OSMAi'i LI
TARIH DEYItlJlLERi VE TERIMLERi SOTLt]OU I
Mehmet Zeki PAKALIN
lKiNCl
DEVI.
I,
T
BASrLrg
KITAPLARI
FASIKT'L
rwtr.r.? EGIThI BASIMEVI
-
ISTANBUL 1yt1
'
ONsOz
Memleketin her tarafinda okuyup yazmak igin g6sterilen btyiik gevk vc gayreti sevingle karqrlarken onun yaylmtnl ve geligmesini temin eden alet kitaplannln hazrrlanrp yayrmlanmast, bunun gegici bir heves olmadrsrnr g6sterrnek itibariyle aynca rnemnuniyeti mucip bir keyfiyettir. Alet kitaplarrnrn baqrnda lfigatlerin ve ansiklopedilerin geldifini kayrt ve igarete lfizum -yoktuf. Bunlann bir krsmr yaglyan kelimeleri, bir krsmr da tarihe m'al olmug bulunan tibir ve rstrlahlarr agrklarlar. Yaqryanlarr
M. Zeki Paka}n
:
Krealtnalar Ask.
Askerlik
Ast.
Astronomi
Bah.
Denizcilik
Cof.
Cofrafya
Ed.
Edebiyat
Frk.
Frkrh
-x. bly.
Giyim
Hal.
Halkiyat
lda.
ldare
It.
llmiye
lkt.
Iktisat ve ticaret
Klv-
Kryafet
Mal.
Maliye
Mek.
Mektep
Mes.
Mesk0kit
Mim.
Mimari
Mit.
Mitoloii
Mus.
Musiki
ok.
CirEuluk
Ot.
Otet
San.
Sanat
Sar.
Saray
)r.
Siyaset
Sof.
Sofiye
lo.
Topguluk
Tul.
Tulumbacrhk'
Vak.
,
Vakrf
A ABA (\") [^Son., .So/.] Derviglerlc agagr tirbakadaki ilmiye mensuplarroru ve medrcsc talebesinin giydikleri palto nev'inden bir elbisenin adr idi.
ve ..Abaye> suretinyazrlan bu kclime igin fu izahat vardrr: de <Tiirkide aba tAbir olunan ipten mensuq kaba kisveyc denir. Rustayi (kdglil makulesi giyip ve diigenirler.r (Kamus-u Tiirki> de gtiylc deniliyor: <1) Yiinden mamul mAruf kaba kumaq. 2) Bu ku-
magtan rhamul iistliik ruba, hlr ka. Abadan mamul: aba potur; aba terlik.> Ahmet Vefik Paga .Lehgei Osmaniu de (Aba) kelimesini suretinde izah ediyor. L0gatlerin bu mAnasrna ve hatti bugiinkii istimal tarzrna giire aba, fukara giyecefi olmak iizere Laba ve kahn olarak yiinden dolunan kumag demek oldugu gibi, yakrn vakitlere kadar giyilen vc aba denilen kalrn yiin kumagtan yaprlan iist elbisesi demekti islimiye'nin, Bahkesir'in ve Feshane'nin abalarr revagh idi. Alelckser devetiyii, nadiren kurtuni renkte olurdu. ' Likaydane hayat gegirenler o\!g"bgg q4lgln: igrde_gbl-E glt1g). derlerli, (Abayr yaktr Fatmacrgrn beziner, , darbrmesel( leri de vardrr. nin verdigi mal0mata giire derviglerin abadan Lisve giymelcri eskidir. Adeta Peygamber devrinden baglar. Qiinki o zamanlarda zaruret igindc bulunanlar aba giyerlerdi. Medine'nin ( Gavali) tarafrnda otur"n k6yliilerin.yiinden elbiae giydikleri cihetle Damaza
geldikleri vakit iistleri baglarr koktugu, Peygamber'in de onlara buyurdufu nBuhario ve <Sahihi Miislim> gibi en dofru hadis kitaplarrnda Ayge rivayeti olarak yazrhdrr. Sahabe ve tibiin devirlerindeki ziiht ve takva erbabr de biiylc ya-
parlerdr. Nitekinr hicretin ikinci (Milildn 9 a,ncu) asrnda biiyle zihit ve miittali olanlara (sofi) defilmig, bu kelimcnin Yunanca <sofist) 1 terahndrft s6yleuilmekte beraber qof' \ "ofil"tii yani yfiuden aba elbise giymeleri de o lAkabr / almalanne rebep giisterilmigtir. Mevlina; fakrff fenayr ihtiyar eylemig ve
t9!91"g bfiriinmiie bfiyiik adamlar
3l&,
hakhrnda <Mosnevi>
g*LttL:!_:
jyd
nin mukaddemesinde (Elt0birini kultanmrstrr ki
<eski piiskii iginde mAnevi padigahlarp demektir.
(Etmar) (ttmrr tn cem'idir.
Aba giycn derviqlere (abapus) denilirdi. cKamus-u Tiirki> dc nabapug> igin aaba' giyeu, abadan hrrka giyen dervig> izahatr vardrr.
Aba giyenlerde riya gaibesi bulunmak ihtimaline binaen tirize ufrryanlar vardr. $airler bile bundan kendilorini alamamrglardrr. (l/oifi-i Kadim) in: Rfrh
gok
saTtmao'ntn
pir - i
aba-puSunda
Hdl var megkedenin rind-i kadeh-nugunda matlarnda olduSu gibi. Sofiyeden daima aba giymeyi itiyadeden- ) ler oldugu misillfi krymetli elbise giyip de Saba- $ J @diyenlerdevardr. Sofiyenin,aba giymeleri bir siinnctc ittiba ctmig olmak igin olmasr da muhtemeldir. Qiinki Hazrcti Peygamber; yiindqn t€pgg_lcrgden elbise giydifi gibi <mirt> tibir edilen ve yine yiinden ve aba cinsinden olau uzun ve genig bir ihrame biiriirrmfig, hatti onun alttna ( Hasan, Hfrsegin, Fatime ve Ali) yi de almak suretiyle iltifat buyurmugtu. Bu iltifata mazhar olanlara (At - i ^d6al denilmistir.
2
..
TAN.IH UEYT.}IIERI VE
TERhVIIE.RI
.Kamus-u Tiirki'> dc (AI.i Aba) igin gu tk!.!]g-qg"jjlill nBB> iinde aBir nevi lzabat vardrr: (Ehl - i beyti Cenabr Nebevi ki kigrt. Hint Abadisi. Avrupahlar bu k6grdrn ,-!.tivle 13!.lidini qrl; r, :..' g! a.'L-.{ F r enk aba t!i si ). ciimlesini miibarek abalarilrle sarr-:' r 6ldu!r!a-rnd.ru b,.r isirn kalnrgtrr.> i iirklerdc regmi ve miihim (U!D t., bu kigrda lraniler; bu d6rt zata Cenabr Peygamberi .yazrhrdr. Hattatlar yanrnda digeri goktur. Miidc ilive ederek (Pengten) derler. Bayraklarln- rakkaat dergilerinde iirnekleri boldur. Sadc ve { dan b"zrl"nnrn alemi otmak iizcre taktrklarr el renLli olur> izahatr vardrr. i geklindeki beg Bu kAErt dut agacr elyafrndan yaprlrrdr. / irarmak ile de bunu ima ederler. " AI - i Aba; biitfin Miisliimanlarca tizim vc Ham kigrt terbiye edilmek iizerc birtakrm I tuU"il olunur. Bu hurusta Siionilik ve $iiligin amcliyelere tibi tutulmadan evvel isteuilen renge boyaurrdr. Boyanan renkler ekseriya sarr, { mcthali yoktur. Miisliiman Tiirk gairleri: geker renlg pembe idi. Boyamak igin daima neBa!ryla Hazreti Zehra ile stptna Muhtart bati boya kullanrlrrdr. Al bakkam, zerdati yapDer - i 6I - i aboga dahilim Ya Rcsuldllah ve: rafr, gay veaaire o neviden geylerdi. Pcnsc - i dI- i aba haklrygfrn eg gir-i Huda Terbiyenin ilk devresini aharlama tegkil Kil ntiuazig dest - i eltafn ite bu gakeri ediyordu. gibi beyitler sdylomigler ve bunlara kargr olan Pek dayanrklr oldugundan gibi hdrmetlerini izhar etmiglerdir. bu kAlrt da en mutena eserler igin tercihan Muallim Naci agagrdaki acayip beytiode kullanrhrdr. aba kelimesiui kullanmrgtlr: Avrupahlar bu kigrdrn taklidini yapmrglarBunca dcm pagide oldun ben gibi bir 6tege dr. Ona deoilirdi. Eg aba pesmi tcmcndersin ki sazdn olmadtn (AIi) ni" <M:nakrb-i Hiinerveran> adh eserindeki kaydrndan anlagrldrfrna giire ( sagfa ABA (ti) [Sar.] firagrna /yc-Padigahrn ll) hicri inci (miladi 17 nci) asrr iptidala1l fo&/ girmek saadetiae ulrlyarak gebo kalan rrnda lcullaurlryordu, Ab"di, Drmrglci, kigrtlar ikbal'in dofurma zamaDl yaklagnca tahsis o;u Hatai, Adilgahi, hariri, Semcrkandi, sultaui lunan dairede hizmetine bakmalc iizcre verilea becorikli, yaglrca kalfa hakkrnda, dofan gehza- Semerkandi, Hiadi, Nizamgahi, Kasrm Beygi, de tarafrndan Lullanrlau bir tibirdi. Qocuk bii- Hariri Hindi, livayi, Tebrizi, muhayyer. (Mehmet AIi Kdldstj nrn beyauna giire yfidfiktcn ronra ikbal'in bagkalfasr makamrnda olan bu kalfaya do zaran 910 (l5M) tarihlcrinde istanbul'da Hiudi, deniliidi. (Htndistan) n (Devlet-Abad) qch- Semerkaudi vc nakkag kigrtlarr mcghurdu. 1051 (1641 ) senesiude lstanbul'a gu k6grtlar gcliyorrinde yaprldrfr igin bu ismi almrgtr. Aynr kigrt du: Hintkiri k6grt, buyrultu iqin orta battal (Buhara) da da imal olunurdu. k6gri, zarflrk kigrt, telhis kigrdr, AIi kurna ReEat ve tarafindan Ali Nazima Beyler . tertibedilmig olan (MqLgmmgl Osrranh L0ga' k6Erdr. Soa zamanlarda iilcn kigrtgr Saffet Efenr"", . ti> ndo bu kelime nloffi-*i dinin doktor (Sfrhegl Onoer) dc mevcut satr; kifrdr>, de de . ruganlisi, lemenk ruganli frstrk, frenk parla[r" cfiamus-u Tfirki> de g6yle izah olunmugtur: Felemeok, boyatr okkahk, Ali kurna boyahsr, de giiyle deniliyor: renk battal, mavi qizgili istanbul, eski Venodik nAb"di k6grt; sarrca reokli, gfizcl ve mfi- giilkurusu, aharlr frstrki, iki yiizlii frstrki, geug6r celli bir nevi yazt kigrdrdrr. 1..o, Hiot ve battal, eseri cedit battal, miihreli battal, aatQin'den gelir. Hint'ten geleai en makbuliidiir. rangh hattal, kryma battal, aharlr beyaz, giftc Hanbahk Qin'in ili Abadisidir. Al"ai moehaf Bosna, pargiimeu Edirnc, Hint ibadi, Buhara, ve miirakkaatta Lullanrlrr.l kahn pargiimcn, ince parq6men, sarr aharlr.
lyi bir hattat ve deSerli bir gair olan Suut Bey edebi tibirler hakkrnda hazrrlamakta otdulu escrinden bu tAbire dair olarak agafr'
Kevkeb-i bahtt mcra hig mfrneccim nesinohat Yareb! Ez madcri kigti bcgi tali zadem bcyti o kabildendir. $eb-i geldogt mfrneccimle muvakkit nc bilir Mfrpteldgi gama sor kim gecelcr kag saat NeJ'i Yildrz aragrp g6kte nice turfa miineccim Gallet ile girmez kugugu rehgdzerinde
daki krymetli mal0matr lfitfetmiEtir: iAUaai; Acemce mensup isim. Eskiden ya' nevi yazt kigrdrdrr. Kadimen Hindisbir orftr gehrinde imal olunurdu, (Deolet'Abaa) ian'.m indinde erbabr hat Pek makbuldiir. Hiisnii gaP yumurtadan miinigasta, ve (Ahar)denilen Ziga Papa (miihre) badehu denilen siirllerek rckkcp citi (.1tT) An.lXl [San.J Zemini beyaz, dalbfiyiicek bir billfir pargasr ile delk ve temas larr safran renginde kasnak iglemeli bir nevi parlatrlarak miihim kitapcttirilmek ruretiyle kumagrn adrydr. yazrlmasrnda kullanrllrdl. Eslifrn lerla evrakrn uKamus-u Tfirki> de giiyle izah olunmugcecrlerinin en miihimleri bu kigrtlara yaztlmtg tur : > si. anlagrllr. r izahatr .ayfastna krrk clli Lurug vcrerek aldrSrm gok verilmigtir. vAkrdir. (Emrallah Efendi) nin reisligi altrnda <Evvelleri bu k6frtlarla teferruatlndan yazrlmaya baglanrp yalnrz bir cildi negredileolan yazr edevatr ,ve yerli siyah miirekkep Be- bllmig olan te de Eiiy. yazrtlta elyevm Universito aksamrndau bulunan le tarif olunmugtur: oBir tiirlii beyaz bez ki eeki maliye kargrsrnda srra ile mevcut miicc[it ipekten nescedilir ve zemioine safrani dallar vo miizehhip diikk6nlarrnda satrlrrdr. Bu esnaf iglenir. Abani sarrk; 6bauiyorgan. Hint ibanigi.> halen miindcris olmuEtur. Bunlarrn sonuncusu Ashnrn drr. Yenigeri ocafinrn katdrrrlmasr iizerinc Sabit ve seyyar yrldrztarrn bu 6teme alA- eski kryafetleriu dc .men'inc tegebbiis ve kavuk Italarr vc hidisata tesirle ri zannr koi"_.". yerine < sanlmasr emrolundu. Bu tembih bir.kanaat teEkil etmig ve eski trp kit"piunod" iizerine ulemadan bazrlarlnrn dairelerindeki de-birgok hastahklarrn ecram tesiriyle zuhur afalann baglarrna Lihuri'galtar sardrrarak tekelotti$inc dair uzun uzadrya bahisler y";rf_,utrr. liiflii galvar, salta ve tozluk giydirmek suretiyie Naima ve Ragit gibi tarihlerde bile niicum biiyiik masraftarr icabettireu iefihane hareketvo miineccimlerin kegifterino dair- ciddi Ierde bulunmalarr hog giiriilmiyerek oolarrr. bu 'i!ti": liranla yazrlmrg birgok bahisler hareketleri meni ve vakt-ii hal nazarr dikkate ahuarak idi elbise ile baqtarroa Ahmedive ve Egki divaalarda niicuma ""rar.. miitaallik birgok 6bani gibi geyler sarriralan emrolundugunu Vantlrtolcr, mazmunlar giiriilfir. Ezciimle meali kaniivis L0tti Efeudi hicri r r lldlzrmrn mahiyetini 1243 (mil;di tg27) higbir miineccim anh- vekayii srragrnda yazryor. Yarabbi! A".b" ", 1m1dr. "".- dak Abaniden sarrk, yorgan yiizii, bohga, kunlii.''?t,u-, yaprldrgr gibi kadrn ue urk"k min"bi"u"i tanr da yaprlrrdr.
d.,i"ri-;;;;;; d&;il;; iili:'T:.I":"1"
^] IARIH DEYiMLERI VT
4
TERIMIERI
boyama abanozlardrr' Mama' Hindistau'da dokunmug olanlarr nelis ve I revk edilir. Bunlar taklidinden fark etmek o makbuldii. Bir zamanlar Bor"r'du tallitlcrini I fih sahih abanozu kedar giig defildir' Yalancr ab&':';rE ne k**ar dokurlardr. 1 olan rcngi erbabrnABANoz (;-i!i) [san'] Hindistan' I -- --' gaskar, Moris Adalan, Japonya. ve Habes'te I <Ebfizziya Ltgati> ndc au izahat vardrr: yetigen gayet kuvvetli,'"""rt't" p.k gii""t "ita | nAbotts lifzrnr,Avrupa erbab- r l08ati Elinos kabul edcn agacru adrdrr. Vaktiyle bugin "o- | Halbuki bu kelime tika sayrlao tespih, r."*,'r."r"'j"o, otilo, I I:T:---:1,-ttttolerdir' v*fi-
:
Y"*' :5::tllt;"'jfi;."'"tte
r t
i
!
I ; !
i
t"*
olarak yapr'rdr.Islimrn L'r- | F":1" vq ae.' ,(dvaht't afus) maalmev' srfatr ale"'iyett)ffintttuq metli ibidelerini tegkil eden cami no tu,b"i"' I t"Itt Abn'us aSaelann .ismidir' riu kapr ve dolaplarr abauozdan yaprlmretrr' I :til':-l]Il :"tl uzun midolan sert afaglann cnvatndan nKamus-u Tiirki>> di bu kelime igin: (f Fa. l(T"t" aul abanozolur' Bu bAerl t:lt tan) as, Hloilt"o.'ve e,L.o puL sert ve l[1:: ]-tl:l"itt" vardrr ki scrtlikten dahi luur' Bit de tabii scrt ve siyah afag siyah bir agag. Siyahhk olueu miieabih rbanoza kinaye olur: Abanoz kesilmek. : S. aban""' I l::1,t:^:1,:l^:*t"oen ilmiude tabakbtiil arz Hatti sebebi tesmiyedir' ' dan mamul: abanoz ok> izahatr rardrr. I
;;; ;i;t;lii'q"vr",
*'l'n*''i:' i :i:xlT'i; #?:l Ji";:; . ffi1: * t};,:'#:' fi I ;*:':l; I':; I f;' -hikpus ki bir afacrn miiddeti medide su ve tazvik vezninde mcahur gecerdir. Hiodist;{ |
t!
F
v ;r
\' i,
.!
't
i :
.
mahsustur. Gayetle siyah
olur. Arabide ve I tltrnda-o:t-oo"uo bu lreyfiyete
miiucer olur'>
Direklerarastnda mcrhum Ali Rrza Efendinin abanozdan yaptrfr fitilli eufiye kutularrnrn pek sanatkirane oldulunu yazan mfftehassrs
doriur. A**u tahrif edip I ud gibi rayihasr gtkrt. I Ategte > derler. Su ile meshukunu iktihal-i g"Utiit illetini mii- | I Nurettin Riiltii Biiugiil (I.c&i Eserlcr Ansiklo' zeyyildir. -tibi, hteti mezbureye Ttrkide ravuklar4c.9,f abanoz mamulitrnrn o zamanki degiindii"]-.fir, olao ederter. Miipteia I P"ditt, ( s, hakkrnda de gu mal0matr veriyor : taglarr olan Berlori i geco giirmez, Tenavfflfi -""aoede I ki | lira, ufak tcfek kutu vebaire gibi geyler de iiger Abanozuu esmer, krrmrzrmtrrak, yegilimsi, I beger liraya ratllmaktadtr. Nadiren zuhur cden siyah damarh, ebruli, sarrmtrraL, yeEil olanlarr j dervig miittokilartndan da otuz ve hettA clli v4rsa da en makbulii siyah olanrdrr. Sanatta, I liraya kadar edeulcri giiriilmiigtir.> Abauoz, eski edcblyaltr (abcnw) suretintaglar iqindc mermer ne ise a$aglar iginde de abanoz odur. Mermer ekseriya sanatlt tag i9- | de kullanrlrrdr. lerinde' kullanrldtfr gibi abanoz da o tiirli Mfrjen ger senk-dillcr g6nlfrn olurn acep olmaz aSag iglorinde kullanrltr. Onan tek abenus ok lafih pal\d-pegkdndt Manastrrh Rifat Bey FuzuIi Tiirkide dahi abnus
de (Mal0mat No. 31-32, s. 694) <Elvan diigeme ve tavan ve kapr ve poncere ve dolap ve emsali iuce marangozlukla inga ettirilen zikrymet gcylcrde istimal edilerek ili tezyinattan madut>> oldufunu yaztyor ve sahteleri buluudu$unu da
kaydederek gu izahati il6vc ediyor: <Buntardan bagka abanoz uamtnt almtq birtakrm afaglar vardrr Li en meghurlarr Alp daflarrnrn prrnarlarrndan yaprhp nsahte abanoz>
douilen ve yabani erikten yaprlarak < gark abanozu > tesmiye olunan a$aglardrr ki krymeti halis abanozdan duudur.> in uzun tafsi-
ABASO (,:lii)
lBah.j (ltalyanca
aslr
AIt ve slttaLi makamruda kullanrlrr bir tibirdir. Yelkenlerin alt kenarlanna bu ad verilin Abago kelimegi lbazr kelimelerin iinfinc de
getirilir. Meseli gifte gabyah gemilcrde al*taraftaki gabya yelkeno (abaso gabga) dedir. Bazan bu tibirin yerine muharre{ olaraL
c@te
q6yle dcoili-
srnt afacr, bir nevi armut a$acr, baklam afacr gibi haqcpleri sert ve afrr olan afaglar ile siyaha boyanarak abanoz yerine ticarcte
terkibindcn (abago) kclimesine yallagtrnlarak Italyancalagtrrrtmrg bir tibir olmahdrr. Nitekim (altabago gaka*) yelkeniu alt kenarrna rtlalc
cuttur
Eu izahat
mev-
:
:&
:{ (.
.t
t
t:t; :1 ::t:i
i$'
:L' ,i. t
I
$
,i. ,f
l
!|':
,l I
(altabaso) dahi kullanrlrr.
arasroda sahtesi hakkrnda
I
Abasso.)
yor:
litr
l
I
:
{.'.:-.,
' ,'-d', i:l ,
l
.,*i
.''...'.'.
:i.':i:il.
ii,.;.
"
:
i,
ti,,
oloodogoo. nazaran nu ifade cder' ABAaL
TARIH DEYI*fLERI VT TIRIMLERI (altbag yakast) mc{humu- tir. Saniycn ; kalcndcrmegrcp,
EESI!,! (cJ t;!D
[Kru')
dcrvignihat olanlar, maiget umuruBs aldtrmadrklarrndan onlara kryasen i9 bilmiycn, kira alch ermiyen adamla' ra da deomig ve buoun lAzrmr olarak idraki zayrf ve diipfincesi iptidai kimselere, de
vc' Qlllaya olan Jil" i";-ai. Gtizel ve yakrgiEir bir d?Fam1044) isim ve srfat o mugtur. lgini bilmiycnlere, la(6lama 1634, H' lender gcainenlere lakrrn miilizemet eylemesi ";;;' ;Mgbs-.t luza i"rl*trlp-itibariyle zamantnda yenilik dc pek tabii oldufundan fakir kimrelere, dilenFrtormir Foouol" da giihret bulmugtur' Bu cilcre de cabdal) tibir olunur Giyim bususunda Abaza
lU:
itiU"rl" Abrza yalntz askeri ve siyasi
cephcdc
bir simadrr' defil, Zamanra padigahr Diirdiincii Murat bile Abaza tarzrndaki giyimi be$euir, hatti taklit dahi eylerdi. Bir arahk aralart qok iyi olan Htnlirla Vezirin aynr abadan -g9*9lB- giydiktori ve aynr gekilde sartk sardrklarr giiriiliiyordu' Padigahrn bu meyli de o tarzrn halk arasroda g5hrct bulmastoa sebcbolmugtu. Fetva Emini $ehzade Efendi bu hususu gu suretle kaydetmektedir:
olmugtur.>
ABDAL ( Jr,,.T ) ( Sol.) Evliya zfimresinden halkru mesalihinde tasarruf igin minevi izne mazhar slenlar hakkrnda Lullanrhr bir tibirdi: Kara Abdal, Deniz Abdal. Abdahn l0gat 'minert ; gliinyEcla't-lg@ir, Eld.srJD, tl*ls. qKamus-u TiirLi> de (Ar. 'cem'i olan dan), \) Ahmak ve safderun, 2) bir geye akrl yormaz Lalcndermegrep ve dervig adam, surctinde tarif olunmugtur.
Tiirkgeye Arapqadan muharrcf olarak giren kelimesi minaca birkag safha gegirmiEtir. Bugfinkfi helde kclimede galipolan mAoa ve temeyyiiz eden cihct zihinsizlik ve zihin krsahfrdrr. (<Ebda t madd,esinc miiracaat.)
ABDALLAR (,lr".T) l-.t"/.1 Abdalan dahi denin Her ikisi in coni'dir. Osmanlt' larrn ilk devirlerinde Anadolu'da gayidi. iran'da dorvig mAoasrna kullanrlan kelimcsi milAdi on altrncr asrrda bu mduada irtimal olunuyordu. tibiri de aynr minayr ifade eiliyordu.. Tagavvufta veya {Yedilerr e derlcr. Sofiye ; ilcmi mincn idare eden fig yiiz , yedisinc , diirdfiro ccvtad>, iigiine ' birine akutup) veya (gavs) dsoilir. Abdalhk bir tarikattr. AMal Musa, Kaygusuz Abdal gibi Sabiyetlor hcp . bu tarikata mensuptur. Bu tarikat hakkrnda heniiz' ciddi
bir tetkik
negrolunmemtEtlr.
Prf. Ktipriilii Zadc Fuat; Abdallrlr in bir gubesi olarak giistoriyor. cRumuz ' fil - kiinuf> ta : te gu iza- olmazdr. Zira bunlarda .olan terk ve ticrit, hat vardrr: veeit ve kanaat ve teslim ve haLikat ve seha <(Tfirkge stiat, Iisanigcl,) Budala, ahmrk, ve hizmet gaynlardan nice meratip fazladrr.> deniliyor. btio$ Tasavvuf; alAikr kevniyeden azade adam$ adh cterde de Sufi.; kalendermegrep : ( darbtmesel: abdal geylere tesadiif olunur. Umumi olarak ta' aynr tekkede, haa Mekke'de,) Bu kelimeyi Arapga de denilir. miintesiplcrioce rikat ebdal kelimesiyle karrgtrrmamalrdrr.> Abdal kelimesi aslen Tiirkge deSildir. ABDESTLIK (+u--,.i; [.San.] Bedeni dar Arapga <ebdal> den bozmadrr. Ebdal; Arapga- ve krsa bir nevi cfippeye verilen addrr. da halkrn mesalihindc tasarrufa mezun evliyaqKamus-u Tiirki> de izahatr verilen bu tibir igin Tiirkgede ab al miifret olarak o cemaate mensub- de cAydrn ve Hiiolan zata denmigtir. Bu itibarla (Kara Abdal) davcndigir viliyeilerinde bulunan zeybekler karada, (Deniz Abdat) da dcnizde bazr tasar- iktisa ederler.> denilmektedir. rufa ezun olau velilcr demek olur. [Kty.] Kolayca abdegt almafa mahsus Sonralarr kelimesi Tiirkgede aarl kollan dirse$e kadar olan ciippenin idi. _adr minasrudan gatat olarak temsilen evveli evliya ABI HAYAT (;L- j) | Ede., Mit , Sof .) geginen mukallitlere, kalender ve derviglere, Ebedi bir hayat verdigi zdnnolunan su dimekmiskin ve fakirlere de tamim ve tevsi edilmig- tir.
DEYIMLERI VE TARIH * r
6*
Farsgo su minasrna olan' c' ile, Arapga oirilik denie!c olan ra '!r!eqrnesinden meydana gelcn bu t6bir igin lfigat kitaplarrnda
gu izahat vardtr: alediin ilminden kinayedir' Yahut bir sudur ki iqcoe ebedi hayat verir. G0' ya Htztr'tn heniiz hayatta olmasr bu sudan igti-
Si igindir. Ab-r l{rzrr, Ab r Hayvan, Ab'r Beka bu suya verilen isimlerdir.> Mitoloiiye dair yazrlmrg olan eski eserlerdc bu mcvhum su hakkrnda tafsildt vardrr. Gtya Biiyfrk lskender bu suyu bulmak igin diinyanrn her tarafrnr gezmig, fakat bulamamrlttr. Ancak Hrzrr ve llyas'a suyu bulmak ve igmek nasibolduguudan kryamete kadar yagryorlar. Abrhayat fikri yalnrz Earkhlara mahsus defildir. Orta zamanlarda Avrupa'da da bunun bulunmasr igin tegebbiislcr vikr olmugtur. Hatta 1512 seueslnde lspanya gemicileri bu hayat membarnr Amerika'da aradrklarr balde bulamadrklarrnr yeisle vatandaglanna bildirmiElerdir. Nopelya civarrndaki ( Kanaloil ptDarrna ildhelerden (Zenon)uir her seDe gelerok tazelendiEi Yunan hurafelerindendir. Franra'da (Me,ton,) civanuda dahi evvelleri bu
tfiilii
hassaye
malik bir prnar oldufu kezalik hurafeler ciiqrlesindendir.
cAbrhayatl rn miiradi{i olarak: Ab t Hrzrr, ab-r hayvan, ab-r islccnder, ab-r beka, ab-r cavidau, ayn-il hayvan, ab-r ziodegSn, ab-r Hurgit tibirleri de kullanrlrrdr. Tasavvufta cavidani hayata bais olmak itibariyle hakiki agka igarettir. . EQcbiyatta litif, sif, muriz siizdeo kiuayedir: Hagredek abthagott suhant bakidir zind,e klan ndmt Sdlegmon Hdnt
Andvtp
Ncf
i
S6f, berrak suya da bu isim verilir: Sandtm olrnug ceste bir levoare-i abthagat ol ksdd-i mfrslesna seni
6gle gdsterdi bana
Nedim
Ben senin abthagaft lebinin tesnesigim Talib-t gegme.i lwgaan isem insan de[ilim Yenigehirli Aoni lstanbul'da Bofaziginde osiitliice ile Yuga Dalt arasroda ve Macar Kalesi iiotiinde, yazrn aynr zamanda bir tearzziih ycri olan, adiyle bir su vardrr.
AB-I IIAYYAN (.itr* -i) lEde., Sof.l Ebedi hayat vcrdigi zaunolunan su hakkrnda kullurhr bii tibirdi. Yinc u makamda (c6r. hagat) ve onun miitcradifleri olarak g6sterilenler istimal olunurdu.
TERIMLERI
Hurtn olsun ah hagoan biz sana
diltcsnegiz RuAi
Ta avvufta yine abrhayat vo miiteradif' leri gibi irfandau kinaye olarak Lullanrlrrdr:
Zikr-i hagr ile animak demedir Var in fegz'i beka insana
Onu tahsile galry dmrindc Abt hagvant bvak hagoana Tahir-fr|- Meslevi (Tahir Olgan) Fatih'teki Atpazartna bir gegme lapttrrldrlr srradartarih olmak fizere: Ah hagvan doladizgin girdi Atpazanna dcnilmigi. AgfX (.rtb) [Fr&.] Efcndisiuden Lagan kullanrlrr gerT bir tibirdi. qMiihaLLroda kiile kemmcl lstrlahat'r Kavanin yahut Mal0mat'r Ka' nuuiye Huldsasrr adlr escrde (mfiellifi Kolc-i Saltaniqcli Tfrrkzadc H.H. Ziyoedd'tn, s.6/
ABKE$ (;(ti) [So/.] Tekkelcrde sn 9e' kenlere verilen addr. Farsga su m6nasloa olan ile yiofrurrge gekmek minastna gelen ."flrro,o emri haztrr otan {kegl teu mfirekkcp bir terkiptir. Biiyiik t.lrkelerde yal' nrz bu igle meggul adam vardr.
Vaktiyle hayrr igin yaprlan sebilhanelerdcn bazrlarrnrn i9iad6 birer kuyu da kazdrnlrr ve bu kuyudan su,gekerck scbilhane bardaklarrnr doldurinak hizmetiylc miikellef olan bir (dbkcil bulunurdri. Bu vazifcye konulan himse' ler igiq vazife tahsis edildilioe dair evlal defterlerinde kayrtlar vardrr. AB1,I (J:r) [Bah.l (ltalyanca) biiyfik yelkenlerin kuyrugunda olau ipe verilen addrr. Bu ip daima elde tutulur, yelken onuula kullanrlrr. Morbut oldufu yelLenlere giire iaim allrr rauda abhsr, prova abhsr. de ablrorn gliamcnto'dan altnma oldufu yazrldrktan soura gu izahat vorilmigtir: cYartm rerenIeri sancak ve iskeleye Pr8sye etmck veya ortaya atrp sabit krlmaL igiu cundalartndao sanu" iskele kfipegleleriae altnau donanlmdlr ""L ki birer kamgrh palangadan ibarettir.> Eserde bokroda ve vele istralye ve giz screnlerinin yelkcnleri istinye olunduktan sonra gerenleri yerlerinde sabit tutan halatlann adr oldugu yazrhdrr. Bu kelime gagrrmak, Sagal8riak mioalarlna da gelir. Darbrmesel:
Ablryl koyveror.
;
i
i,
ti::
.it
*t
ij
';!
ii
]t
.H
t!
;;
TARIH DEYIMLERI VT TERIMLERI
7
ABNAME ( <'u.T ) [Ed.] Su miinasebctivle Fars' yazrtan giir hakkrnda kullanrlrr bir tAbirdi' yazt mina' mektup, ile, olan d"*.k 9. so
g"l"o yine Farsqa den miirekkep ",n" bir terkiPtir. Yenigehirli Avni Beyin Bahariye Mevlevihanesine su isalesi iqin Sultan Abdiilhamid'e
mertebeleri terfi edilir, kendilerinc denilirdi. lar, yiiksek mertebeli di$er afalar gibi, kendilerindcn bir derece yiiksek olan Iara da hizmet ederlerdi. En agafrlar daimi ve mutlak surette kapr niibeti bekledikleri halde acemi afalar stralart geldikge nti'
arz-r hal ztmntnda Yazdrfr
bet tutarlardr. $u halde aeemi aSalartn, en aga-
:
Zamandrr miinseat't kilki etsem sabesu icrc
Muoafik ruzgdr elverdi matlarnt ihtiva eden manzum ve meusur risale abnamenin pek krymetli bir iirnefini tegkil eder. ABRIZCI ( at-'.\; [So/.1 Mevlevi tekkcle' rinde aptesane temizleyicilere verilen addr. da denilirdi. da igin gu izahat vardlr: cl6gat-i Ebiizziya> da bunlara iliveten gu izahat mevcuttur: denir.>
cAbriz> in buradaki mdnasr aptesanedir. ACEM CADIRI ( .'r-,b 1*
)
[Sar.] Binisi
hiimayun vukuunda kullanrlan gadrrrn adrydr. Bu gadrr diger gadrrlar gibi Mchterhanede muhafaza olunurdo
ACEM $APKINLARI (cJ:-a,L r#) [,San.] Kiralrk atlar hakkrnda kullanrhr bir tibirdi.
Arabalann taammiimiiue ve hagsaten tramvaylarrn ingasrna kadar halk gehir dihilinde, bir ycrden bir yere gitmck igin sokak ve mcydanlarda duran bu hayvanlarr kiralarlar ve onlarla gidip gelirlerdi. Kirahk atlarrn siiriiciileri daha ziyade Acem oldugu igin bu ismi almrgtr. Miigteri ata biner, siiriieii elinde kamgl, arkasruda kogardr.
Qapbn; hagan, siirtiik, rezilden bagka yiiriilr,
kogucu minalannr da ifade edcr. Agrk egkin yiirfiyfigt olan at hakkrnda dahi kullanrhrdr. Eskiler bunu suretinde yazarlardr: <19 oflanlanndan birini derhal bir gapkun beygire bindirerek Nemge balyozundan gelen taLriri orduda reis efendiyc isal eyledi.> Nqima
ACEMI AeA ( [i o.* ) [Scrl Sarayrn harem hizmctinde kullanrlan zenci haremafalarr (Araplarl ndan bir krsmrna verileo unvandr. Saraya ahnan haremafalarrua ilk evvel <en a|a$r> adr verilirdi. Bunlann bir mtiddet sonra
Sttara nazaran, hem mertebeleri yiiksek, hem dc
istirahatleri bir parga fazla idi. Acemi agalar vakti geldikge ve liyakat giisterdikge terfi eder, talihi yaver olanlar derece dereee yfikselerek dariissaade aSahfrna kadar grkarlardr.
ACEMILIK ( gL+ ) [Sor.] Sarayrn bir
krsrm yiiksek mcmuriyetlerine tiyin olunanlara, levaztm bedeli olarak, verilen muayyen Para hakkrnda kullanrlrr bir tAbirdi. ta mevcut bir vesikada tsar,ry fis No. 645, ta-
l74J bu namla para verilenlerin bir krsmr ile verilen paranrn miktan Eu suretle yazrhdrr: uEnderuo-u hiimayunda silihtar a$a, gukadar afa ve rikdbdar afa olanlara iptida olduk' tarrnda acemilik namiyle silihdar ve gukadar agalarrn herbirioe 11600 ve rikibdaragaya 10600 giiriik akge verilmesi m0tadoldugundan bu defa rih*
22 ca, I
tiyiu
olunan sildhtar, gukadar ve rikAbdar aSa'
lara da olbabda verilmesi.) Digcr bir vesikada da [Sarag /is No.729, ta: 2 zil. ll62J bildirilmeLtedir. Birinci vcsikadaki izahatr in tiyin olundtrklart vazifeoin icabettirdifi levaztmr tedarik igin verildifinde Eiiphe brrakmryor. $u kadar var ki saraytn bir tarihi yazrlmadrfr ve argivdeki vesikalar tamamen tagnif edilmedi$i igin bu namla hanli tarihten itibaren kimlere para verildiSinin ve verilen paranrn zamanla de$igmig olup olmadrfr' nrn tiyinine imkAn yoktur. Bugiin dahi, mesleklerinln icabettirdisi e9ya ve levaztmtn tedariki igin, yeui subay' lara, bahriyelilere ve bir krsrm memurlara adiyle verilen para in
bir
devamr sayrlabilir.
