[Mélanges. Mandonnet, Pierre]Mélanges Mandonnet : Études d'histoire littéraire et doctrinale du moyen âge. 1930.
1/ Les contenus accessibles sur le site Gallica sont pour la plupart des reproductions numériques d'oeuvres tombées dans le domaine public provenant des collections de la BnF.Leur réutilisation s'inscrit dans le cadre de la loi n°78-753 du 17 juillet 1978 : *La réutilisation non commerciale de ces contenus est libre et gratuite dans le respect de la législation en vigueur et notamment du maintien de la mention de source. *La réutilisation commerciale de ces contenus est payante et fait l'objet d'une licence. Est entendue par réutilisation commerciale la revente de contenus sous forme de produits élaborés ou de fourniture de service. Cliquer ici pour accéder aux tarifs et à la licence
2/ Les contenus de Gallica sont la propriété de la BnF au sens de l'article L.2112-1 du code général de la propriété des personnes publiques. 3/ Quelques contenus sont soumis à un régime de réutilisation particulier. Il s'agit : *des reproductions de documents protégés par un droit d'auteur appartenant à un tiers. Ces documents ne peuvent être réutilisés, sauf dans le cadre de la copie privée, sans l'autorisation préalable du titulaire des droits. *des reproductions de documents conservés dans les bibliothèques ou autres institutions partenaires. Ceux-ci sont signalés par la mention Source gallica.BnF.fr / Bibliothèque municipale de ... (ou autre partenaire). L'utilisateur est invité à s'informer auprès de ces bibliothèques de leurs conditions de réutilisation.
4/ Gallica constitue une base de données, dont la BnF est le producteur, protégée au sens des articles L341-1 et suivants du code de la propriété intellectuelle. 5/ Les présentes conditions d'utilisation des contenus de Gallica sont régies par la loi française. En cas de réutilisation prévue dans un autre pays, il appartient à chaque utilisateur de vérifier la conformité de son projet avec le droit de ce pays. 6/ L'utilisateur s'engage à respecter les présentes conditions d'utilisation ainsi que la législation en vigueur, notamment en matière de propriété intellectuelle. En cas de non respect de ces dispositions, il est notamment passible d'une amende prévue par la loi du 17 juillet 1978. 7/ Pour obtenir un document de Gallica en haute définition, contacter
[email protected].
sssAsa
THOMISTE BIBLIj^HEQUE Directeur : Pierre MANCONNET,0. P.
MELANGES:
\ D'HISTOIRE
;v
.
IANDBRNK
ETUDES
-;../
ET
L1TTERAIRE DU
AGE
MOYEN
Tome
D0CTRINALE
11
PARIS LIBRAIRIE
J. VllIN PHILOSOPHIQUE 6, PLACE»E LA SORBONNK (Ve) 1930
LIBRA1R1E ]. VR1N, 6, PLACE
DE LA SORBONNE,
PARIS
THOMISTE BIBLIOTHEQUE Directeur: Pierre MANDONNET, 0. P. VOLUMES PARUS: I. P. MANDONNET, 0. P. et J. DESTREZ.BWliographie tlwmiste. 15 fr. II. J.-B. KORS, 0. P. La Justice Primitive et le Peche originel d'apres S. Thomas (ne se vend qu'en collection) III. Melanges thomistes (ne se vend qu'en collection) IV. B. KRUITWAGEN, O. F. M. S. Thomae de Aquino Summa Opuscu15 fr. lorum, anno circiter 1485 typis edita V. P. GLORIEUX.Lalitterature quodlibetique de 1260 a 1320 35 fr. VI. G.THERY.O. P. Autour du decret de 1210 :1. DaviddeDinant 16 fr. VII. G. THERY, O. P^Sit/our du decret de 1210: II. Alexandre d'Aphrodise 16 fr. VIII. M.-D. ROLAND-GOSSELIN, de S. 0. P. Le « De ente et essentia» " Thomas d'Aquin 25 fr. IX. P. GLORIEUX.Les premieres polimiques thomistes: I. Le Correctorium Corruptorii « Quare »... v 50 fr. X. "J. PERINELLE,O. P. L'attrition d'apres le Concile de Trente et d'aprbs 18 fr. S.Thomas d'Aquin XI. G. LACOMBE.Prepositini Cancellarii Parisiensis opera omnia : 25 fr. I. Etude critique sur la vie et les CEuvresde Prevostin... XII. Jeanne DAGUILLON.Ulrich de Strasbourg, 0. P. La « Summa de Bono ». Livre 1 40 fr. 75 fr. XIII.Melanges Mandonnet, tome I (511 pages) 75 fr. XIV. Melanges Mandonnet, tome 11(498 pages) A PARAITRE: P. GLORIEUX.Les premieres polimiques thomistes : II. Le Correctorium Corruptorii « Sciendum». Cath. CAPELLE.Autour du dkret de 1210 : III. Amaury de Bene. H. MEYLAN.Philippe le Chancelier. et Marthe DULONG.Etienne Langton. G. LACOMBE Ed. BAUERet G. LACOMBE.Prepositini opera omnia : III. Questiones. Dom LOTTINet dom A. BOON.La« Summa» de Godejroid de Poitiers. J. GUILLET.Essaisur I'activite intellectuelle d'aprh S. Thomas d'Aquin. M. T. L. PENIDO.Le rSle de I'Analogie en Thiologie dogmatique. Pour tout ce qui concerne la Direction de la Bibhotheque thomtste s'adresser a. M. P. MANDONNET,Le Saulchoir, Kain (Belgique). Les Souscripteurs a toute la Collection de la Bibliothhquc thomtste, les Abonnes de la Revue des Sciences Philosophiques et Theologiques, les Membres de la Soaete Thomisie beneficient d'une reduction de 20 %.
MELANGES
MANDONNET Tome
II
TIIOMIST£ MBLIOTHEQUE Directeur : Pierre MANDONNET,0. P. :
XIV
MELANGES
MANDONNET
ETUDES
N^.-^' D'HISTOIRE
L1TTERAIRE DU
ET AGE
MOYEN
Tome
DOCTRINALE
II
PARIS LIBRAIRIE
PHILOSOPHIQUE J. VRIN 6, PLAOEDE LA SOKBONNE(Va) 1930
NIHIL OBSTAT : 6* Aprilis 1930. R. Louis, O. P. Prior Prov.
IMPRIMATUR : Insulis, 15» Aprilis 1930. HENRIDUTO.IT v. g.
Au
T.
R.
P.
Pierre
Maitre Professeur
en
MANDONNET
Theologie
d'Histoire
a 1'Universite
Ecclesiastique de
Fribourg
(1891-1918) Promoteur du Directeur
de
de l'lnstitut Saulchoir la
Historique
(1921)
« Bibliotheque
Thomiste
»
INSULAR
INFLUENCE IN THE
AND
QUAESTIONES
LOCUTIONES '
OF
AUGUSTINE,,.-.
towards the end of Among the works- composed by Augustine his life are two' commentaries on the Heptateuch, Quaestiones in Heptateuchum 1, in seven books and Locutiones in Heptateuchum, also in seven books, though it is less than a fourth as large'as tha other ; the one deals with the content of the biblical narrative the other is concerned with linguistics. Though the works show marks of hasty and careless composition, of which the author was well aware, they enjoyed a certain popularity in the Middle number of MSS that have Ages, as is attested by the respectable survived or are found listed in mediaeval catalogues. It is the purpose of the present article to examine the palaeoif possible, graphical evidence offered by the MSS and to determine, the character of the script from which our MSS have been copied. It is to be observed, at once, that the two works are combined in the MSS, possibly from the beginning a. The brevity of the Locutiones would in any case inevitably lead to its being combined with some other texts in minuscule MSS, and the natural place for it would be along with the Quaestiones. For the Quaestiones Zycha used C = Paris 12168, saec. VIII-IX (Corbie), P = Paris 1951, saec. IX, S = S*. Gall 160, saec. IX, V = Valenciennes Sesso153, saec. IX, N = Novara LXXXH (saec. IX), U = rianus as Zycha states ; from NonanXXIII, (not XXXIII For the Locutiones tola), saec. IX, T == Trecensis 197, saec. XII. L = LaudiaZycha used C, N and S listed above, and, in addition, 1. Edited by ZYCHAin C. S. E. L. XXVIII. 2. The two worksare lls'ed together in the followingmediaevalcatalogues: S*. Gall (823838. Becker,8,5): Lorsch (saec.X, Becker,37,189), Blaubeuern (1085-1101,Becker74, U3)
8
CH.-H.BEESON
nus 130 (Beatae Mariae in Ebirbach), saec. X ; this MS also has the Quaestiones. Zycha also cites readings for both works from the editio princeps of Amorbach (= b) and the edition of the Benedictines (=d). Zycha does not attempt to indicate the relationship of the MSS He does give a stemma for the of the Quaestiones by a stemma. one branch and P and the Locutiones with C N T representing The material we have is not sufficient to Sessorianus another. The MS C contains only four books reach a positive conclusion. from each work, and Zycha's report of its readings is incomplete ; for determining the . though his omissions may be unimportant relationship of C to the otherMSS, a complete report of its readings would undoubtedly throw light on the palaeographical background In the case of the other MSS the situation is stil> of both texts. We have no readings of L for the Quaesmore unsatisfactory. tiones and on'y a smail number of T. There are only occasional It is to be regretted reports from the Sessorianus in the Locutiones. also that Zycha disregarded entirely Paris 1974, saec. XIV, Arsenal 296 and 297, saec. XII, Davensis 262, saec. XII, and Vendome 36, saec. XII. They may or may not be important for the text, but they would certainly throw some light on the history of the text and the relationship of the MSS, especially the position of T in the stemma. In spite of the defects of Zycha's edition it is possible to draw The MSS of the some conclusions as to the history of the text. Quaestiones seem to divide into two families, one represented by C, the other by groups, NST,PU, V ; T cannot be placed definitely, though in general it stands between S and PU, V. The same holds for the Locutiones ; i. e., instead of Zycha's classification stemma of two classes, CNT and LS ( = U of the Quaestiones) we have C on one side and NTLS on the other, N being in both texts closest to C and the Sessorianus the farthest removed. Before examining the evidence it is to be noticed that the oldest MS was written in Northern France and that most of the MSS are French ; next in time come two north Italian MSS and a Swiss MS. is from Germany, and German MSS are, as we The Laudianus The setting is, have seen, found in the mediaeval catalogues. for the activity of Insular scribes and it therefore, appropriate now remains to examine the evidence that would seem to support the theory that the archetype may have been an Insular manuscript, or at least was written in a center under Insular influence.
INSULARINFLUENCEIN THE QUAEST.AMDLOCUT.OF AUGUSTINE
9
That all our MSS go back to one MS is shown by the errors caused for Iesus (IS). Traube x by the rare and very early abbreviation in the pointed out the following errors caused by this abbreviation 420, 9 Us (N), 419, 23 and 420, 19 isrl (N) ; 448, 24 Quastiones: I'm (N), 448, 14 moyses (PNS) ; 421, 19 N has ium for Iesu and To this list may be iu for Iesu. 449, 16 the original abbreviation for added 155, I israhel (PSV); 160, 17 is (C) ; 188, 20 transireis transiret Iesus (C); 192, 6 nostrum (C) ; 459, 20 Iesus is omitted It is possible a!so that this abbreviation was by all the MSS. responsible for the omission of Iesus in the Locutiones twice in N (595, 5 and 620, 22) and twice in LS (614, 3 and 619, 6). MS from a palaeographical The oldest and most interesting is the Corbeiensis. The script is of that rare type to standpoint The ornamentawhich Lindsay has given the name Laon az-type. tion is very elaborate and bears all the earmarks of the Corbie 2. school of decoration We cannot determine the home of the az-type ; all that one can in Northern France and that safely say is that it was probably some of the MSS written in this script point to Corbie. For our present purpose it is sufficient to note that the center where this must have been under Insular influence 3, since type originated various MSS contain Insular symbols. Whether these symbols owe their presence in the MSS to the fact that the scriptorium had accepted of the Insular system abbreviation from (as at Corbie) or whether they were transcribed an Insular archetype it is not possible in any given case to prove. - is written above Zycha reports that the Insular symbol for autem the line once in C (Quaestiones, 32, 13) and that the Insular symbol for eius occurs four times on one page (146, 7, 9, 10, 15). It is fair to assume that the autem was omitted. because the symbol was overlooked or misunderstood ; for eius we cannot tell whether the scribe of C suddenly began writing the symbol or whether these cases are due to a failure on the part of the scribe to expand the abbreviation of the archetype. The fact that certain Insular abbreviations are employed in a given center should not however prevent us from consiJering the possibility of an Insular archetype ; 1. Nomina Sacra, 154. 2. BASTARD, Peinlareset Omementsdes Manuscrits,etc. devotestwo plates to the MS — VrngtiemeLivraison,Pi. I and II, in the University of Chicagocopy : cf. Bibliotheque de 1Ecole des Chartes 43, pp. 503, 504, N° 27-29. 3. LINDSAY, RevuedesBibliotkeques24 (1914)15-27. 4. Accordingto LINDSAY op. cit, p. 25. the scribe of C uses only the abbreviationaul.
19
CH.-H.BEESON
list of five az MSS \ for example, contains Orosius, Lindsay's Isidore's De nalura rerum, Gregory's Moralia, Origen on Luke and the Quaestiones and Locutiones. Now we actually have six Insular Mss of the first three texts, and abundant evidence of an Insular archetype can be found in minuscuie MSS of Orosius and Isidore. we ha^e no modern editions of Gregory Unfortunately and Origen that would enable us to test these texts for the presence of Insular symptoms. in C listed by Lindsay are rfxfor dixit, Amo'.ig the abbreviations which in our older MSS is primarily Insaiar, pi for post (Angloior-tur. The abbreviaSaxon), and the Anglo-Saxon abbreviation tion for in which occurs in all the MSS of this type Lindsay explains Insular abbreviation as arising from the misunderstood for inter. Abbreviations may be responsible for the omission of autem at 41, 8 ; 64, 21 (also SNT) and 170, 20 ; similarly of eius at 172, 8 ; 199^19 ; 255, 5 and 365, I ; the archetype of all these MSS seems for tantum (tin) which beto have had the Insular abbreviation comes tamen (172, 21) in CNS and tarn in PV ; the abbreviation pt for post must have stood in the archetype of C at 531, 9 (Locutiones), where C has potest. The letters most frequently confused are a and u ; r and s are confused occasionally ; n occurs for r once, 156, 24 nanrauit, though n may be due, here, to the influence of the initial letter ; n for p also occurs once, in se for ipse (163, 16) ; of C for the Locutiones must Zycha remarks that the archetype All this would suggest that the script have been difficult to read. of the archetype, as well as the abbreviations, may have been Insular. There is more evidence of the presence of abbreviations in the of N ; potest occurs for post five times : 40, 25 ; 237, 5 archetype and 7 ; 464, 18 ; 628, 23 (Locutiones) and post for potest twice, and 473, 4 and 477, 28 ; enim seems also to have been abbreviated for we find it omitted (107, 7; 412, 18) or autem misunderstood, substituted for it (139, 4 ; 167, 19 ; and in the Locutiones, 530, 10 and 536, 26). The ^-series of abbreviations caused some confusion : for quia N has qui (20, 1; 55, 8 ; 186, 10 (V also); 240, 15), or For qui N quod (285, 14), or quam (299, 2 ; 589, 8, Locutiones). has quia four times (36, 9 ; 52, 13 ; 249, 5 ; 353, 23), for quae it I. Paul LEHMANN, PalaeographiaLatina,II (1923)56-60,addeda sixthMS,somefragments (23folios)of AugustineDe civitatedei in the Universitylibrary at Bale. The script bears a closerescmb'anceto C,and, accordingto Lehmann,the MSis probablya copyof the halfuncialParisMS 12214,which likeC came.frpmCorbie.
IN THE QUAEST.ANDLOCUT.OF AUGUSTINE 11 INSULARINFLUENCE has quia three times (167, 7 ; 373, 6 ; 389, 18), quam twice (181, 26 and 589, 5 Locutiones), and quern three times (261, 13 ; 545, 25 quemrere for quaerere ; 583, 11, Locutiones) ; quae occurs for quern once (120, 19). The cause of this confusion seems to be some such * occurs for actually symbol as q : which according to Lindsay quern in C. There are numerous cases of the confusion of a and u ; at 170, 5 we find a for li ; the archetype therefore had an open a. At 419, 9 we find Finiunt for Explicit in the subscription, a usage that is especially common in Insular MSS, though it is by no means limited to them 2. : For the MS P we find direct evidence of an Insular background on f. 56, according to Zycha, the corrector has written an omitted word in the Insular script and on f. 72 eius is written in the same is meagre : tamen script; the evidence furnished by abbreviations occurs for tantum once (146, 12) ; nomen for non (i. e. no) once (404, 20) ; quern for quae once (41, 26); autem for enim twice (184, 13 ; 407, 22) ; the word is omitted twice (125, 24 ; 456, 5) ; etiam posuil is found for et inposuit 261, 17 (also in SV ; efi is the Insular abbreviation that may for etiam) ; two cases of letter-confusion have significance occur : aereum for aeneum 229, 9 (PSV) and reggare for negate (305, 22). For V the evidence is not so strong : propterea for postea (II, I) may be due to the incorrect expansion of pt; 77, 8 praeter (i. e. pt) occurs for propter ; the same error occurs in N (55, 22); autem for hanc (462, 6) may or may not be due to a misunderstood abbreviation. Especially slight is the information given by S : the error sed for sicut (270, 27) is pretty surely due to an Insular abbreviation by suspension ; autem and enim are each omitted four times and there is.the usual confusion of quam, quia and quod. The Sessorianus, though of little value for this text, is of great A for establishing the character of the archetype. importance careful examination of the MS, made by the writer in the spring of 1928, revealed abundant evidence of its Insular origin and there is no reason to doubt that an examination of the other MSS would be equally fruitful. The MS has been assigned to the tenth century There by various scholars but it certainly belongs in the ninth. are many ligatures ; the corrector twice abbreviates -tur in omitted passages with -t and a comma, after the earlier fashion ; once -t 1 RevuedesBibUotIieques,p.2\). 2. SeeLINDSAV, PalaeographiaLalina,11,p. 10and IV,83.
12
CH.-H.BEESON
In the Locuwith a horizontal stroke is found for -tur in the text. but their range is limited. tiones (1-33) there are many abbreviations The Insular abbreviation There is no Insular ^-series, nor ft-series. for autem occurs once ; it was corrected first to hoc and then to haec (555, 25 where Zycha reports that the MS omits autem) ; tc occurs once, st for sunt is common, s rare; -rl for -runt is common, but r occurs a jew times ; i — vel is frequent ; both e and-^are used for est and qm and quo for quoniam ; g for ergo occurs once in an erasure. with red dots after On f. 33 an initial E is surrounded the Insular fashion. The commonest error in the Quaestiones is the use of the symbol for haec instead of that for hoc ; this error has been corrected many times in the MS but frequently remains uncorrected. The Insular abbreviation! for autem occurs once (53.15) where it has been corfor quasi rected to hie (b has enim). The Insular abbreviation (qsi) occurs once (f. 170) where it has been corrected by writing a suprascript a over q. The Insular symbol for quia, q with a slanting stroke through the shaft, occurs twice (f. 174 = 369, 22 and 25) ; the first symbol is corrected to quod ; Zycha reports the MS as having qui in both places ; 198, 20 the scribe mistook the <7iH'a-symbol of the archetype and wrote q with a horizontal through the shaft (= qui), which the corrector then changed by writing a above the line ; -ft occurs occasionally and, in a sudden outburst, mentioned above, -bt for along with the Insular abbreviations -bunt (171v, 172, twice, 172v, \1T) ; quo occurs once for quando, pi . A number of occurs twice for post; once it is corrected to post. with red dots. The Insular form of initial letters are surrounded the letter b occurs once as an initial letter ; in several cases the first two letters of the initial word of a sentence are capitals, a practice common to Insular scribes. MSS are found Many of the errors cited above for the individual in various groups of MSS; e. g., for quia we find quae (7,15 PSVb ; 8, 17 PST; 207, 2 Vbd) or qui (8, 25 PSNT; 207,2 PS ; 448, 26 PV) ; for quam we have que (17, 12 CN ; 295, 16 PSNV) ; for quod PS have quam (89, 9 and 183, 1), CPSVT have que or quae (207, 8) and SV have que (253, 15) ; for que we have quod (105, 18 PSTVb) of quern P has and quam (302, 19 STbd) ; at 120, 19 instead ' at 464, 23 PVTbd have quam and N has quae; quoniam ; (V omits) ; the conversely PSN have (172, 23) quam for quoniam to abbreviation peculiar qm for quam (or quern) is generally MSS. Similar errors occur in the editions ; e. g., Anglo-Saxon
INSULARINFLUENCEIN THg QUAEST.ANDLOCUT.OF AUGUSTINE
l5
potest for post (8, 19, d), potest for praeter (81, 1, b), tantum for tamen (181, 7, bd), etc. We may assume therefore that at the end of the eighth century of the MSS of the Questiones and Locutiones lay in . the archetype It was either an in some monastic France. library in northern in a center that was under Insular Insular MS or was written for it contained influence of which many Insular abbreviations, a considerable number was handed down to the MSS that have survived ; still more have left their traces in the form of errors, that all the errors listed though, of course, it is not maintained abbreviations. above are due to misunderstood after However, making due allowance for the vagaries of the scribes, it seems clear that the mistakes of the sort mentioned are too numerous to be This archetype still contained a few explained in any other way. inherited from an older archetype, e. g. IS for Iesus, abbreviations mentioned above, n for noster, etc. (162, 25 C has nra for non and 94,13 PSNVTbd have noh for nostram); if Zycha's emendation (57, 10) of nomen for enim of the MSS is right it may have had the for nomen. From northern France the tradition same abbreviation followed the familiar route to the south and copies went to Switzerland, to Italy and, probably later, to Germany. University of Chicago.
Charles
H. BEESON,
LE
DANS
SURNATURIEL
L'HDHAMTFI D'APRES
LEONCE
DU
CHRIST DE
VIATEUR
BYZANCE
du Verbe devenu chair est une merveille si etonLe mystere nante que les hommes ont eu peine a 1'accepter dans toute sa simplicite : des heretiques ont nie la reality de sa chair ; cPautres en ont nie . cette origine, n'ont ; d'autres enfin, acceptant l'origine humaine a la notre, et ont proclamS le pas voulu d'une chair semblable de ces derniers Le sentiment Sauveur impassible. n'etait que la deviation d'une idee juste et profonde, a savoir, que l'humanite du Verbe doit se trouver, par l'effet d'une si auguste union, et des le premier instant de cette union, dans une condition superieure a toute autre nature humaine, dans un 6tat a proprement parler lis se sont trompes en le mettant dans les privileges surnaturel. d'ordre corporel qui ne devaient survenir la Resurrecqu'apres de l'union, tion, privileges qu'ils ont cru etre une consequence immediate et necessaire. Parmi les ecrivains orthodoxes ces nouveautes, qui repousserent A sa maniere Leonce de Byzance merite une attention particuliere. concise de thelogien-philosophe, il nous a donne du surnaturel une notion tres nette pour le temps, et marque quelle sorte cle du Christ. surnaturel a trouve place dans l'humanite C'est dans sa discussion avec l'aphthartodocete chalcedonien que Ldonce expose sa doctrine a ce sujet. Situons d'abord son temoignage. voulait que l'humanite du Christ fut impasL'aphthartodocete sible par nature a cause de l'union, mais que cependant elle put soufsouffrir et mourir par permission divine. Leonce repond que pour souffrir et mourir, il faut d'abord gtre apte a souffrir, et que si la chair est impassible a cause de l'union c'est d&ruire l'union que de la faire souffrir. : S'il en est ainsi, L'aphthartodocete reprend si la chair souffre et meurt a cause d'dte-m£me,parce qu'elle est apte
16
V. GRUMEL
nous n'aurons plus en elle ce sujet de nous glorifier, qu'elle a cause de nous. Leonce replique : Meme passible, ce n'est pas a cause d'elle-meme pourtant qu'elle a souffert, mais bien pour nous, car c'est par la volonte du Verbe qu'elle a souffert, et de plus, la mort ne lui etait pas due comme a nous, la mort etant la peine du alors a des pensees peche, que le Christ n'a jamais connu. Passant : « Faire gloire a une chair impassible, plus philosophiques dit-il, d'avoir subi la passion et la mort pour nous, c'est d'abord ignorer que vouloir n'est pas le propre de la chair, mais de l'Sme raisonnable, Ensuite c'est la rendre coupable, qui jouit du libre arbitre. puisqu'on la fait vouloir ce qui est au dessous de sa nature. Car c'est la en qtioi consiste precisement le peche- 1. C'est a cet endroitde la discussion que s'inserent les distinctions importantes par lesquelles Leonce eclaire la notion du surnaturel. Ne laissons pas de remarquer, toute opedit-il, qu'il y a trois causes par lesquelles s'accomplit ration : telle operation de la puissance naturelle provient ; telle d'un habitus autre de la corruption qui est selon la nature ; telle autre enfin se voit dans 1'ascension et le progres vers ce qui est meilleur. La premiere est et est elite naturelle, la seconde au-dessous de la nature au-dessus de la nature {japu- tyvcr'ir) la troisieme, au-dessous de la nature, comme (uirep (pva-tv), L'operation etant, le terme lui-meme, une decheance des habitus et des puisl'indique sances naturelles, la substance elle-meme et ses operations corrompt de la nature, eleve, hausse et fortifie pour naturelles.Celle au-dessus des effets plus parfaits, a accomplir dans le seul etat impossibles naturel. Ce qui est au-dessus de la nature ne dStruit pas ce qui est selon la nature, mais l'attire et le pousse, en donnant la force et de faire ce qui est selon la nature et de s'elever a ce qui la depasse 2. Voici done etablies trois sortes d'operations bien distinctes, les a la nature, unes conformes les autres qui en sont une defaillance, enfin qui depassent d'autres sa capacite. Et celles-ci sont telles naturelles du qu'elles ne lesent en rien la nature oil les puissances C'est la en effet une condition essujet ou elles s'accomplisent. : il ne peut pas concerner sentielle du surnaturel des effets qui detruiraient la nature du sujet. II est clair que les effets et operations surnaturelles ainsi dans un etre necessitent Taction, qui se realisent d'un agent superieur. Ce trait que le passage rapporte ci-dessus ne est mis en pleine lumiere contient qu'implicitement par Leonce dont il illustre sa doctrine. dans l'exemple
a souffrir, a souffert
1. P. G. t. LXXXVI-l, col. 1329-1332. 2. Ibid., col. 1333ab.
L'HUMANITEDU CHRISTVIATEURD'APRESLEONCEDE BYZANCE
17
ft Dans les oeuvres de Tart, dit-il , on peut voir comment l'art transforme par le travail le sujet informe sur lequel il opere et le a un etat et a une qualite plus noble et l'appelle a plus conduit : l'art en effet donne ce que la nature n'avait d'utilite pas : ainsi les et les instruments les cithares de meme sorte emettent flutes, donne a Tor ou a des sons sous Faction de Tart : ainsi la plastique matieres mille figures d'autres et meme des formes d'animaux, la mecanique invente des spheres astronomiques humaines: et des tout ;et ilserait horloges et autre choses semblables long d'enumerer a ajoute par Tart de beaute et d'utilite ce que le genie inventif a sans la nature, qu'elle sorte de ses limites propres et sans qu'elle soit lesee »1 si imparfait Cet exemple, les elements qu'il soit, fournit qui la notion de surnaturel constituent : Timpuissance radicale du sujet a produire laisse a lui-meme les effets harmonieux de Tart, Taction de j'artiste le maintien sans qui les realise, et, comme condition, des elements et des lois essentielles de la nature. Transchangement de toute creature avec Dieu : vous y trouportez cela aux rapports de la creature a recevoir de Dieu tous effets compaverez Taptitude tibles avec sa nature, aptitude, denommee puissance obedientielle par . TEcole : et si Dieu la meut selon cette aptitude vous avez le surde fait : surnaturel naturel assurement divers, selon les diverses des natures. En elaborant sa doctrine, en presentant son possibilites du Christ en son 6tat terrestre. exemple, Leonce a en vue l'humanite « C'est de la meme maniere, poursuit-il, que vous concevez comment la chair du Sauveur, tout en gardant intactes les lois de sa nature meme apres l'union substantielle et admirable, resort des effets au-dessus de sa nature, sans qu'aucun des elements ne se separe de Tautre ou en subisse des entraves. Car il n'y a point place pour le surnaturel la ou le naturel est supprime. Le miracle disparait si le surnaturel et la magnificence violence change la nature, qui fait a la verite de la nature lui est une injure 2» L'aphthartodocete ne se tient pas pour battu : il veut que le naturel pour la chair du Christ soit d'etre impassible et le surnaturel de souffrir . Leonce rappelle alors que la loi de nature, ce n'est pas ce qui est rare, mais ce que Ton voit toujours ou presque toujours ; or, ce qui s'est vu ordinaire* ment dans la vie du Sauveur, c'est Tetat ou nous vivons nousmemes : de temps en temps seulement des miracles, pour prouver sa divinite et non pour nier la verite de son corps,. Et d'enumerer 1- Ibid., col„ 1333 6c. 2. ibid., col. 1333cd. MelasgcsMandonnet— T. 11 2
18
V. GRUMEL
le jeune du plusieurs de ces merveilles : la marche sur les eaux, desert, la naissance virginale x. Ainsi done, le corps du Sauveur, sans perdre sa nature, recevait des effets depassant la condition et les forces de sa nature. Mais la ne s'arrete pas le surnaturel dans l'humanite du Sauveur. Leonce en vient a des realites plus admirables qu'il annonce aussitot de cette maniere « : J'ajouterai encore ceci, qui pour un peu ». Et voici ce qu'il avance. m'echappait « II m'est venu a Tesprit que tous trouveront bonne et pieuse cette pensee, que, comme le Seigneur en transportant tout ce qu'il est a la chair, ne s'est point quitte lui-meme, mais est demeure stable dans son son etat, de meme son humanite, sans quitter son etat et gardant les puissances et operations de son naturelles naturel, et irreprochables, et poscorps ainsi que les passions communes sedant substantiellement la definition de notre nature complete, de tous les biens qui viennent du Verbe : est entree en participation bien mieux, possedant la source meme de tous les biens qui est le Verbe, elle s'est trouvee elle-meme la source de laquelle, grace au Verbe » 2. au Verbe, decoule tout ce qui appartient ici devant une application Nous nous trouvons des principes emis plus haut. La cause surnaturelle ne detruit pas la nature, mais L'humanite du Christ, tout en gardant sa nature, y coml'ennoblit. a tous les biens du et Timmortalite, participe pris la passibilite Verbe. Ces biens sont d'ordre spirituel, est puisque la passibilite et du reste Leonce les oppose plus loin a Timpassibilite. maintenue, A ces biens, elle participed'unemanieresiabondanteque.setrouvant a m£me la source qui est le Verbe, elle devient source a son tour a cause du Verbe de tous les biens qui decoulent du Verbe. Et c'est en cela, et non dans Timpassibilite, que consiste le merveilleux effet de l'union. sur ce texte, mais s'est Le R. P. Martin JUGIE a attire Tattention d'en faire la majeure d'un argument dont contente, sans Texpliquer, II vaut pourtant un autre texte devait fournir la mineurea. qu'on s'y arrete pour lui-meme. de ce texte, c'est de savoir en quel sens Le probleme important aux biens du Verbe. Le R. doit etre entendue cette participation P. GALTIER pense que Leonce n'a en vue que Televation de l'humaII ecrit: « S'il parle de la participation nite a Tetat hypostatique. 1. Ibid., col. 1333d-1336c. 2. Ibid., col. 1336d — 1337a. 3. La beatitudeet la scienceparjaile de Vamede Jesus viateurd'apres Leoncede Byzance... t. X (1921)p. 553-554. et thiologiques, dans Revuedessciencesphilosophiques
DU CHRISTVIATEURD'APRESLEONCEDE BYZANCE L'HUAiANITE
19
dans le Christ aux richesses du Verbe; s'il ne craint de l'humanite en elle la source d'ou decoulent pour nous les biens pas de montrer en propre les du Verbe, ce n'est point qu'il songe a lui attribuer d'ordre divin, il est bien trop eloigne du vertus et les operations ; c'est uniquement que le Verbe uni a Thumanite monophysisme ses biens en elle et par elle. Entrelui etelle, Leonce nous communique n'admet point d'autres echanges que ceux que comporte Tunits de au debut de son livre, presente comme personne, et que lui-meme, de la doctrine orthodoxe : malgre la distinction caracteristiques des proprietes, dans le corps, impassibility passibilite persistante des unes et des autres dans le Verbe, la mutuelle compenetration du Dieu et de Thomme a permet de les affirmer alternativement \ raison de Tidentite du sujet dans lequel elles s'echangent» le monophysisme et Texegese 11 sera permis de penser qu'entre aux biens qu'on vient de lire, il y a un milieu. Cette participation du Verbe dont parle Leonce, pourquoi ne Tentendrait-on pas d'un elle-meme du et formel de Thumanite enrichissement intrinseque la premiere de ces dons, devient la source Sauveur, qui, jouissant nous semble qui les epanche sur les hommes ? Cette interpretation suivantes. imposee par les considerations touchant le corps du 1. Leonce vient de parler du surnaturel encore, et il a plus merveilleux Sauveur, il annonce un surnaturel conscience de presenter une consideration qui n'est pas commune. S'il ne s'agissait le salut des hommes a Thumanite que d'attribuer rien de plus commun que du Christ a cause de l'union hypostatique, cette pensee, et Tentree en matiere de Leonce ne se comprendrait si Leonce presente le pas. Elle se comprend fort bien au contraire, salut des hommes comme une emanation des biens dont jouit fordu Christ. Cette pensee en effet n'est pas mellement Thumanite de presenter commune.Et la pensee non plus n'est pas commune enriet formellement Thumanite du Christ comme intrinsequement chie des biens du Verbe tout en gardant ses proprietes, operations et passions corporelles. Mais qu'elle garde ces proprietes, operations et passions daas l'union hypostatique, c'est la une pensee commune. 2. En insistant comme il fait sur le maintien des elements natuen vue ce qu'il rels, operations et passions, Leonce a certainement a avance plus haut, a savoir que le surnaturel ne detruit pas la nature. L'image de Tceuvre d'art dont il s'est servi doit i'ci nous 1. L'enseignement science desPeressur la visionbeatlfiquedansle Christ,dans Recherckesde religieuset. XV (1925)p. 61-62.