ACEMI OELANLAR (,UU;,I ..::) IASK.I Yenigeri ocaftuda istihdam edilmek iizere estrlerden, yahut devgirme usuliyle Hrristiyanlardan toplanan gocuklara verilen addr. tAbiri rn birlegmesinden meydana gelmigtir.
:1ff
rH
TARIH IfEYI^VLERI VE TERIMIERI
8
L0gat mAnasr igc ahgk,n olmryan demek olsn ve bugiin bile bir ige yeni baqlryaolar hak.rnda kurlanrlan bu tibir iqin deferli miidekliL Osman Ergin <Maarif Tarihi> ue yazdrgr bir higiyede [c. I t S. 2:-22] 9u izahatr veriyor: nHer millet kendi aralarrnda s6ylcncnden bagka bir ad vermiglir. Meseli Yunanhlar Yu' nanlr olmryana Metek, Rorryrlrlar Ro.mah olmr' yanlara barbar dedikleri gibi Araplar da Arapran bagka milletlere .dcem derlerdi. Nitckim iranlrlar da Araplara Tazl derlet, > siizff de bunu g6sterir. Halifenin (Arap olan se olmtgon mil letlerin hiikiimda rlar :r.tn mesldsr, g ani e f endisi, cn bfrgfrgii otdu{u) mioaernt gdrteren bu cfimlede /cem kelimesi tam ycrinde kullanrlmrEtrr.
.Araplar bu lrelimenin ismi mensubunda a'ccml veya ocemi der ve a'co,tr., cocirn suretiude de cemilendirirlcr.
hut yabancr unsurlardao dcvlirilen
rft :s
bir gahrsttr. Acemi kelimesi Osmanlrcaya gir-
dikten sonra !:t: T;irkge kelimeler gehir ve krigabalarda yazr !. konugma cjilinden grlerrldr, ancak kiiylerde halk dilinde kalab'ildi.> (Ogul) lrelimesinin cem'i oldufu da ileri eiiriilcn oflon tibiri de giiyle izah olunmugtur: <1) Erkek gocuk, ugal, gulim, piiser. 2) Honiiz tilyii gelmemig geng crkek, delilanh, qib. At oglanr : scyis yamafr, iC o8' lanr : vaktiyle hareme girer grkar, bali[ olmamrg Liigiik hizmetgi, kapr oflanr: kapr gukadarr yamafr, sefarotlerde terciiman muavini. Krz oSlan: bakir krz. r Aecmi oflanlanndan gfizelliklcri ve zekilariyle nazarr diLkati celbedenlcrio Yrldrrrm Beyazrt zamanrnda yazmaya scvl etmiq va bu vesile ile mfiverrih tarafrndan padigahh erdrazam Ali Pagantn qiddetle- talbihine dc rcbcbolmugtur. Hammer miitcrcimi Ati Bey Hammcr'in hatasrur q6yle diizeltiyor: .Fil'asl oflan kolimesinde terzil minasr yoktur. Oglao delikanh, yahut deliLanh olmaya karip erkek dcmektir. Hctti Almaolarru bir srnrf hafif siivari askerine verdikleri uhlan unvanr bu kelimedeo mebuzdur. Binacnaleyh bu tibir dolayrsiyle pek fazla ileri gitmeye mahal yoktur.>
Acemi oflanr, Arnavut,
Bognak, Rum,
Bulger ve Ermeni millctlerinden devgirildiEi gibi alrnan mcmleLetler de bualarrn sakiu bulunduklan mahellerdi. lstanbul civenndaki'kiiylerdcn acemi ollanr alrnmryan, yerler Kartal ile
Kadrkiiydii. Kartal halkr Istabh Amiroye ait t)skiidar gayrrlarrna bakarlar, bigerler, eta yedirirler, Bursa ile digcr ytrlerden gelen hayvanlarr muhafaza ederler, icabcttikge krlavuz vazifcsini de giirirlerdi. Bu sebeplc onlar acemi oflanr vermckten muaf bulunurlardl. Acemi oflanlarr kAmilen Hrristiyan idilor. Falcat bu meyanda Bosna
halhr, Miisltman ol.
minalar lor ye torlak tibiriyle ifade edilirdi.
duklan halde, onlardan devgirme usuliyle accmi oglanr atrnrrdr. Bu da kcndi arzulariyte vuku bulmugtu. Bosna ve Herseh halkrna bu irntiyazr veren Fatih Sultan Mehmct'ti. Acemi oflau, ktrk ovde bir hcrabiyle devgirilirdi. Ahnan ollanlann yaglan, bazr ka. yrtlara g6re' 14 ile 18, birtakrmlarlna Dazaran 15 ile 20 arasrndaydr. Sultan Ahmet zamanrnda ismini' yazmryarak yalnrz yenigeri ocafrnda bulunanlardan olduluru s6ylemekle iktifa edeu biri tarafrudan
Tor at, accnri at demektir. Torlak Kemal Simavna kadrsr o$lu Bedreddio isyanrnde adr gegen
yazrlmrg olan gok krymetli ,,Esas-r Nizam-r Ycnigcrir adlr yazma cserde (Sfrlegmanige kfitdp-
ocalrna yeni gelen, askeri talim ve terbiyeyi heniiz iiErenmemig olan kimselere de accmi neler denilmektedir. <Tiirkgede iincele'ri kelimenin bu son aldr!r
$
E
r' :
j ..;
;i
t:
:i .t .a
-::
t;
,i 'l
'
!!,
Gl
TARIH D,EYIMLERI VN kitaplart arastnda oflanr tegkilitrnrn Birinci Mu'
hancsinde Ecat Efendi'nin
No. 2065) acemi rat.zamantnda bagladrfr yazrhdrr. Meghul mii'
escrinde buna dair Eu tafsilAtr veriyor: .Acemi oflanrnrn cemi ve icadr mukaddema Gelibolu'da Gazi Sultan Murat Hazretlerinin zamanr aliyelerinde vikr olmugtur' Ol zamanda cemolup bir ufurda iki akga ile Ycniqeri edcrlcrdi ve hatti gazaya g6nderirlcrdi' Bu zikro' lunan kanun Sult n Murat Han ve Cazi Siilcyman Pagantndrr. Ol zamaua de$in veghi mezkir fizerine olurdu Sonra mcrhum ve maSfurfinleh Gazi Murat Han Hazretlai Eflikr bed' shlik iizerine miiteveccih olduklannda Anado' tu askeri Lipseki ve Qardak'tan gegirmek igin iki adet at gemisi biinyadettirip gemileri sirmek igin lizrm olacak piyade ve azeb
ellif
cemo!unup gcmileri siirdiirmok lizrm gelirse an' tar bir alay drrlntr makulesidir, anlardan hayrr
ul0fe vcrilmelc lizrm gelir. Harg ziyade olur, miiteayyen kul ol' mamalla hizmeti el uciyle ederler vc badesse' fer viliyetlerinc giderler; gelip giderken yolda vc izde reaya ve berayayr rcncide ve rcmide ederler; bu hizmete kul olsa dedikl.:rinde ol gelmez ve hem ikiger akga
zamanda diisturu Azamileri olan $ahin Pagayr davet edip ve ol zamanda kegf-ii kcramatr bcyneDnas meghur olan $eyh Alieddin'e giitiirdii. Ulcma ve fudalidan hazrr bulunanlar ilo megverct eyleyip bir uSurdan yenigeri olmaktan ise birer akqa ile mezk0r gemilerin hizmetinc tiyin eylediler. Beg on yrl anda hizmot cyle-
dikten eonra badehu emri padigahi ile iki akqa ul0fe ile yonigcri olan ve bunlarru Lifirdan he. niiz ccmolunup dahi Tfirkge bilmedeo birer akga ile miri gcmiler ve tevriye hizmeti ul0foyc yazrldrgiygiin namlarrna acemi oflanr dediler ve b,rnlar igin yeoigeri gibi giymeye bir kisve llzrm olucak Hazreti Aziz ol gece vakra-i geriflerinde (rfrga) giirdikleri vech iizerine sarr abadan kiilih diizdiiriip giydirdiler, ve ol gece. Azizi mez!firun elinde mezkir kiilihr diger padigah-r 0lem hazretleri ve difer vcziri 6zam hazretleri giirdiilcr; dahi kisvc-i mezlctru acemi oflanrua tiyin eyl:diter; vc mezlrfirlarrn iizeri-
ne sekiz uefer acemi oflanr dahi gorvacrsrn (gorbact) t6yin eylediler, ve mezkfir gorvacllartn iizeriue bir afa t6yin eylediler. $imdi dahi hili ana Gelibolu alasr derler. Ol gorvactlart ol afa zapteder. Hiikmiioe rim otmryanr arz ed,.r; hakkrudan gelinir. Yirmi akqa ulfifesi vardrr. Olmeyincc yeri ahara verilmez ve 6ldiikte yerine Gelibolu'da yayabagr otan kimesue olur veyahut Dersaadette bii ihtiyar yenigeri yayabagrna verirler. Ahardan olmak kanun de-
TTNIUTTNI
gildir, vo yayabagrlann ulOfeleri yirmiger akga' drr ye ulfffcleri umumen tslimbolda grkar. Ulfifo bagrnda ialimbol'a niibetqe bir yayaba;r gelir. Ul0feleri ahr, ve bunlariian bir oflan kim emri padigahi ile kapr olup kaprya grkmak lizrmgelirse Gelibolu asasrnra tezkeresi olmadan olmaz. Bir odadsn bir odaya kalkmak dahi btiyledir. Accmi oSlanr arastnda Gclibolu' dan kadim ocak yoktur. Evvelden cem'an diirt yiiz nefer oglandr. $imdi yiiz nefer miklarr ziyade olmugtur ve bu kanunlar ciimle refolmugtur. Eger bederg6h olup andan buraya Lalkrp yfiriiye ve bundan oraya kalkrp durmadan bil6-
kanun olmaltadrr. Hemen Hudayi Miteal z6bitlerimize ve kAtiplerimize insallar verip beytiil-rnal-i Miisliminc saiyler eylemek miiyesser eyleye. Badehu merhum ve maffuriin leh Fatih'i Kostantiniye Sultan Mehmet Han Hszretleri
Belde-i Tayyibe Ayeti $eri(ine mazhar olan bilidr //sfanDul/ fetheylediklcrinde asLer l6zrm olucak Gelibolu'da clan acomi oflanrnr bunda dahi iig bin miktan acemi oglaDr cttirip bunlars otuz bir oda tiyin edip iizorlerine bir ihti. yar yayabagrein oldufiygiia Gelibolu'da olan afaya Gclibolu a$aer dcdiklcri gibi buna dahi lstanbul aEasi dediler ve ginde krrk akga ul0fe tiyin eylcdilcr ve kenduye dahi bir oda tiyin ediip adrna bahtr (/9i okunamodt) afa b6liiffindo uefer gok olmafrn dokuz biilfik eylcdiler ve ikineiden otuzuncuya,varrnca yirmi dokuz gorLacr tiyiu eyledilor ve otuz birinciyi accmi kitibi tiyin eyledilcr. Yayabagrlara on sokizcr vc acemi kitibine dahi on sekiz akga ul0fe tiyin eylcdilei ve bunlare birer ikiger gemi tiyin oylediler. Oskiidar'dan ve Dilden askcr gegirmek igio, eonra eski raray bina olunup Sarayr Amireye odun lizrm olucak aungfin ve Burga'dan buz gctirmek igin buz kayrklarr tiyin eyleyiip herbir gorvactya bircr ve ikiger gemi tiyin eylediler. Kendu nc{erleriyle kullananlar ve gittikge bostan ve sair ocalclar dahi ihya olmaya baglar.
Makhurun sarayrtra konup Ayarofya Camiinin ganlartn yrLrp minarclerin diizdiiriip cuma namazlna azimet buyurup geru saraylarrna diiodtklerinde yenigeri yoldaglar padigah hazretleri
lo
TARIH DEYIMLERI
vr
rEnlurnni
Yine o eserde o$lan cem'i vazifcriyle illevvel kadrlar miikellcf tutulmug iken iglerin.i!-.-ri"e bi,:sen b:: | I tl:r; '-,rii:iu . -t : ri Mahmut Pagayr davet ediip lAla bu oflan be- | vazifenin onlardan ref'olundu$u ve nice zaman nim scl|mrmr aleykiimselim Mehmet Baqe deyu I vilAyet beylerine cem'ettirilmigken Sultan Selim almaktan murat nedir, bu nasrl selim almak- | r"-.nrnda ontardan birinin dahi kusuru gtiriiltrr diyicek Mahmut Pa;a bunlarrn kAfirden Miis- | mckle Sultan Siileyman zamaotnda yazrhdrr. ten sonra Tiirk iizerine veriip Tiirkge tigrense Meqhul miiellif bu vazifenin agalardan ve balSya miinkadolup badehu ulfifeye yazdrruP I ki*1", tarafrndan giiriildiigiine ve acemi oflanve badehu kapuya grkarsalar dahi seferi zafer- | larru devgirilme keyfiyetine dair gu tafsilAtr esere giinderseler olmaz mrydr? Ol zamanda veriyor.: olao trlema ve fiidali ile ve ocafrn ihtiyan ile kadir olmaz ; ve hem derya esiri olmagla kagAcemi ollanr cem'i igin yazrlan emri ge' mafa dahi kadir olamazlar. Diirt b.S sene rif hakkrnda, eserde' 9u dikkate gayan kayrt Tiirke hizmet cttikten s.nra ve Tiirkge iigrenip vardrr : ballya miinlcadolrcak ulfifeye yazmayl kanun olucak gul6m cem'eylemekte bir miiata im ve Aynr eserde acemi oflanr toplanmasrna dindar kimesnetere vermek gerelctir. Ta kim dair olan kanunun miirettibi hakkrnda gu iza- bildiklerin eylemiyeler.> hat vardrr: Eserde emri Eeritin ihtiva etti$i hiikiim'
sa$a sola selim vericek iglerioden birisi aley' kiimselAm Mehmet Bage dedi. Padigah sarayr' n;" gelicek ol zalnanda diisiir:u izar:,,1,::t +inn
,g
{l
rl 1.
:i
r ri:
,+
l
:i:it-i
;:::
TARIH DEYIMLERI VE cler Tfirkge bilfir kdfir evlAdrdrr ve cfer bil' almryatar. Zira ccm'olan oflancrklarrn
^""
diy'arrudau olmayrcrk seferde anlar bizim ycr' liid[r; sonra ben firar ederim, ne yiizlc anlara baksnm dcmcyiip ahar yerdt n ohcak sefer
yffzffndc evvelA yfiz geviren kimegneler bu makule drrlntr taifelerdir Tiirk evlidrnt almamaktan faide oldur ki anlartn okseri birahm otur vc din-ii diyanbti az olur ve cem'olup hfink6r kulluguna dAhil olur ise viliyetlcrinde cerr'olan cemii tevabi ve taall0katr hiiuk6r kulu oldum deyu reaya ve berayayr rencide vo remide eyleyip iigiir veeair teklifatr vcrmediginden maada yeniqeri tertibine giriip ol diyarda olau e$er, sancak beyleridir ve eler alay beyleri ve efer viliyet voyvodalartdrr, aolarr gergek kapr kulu zannetmeklo zapturapta kadir ol nayrp biinkir kulu iIe olmryan tagrada namal0m ohcak bili tevakkuf haLkrndan gelinmek mfimkiin olmayup Dersaadete atz olunmak lizrm gelicek fitno vc fesat vo Cel6li zuhuruna bais bu olur. Ki{ir evlAdrn cem' eylemckte faide oldur Li lsldma geldilgii g;bi gayreti diniye zuhura gelfip kendu vc tevabi ve tadll0katrna diigman olup iglerinden hrsrm ve havale olunmafta serhadi mansurede herbi. risinden bir erlik ve diliverlik zuhura geldii. fiinden maada kenduleri her ne denl0 devlete dahi v6srl olup yenigeri kethudasr dahi olurlar ise akraba ve taall0katr kifir olmagla haraglarln aldrrmamaSa kadir olmadrklarr ecilden LAfir evlAdrnr cem'eylcmefi kanun eylediler. K6fir evlidrnr dahi cem'eytemck lizrm geldiktc ekAbir oflunu alalar. Papaz oflunu ve kifir arasrnda ash eyu otau Lifirin o$lunu alalar. Iki oflu olanrn birisiu alalar. irisiu bir ufurdan almryalar. Zira habasrnrn gift ve gubuguna yardrm eder adam olmama$la ol karycnin sipahisine ffEiir yiizfinden gadrolunmaya. Babasl ve anasl iiliip yetim kalan o$lanr almryalar. Cdzii ag ve biedep olur. Kiiy kethiidasr olluoo almryalar. Zira anlar kiiy halkrnrn r"zilleridir, anrn evlidr dahi rezil olur. Sr$rrtmag ve goban dahi almryalar. Srgrrtmag -v" 9ob"n "tl.-".: taifesinden taze olan oglair dahi almry.lar. Zira anlarrn her biri arga. biiyiimiiglerdir. biedeplerdir. Megerkim ogio olop puo"kabi, girmig 9ll( kulu havfindan ol tertibe ola. Ol vakit sual otunup mahallini garip aji kanun uzero deftere Laydeyliye. Kcl olaur ahnmaya, rQcul ve gevezehar olur. Acut olan oflaar almryalar; kegnazar, muannit olur. Sureta tazc gaLlinde olan kiise oglanr ahnmaya, fitne ve fooat ehli oldu[undan maada diigman giiziine aor olur i kudrottcn riinnetli olan oflanr ahn-
TERIMLERI
ll
maya. Bu caoipten yoklama olundukta gfinnetli oldufiygin Tfirk evlidrdrr deyu gfiphe olunup sair oflanlara dahi suizannoluumaya. Tffrkge biliir ollan alrnmaya ve lcifirdcyken evli olan oSlanr aLnmaya, yiizfi gtizfi agrk olur ve evli olan ige padigaba kul olmaz. Sanat chli olan oflan dahi altnmaya. Zira saaat ehli olan ulfife igfin beli gekmez. Sanatrna dayanrp dahi sefe-
re gitmeyiip bunda Lirrla mcagul olur kalrr. Hizmet eda olunmamaya bais otur. lsl0ma geliip badehu viliyetine varmrg olao oSlan ahnmaya. Zfua qok yffz g6rmiiE olur, ve bihayi olur. Gayet taviliilkame (cok uzun boglu) olan oglan ahnmaya. Ahmak olur. Mcfprkim vecihge olup padigaha solak olup diigmanrna hrraman olmak igin alalar. Kati kasir olan (gok krsa boglu) oflan ahnmaya, fitlo olur. Balida mestur olan vccih ffzerine vasatilkame (orta boglu) olaa oglan alrnmrk gerektir deyu buna benzer envar ikdam-r timlar ilc evamiri gerifeler tahrir olunup oflan ccn'ine bu denl0 ikdamlar olunurdu kim yenigeri ocafrna harig' ten adam dahil olup nizamr ' 6leme halel gelmeye,>
Acemi o$lanr ahnan ycrler halkr bir krsrm vergilerden muaf tutulurdu. Eserde buna dair gu izahat vardrr:
Toplanan acemi o$lanlartnru sevkl haLkrnda da esorde agaSrdaki tafsilit vardrr: uiki yiiz nefcri bir siirii bagtayup ve siirii baglandrgrnr yazup ve ollanlarrn egLAllerin 1e kiiylerin vc kazalann ve babalarrn ve analrnn ve kendi adlarrn ve kifirce adtann ve Miisliimanc& adlarrn ve niganlarrn te siiriilerin ve siriilerin baflandrfr yerleri siiriicibaqlart ve kagrnetda olduklann biiliikleri ile defter ediip ve afalan miihiirleyiip mutemedi aleyh ihtiyar odabagrlrktan grkmrg yoldagr veyahut kethiida bey ve bsggavug ve sair ocak alalarrnrn yoldaglan var ige anlarr siiriic'ibagr tiyin eyleyiip
I
I
II
TARIH uEYlMr.ERl vn rrnlurrni
tz
ocaklara bcnzemez. Padigahe
{
lizrm olacak kul-
ol oglanlan anlara kogmak gerekti', ve Veni' geri afalan devqiren miistakim ve dindar kim' i dur. Ol vecihten ocafa dihil etmezlerdi. Ta I
riiye otuz krrk ycnigeri kogmaya. Anlar dahi akqa verdfik deyu yolda ve izde reaya ve berayayr rencide eylemiyeler ve gok olmafla ziyade taambeha almryatar ve iiniine gelen kiiye konmayrp mebada etrafta olan k6ylere akrn ediiptaambe' ba almryalar ve iinlerine gelen kliylere dahi koyun ve kuzu tellifin eylemiyeler' imdi gorva' crlar akga vermeyip siiriiye az adamlar koEalar ve uslu yoldag koqalar, ta kim oglanlara tcrbiyet ederck fisku. Iiicur ettirmiyeler ve yolda zuliim ederler ise reddi timar vo reddi kal'a olduklarrn biliip etmezler. Zirs bir dahi ccafa gelmiyecelclerin biliirler ve siiriiyii adiyle kapuya gdtGriirler., Acemi o$lanlarrn istabul'da tibi tutulduklarr muamele ile ige ayrrlmalan hakkrnda da gu taf
silit
verilrnektedir:
kitipleri
ile
gelfirler. Ol oflanlann yeniqeri afasrntn iiniinde birer birer yoklayup acerni oflanr igin sekizer akga ile bir cerrah tiyin cylemiglerdir. Ol dahi siinnetli olmasrn dcyu siinnet yerin giiriirler. Dahi hiisoii cemal sahibin sarayr imireye ve kavice olanlarrn bostana verirler. Anda dahi Tiirlr iizerinde durduklarr gibi hizmet ederle-. Badehu bostancrbegr'tezkeresiyle ulifeye yazrhr. Bskisin afalar Tiirk iizere fiiruht ederler. Dahi yrlda bir yoklama akgasrn cem'ederler.> Eserio bagka bir yerinde de satrg muamelesyile altnan paralartn kimler arasrnda ne suretle taksim edildigine dair agaStdaki tafsilit mevcuttur: oMabakisin Rumeli ve Anadolu agasr TIrk iizerine liiruht eder. Oflan bagrna bircr altun
alurlar. Kanun budur. Ama gimdi iiger kuruga gtkmrqtrr. Heman vercbildikleri fizre verirler. Bu oglanlartn akgasrn Rumeli ve Anadolu afa' larr kitipleriyle mabeyinlerinde taksim cderler. Zira anlarrn neferleri ve dirlikleri yoktur, ve hem ulfffeleri gey-i kalildir. Ol cihetten bu veg' hile kanun olmugtu,'.>> Acemi oflanlarrn iginde kanuna uygun olmlyarak zuhur edenlerin tibi olduklan muamele iqin eserde gu izahat vardtr: qZikrolunan siiriiler yoklanrp iqlerinde kauuna muhalif oglan bulundukta ol siiriiyii umumen tophaneye ve cephaneye verirler. Acemi of' lanr etmefe lSyrk g6rmezler,Zira bu ocak ahar
kag nefer hasta olup yoldan kalmrgtrr. Eger iil' miig var ise egkil deftcrlcrindeu ihracederler. Hastalar kag ise defter edfip eyu olup geldikte geru afa iintnde yoklanmak l6zrmdrr. Zira hasta. oamr ile bazr kims nin akgaetn alup yoklanmasrn deyu hastadrr diyerek giru alrkorlar. Aradan zaman geqer, yoklanmaz. Egkil ise deftcrde mevcut. Soora yaztlmak zamanlnda ise siinnet yoklanmaz; bu tarik ile deftere harigten adam dAhil olur. Bu aerl azacrk hilelere mukayyet olmama$ln ortalrk biiyle bozukdiizen oln,ugtur.'
Acemi oflaulatrnr gifgiler saltn alabilirlergubulu olmryanlar acemi ollanr alamazlardr. Eserde buna dair Eu maltmat vardrr:
di. Qifti
atrlarrn
ediip baliya m0tadolalar. Ve islimbol halLrna bey'ctmiyeler. $ehirde durmalarr ile yiizL ri ve giizleri agrlur ve hem beli gekmez ve sanat ehlinc bey'olunmak kanun defildir. Hiinkirkulu olan kimesne sanat ehli olmak kanun defildir. Zira sauatr olan ig diirt akgadan 6tiirii refere gitrnez, bunda kirrna meggul olur. Hizmet eda oluninaz, olunmamaSa bais olur.> Yine eserdelci izahata giiro qilt ve qubuk sahibi k6yliiye satrlan acemi oflanlannrn yoklamalarlnr yapmak iizere her senc seksener akqa yoklama akqasr verilmek suretiyle ikisi Rumeli'ye ve ii:isi Anadolu'ya olmak iizere dtirt kigi giinderilirdi. Bunlara adr vcrilirdi. Bunlar tekilifi iirliyedeo muaftr' Bunlar memur edildikleri yerlere giderler, oralardaki oflanlarrn yoklamasrnt yaptrklarr gibi bunlarr almr1 olanlardan senelilc ficretleri Ce tahsil ederlerdi. Aynr eserde Rumeli ve Anadolu afalannrn kagau acemi oflanlannr tutmak vazifesiyle mii' kellef kethudalan bulundufu, onar, ou beqer neferle gezen bu kethudalarrn kagan oflanlarr tuttuSu yazthdrr. Kaganlardan tutulanlar tekrar satrltrdl. Aeemi oflanlanndan lsl6m olduktan sonra mcmleketlerine Laganlar ve akrabalarrnrn kendilerini ukiliseye koyup 6yini bitrllan iizere> tel' kin edilenler de olurdu. 1564 (H. 972) de Nis ve Kayseri'den altnan acemi oglanlarrndau bir krs-
'i
{
TARIH DrEYIMLERI t
mr kagmrglar; cgiru ycrlcrino varup mffrtcd r olmuglardr. Bunlar hakkrnda teglim cdilerck lstanbul a giinderilirdi. Aeemi oflanlar bulunduklgrr yerlerde ye' di scldz renc hizmettcn conra htanbul'a gctiri' lirler, rrensubolduklart yorlere g6rc Rumeli, yahut Anadolu agasrnru tczkerpsiylc bircr akga ulfifeyo yazrlrrlardr. Ul8fcyc yazrlanlar artrk ycnigcri ocalrna mal edilmig olurlardr.
--'
tafsilit vcriliyor: Tiirk iizerinc vciilfip anda ycdi relciz yrl hizmet cttikten son-ra Anadolu aSa!rnrn mtdtr, veyahut Rumeli afasrnrn mrdrr tczkcrc olunup a$a iiuiindc egkil deftcrinde kazasrnda v9 sanca$rnda ve kendu adrn vo ba' basr ve anasr adtn ve Miisliimanca adtn vc eg-. k6llerin ve siiriicfilerin yoklayup emri padigahi ile kag nefer oflan yazrlmak fcrman olduysa yazup islimbol afasrna teslim cdorler. Ol dahi goliip accmi o$lanr odalan vardtr, Sultan Mehmct zamantnda bina oluumugtur, anda giitiiriip acemi kitibiyle otuz bir odaya tevzi edip badchu divan kdtibinc gtitiiriip ol tcvzi muktczssrnca bir k6grda yazup nihayetinc a$a miihiir vurup yenigeri kitibine giinderirlcr. Ol dahi ana giire defterc kaydeyliye, kanun budur. Bircr alga ile yazrlur. Bun'a torba dcrlcr vc bu yazrya Eserdo buna dair gu
torba yazrsr
derler.>
Bostancrya aynlmrg olanlar hakkrnda da gu izahat vardrr:
trun budur.>
Sultan Mehmet zamanrnda yaptrnlan odalarda oturan acemi. oflanlarrna giirdiiriilen iglcr hakkrnda, eserde gu mal0rnat mevcuttur:
da
lina
YemcL
tayin
olunmugtur.r
_.-*
vn
rrnlurEnl
l3
Acemi o$lanlarr odalarrnde mesgit vardr. Mficzzine yedi akga, imama cokiz akga vcrilirdi. Spltan Solim zamanrnda bir hamam da yaptrnlmrgtr. Hamamrn odunu, yenigeriyc vcrildiEi
gibi, miri'gemilerden sckiz aLgaya verilmek kenun iktizasrndandl. Accmi oflanlarr burada yrkaurrlardr. Odalarrn herbirine oflanlarrn eskileriuden
biri cbiiliikbagr> tAyin olunurdu. llk zamanlarda lstaabul afasrarn odasr bir biiliikkcn sonra acemi ollanr golalrp idarede mfiqkiilit bag giirtcrince dokuz btiliiEe grkanldr, biilfiklerin herbirine iiteki btililkler gibi bircr tiyin edilirdi. Dokuz biilfikte bagbiiliikbagr olan ariyeti aggrbaqr olurdu. Bu sebeplc o, btiliilc-
bagrlarrn ilzerine zibit vaziyctinde bulunurdu. B6liikbagrlar gibi bu da yenigcri kcaesi gibi Lego giycrdi. Ancak bagrna iiskfif ycrine kigrt takardr. Sultan Mehmed'in acemi oflanlarr igin
yaptrrdrfr
oda
(ll.sla) kargrlrkh iLi
biuadr.
Bunlardan birine , diferioe
de (qavul daircsi' denilirdi. Otuz odanrn on beqi kethfida dairesinde, on begi dc Aavug dairesindeydi. Otuz biriuci itibar olunan vc ilk zamanlarda yalnrz bir b6liktcn ibarot iken sonralan dokuza qrkanlan afa biilfikleri de kethuda dairesiudeydi. Kethudaorn, gavulun, eski olan biiliikbagrlarrnrn, aggrbagrnrn odalarr kethuda dairosindeydi. Bunlanr baglarr idi. Meydan oldufu . zaman kcthuda aganrlr iinfinde durur, gelen afalarr ul0feye o gekerdi. Qiinki hepsiui o bilirdi. Odalarro kaprlanur agtp kapamak iqin acemi oflanlarrndan ikisi t6yin olunurdu. Bunlarrn vazifesi igeriye memnu olan geylcri sokmamak, giren grkanlarr giizetlemekti. Acemi oglaulanndan ister kethiida dairosinde, ister gavuE dairesinde olsun sug iqliyenlcri aga kethfidasr diigerdi. Adam 6ldiirenler, yahut biiyiik su9 igliyenler odanrn (kqlantn) iginde yaptrrtlau a konulur, Lanun dairesinde cezalarr tfiyin olunurdu. Acemilcr arastnda odabagr, vekilharg ve emsali zdbit olmadrfr igin, yenigeriler gibi, Lendi odasrnde hapsolunmazdr. Onun igin afa Lethfidasr iince zindana koydururdu. Bununla bcraber ufaktefek kabahat igliyenleri biiliikbagrsr kethffda iz.riyle diigerdi. B6liikbaErlar izinsiz d6femezlerdi. Eserde acemi oflanlarrn giirdiikleri iglcr hakkrnda giiyle deniliyor : <Bu odalarda olan oflanlann hizmetlori hiinkir hazrctlcrinin yapusu var ise tag've toprak tagrmaktrr. Bu oflanlarrn araernda giirbiizco olanlardal yirmi otuz nefer oflaur hamal
l4
TARIH DEYIMLERI
eylemiglerdir. Srnk ile taEr padigah ve afa l' ,nusuna iletmek anlann hizmetleridir. Jair ur{laniarrn irizmetleri gemilerde ve ocak-
tiyin
larda olmaktrr.>
Miiellifin haber verd'gine giire Sultan Siileyman zamantnda acemi oflanlartn adedi d
Yine o eserde acemi oflanlarrnrn galrgtrrrldrklan yerler hakkrnda gu izahat mevcuttur: Miiverrih Ahmet Refik'in Divanr hiimayun kuyuduna istinaden verdiEi nraltmata gore (Dariilfilnun Edebigat Fakiiltesi Mecmucsr c.d sagti I -2) acemi oSlanlan yukarda kaydedileolerden bagka daha birtakrm hiz;netlerde de kullanmrqlardrr. Ezciimle matbahr 6mireye mahsus koyunlara acemi oflanlar Dezaretaderler, bir akga ulfife ile icabrnda kasap gakirdi yazrlrrlardr. Kanuni zanranrnda Krrkqegme sulan getirilecefi zaman yol hizmetinde acemi ollanlar kullanrlmrg, hizmetleri bitince ciimlesi kaprya qrkarrlmrgtr, Saray ve cami ingaatrnda da ekseriya acemi o$lanlar kullanrlrrlardr. Hatti yine Kanuni zamanrnda Haseki Suitan Camii inga olundugu srrada acemi oSlanlarrn fevkalicie hizmetleri sebLettiSi cihetle <mumaileyhimin ricasrna mebni merhum Sultan Siileyman Han zamanrnda ayda beg akga pipug akgasr .el'an verilmek ferman olmug, caridir ki bin yedi yiiz otuz iki neferine veriliir> suretiode (Ka
edenler de ikiger akga ile istihdam oluomuglardr. '/ine Edirne'de Sultan Selim Camiinin demir iglerini acemi o$lanlar viicuda getirmig-
lerdir. iqlerinden hizmetlerini itmam
edenler
hfirnar Sinan'rn inhasr iizerine kaprya grkarrlmrglardr. Bu hizmetlerden maada sarag gakirtliklerinde, sarayr Arnire igin galrgan hassa gemilerinde, hassa frnnlarrnda, simitqilerde, Qatalca bahgelerinde, ambarlarda, hastrcrlarda, sebzecilerde, yofurtgularda, mandrralarda, ve sair ocaklarda da acemi oglanlar istihdam edilirdi.
vr
mnturnnl
Acemi oflanlar saray, bostan, ftrtn ve sair hizmetlerde kullanrldrklan gibi buulardan ekioir hr,;..-,y ,:i.,nde olirular tia v..r ',. On altrncr ( H. onancuJ asra ait ahkArn defterlerinden anlagrldr$rna gii'e Bosna, Hersek ve Kilis kadrlan, idarelerinde bulunan sancaklarda gelen yayabalrlarrn <siinnetlfi oflan> almalanna mini olmuglardr. Divanr Hiimayunda kendilerine yazrlau hiikiimde mesele gu suretle izah olundu : <$iiyle ki siinnetl0 olan oglanlar kadimden ol yerl0 olup miicerret acemi oflau olmak iqin sonradan varmrq nrrdrrlar veyahut acemi oilanr altnmamak igin siinnet olunmug olmaya. Anrn gibi siinnetlfi olanlarr almak rnuradedindikte mioi olmayup aldrrastn. Ama bu bahane ile tezvir ve telbis ile harigten varan siinnetl0 oflan yazrlmakta hazer olrrnup gimdiye delin alrnageldigi iizere kadimi yerlfi olan siinnetl0 oglanlardan yararlartn cem'ettiresin (Ft l3 sa'
fer
972).>
Bu hiikiimden sarahaten anlagrhyor
Bosna
ve Hersek'ten siinnetli
ki, acemi oflaor
toplamak, kanundur. Fakat bunlann dteden beri Bosna ve Hersek'te oturmug bulunmalan l6zrmdr. Bu hiikiimden Miisliimanlardan baztla-
rrnrn kendi gocuklarrnr sakladrklan, harigten <siinnetlfi gocuklar>> getirerek acemi oSlanr yazdrrdrklarr anlagrldrfr gibi Hrristiyanlartn da acemi.oflanr alrnmamok igin gocuklarrnt siinnet ettirdikleri anlagllryor. Acemi oflanlarrnrn Hrristiyanlardan ve onlann da iyi krsmrur teqkil eden ailelerinden ahndrfr ve islim olarak istisnacn Bosua ve Hersck'ten alrnmalarrua cevaz verilmig bulunduSu halde sonralarr araya gefaat ve riigvet de girerek geligigiizel alrndrgr gibi aoa ve babalarrnrn isimleri Hrristiyan giisterilmek suretiyle Miisliimanlardan da acemi oflanr kaydrna baElanmrgtrr. Yenigeri a$alarr Miisliiman gocuklannr ne yazdrirrlar ve adror verdikleri bu gibileri acemi oflanr yaparlardr. Vakaniivislerin haber verdiklerine giiro (Naima Tarihi c. -?, s. 179) yenigerilerin tekaiidolup da evlenenlerinin gocuklan da yolundaki qahedet iizerine acemi oflanr kaydedilirlerdi. Gitgide gofalan bu yolsuz kayrtlar iizerine nihayet (1041 H , M.1633) te devgirme usulii kaldrnlmrg, acemi oSlanr aSalar ta'afrndan hatrr ve giiniile dayantlarak veyahut riigvet ahnarak toplananlara munhasrr kalmrgtrr. Devqirmeden acei.ri oglanr yazllmak keyfiyeti ortadan kalkrnca tabiatiyle islAm gifgile-
:i.
TARIH DEYIMLERT rin yanlanna verilme usulii de kalkmrg, acemi olt*tur krglalardr talim ve terbiye edilmeye baslanm IStlr'
Acemi oflanlar, yukarda da igaret oluncluiu veqhile, ilk zamanlarda sipahilerle gif{lik ruh"iol"rio" taksim edilmiE, islim ve askerlik tcrbiycsi onlar marifetiyle talim olunmuEtur' Sour.l"r,, bilhassa lstanbul'un fethinden sonra lorir oloouo vo birer rnektep mahiyetinde olan
i.*olot'a"
Galatasaray ve ibrahim Pa.ga, Edirne'
vT TERIMLERI
15
Ciiriceli Kogu B"y, riselesindc Eiiyle diyor :
(
s.