20
V. GRUMEL
revenir. C'est la matiere inerte elle-meme qui, sous Taction de Tarrecoit une forme nouvelle et tiste, sans rien perdre de sa nature, des effets nouveaux. C'est Thumanite elle-meme produit qui, sans recoit du Verbe les biens qui en font la rien perdre de sa nature, source du salut. Ce contraste entre le maintien des conditions naturelles du corps et la possession des richesses du Verbe insinue qu'il et formelle, distincte s'agit bien d'une participation, intrinseque du seul echange hypostatique. 3. Les termes employes par Leonce TW e/c TOV Aoyov KO\W iravra TO. TOV Aoyou^epeuauquels doit se rattacherl'expression la divinite du Verbe, mais les biens spirituels vent signifier qui du Verbe, et s'epanchent en nous par Tintermediaire de proviennent sainte du Christ. II serait Thumanite il serait plus qu'.etrange, de dire que le Christ les a par echange incomprehensible hypostatique. 4. Leonce etablit une comparaison entre ces biens du Verbe et dont on voudrait doter Thumanite du Christ, faisant Timpassibilite En opposant ces dons d'ordre nul cas de celle-ci a cote de ceux-la. il ne peut le faire que selon le meme genre de et temporel, spirituel dont il s'agit ici Or, de toute evidence, Timpassibilite possession. d'une possession formelle et intrinseque. C'est done doit s'entendre et formelle qu'il faut entendre aussi d'une possession intrinseque de Thumanite sainte aux richesses du Verbe. C'est la participation du moins le sens obvie du parallele. du R. P. Rien n'impose done, bien au contraire, Interpretation en droit de conclure qu'il s'agit bien dans le Galtier, et nousrestons de Thumanite sainte du texte de Leonce d'une surnaturalisation quoique etant son effet, de Tordre hypostatique, Christ, distincte, naturelles du corps, et qu'il et puisqu'il faut exclure les conditions de biens d'ordre Tame du c'est, en fait, est question spirituel, Leonce ne precise pas a cet et surelevee. Christ qui est enrichie endroit quels sont ces dons en particulier. Mais, qu'il y ait pense ou on peut deduire la plenitude non, il est clair que de ses principes, du Christ, d$s le premier instant de l'union, pour la sainte humanite et de la beatitude qui en est le fruit. et de la saintete ne trouve Ces precisions pas ici, Leonce les donne-t-il qu'on ailleurs ? Voici un texte releve par le R. P. Martin Jugie. II se trouve dans Thumanite du Christ a la fin dela mgme discussion. Distinguant du Saint-Esprit et ce qui resulte de l'union ce qui est du a Toperation a la premiere la formaavec le Verbe, Leonce attribue elle-mgme mais la saintete tion du corps, et il ajoute : « Mais Timpeccabilite,
L'HUMANITEDU CHRISTVIATEURD'APRES LEONCEDE BYZANCE
21
union et fusion avec le Verbe assumant tout totale et la totale entier, le fait qu'il n'y ait qu'un Fils et qu'on ne puisse parler que enfin des traits qui caracterisent la propriete d'un, la manifestation de Fils, c'est l'union innee du Verbe qui produisit tous ces integrate sainte de Tauguste effets » \ Ces biens qui resultent pour Thumanite des perfections union sont assurement qui Tinforment intrinsequeen effet de penser ici a une impeccability II serait etrange ment. et a une saintete qui en fait ne seraient que dans la nature divine et a Thumanite que par echange n'appartiendraient hypostatique. Nous trouvons done dans ce Personne, je pense, n'osera le soutenir. de interpretation texte un excellent conpmatur que nous avons au texte anterieurement donnee rapporte. II nous faut achever notre citation : &*>avcupaiperos ?; /maKapioTij?, liretSh Kal v evtocris aSiupeTos. Dans ces dernieres lignes en effet se trouve le temie ^aKapi6r>i? ou le R. P. Jugie a voulu voir la vidu Christ viateur. II traduit: « C'est Tunion innee sion beatifique du Verbe avec la nature humaine qui produisit. tons ces effets, auxla beatitude comme une chose inseparable, puisque quels s'ajoutait » 2. Le R. P. Galtier a conteste elle-meme est indissoluble l'union : « De ces traits II traduit cette interpretation. qui caracterisent » 3 ; il du Fils, on ne saurait la beatitude la personne disjoindre de la divinite, et va chercher voit dans cette v-aaapioTitf tin attribut de ce sens sans examiner si le bien loin des exemples auparavant et commun de bonheur, de felicite, ne peut suffire icij sens ordinaire Elles ont Ni Tune ni Tautre ne nous satisfait. interpretation chose d'obscur toutes deux quelque et de heurte : il doit y avoir un sens plus simple et plus en harmonie avec le contexte. Voici est retenu dans ce que nous osons proposer : le mot ^aKapior^ : le pronom son acception ordinaire de felicite, de beatitude &vt non pas de avacpa'i. est le complement qui resume les dons enumeres, : la beatitude dc perog, mais de /laKapto-r^s, et uoiis traduisons ces dons (que constituent ces dons) est INAMISSIBLE (avacpa'tpeTo? — inseparable est indissoluble de Thumanite) ; parce que l'union ou encore, avec une tres legere nuance: sont ces dons bienheureux est indissoluble. inamissibles, Je laisse au lecteur parce que l'union le soin d'apprecier et de choisir.
1. P. G., t. c, col. 1352a. 2. toe. cii., p. 554. 3. Loc. cit., p. 59.
22
V. GRUMEL
Nous avons vu dans ce court expose, quelle notion nette du suravait Leonce de Byzance naturel et quelle place il lui donne dans du Christ. Ce surnaturel Thumanite se trouve dans les effets miraculeux passagers dont le corps du Sauveur, sans sortir de sa condition naturelle, a ete le sujet; il se trouve surtout dans les biens permanents spirituels communiques par le Verbe a la sainte humasur les hommes. nite, devenue par la la source qui les repand Comme cet etirichissement et formel resulte du fait intrinseque meme de l'union, on en peut deduire certes la beatitude du Christ a viateur, mais il n'est pas croyable que Leonce ait pense lui-m^me cette conclusion. Kadikoy.
Venance GRUMEL, des Augustins de l'Assomption
a j|? 4f w )& f^ jr ^< ) !* [ . 'i ' ^
L'ENTREE
DU
PSEUDO-DENYS
EN
OCCIDENT
— qui ou thfiologiens les auteurs Parmi grecs — philosophes sur la pensee medievale, le Pseudo-Denys une influence exercerent une particularity : c'est que nous pouvons presente Areopagite la date exacte a laquelle ses ecrits furent introduits en connaitre ascendante de leur Occident de la, suivre la marche et, a partir en OcciC'est cette entr€e des ecrits du Pseudo-Denys influence. le haut moyen age, que nous voudrions fixer brieve* dent, pendant ment. I. — PREMIER ENVOI D'OUVRAGES DE DENYS, EN GAULE,VERS 758 C'est au milieu du vme siecle, que TOccident septentrional connut probablement d'une facon directe et pour la premiere fois, des ouvrages du Pseudo-Areopagite. Dans une lettre envoyee par le pape Paul Ier, a Pepin le Bref,, nous lisons ce texte : « Direximus itaque, excellentissime praecellentiae vestrae et libros, quantos reperimus potuimus : id est antiphonale et responsale, artem grammaticam Dionisii insimul Aristolis, omnes Graeco Ariopagitis geometriam, orthografiam, grammaticam ». C'est exactement eloquio scriptas, necnon et horologium nocturnum sous cette forme qu'est reproduit dans les Monumenta Oermaniae historica \ ce texte du Codex Carolingien, conserve dans le manuscrit 449 de la Bibliotheque Nationale de Vienne, en Autriche. D'apres ce texte, le pape Paul Ier aurait done envoyS vers 758, au roi Pepin le Bref, un certain nombre d'ouvrages grecs, une ars grammatica et des livres de Denys T Areopagite, d'Aristote, que la lettre du pape designe par : geometria, et grammatica, orthografia e'est-a-dire une partie du trivium et du quadrivium. C'est ainsi qu'ont du ce texte W. Grundlach, Tediteur cotnpris a texte des Monumenta et C. Rodenberg Germaniae, qui a dress6 1. Monumenta Germaniaehistorica, Epistolarum, t. in ; Berlin, 1892,Vp.592. 2- M. G. H., ibid., p. 730, col. 3.
24
G. THERY, O. P.
Tindex general de ce volume, et qui relate ainsi Tenvoi de 758 : « Dionysii Ariopagitis geometrica ars ». Cette interpretation est evidemment inexacte. Le Corpus dionysiacum est bien fixe : il comprend la Hierarchie celeste, la Hierarchic eccUsiastique, les Noms divins, la Theologie Mystique et dix lettres. II n'y a point de place pour les ouvrages qu'enumererait des Monumenta, le Codex carolingien. II y a d'apres les editeurs done erreur. Mais quelle en est Torigine ? Le pape Paul Ier aurait-il envoye a Pepin le Bref, une « geometria, et une grammatica», sous le nom de Denys TAreopaorthografta me parait invraisemblable ; et elle se trouve gite ? Cette hypothese editions ecartee du manuscrit par les anciennes carolingien. J. . Gretser, qui en est le premier editeur, publie ainsi le texte que nous etudions:«Diriximus etiam excellentissimae vestrae praecellentiae et libros, quantos reperire potuimus, et Responid est, Antiphonale sale, in simul artem Grammaticam, Aristotelis, AriopaDionysii omnes Grammaticam, Geometricam, gitae libros, Orthographiam, ? 1». Graeco eloquio scriptores, riecnon et horologium nocturnum Pour nous en' tenir au seul point qui nous interesse, remarquons de Denys envoyes par le pape Paul que Gretser parle d'ouvrages des traites sur la geometrie, et la Ier, bien distincts Torthographe A vrai dire le terme : « Dionysii libros». grammaire ariopagitae Cenni dans son edition critique, est une libros, comme le remarque 2. Mais et ne se trouve point dans le Codex carolingien restitution, avec ou sans cette restitution, le sens de la lettre demeure exactement le meme, si Ton prend soin de separer par une simple virgule les deux groupes mentionnes d'ouvrages par le pape : ceux de d'une part, et les trois autres traites, d'autre Denys T Areopagite, Dom Bouquet 3, Prantl *, part. Et c'est ainsi que Tont compris 7. Jaff66, de Rossi 6 et Traube 1. I. GRETSER, S. J., VolumenEpistolarumquas romaniPoiiti-fices,GregoriusIII, Sleplianus 111, Zacharias I, Paulus I, SteplianusIV, Adrianus I et Pseudo-papaConsiantinusmiserunt ad Principes et Regis Francomm, CarolumMartellum,Pipinum et CarolumMagnum, Ingolstadt, 1613,p. 121. 2. CAJ.CENNI, MonumentaDominationisPontificiaesiveCodexCarolinusjuxta autographum Vindobonense, Rome, 1760; 1.1, p. 148.Sur lesdifferenteseditions de ce manuscritde Vienne, voir ibid., p. XV. 3. D. BOUQUET, Recueildes Histbriens des Gaules,t. V, p. 513. Voir aussi 1'ititroduction, p. XXVIII,sur le codex carolingien. 4. C. PRANTL, Geschichteder Logik im Abendlande,Leipzig,1861-1870,t. II, p. 3, n. C. 5. P. JAFFE,Bibliothecarerum germanicarum,t. IV : MonumentaCarolina, Berlin, 1867, p. 101-102. C. J. B. DE Rossi, De origine,historia, indicibusscrinii et BibliothecaeSedis Apostolicae, dans H. STEVENSON, Codicespalatini BibliothecaeVaticanae,Rome, 1886,p. LXXXIII. 7. TRAUBE, MonumentaGermaniaeHistorica; PoetaeLatini. t. HI, p. 521, suite de la note 3 de la p. 520;
L'ENTREEDU PSEUDO-DENYS EN OCCIDENT
' 25
la lecture et interpretation des editeurs des MonuAbandonnant et adoptant le texte des premieres menta Germaniae, editions, nous pouvons done conclure que vers 758, le Pape Paul Ier envoya de Denys TAreopagite, a Tempereur Pepin le Bref, des ouvrages ne sont point designes sous leur prdecrits en grec. Ces ouvrages sans aucun doute le Corpus Diopre nom. Mais ils comprenaient ou dans sa totalite. en partie nysiacum, Ces ouvrages ecrits en grec, trouverent-t-ils quelque lecteur a la En tout cas, Thistoire cour de Pepin le Bref ? C'est fort douteux. et pour entendre a ne nous livre sur ce point aucune indication, nouveau parler de Denys, il faudra attendre plus d'un demi-siecle le second envoi de ses oeuvres, par Michel le Begue 1. II. — SECOND ENVOI DES OUVRAGES DE DENYS, EN GAULE, PAR MICHEL LE BEGUE. Soucieux
d'etablir
et de maintenir
la paix entre TOrient et TOcde Constantinople, Michel le Begue, envoya ses cident, Tempereur legats a la cour de Louis le Pieux, en 824 et en 827. La premiere ambassade rencontra le roi vers le milieu de decembre 824, a Rouen ; et la seconde, au mois de septembre C'est pen827, a Compiegne. dant cette- seconde ambassade Mique les envoyes de Tempereur chel remirent en present, a Louis le Pieux, le manuscrit des oeuvres mystiques de Denys TAreopagite. Parmi les annalistes et chroniqueurs Tauteur contemporains, du Vita Ludovici Pii 2, passe tres rapidement sur cet evenement, et en termes tres vagues. II ecrit, a Tannee 827 : « Legati Imperatoris Michaeliseodem anno, mense septembrio Compendium venerunt, munera attulerunt: nobiliter liberacurati, suscepti, opulentissime liter munerati, et prospere sunt remissis com», et YOpus Thegani, 1. MABILLON, AnnatesOrdinis S. Benedicti,Lucques,1739,t. II, lib. xxxi, n. XLII,p. 536. parte d'un envoi deslivres de Denys a l'abbe Fulrad (voir Dom FELIBIEN, Histoirede I'abbaye royaledeSaint Denysen France,Paris, 1706,p. 42 et 19),par ie pape Adrien I : « Hujus opitiionis quaedam veluti praejudicia eruuntur, primo ex eo, quod Stephanus papa secundus, aliatis e Galliasancti Dionysiireliquiis,RomaemonasteriumseuscholamGraecorummonachorum instituit ob memoriam receptae in Dionysiana basilica sanitatis : deinde quod Hadrianus papa vulgatos libros Dionysii, graece scriptos, Fulrado abbati dono dedit». Voir aussi D. Histoire generatedesauteurs sacres et eccUsiastiques,t. xn, p. 387. Les documents CEILLIER, anciensne nous ont laisse aucun temoignagede cet envoi des ouvragesdeDenys,par AdrienI VoirJ. DE GHELLINCK, Le mouvementtheologiqueau XIIe siecle,Paris, 1914, p. 70-71. 2. Sur l'auteur de cette chronique, dite de l'Astronome, voir M. MANITIUS, Geschichteder lateinischenLiteratur des Mittelalters, Munich, 1911, I Teil, p. 655-656., 3. RecueildeshistoriensdesGaules,t.Vl,p. 108;iW. G. H.,Scriptores,t. II, p.631,ia chro»que de Saint-Denis (Recueildes historiensdes Gaules,t. VI, p. 150 C D.) ne fait pour cette periodeque traduire le Vita LudoviciPii:« Ou moys de Septembre que li empereres estoit
16
G. THERY, O. P.
>os6 peu apres 847, ne mentionne de pas non plus les ouvrages >enis TAreopagite 1. Deux timoignages doivent surtout retenir notre attention, par:e qu'ils inspireront les chroniqueurs : celui des Anna" posterieurs les Laurissenses, et celui d'Hilduin. 2 Les Annates Laurissenses d'une facon rapportent generate vinrent a Rouen en 824, et qu'ils que les legats de Constantinople firent un certain nombre de presents au roi des Francs : « Nam et illuc (Rotomagum) sibi occurrere Legatos Michaelis Imperatoris cum quibus et Fortunatus Patriarcha Gradensis jussit: regressus ad ejus praesentiam venit. Sed legati Imperatoris literas et munera causa se missos esse dicentes, pro deferentes, pads confirmandae Fortunato nihil locuti sunts ». Puis, ces memes Annates rapportent a Compiegne, en 827, au mois qu'il y eut une seconde legation, de septembre. Mais elles ne font plus mention faits de presents au roi, par les envoyes de Michel le Begue : « Legati Imperatoris Michaelis de Constantinopoli, quasi propter foedus confirmandum mense Compendium venerunt. missi, septembri Quos Imperator ' ». Ce recit tres ibi audivit et absolvit benigne receptos imprecis, devait induire en erreur, comme nous allons le voir, plusieurs chroniqueurs posterieurs. Par contre le temoignage abbe de Saint-Denis, se d'Hilduin, Ce n'est pas dans une chronique avec grande precision. presente de la vie generate, mais dans une lettre a Louis le Pieux, traitant et des ceuvres de TAreopagite, nous parte d'une facon qu'Hilduin pour ainsi dire officielle, du manuscrit grec des ouvrages dionyDe plus, Hilduin ne semble pas siens, remis au roi des Francs. avoir ete etranger a cette delicate attention :;; et diplomatique il etait en situation de cpnnaitre tout ce qui interessait Thistoire du patron de son monastere ; de sorte qu'au point de vue qui nous le temoignage d'Hilduin est sans contredit occupe' actuellement, le plus important ; et le texte qu'il nous a laisse est si clair qu'il n'a encoresa Compiegne,vindrent a cort li messageMichiell'empereorde Constantinoble; dons et presenz li aporterent; honorablementfurent receu, largement visite, de dons honore et a la parfin congeie».Sur cette Chroniquede Saint-Denisvoir MANITIUS, op. cit. p. 229. 1. Recueildeshistoriensdes Gaules,t. VI, p. 80. 2. Sur cesAnnatesd'Eginhard, voir MANITIUS, op. cit., p. 646-647; Realencyklopadie, 1898, t. V,p. 253; TEULET, Noticesur Eginhardetsur sesouvragesdansSocietedeVHisloirede France, Etude biographiquesur Eginhard, Liege,1888. Paris, 1843,t. I, p. XC; E. BACHA, 3. Recueildeshistoriensdes Gaules,t VI, p. 185A ; M. G.H., Script, t. I, p. 212. A.Recueildes historiensdes Gaules,t. VI, p. 188D ; M. G. H., Script.1.1, p. 216. 5. P. G.THEUY, Hilduinet la premieretraductiondesicrltsdu Pseudo-Denys, dansRevued'Histoirede I'Eglise de France, Janvier-Mars 1923,p. 25.
EN OCCIDENT L'ENTREE DU PSEUDO-DENYS
27
:« Authenticos namque eosdem m§me pas besoin de commentaire greca lingua conscriptos, quando libros », ecrit-il a Louis le Pieux,« et ceteri missi Michaelis echonomus ecclesiae Constantinopolitanae ad vestram sunt: in gloriam Compendio fundi legatione publica sancti Dionysii pro munere magno suscepiipsa vigilia solemnitatis mus, quod donum devotioni nostrae, ac si coelitus allatum, adeo divina ut in eadem node decern et novem nominatissiest gratia prosecuta sanatione variam x. » mae virtutes in aegrotorum inpmitatem recuser ce texte ecrit vers 835 et dont on ne saurait D'apres il ressort : Tautorite, a) Qu'Hilduin parle ici des ouvrages de Denys ecrits en grec. b) Que ces ouvrages furent remis a Louis le Pieux par les legats de Constantinople. c) Que ces presents furent faits a Compiegne, au mois de septembre de 827. A) Que ce manuscrit fut porte la veille de la fete de saint Denys, c'est-a-dire le 8 octobre 827, a Tabbaye de Saint-Denis. Et Hilduin raconte qu'il opera dans la nuit du 8 au 9 octobre, dix-neuf guerisons. Tel
est
dans sa precision, le recit d'Hilduin, contre lequel ne aucun autre temoignage. prevaut Les Chroniques ne nous apportent aucun renseigneposterieures ment nouveau, en grande partie des Annates d'figinhard, Dependant elles en conservent le caractere Les Annates de Saint-Bervague. ne font que transcrire tin, par exemple, pour la periode 814-829. les Annates Laurissenses 2. Par ailleurs, la Chronique de Saxe nous a Tepoque dont apparait pour les evenements qui se deroulerent nous parlons, comme une combinaison assez maladroite, d'Eginhard et des Areopagitica » ecrit le chroniqueur d'Hilduin : « Legati 3, « Michaelis ad Imperatorem LodowiImperatoris Constantinopolitani cum pro pace confxmanda cum numeribus et litteris venerunt, condignoque responso absoluti sunt. Inter cetera munera detulerunt Imperatori libros Dionysii de Hierarchia, ab eo conscriptos Ariopagitae, idest, sacro principatu, petente ipso Lodowico de graeco in Latinum translates. in ipso S. Martyris Qui libri Parisius festo missi, cum 1. RescripiumHilduini abbatis ad serenissimum imperatorem Ludovicum.Voir SURIUS, ActaSanctorum,1574,t. V. p. 635-640; P. L., t. VI, col. 16 B C ; M. G.H., S. Epist. t. V, p. 2. Recueildes historiensdes Gaules,t. VI, p. IX ; M. G. H., Script., t. I,p. 419 ; MANITIUS, °P- cit., p. 344-346. 3. Recueildes historiensdes Gaules,t. VI, p. 220 C D ; M. G. H., Script., t. VI, p. 573.