7
)
olunurdu,>
Ricaldeu Ali Efendinin beyantna gtire o$lanlar krqlalariyte yine istanbul'da ao ".".i (Agn-t Ali Efendi Risolesi, s.9/.) birinci Sultahsil ettirildik' Mektebinde Enderun kurulan zanamrnqla acemi oflanlarlnrn mevAhmet tan Beylerbcyi ayrrlanlar Beyoflu. saraya gibi leri (9406) neferdi. Bunlara fig ayda bir <6deti cudu ve Bo' Uskildar, Davutpaga saraylarla ve diger namiyle ile onar, namiyle de bahgelerinde zerpul> ve Edirne saray gaziqindeki akga verilirdi. otuzar D6rdiincii Sultan Mahmut vc tevzi saray bostanlara bulunan Gelibolu'da (1A32-lU9) rCemaati grlman-t ace(bostaha) zamantnda namt alttnda ve olunarak bunlardan istanbul ve Gelibolu ve miyan der ve Edirne bir ayn ziimre tegkil olunmugtur. yenigerilerden (7495). hadaik-r hagsa>'nrn mecmuu Kogu Bey katrkqrhk giirdiikleri iEini Birazr da her sarayda ( ( M. 1623) kayda Risalesindeki nazaran s.7 1032 ) gibi birtakrmr dahi inqaatta kullanrlmrg ve bah(15.t21t ocrive hizmetlerinde istihdam olun ' ak iizere ter- senesinde acemi oflanlarrn mecmuu ferdi. ,.'o"y" ayrrlanlar da olmuEtur. Harigtin muallem olarak getirilenler veyaAcerni ollanlarr krglalariyle Enderun Mek. hut payitahttaki krglalarda yetigtirilenler mera- tcbi, medresenin yetiqtirdigi ilmiyenin gayrr ireirnle ocaga yaztlrrlardt. Bunlar eweli (kfrtik fan erbabr igin yeginc ilim ve sanat iifrenme delteril ne kaydolunur, ve bunu yazan kitip, yerleriydi. Sarayrn' erkAnr, mimarr, nakkagr, isimlerioi cehren okurdu. isimleri okunanlar ko- ressemr, hattatr, gair, 6lim ve miivcrrihi hep bu membalardan yetigirdi. Acemi ogtan krglalan Tarak (odabagr,lnrn yanrna giderlerdi. Odabagrnrn ilk iqi gelenil kendisiuc itaate mecbur ol- Enderun Mektebinin idadisi mesabesindeydi. dulunu ifbam igin kulaktozuna bir sille ag- Enderun MeLtebiuden grkma ferman olunduSu ketmekti. zaman her odadan yirmi otuz ki;iden maadasr Kaprya grkmak meselesi sonralarr intizagrtcar, yerlerine Calatasaray, ibrahim Paga ve mror kaybetmiq ve uzun miiddet krglalarda Edirne acemi oflanlar krglalarrndan grlrma miidkalmaltan bizar olan acemi oflanldrr bu yiizdetini bitirenler getirilirdi. deu giiriiltiiler ve hatti isyanlar grkarmrglardrr Osman Ergin cTiirkiye Maarif Tarihi> Nitekim Naima'nrn beyanrna g'6re (c.4.s.356) D6rdiircii Nehmed'in ciil0gunu miitaakrp, 1058 adlr krymetli escrinde (c. l, a.25) acemi oflau senegi evahrnnd,a, (M. 1649) Galat"r"ruy, ibt.- mcktepleri hakkrnda gu tafsilitr vcriyor: qAcemi oflan mekteplerinin birkag defa him.PaEa ve Yeni Saray acemi ollanlan isyan gekillerinin ve idare tarzlarrnrn defigmig olduotmiglerdi. Agalar saltanatr hengimrnda, her geyde funu tarihlerden iigreniyoruz. oldugu gibi, aeemi oflanlar tegkilitrnda da pek <Mekteb i Sultani tarihgesinde (s, l7) alikir inhitat ve tezebziip eserleri giiriilmeye lbtifrl"i Mehmet Ziya Bey diyor ki: bagladr. Odabagrlar onar kuruga mukabil bck<Selim II asrrnda ve 978-1570 tarihinde lcah ve hamah yenigeri yaparlar, acemi oflan- Galatasarayda balunan afalarrn birazr Euderularr kaprya grkmaltan mahrum ederlerdi. Na- nu Hiimayun'a, bir miktarr eski saraya nakleima diyor lci : (c. 4, s.418) oAcemi oglanlarr dildi ve bu suretle Galatasarayrnda bog kalan arz,uhal sunup odabagrlar onar kuruga bakkah yqrler medrese itibar krhndr. Difer bir rivavete vo hamalr yenigeri ettiler; biz bunca zamandrr giirc III. Murat asrrnda saray olmak iizere eski hizmetteyiz, yolsuzca bedergih olahrn ve ill6, nizamlarr veghile iginc yine a$alar ikame olun,accrni oflanlarrnr dahi brrakup hamalhk eyle- mugken Ahmet I saltanatrnda yine tahliye ediyiip. onar kurug peyda ediip odabagrldra veririz lerek medrese haline konuldu. Osman II zave kapuya grkarrr demeleriyle bedergih ferman manroda iigiincii defa olmak iizere yine saraya olup afa Istanbul'a g"giip oEianlanndan tahvil oluudu. 1076-1665 te mevcut aSalardan bir miktar anlardan"""-i vc gayndau yazup baztlan yine Enderun-u Hiimayuna ve baztlarr Iro,rul:" vgrudar'a gegirdiler.> sipahi ve silihtar biiliiklerine verildi ve Galata-
.#-
TARIH DEYTMTERI VE
16
sarayr tokrar mcdresoye tahvil ilc iqcriaine talehe konrrtdu. oBurada gegeu medrcco tibiri Arapqa vo qcriat iifreten hatt< medresesi minastna ahnma' mahdrr. Mektep ve ders yeri demektir' Bunun'
bu mekteplerde de ;er'i la beraber "onrtl"n ilimler tigretildigi tarihlerden eulagrlmaktadrr' nFakat XVtl nci asrrn ton yarrstna dofru Galatasarayla berader diger acemi oglanlar mekteplerinin dc tegkilitr esaslt surette defig' tirilmig ve o tarihlerden itibaren krgla ile mek' tep aynlmlgtrr. <Bu mfiuasebetle Silihtar FrsdrLhh Mch'
met Aga der ki: <.. krglalarr kalkrnda daima lravga ue ftsatlar eksik olmayrip cevirleri gekilmemelcle bdferman'r hiimayun iqlerinde mevcut iq oflanla' rrndan hizmeti padiqahiye l6yrk 50 miktarr ifraz ve Yeni Sarayda vikr hazine ve kiler ve seferli odalarrne tevzi olunup sair 1000 miktarr grlman yollariyle bir biiliiEe grkrp Galatasarayrna 40 nefer bostanci ile bir usta ve saray r mezbur evkafrndan vazifclcri verilmek iizere Musile-i Siileymaniye payesinde bir miiderris ve lbrahim Paga Saraytna kezalik bir bekqi ile Muaile-i Siileymaniye payesinde bir miiderris vaz'olunup Edirne Sarayt mirideo satrldr..' ( Silah'
tar Tarihi,
c. 2, s. 648
).> <$u yazrlardan ve ondan sonra gtkan ve'sika ve kayrtlardan iigreniyoruz ki, XVII nci asrrn gonlanna doEru $ehzadebaglndaki Acemi Oglaolar Mektebi yine o adda ve Atmeydanrndaki gibi bir asler krglasr olmug, Atmeydanrndaki ibrahim Pala Sarayr yalnrz mektep haline getiritip estci sarayda yine bir acemi oflanlar mektebi aqrlmlqtrr.
TERIMLERI
krlrg .'..esiyle ikiye biilmek, lcogan atr birden durdurmak, dar ve mevhum bir merkez etrafrnda at iistiinde harman qevirmek, bir argrn uzunlufunda ve diirt parmalc kahnh$ruda demir lobutu at iistiinde ycrc vurduktru sonra elliden yiiz metre yiiksekliSine gcrilmig ipteu agrrmak keskiu cindilerin mrharetleri ciimlesinden idi (Mihra, s. 539).> Bu mcl:teplerde okunan derslerin mfifredatr ve bilhassa terbiye sistcmi hakkrnda etral' h ve kati maltmatrmrz yoktur. ilerde argivde grkaeak vesikalar bu karanltk k6Eeleri aydlnlatacak{rr. Bununla beraber nereden aldr$rnr siiylemiycrek ihtif"l"i Ziya Bey Mekteb'i Sul' tani tarihgesinde (.S. 17) q,r mal0matr veriyor: < Galatasaray af alan nrn 1rl al eb cI e rinin ) kif ' fesi oLuyup yazmak ve ol valcitler usuliince to' mak, top, gop oyualnak ve kemankeglik iigrenmek arzu edenler iglerinden bir iistadln elini iiperek kcpade denilco gcvgek kabzah vo kolay qileli bir yayr beg-ondan iki yiize kadar vakit bulabildikge geLiip bazusuna kuvvet getirdikten soDra gevlekge yay ile of dolu krl torbaya kebez saphyarak tirendazhk tigreuip mukaddeme-i harb olan fenni galikidc kesb'i meleko ve maharet etmek usuldendi. Burada tahsili ilim ve marifet eden alalann ahval ve harekitr muntazaman bir daire dihilinde cereyan edcrdi. Agalar tabur halinde camic giderek namaz krhndrktan sonra yino bu tertip fizre koluglarrna giderlerdi. lkindi namazlndan ronra saray afasr taraltndan bazr oyunlar ile tenez' zih yapmalanna miisaade edilir ve bu esnalarda cirit, tomak ve ciritbazhk taliminin muLaddemesi olmak iizerc aop, top oyunu gibi idman oyunlariyle cllenirler ve bir middet saray meydanrnda gezinirlerdi. Sair vai Bunlan teyidedecel vesikalara vc kayrtlara tarihlerde ve arEivlerde raslanmaktadrr. Meseli Topkapr Sarayr Arqivinde 14 - 76 sayrlr vc 71t5- 1?16 senesine ait bir vesikada Galata'
vnn diirtu,:,,s, ko;ariicu bir
TARII{ DEYIMTERI V[ raray mektebinin lcadrosu 9u suretle gtirteril' mektcdir:
l7
Eeriro ait 9u lcayrtlar mektebin chcmmiyeti ve giirdii$i rafbct hakkrnda bizi oldukga tenvir
AEa-yr SaraYr HiimaYun'u Galata Kcthfida-yr Saray'r Hiimayrrn'u Galata
etmektedir:
Grtmanan-r Hassa:
terbiye ve iktisab-r maarif igin alclid-r ekLadlun olan evl0tlarrot hczar niyaz ite Galatasaraylna qrra$ ettiriip. ,. maariftcn behredar olanlarr gevkr kaderiyle Saray-r Ccdide(Top,tapr,/ ahnup. . . ancak fakir-iil-hal olanlar tahsili kitaba kaadir olmayup kitabet ve krraatte zahmetkeg ve kayd-r istiare-i kiitiib ile hali miigevveg olup. . .
Der oda'i evvel Der oda-i orta Der oda'i kiigiik
141
107
60
tosAbdullah Efendi Kara der Saray'r Hiima' yun;u Galata Mustafa Ef endi ( Hamid.i zade) muallimi der
oda-i ewcl Osman Efendi muallimi der oda-i sani ismail Efendi (Amor,galrj muallimi der oda-i salis Essevyit Mehmet Hamidi, Hattat
Hafrz Yusuf, Hattat Yine bu vesikalardan birisinde lm9'7794 scnesinde talebe mevcudu: 184
bag odada
192 144
orta odada kiigiik odada
olmak iizere 520 raddceinde giisterilmektedir. Yine bu seDeye ait aynr vesikada eski sarayrn kadrosu da giiyle kaydedilmigtir: Aga-yr Saray-r Atik, kethiida-yr Saray-r Atili, k6tib-i grlman-r kassa, vaiz-i oda-i grlmatrao, hoca-i grlmanan, grlmanan-r hassa, adet: 130.
Yine bu vesikalsr ve kayrtlar Atmeydanrn, daki lbrahim Paga Sarayrnda medrese-i evvel vc medrese-i
sani tarzrnda bir tcqhilittau haber
vormcktedir Bu mekteplorin en parlafl ve en eskiri giiphcgiz Galatasaraydakiydi. Beyazrt II uin agmrg
oldufu bu mektebin gerek krEla halinde ikeu, gcrek mektep haline getirildikten sonraki ders prog'ramrnl kati olarak tesbit edemiyoruz Fakat burada medrese usulfi tahsil g6sterildi$i, gu kadar var ki Tiirkqeye ve yaztya medresedcn. ziyade krymet ve ehemmiyet verildifi an, lagrlryor. MeselA; Ccvdet T.rihioio
bi, ""rjigieden valisiykeu vefat hmail Paga sinn-i temyize vusuliinde Galatasarayrna grag olarak tahsil-i maarif etmig ve hururiyle hiien-fi hattrn envarnr iiErenmigti. Birkag tfirlt yazrsrnr Sultan Mustafa *"rhr*" arz ettiklerinde derhal Saray-r Cedidede vikr hazine huddamrna ilhak olunup qoL gegmeden bahtr yar vc eardet-i talii keudin" k.fuau" ,oldu fc.2, mal0mata
a)
TERIMTERI
giire
<
'n).>.
agrlan kiitiiphane dolayrsiy,^,,^G:ll.rarayda lc V6grf Tarihiudc (e.3El g6riilin 1167-17j5 se-
*Asitanc-i Saadette bazr kibar miicerret
vrflonca istidat varsa dahi frkdanr alAt adem-i vusulii matlaba illet olduguou padigah.. tefer-
riis edip saray-l mczktrda bir kitiiphane
ve
dcrsane binasrnr ferman... dersaneye miiderris tiyio vc talebe-i ulfimuu esbab-r tahsilleri tes-
hil ve tehvin...> deniliyor. Yine o eserdi ye o sahifede:
na
yrnda on iki seueden miltccaviz tahsil-i ulfima bezl-i makdur ve hil6 Medine-i Miincv-
vere nevverallahii TcalA ili yevmil ahire'de hadis-i qerif krraat ve ifadcsiyle meqgul blup likin bir yerden mcdar-r maagr olmayrp ol veghile ahval-i miigevveg oldufunu bildiriip...> denilerek bu adama giimriik hasrlatrndan bir aylrk baglanmasr emrolunmaktadrr (Argiv Dairesi, M. Cevdet'in maarif dcftbri, No. 6726). 7208.1 1793 senesine ait muallim M. Cevdet'in tsanif eimig oldugu 1625 saray numarah vesilcada mektebin giiyle bir kadrosuna da
raegelmekteyiz: 2
TAR|H {.ltjYiMI.Ilni vt; tt:ttlltt-liRi
l8
Galatssarayrnda irnam-r teberdarrn, hattat-r evvel, hattat-r sani ve kurra ve kitip ve cerrah-r evvel ve eerrah-r sani ve tabip ve rah-r abi (su golcusu) ve bunlardan baqka sergerbetgilik, dtirt nefer gerbetqi halifeleri, hoca-i teberdaran, nriiezzin ve kayyum-u canri.i teberdaran, vekilharc-r kiler, kilerci,
I mazlar, onun temennilerinden baSka crncl tagrgu hi- | mazlar. Srkr bir inzrbattan ve mrrtlak surette giyeyi yazmrgtrr: I harbden bagka rnegguliyet tanrmazlar. Onlar uBu vesikanrn alt tarafrncla adlarr sayrlan I igin islitniyet yolunda harbin temin ettifi geyler memuriyetlerden srra ile dokuzunuo (kasr-r i hayatta ganimet, ahrette cennetten ibarettir. Bir yed, ve <evlidiyet, gartiyle intikali dofru ol- lfilozofun ahl6ki, dini vc igtimai terbiyc igin *ayrp mtinhal vukuunda ehlinin tiyini lAzrm ld".rn.y"n ettifi fikir burada birgok asrr evvel] geliro deniyor. Sayrlan memur ve miistahdem I insaniyetperverane ve synr zamaBda cengiveadlan arasrnda iig odanrn hocalariyle kiitiipha- | r.anc bir maksatla tatbik cdilmigtir.> ne hocasrnrn adlarrnrn olmayrgrnrn sebobi an- | Yenigerilerin ilgacrnr mfftaakrp acemi lagrlamryor. Teberdarlardan bahrediligine gii' I oElanlarr da tamamen ortadan kaldrnlmrgtrr. re acemi oflanlardan baqka Sarayrn bir tara- j Cevdet Paga (Cesdet Tarihi, c.12, 42ffi) batu frnda teberdarlarrn oturmakta olduklan aula- giiyle yazar : i grlryor. $erbetgiligin olsa olsa bunlara miinaseCamii civarrnda krglalan olan i beti olabitir. Esasen Tiirkler biiyiik binalara, I .""-i "S"lzadc oglurrl"r, ki yenigerilcrin bir gubeci olup hiikiimet dairelerine, vezir ve zengin konakla' i t'.it"rinin odun maslahatrna mcmur idirrna saray derler. Buraya da o suretle saray i ""f."rf l.r, b,, srrada anlar dahi refi ve ilga ilo zibitdenildigi giiphesizdir. Bunlardan bagLa bu."i- t"ri olan lstaobul agasr unvanr hatap emini | rrrF i,,--o.,.o vE tu dc DuDKar hiinkAr qalresr oldulu ve rayda rayoa Dtr bir oe dairesi olsugu 9u hal' ltrlrn,r-; tahVil krlrndf.> I orrv"nrna irhvil de padigahrn vakit vakit bu saraya geldigi yi. ACEM KOSTECI ( 3:i ne bu vesikadan anlasrhyor. ,€ ) [ '1a.1' 1 I kitap dikildrkten eonra cilde uBir dc iki cerrah bir tabipten bahsorun- I L:\t T"ttalarda ig tarafrndal krsmr kitaba' aiuioaun rnasr qok miihim orsa gerek. Acaba . ;;;; I Lit :" gelmek iizere yaprgtrnlan tt,,,"ttoo dihilinde acemi oflanlar mcktebinden b;uk; I bir krsmr edilmig meginin ismidir. Bu suretle ince trrag €u'rrr L--r--^ ---L.-r bir hastane, yabut L:meseli bir ,r-LL:,.^ Mek- I| rtrvErrr'di' Trbbiyo .r1,. -^^^ri L:olan ciltler gayet saflam olurdu' tebi mi vardr? Yokra cerrahlar ve t.bi;l;, I v"Rtl-tl yalnrz o mckteptoki talebenin, yahut teberdar. I ACEMI OCLANI KETHUDASI .jlG:r.r*) larrn srhbatiyle mi alikadar oluyorlardr? Ne | (,r,t.r;r lAsk.J Acemi oflanlarr iginc balan tiirlii olursa olsun bunlar hep dikkate deger I Anadolu ve Rumeli alalarrnra maiyctlerindeki geylerdir. I adamlara verilen addr. Devgirmc suretiyle topu$u satrrlarr yazdrktan sonra Evliya Q.- | lantp lstanbul'a gctirilen ve kanun - u mahsus lebi'de (c.1. s.7) giiyle bir kayrt giirdiim. Qele- | mucibince Tffrkge iigrenmek ve lslim terbiyesi bi Beyazrt II nin Galatasaray binasrnr yaptrr- l'alrnak iizere Anadolu ve Rumeli'deki Tfirklcrc drSrndan bahsederken diyor Li : lgte bu fikra da bag- | nrrdr. Bu paralar tahsil oluuurlcen aynl zamauda langrgta b.urada bir de bastane agrlmrg oldufunu I acemi oflaularrn yoL.lamasr da yeprhrdr. Bu v4giisteriyor. Bu hastanonin 1208.1793 senesine I zifeyi yapmak fizcre Aoadolu ile Rumcli'ye ikikadar yagamrg olmasr.dikkate deSer.> i ler kethuda giinderilirdi. Bunlar tckalif - i iirAlman tarihgisi Ranke ( Yeni Mecmua, I fiyeden muaf idiler' Ro.aolu ve Rumeli afalann:n istanbul'da Ahmet Refik, sagt: 20,s.404) Osmanh kudrct I kethudalan bulunurdu. Bunlarrn da bagkaca da ve satvetinin esaslannr, yenigeri tegkilStrnr, I Tiirklore satllan acemi o$laularrndau bilhassa Eoderun'un talim ve terbiyesini anla- | vazifeleri yakalamaktr. Ouun igin kol dolagrrtrrlren s6zii acemi oflanlara intikal ettiriyor ve I kaganlan tekrar satrlrrdr. acemi o$lanlarr yunlar r siiylfiyor : I lardr. Yakalanan
saka,
giibrekeq.'
Osman Ergin bu vesikanrn altrna
I
t_l
TARIII DIYIMLERT . Accmi oglanlart gavutu hethudc olurdu. Kotbudalar pth roLbanhla terfi cttirilirdi. Kct'
hudalarrn ulfifclcri altrgaryodigor aLga idi. SeL. benhga tcrfi edincc ulOfelcri on d6rdor akgaya
YEkrelirdi' AQEYELE (,t.rqji) tgalr.l Screnlerin ni' hayet derectdc prasyc oluumalart haline verilcn eddr. Horhangi mahallc aolan vcya gekilen bir cirmin civannda bulunan sair cicimlero gEt. rnlmasr igin yaprlan donanrm olup buna aqcyelo tutmak dooir. Bomberi olmryao yelkcolctin kolay rfizg6r ile veya pupa seyriadc rskota ya-
ffi"
kerrnr bordadan drganyadofru agmak hurusun-
de ofistar'.cl g6ndcro dabi dcoir.
(ag*ele g6ndcri)
ACIK AYAK (iLI ;*T) [?'ar.] Qok hrzh yfirime ile kogma arasrnda sfiratli gidig domok-
tir. ACIK CESME
(r-:";.f)
[San]
Halvot
vuluunda kullanrlan ge6melcrden birinio adrydr. Qcqmelorin bir dc 6rtfilfiet vardr. Oua da
peli gegme' dcnilirdi. ACIK GEMtmn
aa'da .igliyca
(-fJJ.:ti)
[Balr.] Tu-
bir krsrm gemilerc vcrilcn
addr.
Bu gcmilcrin iglerinc bakan mcmurr (agtklar alau) deailirdi. Agrk gemilcrin ne gibi gcylcr
oldulunu bahriyclilcrdcn 6lrenmek istcdim. $afi bir cevap alamadrm. Bazrlan Tuna'dan baEka agrL denizc qrkan gemiler olmau ihtimali oldugunu r6ylemiglersc dc ne dercccye lcadar dofro oldufu bilinemez. ACrK KAPr SIYASnTI ( a_L- .jj ;"i ) [.9iy.] Milletler arasrnda scrbegt ticarcte ait iktisadi bir prersipin ismidir. Bu pcrcnsipi Labul oden milletlcr memleketc gircn veya memlekctten grkan egyadan giimriik resmi almazlar. Hatti gfinrilk resmi almayr ticarete mini te-
likki
edcrlcr.
Ancak tatbikatta higbir memleket bu tedbiri tamamcn kabul etmemigtir. Agrk kapr siyasctini eu ziyadc mtdafaa vc tatbik eden ln-
-_
gilterc olmugtur. lugiliz lcanunlan memlekete giren ve memlekctten grkAn mallarda yerli ve yabancr lcaydrna baLmamrg, her ikigine do mff!8vj muemclo yapmrgrr. EaLa! br.pemloket biki zimaa radrru kahvc, fay vc digcr bazl
vr
rrnIurnnI
l9
kargr himayo mccburiyctili duyan mcmleLetlcr bu cistcmi tatbik otmiglordir. Himeye rirtcmi trtbiL odon mcmtchctlor, yr himaye etmelr ir-
tcdikleri dahili aanayic ait clyeyr memlckcte gavet rfir sfimr6lc ramiac
iifiir",hiJ:.tahut
Agrk kapr riyaeetiui ortaya atau (ldam Snith) irmindclbir lugiliz iktisatgrardrr. llk r"r. bcrt ti6arct .kaidcsi Malgcrtcr ticcarlarrndao grktrgr igio bu kaidcye ( Mangedcr mektebil dcnilir. tngiltere bilo ron zamanlarda giimrfik almaya ballamaeiyle yfiz yrl ronra bu meLtcbc vc meghur iktisatgrsrnra filcirc vcda ctmigtir.
ACIKIIIR AGASI (,r,lil JU*il lBah.l Tuna'da igliyer ve cagrk gcnilcrr rdru tag. yan gcmilcrin iglorinc balon mcmurun unyenrydr.
ACKI TAHTAST (.'.qi;3I) [San.] Alttola iglenmig iglcri parlatmah igin Lullenrlau alctig ismiydi. En sert budaLcrz gimgirden yaprlrrdr. Mustatil gellindeydi. Eni 95, boyu 15, kehnhfr da bir, bir buquk rsatimdi. Satbr ayaa sathr gibi dtzdfi. Tczhip iglcri <miihrer ile bu tahtanrn iizcrindc parlatllrrdr. Aglrr; mimari tibiri olarah cili, pcrdah, lortra demck olduSu gibi da cil6cr, lortracr demektir.
ADAK 1;tri) [Hat.] Bir igin voya niyctin
olmact igin nczrolone!- gclr halclrnda Lulleorlrr ' bir tibirdir. Kurban, cami vcya tekkclero mum, yat, yahut da mukaddcr vc rnlbarck talrlao bir veliye yaprlan yardrm o Labildcndir. < rrasrnda ufaL bir m6na farh vardrr. Nezir, garta baflr vait minarrna gelir. Oldfikton gourl emliLiqi bir yerc nezretmek gibi. Kurban bayromr mfinarebetiylc kcsilcn lsurban ctinden kurbanr Lesenio ycmesi eaiz oldugu
halde adak olarak kegilen lcoyunun elinden yenmcz.
ADALET EfrRl (,e7r ;JLu) J/ac.l elaliye zulfim vc taaddi edilmemeri hakloada sadrazam taralradan valilere yazrlao emirlcre vcrilen irimdi. cAdalct emri rrdar olunmultur> dcmck sadrazam tarafrudao emir vcrilmigtir, demekti. (
AD3M-AD.{UA KARI$IUAK tbl fr)i ) .i-:u6 fTul.l Birbhino rekip iki raudrL ( ru-
koymat
lambal ard arda dngiip dc arddalcitcr 6ndckileri ukrgtrra nLrgtrra Lcndi adamlannr 6udelci-
Agrk Lapr eiyaseti dolrudan dofruya himaye rirtcmiyle tezat tcalil eder. Himayo ristemi mcmlelcetiu maddi vc iltieadi refahrnr anerk dahili noayiin himaycrindc bulur. Kendi sanayiioi digor rakip mcrnleLctlerin ranayiinc
lerc karrgtrrmalc demelti. Bu; tulumbacrtar .araelnda bazen co korlrung bir vaziyet rayrhrdr. Q[nk[ kavga koptu kopacalc, demek oluyordu.
maddeler haLlcrnda kurtulamamrgtrr.
gtimriil rcrni
ADEI! ( r* ) [So/l Yotlulc dcmcktir. Mulrabili varlrt< dcmeh olao (vdcul) tur.
TARTH gEYIMtERi
2'
VE
TERIMLERT
Abdurrahman Vcfils Bcy irc (TckAlif rtariblerc vc I f"rnUt c.l, tfr) bu reeim igin g6rc bidaycmccmultanaa .Ar. l) Yoklut<, vficut zrddu onun v6cu' I tcavanio-i atike alrl lcrrk rencsiode bin birdlr; diyar-r rdcm, rahra-yt I t"o zct<6t halindc jlcn diylc "dc-i diyor. olunmulturr adcm. 2) Olmama, buluniama, frkdan: adcmi I rcrmiyle birliktc ihdas Aact-i aloam vc oodalrk alnem rcsimlcitaih iiaatsizlik; rdemi il*idrn iktidar$zhk; ! baglanmazdan cvademi igtiha: igtahsrzhk.> I rinin miltezimlere ihalesine vel het-stnc a$nam midiri olar zat tarafrnTasavvuf rstrlahr otan butibir igin deferli i aayrcrlet,tottll miidekkik Abdilbaki G6lprnarh.M"iarr,i ir.- idan,mitaaddit ,t" olunur' ,-:-l:-l"J: bu nazrrlar tavin o'"tt::T biyatr Mctinlorir nin birinciei olaratr ouur",rlii i t":"ll ^::1""t hatkrndaki eeriaio ltg"te"sioll o I -:i"l'::- Her :1Til:*::":f:"::::t':: kola momur olan bazrr vc erka"lrrdr' I *' _;;ffi-;"4;;';;;"i---; -? i ."vr"rl"r mcmur -oldullgn mrntakada bcylcr' teveh' I ;-"'.-;;- ;--maada rcve'' rlaKttD m8aqa
_
mngtur: :'
TdrH, do g6ylc izah olua- |
"j;:i"*:;:,:;:{r,,::':::,,fr7,i"'""iiii cihctlc mustaEtt o'rcr oatrt*tol|' var'..
*n: I Sonralarr (kabzrmal) namlnr alan sayrcrlar [ze' t"::' gibi Mevli' I ;t""|ili;;h*o n.z,rt.r vaktindcn birazcvvel
:ti*:::r:::i::l::"::::":::::,';*j::
runu bile_durmrmrglardtta 1"Lt{ na da <Mernevir de (beslncicilt)'
I
qrka.hrve t6yin olundutrta.lcoluo i;iliil vardrktan sonra tadada baglanrnoktasrna ron I
I
t .-a-. J r' ll :--. r-t:1 r '.
l& .F t.3f. 1., c"-r )*l tf -;f, *:,t trtl.
)V
cbagkahkr namiyle kabzrmallara brrakrlrrdr. nazrrlarla I
lr"-"'r."rurhk olmak fizerc
;r/.t *1, 'tr'!
I
der.
Aynr mcaldeki 9u bcyit gok gffzoldir:
L 6r.'" .^ r 1.rr--r" L U db dt' s*s i
.birer A.oo'i .'.:'T.,f:v"" '",l::i :!t akgadan ibaretti. Bilibarc mcsL0kat usu' as.nam
rlcaa lifzr olunca vc veurur kryasi Kuruli vihidi lfinde ruuq€ kurug 'v --te ^rJG-r v'ssls I kauunlarla defteri bakani kayrtlannda kalarak t
Tlf
.t::Jttl":tl_L:,::'1.*.:r::l
I huliyet l",:u"."t:kesbedioce mahalli mcmurlar bunu {rr' | il':il"k bu resimtc ona mffmasit olan avacgasr otan aLgayr Psraya ve bazr yerYoklak bir aginedir Yoktakakt vart gdr I ]t"ittt, kuruga tahvil cttiler' lerde Varltk gilrfrnfrr anden Aginc'i ad"^d"i I rAr*iv' de mcveudoluP-^.agagrya .tln"o OfiIanlar $cghi lbrahim I vegika da (maliyc 458) Osmauhlarrn Lonulen , I kclimceini
tAkif hurdur.
Pasa)
an
*"t-
| gaban 1232.
)
Bald.fterdarlrktan yazrlan miitalianamede nAnadolu ve Srvas ve Karaman eyaletlerinde ADET'I AeNAM (1[ir o:lc) lMal'l Ko' I Rumeli t"tu::.iizre a!;l;i sancaklardan kc*iden ahnan resme vorilen addr: I olan yun ". oluoup cyalit-r merku' ferman 3ul"y-"o iudi Efendi (Dcft*-i maktesit c.2, Iagnam-tahsili sckuralannl: ve kitiipha- | *enin kasabat s.ll6.) 6deti agnam "lttr!namtn "g,l-.".-inin "u golco ' lAztnr duhuliinde mart nerindc mevcut yazma kanunnamelerdc bin I nede bir defa radatr d6rt *nesiode ihdar otundogu ;azrtr olduluno I ed.t'i alnemlarr tahrilindc rahihfinnesep yed' taiferinin askeri I ki.u*" ve sahih seferli sbyliiyor.
I
i#tF:
TARIH DSYIMLERI
vT
TDRIMTERI
2l
lerinde meveut ve kendu nefirlcri igiu beelediL- | rafrna ibaretcri y0z elligcr reis koyunlarrodan rnaadacrurn I leri yazrlmak surctiyle ycnilcri .baerlmrgtrr. Bu eltrolarrn bir krsmr; lcrratr ondan agafr herbir rc'riDdcn biror akga rcami g.norn I "" hcr yfiz re'ginden yirmigcr akga idet - i guli- i olmak itibariyle kir temiri iqin yinc ikinci Mahmiyc vc hcr 69 ytz rc'sindcn bcgcr alrga rermi I mud'un yirmi birinci ve yirmi ikioci cfilfir ceocesrtlen canib - i miri igin tahsil ve tahrildar- | lerinde tedavfil movkiino grkanlan ilc m[badelc edilmek, kalanlarr da hieri bir mahalde dahi mutalebe olunmamak vcrilcn 1245 genesinde verilen emirle tedavfilleri meuidet-i afnam bcratlarr turutundan idiign g6s- olunmal euretiyle ortadaa kaldrrrlmrgtrr. terilmig ve bunun iizerine o suretlc tebligat A!'ALLAHU ANH ( r:,s r.u .i' 1 [/Im.1 yaprlmrgtrr." Allah onu affetsin, demektir. Bu dua crki htccet Aa"t-i aloam resmi 6nceleri mahsuc me- ve sicillerin bagrnda olan bir iki satrrhk kadr murlar marifetiyle sayrlarak altnrrkeu sonralarr tcvkilerinc, Ladr tarafindan tasdik olunan defigar gibi bu da ilzam olunmala baglanmrg, terlcriu sonuDr imza ilc bcraber konulurdu. mfizaycde (artvma) ile dcruhtc eden mtltczim- Kadrlar bazao babaldnnrq adrar da yazarlardr. lcr tarafrndan adamlarr vasrtasiylc saytlarak rc- O valit cemi suretinde simleri lceadi hesaplarrua istifa edilir olmugtur. diye yaalrrdu ( Allah) t6biri olmeLsrzro {afa anh} Tauzimattan sonra ilzam usulii tcrk ve geklindc de kullaurldrlr olurdu. Gillh rffodevletgc sayrm mcmurlart marifctiyle rayrlip lunauo minacrna gclen bu tibir o z&man (u1igc onA,) suretinde okunurdu. resim alrnmasr usulinc avdet olunmugtur. 'Tanzimattan sonra ksdr imzalarr duasrz Bu bapta fazla tafsilit igin
altnan rcsimlcr hakkrnraflarr kargrlrfl da kullanrlrr bir tdbirdi. Bs tAbir ahgrlmrg gey, urul mdnalanna gelen c6detr ile erkck goeuk, kiile, bende demek olan dan Farisi kaidesiyle yaprlmrq bir terkiptir. Minasr demek olur. Her yiiz koyun ve keqiden yirmi akga alrnrrdr.
Atllls.{}ll
( .J6t:J.'tc
) L.Snn.l Eskideo
kullanrlan kAgrtlardan birinin adrydr. Ali'oio <Meoakib - i Hiinerveran> adlr eserindeki kaydrndan (5. ll) H. 1l inci (It{. 17.) asrr iptidalarrnda kullanrldrfr anlagrlan bu kigrt son zamanlarda rnevcut defildi.
ADLI ALTIN (Jy'i Jr')
[Mal.] ikinci altrn parabirinin adrydr. ikinci Mahmut Adli mah-
Sr:ltan lttahmut zamanruda basrlan
Abdilvahhap Murr'da
Afi(
kasabacrnda
dofmuptur. Qok ealih bir adamdr. Her giin i. kindi vaktiode scma edcr, frkrh ve hadis oku. turdu.
Otti-ii l18o dir. ' ..t(';A ( lii ) i Sa.. As.I Eskiden
yiilrselc
mevki sahipleri hakkrnda lrullaarlrr bir tibirdi. Bilhassa Taozimattan cvvelki rrtrlahlar.ln alalrk pek miihiadi. Yeoiqeri ocafr ziditloriue umumiyetlc .afa> denilirdi. Sonralarr okuyup yazrnasr olmryanlar hakkrsda kullanrhr oldu.
Yaktn zamanlarda afahk bir taraftan kerem, uliivvi cenap, fazilet; bir yaudan da gahm, rcrtlik vc iagallfip ifadc ederdi. B6biirlene btibiirlene avurt satanlara. halk dilinde,
lryorr denilirdi. Bu kelime igin yazrsr yeri, ihtisabafasr, gargr a$asr, han alast, tomva,ri:. Yazrlannrn azlrgr dolayrsiyle az zaman ruk afasr. Hademe vc Eubenin miimtaz takrmr; ig soara adalarda kolaylrLla kalplarrnrn yaprldrlr afasr, hazine a[asr, auahtar afasr, Laftan afasr, gornldng[nden H. 1239 senesinde tufranrn et- guhadar afasr, tatar agau, pcakir afasr, kilerci refinr .Sultao-r Selitin-i zaman Mahmut aga, Baray afarr, hapl a!an, krzlarafart, ha' Hu>, 6bEr tarafrna da ortasruda olmak ilzere ct. er; dizdar. Tfirkmcn afarr, yaya rfan,aglyatr - t lardan
TARIH usvtMtinl
22
eoderun; rilihtar aga, r&6bdar ala vesairc. Alayan - r biyrun; ocak alalarr, yenigeri, cebe' ci, topgu, top erabasr. azcp, silihdaran, lipahi
oflanr, ulfifcciyan - r ycmin - [ ycsar, gurcbay - i yemin - fi yesar afalan. Askcride lciigfik zibit unvarrdrr: kola$asr, b6l6lc afasr, gavug a!a. Biiyfikleri mektepten grltp cfendi vc bey olur. Umumen terbiye yoluudan gelmiycn, hususi okumast olmtyau, gelcbilikleri krt olan afavat giiruhu kiban. Kfigfik kiiytn biyiik a$asr. A$a' crk; ibrik zibiti. AgelrL; afa unvanr vcya manrrbt; afa evsafr hamide ve rediasr: mikrimlik, tekebbiir, a$armak, avurt satmak.' Lehgeyi mehaz ittihaz ctmig olan $emseddin Sami Bcy de yukardaki izahata iliveten Ahmet Vefik Pagaun kelimesini esas tutarak demek olan (alctkr tan geldigini yazryor. 1 c.l
Hiiseyin Kizrm Bey oTiirk Lfigati' ,nde , s.92) afa kelimesinin muhtclif lehgeler'
tleki kullanrltg tarzr hakkrnda gu izahatr veriyor: .