28
G. THERY, O. P.
gaudio suscepti sunt: quod gaudium virtus S. Martyris auxit, XIX aegrotis in ipsa nocteibi sanatis.» A Eginhard, la chronique la chronologie de Saxe emprunte et la meme du recit ; c'est en 824 que les Legats de Constandisposition leurs presents a Louis le Pieux, par consequent tinople remirent a Rouen, bien que la Chronique ne mentionne aucun lieu. Avec lu les Areopagitica, le chroniqueur Hilduin, dont il a certainement Saxon precise ce que les Annates Laurissenses avaient laisse dans le dit-il, il y avait les livres de Denys, vague.- Parmi ces presents, d'ailleurs de : Hierarchia. Et il qu'il designe par le mot general C'est le terme meme dont Hilduin ajoute : id est sacro principatu. se sert pour parler de la Hierarchie celeste, et de la Hierarchie de Denys. 1 ecclesiastique, Ces ouvrages de Denys furent-ils dans leur langue oriapportes latine ? Le temoignage d'Hilduin. ginale, ou dans une traduction ne laisse subsister aucun doute sur ce point et nous savons par ailleurs que cet abbe de Saint-Denis en fut le premier traducteur. Mais la chronique de Saxe s'exprime en termes ambigus, et qui ont pu induire en erreur plusieurs erudits : « petente ipso Lodowico de graeco in latinum translatos ». II est vrai que le Corpus dionysiacum a ete traduit en latin, sur Tordre de Louis le Pieux : mais le chroniqueur saxon ignore Tauteur de cette premiere version et laisse supposer que les ceuvres de Denys furent apportes a Cotnpieen latin. C'est sans doute ce temoignage errone que gne, deja traduits suivirent de la France s. Mabillon 2 et YHistoire Litteraire d'HilApres avoir parte ainsi des livres de Denys, en s'inspirant la chronique de Saxe duin, d'une. facon d'ailleurs maladroite, retourne la tempete a son principal d'Autun modele, en racontant sur les contempoqui semble avoir fait une prof on de impression 1. Voir Passio SanctissimiDionysii, P. L., t. CV1, col. 29B: «Tertio, quid est hierarchia, idest sacer principalis»; ibid., col. 29C:« de prima eorum hierarchia, id est.de primo eorum, sacro principatu ;... de media eorum hierarchia, idest, sacro principatu ;... de ultima eorum hierarchia, idest,'sacro principatu »; col. 30A : «Ad cumdem etiam Timotheum alterum scripsit librum de ecclesiasticosacro principatu.» 2. MABILLON, AnnatesOrdinis S. Benedicti,Lucques, 1739 ; t. II, 1739; ill, lib. XXIX, n. LIX, p. 456 :« Item Ludovicus inminorem Britanniam, quae rebellionem moliebatur, profectus est, eoque bello confecto. Rotomagum regressus, legatus Michaelisimperatoris haeretici, Constantinopolimissos,audivit, litteras cum donis afferentesad pacem, tit prae se ferebant, imponendam, sed re vera ad bellum sacris imaginibus conciendumadducendumque Ludovicumin impii belli societatem. Inter caetera munera legati attulerunt libros Dionysii de hierarchia,de graecoin latinum conversos,quos in vigiliafestisancti Dionysiiin ej us monasterio cum gaudio susceptosfuissetradit Hilduinus abbas in epistola ad LudovicumAreopagiticis praefixa». 3. HistoireLitteraire de la France, t. V, p. 425 : « Des 824 (sic),en effet,l'Empereur Michel les avoit envoiesainsi traduits a Louis le Debonaire.»
\if § n |:| h! |; li i;. fe f; j;. I, f ;l | | f \. \ I \ [. j? J: j \ j !. [ J i i I
EN OCCIDENT L'ENTREE DU PSEUDO-DENYS enfin rains *. Notons reprise textuellement,
qu'a son tour, la chronique par Sigebert de Gembloux 2.
de Saxe,
29 sera
nos conclusions. Nous avons A la fin de cette analyse, resumons le temoignage des princidans les pages precedentes, recherche de Denys, par relatif a Tenvoi des ouvrages paux chroniqueurs, Les Annates Michel le Begue. Le Vita Ludovici Pii est imprecis. de securite n'offrent pour le fait qui pas davantage Laurissensis de Saint-Bertin ne sont nous occupe. De leur cote, les Annates Enfin, la Chronique d'Eginhard. qu'une reprise de la Chronique maladroite des Annates comme une compilation de Saxe se presente II nous reste un seul et des Areopagitica d'Hilduin. Laurissenses en toute securite: sur lequel Thistorien peut s'appuyer temoignage, abbe de Saint-Denis, c'est celui d'Hilduin, qui a ete intimement Par lui nous savons qu'en dont nous parlons. mele a Tevenement 1. Recueildes historiensdes Gaules,t. VI, p. 185 D ; M. G. H., Script, t. I, p. 213: « Hoc anno paucisante solstitiumaestivale diebusin territorio Augustudunensiaerein tempestatem subita mutatione converso,ingensfragmentum ex glacie simul cum grandine decidissenarratur : cujus longitudo XV, latitudo VII, crassitudo II pedes habuisse diciturs. Voir pour ia Chroniquede Saxe, Recueildeshistoriensdes Gaules,t. VI, p. 220 ; M. G. H., Script., t. VI p. 573. 2. Recueildeshistoriensdes Gaules,t. VI, p. 233 D; P. L., t. CLX, col. 157; M. G. H., Script., t. VI, p. 338. Sigebert(f 1133),ecrit a l'annee824 : « In Galliaante solstitiumaestivale,aere,in tempestatem repente converso,ingensfragmentumglacieicum grandinececidit; cujus longitudo pedes quindccim,latitudo sex, grossitudoduos pedeshabebat. Legati Michaelisimperatoris inter cetera munera detulerunt Ludowicoimperatori libros DionysiiAreopagitae ab eo conscriptosde hierarchia, id est sacro principatu,petente ipso Ludowicode Graecoin Latinum translatos. Qui libri Parisius in ipso sancti Martyris festo missi, cum gaudio suscepti sunt; (quodgaudiumvirtus sancti martyris auxit, decernet novem aegrotisin ipsa nocte ibi sanatis). Le texte entre parenthesesne se trouve pas dans l'edition de Dom Bouquet. Avant cette edition, la Chroniquede Sigebert de Gemblouxavait ete deja publiee en 1513,a Paris par H. Estienne,et a Anvers en 1608. Manuscritdesoeuvresde S. DenysVAreopagiteenvoyede ConstantiNotonsavecM. OMONT, noplea LouisleDebonnaireen 827, dans la RevuedesEtudes grecques,t. XVI! (mai-juin.1904), . p. 232 (nous auronsl'occasionde revenirsur cette belleetude a laquellenousdevonsbeaucoup), que l'auteur de la legende franchise de Saint-Denys,au xnie siecles'inspire aussi des Areopagitica d'Hilduin. Voir B. N. de Paris, ms. frangais696, fol. 2-3: c Et se aucuns veut savoir commeil fut de bon sens et de soutill enging et d'esperitelentendement,leuseles IIII. livres que il fist et ses X. epistres ; ...Cil livre, dont nos avons parte, vindrent en tel maniere. Michel li empereiresde Costentinnobleenvoia larges presenza Loys l'empereur de Rome, et aveques li presenta les livres que messiressainz Denis fist de Iherarchie.Loys les recut liement et les envoiaa l'abeiede Saint-Deniseen France, la veillede la teste, et lors i avint mout beaux miracles. Quer, si commeil furent receti, XIX. hommesi furent gueri de diversesenfermetezet par ce mostra bien nostre Sires que en cez livres estoit la doctrine qui est la veraie medecine et saluz esperiteux as ames.» Au debut de son Commentairesur la HierarchieCeleste,Denys le Chartreuxraconte lui aussi I'envoides ouvragesde Denys au IXe siecle.Maisson recit est rempli d'inexactitudes: « Legitur quippe in chronicis ac fide dignis historiis, quod anno Domini circiter octingentesimo quintodecimo,imperator GraecorumMichaelinter alia dona misit Ludovicoregi Francorum filio Caroli Magni, libros magni Dionysii de Graeco in Latinum translatos, qui cum ingenti gaudioac reverentiasunt suscepti. Novemdecimquoque infirmiin ipsa nocte in ipsiusecclesia sunt curati: inter quos erant caeci,surdi, paralytici, ac alii variis aegritudinibuslaborantes.»
G. THERY, O. P.
30
827 au mois de septembre \ les envoyes de Michel le Begue, remirent a Compiegne, a Louis le Pieux, les ouvrages de Denys TAreopaencore, va etre appele a que nous possedons gite. Ce manuscrit, une influence extraorjouer dans Thistoire de la theologie medievale, dinaire, dont nous suivrons la marche du ixe au xne siecle. Les etuincessamment seront des que nous allons publier consacrees a cette influence. retracer Roma, Santa-Sabina.
G. THERY, O. P.
The great Schoolmenof the 1. Et non pas au mois d'octobre, commel'affirmeTOWNSEND, Middle Ages, 1920 (Anastatic Reprint), New-York,Stechert, p. 38 : « The gift by a providential coincidence,arrived at the court on the day of the feast of S. Dionysius» Townsend confondla remise de ces livres a Compiegneau mois de septembre,et leur envoi &1'abbaye de Saint-Denis, au mois d'octobre.
U
MYIPDLLENSIS OF
MARTIN
AND OF
THE
SCHOLICA
LAON
his study of the manuWhen the late Rudolf Beer published of Santa Maria de Ripoll, he scripts belonging to the monastery to the connection drew attention existing between the Spanish in France, like Fleury and St-Germain house and older foundations des Pres 1. It is the purpose of this article to submit evidence some leading to the belief that the scholars of Laon also exerted on the monks of Ripoll. In a recent influence, direct or indirect, M. Nicolas D'Olwer has drawn attention afresh to a publication codex of Ripoll (Rivip. 74) which, like the other tenth-century from that collection, is now at Barcelona. This manusmanuscripts cript has been fully described by Z. Garcia, and more lately by the Abbe Llauro 3. It contains sundry « glossaries », some brief extracts from Isidore and Bede, grammatical passages, scientific instructions for chanting the offices, and at the end some chants with neums. The codex is, in truth, a typical monastic schoolbook. In his article D'Olwer has published glossary 7 of the Ripoll of sixty-seven lemmata with brief explamanuscript, consisting nations. To most of these he has attributed a source. He has also noted that several of these glosses are to be found again in one or other of the previous glossaries contained in the same codex. Unforhe has not followed up the clue which certain of these tunately entries provide. We must, in the first place, consider three glosses ; the first is ascribed by D'Olwer to Servius, while the other two he regards as Juvenal glosses. 1. R. BEER,Die Handschriftendes KlostersSanta Maria de Ripoll in Sitzungsberichte, ViennaAcademy,155,Abhandlung3. See pages 38-9 and 92-5. 2. N. D'OLWER ia'Bulletin Du Cange1928,pp. 104-113. Z. GARCIA, BibliothecaPatrum LatinorumHispaniensisin Sitzungsberichte,Vienna Academy,169, Abhandlung2. I have unhappilynot been able to obtain accessto LLAURO'S Los glossariesde Ripoll in Analecta Sacra TarraconensiaIV (1928). D'Olwerstates that Llauro's descriptionof the manuscript is more accuratethan Garcia's. At the same time it would appear that in some placesthe detailsgivenby the last namedare fuller.
32
M. L. W. LAISTNER
23. Pagani : Efebus : 38. Coraules 53. . 38 and 53, as in a longer form,
dicti sunt quasi id est inberbes. : princebs cori. D'Olwer shows, namely :
ex uno
occur
fonte
potantes.
in Glossary
3 of Rivip.
74
inde dicitur ephebian locus constuprationis inberbis, ubi liabebantur pueri inberbes ibique opus venerie nefas perpetrabatur. Choraula : princeps chori ludorum, quo nomine potest dici totus chorus.
Efebus:
But
has the Abbe Llauro, been able he has not, nor evidently to identify this so-called Glossary 3. Actually, as the two glosses and the beginning of Glossary 3, which is cited by just quoted Glossarum Garcia, show, it is a copy of the Scholica Graecarum Of this interesting some extracts by Martin of Laon. compilation were reproduced by Goetz in C. G. L. V, pp. 583-6 from the Vatican The whole was then published manuscript (Regin. 215). by the codex present writer on the basis of Regin. 215 and a contemporay in the British Museum (Royal 15AXVI) !. Both these manuscripts That several later belong to the second half of the ninth century. in the tenth or the eleventh copies of the work, written century, them Rivip. 74, was pointed out by Goetz and existed, amongst The version in Rivip. 74 is evidently incomplete, by the writer \ since it stops with the item, Popine ( = Schol. P 21), that is to tetter P. But on folio 56ra we find say, about half way through " a list of words in three languages, entitled Verba secundum trium linguarum ", of which Garcia gives the first proprietatem item, thus : E
ser
G
p.av.apio;
L
beatus 3.
list is presumably derived from the Vatican trilingual of the Scholica, or from a copy of it; for there we find manuscript a short collection of Onomastica sacra, beginning This
braeum
Aser, Graecum
|j.axapto<;,Latinum
Beatus 4.
1. In. Bulletin of the John Rylands Library, Manchester,7 (1923),pp. 421-456. In the Scholicathe three glossesare P 40, E 24, and C37. 2. GOETZ, C. G. L. I, pp. 148,294, 302; LAISTNER, op. cit. p. 456 (Addendum). 3. GARCIA, op. cit. p. 40. 4. LAISTNER, op. cit. pp. 446-449. Ms. Royal 15AXVIdoes not contain the Onomastica.
RIVIP. 74 ANDTHE SCHOLICAOF MARTlNOF LAON
33
items published are The bulk of the sixty-seven by D'Olwer glosses ; but he admits that they called by him Vergil or Juvenal " not culled from those authors. were probably directly Je pense, " furent recueillies sur les marges qu'elles plut6t ", he remarks, d'un livre de morceaux choid'une petite anthologie scholastique, sis a Tusage des ecoliers ". He also point out that the Servius are those of Reginensis which are reproduced 1495, a readings of codex from Verze near Autun. The evidence ^tenth-century derived from the Schothe glosses, pagani, ephebus, and choraula, the view that Glossary 7 was a compilation from lica, supports 1 (Infernus), or tertiary sources. Moreover, 41 (Puppis), secondary last has been ingeniously emended by D'Olwer— 67(Papirum)—the For this use of the seem to be based on Isidore's Etymologies. work the Scholica also affords learned Bishop of Seville's popular a parallel. There, too, we have traces of Juvenal, namely, Schol. P 4, P 34 (with a citation from the eighth satire), and S 13 (unless this is from Fulgentius). For glosses 2 to 7 of Glossary 7 D'Olwer cites Cassian as a source ; but here again, in the light of what has been said about the other as certain that Cassian was exglosses, it can hardly be regarded of these glosses is in itself The small number pilated directly. even though we know that a copy of against such a supposition, Collationes was to be found in the Ripoll library in the Cassian's it may be asked whether it is a eleventh century \ Furthermore, that the three glosses, Castrimargia, mere coincidence Filargiria, too in Glossary 2 of Rivip. and Cenodoxia, all of them occurring in another whose original 74, are also found together manuscript It is the famous Laudunensis home was at Laon. 444, a book of but was Laon, which for many years was at St-Germain-des-Pres to its original returned home. It contains extensive ultimately of Priscian with Latin elucidthe Greek portions Graeca, notably of Greek words ations, several bilingual glossaries, explanations used by John the Scot, and it was written, at least in part, by Martin of Laon 2. The three glosses appear thus in Rivip. 74 : Castrimargia ; dicitur ventris ingluvies. (Glossary 2. C.: ventris ingluvies). dicitur avaritia vel amor suprascript.) Filargiriam: (Cupiditas peccunie. 1. See the catalogueprinted by BEER,op. cit. p. 101. 2. A great portion of Laudun. 444 was publishedby E. MILLER in Noticesel Extraits 29, 2 PP. 1-230. 3 MelangesMandonnet~ T. II
M. L. W. LAISTNER
34 (Gloss.
2.
F.: cupiditas
vel
amor
peccunie).
Cenodoxia : dicitur iactantia seu vana gloria. (Gloss. 2. C.; vana gloria). this we may
With
compare
the group
of three
in Laudun.
IWptp.ocpYia : id est ventris impletio ; •ya^p enim dicitur idem et ventris ingluvies et gula.
444 : venter,
KtvoSoijia : id est vana gloria ; xsvo'e enim inanis et vacuus ; Sd£a, gloria, idem et iactantia quae soror est superbiae. *iXapY"pfa : id
est avaritia sive amor amor, Apyopo'?argentum \
pecuniae
;
Ein naturwissenIn Rivip. 74, after Glossary 6, Garcia records: zuerst de coniugiis Traktat alphabetisch geordnet; schaftlicher to eius. It would be interesting et partibus de homine darauf collection in Laudun. AAA headed this with the bilingual compare TOpl (i. e. de) ijiXwv (membris)
avOpujiuW.*(hominum) 2.
of a part of the Scholica in it is clear, as the presence of Ripoll were to some that the teachers Rivip. 74 demonstrates, to the scholars of Laon, it must remain an open extent indebted of the northern was whether the influence monastery question S*an intermediate direct or exerted channel, namely. through between Germain-des-Pres. For, while we know that a connection we also have proof of scholarly and Ripoll existed, St-Germain and Laon. For it has been shown intercourse between St-Germain the third book of his when he composed that Abbo of St-Germain, on. for his vocabulary Bella Parisiacae Urbis, drew extensively Scholica 3. Maitin's to offer some additional it may be of interest In conclusion, the which aim at supplementing on the Scholica, observations Since to that work when published. brief commentary appended from the same group both Laudun. AAA and the Scholica emanated it is surprising that there are not more similarities of scholars, be The following between the two. however, parallels may, out: pointed White
1. MILLER,op. cit. pages 190-191; also, xevoSo?£a: id est vana gloriaon page 207. 2. GARCIA, op. cit. page 41. MILLER,op. cit. p. 175. 3. See LAISTNER, Abbo of S^Germain-des-Presin BulletinDa Cange 1924, pp. 27-31.The poem was composedin or about 897.