Afa;
ag"y Kazan, isim -
biiyiik
lcardeE,
A[a-garp-isim, bfiyilk kardeg, bir aile' nin biiyiigii, bir yerin ve bir cemaat ve taife' nin ulu"u. iAga, aka - Qalatay - isim - biiyiik erkek kardeg, a!a. Garp Tfirkgesinin - elendi - tibiri aga.
muadilidir. Tfrrkmenler (bcg ue kullanrrlar..
.A!a,
yerinde
aka - Azeri-kfinye, a!4, unvant asalett
Osman
dive' de
bag)
Ergin .Micelle-i Umur-u
Bele-
s. 551 hdgigesi .) aga kelimcsi igin giiyle diyor: cAga Lclimesinin cahir den muhaffef oldulu kaviyyen zannedilmektedir. Qiinki bu tarikata mcnsubolaolarrn evveline birer (a[a) ya tahavvil ederek cfendi vc pasa gibi isimlerin ronuna ilive cdilegclmigtir. yahut cn sou imli ile *daha> Drn ( dahi > veya " dahi , den muhaffef olmasr bu faraziyeye kuvvet vcrmektedir.> Delcrli mfidekkiklu faraziye otarak ileri siirdiigff bu mfitalia bir parga zsytftrr. Qiinki aga t6birinin halk ve esnaf arisrnda taammiimfi sok sonradtr. Bir dc iiyle olsaydr afalrfrn bu tarikat mensuplarrna yc dolayrsiyle etnafa (
c,l ,
ala tibiri ilkevvel rstrlah olarak kullanrlmrt, sonra halk rnunhasrr olmast icabederdi. HalbuLi
arasrnda taamrnfim eyhmigtir. tibirinin lranlrlar tarafindan ule-
ma hakkrnda kullaarlan dan bozma oldufiuna kail olanlar da vardrr.
vr
rEnlurrnt
Vaktiyle Tfirtderdc acref eahibi Ladrnlara da cagar denirdi. Ezefimlc (Timurlck) ia is' til6 cttifi (Qil) yahut /Kif) hfit, anadan doSma hadrmlara , lchreminlerino ;yenigeri ocaSr kodarnsatanna*ckatar aSasr), posta siiriiciilerine qtatar afaslt, BabrAli hademesine , zaptiye tabur ve biiliik kumandantanaa qtabur ve biiliik afast>, earaydaLi kadrolarr idare eden Sudanlilara vc srrretinde de cemilendirilirdi. Buldu gt)grtndc d.ela derd'i dil'i bimartmtz .Sen aPaun biz kuluz grigdndedir limartmtz Fuzuli ACA BABA (t,t l;r) fHal.lVakiiyle biiyiik babalar hakkrnda Lullanrlrr bir tibirdi. ACA .{RZl (o;nc l;i) [ls&.] Yenigeri a$arr tarafrndau ocak iqleri hakkrnda gadrazama yazrlan kigrtlara verilen addr. AC.{BEY (ui,ui) [Hal.] Halkrn okumuE orta tabatcasiylc yffksek tabaka tarafindan btyEk kardeE hakkrnda kullanrlrr
&i€w
bir tibirdi.
Eski Tfirklerde isim olarak kullaulmtgtrr. Timurlenk'in- Iayrnbiraderinin liartsrnrn adr Aga Bcy idi. ACA BOLU TU 1f:tt t I) [ls[.] Yeniscmfihim bir mevki sahibi olan lrtarrbul alastntn odasrna vcrilen addr. Acemi oflanlan igin Fatih Sultan Meh' met tarafrndan yaprlan odalarrn otuz birincisi lstanbul alasrnrn odastydl. AEa b6liigii vaktiylc bir biiliikken sonralan accmi oflanlarr golahoce bir b6liik dokuz b6lilgc arkartlmrgtro
ri teEkilitrnda
1
lIFn*'-'
,
_
_
_-___
___
_
-T BIU_ lEXIUlEgl__W__rgRlllLEEl
gahrn kafasmda Sulur-i nfrtha-i devlct sibi hfls't sultani afiagant harim'i Darlr cimlc Ncdim
(tit+t uT)[lr&.]Kanun hfiycniicri afalart tarafio. olarak aykrrr Lffmlcrioc yazdrrrlanlar hakkrnda ocafa Tiirklerden dao tibirdi. bir Ocak nizamlan bozulmakolhorlrr devgirme suretiyle Hrristiyan' ocafa cvvcl dan ailelcrinin gocuklan altntr, ve temiz lrrrn asil iizerc Tiirkve lslim iigrenmek dinini Tirkgcyi lcrc sattlarak yedi sekiz sene onlarrn hizmetle' rindc bulunduktan soora ulifc ile ocafa k"ydedilirlcrdi. AGACIRACT
Ocak nizamlarr bozulduklan sonra yeoigeri
efalan tcmiz ailelero mensubolup olmadrklarrnr ara;trrmadan, gefaatle veyahut rfi qvetle Hrristiyan gocuklannr kaydetmele bagladrklarr gibi Ttrk vc Mfisliman genglerini de ana vc babalarrnto adlarrnr birer Hrristiyan adr giistermelc sureiiyle ocaSa yazdrrmaya bagladrlar. Daha sonralan yenigeri ihtiyarlarr o$ullarrnr veya evlit.makamrnda olau akrabalarrndan bir delikanlryr .8ga frra[l> namiyle ocaSrn deftcrine miilizim kaydettirir, kendisi 6liince de mfilizim bilistibkak ycnigeri olurdu. Bu misillfi efrat hakkrnda .veledeF', yani iilfiniln oglu tibiri miistameldi.
)
ACAQ KAVILYA ( r+rE Eti [ Bah.l Kaplamalan rrkarmoz vc kemerlerc raptetmck igin kullanrlan mege ve emsali se rt afaglan taprlan biiyiik crvatalarra adrdrr. ,{eA t}lVANt ( g,r1: ui ) [ls&.1 yenige. ri afasrnrn reislifi altrndr toplanan meclisin adr idi.oAEa> yenigeri afasr, da meclis demek oldufu iqin .afa divantr yenigeri a$asrnrn rneclisi demekti. Meclis ocak biiyffklcrinden terokkiibeder ve ocafa ait igler gtiriiqiiltrdii.
ACA EFENDIMIZ ( :r-r:!1 ui ) lHaI.J Halk tarafindan vezir kethudalarr hakkrnda kullanrlrr bir tibirdi. Seyhiilislimlara < veliyyinniam>, kethudalara da denilmesi o kabildendir,
ACA cEDIKLILERI (.s-LK-,r ui) [Ask.] Y-onigeri agr6rnt! yavcrliL, irtibat.Sbittigi ve sair hizmctterini g6ren maiyeti haltina vcrilon addr. Bunlar diger yenigerilerd.n ayrrlmak ijzere bellerine seraser denilen kumagtan kuEak eararlardr. iglerinden terfi cdenler b6liikbalr olurlardr. AGAB ETMEK ( ori-r .tl'i ) tso/.1 Mevtevi tariLatrnda mutfakta i9 mcydancrsr otan canrn rabab czanrndau evvcl h6cerelorden herbirinin
_
:i:i:_:
__-
_2.3
kaprsrnr vurma$ ve
igerdckini uyandrrmasrdrr. Agih kelimesinin muhtelif minalarrndan biri de ouyaurko oldugu igin tibir liigat mdnasrna da uygun drmcktir. ( ..,3-i ti ) IAck.) Yenigcri afalarinrn bulundu$u resmi daireye. verilen ad-
AcA iAPISt
dr. Kapr; vaktiyle rcsmi dairc demck olduSu igiu a$a kaprsr afa dairesi demektl. Afa kaprsr Osmanh saltanattnrn ilgasrne kadar megihat dairesi ugeyhiilislimlar kaprsro ittihaz cdilmig olan Siileymaniye'deki bina idi. Yenigeri ocafrntn kaldtnlmasr iizerine burasr krsa bir middct serrsker dairesi oldu. Sonra gerasker dairesigimdiki Universiteniri yerinde bulunan eski saraya nakledilerek burasr meEihat dairesi ittihaz olund.u.
A$o kapusunu serdi bize Sulton Mqhmdt kil& makamt ifta
Bdbr tezoir idi Hak
'La ' AeA KAPISI $AKIRTLERI .r..-; lii ) Aga- Kaprsrnda yazr iglerini giirenlere verilen addr Kaprda l0 kiEiden miirekkep bir kalem dairesi vardr. Bunlarln en krdcmlisine bagqakirt ilenilirdi. Kitiplerin vazifeleri baghca iki krsrmdr: biri oca$a ahna-
(rs)'f u fAsk.l
cak veya acemi ocaSrna girecek olanlarrn def-
terlerini muhafaza ederek icabrnda hfiviyetlerini tetkik eylemekti. Digeri ulilfe defterinin miikerrer denilen niishasrnr tutmaktr. Bundan baEka kapr-ra grlcacak ve acemi ocaflna alrnacak oglanlarrn in'arn, ler{i ve (cvz.iindc mcnrhur denilen aganrn miihiirlii tezkerelerini yazmak da bunlara aitti. Baggakirt terfi cdersc kethuda yeri kitibi olurdu.
AeALtK ItAKKt( 3_ ;.Jtr ) [ .,4s&.] sipahilerle zaimlerin ve has sahiplerinin timar, zeamet ve haslarr dibilindeki arazi sahiplerinden birinin Slimiyle mahlffl olan arazisini miistahak olanlara ihale ve tefvizi srrasrnda aldrklarr verginin adr idi. Vergi; yere ve bassaten arazinin 6li, evsat ve edna oldufuna gtire defigirdi. Ali yerin iki diiniimiinden bir akga, orta yerin i9 diintmiindeo bir akga, fcua yerin beg diiufiminden bir akga-aharrdr. ACAM CIRAGI < ,J,qt rEi ) [ /do. 3 v"istihdam olunan igafalannrn acernilik devresini gegirerek bir mertebe yiikaclmig olanlarrna vcrilen addr. Gedikli igagatarrntn hizmetkin mesabesinde olan ve .,zobu, Bamrnr tagryan geog g6eterdifi kabiliyet iizerine bagrna kalpak giydirilerek (agam grraSr> namiyle straya gcairilirdi. Kendisine verilen ig-
zir dairelerindc
TARIH DEYIMLERI vr rrnfurnnl
2{
lcrdc tabiliyet vo kavgalarda cesarct g6rtcrdilrgc tcraLki cdcr, iglorinden vezarct mcrtcbcsinc
kadar torakki eyliyenlcr bile olurdu.
ACA NOBETCISI ("-t'-r'liQ t/r&.1 Ycuigcri elprrura cuir gevugu mecebceindc bulunan adama vcrilcn uovandr. Krrmrzr kollu cfippe, uzun entari, ayafrna sarr mest papug, bagrna da kalafet giyerdi
ACAVAT OCACI ( iltrt orr'i
)
[ Sar.
]
Saray hizmetiudc, yalnrz hiinLir sarayrnda de!il, gchzadclcrin, rultanlarrn saraylanuda da kullenrlan barcmafalarrna sit bir lcurulun adr idi. Osmanlr Saltanatrnrl sonuna kadar devam cdcn bu ocalrn merkezi Dolmabahgcnin Begiktag'a yakln bir tarafrnda, bfiyffk bir daire idi. Oca-
lrn reisi evvelleri Dariissaade alasr dadenileo
iLen bunu mahzurlu g6rcu ikinci Abdiilhamit zamaaruda reislik do[rudan do!ruyr onun tara{rndan defil, velili tarafrndan gSrfiltrdfi. Harcmalalannrn hepei bu ocahta kayrttr idilcr. @k bunlarro- srlrnagr idi. lhtizamanrnda orada barrnrrlardr. Hiinkir saAeA SANCAcI 1 .;ir,,:- Ei ) IA*.J yag raylua, yahut hanedandan herbangi birine bir Yenigeri afasroa ait sancafa vcrilen addr. Ycharema$asr lizrm olunca ocaktaa intihabediuigeri alalarr ilk zamanlarda saacak beyi r[tlir, istenilen yere g6nderilirdi. Bir scbeple hizbesindc olduklarrndan tuflarr bir teno idi.
ACA PA$A (tit ur) I Ask. J Vezir olan ycnigeri agalan haklrrnda lsullanrlrr bir tibirdi. Ycnigcri alan rncahur Htrcyin Prgrya -denilmcsi o kelildcndir.
Sonradan beyterbeyi dcrecesine grkanlmalan
izeriue iLi tu! g6tfirfirlcrdi.
1610
(H.l0l9)
dan itibarcn Hacrbelctag $cyhi tarafrndan ocaga verilen beyaz bayrak da alaylarda yenigeri afastnrn tiniinde giderdi. Scfere gidilirlen tertibedilen alaylardali gegit reemi osnasrnda ycnigeri afasrnrn yedeklcfi arkasrndan adr lmam-r Azam Bayragr olau beyaz sancak giderdi.
ACA SOFASI (-e.\ir ui) [ 5or.l TopLapr Sarayrnda krzlaralasrnrn divan siirdiifii yeriu
ismiydi. Saray rstrlahlannca divan
yapmak,
divan kurmak denilmez, divan eiirmek denilirdi. Orta kapr drgarrsrnda idi. Bu ycr gimdi rnevcut degildir.
.{eAVAl' (.:rr'i) [.Scz.]
Saray hizmet-
Lrzlarafasr
metinden memnun olunmryan haremafasr da ocafa iade edilir, yerine bagkasr istenilirdi.
AGA T"AMAGI (.Jt! UT) [A.r,t.] Yeniseri r$arrnrn yaorndaki (cmir gaaugu) na vcrilen unvandr.
AGAYAN (3t-l;T) [sor ] oAE"o arn Farisi kaidesiyle cem'idir. ASa; yine Arap kaidesivle .agavat) suretinde dc cemilendirilirdi. Enderuo afalarrna ( a$ayan-t Endcrun ,, birun aSalanua da <e[ayao-r birun> denilmektc idi.
ACA YERI ( e ui ) [Sar.] Topkapr Sa'rayrnda hazine kethudasrnrn oturdulu yerin ismiydi. Bu ycrdc gimdi Topkapr Sarayr Miize Miidiirlfigii vazif e g6rmeltedir.
ACtr, RESMI ( .'*., S;i ) LItlaI.l Koyun ve kegiden ahnan rcsimlerden birinin adr idi. Suas ogit parast) da denilirdi. Hcr iig yiiz koyun vc kcgiden'beger akga olmak iizere ahnmakta idi. Bu resim yaylak ve kr;laklarda otlatrlau hayvanlartn bartnmast igin yaprlan afillar mfinasebetiyle ahnrrdr. Sahipli yerlerdeki alrllardan bir gey alrnmazdr. Agnam resmi ile bcraber iltizam eden miiltezimlcr ronralart ber krerm varidatta yaptrklan gibi bunu da suistimal ederck kiiyliilcrin kendi ktiylerine mabsus merelarda otlittrklan hayvaolardan da resim
lerindc lsullanrlan haremalalarr hakkrnda isti. rnal olunur bir tibirdi. Alavat, ( ala ) nn Arap kaidcriyle cem'idir. Bu kclime yino aynr kaide ilc (afagan) suretinde de cemilendirilir. Ancak bu ikinci cemi Laidesiylc (alagan) tirbiri cslti zamantarda Lullanrlmrg, sonralart terk cdilerek o makamda afavat tibiri istimal olur-' rnugtur: saray-i hiimayun afavatrndan.. . aga bu kabildcudir. Eski mabeyin bagkitibi Lrymctli edip Halit Ziya Ugalchgil bu kolimo igin hialmafa baglamrglardr. trralarrnda (Saray oe 6tcci, cilt l, tahifc 210) l6n (H. lM0) senesinde ihdas oluuu guntarr yazmrgtrr: 'Ataoat !.. . igtc yeni ncslin bilemiyecegi bir kclime. Sadeco Arap usu- bu resim Tanzimattan sonra kaldrrrlmrgtrr. liyle agalann mukabili olan bir ccmi, Arapta A6IR ESAME ( <,ur a;i ) lMaI. oc AsLl bu makamda bagka bir ccmi cdatr kullaomak Muayyen miktardan lazla ulfife alanlar hakkr& garesi olrnaylnca vapurun cem'i vapurat geklinde kullanrlrr bir tAbirdi. Yedi senelik terfilerdc yaprldrfr gibi eleyr e[avat diyc ccmi yapmek mertcbelerine giire terakkiye mazhar olamrzaruri idi. Fakat Tirk ne igin alalar domcmig yenlara krdem zammr yaprlrr ve bu zatbnt do alavat demig? Bunun ccvabrnt aramala lii- alanlarrn dcfterdeki isimlerine tibiri de kulleurlrrdr.
*F
4-,
---
ACtR HIZMET
_---
'I'ARIII ru.\'lMLERl vt':'runlvl.uHt -
:i
(;,,i- ,,ii ) [Sar.l
Saray
tarafrndan meratip rilsilesi haricinde is' tihral olunan devlet hizmctlcri hakkrnda kulla' ortrr bir tibirdi. Buradaki tibiri <munzamt vG makamrnda kullanrlmrgtrr. Ni' tekim y:di senelik terfilerdc rnertebelerine 96' rc terakkiye mazhar olmrjanlara yaprlan qzam>
rlalart
tara denilirdi.
ACIR ULfi1.E ( denilirdi. Defterc gcaen isme nispetle
AerZ BACI ( Jl, lfT ) | Bah.I Palanganrn kaucasturn takrldrfl mape veya halattan kurtulmamasr igiu kancanln alzrna vurulan bafrn adrdrr.
AClz CEVRESI ( o-.st? \;i ) lHal.l $erbet igen misafirin alzrnr sildigi usrrmalt
yalhkr rn adr idi. $imdi misafirlere
25
:a:_.-::r:
kahveden
evvct ve sonra Eeker vc gelerlemc vcrmek 6det oldufu gibi cskidea kahvenin arkasrndan ger' bet verilmek usuldendi. Zenginlerin konaklartnda gerbet ile adt verileo geng krz tarafrndan misafirlere sunulurdu. 6nden gider, iizeriode giimtg bardak takrmr ve bir de osrrmah yaSlrlr elaa tepsiyi arkadan tagrrdt. Odaya girilince kilerci kalfa tabaklr, kapaklr, kulplu olan bardaSrn tabaSiyle beraber birioi ve epey uzun olan <srrrnalr ya$lrk> I alrrdl. Ya$lrfr tabafrn allrnda tutmak suretiyle nrisafirlerin hiirmetlisinden baglryarak herbirinio iiniine gidinca kapagr agar, efilir, gerbeti takdirn ederdi. Sonra arka arka gekilir ve labak, Eapak, yaflrk elinde beklerdi. Misafir gerbcti iqince yanloa yaklagrr, uzattrfr tabafa misafir bardafr koyar, taba!rn altlndan earkan'ya!hfr ucundan sa! elirle tutarak aSzrna giitiiriir, dudaklartnr sildilten sonra bir ueu kalfanrn elinde olan gcvrcoin ucunu elioden brraklrdr. Kilerci kalfa arLa arka yiiriiyerek bog bardafr in elin-
dciri tepsiye koyar, iiteki bardaklarr birincisi gibi srra llc diltr misalirlerc verirdi. Kilcrci Ldr, gaLirt olnifan orta halli ailelerde hizmctgi Ildrq yabut evin hanrmr gcrbet defrtrr, yafhgt da hizmetgi, yahut hanrm elinde tutardr. Bu merasim harem taraftnda biiylc yaprl:rdr. Selimlrkta kahveci, gubutrgu afalar hiz:net cderlerdi.
ACIZ OTU ( .;rr l;i ) [ Ask. ] Eekiden Lultearlar a[rzdan dolma toplarda falye delik.
leriue konulan baruta verilen isimdi. Top buradan ateglcnirdi..
A612 OTU TAVASI ( a.rrrL (Jrr r:i ) IAck,l Qakmaklr yahut fitilli tiifcklerde afrz otu barutu koymafa mahsu! gukur bir bakrr pargantn adr idi. A[rz otu barutunun tzeri dc bir lava kapafr ile iirtiiliirdii. AGNAM ( ,^u;t; lMaI.1 Hayvenlardan ahnan resim minasrna olarak kullanrlr bir tdbirdi. Bu makamda rstrlahl da istimal otunurdu. < koyun demek olan
in cem'idir. Ganem; koyun dcmck oldufu,
onun
cem'i olan (aEnam) bu itibarla koyunlar minasrna gcldigi halde
alelitlAk hayvanlar vergiri matcamrnda kullanrl' mlftrr. Qiinki agnam resmi meyantnda koyundan bagka kegi, domuz ve deveden altnan vergiler de dehildi. Agnamdan muhtelif namlarla muhtclif zamanlarda tahsil ilunan rcsimler aEafrda giistcrildigi veqhile yedi nevide toplanrr:
I -
Ondalrk agnam resmi,
2 - Adeti aEnam rcsmi, 3 Selimet akgasr; ya toprak bastr pa-
-
rasr, yahut gegit resmi,
4 - Agrl resmi, yahut git 5 - Afnam bacr,
pararr,
- Sergin, dcrgin, ya zcphiyye, mfirde baer, 7 '- Otlak, yaylak, krglak resmi. 6
yehut
Bunlardau ondalrk afnamiyle ideti afnam resmi baqhca bir kalem tegkil eder ve her mali sene bagrnda birliktc olarak sancakga miizayede ile miiltezimlere maktuan ihale olunurdu. Miiltezimler iltizam cttikleri yerlerdcki hayvanlarr saydrrnlar, vergilcrini taheil ederlcrdi. Hiikiimetin, rniiltezimlerin bu tahsilitiylc alikasr yoltu. Mltaahhitler taahhiidettikleri iltizam bedelini vermekle lllL"ll.tti. Ondahk ve ideti alnarn hariciude kalan beg kalem ehemmiyetli olmadrgr igin yine resimler meyanrnda, yine hazinece miizayede ile taliplerine ihale edilirdi. Ondahk yalnrz Rumeli'ndeki hayvanlardan alrnrrdr. Bu resim yenigerilerlc timarhlarrn illafindan sonra (afrkir-i mansur6 namiylc Lurulan askcri tegkifitrn ct tiyiniyle rair muayyenatrna sarl olunmak Izere tahais cdilmig oldufuna giire ihdasr H. 1241 (M. 1825) oldugu anlagrlryor.
Adeti alnam resmi; ili( defa her koyundan bir akgeden ibaretti. Sorra meslfiLit usulilndr kuruguu vibid-i kryasi ittihazl ve aks;rmrnrn da krrkar para itibar olunmasr iizerinc akgr para-
TAR[H I.ILYiMLERI vT TERIMIERI
26
yr tahvil
olunmug, vc
o rnretle tahsiliue bag-
laninlgtrr.
Agrl rermi, 6deti alnarn rcrmiylc birliktc ihdas oulnmugtu. Bu resim maliyc rstrlahrnda uamiyle ahnrrdr. Sel6mct rkgaar vcya toprak bastr parasr a!namdan lstanbul'da ist<elclerdc, tagralarda derbentlerde, gegit yerlerinde ahnrrdr. Buna <miiruriyc resmir dem.k lizrm gcldigi halde maliyece rstrlah olarak oselimet akgasr) ve , halk dilinde de denilmigti.
Bac-l aSnam; osnamtn pazar.-Ye Psnaytr yerlerinde alrm ve satrmrnda kurugta bir para hesabiyle alrnmakta idi. Zcphiye demek olan sergin, dergia resmi gehir ve kasabalarda kesilen hayvanlardan alrnan resirndi. Bu resim bazr yerlerde zephiye, miirde bacr, kasaphane, salhane, pagahane, birtakrm yerlerde de kelle, ayalc, ciger parasr, dem
veya balta resmi namlariyle alrnrrdr. Bunlar alelekser teamile 96re bircr tarifeye tabi idi. Hayvan bagrna ikiger paradan onar paraya kadar, hatti bazr yerlerde daha fazla olarak ahnmakta idi. Pagacrlrk hakkr inhisar suretiyle idare olunan yerlerde muayyen olan rerimden bagka hayvanlann bag ve eyaklan ve birtalom yerlerde de ciferleri aynen ahnrr, pagacrlara satrhrdr. $unu da ilive etmck lizrm gelir Li scrgin vc derqin resmi, miirde bacr, zephiye resmi miiteradif elfazdan olmak itibariylc bir minaya geldikleri halde sergio, derqin tibirleri lstanbul ilc Rumeli'ode, zephiye vo mirde bac, da daha fazla Anadolu ve Arabistan'da kullanrlrrdr. Otlak, yaylak vc krglak namlariyle alrnan resimler hayvanlann sahipsiz yerlerle miriyc ait orman, krglak ve yayliklarda otlahlmasrna mukabil ahnrrdr. Sonralarr bu resimleri deruhte cden miiltezimler bu hakkr suistimal ctmigler, kiiyliilerin kendi k6ylerinc mahsus meralarda otlattrklarr hayvanlardan da bu namlarta resim almaSa baglamrglardr.
Agnarndan muhtclif namlarla rcsim alrnmau gikiyeti mucibolmasr fizerinc bonlardan zephiye harig olmak ve dilerlerinin yerine Laim olmak iizero 1857 ( H.1274 ) tarihindcn itibaren Bosna, Hersek vc igkodra eyaletlerinden maada Rumcli'ndeki aSnamrn mevki ve hasrlatqa b.f srnrfa taksim cdilerek birinci srnrf itibar olunan sancaklardakilerin herbirinden diirder, ikincilerinden iigcr buguL, iigiinciilerindco iger, d6rd[ncfilerinden iLiger bu9uk, bogincileriuden ikigcr kurug ahnmasrna baglandr. Anadolu vc Arabistao'a g0mulii olmryao bu lrarar ortcri rencdcn
itibaren ve fakat hayvan bagrna altmrgar para
altomak ruretiylc oralara da tcgmil cdildi. Ancalc,bu resim az g6rfildfigii igin 1863 (H.12&,) leoesiudcn itibarcu hacrlatlarrnln miLtan yirmi lrurugtan agalr olan bazr sancaklar alnamrndan eslisi gibi altmrgar para ahnmak ffzere digerlerindcn, Ltaobul's yakrn otan yerteiin de a!-
namiyle tiftik Legilerindtn d6rder ve digcr yerler afnamrndan da en aEalr had olarak ikiger ve en yukart had olarak da figer kurug ahnmaya baglandr.
Agnam rcsmi bu suretle teeasiir cttikteo soure 1870 (H. lzn ) renesiude gSrii[cn mali mizryaka 6zerine-gerek Rumelive.ih,tek Ara-
dolu ve Arabistan cihetindeki afnam resmine yirmi paradan krrk paraya Ladar bir zam yaprldrgr gibi biitge agrgrnr lcapamak igin de 1878 ( H. 12% ) senesinde Yemen harig olmak ffzere diger yerlerdeki alnam resmi de yirmigcr para daha artrrrlmr;trr. Alnarn resmi moyanrnda dlhil bulunan caoavar, deve ve camus resimleri koyun've kegiden farkhydr. Estci maliye rstrlahrnda canavar rcsmi (resm-i hrnzir> di. Domuz demek olan hrnzirden valtiyle d6rder para resim alnrrdr. Esasen ehemmiyetli olmryan bu resim timar usulfinfin ligvrndan ve ihtisap risumunun ihdastndan sonra Rumeli'nde taammfim ettili gibi tahsili vazifesi dc maliyeye intikal etti. 1857 senesine kadar idei-i afnam ve sergin ve derqin resmi gibi canavar resmi de muhtelif tarzda ahnmrqLen o tarihten itibaren tevhit vc fig aylrk yavrularr irtisna edilerek herbirinden onar kirrug alrnmast Lrrarlattrnldr. Bu resmin gok agrr olduSuna dair olan gikiyctler frzerine 1862 (H. 1279) senesinden itibaren frger'kuruqa indirildi. 1878 senesine kadar higbir tadil6t yaprlmaytp o seneden itibaren alnam resmine yirmigcr para lammolundulu srrada ctnavar resmine dc yirmi para zammedilerek iig bugul Luruga grkarrldr. Devedcu resim ahnmast mesbuk de$ilkcn 1296 (H. 1878 ) bfitge aQrgrnrn Lapatrlmasr ga-
releri dfiginilirkcn naLliye'hizmetlerindo kullanrlenlarrnd"a lrtka hasat mevsimindc rhartrurelcre gelen dcvclerin herbirindcu ooar kurug resim alrDmasr kartrla$trrrlmrg vc ondan sonra dcvclerdcn de resim alrnmaya devam olunmugtur. Mandalardan da onar kurug resim alrnlrdr. Alnam resmi evvelleri maliye kayrtlarrnda
lundan tafsilit igin o tibire de miracast iktiza edor. ACNAM BACI (.r! rt:;r\ | Mat.I pazar ycrlcrindc vc panaytr mahallorindc alnamtn altm rahmrnda ahnan resimdi. Krymctlerinden
-
.
FEFIf
TARIH I}EYIMLERI vE TERIMLIRT
,,,
kurugta bir para hesabiyle alrurrdr. Bu resim
j iizerine sffrGten nesneye ki nigasta vc yumurta*,"'li .f'"Tur, ve t324 j dan yapartar.kafida.;c kuvvet verdi'i i:i-:H.:j_.]11:1":" lnkrlibrndan ronra da tcaldrrrlmrgtrr. I igio "t"t dcrler. Tiirkidc"ru"b" k6grda.urJ"". ";"t: ,IGYAR ( .rFr ) t So/. I Ya6ancr minasr- I ".. "t"1!1 sfiriilene ]raqil tibir ederler. Cevher. dar Rulida dahi ahar dertcr.o oe olea Arapga (gayrf rn cem'idir. Divan cdc- | uf'cr.f9ns'i Nislrirdc.,ahar>maddcsindc biyatlnde, ,nttri ,n"k"rn,od", tur;;;itbl, I -,--, uott" cogeti, g6zciisil, hasmr minasrna kullanrlmrgt,r. I ,o^"ll'll_ot:,iki, m6nasr nAhann '' I vardrr: biri yemek Egk'i gcamim mdni'i scgr'i ruh-u gdr oldudA yemck minasroadrr. Kuvvet ifade cder. Kirrdr I Kendi
96z
s6etm
b,h;::,',::: :tr",:',:::; | ili:1",il1il1":;:,i:::;ij,:t::;";f; ff-;j: 'olunmugtur. I lime istinral Nihat
Beg
Qegm-i hokhlnde a!gar ile
86!-t
96r ikisi bir teohidde zira giil-fr hdr ikisi bir
Halim Girag Aigarc g&cenmig gdr, alvtna galtg yalvar Qfin hasma mfirfiooette, bir bagka tafa oardtr Esat Muhlis Poga Aggor mdneccim gibi uakte mtttarassil Ftsot gdzetir dilbere gdhl. rosad.tndan Jh6rf Yine cemi srygasiylc kendilerinden qckinilcn, Eab'slarrndan mazarrat memul olan kirnseler m6nasrna olarak da kullanrlrr: bu yer
afyarda-n
hilidir.
Tasavvufta
vikrf
olmryanlar>
Igi umman-t vahdeltir gffzd sahra.gi kesrehir YEzdn g6rcn g6tfrr a$gar iginde
96) olur pegcla Nigazi
G_d istc Kaggutuz gdrt, etkar giiniilden apgatr Bagln giir gine didart, bu seoda iizge setdadtr
Kaggasaz
AHAR ( ;tri ) [ Son. I yazr yazarkeD yaprlan yanbglann tashihinde silintinin belli ol-
"Fariside nahar ag minasrnadrr. Nahar
horden yemek yenrek demektir. Medsiz ahar da aynr mioaya dclilet eder.>
Kigrtgrlar aharh kAgrt yap,p hattatlara sattrklarr gibi hattatlar kendileri de aharlr kifrt yaparlar ve yazrlarrnr,bunlara yazarlardr.
$arkta yaprlan kigrtlar ham olduklan
igin aharlanmak zaruieli vardr. Bunlarrn iizeriue diizgiin yazr yazmak kabil de!ildi. Sonralan fabrikalarda yaprlan k6grttarrn her ne kadar iizerleri cilih ise de bunlann iizerlerine yazr yazrldrlctan sonra tashih ctmek, silmek icabet-
tifi
izi kahr ve bazrlarrnda eili tabakasr gider. Halbuki aharlanmrg olan kigrtlar birlag zaman miireklebin
ise kigrdru fizcrinde bulunan ince
defa silinir vo iz brrakmazdr. Hatt6 buadan yarrm asrr evvel kdgrdrn pek bol olmamasr do_ layrsiyle mahalle mekteplerinde gocuklara miimarese igiu yazdrrrlan yazrhrdr. Bu ameliye birkaq defa lekrar edildigi halde kigrt bozulmazdr. Ahi rrn kdgrda ilii iir; defadan fazla giiriilmemesi 16zrmdr. (iinki kahn tabaka teEkil eden ahar gatlardr. Ahar kigrda siiriildiikten ronra bir hafta gegmeden k6grtlarr .rniihrele-mek,' 16zrmdr. Ceciktirilirse ahar iabakasr qat_
merDasr ve iz brrakmamasr igil kigrdrn ilzerine sErilen sulu nraddeye verilen acldr. Bir de ki_ lardr. fidn parlak giiriinmesi, bu sayede piiriiztii, Eski yazrnrn nevilerine giire kigrda ucrmatr genig, krsmen kaba, delikli vc ka- riilen aharrn cinsi de degiqirdi. Kuran-r siiKerim lenia y[rimesinc gayrimisait, miirekkebi yay- igin hazrrlanan kigrtlarrn iki tarafrna da yazr meta mfrstait ham kigrt rslah edilmiq ve bu yazrl:cagrndan bunlar aharrn en incesiyle ahar_ eLerleoa sayesinde t ismi i ise birkag kat olmak ijzere kahn siiriiliirdti. rcrilirdL Bu da tashih icabederse kigrdrn bozulmarr.asr Terrgr bir k6limc otan nksrretlenmerine bais otmafla. Kigrda vc esvap daki ( Mi0et kfrtdphaneai cl gazmasr nlsha
28
vlj
TARIIT ISYIMI-HRI
!'Io' EAI &ar yspma ugullerinden birkagr ey-
naLlcdilmigtir:
IGD
olur.
uDiger ahar usult; pelit odunuoun kili bir bez pargasr igine grLrn edilip bir g6mlek iginde kayuatrlaraL vc ol grktn g6mlckten grkarrlmaksrzrn bir ilri giin lrahp eoura suyu siiziile rek ahar olmug LiErtlar bu suya batrrrlrrsa qayet gfrzcl olur. of)iter ahar usulii ; beger dirhern miktarr $arn ve Halep tutkallarrnr birer miktar suda kaynatrp sade iliprz. kigrtlar bu kaynamrg suya batrrrp grkarrlarak g5lgede kurutulursa gok gIzcl ahur olur.
nDiger ahar usulii; iirdek veya tavuk yumurtalarrnrn eifi beyaz krsrmlarr bir kab igine Lonup incirin riitiyle birliktc karrgtrrrp bir kab iginde kalacak ve yumurtaorn beyazr kestirilecek ve bu madde bir beyaz bezden siiziililp iki veya tg ol kadar barutla, bahk tutkalr 3uyunu koyup heyeti umumiyesini birbirine karrgtrrdrktan sonra ibadi kigrdr bn suya batrrlrlar, ve giilgede kuruturlar. K6grt tamamiyle kuruduktaD sonra tekrar kdgrttaki yumurtarrn yafrnr gidertmek igin bir defa dahi gayet kaynamrg temiz bir suya batrrtp ronra giizelce giilgede kurutulacak ve sonra iizcrine miibre vurulacaktrr.
Gayet parlak ve kalemgir olur.' Kilisli Mugllim Rifat E{endi'nin klymctli higiyoloriylc
I.URIMLI]RI
nin "Gtilzar . r Savapr adh csorindc birgot iki tencri ry-
ahar tcrtipleri vardrr. Oolardan ncn 'uakledilmigtir:
'
(kttrc) gtl ruyu ilc rslatrler
ve iki dirhem tapt muhkem d6giip Ezerinc ekfip kangtrralar. Bir iki gfio dura. Badehu bir 96lmek (g6mlek) iginc lcoyup gayet muhkem
kaynatalar. Oz"rioe kesira (kttrc) miktarr uigayr (nigas/o,) su ile czfrp koyalar. Badehu telrrar kaynatalar. Gayet beyaz olan kigrtlan gckseler ve kurudup tekrar st (crcak) cade sudan get<seler gayet ala olur. Kalcmgir gla. "Difer ahar -lsul[; beg dirhem miktarr esfidacr (frstfibeg) destseng (destezeng) ile so,nmaki (somaki) mermer ilstiinde muhkem ezcler. Badehu giimlek igine koydp su ile kangtrra karrgtlra muhkem kaynatalar. Bedehu. on dirbem miktan nigayr (nigasfa/ anrnla ezlp muhkem halt olduktan sonra tekrar bir defa dahi bir miktar su koyup gayet muhkem kaynatup el ayasrnda kuvveti lizimesin yoklryalar. Eger ziyade ise ana g6re su koyalar ve yine kaynatalar. Bedehu bir pik sini yahut tepsi igine bogaldup ol sioi yeya tepsiyi bir sagaya$r rsr ile biahar olan kigrtlan gckseler gayet binazir
berrak vc kalemgir kigrt ola.> Zamaurmrzrn
delcrli hattatlarrndan ( Ta{-
rakes Hakkt Beg) kendisinin yaptrfr aharr giiy-
lc tarif eyledi: <Sekersiz olarak mahallebi tarzrnda pigirilmig nigasta gayet ince siingerle kAfrdrn hcr iki yiizfine siirffliir. Sonra kigrt ipte kurutulur. Bundan sonra yumurta akr az miktarda gapla gallranarak k6piirtiiliir, bu surctle L6pfirtilen yumurta akr bir mfiddet ha.liylc brrakrhy. Kiipiikler tamamco siinilp ieytinyafr geklini alrnca niEast.r sfirfilmiig ve kurutolmug olan kigrdrn fizerinc incc sfiugerle bu yumurta akrndan sfirfflfip yine kurumaya brrakrlrr. Ki!rt liyrkiyle kuruduktau sonra evveli !aplt miihre ile, sonra billfir miihre ile parlitrlrr.