RIVIP, 74 AND THE SCHOLICAOF MARTINOF LAON Laudun.
Schol.
Laudun. Schol. Laudun.
Schol.
444
35
(Miller, p. 187) — BipXoc ; id est liber ; inde id est librorum custodia, sed melius j3ij3Xio6Tix7), librorum mandatum, quia Qi^ mandatum dicitur.
B 26 — Biblioteca dicitur librorum commendatio, id est conscriptio atque in unum coadunatio. Bibli siquidem dicuntur libri, teche autem dicitur mandatum sive commendatum — (some other observations follow). 444
(Miller, p. 191) — Hapowcla: id est adiacens us, id est diocesis.
dom-
P 2. — Paroec[h]ia adiacens domus (follinterpretatur owed by a philological analysis of the word). AAA (Miller, p. 192) — 2UP.U.O<JTTIC: id est consecretalis ; id est con, et ^axr^ compositum est autem a <JISV, id est arcanus; unde et p-oux-nptov,id est secretum vel sacramentum. S 1 — Simnistes id est conscius secretorum, amicus videlicet consecretalis, cui omnia secreta fiducialiter Nam neme (IAVI^ ?) dicitur mens, panduntur. inde simnistes. S 2 — Sinposion : convivium ; inde dicitur simpolator conviva. Ubicumque enim apud nos ponitur con sicut condiscipulus, praepositio, conviva, apud Graecos ponitur sin eundem sensum obtinens.
The source
of the gloss P 25 in the Scholica, with its reference to Parthenias, now proves to be John the Scot. For in the brief life of Vergil written down by him or by one of his disciples we read : " Nam Partenias id est Virgilius dictus est. Partenos enim Graece, with " dULatine "x. Moreover, Virgo dicitur ticon id est carmen duorum versuum" 2we may compare Schol. Misc. " 39, disticon duorum monosticon unius versus ". At versuum, the end of the Vita we read, " Set Johannes Scottus has breviter scripsit periochas dicens : quis, quid, cur, quomodo, ubi, quando, 3 ". Martin quibus facultatibus this seems to have converted into " Perioch[i]a est circumstantia quae significat personam, " locum, tempus, rem, qualitatem,causam, et facultatem (Misc. 9). 1. BRUMMER. Vitae Vergilianae,p. 60, line 8. 2- Ibid, line 18. 3- Ibid, lines64 ff.
36
M: L. W. LAISTNER
The second Vita Gudiana of Vergil published (pp. 62by Bnimmef from Servius, showing also considerable 4) is mainly a compilation to the life by John the Scot. Brummer similarities But, though out that lines 6 to 20 are taken from Servius'preface to pointed of this Vita (from the Eclogues, he dismissed the later part " werthlose as 1. 32 on) somewhat Scholien x". Granted cavalierly that the profundity of these etymologies be not great, it appears to have escaped Brummer's notice — at any rate he gives no references at the foot of the page •— that some of them are derived from Servius. of Melibeus are a somewhat The explanations of the name in the preface version of Servius' garbled etymology to the Eclogues. of fagus (1. 51 ff.) comes Again, the derivation for Graeca in from Servius' note on Eclogue I, I. The fondness the second Vita Gudiana, and the connection with the Life by John the Scot, suggest that the former is by a pupil of that great of Laon ? For teacher. And who more likely than a monk " barbarisms similar to egogla dicitur quasi egaloga, quia ega dicitur " Gudiana capra, logos sermo 2, line 43), which is worthy (Vita of Fulgentius at his worst though not apparently to be found in any of his extant works, can be found both in the Scholica and in Laudun. 444. When editing the Scholica, it was pointed out by the present writer that some glossary material had been utilised in its com. position, and similarities to extant Since were noted. glossaries then the medical in the Liber Glossarum have glosses contained that five been separately It now appears published by Heiberg. of the medico-botanical from glosses in the Scholica are derived that source 2. Schol.
A 28 Anatropia: stomachi acceperit vomit.
sursumversio,
dum
quicquid
L. G. AN 55 Anatrupa stomaci : hoc est susum evertens, quod est vomitum, ut, quidquid acceperint cibum sive potum, de praesenti vomant cum defectu. Fit ex frigdore. Schol. L.
G.
A 42 Aegilopium
: vulnus
quod
intra
oculum
nascitur.
AE 56 and EG 29 Aegilopium oculum nascitur.
: est
vulnus
quod
intra
1. BRUMMER, Philologus72 (1913),p. 290. 2. J. L. HEIBERO,GlossaeMedicinales in K. Danske VidcnskabernesSelskab; HistoriskjilologiskeMeddelelserIX, I (1924).
RIVIP, 74 AND THE SCHOLICAOF MARTNOF LAON : medicina quae Schol. A 59. Anodia mitigat tantum, non sanat.
37
dolores
ad praesens
L. G. AN 301 Anodina: medicamina, quae delores mitigant tantum, non sanant.
ad praesens
Schol.
P 24 Pentaphilon : herba quae a numero foliorum vocabulum sumpsit, unde et Latine quinquefolia dicitur.
herba : hoc est quinque digitorum vel L. G. PE 387 Pentafilon Nomina eius haec sunt: (Then quinque foliorum. follows a list of different varieties). Schol. A 51 and L. G. AL278. These two long glosses on Alopicia are identical save that Martin uses the singular in his the medical writer the plural \ description, '
Thus it would seem as if Martin had access to the Liber Glossarum of that vast work.
or some associate of his at Laon or to some abbreviated version M. L. W. LAISTNER.
CornellUniversity Ithaca, N. Y.
2. All five of the glosses are labelled in the Liber Glossarum. Hciberg in his edition has added exact referencesto Latin medical writers.
ADDENDUM Since this article was sent to press, M. D'OLWER has published a further essay on the glossaries in Rivip. 74 and 59 (Bulletin Du Cange 1928, pp. 137-152). He now cites (p. 138) the first and last glosses of glossary 3 (the Scholica down to P 21 ) ; the readings seem to show that Rivip. 74 was not a copy of either R or V, though they are nearer to those of R. So the Ripoll copy of the Scholica was derived from some earlier ms. now lost. What in my article has been called glossary 7 now becomes XV in M. D'Olwer's new numeration of all the glossaries contained in both Ripoll manuscripts.
ESSAI
DE
RESTITUTION D'UN
MANUSCRIT
PMTENTIEL
DETRMT
de consulter des Au cours de Tannee 1892, ayant eu Toccasion de TUniversite de la bibliotheque de Turin, j'ai pris des manuscrits cote I. VI, 22, * contenant une collection notes sur le manuscrit inedite et que je crois inconnue. Depuis cette epoque le canonique a ete detruit par le feu, lors de Tincendie manuscrit qui a ravage la en Janvier 1904. Je pense que mes notes, si incompletes bibliotheque etre, sont la seule trace qui subsiste de ce recueil. qu'elles puissent ne semblera-t-il Aussi peut-etre pas inutile d'en degager les renseiqui y sont contenus. gnements transcrit Le manuscrit, de format in-8°; fut vraisemblablement etat : d'une part il au debut du XIIe siecle. II etait en mauvais avait perdu nombre de feuillets, d'autre part Tordre des feuillets, restants ete gravement trouble ou les avaient par les negligences erreurs du relieur. Cependant il ne fut pas impossible d'en retrouver a peu pres Tordre normal, et de reconstituer ainsi dans une certaine mesure Tceuvre canonique C'est le resultat qui y etait contenue. de ce travail que je presente au lecteur. Les premieres etaient en deficit. Celles par. pages du manuscrit la continuation contenaient d'une sene de lesquelles il s'ouvrait textes canoniques sans aucune et portant sur methode disposes les objets les plus varies. Les deux premiers etaient un fragment 2 et le sermon decretale de pseudo-Lucius synodal si souvent reproduit dans les manuscrits du moyen age. 3 Ici ce sermon etait anoil a ete attribue a divers personnages. Les nyme, tandis qu'ailleurs textes qui suivaient des provenaient pour le plus grand nombre 1. 908 du catalogue Pasini. 2. Res quoque ecclesiarum... comprehendit. Cf. Hinochius, Decretalespseudoisidorianae 3. Cf.sur ce sermon, dom Germain MORIN,dans la Revuebin&dicline(1892), t. IX, p. 99 et suiv.; et Paul FOURNIER, Un groupe de recueils canoniquesinidils du Xe siicle, dans les Annatesde VUniversitedeGrenoble(1899), t. XI, p. 394.
P. FOURNIER
40
de Worms : on ou du Decret de Burchard Fausses Decretales y reconnaitre une suite de plus de vingt canons pouvait notamment extraits des livres II et III de ce Decret, dont Tordre general n'avait x Les plus recents des fragments dans cette farrago pas ete trouble. sont trois canons de conciles de Gregoire VII, a savoir : le canon une prescription du concile de 1074 contenant liturgique 2, le les ordres conferes par canon du concile de mars 1078 concernant et le canon du concile de novembre de la meme les excommunies, annee sur T#fe$i-inence du samedi. Joignez a cela un texte attribue a Pascal II, "d'une annee inconnue 3. Cette farrago, telle qu'elle se date done des premieres annees du Xlle siecle. presentait, L'ceuvre digne de Cette serie de canons est assez insignifiante. ce manuscrit s'ouvrait au fol. 27. quelque interet que contenait C etait une collection canonique d'un caractere surtout penitentiel, sans doute de Texemple de a laquelle son auteur, s'inspirant avait donne le titre de Medicina, Burchard, que nous connaissons par T explicit. D'apres la preface, que les hasards de la reliure avaient placee en plein milieu du recueil (au fol. 57), Tauteur a voulu faire un Floavec beaucoup de ses contemrilegium, ambition qu'il partageait porains. Cela lui a coute un labeur penible : Flores... magno sudore meo prout valui collegi. II a fait des textes rassembtes cinq parties, ou, comme il le dit, cinq libelli; il indique en bref Tobjet de chacun • de ces libelli en ces termes : Primus libellus continet discretionem ac ministeria sacerdotum et ammonitionem octo principalium vitiorum et confessionem peccatorum. Secundus vero de homicidio quoquo modo commisso. Tercius de perjurio et sacrilegio [et] furto. Quartus quidem de adulterio et sodomitico [vitio] ac de genere fornicationis diverso, ac de parvulorum oppressionibus. Quintus vero continet de sacrificio et perceptione ejus ac negligentia, et de usuris et de hebrietate et jejunio et de morticinio et suffocato comesto, et de ariolis atque sortilegis et incantatoribus, et de consanguinitate, ac de jejunii redemptione, et de ecclesiarum invasoribus ac de vita sacerdotum. L'auteur
termine
ainsi sa preface
:
Simplicioribus tamen opusculum istud qui majora non valent capere 1. BURCHARD, 207,233 ; III, 11,17,20,23,36,39,63,67, 73,240, 11,92,109,149,181,182, 83, 89, 178,10S,225.Voirl'edition duDecretau tomeCXLde la Patrologialaiina. 2. In dieresurrectionis...(D°5, Decons.,c. 16). 3. JAFFE-WATTENBACH, RegestaPontificumRomanorum,6607.
UNMANUSCRIT PENITENTIEL DETRU1T
41
sine ulla difficultate poterit prodesse. Semper in Christo valeatis, et vestris orationibus mi peccatoris memoriam fflagito ut habeatis. Voici les resultats des tentatives sition de ces libelli.
faites pour retrouver
la compo-
LIBELLUS I. A la suite du sommaire des cinq libelli transcrit ci-dessus, on lisait: Incipiunt capitula libelli primi. Suivait un index contenant les sommaires de 11 chapitres : e. 1. Quo tempore presbiteri plebium canonica auctoritate discordantes ad pacem, delinquentes ad penitentiam compellere debeant. c. 11. De confessione et penitentia, et interrogatione illorum qui peccata sua confiteri desiderant. Ces deux sommaires sont exactement ceux des c. 1 er 4 du livre XIX du Decret de Burchard, consacre a la penitence et intitule Corrector et Medicus. x On en peut conclure que le libellus contenait les textes, d'ailleurs assez longs, de ces quatre chapitres. Je n'ose rien affirmer de plus du contenu de ce libellus. Toutefois le c. 6 du Corrector : Ex penij'incline a croire qu'on y retrouvait tentiali Theodori, Nunc tibi principalia vitia explicabo ; si te per| cussum... et aussi les fragments 31 et 8 du meme Corrector. Ceux-ci I etaient egaree aux fol. 30 et 31 du manuscrit, et le fragment 6 au fol ! 54. lis concernent les regies generates de la penitence : c'est a ces J generalites que devait etre consacre le premier libellus. I I 1 I :
LIBELLUS II. DE HOMICIDIS. Ce livre s'ouvrait
par un index de 29 chapitres
(fol. 55), a savoir :
C 1. De homicidio sponte commisso. C. 29. De eo qui inhonoraverit patrem aut matrem. Nombre resumant, seurs, qui Melchiadis
de textes de ce libellus reproduisaient, parfois en les ceux de Tinterrogatoire tres etendu, a Tusage des confesconstituait te c. 5 du Corrector. Ainsi te c. 1, ex decretis pape et Triburiensi concilio, Fecisti homicidium sponte...
1• Pourlescitationsdu je renvoie,nonau textereproduitaut. CXLde la PatrologiaLatina,maisau texteCorrector, WASSERSCHLEBEN danssonouvrage:DieBussordnungen uerabendlandischen publiepar Kirche,p. 624 et suiv.
42
P. F0URN1ER
correspondait
a Tart.
1 de Tinterrogatoire
les c. 2 - 6 correspondaient — 10 - 16 — 18-23
de Burchard.
De meme
:
aux articles 2-11, — 12 - 23, — 24 - 29
D'autres du libellus se rattachaient,non a Tinterrogachapitres toire, mais a des decisions penitentielles rapportees par Burchard endroits de son Decret, En voici des exemples : en d'autres les c, 9 correspondaient — 17 — 26 — 27
a Decret, VI, — — — XIX, — —
19. 39. 130 131
dans ce livre des chapitres Enfin, on rencontrait qui corresponmais a des textes de la Summa daient, non a des textes de Burchard, de judiciis omnium peccatorum x recueil dependant pour une large part du Decret de Teveque de Worms et qui lui est de peu posterieur. C'est ainsi que le c. 7, Occidisti tu dominus servum proprium sine judicio judicis, ut homicidium sponte commissum peniteas... est etroitement avec Summa 1, 12. Le c. 8, Ex concilio apparente Si tu, domina, ancillam tuam voluntate heliberitano. an casu occiVII annos peniteas ; si casu, V peniteas, reprodisti, si voluntate, duit sous une forme un peu differente Summa I, 13. et penitentiali Theodori : Le c. 28; Ex concilio apud Confluentiam et sic vendidisti Seduxisti christianum eum, III annos mancipium Summa 1, 55. penit, reproduit Le c. 29 (d'apres Tindex) et dernier ainsi concu : Inhonorasti III annos penit. Quod si manum levasti ac patrem vel matrem, eis tulisti, VII annos, procede de Summa, I, 55. On percussionem ces exemples. II est certain que le Libellus II pourrait multiplier des chapitres, a 6te tire, pour la grande du recueil de majorite et pour quelques-uns de la Summa. Burchard,
Ce livre s'ouvrait 51. v°; a savoir :
LIBELLUS III.
DE PERJURIS.
par une table
de 23 chapitres
conserves
au fo'>
DU Bussbiicher,t. II, p. 468-505.On en connait deux 1. Voir ce recueildans SCHMITZ, manuscrits: Paris., Bibl.Nat. Lat. 3880,et Munich12205.
PENITENTIEL DETRUIT UN MANUSCRIT
43
C. 1. De perjurio sponte comtnisso; C. 23. De incendio ecclesie. Le c. 1 est ainsi concu : Fecisti perjurium sponte, vel per cupiditateni ... Summa, tit. n, art. 4. Le c. 16 = Summa, tit. n, art. 18 a Tarticle 124 de Tinterrogatoire Le c 23 et dernier correspondait du Corrector. C'est le texte ou il est question de Tincendie. nous permettent de penser que, dans ce Libellus Ces observations comme dans le precedent, on devait retrouver, dans une proportion les elements tires du Decret juxque nous ne pouvons determiner, de la Summa. taposes a ceux provenant LIBELLUS IV. du Libellus III etaient Les derniers fragments suivis de Tindex du Libellus IV, incomplet : I. — De non habente
immediatement
uxorem si cum alterius uxore mechatus
est.
12. De eo qui cum uxore menstruo tempore fornicatur. A cet extrait (au bas du fol. 57. v°), Tindex etait interrompu. retrotivait la suite de Tindex au fol. 32 :
On
13. De femina que ante immundum sanguinem post partum ecclesiam intrat. 45. Ex scarso Bede presbiteri de fornicatione. La serie des textes
s'ouvrait
par cette interrogation
:
1. Mechatus es cum uxore alterius non habens uxorem, XL dies cum VII sequentibus annis peniteas. = Burchard, Corrector art. 39. 2. Ex. c. Ehberitano. Mechatus es tu uxoratus eum alterius uxore, II carinas cum XIIII annis peniteas. = Corrector, art. 40. x 3. Ex. c. Meldensi. Si solutus ab uxore cum femina vacante stuprum fecisti, XX dies in pane et aqua peniteas = Corrector, art. 41. L'auteur
a continue
cette serie avec Taide des interrogations du Corrector, auxquelles il a ajoute des textes correspondant aux canons qui figurent dans le livre XVII du Dicret. On retrouvait dans ce recueil, apres la serie des articles 41-49 du Corrector, les ne renvoiepas au canond'Elvire: maisBurcharddonnele texte de cecanon , '• Jf Corrector vlX, 67).
44
P. FOURNIER
articles 94, 95, 101, 103, 107, 108, 109, 111, 113; venaient alors des canons empruntes au Decret de Burchard, 1. XVII, 42, 43, 39. Puis Tauteur revenait au Corrector dont on pouvait reconnaitre les articles 142, 154, 168, 169, 162. Enfin on arrivait au dernier des fragments prevus par Tindex, fait d'un passage de YExcarpsus Bedae et du penitentiel de Bede-Egbert : Adulescens si cum vir1 La serie s'achevait .gine peccaverit... par un canon concernant les parents mourir leurs enfants sans bapteme ; ils qui laissent doivent faire une annee de penitence, et numquam sint sine penile canon est attribue au concile de Tribur. tentia; A ce point ce terminait le Libellus IVUS, comme Tattestait la mention : Explicit libellus quartus (fol. 38). LIBELLUS V. Ce livre s'ouvrait
par
un index
de 73 chapitres.
C. 1. Quod in Dei sacrificio vinum aqua offertur mixttim. C. 73. De vita sacerdotum. Le c. 1. ex concil. Carthag : Ut in sacramento corporis... aqua mixtum = Burchard, V. 3. Suivaient Burchard, V. 2, 4, 14, 15, 18 ; XIX, 99, 70. il resulte que ce livre Des indications foumies par le manuscrit contenait des prescriptions relatives aux divers objets nombretises objets annonces au sommaire qu'on a pu lire plus haut 2. Ces prescriptions provenaient pour la plupart du Decret de Burete extraites n'aient de chard; nous ne doutons pas que d'autres la Summa. J'ajoute le c. 2. du concile tenu que le c. 60 reproduisait en 1023 a Seligenstadt et souveut ajoute en appendice ati Decret de Burchard. On peut conclure de Tensemble de ces observations que les deux sources principales de la collection de Turin sont, en premier lieu le Decret de Burchard, omnium en second lieu la Summa dejudiciis Nous y avons reconnu en outre un.passage de YExcarpeccatorum. si nous avions Peut-etre, psus Bedae et un canon de Seligenstadt. a notre disposition le texte complet du recueil, y constaterionsnous la presence d'autres canons penitentiels variees, d'origines aient constitue un mais il. est peu probable que ces canons 1. Cf. Schmitz,t. II, p. 655 et685. 2. Les cinq dernierschapitres annonces a Tindexmanquaientdans la collection.
UN MANUSCRIT PENITENTIEL DETRUIT
•
45
de la collection. Somme toute, elle procede Element important soit par Tintermediaire de la Sumde Burchard, soit directement, ma qui, pour une tres large part, derive du Decret de Teveque de Worms. D'ailleurs Tauteur n'ecrivait pas (il le dit dans son prologue), pour les savants, mais pour les simplices ; il entendait leur presenter un manuel bref et, pour cela, il choisissait parcimonieusement les textes et au besoin les resumait. a BurLa collection en cinq libelli est evidemment posterieure la tres grande influence de chard, et est une preuve nouvellede ce recueil, dont on retrouve la trace dans tout TOccident ; mais a la diffusion des textes et des recueils de elle semble anterieure II n'est pas temeraire d'en placer Torigine la reforme gregorienne. au milieu du XI siecle. 1 II semble bien que sa patrie soit TItalie la presence d'un texte concernant du Nord ; ainsi s'expliquerait un personnage appartenant au clerge de Verceil. 2 On sait d'ailleurs que Tinfluence du Decret de Burchard s'est exercee aussi profondement en Italie que dans les autres contrees de TOccident. II est a souhaiter que ces lignespermettenta unerudit dedecouvrir un autre manuscrit, en complet et en bon etat, de ce penitentiel la structure. cinq livres dont on s'est efforce de faire connaitre Paul
FOURNIER.
1. A la suitedu LibellusIVmavait ete ajoute un rcsnmedesdecisionsde la reformegregoriennesurla vente deseveches,des abbayes,des prieures(Cf.conciledenovembre1078,dans Jaffi, Biblioiheca gregorlana,p. 233),Ceresumeest suivi de 1'apocryphecontrela simonieattribuea un pape Pascal(Fraternemortis:cf. Friedbergsur C I. q. 1, c. 7. et JAFFE-WATTENn° 6613a) — Cestextes paraissent6treuneaddition au BACH, RegestaPoniificumRomanorum, recueil. 2. Reverendissimo dominosuo Fullanocelibatusgaudiissublimatoneenondominovenerabili sacersotiLanfrancoomniumsancte Eusebianeecclesiesacerdotumultimusauream et pcrpetuamvite contemplativecoronam cum devotofamulatu.Plurimisjam sepe transactis... cautissimeobservet.
SUR
LES
RELATIONS
D'APRES
DE
L'AME
ET
DU
CORPS
AVICENNE
L'on a remarque tres justement que Tetude des rapports entre la pensee de saint Thomas d'Aquin et celle d'Avicenne demande Sur certains points a etre menee avec precaution et discernementx. sur d'autres il conserve son saint Thomas s'inspire d'Avicenne, sur d'autres encore il combat nettement le philoindependance, sophe arabe. A propos de chaque question particiiliere la comparaison doit e"tre reprise. C'est ainsi que recemment M. Gilson mon-' la costrait saint Thomas critiquant, plus ou moins directement, mologie et la theorie de la connaissance d'Avicenne 2, tandis que nous indiquions les emprunts faits par saint Thomas au meme philosophe soit en logique, soit pour resoudre le probleme de Tindividuation et celui de la composition de Tetre cree 3. Entre les deux series de conclusions, il n'y a aucune opposition historique. II est meme aise de constater que, chez Avicenne, les solutions donnees au probleme de Tindividuation et a celui de la composition de Tetre cree, sont loin d'etre exploitees d'une maniere systematique, et qu'elles viennent se heurter a une conception des rapports entre Tame et le corps, de meme inspiration que sa cosmologie et sa theorie de la connaissance. Saint Thomas, comme on le sait, est reste fidele a la theorie aristotelicienne de Tame forme du corps, et il a nettement admis, dans TSme ou dans le compose hutnain, la distinction entre Tessence et Tetre. Voici, au contraire, sur ces deux points, quelle est la maniere de voir d'Avicenne. 1. A. FOREST, Bulletinthomiste,IV,5, p. 140. 2. Et. GLSON,Pourquoisaint Thomasa critiquesaint Augustin,dans Archivesa histoire doctrinale el littirairedu moyenage,annee1926-1927, p. 35ss. 3- Le«Deenteetessentia»desaint Thomasd'Aquin(Bibl.thorn.VIII), Le Saulchoir,Kain, l«6.
48
M.-D. ROLAND-GOSSELIN, 0. 1*.
La fermete et la decision d'Avicenne lorsqu'il affirme que Tame n'est pas creee avant te corps, et que le corps est le principe de des ames individuelles donner a la multiplication x, pourraient croire que, d'apres lui aussi, Tame est la forme du co'rps. fortement sur la dependance D'autres passages, qui insistent ou Tame tient Tetre du corps, sujet de son etre a elle, sont bien dans te meme sens. II est impossible, lisons-nous, que le sujet proL'ame pre de Tame soit en acte, si ce n'est par Tame elle-meme. donne a son sujet propre d'etre en acte, et elle le fait ce qu'il est 2. actifs C'est elle qui tient unis, et compose entre eux, principes de son corps 3. Et lorsqu'elle vient a se separer du et materiaux » du corps, celui-ci change de forme 4. L'ame est la « perfection et parfait par elle. C'est elle encore qui determine sujet, constitue Tespece B. mais dans le meme traite, Avicenne repousse Ailleurs cependant, et il repete souvent, en termes expres la theorie aristotelicienne, avec nettete, que Tame ne peut etre en aucune facon une forme sur sa dans la matiere 6. II n'est pas permis d'hesiter imprimee « solitaire », dont Taction vraie pensee. L'ame est une substance du corps 7. Son etre ne depend pas du corps, propre est independante 1. Ibid. p. 65. 2. AVICENNE, (Venetiis1508), De anima, I, 3, f. 3 c : « ...proprium subjectum animae impossibileest esseid in effectunisi per animam, et animaest causa unde est sic... Sed anima est Constituenssuum propriumsubjectum,et dat ei essein effectus>. 3. I, 3, f. 3 d : « Ergo anima quae est in omni animali ipsa est congregansprincipia sive materiassui corporis,et conjungenset componenseas eomodoquo mereanturfiericorpusejus, et ipsa est servanshoc corpussecundumordinemqui decet, et propter earnnon dissolvuntillud extrinseca permutantia, quamdiu animafuerit in illo». 4. I, 3, f. 3 c: i Cumautem separatur anima, sequiturnecessariout accidat ei cum separatione ejus forma inanimalitatis quae est sicut opposita formae complexioniquae est congrua animae.Et haecformaet haec materiaquam habebat anima nonremansit post animamin sua speciealiquomodo, seddestruitur ejus species,et ejus substantia quae erat subjectum animae et anima substituit in eoaliam formampropterquam remaneat materiain effectuin sui natura. Illud ergo corpusnaturalenon erit j amsicut erat. Sedhabebit aliamformamet aliaaccidentia». 5. I, 3, f. 4 a : « Anima ergo perfectioest subjecti, quod est constitutum ab ea ; est etiam constituensspeciemet perficiensearn». — Maisdeja plus haut, 1,1, f. 1 c, Avicenneavalt fait cette remarque : « Deindedicimus quod omnis forma est perfectio, sed non omnis perfectio forma... Et cujuscumqueperfectionisest essentiaseparataper seipsa, certenon est formamateriae, nee in materia». 6. V, 2, f. 22 d : «Dicemusergoquod substantia quae est subjectumintelligibiliumnon est corpus, neque habens essepropter corpus ullo modo, eo quod est virtus in eo aut forma ejus >. f. 23b :« ergo impossibileest earnessein corpore».f. 23be :«Impossibile igitur est ut essentia quae format intelligibiliasit existens in corporealiquo modo...» f. 23 d: « Patet ergo ex praedictisquod anima non est impressain corporeneque habet esse per corpus ». 7. V, 1, f. 22 d:« Et est (anima), sicut postea dcclarabimus,substantia solitaria, id est per se quae habet aptitudinem ad actiones... >
DE L'AMEET DU CORPSD'APRESAVICENNE SURLES RELATIONS
49
meme comme d'une simple cause materielle. Le corps est pour elle sans que Aussi peut-il etre detruit quelque chose d'accidentel. Tame cesse d'exister x. Si mention est faite du corps dans la definition de Tame, c'est qu'on la considere alors, en physicien, comme II est reserve a la savitaux. le principe des divers mouvements gesse de Tetudier en elle-meme 2. Le motif invoque de cette solitude de Tame humaine est, bien 3. D'ou Ton pourrait etre tente entendu, son activite intellectuelle Avicenne distingue, dans Thomme, de deduire que, probablement, laissant au moins Tame rationnelle des ames sensible et vegetative, veritablement te corps. Mais Avicenne a ces dernieres d'informer Tunite de Tame exclut lui-meme cette hypothese en soutenant humaine 4. Bien que Tame vegetative se distingue specifiquement de Tame sensible, celle-ci, dans Tanimal, remplit les fonctions de Tame vegetative, et et, dans Thomme, les fonctions vegetative sensible relevent de la meme ame qui est le principe de la vie intellectuelle. Avicenne ici tres heureusement sa doctrine applique de le logique du concept 5. De ce point de vue, il est interessant de noter, Avicenne serait avec saint Thomas contre les partisans la pluralite des formes. Comment done caracteriser le mode de l'union de Tame humaine avec son corps ? A Tegard de ce corps, sans lequel elle n'eut pas ete creee, et auquel elle est individuellement en sorte adaptee, qu'elle n'eut jamais pu s'unir a un autre ; a Tegard de ce corps 1. V,4, f. 24 cd : «Jam enimprobavimuset ostendimusquod anima non est impressain corporealiquomodo; ergocorpusnonestformatumformaanimaerationalis,nequead modum compositionis, nequeadmodumsimplicitatis...Ergononpendetanimaex corporeut causatum, ex suacausaessentiali,quamviscomplexioet corpuscausaesint animaeaccidentales».Et plus loin: 0Attribuensautem animaeessenon est corpus,nequevirtus corporalis,sed sine dubio essentiaexistensnudaa materiiset mensuris...Nequeest corpusnisi causaaccidentalis». 2. 1,1, f. 1 d ; V,5, f. 25 c. 3. VoirV, 2, f. 22 d ; 23, 24 a. 4. 1,3,f. 3 d :« Posteaautem declarabiturtibi quodanimaunaest ex qua defluunthae vires in membra...s Le passagequi precedecesmotsne parle expressement de Tunitedel'ame que animale.MaisTensembledu chapitre,commetous ceuxdu traite, vise, il nous semble,l'ame humaine.En tout casil en estbienainsidu cli.5 decepremierlivre,ousont precisesles rapports entrelesdifferentesfacultesde l'ame,et ou il est dit, f. 5 c :« moresautem in nobissunt non qui comparanturhuic virtuti (activae),nisi quia anima humana,sicut posteascies,est una substantia habenscomparationemad duo,quorumunum est supra earnet alteruminfraearn». — Voiraussi: V, 8, f. 28 a : « Meautem potius erravit qui posuit animamunam essentiam,et praeterhocjudicavitmembraprincipaliaessemulta.Cum enimdiscessita philosophistenentibusimultitudinespartiumanimae,et consentittenentibusearnesse nescivitquia ex hoc unam, sequiturponereunummembrorumprimumex quo principaliterpendeat».Avicennese range^ evidemmentparmices derniersphiiosophes,en admettant commeorganeprincipalunique le 3>f•3 c ss:«Contra hoc autemsic respondemusetc... >— VoirLe«Deenieetessentia» .'' ,i„ de samt Thomas d'Aquin,p. 12 note. Melanges — T. II Mandonnet 4
50
0. P. M.-D. ROLAND-GOSSELIN,
dans sa complexion elle donne Tetre, qu'elle maintient auquel une sorte et qu'elle fait vivre et agir, Tame eprouve singuliere a s'occuper de lui et a d'« affection » qui la porte invinciblement le dinger \ D'autre part, le corps est fait pour Tame. II est organise par elle, et pour elle, en vue de lui faciliter la vie intellectuelle un obstacle et que Tame 2, encore qu'il y soit souvent superieure 3. a conquerir sa parfaite doive chercher independance L'activite de Tame a, en effet, comme deux faces : Tune tourdont elle recoit les idees ; Tautre nee vers le haut, vers Tintelligence tountee vers le bas, vers le corps sur lequel elle agit et dont-elle utilise, de multiples facons, les services. Comme, par ailleurs, cette d'un cote, elle activite est une, Ton s'explique que, s'exercant retentissent sur et que les sentiments delaisse Tautre, eprouves cette partie d'elle-meme pas Torigine ; le qui n'en fut pourtant et te moral, comme nous disons, influent inevitablement physique de Tunite de Tame au sein de sa en consequence Tun sur Tautre, double vie 4. des rapports de Tame et assez complexe Que cette description de la connaissance d'allure du corps soit liee a une theorie plac'est logique. et que saint Thomas ne pouvait admettre, tonicienne, Nous en Nous n'avons T expose de cette theorie. pas a reprendre un aspect, qui n'interessait pas directement signalerons cependant les recherches de M. Gilson 5, mais qui peut avoir son importance i. V, 3, f. 24 b : «Sed in substantia animae quae incipit esse cum aliquo corpore, propter quod debuit creari, inest ex primisprincipiisaffectioinclinationisnaturalis ad occupandumse circailludet providendumei in omnibus,et adhaerendumei, et per haecomniafit ejuspropria et alienaturab aliis corporibuscircaillud tantum ».V,2, f. 24a :« Et quia oportet quodproprietas animaein corporesit quasi affectioquaedamin eo, occupansillam circa gubernationemcorporis, et curam ipsius,quae est in ea propter debitum corporis.Cujus curae anima est causa, quae non habet esse,nisi cum habet esseejus corpuspropriumcum officiosuo et complexione». 2. I, 5, f. 6 a : « Obligatio enim animae cum corpore, sicut postea adhuc declarabitur, est propter hoc ut perficiatur intellectus contemplativuset sanctificeturet mundetur ». 3. V, 3, f. 24a :«Anima autemhumana juvatur corpore,ad acquirendumprincipiailia consentiendi et intelligendi; deinde cum acquisieritredibit ad seipsam.Si autem obstiterint aliquae virtutum quae sunt infra earnet impedierintearn aliquibusdispositionibuscoram positis retrahent cam a sua actione.Si vero impedita non fuerit non egebit eo postea in suis propriis actionibus,nisi in aliquibus tantum... Cum autem pcrficitur anima et roboratur sola per se operatur actionessuas absolute.Virtutes autem sensibiles,et imaginativae,et ceteraevirtutes corporalesretrahunt earna sua actione». 4. I, 5, f. 5 c :«...anima humana, sicut postea scies, est una substantia habens comparationem ad duo. Quorum unum est supra earn, et alteram infra earn... tanquam anima nostra habeat duas facies,faciemscilicetdeorsumad corpus...et aliamfaciemsursumversus principia altissiina...» V,2, f. 23 d : «Dicemusergoquod substantia animaehabet duas actiones,unam actionem comparationecorporisquae vocatur practica, et aliam comparationesui quae est apprehensioper intellectum,et utraeque sunt diffidentesseet impedientes.Unde cumoccupata fuerit circa unam, retrahetur ab alia ; difficileest enim convenireutramque simul... Causa autem hujus totius est una, secundum quod anima tota se convertit ad unum quodlibet». Voir aussi 1,3,f. 3d :« Sed propter dominiumquod anima habet in illisetc... » 5. G. cependanty fait allusionk proposde Guillaumed'Auvergne,art. cite p. 52.