Yufkadv k6ldt dili cgk ile aharlagup Mfrhre-i dof ilc aeffaf-fr kalemgir edelim
.5a6it
AHARLI XAGtt (r'r Jrbi) [.San.l Aharlanmrg kigrtlara vcrilen addr. Ozerine bir defa ahar s[riilen kigrtlara ctek aharltr, ihi veya daha ziyade defa ahar siiriilen kigrtlara da <9ift aharh> denirdi. < da rtlak olunurdu. Aharlanacak kigrt renkli kaynamrg suya batrnlrr, sonra kurumak fizere eamatlr gibi iPG asrlrrdr. Kigrt kuruyuoca ilzerine ahar sfirtl[r, tckrar kurutulup bilihare mfihrelenirdi. Aharh' kiSrda yezrlan lnada yenlrirk olrrrsa silinir, silintinin LAgrtta izi kelmazdr.
I
I
I
TARII{ D[YiMLERi VT Aharh Ligrt" diger kigrda nazaran, paha-
h idi. Bualann malcbulfi dc oskisiydi. AIIEN-I HAU (rE ..,.i) [Mal.J Ham darrir demektir. Osmanhlar devrinde biri Edirae'dc, digcri Sofya civarrnda Samalrov'da ol' mak iizore iki demii nraddai iglctilrnigti. Sil6h, sabao ve emsali demir igleri bu madenlerden qrkanlao demirlerlc yaprlrrdr. Samakov madcninin bagroda bulunan me-
murun resmi unvanr (Samokovcuk nanrt) idi.
AItl BABALIK (uJ!,!, .;l.r) [San.] Debballar ve raraglar gibi esnafin baglarrndaki adamlara tevcih edilen resmi bir onvandr. Ahi; Osmentilardan 6nce Azeri ve Sclguki memlo. Lctlcrirde csnaf Lihyalariyle gcyhler hakkrnde kullanrhr bir t6birdi. Ahiler Ankara'da bir hfikfimet bile tegkil etmiglerdi. Ahiler hakkrnda Osman Nuri Ergin .Mecellci Umuru Belcbiye, de mufassal izahat verdifi gibi M. Cevdet de .Zcyl-i Ali Fas-h Ahip adh kitabrnda krymctli mal0mat vermigtir. (Ahi babaht) rn mimar alahfr ile birlikte verildigi dc olmugtur. O zamaD (Ahi ba' babal* se mimar a$al$t) uDvanr kullanrbrdr.
AstM SAITIM
(
fu fi
) lHat.J Eski-
den kullanrlan tibirlerdendir. Bu tibir; < Pck de o kadar ahrm gabrm bir gey delil surctinde de irtimal cdilirdi. lfutta bu gekil evvellciadcn fazla kullanrlrrdr.. . Fefkalide takdir edilecek, aman ne gfizel diyc bayrlacak bir adam, yabut egyadan bir qey deSildir. > minasrrr ifade ediyordu.
Bu tibir; fil-asrl mec'ul Osmanh cdebiyatrnto en menfur iirfilne istinadeder. lfalGmdur ki o edebiyatta sevgili miizekkerdir. Bu; aslr tasavvufi bir mabiyettc < Cemal-i Mutlalc > I muhatap ittihaz ederek hep giizellikler onda bulunmug, hep muhatap o ittihaz edilmigse dc chl-i hava buodau istifadc ederek mecazi mahbup scvmck 5deta zarafct ve irfan lcvaztmrndan
29
beytinde < Ali $ah > namrndeki sevgilisine bu yolda hitabedcr. Halbuki q Rahmi > dc vaktiyle bagka bir igrkrn gahr imiq. Taghealr yahya Bey orrun hakktndar
Bcn crcnlcr naca!rytm o qtklor tcbcri mrsraiyle kendisinin mcydan miiritlerinden olduguDu, onun da krzrl baglr lciigegi bulundufunu
anlatmak irtemigtir. q Pek
$u tafsilittan sonra tezahilr eder
ki
o kadar ahrm Eahrm bir qey degil > dc-
mek, 6yle igrklarrn revgililerine diye agk il6n etmeleri derccesinde mefturr olunacak bir qcy defildir, demek olur.
AIII TAC ( cF .tt ) t sri I Kadiri
tari-
lratrnrn Ahi koluna mensu.p geyhlerin giydikleri tacrn adr idi. Beyaz gubadan', igi pamuklu sekiz dilim fi2erine yaprlrrdr. Ozerine yegil sank sarrhrdr. .
AITITNAME (r^r,-.rrr) (Sis.) iki hiikimet
arasluda sulh ve asayige, siyasi, ticari ve sair iglere dair imza ve teati olunan mukavclelerlc dcvlctge muhtclif hususlar igin riyascten tanzim olunan rcsmi evrak hakktnda kullaulrr bi5 t5birdi. Biri Arapga, digcri Farsga iki kclimedea
tcrekkfibedcn ve ahit, s6z vermek, izerine almak ; namc ise meLtup, bir taraftan difer tarafa yazrlrp g6nderilcn lcigrt minasrna gelen bu rstrlahra Tfirlgeri 1s6z kigrdr drr. Osmanhlarda iki hfikiimdar gibi iki kumandan arasrnda da ahitname yaprlrrdr. Ahitnamcler yedi rfikin ffzerinc tertibedilirdi: 1)Cenabrhakka bamdii sena ; 2) Hazreti Peygambere salAtii selim ; 3) Abd[ peymanrn bffyfikliigfi ; 4) Muahedcye muhali{ harekettcn gekiume; 5) Ahdin
keyfiyet ve ebemmiyctini izah ve tafsil; 6) Ahdinde durmanrn lfizumu ve aksinden gekinmc; 7) Allahtan, ahde sadakattc tebat etmek dilcli. Ahitnameler muhtelif lisanlarda yazrlr dr.
AHlTNAllIE.l HUMAyUN (.ir-te i,l'+' ) Osmanlrhkta bu krbil gairler ekseriyeti llda.l Hilkfimdar tarafrndan verilen hat, fcrtegkil eder. Hieri dolcuz yiiz tarihinden lonra man yerinde kullanrlrr bir tibirdi. L0gat m6t,mahbap lzra ( fah t derlerdi. isimlerinin nasr padigahrn abitnamesi demektir. ) soDuna < Ahmet $ah, Ali $ah > tarzrnda getiAhit: a6z vermc, bir geyin 'yaprtmasrnr rirlgrdi. Sonra ipkl4rtn agklarrnrr -geleyaniyle -Fstine almadrr. Bu Lal-rme fi_ne za-man. devir dnclerioi yrrtmalarrna < rincyc clif gckmek> minasrua da gelir. Abitnamo de muahede kitibiri yardr. Gergekton sinegini yrltanlar oldufu bir muahedeniu gartlannr bavi olarak kagibi g5g[slerine < diifmc > tarikiyle < ahrm qa- $rdr, alrntp leme taraf tarafrndan inrzalaran resiki htm > yazdrranlar da. olurdu. Giigsiinii yrrtanmi kigrttrr. ler dr < sineme elif geltim > veya $arkta hilriimdalhk alimeti olmak fizere &rlerdi. $air Rabmi: ahitname verilmesi gok eskidir. Abbasi hatifelerinden Kaim Biemrillih bilyfik Selgulc DevNahiniimlc 6h gahrm nokgedcrs:m sineme leti Sultaur Tufrul Bcye hicri 449 (M, 1057) Nakgcder mi lesh-i ussaka beni $ahrm Ali
eddedilmiqtir.
7
TERiMLERi
vn
TAR|rr Dl:YlMLnRl
30
dc ahitnamo vermigti. Halifolor cultsnlarrn [fiLfimdarlara vcrdiLlcri ehitnamo gibi vctiahtlarrna da ahitnamc verirlcrdi. Osmanlrlar zamantnda da ahitnameler verilmigtir. Ahitname-i hiimayun tibiri dahi ,rnlsr zamaolnda krrllaorlmtgtrr. AITKAM tXlI..TERl (s-i3, d.K-r)
llda.)
Kanunnamelerle hiik[mlcrio vc nizam mabiyctinde olan kararlann aynen kaydrna mahrus defterin adr idi. Kalemlerin herbirinde b6yle birdefter
buluuur, o gibi geylerio 6rneklcri oldufu gibi oraya gegirilirdi. Muqmeleleri vist olaa kalemlerdc her sene igin eyrr qyrrdefter-tutulurdu. igleri o Ladar genig olmryaolarda irc birkag seneliEi bir araya getirilir, defter dolunea yenisino kaydcdilirdi. Qok dikkat ve itioa ile tutu-
lan bu delterler daimi bir mfiracaat yeri idi. Eski bir muamele, yahut bir iE mevzuubahsoldufu zaman bu deftcrlere bakrlrr, ona g5re mil' talia beyan veyahut muamele ifa edilirdi. AHMEDIYU ( "-*') [ San.] Eskiden mevcut kumaglardan birinin adr idi. Bohqa yaprlrrdr. Argivdeki kayrtlarda < bofqai Ahmediye > srrretinde geqmekt.dir.
ttnitvrlsnl
dil-Ahd-fil Firuki'yc monruptu.
Buna
rMiccd-
didiyc> dc denilirdi. ATIMEDI MUHTAR POjTU ;ET TTI) Bektasi tibirlcrindcndi. Mcydandaki ro se! tarefrndaki makamrn irmiydi. Diger makamlara oldugu gibi bu makame da niyaz olunurdu. Nasip elan yeoi talip rchberinin deliletiylc buraya geldigi zamau rehber g6yle tarif cdcrdi: <Buna Ahmedi Muhtar Portu dorler. Cemi.i ul0mu cvvelin vo Ahrrin bunun yizii suyu b[rmctinc hallc oluuup vehidayeto crg6rcn budur. Sebcbi icad-r ilcm budur. Cfimlcoin atasr, alast budur.r -
(*4ISol. J
'
AHRARIYE ( t;r;r ) t ^t"/.1 NaLeibcndi
Tarikatr gubelcriuden birinin adrydr. Abrar lilcabiyle miruf Hoca UbeydullaL ibni Hocr{ Mahmut ibni $ahabeddin tarafindan tcsis olunmugtu.
Hoca Ubeydullah Tagkcntlidir. S06 da do!fakrii tecerrfitle gegti. Sonra mallntn raytsrnr bilmiyccck kadar zengin olmugtu. du. Evaili hali
AHRET ADAMI (dr:i sii) IS"f.iDinyo ile mfinasebetioi lcesmig adamlar hakkrnda lrullaorlrr bir tibirdi. Takva ebli, mfisterih adam
$ [So/.] Halvetiye gubelerindeu binnrn dcmeLti. Bu tfirli olan kadrnlara Mincvi Ahmet $emseddin ib"i ir" el Marmarevi aoalar bakkrnda da .abret eoallr tAbiri Luladr
tcsis etmigti. Marmarai Seruhan muzafatrndan Akhisar hazasr L6ylerinden birinin is-
lanrhrdr.
Do[ar andan fiteni dcvranrn midir. Mcmlcketiudc bir parga tahtildcn sonra Ahiret anostdr gcgtantn Uggalc'a vardr. Oreda ilim tahsil etti. Uqgek'ta Atai ilen $eyb Alieddin-i Uqgekiden ioabe aldr. Badchu irgadrna memur oldufu'Maniaa'ya gitti. AHRETLIK (3st;i) [Halk.] Ahtct re. biternio mirit ctti. M[taELIbon .rabr ahnrp bGyfitfllmiig olar krz 9obirqok iimidiylc Orada igin bbobul'a tro y6nGndeo megayihin rslahr cuktan hakkrnda kullanrlrr bir tibirdi. Minevi (Yigitbagr> bu gctdi. srradadrr. namiytc iEtiharr cvl6t demel.tir. Bir middet gonra tekrar Manisata d6ndfi. Escr< sayrlrrdr. Samimi iki arkadag arasrnda ahrct Lar' Sinaniye, Uggokiyc' Ramazaniye, Ccrrahi' degligi Denrsrnr da ifade cdcrdi. Rumeli halkr ye. Mrsriye, Buhuriyc tarikatlarr ilbu Ahmedi- ca be ahrctlik r diye birbirino hitapta bolu' ye tarikatrnrn gubelcridir. nurlardr. Bcdevi lAkabiylc miigtehir Ahmet ibni Srd,t-u imant bana rehber kil Ali ibni lbrahim-iil Mesihi tarafrndan kurulao Herbirin uhresi biradcr hl tarikatrn'ismi de bu namr tagrmaktaydr. Bu taAtat rikatrn daha ziyade taamnriim etmig olan adr L0gat idi. AIDAT (or-,lt') | Mal. I NaLgibcndiye guboferindeo Ahrariye krs- minasr birinc ait hisgc dcmek olen Arapga mrnda da bir gubesi vardr. Bu gu- raider nin cem'i olup rstrlah olarak retim, vorgi, yahut tabsirat, irat, gelir yoriodc kullabc (hlahammed-fr| Elf-it rrc,nil namiylc miruf Ahmct ibni Ab- srlrr bir tibirdi.
-tts
r
ienin lruriuu;Rl vn ltHlurtni lild:gi gibi , roretirde olaralc dcvlct bitgesiodc dc rcr atmrgtr. Muayyon maallln bulunmadlfr i.tirterde (ko&l larrn, ( lapu mcmurlarr) nra,
( aakaocl& maharrirlcri) ain giirdiiklcri iqlcrdcr eldrklarr icrctlerc de bu nam verilirdi. rn m0fredi 'olan nadiron kullelrldr$ halde halcu nrctruk bulunan deoelti. Aidatrn miktar ve nirpeti kanun ve nizam olundulundau azaltr ve goSallrdr. tiyio ile AXACALAR (Jl;T ii) [.Sar.] Osmanh raraynda kullanrlan hademclerden bir.krgmtnrn onvaarYdr.
Osmanh saraylnln harem hizmctinde si' yabi harcmafalarr istihdam olundufu gibi akafelar da kullanrlmrgtrr. Habeg'ten gelen harcroaialan misillG akafalar da padigahlrfrn vc onuo kaldrrllmasrndan sonra bir middet dcvam cdeo halifelifin ilganoa lradar devam etmigtir. Akalalarrn ekserisi bognak ve bir krsmr Anadoluhi idi. En soo vazifcleri Topkapr Sarayr kaprlarr bekgiligiuden ve aynr sarayrn bazr dehili bizmetleriuden ibaret kalmrg olan akagalarrn haremalalanndan farkr, evvelkileriu beyaz, sonrakilerin siyah olmalarrndan ibaretti. Recfiliyct noktasrndan biribirinden farkh defildilcr. Buaunla bcraber akalalar hilkaten crkekliLtcn mahrum olduklarr haldc siyahiler sureti mahsulada ihsa edilmiglerdi. Buntara aynr zamanda de deuilirdi. Sarayda akafalar .istihdamrna ilkevvel ikinei Murat zamanrnda bagtanmrgtrr. Adedi krrk olan akafalann rneratip silgilcsi de onun zamanrnda vficud. gi.ti.il.igtir. iglcrindeu temay-[z edenler kilercibagr, hazinedarbagr, kapr a$asr olurdu. Akafalarro cn btyilgfi (lopr oforr) idi. Saray kaprlarr bunlar tarafrudan muhafaza olundulu igio igeriyo girip qrkanlare buolar bakarItdr. Padigahlerrn hususi bizmetlerini de bunlar g6rfirlerdi. Bu nebcple bir zamanlar ehemmiyetlcri ziyadcydi. - - Qorlulu Ali ?ap rilihtarhfr iamanrnda vc llll terihindc akalalardalci ikbali igafalarue intiLal ettirmig vc bu curetle akagalann efi ehemmiycti kaybedilmigtir. Mevcut mal0arb g6rc (Atd Tarihi c.l, s.37) bundan dolayr
Ali
Pagaya olan ada-
vetleri elhalet[ hazihi zail olamadrfrndan m6;riailcyhi akafalara af ve bayrr ile yid cttirncl Lebil otamaz.l
3l
Ali Paganrn biltfin oiifuzu sil6htarlrkta toplamaL suretiyle aaray idarcsindc icracrne
muvaffak oldufu . tadilit ilc akafalarrn egki nfifuzlarror Laybettileri muhakkak olmakla beraber itibarlarrna biisbitiin halcl gelmedifi dc Ati'nrn ( c./, r. 163) 7u ifaderinden anlagrh,raktadrr: < Akalalann itibarat-r asliyeler i biraz tafayyiir etmigse de kiilliyen tcnezziiI etrrredigine kapr alalarrna min,.lLadim ilbas olunao tcrasere dfihtc srrf samur kfirk hrl'at ilsasr vc veziri besatlG esbe siivar olmalarr ve baqlartna dariitr' saade afalarlnln aynt Selimi iktisa etnreleri vo m0teberlerine hane-i hassadan l6la ve kolug' lardao birisindea anahtar gakirdi tibiriylc kul' lukgu vc zfrlfiflilcrden baltact ve rofah ve ye' dekgi ye heybeci istibdam edebilmeleri gibi baiz olduklan haysiyeti esasiyelerini ibka et' miE olmasr delili celidir., Akafalann zibiti /lopr olov) idi. Ondrin sonra eilsite agafr dogru giiyie giderdi: has oda' bagr, bazinedarbaqr, kilercibaqr, saray a$ast, sa-
ray kethudasr. Bunlar bfiyiiklerdi. Bunlarrn ma' dununda olanlar da vardl: eskilerden be; nefe' re (k69cba9r/ denilirdi. Daha aqafr olmak iize' re bir (baaeski) mevcuttu. lki nefer de (fizen' gi a[at) Bamtnr tagrrdr. Hali vukuunda silsilei meratibe riayeten agalrda olanlar yukanye grkar ve bu suretle, terfi, teselsiilen icra krlrnrrtlr' AkaSatarrn deruhte, ettikleri ige gtire kapr bekgiligi, bazine-i hImayunun muhafazast, Iiler-i hassa ve matbahrn muhafazast, harem'i hiima' yun ve umum dairenin zapturaptr gibi birer vazileleri oldugu gibi iqafalarrna yemek usulii' nii de buolarro krdemlileri iigretirdi. Buna de <sofra esLisi> unvaut verilirdi. Akafialerdan Hadrm Ali Paqa, Hrdrrn Sinan Paga gibi k[bera yetigrnigtir.
AK AKQ.I ( 4i ;i ) L HaI.I
Eskiden gii.
miig para hakkrnda halk tarafrnd:,n kullanrlrr bir tibirdi. GfrnrfiE akqa beyaz oldufu igin bu tibir meydana grkmrgtr. Sonralarr alelitlik para makamtnda da istimal olunmug,
ticesi olarak rheydana gelmiqtir. Acemler dc bu makamda ( ;--:rt--- ist ct:.)t tt-i ) derler.
--ltK Af,Ellt tp ;i) [Sor.J OsmanlilardE
ealtanat sancalrna verilen addr. Buna elviye-i
sultani, alemha-yi Osmani de dcnilirdi. Osmanh tegkilitr hakkrnda krymetli eserler viicuda getiren lsmail Hakkr Uzungargrtr, istiklil alAmeti olarak Selguk hiikiimdarr tarafrndan Osmau Gaziye g5nderilen bu bayrak igio (Os-
msnlr Devletiniu Saray Tegkilitr, S. 9) tu miitalAayr ileri r[riiyor :
t2
TARIH Df,YIMLERI
.Anancte vc bazr tarihlcrlc Fcridun Bey Mfiogcatrnr E6rc, SclguL hikindarr bu ak rancek'r Gezi Orman'a bcylilc al6mcti olerak g6ndermigti; bu mitalia bir mcroede istinadctmedigindcn buuun Sclguk hfiLfimdarr tarafrndan g6nderilmig olmasr qilphelidir. Yaluz ak eancakin Osmaohlerda raltaaat sancalr
oldulu muhakLalctrr., AKARAT-I MEVKUFF (.iiy .:r.rb ) IMal.l Gerek ayniyle intifa olunmak vo gerek icarr irtillil olunarak hisrl olau Eeret vi galleri bir cihet-i hayra rarf cdilmcL fizere vakfedilcn akarattn umumi uovanrydr.
ve trnilnnnl
lu Slileymaa Qclcbi
nemrna basrlmrg olan
'eil-
Lcyc konulmul ondan rcnra iig aslr ksder rre! srra brizr gfi.lf vc balcrr mcskfik6tta g6rfiloo I tugranrn lkinci Mustafa zamaorndan sonra b[I tiin riklclerc Lonulman idct vc teamiil halioi
I almrgtri. Osmanh riklelorinde darbolundugu
I mahallin irmi g6sterilmek ucutfi kezrlik I rtm'rn ofullarr devrinde baglamrgtrr.
I
Yrldr-
t;-urtenk'io heniiz Anadolu'da bulundugu za-anlarda Qelebi Suttan Mehmet tarafrndao Burua'da bastrrrtan siLt elere Timur'un adr da
I I I ilave cdilmigti. Vczin ve ayar cihctiylc aLga-i I Oemaoilerin ayDt olan bu miiqterok rihltcnio l-bir tarafin& (La ilatc ltlallah Mu-hammcdnn
AKCA (41) lMal.l Vaktiyle tedavil I Resulflllah duribe Burra 806), diEer tarafrnde | 1D"^o, Han Kfrrkan. Mahammad lbni BagcI zid Han hallede m6lkeha) yazrhdrr. j Qelebi Sultao Mehmet 816 da tamamiyle istiklil Lazanrocl o tarihte vc ondan sonrg Bursa, Edirne, Ayaslu!, Screz ve sair bir iki yerde darbettirdifi algalann bazrsrnd a (Sultan ibni Sultan Mehemmed'lbni Bagezid Han), birtakrrnrnda (Mchemmed lbni Bayezid Han Azze Nasruhu) yazrlmrgtrr. Bu vekte gelinceye La-
cden gfimiig'parantn adrydr. de 5iiylc izah olunmugtur: <1.- Vaktiyle mitedavil buluomul bir kiigfik gdmiig sikke. <2.- Nakit, para, zcnginlik; ak akga - g[miig meslc0kAt; ufalc akqa . bozuk para; akqa ctmez, bir akga - pek degersiz, akqa tahtasr - garraflano para saydrklarr kenarlr ve bir tarafr dar vc aqrk tahta; bir kese akga - b.g y0z kurul mebl6g; akga kesesi - para kegesi.> Tiirkqcde beyaz demek oldufundan beyaz sikke demek olur. Akg.a adlr para
Osmanh padigahlanndan Orhan tarafrndao 1328 (H. 729) senesiode Bursa'da bastrnlmrgtrr. itk basrlan akganrn vezni rubu miskal, yani altr krrrt vc 1,154 gramdaD, ayan da yizde doksandan ibaretti.
ilk Ormauh sikkesi o vakte kadar b[tln lctim mesk0kitrnda miisbamet olan dirhem ve dinar usul[udcn b[sbilttn bagkaydr, ve oolardan tcfrik igin de namr vcrilmi9ti.
Gfimfigten mamul Selguk dirhemleri bir dirhcmi gcr'i, yani 14 Lrrat oldulu balde ilk basrlan akga-i Ormani 6 krrat vezniodeydi. Bu vezin en son basrlan gfimiig kurugluklann veznine mfisavi, ayarr oudaa biraz yiksek, kutru da dir parga bfiyiiktii, Mecidiye aksamrndag olan kuruglarrn ayan yiizde 83 oldugu halde akganrn eyan yfizde 90 dr. Kurugtann t yazrhydr. Akgalara ilk tarih Yrldrnm Beyazrt zamanrnda konulmugtur, Osmaalr mesk0kitrndr tugra birirci defa olrrak Bcyazrdlu bffyil og'
dar Osmanlr meslc0k6trnda higbir elkap yokken Mehmet Qelebi ilk defa olarak <sultan> ve (han) uovanlartor vaz'ettirmigtir. Son Osmanlr sikkelerine kadar devam edet(azzenasruhu) ibaresi de ilL defa bu zamanda kullanrlmrgtrr. Akganrn ihdasrndan yfiz yirmi seuc m6ru-
ayar vp veznine halel gelmemiqkeo Fatib Sultao Mehmet tarafr.ndan 848 dc baba' untu eallrfrudahi biriuci cfil0sunda bastrrrlan algalarrn vezni 6 klrat yerine 5 krrata indirildi. Bu tebdir, eelerio muhassasatrndan bir miktar touhihat icra ve Cevlet hazinesine bir parga irat tcdarik ctmck maksadiyle ahumrgtr. Halbuki bu hal askerin gayrctini kesip hatt6 btyik bir fitocoin mukaddemesini tegkil ettifinden nihayet askerin ul0felerine yanm akqa zammiyle, o vakte kadar 3 akga olan yovmiycleri yeni mesk0k6t ile fig buguk alcaaya, ibllt ru^ra kadcr
olundu.
lkinci Mehmed'in babasrurn vefatiyle ikinci defa cffl0sunda" 855 te, ve ondan sonra 865, Sl5 vc 886 tarihlcrinde Kostantiniye, Edirne, Scrcz, Bursa, Tire, Ayaslu!, Amasya, Oskiip ve Nevar'da kesilen aLgalarrn vezinleri gittit
halledallshii millkehu duribe rcne 875) yazrlmritrr.
fi
Ko*antinigc
Xs+<**"
TARIH DIYIMLERI vr Buntarrn vezri 2 dirhem l2 krrat olmakla bcbcr. akga 4.3/4 ila 5 krrat vezninde itibar
I
darbolundu.
|I
TERIMLERI :
39
Birinci Ahmet devriode Diyaribekrr, Ha. lep, $am ve BaSdat'ta basrlan jii-Ug dirhem. I cdilmig demek olur. I lerin dahi vezni noksandr. Bu zamauda akq.aikinei Beyazrt zamantnda darbolunanakc-a' i lann vezni 1 1/2 krrata, ayarlarr al g0 . tolrrro vezni babastnrn zamantndakilcrden daha I nezziil edip vezni noksan vc. ziiyuf akgalar rolrea olarak 4 krrata, hatti 3 lr2 krrata ka' I her tarafta tckessfir ct-oLlc lkinci Osman,ro der teoezzll etiifi gibi ilk ihdasrndan o vaktc I cil0sunu miitaakrp meskokitrn rslahrna pek gelinccrc kadar. yiiz altmtg sene, akgalarrn I ziyade liizum hissolunarak 1008 senerinde eyerr dai.a 90 iken bu padigah zamantnda I Darphane Nazrrr Bekir Efentlinin himmet ve rsarlart da yfizde 85 e tenzil edildi. Bu suret' I gayretiyle tedavi.ildet ve f,{rsrr'da miicerret menfaat celbi makeadilt" | -.k..rr,n" alem'oldu. vezinleri noksau ve kemayar meskikit kat'r ve sut,"n ibrahim zamanlnda basrlan akga-
----
-.-
o,: Bi.r de yeni fethotunao suriye, Irak, Ara- | l": ": *"{u."u oJdufu 125' 250 akgaya grktr' Piyasa' t:t". .t:"151t"-,:,'-ot.".lt"l bistao ve Trablus ile Tunus'ta o vakte k"d", -i- I .altrn ft::u mutrurat biiyiik Duy.uK miigkiilit b"t gosterotg'rnoen oat giisterdiginden yentyenir^r_--, lda -::_::-,r:-r"--r-dirhemler *^--.^r^--.^ tarzroda ^r__ eski ^-L: giimiig tcdavil olan i 1" t:'it']", t":"0,01: otoooo "" vezinde;elgarardan biisbiitiio baska gekir ve ",tou:":". .uo I 1",o,, ,. '----- ' 1 1/4 krrat vezainde , I dirhem veznin:,_ mig siLkeler basrlmrgtrr. Buularcski Abbasrye Il, . r,, ve yarrm dirhem vtzninde tu$ralr ruxrdrr r:_L^_r^_: gibi .,-^i,, ,,^'-- lde :"';:^" :,-, t:' miskal, yani 24 krrat. bir _:-L-r -:Li L:dirbemleri ,','o''"o ",--* vez- I :" tJuo:t"t,ve 3 t outt.^d"ntl."n nindeydi. Bunlarrn rubyeleri 'lt:1tl basrlmak suretiyle 'i de basrldr. -.^_l'_-_ II mesk0kit ]-tc,atr\kurug 80, altrn ',; _,-";-;.-_'-,,_^*_,'_:__ -, Meskukatln uzeilne Dazan naDgr seneoe I t6n l-,1; Bu R,, ,devirde tuSralarrn fistiine -u.._. indi. 160 akgaye
basrlmrgsaotarihkonulmu9sadaekseriyetiiz'.|."", sikkelerc dc konulan re padigahrarrn cillfis tarihreri kulranrrmrgti. i :Y"" lrootl .basrlan (elmuzaffer daima) ibaresi yazrldr' ikinci Selim zamanrnda (974-982) h., i;- | Dtirdtincii Mehmet devrinde bag giistercn rafta bas,lan akqalarrn resim ve nakgr aynr tar- | giimii' mesk0kitr tekrar taf' I mali muzayaka n ilra! edilmig, fakat vezinleri tenkis olunarak gige sebebolinugtur. 3 1/2 krrata indirilmigtir. I 1061 senesinde Belgrat, Bosna vc ArnaOqiineii Murat zamanrnda mesk0kAtrn ge- I reL vezui ve gerek ayarr pek ziyade bozuldu. I vutlukta yiiz yirmi yiik ziiyuf ve hurda akga kesALqalarrn vezni 3, hatti 2 1/2 krrata teoez- I tirilip lstanbul'a cetp ve burada dahi meyhanecizil etti. Halep ve Bagdat'ta ilk defa olarak ilerden, simitgilerden yirmi bir yiik kadar krzrl tufralr dirhemler basrldr. Bu devirde ortalrk- | krrprk para ve akga toplanarak bu akgalarrn 118 tr z[yuf ve mafqug akgalar tedarik ederek I adedi bir altrna tenzil olunmak iizere yiiz yirmi nuamelSta pek ziyade sel;te irrz olmakla sik- | bin altrn tahsili hususu esnaf kethudalarrna keriu rslahrna mocburiyet elverdisinden niha- | havale ve altrnlar clde edildikge sarra{lara yct bir dirhem gfimilgten 8 akga kat'rna lcarar I ikiger riyale tebdil ettirilip- blsulc gelecek rEriloigtir Li iiFihdas olunan at
3.
TARIH DEYIMLERI
34
O vakitlcr akgalarrn vezni 1 krrata
teuezzfil
vr rrnlurrnt
rihlcr tarafrndan, nadir miistesnalar harig ol' tibiri hullanrlmrg
c*nii ne imkin kalmadrlr cihetle bu. cefcr Sultan trr. lbrahim zamaunda yffzde 75 e teozil cdilmil oldulunden vczuio daha ziyade teakihi-
lLinci Sultea Sfileymao zamanrada vc 1687 reoesinde Oemauh mcckdkitr rclah ve tadil olundugu rrrada akga ugulfi terk ve yerine {kurugr izerine mlesses urul ikamc
..Zamanrna g6re haLiki krymcti tchalif cden akgo-i Ormani veyahut alcga, mielliflerin ckseririnb trazaran csas itibariylc dirberr-i gcr'ioio rub'ona vc diScr miielliflcrc g6cc dc ciiliisdoe muadildir. Mfivcrribler alganrn lynr ramanda rniirckkep olerak da istimeline m[ta'
olundu.
allik dikto usulffndeu
olar ayar yfizde 50 yc indirildi.
(H.
t
mak fizero, tcrcihan Osmaoi
10991
Osmanh mesk0Litr Lurug usult clasr kabul oluouncaya Ladar .alqa usulfi> craatna -rniirtenitti. Bu usulde *vi!idj kgraai e akga-i Osmani' idi. Bunun kffsuratr bakrrdan mamil <mangrrt, ez'afr da .altrnr sikkelerdi. Son zamanlarda .akg.r bir kurugun mfirekkep bulundufu lcrlc paradan beherinin iigte birine rtlak olunuyordu. Ancak bu itibari bir geydi. Qiinki ahgverigte akqanrn artrk bir mevki vc hiikmii kalmamrgtr. Meskfikit miitehassrsr Ahmet Tevhit Bey Merhum gu izahatr verdi: .Akga Mololca bir kelime oldugu gibi ilbanilerdo Lullanrtmrg bir tAbirdir. Erzurum'da Selgukiler'den kalma medrese kitabesinde akga tibiri mevcuttur. Bu tAbirin Selgukilerdc de Lullauldr$r aolagrhyor.> M Belen cTiirkiye lktisat Tarihi hakkrnda tctkiklerr adh eseriude (Tfrrkgegc Aeoircn Istanbul blilletoekili M. Ziga, sJ,/ akga tabi. rioio, Ahmet Tevhi'i Beyin ifadesinc uyguo olarak Mololcaden alrndrsrnr s6ylfiyor. Mielli. fin faideli olaa izahatr ayncn nalcledilmigtir : .Milli usul. - Bu urule ait olaa sikLelor. den birgolunuo oamlan Mofol lisanrndan istiarc edilmigtir. VAhid-i kryasi olarak akge, ufakhh olarak (mangrn vc bfiyfiL para olarak da
veyahut sedecc (O!mari'> namr vcrilmigtir Li bu yoni sikkcnin errf
milli ic hususi bir unvanla tcvsimi aynr zamanda saltanat biikilmetiuin Lati tetclkfilffno dolilet ediyordu. Ancalr Birinci Selim'in raltanatrnrn nihayetioe kadar Osmanh namr kullanrlmrgtr. Likin din vc tedris hcyctleri meueuplanna evkaftan mubassas olan maagtarrn tiyin ve tahsigindc akga tibirinin habul edilmij olmasr bu rikhcnin galcbeeini temino dclilct ctmig vo Sultao Sfilcyman zamanrnden itibarcn mfiver-
aarahaten bahsotmiyorlar.
LAkin Naima 1028 de ycnidcn ballan sil&olcr mfiuaeebctiylc ooluk. Osmariuin (on akgallrl Oemant\ todavfilo grkanldrlrnr boyan cdiyor. Buadao nnlaErtdrfinrg6rc clcr Ormani tibiri lkinci Osmao'rD zamanrnda basrldrgr igin onun 'edilmomil namrnr tezkiren onluk siklrcye izafe olsaydr temamiyle metruk kalmazdr vc o vakit
daha biiytk krtada bir rikko mevcudolurdu. Eski akga dirhemin yalnsz ddrtte birine muadrl oldufu halde onluk sild<e tam bir dirhemc miiseviydi. Ormani tibirioin Osmanh altrnrnrn tosmiyesi euretindc tekrar meydana grktrErnr biraz agegrda g5recefiz. Akganrn mttevali de' ligikliklcri zaman ilo onun bidayctteki itibarror kaybettifi cihetlc esli tcsmiyesi artrL cinsini tamamiylc tiyine kifi gelmemig ve bioacnalcyh isimleri agafrda giistcrilen rikkeler onun ycriuc kairn olmugtur: kalp - zfiyuf - akga ; Lrzrl ak9a, hrzrl krrprlr akga, beyaz aLg.anrn zrddr olen fiiliisii abmer, gil alcga ve nibayot ca! ekSa. Biraz tonra tahavvUlitr giiriilecel olan akga eon gtmriiL tsrifcshe kadar mcvLiini mohafe' za odebilmigse de mezL0r terifcdc onuD ycrino rcsnleIr kurugun akramt olarak sautim kabul edilmigtir. gibi mahallcro inhisar etmigtir.r
Iki kandit gibi mihr-fi
mchi Raz-fr *b bddt 6h ognatryor Adc^c bunda akga, pa| gafine Koncviler kdl6h ognalryor'-. _
La-
$ Kurug kiisuratr otaralc kullanrlaq bir
tibirdi. Kurugun mfinLasem bulundulu hrk par dan herbirinin iigte birinc verilcn addr. Bir kurug Lrrk <parao, bir para [9
AKCA BA$I ( 4i )lual.) Tenzimrt":t, gibi vorgi ve rcrirntan evvel Sgar ve alnam lcrdeo bagka hazar zamaoroda masrafio agrt-ror hapamak vc muharcbc ernauoda harbin icrbcttirdigi poralarr bulmak igio
nry-.
TffiIH MYIMMI VB MRfotER geylcr ahurrdr. TcLAlif i 6rli' ueu haric olmak fizcrc kenarh. niurtatil yo ucu-r eltrodr birtatcrm zamauoda ahnanlanna oimdadiyo-i nc dolru darlagrp oluk balinc gctirilmigti. Lrjo trt brr".ve mubarcbc ernrnnda tahsil edilen' Genig tarafrnda rayrlan para otut< lcrr-
iy"" i.rio. dc
refcriye> ve ,
ilidanc
oluourdu.
Galata sarraflarr hfikfimetten bu namlarle birgok peralar gelmigler, zengin olmuglardr.
+I | | Mal.I Sarraflrk rurctiyle muhtclif devletlerin paralartnr, y$ot bir devletio iki nevi akgasrnr yekdigeriylc tcbdil neticerinde hirrl olan farLa verilea AKCA FAnKI ( ,.tJ
biodi. Devletge vaktiylc altrn Yfiz,
mecidiye
oa doluz kurugtan alrnrr, alttn yfiz iLi buguk, necidiye dc yirmi kuruga sarf edilirdi. Ecnebi paralart da devletqe tiyin olunan rayig fzerio' dcn ahnmakta, bilAhara fazlasiylo sarf olun' oaktaydr. Ahgla verig arastnda bisrl olan ferk devlct Layrtlannda < akga farkr r namiylo ha'
rrlet g6sterilird!. Devlet biitgesindc bu namla veridat rrcvcuttu. 1334 ( I9l9 ) bfitgesinde akqa ferkr olaraL 425.000 lira muhammen varidat ya:rlrdrr. AXCE-I OSUANI ( iF +i )[ MaI.] nK'rs{t tro evvel Labul olunsn vihid-i kryariyi ifadc cdca bir tibirdi. Alganrn kfieuratr bakrrdan oeoal aoaDgtr>, cz'afr da qaltro> dr. vAhidi Lryarilihten eikrt kal-
r$r.
fXCE KESESI ( .r--l41 ) [,Scn. ] Para t 'tD* ifn ouhtelif gchillerdc mcainden, Lur.drr rcya ibrigimden 6rfflercL yaprlan tor-
b.bsr rcrilco ]
7
addr.
Af,QETAETASI ( racr' gi ; I Mor. ] Sarnf,.rL reroi &irclcrdclci vezncdarlarrn, fizc. rL& pn lrydrllen tahtanrn adrydr. Bu tahta
mtndao diikillnrd[.
Nurettiu Rffjtfi B6ngiil'Sn rErli Ercrlcr Auiklopcdiri' ndc haber vcrdilioc g6rc alcqa tahtasrnrn sedef ve bala ile iglenmigleri vardr ve ou liraya kadar aatrldrlr otmugtu. Aynr eserdc au mal0mat yazrhdrr:
mrl.) Bezt akgc trihtalarr fizcrinde eayrlan paralann .oaylmryanlarla harrgmamaer igin ayrrlmrg bir krsrm bulunurdu.
AK DERI ( d.,, .ii ) [ San. ] Eskidcn kiyerine kullanrlan ve yazr yazrlao derilcro verilen addI. Koyuo ve keqi dcrilcri kuruduktan gonra kazrnarak pomza tagr ile tcsviye edil-
lrt
rnek vc pfirfizleri gidcrilmck suretiylc hazrrlanrrdr. . Papirts denilcn yapraklardan daha dayan*h oldufu igin daba elveriglidir. Uzun mtddet kalmasr igteoilen t
igir de kullanrlrr. AKIL (.f" ) [ So/. I Zatrnda
maddeden
micerret, fiilindc maddeye muLarin bir ccvherdir. Alrrl, nefci natrkadan ibaret olup her fert ona (bcn> dcmekle igaret eder. Bir kavle giirc: akrl, Cenab-r Hakkrn bedeu-i insaniye m[taallilc halk cttiEi bir cevhcr-i ruhauidir. Diger .Lavlc g6re akrl, kalbdc halc ve b6trlr tefrilc edcn bir nurdur. DiEer kavle g6rc beden i iosaniye ta8llfiL-tit-tedbir vettasarrufla m[taallik ve maddedeo miccrret bir cevherdir. Diger kavlc gdro akrl, nefg-i aatrkaurn bir kuvvetidir. Bu tarifc g6rc alol bagLa, nefr-i nairka baglradrr. $finl.i kuvveg ziltuv-vcfc nispetle bir emri riu' gayirdir. Hakikatta fail aefr-i uatrlcadrr. Akrl, lcaatr clindcki oiklciyu gibi bir aletten ibarettir. Bir kavle giire de akrl, ncfiq zihiu gey'i. vihit olup idrak itibariyle aLrl, tasarruf itibhriyle rcfis, irtidat itibariyle zibin tcsmiye olunmugtur.
AKIN ( qtt ) [ A*.}Kcsif, yagma
ve;ra
tahrip malceatlariylc ccnebi mcmlclcct araziriuc
36
TARIH DEYIMLERI
vr rrnlurrnt
yaprlan askctl hareket hakkrnda kullanrhr bir
akrnlar ile fevkalide kuvvet ve iktidar lrazan-
tibirdi.
mrglardr.
Dfigman mcmleketine yaprlan bir akrntn ismini alabitmesi igio onun mutlaLa alrrncr beginin idaresi altrnda olmasr garttr. Eger aktocr kumandanr bizzat akrna gitrnez ve giin-
derdigi kuvvet yfiz kigiden fazla olursa o suretle yaprlan akrna *haramilik' denilirdi. Giden kuvvet yilz kigideu az ise ona da > ismi verilirdi. Akrn, haramilik, qcte ve buna benzer geLillerd.g clde edilen ganimet maliyle esirlerden
Osmanhlar diigrnan arazisine yaptrklarr guurlu akrn hareketleri ilc o mrntaka vaziyetini iyiden iyiye 6srenip tesbit ettikten ve bu akrnlarr tevali ettirdikten sonra son akrnlariyle yerlegme siyasetini takibeylemiglerdir. O vakitler Avrupa krtasrndaki komgu hiikiimetlerin serhad riiesast da Osrnanlt arazisine
akrnlar yaparlardr. Sulh vaktinde vukua gelen bu gibi tecaviizler uhuda mugayir sayrlmazdr Hudutlar tAyin ve tahdidedildikteu sonra dahi akrnlardan vazgegilmemigtir. Rumeli krtasrndaki serhad beylilclerinde buluuan l\{ihal Ogullan, Evreoor Zadeler gibi eski hanedanlar izasr bazan biiyiik muharebe geklini alan bu
AKTNCI (,,*;ii ) lAsk.I Keqif, yalma ve tahrip maksatlariyle ecnebi memleket arazisine akrn yapanlara verilen isimdi. Osmanh dcvletinin miiessigi Osman Gazi zamanrnda qimdi bildiginriz, gtirdiif;iimiiz askerlerden ne eser vardt, ne de o tegkilirt mevcuttu. O zamanda bagllca kabilenin ve daha sonralan ele gegirilen yerlerdeki isl6m ehlinin silAh tutanlan sefer zuhuruoda davet edilir, ig bitince de'igteri gtcteriyle igtigal eylemek izere terhis a.rhnrrdr. Bunun bir gekii Urnmni Fffii mfitaaktp Srrplarla birleqen diyor. Krymetli bir Osmanh Tarih-i Askerlsi yazmaya baglryan, ikmale muvaffak olamryan eski sadrazamlardan Cevat Paqa da (Tarih-i Askeri-i Osmani, kttab-t evvel, s.3 ) Hammer'le hemfikir olarak miitalSasrnr dermeyan eyliyor. Bunrrnla berader Os*an'tn fatihlik g6hreti etrafa yayrldrkga ve Osmanlr memleketi biiyii' diikqe mffcahitlerin adedi de arttyor, uzak yerler sekenesindan olan gengler bile Osman Beyin zafer bayrafr altrna koguyordu. igte Osmanh Devletinin miiessisi bunlarr istihdam ediyordu. Ciimlesi at iistiinde harbe iqtirak eden bu katrramanlar talim ile manev' ranrn ne demek oldu!unu bilmedikleri halde yalnrz at kullanryorlar, o zamana g6re krlrg, kalkan sallamaktaki maharetleri sayesindc trferden zafcre koguyorlardr. Binaenalcyh askerliL hizmeti hayvan iistiinde cda olundulundaa Os-
manlr eskerleri ciimleten namiyle miisemma idiler.
siivari ve,, dkrnct,,
Artrk bunlann ellerindeki Lrhg ve Lalkanlardan tutularak giydikleri elbiselere YG kavulclara kadar birbirinden farkh oldufoou, beyinlerir:de bir ahenk ve yeknasaklrk bulunmadrSrnr siiylerneye hacet bile yoktur. QEnki elbisenin, .silihrn bir siyakta olmasr birtakrm tegkilita, askerliEin mecburi olarak Labql
ry'
frRlH mYlMHRt=vE
T
Biiyle Aklnerlar ye. igeri veyahut timar ve zeamet eri babr gibi muntazam askor olmamakla berabcr zafcr. ve a;gkanlrklart, I bunl.rrn tamamen bagrbog bulunduklan, herketemin kalmasrnr ediyordu. Osmanhlarda I rin istedisi gibi arzu ettigi tarafa hareket etj ntilreti Orhan ve daha sonra mekte olduklarr anlagrlmamahdrr. Bunlartn gay, Hiikiimet ve tatbikr
gibi
bazr hususata vabestedir.
olmakla beraber
ilk beylerin
ve
cihada muvaffakryetin daima paze
Murat Beye intikal edincc ig bittabi degigiyordu. artrk Osmanlr memleketi biiyfiyor, istih-
I rimuntazam olmalarr muvazzaf olmamalarindan I ve-diger:-frat qibi tllim_1e-terbiye cdilmemeQ[nki j", olunuo efradrn miktarr da goEahyordu Bu- | lerinden ilerigeliyordu. Yoksa haddi zatrnda nls igin yaprlmasr diigiiniilen maddeler meya- i akrncrlarrn Ca diger askerler gibi -tcqkilitlarr nrnda muntazam askeri tegkilit icrast mesetesi ! vardr. On neferine bir onbagr, yiizneferine bir dahi mevcuttu. Difer iElerle beraber bu miihirn I subagr, bin neferine bir binbagr kumanda edi-
gonralan vezirlige ytkselen Bilecik I Y"r, kendilcri usulen buntara tibi ve emirlerine Kara Halil'in de bulundugu I miinkat bulunuyordu. Bundan bagka silih istiCandarh Kadrsr kabul ve tatbika bag- | malinde ve at kullanmi.da her Tiirk maharet-i megverette i bir meclis (yaya) ve ,.miisellim>> teSki16- kimile sahibi ofdulu igin usulen gtirmedigi evvel ilk l"nrldr. | tr yaprtdr. Az zamanda bu tegkilitrn k6fi gel- | talim ve terbiye de, o vakte giire, krymet-i'asmiiecegi anlaqrldrfrndan sipahilik ve yenigerilik I keriyesini tenzil etmiyordu. Esasen hudut Mckurutdu. Yenigeri piyade ve sfivari, sipahiler I caristan iglerine kadar ilerledikten sonra serdc yalnrz siivariydi. Bu tegkilitlardan sonra I had ehemmiyet peyda ettifi iqin scrhad tegkiakrnertrk nserbad' denilen hudut boylarrna has- | litr takviyc olunmug, akrncrhk tekdmiil ettirilrcdildi ve bunlarrn vazifesi de Osmanh hizme- miEti. Osmanlr akrnlarrnrn mutlak surette bir tine girmig olan Kiise Mihal Beye verildi. Riyasetin bu zata tevcihindeki hikmet agik6rdr. kaide ve kanun altrnda yfiriimiig ve srkr baglara Qiinki daha evvelleri de iyi tanrnmrg olan K6se islinadettirilmekle beraber muntazam ve miiMihal Bey o civartn ahval-i mevkiiyesini pek iyi kemmel bir teqkilita baflanmrE oldufunu riiybitiyordu ve bu saycde her akrnda mutlak mu' liyen isn,ail Hakkr UzungarErlr uTiirk Tavaffakryctle diiner, yolunun gevrilmesi ve te- rihinin Ana Hatlarrn adlr cserinin mfisvcddevebiinin esarete diigiiriilmesi gibi bir hale mey- leri meyanrnda (Kurulagundan on besinci asdan brrakmazdr. Yalnrz bu rrnrf o vakit mun' nn ilk garrstna kailor Osmanh lmparatorlu$u tazam bir tegkil6ta tAbi tutulmamrg ve zaten tegkilifi uneanh brogfir s. oil ilAveten Su bunlardan bundan biiyle umur - u 6diye intizar mal0matr vermektedir: olundufn igin serbest brrakrlmrgtr. Qiinki ath Akrncrlar en iyi binici olan athlardan olarak giiriilmesi lAzrm gelen igler igin artrk terelkfrbederdi. Buntar hudut iizerinde btrlusipahiler vardr, piyadenin giirebilecefi igleri de nurlar ve ekseriya yaz vakti bir plAn tahtrnda yenigeriler yapryordu. Biiyle olunca indelicap hudutlarr yanrndaki diigman arazisinc hiicum ile istihdam olunacak olan akrncrlarda bir tegkilAt pek gok mal ve esir altrlar, diigmanrn ahval ve yaprlmasrna, bahusus o tegkil6t tabii avaidle vaziyeti ve yollan, dii;man kuvvetlcri hakkrnda olabilccefi igin bu ufurda bagkaca masraf ihmiihim mal0mat getirirlerdi. tiyar edilmrcine de liizum giirfrlmemigtir. Tiirk akrncrlarr halif siivari alaylarrndan Akrr'crlarrn avaidi yafmalardan grkryordu. miirckLebolduklarrndan siratle ilerlerler ve Bunun da mazarratr agikirdr Fakat bir kerc etrafa gagkrnlrlc verirlerdi. biiyle tecviz edilmip, iE 6yle tutulmugtu; sani' Bunlar bir yere hiicum edecekleri zaman yeD, o zamanlarda b6yle geyler gokluk nazarr dikkati celbetmezdi, kuvvetlinin zayrfa istedi- arka arkaya kadenre halindc birkaq krsma ayrrlrrlardr. Hiicum eden ilk kuvvetin kargrsrna fini yapmasrnda beis giiriilmezdi. mukavemet eden bir diigman kuvveti glkarsa Hammer (c.1, t. la3) bu srorf kumandaaarkaiaki kuvvet yctigerek ona yerdm eCerdi. hfrnru-Mibalzedelere- irsen intikal ettifini-ve Hf;cuirlar pek ini vc peFierl olduSodan heakrncrtarrn Ruslarrn kazalclarrna benzedigini bemen her zaman dfigman kuvvetleriui oarsar ve yan cdiyor: <
3t
,
TARIH DEYIMLERI VE
Akrncrlann muntazu dcftcrlcri vardrBuntann irim ve hiiviyetlcri bu aktncr dcfterindc yazrhydr. Harigtca gcligigfizcl higbir Limac bun' larru aralrne giremczdi. Bitfia alonerlar nrotela mrntaho ahucr humaadanhrrorn cmirleri eltrnda
bulunuyorlerdr.
Ahocllar arartnde tevig vcya tavico irmi vcrilel ycrli Hrrietiyan alooerlar da vardr. Bazr crcrlerde tavrct olaral yazrlan bu teviglere aktncr Lumandaarnrn arziyle hfikfimet tarafrndan
rnlal ba$anrrdr
,
Akrucrlana htviyet vc timarlarrur terbit cdcn ilti bnyfik doftcr t*Ht. Bualarrg biri dcv' "cyalet ve hudut Lalct hazinorindc, digerlcri drlrllarrada raLlaorrdr. Akrnlarr mfitaakrp tc' lefat suretiylc mfinhal vukuunda vcya elcrncrh[a Ludreti olmryantrnn ihraclnda gevik, kuvvctli vo binici yilitlcr alnnohla yazrhrlardr ve her akructntn bir dc Lelili olurdu. Biri ul6fcli, yani meagh, dilcri ul0feriz' yani maagsrz olmal izcrc iki rrorfa aynlmrgtr'
Ycnigerilorin ulfifeli olao ktrmtna kapr Lulu vc ulGferiz otantanna da yaya vc mffrcllim aa' mr verilmig, rfivarilcrin &hi maaglr taLrmrna kczaliL kapr Lulu vc maetnz olanlarrna da ripahi
TERIMLERI
r-ill, bini ul0fcci (maoazzaf efioart), bisi dc
gurcbe (ga[ana fioor{) idl. Bunlar algm'i geri' lin ratrida, colunda vopadigahrn yanrnde gider, ordug0hror htolcirrn ctrafruda Lurgr vc muhercbo ururoda haera adrcri rdatiylc ordunur* morkerindc bulunurdu. Gayrimuvazzd eiYerilcr dc'bir ocvi mfirtahfazdr. Bunlar, dodiliniz gibi' timar vc zcemet olmak iizere lcondilcrinc terk olunmug olan hasrlat-r 6griyeyi ahrlar, harb zuhurunda vc davet vultuuoda Ordu'yi Htmayuna iltihal odcrlerdi. Sfivariyc gancak beytcri, binbiErlar, robralar terafindan lcugrande cdilirdi. Bfiyfik ac.Lfignk rxezi (zcamct,fimorl mutarar- rrflarrndan mfirchkep rfivarl sclEcrlcriodc dc bu eilrilc-i meratip mevcuttu. Senevi hasrlatr fig bin aLgdau yirmi bin akgaya lcadar olan dirligc tirnar, yirmi biadcn y6z bine Ladar olaua zeamet, ylz binderi yutcart bulunaaa da has rtlak otunurdu, Timrr vc zeamct brrblerdc yararhllarr gSrfileu imere ilc tcgLilit crrannda gayrimuvazzef olmel 6zerc eyrrlmrg olanlara, har da padigah tarafinr mahl lus havalsr himayun ile ralitinc ve vczirlerlo rair clibir-i mcmuriac tahgis olunurdu.
Vezir, beylcrbcyi, mirliva ve sair bendo'
unyanr ita Lrhnmrltr. Fakat ul0fcsiz demek g6orn haslan mcmuriyetleriylc laimdi. Has higbir icrotlcri movcut dclildi demek degildir. rahibi refcrc gideceli rtrada hcr beg bil algal Yalmz bunlar dilcr cfret gibi muvazzaf dcfil- igin bir cebel0 gctirmek mccburiyctindcydi.
lordi. YoLsr hizmotlsrinc mukabil bunlara birer Mamafih ber rahipleri alolckrer nizamel. gctirikiger k6yfio haulet-r 6griycri timar vc zeamet mcyc mccbur olduklarrndaa gok fazla cfrat gc. namiylc tcrk oluado3u igin haddizatrnda onlar tirirler ve maiyctleriyle iftibar cylcrlcrdi. de bigrcmeod'i ni'am-r dcvlettiler. Alrnerlarla diler riiverller arasrode yalntz farl vrrdr. O da akrncrlertn diler efret bir mu' yaui ulf,fclilGr krtrm, biriaci Sroiyen; gibi afrrhklarr buluumrmanydr. Filbalika akroyani krsrm, ilinci multazam, igin otdqllerr vrzzal ,r crl hcr ncr'eyc giderlerrc benberleriodc mfigayrimun' igin olanadtlrlan ulfifcsizlor muvezrrf defiil, hatt6 crzek bilc gdtiirmczlcr' himmat dolro doda hurulfi tuam olduhhrr rohabrnn akralarrndar grLanrlardr. Otcbfftno ihtiy:cat pek fitdir. Qtnli bontrrrn uizam vo intizamlan Muntazaman harekci, degildi. kilor isc 6ylc pok mtLcmmcl oldulu cihctlc hcr iLi Lrsrmdau lralmal mccburiyctindc givgriyerdc LahoamryacaL ziyadc ietiledc cdilmigti. Bu zcbap u-clc g6tirirlcr. gcylerini berebcr hcr olduklan igin lor batcLrnda hi9 vlridolamaz. Qfinki bcr ilsi gdili g6rto-\ hadar riret, bittabi bcrililcr Lr:rm rtvarilcrin bilitcfrik pelc bfiyfiL' yerar- vo trklan gdrfilmill vc kcndilcrinden pel ziyadc rcmezlcrdi. Ahncrl,ano boyinleriadc bagLa trlrimlcr istifadc olunmugtur. Kapr Lulu irmi rerilcu daimi vc muvarzaf dt vrrdr; vc bo laksinc iglcrindon Gt c'clur YG rfivariler alem-i prifir muhafiizal igin Hizrct'i Lina ruramrg olanlan gircrdi. Onlardal birinc Omcr tarafindan tcrir cdilcnler tarzrnda toghil . delLrhg r, dilcrinc de <scrdengcatir dcnilirdi. cdilmigti. Bunlsrrn irimleri de eipahi, rilAhtar, tirnleriuden dahi anlagrldrfr vcabile buular ultfoci vc guroba idi. Ul0fecilorlc gureba ikiger aLrncrlano fedai krsmlydr. Bunlar ilci rurctlc b6liktt; ultfociyan-r yemin, ulfifeeiyan-r yesar' hiznrct cderlcrdi. Biri dfilman orduru iginc gurcbay-i yemia, gurcba-yi ycaar isimlerini al' dalmalr, digeri mahrur bulunau blr kaleye girmcl. Bu ihi i9i veye yalnrz birioi doruhde mr;lardr. d6rt cdellerin avdeti ihtimali pek azdr. Mamafih o iki bin Siivarilerin mihtan cwcli yfizdfi, Sultan Sfileymal zemantnda bu miktgr zaman 6mrfi ttLcoeo 6lfir kanaati tam minad6rt biao ghmldr., Bo d6rt binin bini riprhi riyle mcvcut oldulu igin iglcriudo bn ilin dcruh(id $oui qk"rl, biai rillhtet (ndget fioa' doriadc tcrcdd6t gSrtcrcnlcr olmazdt. Brhurur
TARIH DEYIMLTRI bir ig g6rcrelc avdct edenin maddi mikifatr da goktu. lgtc biiyloce bir dfigmao ordueuna dalmal icabettifi zamaD bu vazifcyi b6ylc mihim
deruhdc cden kahrcmanlar ordudan ayrthrlar, dfigmanr ra!, rol. voyahut arLa cihetindcn Yormalc tztrc icaboden' mcrafcyc }edar giderlcrdi. Oradao alelgaflo vc 6ylc bir giddetlc dfigmarr raflarrne dalarlardr Li dilg.naoa mutlak bir perigantrk gclir, Lendileri igin railleri defetmcdcn beglanurn garbsioi aramak zarureti bisrl olurdu, Hetti bffyfiL Napolyon'a rorralart bir Parga' gevgemig oldufu baldc bilc bu ravlet
Efradro htcumu ccbridir. Kale kargrsrndaLi orduyu mafl0bctmck, dffgmanrn mevLiini istili eylemcktir. Alrncrlarrn alcrnt ire dfigmanr pfrrtmak, memalilrini yafma vc ihrak eylenrelctir. Buuua igin bunlar gSyle harcLct ediyorlardr: bir yere alrn edecekleri zaman Luvvctlcrinio mccmuunu birLag lorma talcrim cderlerdi. Bi' rinci hrrrm alclitlek dffgman memalikino girer, rargeldigi karye, Lassba vc aehri yakmaya, yrkrnaya baglarlardr. Orada vcya eivardali asakir.i ntstahfeza muLabeleye erLrDca ilcinci, iigincfi krsrm yekdiferinc zahlr olarak biicum cylor, ctrefi yalma edcrlcrdi. lcabederse lctgfik kiigfilc rkaeme de -ayrrldilelan vikr idi vc o zaman ideta geto hrlini audrrrrlardl. Memlckctio 6tecinc berisine, gurartna buralrna dafrlmrg olan bu aLrncllarr uzaklagtrrma\ voyahut elc gcairip yolc ctmek mfitagsrir olurdu. Macarirtan ve Avusturya taraflarroda Osmanlr arlccri. niu bir iki bozgunluluou mitaakrp elcrocllar bSylc harcLct ctmig, girdillori yorlori ytngr! yerino gcvirmiglcrdi.
w mnlr.mnl
$
Akrnlarrn ilL krcmr bugfioLi Bulgarirtan'ro
oldalu ycrlerdc
bagtamrgr-
oraterrl
zamime.i
mcmaliL hrhnmatr fizeriuo alra Bugdan vc Eflik tareflarro" s6 \fiyena mubarera edilinceyc Ladarda Macaristau yc Avurturya iglcrinc
'kadar
gitmigti. Murad Hudavcnd3lr remr.
nruda Srrphlar ve mfittefiklcriyle agrlmry vc ilc niheyet bulmug olan meghur ( H. 79/-) -eefcrindc 'ahrcrlarrn pek btyfih hizmcti g6riilmiigtff.
roora da rkrnlar tekerrfir ctmigPrcnr Batrils'o at
tir.
Alrrnlarrn gdliinglii olanr
vatirtan taraflenndan dfiqman fizcrinc edilccclr muavcnetc mini olmah igin o tarafe alro ctmclcri vc yayrlmalarr icebctmigti. lto tam bu srrada Krral Manyal'rn namzedi Prenr Batrilc bir atay-r v6li vc bir cemeat-i uzme ilc halya'daa Macarirtan'a dogru geliyordu. Gclcnin yairndaki Luvvet dc ihmal oLnmtyacak bir Lcerctte, Oemanh akrncrlarrntn d6rt beg mieli gibi faik bir adctteydi. Ahtrqlanr makndt crlrctr diigman orduruira lazla kuvvct ilbakru mco'oldufu igio tabii bunlerl da izecetmck, mfimt
,Akrnlano cn mfihimmi vc ayot zamende pcL kanh olaor Fatib zamaornda Mihll Ztdc
Ali Bey Lumandausdrki alrocrlar tarafiodan
H. 886 renosinde icra olunan mcghur t Trandloentta Akmr) vc bu alcro oroelrDda buolarla Tranritranya Prcnrl (letofan Batarl) ain Luhstrdstr tahtrudahi Macar ve milttcfikin erl.
TARIH DEYIMLERI
40
kiri
beptali tafsilit ve haebel-
hal csir dfiger Osmanh akrncrlan hakkrndr reva g6rtlen muamelelcr iosanro tfiylorini iirpertecck, bidilcrine her zaman igin l6net okutaeak mcrtebedt vahgiyane ve srbaauedir. Osmanhlar bir arahlc akrnlarrnt Triyeste ve Macaristau taraflannrn eski adr olan ( Frigul ) ciheti,,c kadar tevcih etmiEler, ve oradan miihim muvaffakryetler temin eylemiglerdi. Memlckotlerinin bu ytzdenzarara dugar olmakta bu-
rnniurrnl
AKIDE (.a.Je ) I Fik.l ly*"o,o tsuvvetle balh bulundufu dfisturu belirten bir kolimedir. . Kainus.u Osmani r de < lnsanrn rapt'r tcalb cttigi madde, nesne ( akide.i sahiha, akide-i kaoiggel. Bir nevi afdalanmrg ve ufak ufak Lesilmig geker. r suretinde tarif ve izih olunmugtur. Cem'i < akaid > gelir. Seyyit < alraid r i
araernda vukul gelea ( Brodlcld Mcgdan
Maharebesi)dir. Bu
vr
q
ibadeti degil itikadr nazarr itisuretinde tarif eder. Filhalcika akaid diriin asli kaidelerini ( asu/ ) az gok veciz cfim1"1",' ilo ifade eden dfrsturlardrr.
Tarifat
bara altr
|
> rnda <
r
fslimda, dini Litaplar resmi sayrtabitecck lundufunu g6ren vcnedikliler bunun izorino | .bir lcsbit edilmemig' olmaltle beraber rurettc yG Osmanhlarls-itifAfa mecbur olgnullai bu rc- .f beple o taraflarda icra-yi faaliyet eden akrnct- f.lirgoFaiir-atimleri, mut asavvrffirfhatli filozof lara bu sahayr kapamrgtardl. Daima faaliyet !.lar alcidelerini esash bir surelle ifade etmele ibraz etmek ganlarrndan olao alrncrlar bu defa tegebbiis etmiglerdir. Hatt6 bu metinlerin birMacaristan'a teveccfih ettiler ve 884 senesinde gofu medreselerde isl6m ilimleri tarafrndan kahareketlerini biitiln Eiddetiyle o tarafta icraya bul, tamim ve gerh edilmiglerdir. En gok tutulkoyuldular. O sene tegrinievvel iptidasrnda mul olanr Nesefi'nin eseridir. Buna birgok krrk bin kigidcn miirekkep bir akrn ordusu ilimler tarafrndan Eerhler, higiyeler yazrlmrgtrr. Transilvanya'yr istili eyledi. Ordunun bairnda Arlr pl$a KAlDEsl (...r-l'li uL .ir\c ) iimeray-i askeriyenin, bahusus akrn iglerinio en [ 5a". ] < Tebsira > miiellifi Akif P"g"o,n yazr namdar reisteri Mihalzadelerden Ali, iskender, tarzr hakkrnda kullanrlrr bir tAbirdi. Neshi auEvrenos Ogullarrndan Hasan, isa Beylerle bir drrrr, keskin, tokga bir yazrydr. Vatan gairi de Malkoqoflu aamiyle mfiqtehir Bali Beydi. Namrk Kemal'in yazrsr bu usuldeydi. Sadrazam Bunlara nispeten ikinci dere.ede sayrlanlarrndan AriIi PaEa ile Mabeyin BaEkitibi Ali Fuat Bedaha altr yedi reis de vardr ki bu suretle riiesa yio yazrlarr dabi bu kaidedeye uygundu. Ebiiz' on ikiye balig oluyordu. Fakat reislerin goklugu ziya da bunu taklidetmigti. bcyinlerinde bazr mertebe ittihatsrzhfr mucip ve AKIK ( ;.*') [ Sen. J Ktrmrzt ve balgami bu da ordunun za'frnl mistevciboldu. Bunun iginrenklerdeki bir nevi tagrn adrdrr. Halk buna dir ki Hammcrgibi ecnebi miiverrihler bu reisler (hakik Yemen'de grkanr malrbuldemcktedir. ) arasrndaki adem.i ittihadr Macaristan igin bahti(akik-i denilir. Akik tezdiir. Buna Yem&ni) yarl$r mucipahvaldeo telikki ederler ve bunyiuatta kullanrhr. dan dolayr pek ziyade memnuniyet izhar eylerler. Eski Yunanhlar ve Romalrlar btr tagrn Akrnlarrn bir krsm.r miihimmi de hudut iizerine yazrlar, kafa resimteri ve remzi gekitbeyleri tarafindan iera olunuyordu. Bu aklnlar lcr kazarak ondan miihiirler yaparlar, yfizfik' kendileri ve maiyetleri igiu mfihim ganaimin lcre tag olarak da takarlardr. Biiyiik parqalaelde edilmesine sebcboluyordu. Bununla beraber nndan kise, fincan, tabak, kutu, hokLa, diigme Avusturya ve Macaristan iglerinde akrnlarrn tegibi geyler de yaprlrrdr. Bilhassa akiktenyaprlan madisi miihim bir faidcde temin etmig, ( Odtnl, tesbih meghurdu. (Modrot), {Pujga) kaleleri birer birer zaptAKIT ( .rl. ) [ O&.1 Ok atma srrasrnda olunmak surctiyle Hrrvatistao'rn kdmilen Osparmaklarrn biikfilmesine denilirdi. manh idaresine gegmesine hizmet cylcmi;tir. Ffituhat dcvrcsi bitince o cski akrnlar g6riilmemefe bagtadrlr gibi hcr tarafr titreten 5liimden ytlmaz akrricrlar da azalmaya bagladr. Hatti sonralarr akrolar igin yeaigeriler arasrndao mfihim fedakirlrklarla tedarik olunan < dalkrhg > ve < serdeDgegti > lerdeo de o kadar bfiyiik istifadeler temin olunamryordu. Epki nizam ve intizam bozulunca ul0feleri tezyidolunmak guiretiyle tedarik olunan aLrnolar geri diinfiyor, ikinci defa yazrlmak suretiyle vazifelerini suistimal bile cdiyorlardr. Nihayet ycnigerilerio ilgasiyle akrncrlrk da ortadan kalktr.
AKKAM (;Kr) [Hal.] Lffgat minasr gadrr mehtcri, yfik. kaldrran Arap hizmetkir demek olan bu kelime rstrlah olarak sirrc alayrnda vazife giiren hicazlr, $amlr, Halepli adamlara verilen unvandr. Bunlar $abanrn on beginde ufacrk davullarla Tahtakale'den kalkrp lstanbul'un her mahallesini dolagan fakir Araplaldan miirekkep Hac yolcularrydr. Dolagtrklan yorlcrdc davul galarak dua edorlcr ve bazr evlerin tiniindc krhq, kalkan oyunu oynaylp cadaka toplailardr. $abanrn on begiude grkarrlmasr 6dct olan' (sfr.rre alagt) 6nindc do
TARIH DEYIMLERI bunlar diimbelek qalarak, krhg oynalarak gi' derlcrdi. Halk dilinde bunlara .hakkim> denilirdi. Kese demek olan sfirre Mekkc ilc Medi' ne'ye g6nderilen hediyyeye alem olnrugtu. Hare-
vr rrnlurrnl
_:::::::::-
4l
Efcndi eserindc (Gllzar-t s. 39) <$ark, garp, Arap, Acem ve sair kavimlerin> kullandrsr oo iki elif bayr E6yle sayryor : Arabiyye, Humeyriyye, FarisiyNefes Zade ibrahim
Savop
meyne siirrc giinderilmesi Abbasiler zamantnda baqlamrg, OsmanltlarrD son zamantna kadar devam etmigtir. Osmanhlardan ilk siirre g6n-
ye. Sfiryaniyye, Rumiyye, lbraniyye, .,Krbtiyyc, Berberiyye, Endfil6siyye, Hindiyyc, Qinniyyc,
deren Qclebi Sultan Mehmet, bunu bir nizam haliue koyan da Yavuz'dur. Mekke ve Medine iqin Evkaf Nezaretince
Deserli ilim Kitip Qelebi bu yolda s6ylenen s6zleri bahsinde hog giirmiiyor ve giiyle diyor : cBu elifbalar haLkrndaki siizler noksan malfimata miistenit geylerdir.> Yeni harflerin kabutiine kadar raklSm, rn souuDa <devletr kelimesinin ilivesiyle tegkil olunan .akl6m.r devlet> terkibiyle devlet daireleri Lasdolunurdu.
ile Harem-i $erif hademelerinin ayhklarr, urban geyhlerine giinderilmeei idet olao bahgiqler siislii sandrlclar iginde deve vc katrrlara yiikletilerek $abanrn on begirci giuii mikemmel bir alayla saraya getirilirdi. Bttiin saray ilcrigelenleriylo beraber avluya inen padigaha evkaf naztrl bunlan teslim eder, o da (srirrc cmini\ olan zata verirdi. Sonra siislfi bir ata binmiE olan sfirre omini iinde oldu[u halde alay saraydan grkrp KabataE lsketesine gelir, sandrklar hazrrtanan bir vapura yffkletilerek Beyrut'a ve oradan da $am'a g6nderilirdi. Vapurun icadrndan €vvcl sfirrc alayla Oskfidara gegirilir, oradau kara yoliyle $am'a sevk'edilirdi. Karadan 96nderitdigi devirlerde sfirre alayr Receb'in on ikinci giinfi yaprlrrdr. $am'da ise Mahmel'i $ami alayr denilen hazrrlanan levazrm
Yunaniyye.
AKLAM,I ERBAA HocALIeI (r)t.l gir('rJl <4trl [MaI.l 1249 senesinde divan menasrbrnda tenkihat yaprldrlr srrada mukata acr.l r klan birlegtirilerek
altrnda bir vazife ihdas olundu. Bu tibir d6rt kalem vazifesinin birlegtirildigine delilet igiu konuldu ve .Kfrgiik Evkaf Muhasebeciligi> ne
ilhak cdildi. Taozimattan soDra devlet iglcri yeni teqkilita t6bi tutuldufu csnada bu vazife de 15lvedilmigtir.
alayla, $am'dan hazrrlanan egya, lstanbul'AKLaM.I SEB'A HOCALIGI (.+- c!.t dan gelenlerlc birleEtirilerek siirre emini, d.:'r) [lllal.J1249 senesinde divan menasrmahmel muhaftzr, bir tabur asker, iki daf bruda tenkihat yaprldrgr slrada <
bir
topu muhafazasrnda olarak yola grkarrlrr, ka. radan Medine'ye ve oradan Mekke'ye giitiiriiliirdii. D6rt laraftan gelip $am'da toplanan binlerce hacr bu kafileye katrlarak Hicaz'a giderdi AKKASE (-K") [.lon.] Yazmalarda vassalle gibi ekleme suretinde olmayrp bir kigrdrn kenar krsmiyle orta krsmrnrn ayrt renklerde boyan masrDa ve bu suretle kenarr bagka ve ortasr bagka renkli kitaplara verilen addr. AKLAM (.Nt) [^San.] < in cem'idir. Kalem ; yazr yazmak igin kullanrlan ale-
tin
adrdrr.
Eskiler altr, daha sonra yedi ve en niha-
yet on iki tffrlii ylzt oldufuna kaildilcr. Bu3larln hegsine birden
beleciligir, , , , <Sergi Nez.areti>, o(ig1d-r Enderun Emaneti" mansrplarr birlegtirilerek yedi vazifenin birden giiriildiifiine delilet etmek iizere ihdas olundu. Taozimaltan sonra devlet igleri yeni tegkilita tibi tutuldugu esnada bu vazife dc ligvedilmigtir. AKLAI}T -
I SELASE HOCALICI
(..I.iI
;J{-lrl.{.r ) $lal.} 1249 senesinde divan menasrbrnda tenkihat yaprldr[l srrada ve > mansrplarl birlegtirilerek aklim-r sel6se Locahfr namr-.altrnda bir vazife ihdas olur'du-
diyor.
Bu tibir; 69 kalcm vazifcsioin birlegtirildigine delilct etmek igin konuldu vc <,Haremeyn Mukataaolrgr> na ilhak edildi. Tanzimattao sonra devlct igleri yeni tegkilita tibi tutuldufu esnada bu vazife de li!vedilmigtir.