DE L'AMEET DU CORPSD'APRESAVICENNE SURLESRELATIONS
5l
pour bien entendre saint Thomas lorsqu'il met au point la theorie de la connaissance de Tame par elle-meme. augustinienne Avicenne admet, en effet, et c'est une suite normale de Tindependance de Tame a Tegard du corps, que Tame se connait soide quelle maniere, sous meme immediatement \ et il expose assez curieuse, et en termes tres moune forme hypothetique dernes 2. Imaginons, dit-il, un homme cree d'un seul coup a Tetat adulte, mais un voile sur les yeux et dans le vide, sans le moindre contact avec les realites sensibles, ignorant meme ses membres et Tordre exterieur qui les assemble. Cet homme ne saura pas s'il respire, il s'il a un cerveau, un cceur, des sens, mais tres certainement affirmera sans hesiter sa propre existence. Et si, dans ce meme Tun quelconque de ses membres, etat, il pouvait se representer il ne se rendrait pas compte que ce membre fait partie de son moi et qu'il est necessaire a son essence. En effet, il me faut Texperience sensible, ou Tenseignement, pour m'apprendre que j'ai un cerveau, un cceur, etc.; je ne percois pas que je suis Tun ou Tautre ; et c'est bien la te signe que nul de ces organes ou de ces membres 1. 1,1,f. 2 b ; V,2, f. 23c ; 3, f. 24c ; 4, f. 25b ; 6, f. 25d ; 7, f. 27b. 2. 1,1,f. 2 b :« Dicemusigiturquodaliquisex nobisputaredebetquasisubitocreatusesset et perfectus.Sedvelatovisu suo,ne videat exteriora,et creatusessetsic quasi movereturin aere,aut inani, ita ut eumnon tangeretspissitudoaeris,quam ipse sentireposset,et quasi essentdisjunctamembraejus, ita ut non concurrerintsibi, nee contingerentsese.Deindeut videatsi affirmetessesuae essentiae.Nonenimdubitabitaffirmareseesse.Nontamenaffirmabit exteriorasuorummembrorum,neeoccultasuoruminteriorum,nee animum,nee cerebrum, nee aliquidtalium,sed extrinsecusaffirmabitse esse.Cujusnon affirmabitlongitudinemnee latitudinemnee spissitudinem.Si autemin iliahoraet in hocstatu possibileesset ei imaginari manutnaut aliquodmembrum,nontamen illudimaginereturessepartemsui,necnecessarium suaeessentiae...Ideoexpergefactushabet viamevigilandiad sciendumquod esseanimaeest aliudquamessecorporis.Imononegetcorporead hocut sciatanimamet percipiatearn».V,7, f. 27 b : « Repetamusautem id quod praediximus,scilicetquod si subitocreareturhomo, expansisejusmanibuset pedibus,quaeipsenonvideretnequecontingeret,nequeipsa se contingeret,neque audiret sonum,nesciretquidemesse aliquodsuorummembrorum,et tamen sciretse esse,et quia unum aliquidest, quamvisnon sciretiliaomnia...Si autem totumcorpusnonfueritid in quoconjunguntur,sed aliquodmembrumproprium,tunc aut illud membrumerit id quodteneo,quia essentialiterest ego,aut intentioejusde quoteneo,quodessentialitersit ego,non est ipsum membrum,quamvisipsumsit ei necessarium.Si autem ipsum membrum,scilicetaut cerebrum,aut cor, aut aliquidaliud...sit idipsumde quopercipioquod sit ego,tuncoportetut perceptioquamipseegopercipiosit perceptioilliusrei... Nonestautem ita in re. Nescioenimme haberecerebrumvel cornisi sensu,et auditu, et experimento,non quodcognoscamipsumesseego.Undeipsummembrumessentialiternon est id quod percipio ipsumesseego,sedaccidentaliter.Intentioautemde eoquodcognoscoquodsit ego,est id quod designoin ea dictionecum dico: sensi,cognovi,feci; quae proprietatesconjunctaesunt in unoquodest ego.Si quis autemdixerit: nescis haecest anima,dicammesemperscire,et quia quia haecest intentioquam vocoanimam,sedfortassisnescioillamappellarianimam.Cun autemintellexeroillud in se vocari animam,intelligamillud esse hoc, Undenescioquod illudegosit anima,dum nesciveroquidsit anima.Non est autemsic dispositiocordisaut cerebri. Intelligoenimquid sit cor, vel cerebrum,sednon intelligoquod ipsumsit ego.Cumenim, intelligoquodipsaanimaest principiummotuumet apprehensionum quashabeoet finisearum ex hisomnibuscognoscoquodaut ipsaest ego verissime,aut quodipsaest regenshoccorpus..»
52
M.-D. ROLAND-GOSSELIN, 0. P.
n'est essentiellement mon moi tel que je le percois dans son essence ; ils n'ont avec lui qu'un rapport accidentel. Ce que j'appelle mon moi, c'est ce que je designe en disant: j'ai senti, j'ai connu, etc.; ces actes divers s'unissant dans cet un qui est mon moi. Ce moi, je puis ignorer qu'il est une ame, si je ne sais pas ce que c'est qu'une ame ; mais sachant ce que Ton entend par ce mot Sme, immediatement je vois que j'en suis une. Par contre, on a beau me dire ce que signifient les termes cerveau ou cceur, je ne vois pas que je sois Tun ou Tautre. Avicenne precise egalement que Tame connait sa propre essence avant de connaitre son etre et sa pensee \ Elle la connait en sa et elle percoit cette « affection » qui la singularity individuelle, de toute autre 2. « Affection », on le sait, concue par distingue Avicenne comme une sorte de resultante, dans Tame immaterielle, de Tindividualite qui lui vient du corps auquel elle est destinee 3. En tout ceci, cela est clair, nous sommes loin de la philosophie thomiste. * * reconnue a Tetre de Tame devrait, L'independance semble-t-il, a admettre, dans Tame, une distinction entre obliger Avicenne Tessence et Tetre, et, dans Tessence de Tame, la presence de ce de T£tre possible qui assure avant tout, a ses yeux, la composition cre6 en regard de la simplicite absolue de Tetre necessaire. En fait, ce n'est pas aussi simple. D'une part, en effet, si Avicenne n'exclut jamais de Tame humaine la composition et d'etre, et si meme quelques exd'essence bien la supposer, nous n'avons pressions paraissent pas cependant rencontre de textes formels ou il lui en fasse nettement Tapplication. D'autre ou part, le possible qui doit preexister, logiquement dans le temps, a toute substance creee, n'est pas autre chose, dans le cas de Tame humaine, que le corps auquel elle vient s'unir. Avicenne n'en fait pas mystere, et il ne semble y voir aucune difficulty. Cela lui parait, au contraire, bien plus clair que le cas des 1. V, 6, f. 25 d :«Anima autem intelligitseipsam,et hoc quod intelligit seipsatn,facit earn intelligerese esse,et intelligentem,et rem intellectam, et intellectum. 2. V, 3, f. 24 c : « Et quia accidit ei percipereessentiamsuam singularem,quod habet ex eo quod percipitaliquam affectionemquae est ejus propria et non alterius». 3. Cf. Ibid., texte cite dans LeaDe enle... p. 66.
SUR LES RELATIONSDE L'AME ET DU CORPSD'APRES AVICENNE
53
entierement de toutes relations avec la madegagees substances tiere %. ici une precision Avicenne ajoute cependant nouvelle, qui vient soit dit en passant, le reproche fait par Averroes a la infirmer, de mettre dans la substance te poutheorie du possible, spirituelle voir de ne plus exister 2. Dans les etres simples, qui subsistent il est impossible unis Tun que se rencontrent separes de la matiere, de detruire 3. Entendons : a Tautre Tacte de durer et la puissance de se detruire car il n'est pas question la puissance soi-meme, que a ces substances ait prise sur elles et les prive rien d'ctranger de teur etre. Et ce n'est II en va de Tame comme de ces substances simples. avoir sur qui pourrait pas te corps, dont elte est independante, de destruction. Le corps est simplement la puiselle un pouvoir a Tame de devenir telle ame unie a tel corps sance qui permet 4. individuel au cours de cette discussion, dont nous avons sitnUn moment, un peu laborieuse, il est question de la compoplifie la marche Mais aussitot Avicenne sition de Tame elle-meme. tourne court et il esquive le probleme 5. Nous n'avons pas remarque qu'il Tait au moins d'une maniere explicite. repris ailletirs, de ce qui est dit par lui des Si Ton tient compte cependant differentes virtttalites de Tame (de ses fonctions sensible et vegede la connaissance et surtout Ton peut raitative), intellectuelle, sonnablement chercher de ce cote Torientation de sa pensee. N'est1. V, 4, f. 24 d : Et propter hoc etiam negavimus in premissis animas ante corpora esse multa numero ; et propter hoc etiam quod necesseest quod quidquid incipit esse praecedet illud materia quae sit apta recipereillud, aut apta comparari ad illud, sicut ostendimus alias... Sed cum sit aptitudo recipiendi animam, et aptitudo instrumentorum comitantium, tunc creatur a causis separatis illud quod est anima ; hoc autem non contingit in anima,tantum, sed in omnibusformis habentibus initium s. Cf. Le «De cnie... p. 153ss. 2. Cf. Le <sDeente... p. 190. 3. V, 4, f. 24 d ss.:« Dicemusergoquod nulla causa destruit animam aliquo modo. Quicquid solet destrui ex aliqua causa quae sit in illo est potentia destruendi, in quo est ante destructionem effectus permanendi. Aptitudo autem ejus ad destructionem non est ex suo effectu permanendi... Dicemus igitur quod in omnibus compositis et simplicibus existentibus in compositis,possunt conjungi effectus permanendi et potentia destruendi. In rebus autem simplicibusseparatis per se, impossibileest haec duo conjungi. Et absolute dicimusquod impossibile est conjungi in aliquo unius essentiae has duas intentiones... Manifestumest igitur quod in eo quod est simplexnon compositum,aut radix compositi,non conveniunteffectuspermanendi et potentia destruendi compositionesuae essentiae... Si autem fuerit in eo effectus permanendi et habuerit esse, tunc non est in eo potentia destruendi, ergo manifestumest quod in substantia animae non est potentia corrumpendi...» 4. V, 4, f. 24 c, d. 5. Ibid. f. 25a : t ...ergo si anima est simplex absolutenon dividitur in formam et materiam sed si est compositadimittamus nunc compositionem...»
54
M.-D.ROLAND-GOSSELIN, 0. P.
ce point par la dualite de la connaissance qu'il explique la composition de T Intelligence, premiere creation de Dieu ? II est bien certain, en tout cas, que Tusage fait par saint Thomas de la distinction entre Tessence et Tetre, depasse de beaucoup, en extension et en rigueur, ce qu'il pouvait trouver a ce sujet dans la traduction latine des ceuvres d'Avicenne. Paris, 5 octobre 1928.
M.-D. ROLAND-GOSSELIN, 0. P.
UN
ASPECTO DE
IRKPLOHADO LA.
TEOLOGIA.
DE
LOS
OIUGENES
ESGOLA.STIG1
en la Europa El estudio de los origenes de la teologia dogmatica cristiana medieval tiene un interes palmario, no solo desde el punto de vista historico, sino tambien por el auxilio que puede prestar pade las doctrinas escora la mas perfecta inteligencia y valoracion lasticas. Hasta la fecha, sin embargo, puede decirse que esa zona todavia de la cultura Es de la historia inexplorada. permanece han sido exploracierto que los origenes de la filosofia escolastica desde el siglo xix. dos metodicamente intensidad y con bastante Es cierto asimismo reinante que la fusion y a veces confusion, en la Edad Media, entre las esferas de la filosofia y de la teologia hace pensar, al primer golpe de vista, que los origenes de esta se habran de confundir con los de aquella. Los temas cardinales de la nietafisica sirven, efectivamente, de preambula fidei en la teolosin embargo, temas fuera de aquellos gia dogmatica. Quedan, una multitud de pfoblemas cardinales, y nudos, estricta y exclusivamente teologicos, cuyo planteo y solution exigia una cultura filosofica superior a la de los primeros escolasticos. Y, en efecto, la historia comprueba al ponernos esta anticipation aprioristica ante los ojos un salto o solucion de continuidad en la cultura teoloentre los siglos xi y xn : desde Abelardo, San gicodogmatica Anselmo y Pedro Lombardo hasta Alberto^Magno, Santo Tomds y Escoto media un abismo de profundas diferencias, que atanen al uso mas intenso y extenso de la razon filosofica en la demostracion de los dogmas y en la sistematizacion de las doctrinas. 6mo llenar est evacio que la historia nos ofrece? ^Como evitar <<_<.. esa soluci6n de continuidad medieen la evolucion de la dogmatica val ? Dos explicaciones cabe proponer, por despues de desechar acientifica la hipotesis de la originalidad del siglo xm, que todavia algunos consideran proles sine matre creata. La explicacion primera, que cabe proponer y que de hecho ha
M. ASINPALAC10S
56
en el hecho de la introduccion de la fundase ya propuesta, era conocida en la aristotelica, que s61o parcialmente enciclopedia antes de dicho siglo. La metafisica, cristiana psicologia Europa ciertos ofrecia, en efecto, a los escolasticos y logica de Arist6teles de investigation, definition filosoficos documentos y y metodos razonar las demostracion, para y sistematizar indispensables Pero esos documentos de la ciencia griega no reveladas. verdades sino a traves y por el entraron en la Escolastica directamente, asi orientates como espaintermedio de los filosofos musulmanes, al latin en Toledo principalmente, fioles, cuyas obras, traducidas aristotelicas caudal de ideas, originariamente ofrecian riquisimo y sistematizadas, analizadas, interpretadas, neoplatonicas, pero por los pensadores ampliadas y deformadas y, a veces, alteradas del islam. medieval de la teologia escolastica Esta explication genetica tiene un valor indiscutible por los historiadores. y ya reconocido es la justificaIndiscutible digo, porque si la teologia dogmatica al rithubo de progresar tion filosofica de las verdades reveladas, de en filosofia mediante la introduction mo del progreso alcanzado de Alquendi, arabes ; y las citas abundantes aquellos documentos
sido
Averroes, Abentofail, Alfarabi, Avicena, Algazel, Avempace, x Avicebron y Maimonides que a cada pagina saltan en las obras de del siglo xm, son un hecho que no cabe escamotear. los escolasticos comienzan de la Escolastica Por eso, los historiadores ya a preocuen todo su alcance de interpretar y comprender parse seriamente de aquella genesis deje este hecho, para que su valor explicativo de una de ser un topico vago y rutinario y logre los caracteres Tres series de estudios cientificamente comprobada. hipotesis las fuentes arabes : ante todo, catalogar exige esta comprobacion llevar a cabo ; es decir, se intenta cuya comparacion y latinas formar un repertorio completo de las obras arabes, citadas por los latinas del siglo xm, y de sus traducciones escolasticos que se la como ya impresas ; viene despues asi manuscritas conserven, dichas tarea critica de mayor empeSo, que consiste en revisar inexactas latinas medievales traducciones y oscuras) (a menudo con toda fidelidad a la luz de sus originates arabes, interpretados y con la precision tecnica del lexico especial de las ciencias filosoademas la redaction ficas ; simultaneamente hay que emprender de ese vocabulario definitiva tecnico, que permita y sistematica 1. Estos dosultimos pensadores,aunque judios de religion,fueron arabes porl al engua en que escribieronsus obras filosoficasy por su formacioncultural en mediosislamicqs
LOS ORIGENESDE LA TEOLOGIAESCOLASTICA realizar
I [ I I | I | I
la reyisi6n
antedicha
con todas
las garantias
57
de exactitud
posibles. No es, como se ve, empresa facil ni de breve plazo la que estas tres series de estudios exigen. Hasta la fecha. solo la primera puede armola colaboracion darse por ultimada 1. Las otras dos reclaman (fiiologos y filosofos a la vez) que menica de varios especialistas de los pensadores las obras filosoficas tradujeran todicamente a la vez las versioarabes conocidos de los escolasticos, rectificando Algo se va haciendo en este nes medievales por estos utilizadas. sin direction armonizadosentido, pero de una manera esporadica, del cardenal Una reciente iniciativa Ehrle, ra, sin plan organico. xv, parecio augurar cierta rectification por Benedicto patrocinada coorde conducta, en el sentido de una mas estrecha colaboracion dinada entre los especialistas ; pero las ordenes religiosas que han a preocuparse ahora de este problema comenzado (benedictinos maronidominicos de Kain, jesuitas de Beyrouth, de Maredsous, tas de Roma) y los aislados medievalistas y arabistas que de tiemno acabau a su planteo y solucion, pos atras vienen dedicandose de ponerse de acuerdo para unificar sus esfuerzos dispersos 2 a Entre tanto que este lejano ideal se realice, yo me atreveria sobre otro aspecto del prollamar la atencion de los especialistas o mas que este a que acabamos de aludir. blema, tan interesante musulmanes cuyas obras Algunos, si no todos, los pensadores los escolasticos, conocieron y cuyas ideas utilizaron eran, no unicamente filosofos, sino tambien teologos. El islam tiene su credo, De y es, por ende, muy natural que haya tenido su dogmatica. hecho la tuvo, en efecto, y desde muy pronto 3. Por otra parte, el islam coincide con el judaismo y el cristianismo en ser una religion monoteista. Mirada de cerca, mas que una religion aparte, diriase mixta de antitrinitaria que es una herejia cristiana, y de arriana : 1. Ha sido: llevada a cabo, desde principios del siglo xix, por los trabajos de, JOURDAIN WUSTENFELD WENRICH, y STEINSCHNEIDER. 2. Un suclnto resumendel estado actual del problemapuede verse en la nota bibliografica de MASSIGNON sobrelostrabajos del P. M. Bouyges,apud Revuedu Mondemusulman,volumen LIX,1925, pags. 331-333.— Recientemente,el mismb P. BOUYGES ha comenzadoa publicaruna BibliothecaArabica Scholaslicorum,cuyo volumenprimero,(ALGAZEL, Takofpi contiene la edicion texto de famoso al-Falasifa), del arabe este libro ,tan conocidode los escolasticosa traves de su traduction Iatina medieval,y desdeel ano 1885utilizadoya por los arabistas,gracias a la edicion arabe, bastante correcta, del Cairo. Tambien un prelado maionita,Mgr NematallahCarame,ha publicadola traducci6nIatina de la parte tercera del \iiad an-nachade Avicena,bajo el titulo de AVICENNAE ex arabo Metaphysices c ompendium latinumreddidit(Roma 1926). GoLDZ1HER (trad. Arm), Le dogmeetla loi deVislam(Paris,Geuthner,1920),capitule »„3"r5f' "i, ueveloppementdogmatique,pags, 61-109.