TtrLgedc birkag
kilerin altt
Eski mficllifler dan bahsetmig-
lerdir. (lbnt Nedtm) bu alfabelerin bazrlanur ioe koynrugtur. Kilisli Rifat (GfrIzar-t ,Soocp s. s9 higigesi) bunlar igin
AKLAM.I SITTE (c_ .xr) [^Son.] Estfirlt olarsk Labul qttikleri yazr
TARTI{ DEYIMLERI
J2
vr - rrnlurrnl
tibirdi. Altr Lalcm -hur otmigtfi, (Ukalt
Lrlon olerak
yazrlar g6stcrilmigtir: Rik'a; muhahlratr, riltr, roybari, oerih, tcvLii. (?omar) hattror ilivc ctmcL ruretiyto yartyr ycdiye grlraronlar da vardrr. cBfirhan.r Katu a gSrc c talik dihildir. gu
AKIL (.rr- ) tS"/.] ln$nlardaki minovi
huvvotlcriu on miihimlcrindon biri olup bununla clitqDto gtzollilc-vc girLioligiuijyilih vc k6tn-
lfi!finfi, kcmal vo nohsana rrrfitaallik nfitrnr fark vc tcmyiz vo garazlarrn, maelabatlarra v[cuh vo keyfiyetlerini idrak ve takdir cdor. de ( tarif-i malcbulc g6rc) kaydiylc a6ylo izah cdilmigtir: Sofiycyo gSro ratrnda maddcdcn miccrret, fiiliudo maddoyc mukarin bir ccvhordir.
ahl.t cvvcl hakikat-i
Muhammediyo, nofs-i v6hido vo hahikat-i ormaiyodir. O, Allahin Lcndi sureti 6zero yarattrfr ilk movcuttur. Vo o, ccvhcr-i aurani olup cccvheriyctrini zeta enuraaiyctri ilminc aezhardrr. Covheriyot itibariylc <no[e-i auraniyct'i itibariylc "afidor do call-r evvel), kalom-i ili, ncfs-i ktlliye, lcvh vesairc gibi cmezahir vc ermarrr oldulu gibi zaruratr hascbiylc cilom-i eugra-yi inrani> do do <mczrhir ve crmatrl yardrr>. dcliliyor: Cus kil& aklq kfrl geldi odcada kilhat Kdl-fr Nun smrinden olda bu cihan gekparc neel Nedml
AKREB ( -. r& ) | Adr.l Mrntaka-til birucun gckizinei burcu igin kullanrlrr bir tibirdir. Bfitiin rurct-i kevkobiyoler moyaarnda iemilc iqbu yrldrz g'rupu o! uyguD olanrdrr. AKI-I- EI/YEL ( Jrt .lrc ) 't S"/.I Zat+ tamamiylo bir akrebQffnLi gckli tersim ctmektodir. bahtrn agifr mortcbosioo tcnczziilidlr. Bu morTcmm,rz vc Agustos aylartnda geccleri sslt tcbeye Tabiidir Li b6ylc bir mfinesobct mcvcut dcfildir. iin ctaayyfin> rurctiylc zuhur ettili ilk tcucz- Aocalr bq nrrot'i kcvkcbiycnin cn crLi rcme zfildiir. Bu mcrtebanin rvahdet.i bakilci. taay- bariialarrnda buluuman, oDun, b.u hagcrcyc yiin-[ ovvel, ilm-i mutlalc, tocelli-i evvel, kabi- golc teradfif cdilcn srcah bir diyardalci kovimliyct'i evvcl, maLem-r cv cdna, bcrzah-r kibre, lcrdeu biri tarafradar bu adle adlandrrrldrlr chadiyot-il cemi, zrll-i cvvcl, agkr ckbcr, ilem-i kanaatini vormcktcdir. En lilrayt hirrrcloriu vahdet haLilat-i Muhammediye, ruh-u izam bilo g6kyizfirde yaz gccelcri kolaylrhla bulavesaire.... > gibi irimlcri de vardrr. bilcccli bu yrldrz cemialrutn temaqan, tibir ( AKLI KcL ,f U' ) [so/.] Htlccmaya caiz iso, semavi bir ziyafot tcgkil cdcr. Scnranrn g6rc kudrct-i f6trradan ilLcvvol feal olan bu lrrsmtndan kehlccEan (umangolal gcamck.akl-i hiil' meydana golmigtir. Akl-i kiil dc tc ve ouun bu gogi9i rurct-i kovlcbiycoin giiminfail olan rncfr-i hfillfi) harrrlamrgtrr. Bu zelligini bir hat dehe artrrmalctadrr. Bursdahi ikirinin feal irc nEnfail olmenadan dlemioden zatrntq muktc- g6L hubbcdcki ccremr tanrmak ictiyen amatSr' zasr olaraL.tcuczziil ctmig vc bu teoezz6l rilim, lcr bir rcma haritcu tcdarih ilo (mc*ld Ia' gillcrc'dc tabolunan melhut Norton atlacrl ta' iglr-balcikat-i Mubammcdiycr yi izhar cylcmigtir. Hakilcat i Muhammcdiycyr mazhariyctlcri rstlarrna ballryabilirler. Astronomi halclrndahi itibariyle, caLl-i kfil, Lelim, nur, lcvhr vo stir krymetli mal0mab l0tfodcn Sedi Bcy acmep irimlcr do vorilir. Halrikat-i Mubrmmcdiycdca 633oaarcL igin &cb rurctinden \ladrlrnr diler ccrma vo rrfit> yeni moleLtt 6lomi ru- boyan oylcmchtcdir.
-1
-l
TARIH mYIMLER.I .Kalb.iil alcrcb' in hadim Yuoaohlardali irmi (zlafora) tir ki eMcrib'in rakibir mEoeclnadrr. Rcuginin Lrrmrzr olmarroden Fclefin ccllidr tclikki oluran cMcrihr eeyyareri gibi <
Ka
lb-il ekrcbr
do' krrmrzrdr r. ( l, 2.) hadirdcn-
dir- ErLi artrbloller, bu yldrrrn ilinci had?rdo oldufuru r6ylcmiglcrrc do bitdharo birinci kadirc yfiksclmigtir. Bugtn tclnr parlaklrtrnr
elrr afrr
kaybctmektedir. Merafosi 360 ziya rcneri (goni ziganrn ffi sencde katetti{i uzaklr&) dia Amcrika'da Harvard Rarathancrinin mesaisi ile tayflara gdro yaprlan vc halihazrrda ilim ilcmiucc ltabul cdilcn tecoife g6rc (M) rrrrfraa dihildir. Bu rrnrftaki Gcramrtr hararet dcrcccsi 2000 ila 3500 argrnda tihmin olunoaLtadrr. eKalb.fil Akrcbr in tayfinda yaprlan ietliLat bu trcvlcebiu is kutru tiyin olunabilmigtir: 480 dcfa gfincginLiao miravidir. Yani gcmir man. zumoiuia merkezinde buluudutu farz cdilceck olurca g'iinegtcn merqfcsi 328 Lcrc Aemrin nrrrf lfurtruna missvi bulungn Mcrih medarrnr 'tecavfiz cyliyeceltir. Tam minariylc dcv bir yrldrzdrr. .Kalb-iil Alcrob'a merclA 108 milimctrc kutrun& bir rarat. dfirbiniyle bakrldrlr vaLit 3 saniyolil bu'd.u mfizovvada ycdinci kadirden yegil rcaltc bir yrldrz dahi g6rfilfir. Krrmra ve ycail bu iki kovlcbin manzaralr gok litiftir. Akrcb burcu baLlrnda crki mfineccimlorin itiLatlarrnr tarihi mal6mat olarak kaydcdolim: clateD muanr Avrupa vc Amerika artrologlarr aynr kanaati berlemcLtcdir. Akrcb birit, ritrp vc mficanor olup renllcrdco yegil ilc lcrrmrzrya vc cvlidr gok otantara dclildir. lneanlardaa, iimora ve agkcrlerc nieuruptur. Ta\iatta yalancl vc hilokirtarq mcvzilerden ziudanlara, riyasct mcydanlarrna, adalara. memleketlerdcn Hicaz, Yemcn vc.lran'1, hayvanlardan hagcrata, bartahllardan ozcfimle cmraz-t zihrcviyeye vc idrar zorluklarraa nirpet cdilmigtir. Bu burc, Mcrih'in bcyti, yaui bu rcyyareyc mcaruptur. $erh arFonoarhn ;fr"ztai Peygambotin 'vclidctini Alcrcb burcuode Mfigtcri ile Zubal rcyyarotcrinir krratrndal, yaai tul-i scmavilerinin miravi olmasr bidisccinden hcrabederlcr. Filvalti Mrsrrlr Fclcli Mahmut Paganrn hcreplanna g6rc
vr TERIMTERI
$
bu Lrrandao hrn bir aiddot soa16 iltcbaharde diryaya goldiii'aalagrlmaLtadp. O .oDcDit! niranrnda igtime-r ncyyiroyn ryra ronundr gocc yrirrmdaa trLribcn 9 eaat /t0 daliha lMckkc sa.atl naliglcl da otmerrnr binecn hiltl rocak 8!rrD oo biriudc rtyct cdilcbilmigtir. Domok Li rebiyiileweliu mcbdei 12 uirrndrr. Vclidctin 8, 10 veya t2 rcbiyfilcwcldc oldulupa dair fig muhtclif rivayct yarre da vclidet ginfipiin pazarteriyo tcsadiif cylcdilindc ibtilil yoktur. Halbulci ancak 9 rcbiyilovvcl pazartcri oldufuna g6rc Hazrcti Peygambcr'ia vclAdet tarihi 9 rcbiyillcvvol slmacr lizrm gclir ki bu da (20 ninn 57ll o teLabil edcr.
jt-il)
AKSAK GONIE (r.f
[^SanJ
Yany'.na d6gendili zamen hdd-i fdrrllan yelr-
digcrinc muvrzi olmayrp gayrimuotazam biror gcLil hurulc gctircn taglardan ibarct ddgeme veye lcaplamaya vcrilcn addr. lrtcnildigi kadir agrlan g6nycyo bu isim vcrilirdi.
AKTARIIA (<..;lt*'I) [8a[.]
Eckiden
diigmandao zsptolutrrtr vo yedckte getirilcn gcmilcrc bu ieim veriliyordu"
AKVA (,JT
)
I .Son.I
Krymctli k6rtchli
bir brjatrn rdlydr. Son nrmalr nev'i dc vardr. Bu brgafr ricaldcn olaulsr bclloriuc tatcarlardr. ALABANDA (r-r,.L)I) JBah.l Gcminin omurgasrndan kipcatosinc lcadar olan yanlarrnrn hattrndan yulcan bulunan Lramrnrn igyilzinc vcrilen isimdir. Drg yfizffoc rborda) dcailir. Himmctin genc iken elden talwerme zinhar Kegti-i tabrnr sakla alaband olmoklan Asehi
ALABANDA
AST1
nI
(
a.rE-I
r.r,.!ti )
alt afzrnr tcgkil ctmek fizore yelr Litffgiindca alt efrzr keder vurdlan lBoh.
l
Lombar'rn
Laplamalara vcrilen irimdir.
AII\BANDA ATES (siT ritlT) [BQA.J Toplarr gcmidcn bir noltaya tevcihcu yayhm rurotiylc yaprlan ategin adrdrr. Top gibi gfirlc.mck rurctiylc yaprlan tckdir dc halk arannda gcLlinde rrtrlah olmugtur. ALACA ( .:yi ) [ Son.l Fcrrcngi ve licivort zomin fizcrino rarr gizgili bir ucvi psmuhlu lrumefrnidrdrn Audolihou birgohleraflanuda doluourdu. En malbulfi Erriocan ahcasrdlr. Egki zamaotarda lstanbul'dr tcadrnlar igi astarlr pantaloo yaparlardr. Sonrelarr halayrklara pantalon vc catari yaprlrrdr. Qolc dayanrllrydr. En fazla Anadolu'da giyilirdi. Erhchlcrc miutal, Ladrnlert gelver vc catrri yeprlrrdr. $am'da dokunan atac,eye dr c$em alacalr dcailirdi. Bu alaca ipoltiydi. lrtaabul ilc Ru.
4{
I'ARIH DEYIrIILERl vr rrnlurrnl
meli ve. Anadolu'da kadrnlara, Arabistan'da I dunun bir cfizfitamrna bu isim verildigi 96Ladrnlarla beraber crkeklere entari yaprhrdr. I rfililr. (bk. Ernect Stein, (Jntersach. zur SpdrEksiz, dayanrkh ve krymetli bir kumagtr. (H* | bgzant. Verpass. (!. Wirtschalta Ges,chichte, lep) lc de alaca grkardr. Mag, II l-2,3.491 Bu itibarla Ernest Stein'in Argiv kayrtlarruda t6birine ffirkgedeki ilay kelimesini bundan ahnmrg adtesadfif olunmaktadrr. Alaca; karrgrk renhli, detmesi pek dofrudur. Ala}kelimesi, Osmaolr renk renk demet Damrnr alan altr b6lnktcn d6rt bdlfiffioe aynr zamaada verilen unvatr- dec Scienee de I'Urss, 1926 <,e B. 14 Rusga.lt Bagrna ve sonuua eklemcler yaprlmak dr. Bu diirt b6llk ulfifcciyan-r yemiu, ul0feci- :, curetiylehayli Eekil vo mcdl0lLri vg.-. l"n-tl["ar, gureba-yi ye-*1i-, gureba-yi rtsar drr: alaylr,hir alaybeyi, alay emiui, alay lcitibi, bdliikleriydi. Bu diirt b6liigfin ilk ikinci b6ltialay imamr, alay miiftiisii, alay qavugu, ala. Sii >, son ikinci b6liigii namrrr hiimayun, y-r kanunu, alay Alaykiiqkii, alay da tagrrdr. Bu b6liiklere aynr mlnaya deldlet meydanr, alay arasr, alay meclisi, alay erkiedcn da denilirdi. nr, alay sanca$r, alay baglamak, alay 96sterALARGA (dryi) [Top. ] Eskiden kulla- mek, alaya binmek, alaya gitmek biriucinin, nrlan menzil toplanndan birinin ismiydi. Alar- 'ievltt alayr, valide alayr, siirre alayr, krhg gadan gelmek, yan gizmek demektir. alayr, selimhk alayr, Hrrka-i saadet alayr, kaGegti gantmdan alarga olarak verdi seldm dir alayr, bayram alayr, mrzraklr alayr, hassa Akh garette idi etmedi hendenle kelim alayr ikincinin iirneklerini tegkil eder. -L6Kelimenin Devlet mcrasimi ile alikah Hoblar forsa kagp sana kenar olmaz ise olan bu Eekillcrinden bagka, gelin alayr, siinOlma onlardan alarga bir iki gfrn katlan net alayr, imin alayr gibi 6rfle, alaycr, alay Agehi etmek misill0 hulk ilo alikah gekilleri de var(;t-yT ALASIK ) LKrs.l- Eskideu elbisele- drr. rin eteklerine siis olarak dikilen bir gegit keHerbiri ayn ayrr izah edilmig olau bu nar ve pervazrn adr idi.
tibir
ALAY (a)T) [ Ask.l Tiirkgede kalabalrk bir ziimre, cemaat demek olan bu kelime rstrlah olarak askeri tegkitAtta ordunun
bir
cfiz'ii
tamrna alem olmug bir tAbirdi. Bu kelime, aynr zamanda mizaha almak, tezyif etmek minasrna da gelir. dct <(lstilahatt askerigcdenl Tensikat-r askeriyece piyadenio d
da ddrder toplu altr bataryasr bir alay itibar olunur. Eyyam-r mahsusada dcbdebe ile gunun
icra olunau merasim-i mahsusa; takrm, cemmigafir, kalabalrk; diSerlerini mizaha almak, tezyif ctmek; miralay, alaybeyi, alay emiui, alay katibi) suretinde izah olunmugtur. Deferli Profeeiir M. Fuat Kiipriilii'ye 96re (Bizans miiesseselerinin Osmanh mriesseselerine tesiri hakknda bazt miildhazalar, Tiirk Hukuk ve Iktisat Mecntuast, cilt l, sahife 277) uBizans'rn Osmanlrlara tesirini giistermek igin, dairna zikrolunan iki delil, alay ve efendi kelimeloridir. Bizans'rn Osmanhlarla deSil, hatti Selgukilerle temasrndan gok evvel, Bizans'ta mevcudolan alagion kelimesi, iptida seferlerde lmparatorun maiyetindeki aslccrc vcrilen bir isim olarak malfimdu. Xlll iincfi asrrda ile or-
ve rstrlahlar miinasebetiyle tertibolunan alaylarrn resmi olanlanna biiyiik iioiformalarla igtirak olunur, bazrlarr sade olarak yaprlmasrna mukabil birtakrinlarr, helc Osmanhlano hagmet devirlerinde, bfiyiik debdebe ve darat ile icra olunurdu. . $ [Son.J Kitap yo mecmualarrr ciltlpri bozuk, kigrtlan kopuk, sahifeleri noksan olanlarrnrn toptan satrglan hakkrnda sahaflar beyuinde kullanrlrr brr tibirdi. Bu gibi kitap ve mecmualar periganlrklarrndan dolayr ayn. ayrr satrlamryacaklan igin siipriintii makulosindcn addolunan bti gibi geyler bir araya getirilir, toptan satrlrrdr. Bunlarrn iginde krymetli 5eylcre tesadif edildigi do olurdu. Sadrazam Sait Papa qGazeteci Lisanrr adlr eserinde (s. 1'04) gengliginde biiyle kitaplar aldrfrnr ve bir defasrnda krymetli bir mecmua ele gegirdigini 9u suretle kaydetmigtir: oTahsilde bulunduBum zamanlar camideu avdet
akabinde Sahaf Qargrsrna, badehu kaleme gitmeyi itiyadctmigtim
ki bu idete sekiz
sene de-
vam ettim. Ekseriya sghaflar beyninde (alag) denilen kitaplarr ahrdrm. Ciltleri bozuk, evrakr kopuk vc emsali kitaplara ve mecmualara alay deniyor ki biH temyiz toptan satrlrrlar.
TARIH DEYIMLERI vE Bir giin o kabilden aldrgrm evrak igiade bir mccmua buldum ki Reis.iil Kiittap meghur Ra. git Efendinin Mecmuasrymrt.'
runlurnnl
rs =:
U Hiikiimdarlarrn bir yere gidiEinde, gegit resirnlerindc tindeu gidip yol aganlar.
Bunlar Divanr hiimayul gavuglarr idi. 2) Orduda emir ve kumandailan askeri
Muallim Naci de biiyle bir alay iqinde bir mecmua bulmug. $eyh Galip ile qiirleri balckuda krymetli mal0matr ihtiva eden bu mec-
haberdar eden gavuglar. Builsr tcllAl gibi, yiiksek sesle bafrrarak verilen emirteri teblig
muayr iistiinde yazrh bldu$u <Mehmet Muzafferr
ederlerdi.
adrna nispetle <Mehmet Muzaffer Mecmuasr> uamiyle bastrrmrgtr. Muallim Naci eserin mukaddimesinde bundan bahsettifi gibi krymetli bir kiitiiphanenin sahibi olan ibn iil Emin Mahmut Kemal Bey de bu suretle aldrpr geyler araslnda pek kryrnetli eserler grktrgrnr siiylemek-
ALAY ELBISESI (o-.t-Jt ,-t\ {Kry.1 Alaylarda giyilen resmi elbiseye - verilen addr. Biiyiik iiniforma demekti.
tedir. ALAY AIABASI (.e.tt.;i 6ti ) [ ^9ar. ] Alaylarda padigahlarrn biodikleri arabaya vcrilen addr. Buna cSaltanat arabasr> da deqilirdi. Avrupahlarca Lando adr verilen ariba nevindeodi. Muhtegem olan arabayr ihtigamr bir kat daha artrran atlar gekerdi. Seyislerin esvaplan da srrmalr idi.
ALAYA BINMEK ( u-+. .,-tT [ laa.l Resmi srfatr haiz olanlarro bayramlarla resmi
)
giinlerdo yaprlan alaylara igtiraklerini anlatan bir tibirdi. Vaktiyle alaylara atla igtirak edildigi igin bu tibir meydana gelmigti.
iki
ALAy BAfLAMAK (;.xi[ *aouya gelir bir tibirdi:
.rYr
) [ Ask.l
l) Ordunun diigman kargrsrnda, harekete geqmek fizere, emir ve kumandayr istizar etmesi demekti. 2) Merasimde alayrn tamamen tanzim edilmig olmasrna denirdi.
lertip
ve
ALAYA GITMEK (t-z( <,-Ii ) [lst.J Asmekteplerden bir sebeple grkarrlarak neferiiklc krtaya giinderilen talebeler hakkrnda kullanrlan bir tibirdi.
keri
AI-AY BttYl (.f .sv\) Ikk.l Vaktiyle miralay riitbesinde olan, vil6yet merkezlerindeki iandarma kumandanlanna verilen addr. 1908 lnkrllbrndan soora bu tAbir terk edilerek yerine < tibiri iLame olunmugtur. Bu tibir daha evvel de zeamet sahipleql hakkrnda kullanrhrdr. 8u gibiler [arb -iutcuuii'. talarruf etti[leri zcametin icabcttirdifi derecede kapr kulu gStiirmekle berabcr bulunduklarr mrntakadaki timar sahipleriyle onlann getirmefe mecbur olduklan Lrhg eahiplerine mensup bulunduklarl beyle.L.yl.rinio maiyetinde olarak, kurnanda ederlerdi. ALAY CAYUSIJ (6irL tki maoay. gelir bir tibirdi:
{r)i)
[Sor., Cr&.J
ALAY EMINI ("r1.l .str) [ls&.] Yiizbagrdan biiyiik, binbagrdan kiigiik askeri kitip srnrfrndan bir vazifcnin unvanr idi. Alay k6tip-
liginden terfian tiyin olunur ve alayrn idari ve hesap igleriyle meggul bulunurdu, Zibitler gibi resmi csvap giyerdi. Yalnrz gerit ve yrldrzlarr zibitlerinki gibi san degil, beyazdr. Alay eminleri binbagrlrfa ter{i edilir, ondan sonra diger zibitler gibi terakki eylerlerdi. 1908 Tem;'ruz lnkrlibrndan sonra yaprtan askeri tegkilitta bu uovan kaldrnlmrgtrr. ALAY ERKANI (d,K2t u;I i ) [lst.] Baqta miralay olmak iizerc alayr teSkil eden taburlarrn binbagrlariyle alay miif tiileri ve alay kitipleri gibi yiiksek riitbeliler haLkrnda kullanrlan bir rstrlahtu
ALAy 6OSTERMEK (:*j,y' 6ti ) lAsk.l Eskiden gegit resmine - verilen isirndi. Bu resim en ziyade ecnebi sefirlerine kargr yaprlrrdr. Yavuz Sultan Selim'in, Kanuni Sultan Siileymanln yaptrrdrfr alaylar pek muhtetem ve miidebdebdi. Vaktiyle vezirler ve beylerbeyleri kanuneo giittirmefe mecbur oldrrklari rnaiyet halkiyle barbe igtirak ederlerken ordugiha iltihaklarr srrasrnda, ihtiganrlarrurn derecesini anlatmak igin, alay g6sterirlerdi.
ALAY-I IIUM.{YUN (oy.\e .;lr ) [Sar.] Hiikiinrdar sefere giderken, seferden dtinerken ve sefere giden ve seferden diinen orduyu tegli ve istikbal ederken saraydan Davutpagaya kadar tertibedilen alaylara verilen addr. Osmanlrlarrn hagmet devirlerinde bu alaylar biiyiik debdebe ve dirat ile yaprhrdr. AIAY lnf,lut (d,Lr dyi ) [ls&.J Alarin
birinci taburunuo imamrna verileu addr. Tegrifatta yiizbagrya tekaddim ederdi.
ALAI KOSKU (.6tt(.51i ) [Snr.]
Padigahrn gerek ordu alayrur ve gerek diger alaylan seyretmek iqin yaptrrdrklarr kiigk halkrn-
da kullanrlan bir tibirdi. Ugiincii Murat zamrnrnda yaprlan bu k6Ek Topkapr Sarayrnrn So. Sukgegme tarafrndaki k6gesindodir
{6
rantn nnvlurrnl ALAY KANuNU Utl6
.rtl
) [Sar.l d,t"y-t
hfimayuolarda, rofcrtordo hikiimdar huzuru ile
yaprlao bnyiik Sogit rosimlcriodo' hfikGmctge tcsbit cdilmig olau difer mcrasim vc daylarda vezirler, ulcma, tevlet ricali, ocak crkinr vc' raircnin tcrtip ve kryafctlorioe dair mcr'i olsn Lanun dc,nekti.
vr
rrnlurrnl
ALB ( ) t l/ot I Erlcidcn btyil yilit, bahadtr, lcabraman, pchlivan rnuLabili olaraL
JI
hullanthr bir tibirdi. Hemzenin inco fctheu vc lim'rn rih0niylo <elbr yahut blifin uzatrlmariyle .ilbr lr-climo-
sini Ahmct VefiL Pap
dc (1308 lc6'r)elifi mcmdude srrasrnda yszmtt ALAy XAtrnl (,r-c'aYi ) [.de&.I Aala- vc mukabilindc minalarrna gcldifioi bcyao cttili gibi addr. Tabur kitiplcrinden nasbolunur, alay c misal olmal 6zcrc r lAfzrnrn gehli 6harr oldufunu beyan olan Kfigik gocuklarr eflendirmeL igin : Bizim cski Tirkgcmizdc huruf i imli ctmigti. valctiyle kulak < iri >, yazdr olmadrgrndan grbi tekctlemclcr bugiin bilo kullanrlrr. Ou bcg rcne mukaddcm Tarik yailhrdr. a G6rtlme[c deger, eflcnecli, igtihzah mi".> dair mfitcrcim tarafrndan bu hususa gazctesiado nalarrna da delilet edcr: alaylr bir i9. Bu cski haidcyo mobni Zig vcrilmigti. izabat ALAY MECLISI ( ,rti ) [ Ask.l sahibi nUlu[r Bcy 'ki Ulu Bcy demohtir - oski "r{ kararlan vcr- kitaplarda n t imlAsrndadrr.-Abdurrahman Alay iglori hakkruda icabcdeo d, mcle ealibiyetli bulunan mccliso veritou addr. Sireyya Efenii bunlardan ietighat ilo < Jl r Miralayrn rcisliEi altroda alayr tcakil oden ta' ra elif vc lim'rn zlmmo vc meddiyle tolup>> burlsrrn binbagrlariyle alay mtftffsffndcn vc (6ulap) veznindc oldufu fikrindeydi.> alay kitibinden tcaekkfil cderdi. Htscyin Kizrm Bcy rTiirh L0gati> ndo ALAy MEyDANI ( or*-- 6Ii ) [.9cr.] .alb' rn nnuhtclif lchgclerdcki igtimal tarzrnt Topkapr sarayrnda .€l& Laplamrgtr. Matbahrn mcydaua fig kaprn vardr. AIP; ulu!, uluh Cniotay S [lr&.1 Bir Bayralru vcya bffyik bir res' -AIP; ulu. Garp mi binanrn 6niinde acLeri gegit yapmafa vc - AlPagut, elPavul. Kazan merasim igio toplanmafa mahsur genig aaha ve - Obug cfendi, aahiP, nalilq mcydana vcrilcn addr. CovaE olip - biiyfik, ulu, zcngin, baY. ALAY }TUFTUSU ( r''^ .sti ) IA"k J ". Alp ' ccsur' yigit' pci, oluhKoybal Alay imamrrrn fevkrndcki ritbeyi haiz rarrlclr zibitc vorilen addr. Tptrifatta binbagrya tahad- ulu, bfiy6L. dfim cdordi. AgLertcro dial vazifelori 6grctmok Yalut ' Ulu, ulukat'ulu, bfiYih. igin tsburlarda olurdu. Bu vazifc Os' Atb, Alp ' Garp. mahcur - lrahrameu, yilit dcvam kadar otmiqtir. sonuna manlr hfikffmetinio bahadrr, geci, ccaur. ( EsLidcu isim vc uovan olarak kullamlmrg' AI,AY SANCACI .jF- sII ) [A&.] trr. Gfindiz Alb, Alb Arslao, Alb ToLin. lki -aoaya gclir bir tibirdi: Albhl, AlpliL, mahcur ' yigitlik, lqhra' 1) Bir alaya mahsug olen sancak domckti. ciirot, cesarct. manlrk, 2 ) Rcrmi gtnlcrdo gcmilcri donatmah Vahit Efondi cCralitatr rude (;fi::tt lr'lt igln rgrlan rcngiroolr bayrakler haLlcrndr kulq;;lr otllitl glLl .1 .r#lr) 96ylc diyor: laatltr bir tibirdi.
*FG
renlu nrylurrnl vE
rsnlMrrRl
4t
alb Lclimcsioi yazmadr
tin vG rfih0n-u
vc dehget gotirir. o0mcm-i maziyo ve dfivcl-i munkarrza rcliir. Farrga (kahramanl rn kargrhfrdrr. Vcmiltencvvi muzika sl6tr ietimal cttikleri gibi (Ag* gegcr. Paga) eikalarda Atplcrin adt $ai bayralc ve sancaklarrn dahi mfitaaddit nevilc. (Alplik) in hymercghur (Moorifnamc) einde rini imal istimal ve ctmiglcrdir. tiai zilredcr.> tibirinin alemlerdo rak vardr. Hicretin birinci rcncri $am'dan gcirtimali tcoscffslori zamanrndadrr. Ondan sonra lcn - i Kurcyg ki rciei Ebu Ccbil olup kafilc bu kelimcuin istimaline teradfif oluomamaktafig yiz neferden ibarctti. Bunlarrn maivctino drr, Aalagrhior Li Osmanhlartn cvailhrde cessotuz nefer muhacirin tiyin buyrularek R..sul-fi rct yc cfirctle tantumrg olanlara yinc vektiyle Ekrcm Efendimiz milbarek cllcriyle bir mrzrala Lelimesinio istimaliue goh eoriyyeye rcrdar tiyin ilc irgal buyurmug. bu ronralera Ladar dcvam olunmugtur. lardr. Esld TiirLlcrdc ohla g6kten Lartal dtgi
(Yitit,
ten daba yiik-
4E
TARIH D[yiMlERl vr rEniurrnl _..-:
cEndiiliis'te Beni Ahmer Devlcti alayla-nnda yiizden ziyade mfiiebhep ve miilevvcn egkdl-i garibe ile mentcug sancaktar butundururlardr. Memalik-i garkiyede ve DeEt-i Tiirkistau'daki kadim Tiirk devletlerinde ve Diivel-i Hint ve Qin'de bir biiyiik sancak ffzerine -boya vurulrnug at krllanndan - perigan kisveyc beazer bir al6rnet vazr ile askerin 6ntnce giitiiriiliir ve ( Aalie ) deniirdii. Cengiz ve Hiilig& ordulannda tlahi ol halig ist irnal otunurdu. Devlet-i Emeviyye ve Miil0k-ii Selgukiye dahi anr kullandrlar. Fakat balisrna mutalli filiko vaz ve krllarrn etrafrnr geysu gibi dcste deste biikiip -t*yirr ettiler. igte Devtet-i Alfyede { luf ) dedikleri budur. < Salifiizzikir diivel-i garkiyede padigahlarrn baqr iizerintle giitiiriiliir bir azim rayet dahi istimat olunurdu ki narrnra ( nsa6e ) ve t gr,ltc ) ve ( soaco& ) deniirdii. Bunu padigahtan bagkasr istimal edemezdi. Hulefa devletlerin
talik edilmek iizere ihdar cdildigi zanacdilmektedir. lstaqbutun fcthi srrasrnda Bofazdan krzaklarla Halic'e nakledilen gemiler dc Aimdiki filolar gibi renk renk bayraklarla dooatrlmrgtr.
Daha sonra padigahlara pahsus otmak iizere yegil zemin iizerinc boyaz krlaptan ilc iglenmiq mukaar taraflan dihile miiteveccih, ikisi kargrlrlclr ve biri altta iig hilAli havi veyahut krrmrzr bir zemin ortasrna mevzu yegil boyanmrg beyzi bir Eckil iginde sarr srrma ite iglcnmig birbirinin gcrisirdc kezafik fig {ff muhtevi buluuan iki sancak bulunmuEtur- Bunlardan bagka gimdiki Tunus bcylerine mahsus saoeak gibi atlastan, biri krrmrzr, diSeri yegil,
yanyana miitaaddit yollarr havi bir sancak kullanrlmrgtrr. Bu ncvi saoeaklar, padigahlara mahsus
. . Yenigeri ocagr sanca$r D . yansr yegil, yanst ktrmrzr reukte olup kenarlarr sart strma hargh vc ortasrnda kezalik sarl.srrma bir zffl-
agrlurdu.
iptida akdolunan liva.i beyza yerine fikarr haviydi. Her yeniqeri ortasrnrn da bir orta bayrafr Devlet-i Aliyyede viizeranrn yiikriik bayragr vardr. Orta bayraklarrnda ortanrn al6meti ter' istinral ve (asabe) r galle) yerine kebir "" sim edilrniE de!'ildi. Bunlar ya kiigiik krtada sancak ittihaz olunmugtur. > orta sancafr geklinde veyahut sade klrmrzr Osmlntrtarda beyaz, krrrnrzr, yeqil ve sarcnkteydi. n olmak iizere mtrhtelif renkte bayrak ihdas <
j
ve istimal olunrnugtur. llk Osmantr bayrafr beyaz renkteydi. Bu da Selquk Sultanr Alieddin tarafrndan Osmau Gazi'ye giinderilen alemin beyaz renkte olrrrasrndan ilerigelmiEtir. Bu ak sancak, Osrnan ve Orhan zamanlarrnda krrmrzr harb bayrafr qekilrnesine baglanrlrnakla beraber Yavuz Sultan Selim devrine kadar muhafaza edilrnigtir. Kahire'nin zaptrndaD sonra Yavuz'un otafr kaprsrna biri beyaz, diferi krrmrzr iki bayrak gekilmiEti. Yegil sancak ise Fatih devrinde padigahrn .rfik0buna mshsus geminin artcasrna
Topqu ocaSr sancaSr, zemini k,rir"r olop ortasrnda beyaz krlaptan ile iglenmig bir top ve bunun a$rz tarafrnda bir ve gerisinde ffg giille mevcut ve kenarr san harglrydr. Kurribaracr ocafr sanca$r ise topgu ocasanca$rna miigabih ve kenarr krlaptan iglenfr mig ve fakat ortasrnda yalnrz bir kumbara ( havan
) resmi mevcuttu.
Sil6htar bSliigiiniin bayra$r sarr renkliydi, ile iglenmig iki hilal
ortasrnda beyaz srrma
vardl, Sipah b6iiigiiniin bayrafr;
sildhtar bdlii-
TARITI DEYIMLERI a0o6n bayrafr ,geklinde
iki hileli
haviydi.
icngi d. krrmrzrydr.
vT
TERIMLERI
{9
i dtilkadiri Gcglani), ( Yo Scggid Ahmed-cr-RuI fai), ( Ya Gao*i Azam) gibi tarikat pirlcri-
B6lfikit-r erbaanrn bayrafr yegil ve be- | nio isimleri yaz'lmrg bulunur. Yalnrz autika t.z ( ktrmtzt oe be ,az ) yollu bayraktr Kapr i nokta-i nazarrudan yazrlmasr icabeden buotar, iotu-riivariginin mrzraklanoda yann ktrmtzr, I bu yazrlar, bakrr, piring iizerinc Arlma giimiig yarrl ycail vo iig tarafi yrrtmeqlr kfigiik bir i veya oyma olaraL ynzrtmrg ve crva yatdrziylc Sayrak butunurdu. I siislenmiptir. Halifelerin, biiyiik namlr emirleYcrli kulunun elliden yedi yiize kadar cf- j rinin adlarr yazrlr olanlar biiyfilc para edcr. rattan terekkiibeyliyen ve namr verilen I ( H"lif"l.rin diye srygaya gektikleri (,Sancaft-r oSctil leklinde krrmrzt veya yegil renkte bir bay- i ril) de bunlardan bagka deSildi. Topkapr Sarafr vardt. i rayrnda bunlardan-haylice vardrr. Hatti iizeriuEyalct siivarisinden qdelil> askerinin bay- | d. (Elmeltk-frn llecasi ) yazrtr susam yapragr rrgrnro ya'tst ktrmrzr' yarlsr yegil oldufu gibi j leklinde bir tanesini ben de sattrm. Bir gezici rgpniilt[r siivarisinin de yarrsr ktrmrzr, yarr.r I kayserilinin bilmiyerek yiiz liraya atrp da gtya rinydr. I bilerek iig yfiz liraya aattrfr sancak ( Emlr adr verilen timarlr si- | Ttmur ) a ait otdugundan iki bia lngiliz lirasrpahilerin bayra$rnrn yansr krrmrzr. yarrsl yegil ! na satrldr$r rivayet edilmektedir.r
;TlTi::T:::::I:Ti '!:*{"1,'J'i:lui; j ,,,"",1,T11?,1[,;jil;,i,lfij l,H;:-,I: bir ziilfikar ve iistiinde ikisi yeEil ve ikisi krr- | -,r -
Arapqa hir lcclime olan hil6l vardr. uc rarafr y,rt-"slryj,. I . <s"o".ktar> da kullaorlrrdr. finda mfitenaztr ve aynr Eckrlde, tebervari al"-darhk yeaigeri ocagrnda bir vazifeyI Leskin iki namluyu havi eski harb aletlerinden I di. .Eba Evvub-fii Eor.ri> iAt.*a..-, Resul> birinin adrydr' Hicri dokuzuncu ( M' l5 inci) olarak tariie gegtigi gibi sultan Mahmut za| r
mrzr ddrt
asrr
silihlarrndandr.
| rn"n,nd. sadr;zamhk eden Mustafa paEa da Bunlar cerh aleti olarak kullanrldrklarr alemdarlrkla siihret bulmuqtur. I gibi sancak alemi vazifesini de giiriirlerdi. SrALEM-I ERVAH ( 3rr.rt fl' ) [ So/.] rrklan afastan veya i '-'- demirdendi. otiyin-i sani, ivdhidiyetr merViicut, I .^;::';:;^_.,-_ Yenigeriler tara{rndan kullanrian L-_:,_: her iki I . ;--:'. '-r-" "" ilmive hesabivle siiver'i ' ' ueu Drrer eJoer oasryre nihayetlenen ,..;"; :':_::'li"i ::l'" "^-', oervah> .t .r eder.Bu merteI t. -,'-".. mertebesinetenezziil ,re r, "'-.':, ---r-,----r: - It:r, genrde sarrn armuor alemler de vardr. Bu i ,b,td"'-siiver'i Slive' cevher'i basit olaralc zihir tt yarnrz sancax aremi ormak iizere k;: i aremrer olur' tu:t:lt" ve rengi yoktur. lanrlmrglardrr. I ,gekli detildirler. Z' Zaman r.' 1ve mek6nla alak.rdar |
uzerrerine vazrt't'r vazrlmrs. nakrslar isl""vardtr' Bunlarrn pek krvmctli 6rnekleri Askeri Miizede mevcuttur. mie alemler
in;:"';
i ;:u'Tr:illl"r:'*:,11"00:nli:'ft, j ["iJi -.iai--. ol.o -,^ kakkr idrak eder. I . . -. , :: :.-
< Elegtii
i ::*l'il?"flt -,. . :- ' - :' 3:1rfi:';'--:.",""T;,rl': L hadisi bu mertebeye igarettir' Mevlina'nru i bir iqin Eu izahat mevcuttur:
Minarererin tepererinelde arem rtrak oru.-
nur. Sarr$rn altrn oluk teline dahi alem denirdi. <Eski Eserler Ansiklopedisi> nde rr,';
iSarclvardu" ,""r-r.y" bakrr dai-ay-ord,rl"rrnro yrtdrz gelctin" deni.TtrL--ibeylinde mertebo BY zatro haricildc zuhurundan ordut*nnrn ve Arap atcmlcrinde Li i .. ibarettir' bune sancak da d'"rlcr, ( cnngma& ) tan mu- i haffeftir, Tiirkge bir ketimedir-bunlann iize- | AI,SM-I KUBRA ( r4r lt ) t Srt ] rinde.oyma tarzrnda yazrtmrg (kelime-i lcshid ) j Kiinatrn umum heyetiae 6tem rtlak oluvc { Inna Fetahnaleke fethan miibina), (Qilte'i nur. Sofiyeye g6re < 6tcm I ikiye ayrrtrr: M-uhammet ), ( /Vasrfin Minallah-i vc Fethfrn at"--i ELber y.h,rt Al"^-i Kfibra, Al"-.i I Kyjn) gibi gcytcr yazrtrdrr. Milga teLke b"y- | A"g"r yahut Alcm.i Sufra. Zihircn Alern-i relrlarrnrn alcmlerindc isc ( )to Hazrct.i ne- i gkLer < kdinat , trr. .Alem.i Argar da < insan r a
50
TARIH DEYTMLERI
drr. Fakat hakilatta kiinat insanda mfintavidir. Qckirgo alagta mintavi oldufu gibi.
I
almrgtrr.
l-a--r Ali'den feyzalaotarr gair: L-t, j ,b 4.:- *l r..tlt itJ- dlli .rrUl
bu
mertebe Sofiyece kabul olunan mertebelerden bir mertebo olup de zatrn tecezzi ve inkrgam
matlaiyle baghyan kasidede toplamrgtrr. Bu nirpet zikir telkin ctmek, bilihara hrrLa giy. dirncktir. Sofiycyel6re hafi zikir Ebubekir'e, cehri zikir lmamr Ali'ye telkin cdilriigtir. Fakat bu kanaati birtakrm fukaha ve miitekellimin reddederler. Bilhassa ibni Tcymiye buaun giddetle aleyhindedir. Tarikat erbabr arasrnda Ali'ye izami bir merbutiyet ve muhabbet vardrr.
vc harL-u iltiyam kabul ctmiyon siver vo crtLil ile hariqtc zuhurudur. Bu mertebeyc bu ismii veril6esiniGki maksat, ilem-i tv.ht. bulunan berbir ferdin 6lcm-i ccsamda biiriinecefi bir suretia miimasili bu ilemde zihir olmasrndan 6tfirfidiir. Alem-i misale < 6lem-i berzah' da derler. Bu mertebe, gayb ve tahadet arasrnda hadd-i fisrldrr-
Areu-l
SUGRA (
r;- l\c )
t So/.
inat hakkrnda kullanrhr bir tibirdi-
I
Ka-
ALEU-I S.{IIADET (;,r,- lb) tso/.1 Zat-r Mutlak'tn tecozzi ve inkrsam ve hark-u iltiyam kabul eden sfiver-i ccsam ile harigte zuhurudur. Onun igin, bu 6leme ilem-i kevn-ii fcsat derler. Zira, siiver-i ecsam bir taraftan tekevviin eder ve bir taraftan bozulur. ALERRUUS CIZrE ( "_;: ./jJ'& ) IMal,) Herkesin mali istitaati giizetilmek iizcre gahrs iizerinc ve adam bagrna tarholrrnan cizyc dcmekti. Cizye; gayrimtslimlerdeu askorlik hizmeti kargrhSr olarak alrnan bir vcrgiydi. BilShara unvanrnr aldr, 132{ lnkrlibr iizerine herkesil asker otmast eaasl kabul olundulu cihetlo bcdcl-i askeri dc kalrmrgttr. Alerrilus cizye, tam mAnasiylc
riLlr/\) :, Jl.c
temessiik edenlerin umumuna denildigi
Ali'ye
mcnsubolanlara da nAlcvi' dcnilirdi. Sofiyenin kaueatine g6re, bfitfin tarikatlar,
arhaptan birine miintchi olur. Ebubekir, O."r, Ogman'a mcnsup tarilatlar oldufu gibi diEer ashaba da nispeti olan tarikatlar vardrr. Mcvlina gu krt'asroda bu kanaatin tercimanr olmugtur:
iU ;,
Jr, d. ,p.L.if ;,tiu LS)t>
i-l ilr c-l Jr ii in, ..,|- rLl lrr
;-l $
.21
.t; jt 1;)t Ji
-t-l.t ,
s. &r
gibi vehdct.i viicut felsefesine uygun
I
I
gelen
hadisler, sofiyeye pek qok giirler ilham ctmig-
tir. Bektagiler csaseo oHulcfa-yi Selise', yi tanrmadrklarr igin. tarikatrn ancak Ali'den geldi$inr kabul ederler. Hatti bazrlarr daha mfifrit hareket ederek minevi feyzin Muhammet'ten Ali'ye degil, Aliden Muharnmed'e intikal ctti$ini, l{azret-i Muhammed'in miracr, Alioin miracrndau ronra oldufuuu, Muhammed'in krrklar ile igtimarnda. agk garabrnr Ali'den iqtigini de sdylerler. Bu lranaate giire Mubamrnct, nebilik srrrloa, Ali velilik srrrrna sahiptir. Halbuki velilik ncbilikten efdaldir. Muhammet ile Ali'yi bir viicut addcdeoler de vardrr.
vcrgi! demektir. ALEVI (s'lo) tSr/.1 Hazret-i Peygamber'den sonra imam olarak Hazret-i Ali'yi tantyanlar haLkrnda kullanrlrr bir tibirdi. $iilife
gibi nerlcn yahut uispctcn Hazret-i
:
-il Bcl6Ear ya g6rc Hazret-i Ebubckir'den d6rt, Hazrcti"Ali'den on yedi zat minevi fcyz-
Duyuk
Sof.
TERTT4IERI
Nakgi vo Mcvleviler Bckri'dir. Auadolu'da iutigar cdeu digcr tarikattar isc Atevi'dir.
lnaan, biittn itcmlorin astrdlr. Bu ilem Limil inean igin yaratrlmrgtrr. O hatde insan c illet-i gaiye > oldugu igin asrl, mcvcudat ise feri'dir. lnssn zihiren kfigilk, fakat hakikatta
blr alemdlr. ALEM-I trlsAr, ( Ju, l" ) [
vT
Zatt Hak
ssn'atrdrr nfisha-i icad ammo Ona giraze-i tcrtib-i nebi bir de veli Biri mdna-gi chaddir bi'r mevld-gi samed Yckoiicut Alcm-t Vahdette Muhammetlc AIi
ALEVI TAC ( eli .;-,1'1 [sol.i Bektagilerin baglarrna giydihleri on iki terLli tacrn adrydr. Buna c fahir r dc dcrlerdi. Yfinden yaprhrdr. Rengi bcyazdr. ['abalar fazla olarak yiue beyaz yiindcn gank sararlardr. ALEYKE AYNULLAH (.'iit;r" a^.tr) (.Sar.) Allabrn yardrmr senin iizerine olsun > minasraa gelen dua makamroda bir ciimledir. <
Nihagcli katarat-t tarik-t nte' mendlr Taoakkaf cgleme Avni; Alegke asnilllh
Avni ALGUN (er' J Tl [ ^'onJ Parlak pcmbo
rcok demckti.
W,n renlg ueyhtrrnl vE rrniurEnl ALIN CATKISI ( *-*41 ,f.,i )
Ert
Al.l ene (tr JI) [So/.] Hazret-i
gamber ile krzr Fatime, dimadr
Pcy-
Ali vc torun-
larr Hasan ile Hfiseyin'den mfirekkep aile efradr hallcrnda kullanrlrr bir tibirdir. Meali: . biitfin iglcrimdc Allah'a tevekkill ve beg kigiden ibarct olan Ashab-fin-Nebi ile torunlarr ve Fatimetiz-Zehra ile Ali-yel-Murtazadrr.r olan agalrdalci krt'ada giiriildfigii veghilc bu makamda c Asbab-iil-Aba
r
da kullanrlrr:
rr,yt,-F-
&l,;' (,ri)
"Ki tt'lt=ttr'.1 ,-J\t J-i 'r+ 1i.lr .lfJl rf
# "-Jtr t ^Jli.tti, .Atn bo tibirde oldufu gibi ailc, cvlit, goluk gocuk minasrna geldigi gibi riil6le, hanedan mAnaona da gelir: At-i Abbaa,' Al-i Sclguk,
Al-i O"-.o.
.Harb ogil adfrga Al-i Ot^on Merdim digenc gdrindfi megdan ( Cczmi: Namtk Kemal I < Tcfgir-i Mevahip > sahibi ( Hdsegin Vaiz lnSt {2*4 :5!l .pr .r*jr f-r *riJ ,tut-r,, k'r) 6yotinio tefsirinde diyor ki:< Cenab.r Pcygamberin zevcesi Omrnii Setemc'nia s6yledigi esbabr nfizulde rivayet olunuyor: Hazret-i Peygambcr, bcnim hiicremdc vc yata$rmrn iizerine serdigimiz bir kilim fistiinde oturuyordu. Genab.r Fatime geldi ve Resul0llah'a seobuse, yani et ile pigirilmig hamur gotirdi. Resul-i Ekrenr: < Ya Fatime, Ali'yi ve ofullarrnr gagrr. Gelsinler, berabcr yiyelim.r buyurdu. Yemek yenildikten soura da o kilimin ucunu bunlann iistiinc tirttii ve r . llahi, bunlar benim ehl-i beytimdir. Giinahlarrnr affet ve kendilerini
krl.
pik
altrna soktum. < Ya Resulillah, ben senin ehl-i bcytin defil miyim?r diye sordurn. < Sen, hayrr fizerindegin. r cevabrnr verdi. iEtc bundan dolayr bu bey muhttrcm-vilcuda n At-i Aba r dctilmigtir.
cci.l <<12"+
1 &t
er
lrLi
JrS,ut JTu ,-/rr'
rjt DILi
;rt*, tr'l .;lLJt >
=r.r-J .-'-:Jt iyctiyle
scslca-
digi Encs biu Malikten rivayct cdilmel.todir.> . Tefsir-i Mevahip r Tirmizi'nin < $email l adh kitabruda da Omm-fiI Mfi'minin Hazret-i Ayge'nin 96ylc dodigi mervidir : < Resuli Ekrem, bir sabah erkenden drgarr grktr. Uetiindc siyah yiinden oaLrgh bir * mirt > yani kisa vardr.> $email $arihi ( AIt-giiI Karil diyor ki: < Miislim ve Ebu Davud'un rivayetleriudc bu badisin giiyle bir ziyadisi vardrr : < Hasrn iboi Alt gcldi. Resul0llah onu kisasrrirn altrna aldr. .Sonra Hfiseyin geldi. Oou da aldr. Sonra Fatime geldi, onu da aldr. Sonra r:,|-r,..j,. t!'l tl$ fxl"ts qrJt .pt g"lJt f:" -!jJ buyurdu. > Kadr Beyzavi isc vakayr gdylc naklediyor: r ResultllAh bir sabah crkenden grktr. 0stfinde siyah yiinden nakrgh bir mirt, yani kisa vardr. Oturunca Fatime geldi. Oou kisasrnrn altrna aldr Sonra Ali geldi, onu da aldr. SooHasan ve Hfiseyin geldi, onlarr da aldr. Sonra buyurdu. < :-5lt .;ot ,-f Jt ,aiJ .irt.r,, tr't I lltifat-r Nebevi.nin vukuu "(3 muhalckak olmakla beraber Ayge ve Omm-ii Seleme-nin ri. vayetlcrindcn vukuu keyfiyctinde eurcta bir ihtilif g6rffliiyor. Hazret-i Ayge, Resul-i Ekrem'in 6nfinden drganya grktrfrnr ve Istiinde bir nrirt bulundufunu, 0---fi Se leme ise Hazret-i Peygamber'inr'hiiceresinde oturdufunu ve ya-
tafrnrn iistiine bir lrilim serildifiui
haber
veriyor.
Mirt kelimesi Kamus
tercffmesiode
gfine futaya denir ki aba gibi yinden vc hazz tibir olunan tiftikten dahi neseoluour. Hatunlar biirfinfirler...> diye tarif ediliyor, Demek ki
mirt, biirfiniilecek ve yetak iistiine serilecek kadar genig bir iirtiidiir. lslirn tarihindeki geoig mal0matrndan irtifade ettif im Tahir Olgun (Tahir-Al Llcvlesi Beg) S6yle bir izah yapryor:
ve musaffa
r diyc dua ctti. Bcn, bagrmr kilimin
J-{,'nrt.#i +i
iinilndcn gegerken
5t
nin
hiiceresindcn grkarken - biirinmiig oi.lufu bu 5rtff, Umm-ii Seleme'nin hiiceresine getince
yatak iistiine yayrlmrg, Resulffllalr da onun iistiine oturmug olabitir. Bu suretle bfrriiriilcn ve 6stfi oe otu rutan- c m irt > ilqitli limt ihtilifr kalkmrg olur.
TARIH DEYIMLERI
52
cn nihayet de Ali gelmig ve ciimlesi iirtii altrna altnmrl. Raviler de srrada ziihul ctmig olabilir.> lranlrlar yr bir el geklinde temsil cderek dini sancaklartna alem yapmrglar, qairlerin bazrst da cl Eeklindc tevehbiim ederek:
Nam-t Ahmet nrisAa-i icada BismillaVr Pense-i At-i At" ayniglc bir Allahtt Atman-t oahdetc nur'a imamegn-i gfrzin lk.i gakkolmug gcd-i icdz ilc bir mdhtrl-
._gibi
giitl"r siiytemiglerJir. Zeynol Abidio'in s6zfi olmak ilzere riva'
yet edilen bir manzumede:
!:-:L '$
..1,-+:
,a
At-i Aba'ya ilAvc oluomugsa da o manzumenin onun tarafrndan siiylenilmig oldrrfrr sabit defildir. lslim gairleri .At-; Aba> tAbirini hiirmetrnrsraiyle Cebrail au
le kullanmrqlardrr : Der-i AI-i Abadv melce-i erbabt igmanrn Izzct Molla . Der-t AI-i Abaua ben dahilim Ya Resulillah $egh Muhtar Elendi G6r ne gelmig bagtna Al-i Abontn Nesres Neler crmig giilfine ba!-t veldntn Nevrcs Nesres-i Cedit
Al-t At" hakkrygfrn eg sir-i Huda nevazig dest-i eltaftn ile bu gakeri
Penge-i
Kil
vr rnnturrnl
Kurnar denilirdi. Renkli olanlartna da cAli kurna^boyaltsr> ismi verilirdi.
AUadi fizerine rffrfilcn (ahar> bu kigrttera da aynen tatbik olur.urtu. Bazan kiErt s.iiriilmezden cvvel ya (krna) yahut koyuca {gay suyur ile boyanlrdr. Boya kuruduktan sonra evveli yalnrz nigasta, badehu yumurtalr ahar sfiriiliirdii. Son zarnanlardaki hattatlar araslnda mal(' bul bir kigrttr. PA$A vERGlsl (,s-tf'-t v\ &) lHaI.l- Ksnuni Sultan-Sillcyman'rn sadrazrmt Scmiz Ali Paga bol bol v_adeder, likin gofunu yapmaz veyahut dg yapamezdt. Halk onun yerine getirmedisi vaitlcri igio bunu s6ylediSinden, iildiikten soora de bir gey vermefi vadedip dc yerine getirmiyenler hakkrncia kullanrhr oldu.
ALI
AflYn (!1") tsrtl
Halveti Tantatr birinin adrydr.\ Ahmet ibni . Ari yiil Hariri - yiil Ali - yiil Demigkiy - iil $cfiiy-iil
gubelerinden
Halveti tarafrndan kurulmugtu. Babasr aslen Kiirttii. $am miilhskatr :dan (AD . gelip tavattun ctti. Ahmet orada dogdr. $am'a giderek sofiyeden bazrlarrndan tarikatr aldr. Bilihare Haleb'e gegti. Orada Arif-i Billah Ahmed - fid - De: Gazani'dcn icyiz aldr. Ayrntab'a gidip $"yh $"h Veliy-iil Halveti keudisine Halveti tarikatru verdi. $am'a diiucrek Salihiye'de uzun zrman oturdu. Gfindcn giine g6hreti arttr. $am muhafrzr Kiigiik Ahmet Paga kendisine bir telLe yaptrrdr. Hicri 1048 dc orada velat etti.
Tahir-al lvlcvlesi (Tahtr Olgun)
ALINLIK (il;'q [Son ] Ebniyr ccphesinin vcya mobilyanrn ortasr yukarrsrna veya Meghur hattat Kazast<er Mustafa lzzel Efendi yaztlartoa imza makamrnda kendirinin olan
:
Bcnde-i
At-i At"
Scggid Izzct Mustafa
beytini yazardr.
Tarikat
ririo iictiiode
mensuplarr da imza ve miihiirlecBende-i Al-i Ab"" ibaresini
kullanrdardr.
kapr balisrna konulan sade veye tezyinath kls' mrn edrydr. Buua "tepeliftr, etag> da denilirdi. Bugiinkii ismi dur. $ (.41s.) Harb zamanlarrnda yanyana harb edilen diigmanrn krlrg vc mrzraltndan muhalaza igin hayvanlarrn baglannr gegirilen ztrhrn adrydr. Agagtan kitap gelclindc yeprlan yG .boyunluk" adr verilen bir nevi kalkan hayva-
[^Son.J Eskiden ",t';adrydr. En ziyade kullaorlan kiErtlardan birinin
ntn boynuna takrhr, .safrl ztrht' denilen iigfincfi bir zrrh da sagrrsrna gegirilirdi.
siiliis yazr igin kullanrhrdr. italya'nrn Toskana eyaletinin cenubunda giizel bir gehir olan Livurna'da yaprlan bu kigrtta (A. Ligorna) kelimesi sofuk damga ile vuruldufundan tahrife ufnyarak cAli Kurna' olmugtu. lki b"y" vardr. Birine >, diferioe (cvsat) denilirdi. Battallarrn krt'asr biiyiiktii, Evsat olanlar (eseri ceditr kigrdr cesamctiadcydi. Bu lcalrtlarrn gifte olantarr da vardr. Onlara Ali
ALKI$ (;*li) [S'ar.] Padieahlarla vezirlerin kadirlerini yiilrseltmek maksadiyle yapr. lan merasim hakkrnda kullamlrr bir tAbirdi. .Kamus-u Tiirki" de "El grrparak ve yfiksek resle yaga diye balrrarak edilcn takdir ve tahsin" suretinde izr'b olunaa bu tAbir igin "L0gat-i Ebiizziya" da gu izahat vardtr : aselitinin beyram reiimleriride vo icray-r muayedc hengimrnda gavuglann (Omr-fi deoletinlc bin
ALI KUBNA (r,.,ri
"giftc
*{F:
TARIH DEYIMLERT VT fiRIMLERI gaga) deyu bfilond 6vaz ile duahan olmalarrnr rstrlah olmugtur. Elyevm bu vazifeyi hadcmo-i hassa-i gahaoc ifa edcr.r PadiEahlar muayedelerlc aair mcrasim zamaolarrada tahta oturduLlarrrda .Alcylc Avnullah',
lcrin tebriklerini Laiden kabul eylerdi. Sadrazam ile vezirler de merasim slraslDda bu surctle alkrglanrrdr.
Bizanshlar; devletin en biiyiik ricalioi
lc alkrgladrklanndan bu 6det onlardan Osmalhlara intikal cylemigtir
ALKI$ CAYU$LAR .(.r-Plb ,rCi ) [ .Sar. ] Eskiden Padigahlarla vezirlerc yaprlan alkrg mcrasimini ifa eden bir krsrm saray me-.rri"rro. verilen addr. Osmalrlann ihtigam dcvirleriodc kalabalrk bir yekGu tegkil eden bu
gavuElar gonralan azaldrfr gibi Tanzimatr miitaakrp lisvedilmig, Saltanatrn sonuna kadar devam eden alkrggrlrk hassa hademesi tarafrndan ifa oluomugtur.
ALKISCILAR (,'I.*:o;.ti ) [ ^9or.l
Padi-
gablarla vezirlcri alkrglryanlar hakkrnda kulla-
nrlrr bir tibirdi. Vezirlerin alkrElanmasr Tanziinattan soara katdlrrlmrg ise de padigahlarrn
alkrglanmasr Osmanlr Saltanatrnrn sonuna k:rdar devam etmigtir. Eskideu (alk6 gaouglar)
denilen saray adamlarr tarafrndan debdebeli
bir gckilde yaprlan bu merasim son zamanlardaki alaylarda 8-10 u gegmiyen basit birtakrm adamlar tarafindao yaprlrrdr. 1908 Temmuz/ ln-
fiildbrrifan roor" ikio"i Abdiilbarnid'ii tratefi Sultan Regadin bagkitipligini yapan Hatit Ziya Ugaklrgil'in hitrratarrnd a (Sarag se 6tesi, cilt l, sahife 168, 169\ buna dair gu tafsilit vardrr:
hfioLirIn arabasrnrn gegeccSi bir yerdc, halka halinde toplanrrlar vc giir sesle bir geylcr a6yliyereL
t3
alkrglarlardr. Galiba eski Osmanh padigahlarrnrn hagmet zamanrnda (magrur olma padigahrm acndeo bily[k Allah var> diyc bafrrrldrlr hatrnmda, belki de yaulrg olaJak kalmrg olan bu alkrgrn siizlcrini higbir zaman anlamaL mfimkiin olmamrgtr. B6ylc ecLiz on afizdan bir gulgulc halinde grkan bu giirilltfi bende bir merak ha-
linde dururdu. Nihayet tahkik etmelc mecbur kaldrm. S6zlcr (yardrmcln Allah ola. Yagtn uzun ola> diye baglar ve kim bilir nasrl bitermig.>
ALLAH - MUHAIiMED - ALI ' ..f '{!r ) < ,ts I Sol.I Bektagi Tarikatrua mahsus tibirlerdendi. Aynen Hrristiyanlann (Pcder, Ogul, Ruhullahr tcldkkisinb uyguo bir teslistir. Bu figtc esas (Ali) dir. Ali'dcn bagka bir ul0hiyet aranmamahdrr. (Muhammedr dc Aliic biat ettifi igin yi ayrr g6rmek irfansrzhga, hakikatr anlamamala del6let eder.
ALLAI|. EYVALLAH (
) [So/.] oldulu gibi yemin
ALLAH KERIM YERI (.-s+ err ilt ) lHal,l Eski Tirk kahvelerinde fakirlerin para vgrmeden oturup yattrklarr yor vG sayvan
bir tibirdi. AL TARAKLI BURSA lus,. Jr.rtt Ji) [ .lon ] Qargafhk bir nevi ipekli kumagrn adryhakkrnda kullanrlrr
dr. Yekpare dokunmug olan bu kumaqrn gerelc ctek, gerek bag taraflarrnda tarakh tibir edilen gekilde kesik gizgiler vardr. Bursa'da dokundu!u iqin bu adr almrgtr.
AI,TI B0LUK ( .!-+ .;ri ) [ tr&. I Yeniqeaskerinin sivari krsmrnr teqkil eden yc cEbna-yi Sipahiyan> namrnr alan altr biiliife verilen addr. Bu altr biilfrk mensuplarrna
ri
liiL neferatr> denilirdi. Altr b6liik, aipah, ail6htar, ulfifccaiyan-r yemin, ulfifeciyaD-r yesar, gureba-yi yemin ve gureba-yr yesar biiliikleriydi. Epeyce bir zaman yalnrz ismen mcvcudolan dc yeoigerileri takibeu ligvedildi. ALTILTK ( j\:,i
)
olan dirc[e verilcn addr
[
^San.
J Boyu altr arsrn
$[M*.1 - -
"i,-.' llinci Sultan Mahmut dcvrinde ve 1833 (H. 1249)-1839 Ur. 1255!. acnelerindo basrlan bir siLkenin adrydr. Beglilten daha az mifgug olan bu parantn krymeti iki yfiz lrrrk para, ya-
hut altr kurugtu. Ughk (tc kurusluk) ve altmrgtrk (altm15 paral*l olmak 6zerc ufallrklarr da grkarrlmrgtr.
TARIH DEYIMLERI VE
5{
Altrlrklarrn ufalhklarr da dihil olmak ilzere 5,435 - 5,440 miliyem arasrnda, yani bindc d6rt yfiz otuz begton d6rt yiiz krrka kadar otau krsmr halis giimfigii. 13, 777,369 kutuglu'
!u
tedaviile grkarrlmrgtr.
M. Belen altrhgrn, belki dc kaydiyle, usuliinden ahodtfrnr ve lerin sekiz misline muadil oldugunu yazryor.
ALTIN KOZ,{K (ir;r', jrli t Ilda.]Padi5ahlar tarafrndan ccnebi hfikiisrdarlara g6n' dcrilcn aame-i bimayunlarrn konuldugu mahfaza hakkrnda-kullanrlrr
bir tlbirdi.
Kozak; gam
frstrfr ve kayru gibi afaglano tohumlarrnr havi olan top, alelrtlak yuvarlak gey demektir. Ko' zak kuyumcubagr taraflndan hazrrlanrr, lilzum giiriildffkge divan-r hiimayundan tezkcre ile is' nilirdi. Kuyumcubagrya hitaben yazrlan bir divau tezkereginde (;1r5iu Haricige 25. $. 1206) cPadi;ah tarafrndau Frangc padiqahrna yazrlacak cevapnarr.e igin bir adet kozak> verilmesi bildirilmigtir. KozaSrn balrk bagr : eklinde yaprldrgrnr yine Argivde mevcut bir vesikada lArpiv Haricige ///.9) <ser-imahi> ile vasrflandrrtlmrE olmasrndan anltyoruz Yine argiv kaydrndaki (Haricige 1202) <Som kozalalc> tibirindeq kozaklarrn altrn iglenreli, yahut altrn yaldrzh olanlart oldulu gibi som altrndan yaptlanlarrntn da bulundugu anlagrlmaktadrr. Bu gibi qeylerin g6,nderilecek yere giire krymetlerinin degiErnesi do tabiidir.
te
ALTI\ VitRA.i ( i;r ;r.ri) [Son.]
ince
tirgelerin arasroa konularak di;ge d6ge inccltilen altrn levhalara verilen addr. Altrn varak tezhipte Lullanrlrrdr. Tezhipte ezilerek ciiziiferdi ayrrldrktan sonra gubar (loz) haliode istimal olunurdu. Gubar halindeki altrn tutkalh su
ile
kanEtrrrlrrdr. Yaprgtrrma levha halindc kullanrlrrdr. Al-
trn varak iki tiirlii yaprgtrrrlrr: l- Tutkallr su ile, 2-. nriks'yon ile. Ciltlcre meginio iistiine yumurta akr sfir[ldiiktcn sonra altrn varak yaptltr?rltr, bunun iizerine istenilen yazr ile hazrrlanan rsrttlmrg kahp basrlmalc suretiyle istenilen Eekil verilirdi. .ALTLIK (;J:li; IScn. ] Hattatlann yazr yazarken yazdrklarr kigrdr iizerine koyduklan aletin adrydr. Bu alet diirt beg milimetre kalrnhk tegkil edecek surette birgok kigitlar b;r araya getirilmek ve alt ve iistiine trrag edilmig megin vcya renkli k6!rt, yahut ebru konulmak suretiyle yaprlrrdr. Araya kt;nao kigrtlar birbirine yaprgtrrrlmazdr. Yurnugak ve siinger ki$rdrna bcnziyen bu kigrtlar diirt ucundan trrag edilir. hcpsi birden bir meginle tutturulrrrdu.
TERI}ILERI
Araya konulan
kifrtlann adedi muayyen doSil-
di. Muayyen bir kahnhkta (4-5) olacal kadar ince, yahut kalrnca kiErtlar bir araya getirilecek surcttc elistikryet pcyda cdcrdi. Hattatlar bunu harflerin gclig vc yaztt vaziyetine giire de$iEtirirler, bii rerlcrdi, e olanlart manzarah Ost ortasr gigekli veya davardr. Bunlar zamanrD meghur miicellit, ressam ve miizehhipterioe yaptrnhrdr. Her hattatln ser-
vetinia dcrecesine gtire althklarr da defigirdi. Sanatkirane yaprlau althklarrn krymetlori fazlaydr. Altrn para ile birkag hilkuruga"satrla-n althktar gtiriilm[gtiir. Nitekim mfieellitbagr .Sa' lih Efendinin iyi bir tattat olao Sultau Abdiilmecid'e yaptrlr althk krrk liraya satrlmrqtrMeghur micellitler difer sanat eserleri gibi, altlrklara da imza koyarlardr. Edirnc ili bir althkta 1138 f M.1769 ) taribiyle o Mehmet Vchbi > imzasr giiriilmiigtfir. ALTMISLI 1.1:iJi ) t //-:! ilmiv' riitbc' lerioden birinin adrydr. Bu riitbe lstaobul r[u' suna dihildr. istanbul riiusunun agalrdan yuka' n dogru dereceleri lSyleydi: iptida-i barig, hareket-i harig; iptida-i dahil, hareket-i dihil, musile-i sahn, sahn-i seman' iptida'i altmrglr, hareket-i altmrgh, musile-i Siileymaniye, Siiley' maniye, dir'iil hadis'i Siileymaniye. lstaobul riiusundan izmir paye i miicerredine terfi edilir, oradau Edirne paye-i mficerredine, sonre da srrasiyle dcvriye mevalici, mahrcg, Bil6d'r Hamise, Haremeyn, istanbul, sadr'r Anadolu, sadr-r Rumeli'ye prkrllrdr. Eslcdi on iki !filda harekct'i ddhildcn Bu gi
yiitten ve rtlaktan miiteali olan mertebeye < ami , derler ki o. da zat-l mahzdrr. > diyor. Arhaptan Ebu Zeyn''iil Ukayli < in lcine Rabbeni kablc an yahliikal ' halk' t'.r iK ,'.l
TARIH DEYIMLERI Jt ,!i diye cordu. Hazret'i Peygamber < Kinc fil-ami malevLahu hava ve ma tah' tchu bavi < t1r <;i'L 1 't9 +jiL 'L^ll i itr 1l
(
.1Ar J'14
ccvabtnr vcrdiler. AMAIUE ( r,tr )
iGiy.l Lfigat minasr bassairk demeLtir. 'L'ehge-i rartlan hk iizerint n i-a-e; sarlk, ba; ( 1306 ta6'r,l dc > Osmani
kirveti, Zeyy'i ulcma, cem'i amaim I yazrhdrr. < Kamus-u Tfirki I de ammamc olarak yazrlmrg bulrrnan bu kelime di$er l0gatlerde halk dilinde ammarne olarak kullanrldrfr halde dofrusunun e imame > oldu$u giisterilmigtir. Vahit Efcndi Gaietatrnda < Eddiirer'iil mensure fi tashih - il galetat'il meghure, sahife 309tda Muhte;u izahatr veriyor : < Abati'i haremeyn'i sur€' DGsoe leffeylediLleri baglarrna rcmcyoin ayn gey feth'i minasrna sanlan baga tiudc ve ayn kcsr'i giyidir. Arabide istimali ilo Fariside galet olup ile imameden mim medd-i fcth-i ye, siikffn-u ayn ile dertar derler. Ama' mevi kavuga rtlak gair $ahidi nam nevhevesin A Yegii destarrnr sarmtt turuncu ebdan iizere mrsra gibi nabcca olur.> Tarikat miiulesipleri taqlarrn fizerinc muhtetif renklerdo amame sararlardt Sarrgrn beyaz olrnasr nur-i bekaya, siyah olmast our-i fenaya, yegil olmasr da nur'i memzuca detdlet ederdi Yegil sank aynr zamanda eidata mahsustu. Beyaz amamc, ranklarrn makbuli ve en ziyade kullanrlanrydr. Miktarr icabrnda kefen olahilcek kadardr.
I
vr rgnluunl
:::
s5 --.:
mek olan Arapga cman ile melctup, bir tarsltan
diger tarafa yazrhp giioderileu kifrt nrinasrna gelen Farsga name'den terekliibeden bu rctrlahrn mAnasr dcmektir. Yazrh olarak vcya olmryarak vcrilen amanlara carnan verildi> dcoildigi gibi doyanma imkinru giiremiyerek amanla teslim olmak istenilme baline de , raman diledi> denilir. Aman kelimesi Tiirkgede istimdat, gikayct, tahzir minastna olarak da kullanrlrr.
.IMED 1ir I lltlal.J Maliye ve riisumat idarelerinde defferlerde kayrt igareti c'!arak kullanrlrr bir t6birdi. Fersqa gelmek rnanasrna
olan s Ameden > mastartndan altnmadtr. . Geldi ' ye del6let ederdi. < Kaydr siiindi >, . gitti. c makamrnda da yinc Farsga gitnrek m6nastna olan e reften > mastarrndan ( reft I tibiri istimal edilirdi.
AftEDEN-l LAKLAK ( ;tiJ ;.r,rr [lsfr.J Eski miineccimler tara{rndan leyleklerin geldigi giind giistermek iizere takvimlere verilen i9.retti. 'fibirin l0gat minast < leylek geimek , dcmektir. Lcylck memleketimize $ubat sonunda gclmcktedir.
AMEDI
(;r'i) r4"1'J Ycuigcri oca$iylc
sonralan askcrlik dairelerindc clrat igin tutulsn defterlcrde kullanrlrr bir tibirdi. B6'liik, tabur veya alaya mal edilen adamrn kiinycsi yazrlrrken yanrna ,'amedi,' i$arcti konulur, kargrlrf rna neredeu geldigi ve tarih: yazrlrrdr. Terhis edildigi veya baqka bir yere naLlolrrndrrgrr ?.arnan yine kiinyesine < gitti > makarnrnda . refti >
SanL muhtelif tarz ve gekilde rartllrdr. Sarr[r geligigiizel sartp baglanna geqirenler cldufu gibi, dikkat ve ihtimanr ile vo birtakrm igareti vazrlrr ve kargrlr$rna n€rey€ gittigi ve rnorasimle saraular da vardr. Miistakim za sinde brrnun ACabrnr 9u su' < Amedi > Farsga gclmek minastna olan retle kaydediyor: < Aptest ile ve krbloye tevec' < amed.n >, < refti.> dc yinc Farsga gitmcL ciih iizero bulunup sarmak ve herbir devrindc minasrna gelen < rcften r mastarrndao miigtaktrr. lrir kere salit-ii scl6m eylemek ye miimklo Gidip gelme makamrnda < imedii giid > tibiri ise kaimen baEta sarrlmak ye hur ve nakzt kullanrlrrdr. Bu kelimelerc askerlife mahsus def'aten olmayrp birer birer bozulmak ve badefterlerdc tesadiif oluour. Am.di, refti dollcf ayineye veya suya balcrp giizcl oldu deyu tibirleri Osmanlr galtanatrnrn sontrna kadar tahsin aylemek gibi gerait-i lizimesi vardrr. tutulmug olan askeri kiinye defterlerinde kulBilA zarr.retin oturup sarmak muris-i fakrrdrr lanrlmrgtrr. demiglerdir'> Babrilide vtkcli meclisi mizalccre S 1ru4 Y [laa lJr udur4t lkinci Sultan*Mahmut terallndao yenigeri ii idar$e vesarayta cerc11.an eden yazr !5le[eriui ocalrnrn ilgasrnr miitaakip clbironin tebdiline ! rini tedvirc mcmur olanrn adrna verilcn unvandt. kadar Osmanh padigahlan sarrk sararlardr. O makamda <6medcir tibiri dc kullanrlrrdr Ulemadan bagka ycnigeri zibitlcri vc lcalem Daha evvelleri cimcdi-i divan-r .hfimayun> imirleri hep sankhydrlar. dcnilirdi. OrmanL saltanatrnrn sonuna kadar AVANNAME ( <^uLi ) [ Sry.] Terlim ha- devam eden bu vazife igin miihrii kullanrlmrg vc k6!rtlarrn bagmuhariplerc vcrilen Ligrt halckrnda kullaulrr hklarrnda da tArnedi-i Divan-r Hiimayunr bir tibirdi. Eminlik, korkusuzluk, mfisrade de- yazrlmrgtrr.
TARIH DEYhTLERI VE
56
da iqin gu izahat vardtr:
Muallim M. Cevdet "Siizliik> te qimedi kalemi> ile igin gu izahatr veriyor: Osmanhlarda devlet tegkilitr evaildc iig kalemdcn tcrckkiibediyordu: Divan-r Hiimayun, Hazine-i Amire, Defterhane-i Hakani. Sonradan bunlann kifayetsizligi anlaErlarak imedi ve mektubi kalcmleri ile difer daireler tegkil olunmugtur. Hatti bir zamaular ilk iig kalem mensuptan kendilerine mahsus zeametlerle geqinirlerken bunlara <memuriyet> denilmiyor, buntann haricinde kalan ve zeametleri bulunmryanlara <memuriyet>>
rtlak
olunuyordu.
Vakanivis Lfftfi Efendi diyor ki: <1254 (1834) hicri senesino kadar biitiin memur ve kitiplerin maliye hazinesi taraftn' dan muhassas maaglart olmayrp biiyiik mcmur' tagra vali ve memurlannta senede bir defa (bogsa - beha) namiyle giinderdikleri geyler ve teErifat - r kadime veghile verilegelcn ile vo sair memurin ve hademe ve ketebe 