58
M. ASINPALACIOS
fuera de la trinidad y de la encarnacien, que el islam niega, el resto de los dogmas cristianos coinciden, grosso modo, con los islamicos 1. del islam que desde los primeros siglos De aqui que los pensadores razonar su propio credo, utilizando intentaron para ello la metafitambien los sistemas sica y la logica griegas, de aprovecharan oriental ; pero teologia dogmatica forjados ya por la patristica en este punto ocurrio lo mismo que hemos dicho antes, respecto musulmanes de la filosofia perfeccionaron, griega : los teologos la teologia patristica ampliaron oriental, y sistematizaron cuyas demostraciones filosoficas eran pobres y esquematicas. Entre el sistema dogmatico de San Juan Damasceno y la Summa del Angelico Doctor media un abismo. Esa misma profunda diferencia puede decirse que existe entre el primero, es decir, San Juan Damasceno, de los principales teologos islamicos. y Algazel u otro cualquiera Ahora bien, las obras de estos ultimos estuvieron en manos de los escolasticos de occidente, lo mismo que sus libros puramente filosoficos. De Raymundo Martin, por lo menos, consta que conocio teologicas de Algazel y de y aprovecho algunas obras estrictamente Averroes 2. Era, ademas, muy natural que eso sucediese, puesto toledanos a la version de las que antes de decidirse los traductores les era forzoso elegirlas obras filosoficas que sabemos tradujeron, u entre las varias que de los mismos autores arabes les presentaran les Servian. ofreciesen los moros latinados que de intermediaries Es decir, que al lado, por ejemplo, del Macdsid alfalasifa de Algazel Gundisalvi Iatina sabemos que hizo Dominicus (cuya traduction Algazelis arabis 3, era muy bajo el titulo de Logica et philosophia en la misma biblioteca el Ihia o el Ictisad, probable que estuvieran del mismo autor, obras ambas que por ser estrictamente teologicas fueran descchadas por el y, como tales, vitandas por islamicas, sino transa los cristianos, islamizar traductor, que no pretendia aristotelica. Sin embargo, al desmitiiles tan solo la filosofia 1. San Juan Damasceno,que conociaa fondoel islam,lo catalogaentre las herejiascristianas en su De Haeresibus(OperaOmnia,Paris, 1712; tomo I, pags. 110-115,num. 100).Por otra parte, ALGAZEL (en su Quistas,edic. Cairo,1900,pag 60) confiesay admitecomoverdad infalibletodos los dogmascristianos,exceptuandoel de la trinidad. Cfr. ASIN,La Escaiologia musulmanaen la Divina Comedia(Madrid,1919)pag. 101. cita y aprovecha(a veces traduciendo 2. Las obras de ALGAZEL que Raymundo MARTIN argospasajes)en su Pugio fideiy en su ExplanalioSymbolison las siguientes: Tehdjot,Mdcsad, Monquid,Ihia, Mizan, Mixcat y Macdsid.Todasson teologicas,excepto la ultima. De AVERROES, aparte varias obras filosoficas,cita y aprovechasu Kitab falsafa, su Tehdfoty su Epistola ad amicum,estrictamenteteologicas.Sobre las obras de otros filosofosarabes, Alfarabi, Avicena,Arrazi, citados en dichos libros, cfr. ASIN,Historia y critica de una polemica (Madrid,1924),pag. 63. 3. Edit. Venetiae, 1506.
LOSORIGENESDE LA TEOLOGIA ESCOLASTICA
59
no dejarian de estupara la publicidad, echarlas por inadecuadas si les eran utiles para su personal diarlas y aun de aprovecharlas, Ahora bien, que algunas de esas obras teotegicas lo instruction. Martin fuesen, consta, puesto que, segun hemos dicho, Raymundo las aprovecho. Ademas, la mera inspection del indice de materias de de las obras teologicas a que aludimos, basta para cualquiera cuanto sacar de ellas los teologos partido podrian comprender escolasticos Martin, llegasen a conocerlas que, como Raymundo o con la ayuda de una traduction oral. personalmente He aqui; pues, la segunda hipotesis explicativa que timidamente osaria yo proponer : el subito progreso de la teologia escoldstica no s61o a la introduction de las del siglo xm podria atribuirse, sino tambien a la obras meramente filosdpicas de. los musulmanes, estrictamente musulde algunos tratados teoldgicos de dogmatica mana. En mi ensayo titulado El Averroismo teoldgico de Santo Tomds de Aquino procure insinuar ya esta hip6tesis hace varios anos x : un opusculo de Averroes, en el cual este fitesofo intenta armonizar un ensayo de sintesis estrictamente la razon con la fe mediante Martin, por Raymundo teologica, fue conocido y aprovechado escolastico contemporaneo y orientalista y cotega del Doctor de los dogmas que Averroes Angelico. El metodo demostrativo coincide con el de Santo Tomas casi emplea en dicho opusculo, : exiscoinciden los temas tratados siempre, asi como tambien tencia y unicidad de Dios, atributos divinos, etc., y hasta los prinv. gr., el de la simplicidad de la divina cipales nudos teotegicos, esencia con la multiplicidad de sus atributos ; el de la presciencia y premocion divina con la libertad humana ; el de la unidad absoluta de la ciencia de Dios con la multiplicidad de sus objetos creados, etc., todos los cuales nudos se proponen y desatan en forma muy analoga. A comprobar esta hipotesis ayudaria mucho un estudio comparativo de la teologia escolastica del siglo XI11,especialmente la tomista y escotista, con la de algunos teologos musulmanes que, como Averroes y otros antes que el, redactaron surnas o compendios de he comenzado a publicar un estudio dogmatica. Recientemente y traducci6n del Fisal de Abenhazam, teologo cordobes del siglo xi, cuyas tesis dogmdticas ofrecen enorme interes hist6rico bajo este aspecto, aunque su metodo de armonizar la razon con la reveiaci6n discrepe bastante del tomista 2. !• Cfr. Homenajea D. FranciscoCodera(Zaragoza,Escar, 1904),pags, 271-331. 2. Cfr.ASIN,Abenh&zamde Cordobaysu historiacriticadelasideasreligiosas,tomos I, II, III.
60
M. ASINPALACIOS Estas
mismas consideration^ son las que me han movido a anotada del compendio o suma de teolopreparar una traduction de Algazel, titulado Ictisad o el Justo medio en la gia dogmatica creencia x. Su autor, Abuh&mid Algazel, es el mas grande doctor del islam, que acerto a sistematizar la dogmatica y la moral de esta religion con tan equilibrado tino, que sus libros han venido a ser algo asi como el syllabus de la ortodoxia islamiea 2. Cabaldebiose al empe" o que puso niente, su exito en materia dogmatica en evitar toda solucion extremada de los problemas teologicos, adoptando siempre la que el estimaba ser via media entre las exageraciones de las escuelas opuestas, para conciliarlas en lo posible. Seguia en esto el criterio propio de la escuela de los axaries que, desde el siglo vm de nuestra era, trataron de armonizar los dogmas islamicos con la filosofia, sin caer en el abuso racionalista de los o falasifa y de los motdziles, ni en el exceso tradicioperipateticos nalista de los intransigentes a la letra de los haxuies, aferrados de la revelation 3. Esta escuela de los textos antropomorfistas axaries es la unica de las islamicas que Santo Tomas conocio por su nombre mas vulgar en el islam, que es el de motacdlimes, tradticido por el de loquentes in lege maurorum en la Summa contra gentes, mas de una vez 4. El interes historico que el Ictisad de Algazel ofrece se evidencia con solo examinar someramente el plan organico de distribution de las materias, que coincide en gran parte con el de los tratados escolasticos de Deo Uno. Cuatro partes, en efecto, comprende el Ictisad: I» Del ser de Dios ; es decir, de su existencia, eternivisibilidad dad, incorporeidad, subsistencia, cogrioscibilidad, y unidad. 2a De los atributos divinos ; vida, ciencia, poder, voluntad, 3a De las operaciones de Dios. 4a De los oido, vista y lenguaje. enviados de Dios. Las analogias generates que esta vision de con(Madrid,Real Academiade la Historia,1927-29).Un estudio de conjunto mas compendioso sobre su dogmaticapuede verse en mi Discursode recepcionen dicha Academia(Madrid, Maestre,1924),pags.39-54. ELCABANI de Damasco,ImprentaAlada1. Kitabaliclisadfialiticad.Edicionde MUSTAFA bia del Cairo(sinfecha).Un volumende 115paginas,en 4 °. Latraduction espanolade este compendioacabade aparecerentre las publicacionesdel Institutede ValenciadeD. Juan (Madrid, 1929). 2. Sobrela vida e ideasde Algazel,cfr. ASIN,Algazel:Dogmatica,Moral,Ascetica(Zaragoza, Comas,1901),y La mystiqued'Al-Gazzali( «Melangesde la faculte orientatede Beyrouth*, VII,1914). 3. Sobrela ideologiadeestassectasy escuelasteologicas,cfr. GOLDZIHER, op.cit, s.v. Ach'arites,Mu'tazilites,etc. ; ASIN,Algazel,Dogmdtica,etc., capitulosn, in, iv. 4. Cfr.Summac. g., I, III, c. 65, ad finem,y c. 69.
ESCOLASTICA LOSORIGENESDE LA TEOLOGIA
61
de los tratados de dogmatica medieval, junto sugiere ya respecto a cada luego, al descender y hacen mas estrechas se concretan en la traduction las nemos sehalado que tenia. Oportunamente del Ictisad nemos hecho, por medio de notas, en las cuales llamamos la atenci6n del lector sobre los puntos de contacto que la doctrina con la de Santo Tomas. Reuniendo de Algazel ofrece, comparada en senaladas ahora aqui, como en un haz, las coincidencias los temas decirse tomistas del dichas notas, puede que : concepto de la teologia ; Ictisad atafien a los siguientes puntos o demostracion en la explication de. la valor de la razon natural de los dogmas ; empleo de la via remotionis en la forposibilidad de Dios, demostrada del concepto de Dios ; existencia mation y necesidad ; unidad de Dios, basada por las ideas de contingencia de la visi6n en su infinita ; concepto y posibilidad perfection de la divina omnipotencia beatifica ; concurso simultaneo y de la del acto humano ; la vida de potencia creada, en la production de su sabiduria y poder ; la omnisciencia Dios, como consecuencia con su simplicidad inimitable ; la eternidad divina, conciliada de Dios, conciliada con la temporade la presciencia y voluntad neidad, contingencia y libertad de los actos humanos ; el lenguaje de Dios, concebido como verbum mentis ; la providencia y el gobierno divinos ; la doctrina de los nombres de Dios ; gratuidad de la de justicia, respecto de las actiones de gracia divina ; concepto Dios ; concepto del milagro, como testimonio de la veracidad del del curso ordinario de la naturaleza ; su profeta y como ruptura de la magia ; posibilidad discernibilidad, respecto de las maravillas del dogma de la resurrection dc los muertos ; naturaleza del acto de fe y en que sentido aumenta etc. etcx. y disminuye, Este catalogo de coincidencias, sin que quiza podran aumentar muchc esfuerzo quienes comparen, mas cuidadosamente que yo lo he hecho, la dogmatica de Algazel con la escolastica, bastaria el interes que puede ofrecer a los histopor si solo para justificar riadores esta nueva direction de estudios que proponemos. a descifrar algunos enigmas histoCreo, adetnas, que ayudara ricos en que hasta hoy ni siquiera han parado mientes los historiadores de la Escolastica. Es un hecho bien conocido que Santo de su maestro Alberto Magno, rehuye casi Tomas, a diferencia siempre la cita nominal de las escuelas (y, a menudo, hasta de los 1. Algunode estos temas del Ictisadfueron mas ampliamentedesarrolladospor Algazel en (jtrosopiisculos, de los cualesdamosanalisiscon traductionde pasajesescogidos,en varios apendicesde la traduction que hemospublicado.
62
M. ASINPALACIOS
examina o discute. Preocupandose pensadores) cuyas opiniones o relega a lugar secundario de las ideas, prescinde principalmente las personas. Mas que un erudito y un historiador que busca la filiation de los sistemas para valorar las doctrinas por su derivation de determinados principios y poderlas asi calificar de platoSanto Tomas nicas o aristotelicas, de estoicas o neoplatonicas, las opiniones es un pensador que, si estudia objetivo ajenas, es con el exclusivo fin de encontrar en ellas la verdad o de refutarlas cuando las cree erroneas. los casos en que dicha repugnancia Ahora bien, son bastantes a las citas nominates de opiniones, no de autores indi(tratandose viduates, sino de colectividades, grupos o escuelas) debiera haber acuciado la curiosidad de los escolasticos. Nos referimos a los repetidos pasajes de la Summa contra gentes, en que Santo Tomas cierra el capitulo diciendo que con las razones en el aducidas se o elimina el error de ciertos individuos refuta, excluye, destruye calla. Otras veces (« quorumdam ») cuyos nombrcs y personalidad se sirve de analoga reticencia para citar escuelas que patrocinan determinados a decir simplemente errores, limitandose que « hay »tal o cual ciertos individuos (« quidam ») que dicen o pretenden cosa, o que aducen estas o las otras razones en pro de determinada discutidos en tesis 1. Un examen somero de los temas teologicos los capitulos que tales alusiones encierran, permite formal- con ellos cardinales de tres grupos que corresponden a las tres direcciones la teologia islamica, seguidas por las escuelas que se conocen con los nombres de axaries o motacdlimes, motdziles y falasifa o peripateticos del islam. Basta comparar de la Summa con esos capitulos los del Ictisad (correspondientes a ellos por la materia), para engendrar la conviction. Del cotejo se inhere, por ejemplo, que Santo Tomas alude a los o falasifa del islam, cuando los quidam citados son peripateticos, notitiam divinae cognitionis singularium aquellos « qui perfectioni Deum unisubtrahere nituntur », o aquellos otros que « dixerunt versaliter ea in causis unisingularia cognoscere, quia cognoscit tantum », o cuando refuta el error « quorumdam versalibus qui dicunt Deum non esse causam substantiae coeli, sed solum motus », et o « qui dixerunt Deum creasse primam substantiam separatam ab ea fuisse creatam ordine usque ad secundam et sic quodam unum o «qui posuerunt a Deo immediate ultimam», produci 1. He aquf algunasde esas citas, sacadasde la Summa,c. g.: 1. I, c. 23, 63, 66, 69,79,87' 1. II, c. 15, 20, 21, 22, 23, 24, 28, 29, 38 ; 1. Ill, c. 65, 69,71, 129.
LOSORIGENESDE LA TEOLOGIA ESCOLASTICA
63
dicebant Deum tantum», agere per naturae o«qui effectum x ». Ahora bien, sabido es que estas tesis coinciden necessitatem latinos. con las de los averroistas del islam tambien alude' A los mismos fitesofos peripateticos casi siempre que refuta las opiniones de los motdziles, cuyas doctrinas teotegicas ten:an muchos puntos de contacto con las de aquellos, en los temas relativos, sobre todo, a la justicia y omnipotencia de Dios. Tales son, por ejemplo, los capitulos de la Summa en que el«error nitentium Santo Tom&s refuta quorumdam probare nisi quod debet » 2. Motdziles y quod Deus non potest facere... en concebir a Dios,al coincidian, efectivamente, peripateticos reves que los axaries, como un Ser eminentemente intelectual, es decir, providente, justo y bueno, cuyas operacion.es, respecto en el ideal de perfection de sus criaturas, inspiranse y de racionahumano concibe como Optimo. Los lidad que el entendimiento concebian a Dios como un Ser eminenteaxaries, por el contrario, mente libre, es decir, arbitrario y omnipotente, cuyas operaciones, exclusivamente en el decreto inspiranse respecto de sus criaturas, de su voluntad a toda ley, fin o aut6nomo ciespotica, superior razon que la inteligencia humana pueda imaginar o pretenda imponerle 3. Santo Tomas alude a estas dos opuestas soluciones de motdziles y de axaries, cuando cierra el capitulo xx-ix del libro a de la Summa contra gentes con estas palabras :« Sic igitur per excluditur error : eorum scilicet qui divinam praedicta duplex limitantes dicebant Deum non posse facere nisi quae potentiam facit, quia sic facere debet, et eorum qui dicunt quod omnia sequuntur simplicem voluntatem absque aliqua alia rati one, vel quaerenda in rebus, vel assignanda. » en otro grupo de capitulos, en que discute el probleFinalmente, ma de la conservaci6n de las criaturas por Dios y el nudo teotegico del concurso de la causalidad divina y la causalidad creada, Santo Tomas alude varias veces a la teoria ocasionalista de los axaries, en el capitulo LXIX del libro in, titulado « De opiespecialmente nione eorum qui rebus naturalibus actiones », proprias subtrahunt si bien en este caso la alusion es ya mas explicita, porque en el vuelve a denominarlos con la perifrasis de cuerpo del capitulo in lege Maurorum », traduction «quidam loquentes vulgar del 1. Son los siguientespasajes de la Summac. g. ; 1. I, c. 63, 66 ; 1. II, c. 15, 21, 22, 23. 2. Son los siguientes: 1. II, c. 28, 29. 3. La antitesis doctrinal de ambas escuelas"estaexpuesta y discutida ampliamentepor Algazelen la parte III del Ictisad.
64
M. ASINPALACIOS
nombre tecnico motacdlimes con que los axaries eran tambion conocidos 1. Estas dos tendencias opuestas (la de los axaries, de un lado, y la de los motdziles y falasifa, de otro) ofrecen gran parecido con cristiana se dibujan en el siglo xm las dos que en la Escolastica denominan voluntarismo e intelectualismo, y que los historiadores que fue el primero en descubrirlas siguiendo al R. P. Mandonnet con estos nombres. Para que los sagazmente y caracterizarlas origenes de estas dos tendencias doctrinales lleguen a investigarse no sera inutil, por consiguiente, con mayor precision hist6rica, conocer a fondo la ideologia de aquellas dos escuelas musulmanas, se ofrecen como precursoras, al menos, de sus que al historiador El pensamiento de Santo Tomas de Aquino analogas cristianas. de las exageraocupa entre ambas un lugar medio, equidistante ciones axaries y motdziles, aunque con cierta inclination mayor al aristotelismo de esta ultima escuela. Escoto, en cambio, parece mas bien simpatizar con. el punto de vista de los axaries. En el Ictisad pueden estudiarse los idearios de ambas perfectamente de su autor es la tendencias, preocupacion porque la principal de refutar las opiniones extremadas de los motdziles y falasifa del es decir, axari, si bien islam, desde el punto de vista ortodoxo, ; Algazel hace a menudo concesiones a las dos escuelas opuestas no tantas, sin embargo, ni tan importantes, como las que a las mismas hace Santo Tomas, quien por eso se aproxima ?! ideafio de los motdziles y peripateticos en bastantes problemas, mejor que al de los axaries. Es, pues, el sistema teol6gico de Escoto el que con mayor fi-delidad reproduce la metafisica de la contingencia, propia de esta ultima escuela. Para Escoto, como para los axaries, el orden fisico del universo es, en si, enteramente contingente y depende s61o de la libre voluntad divina, la cual puede querer todos los posibles que a su infinita ciencia cabe concebir, es decir, todo lo que no implica contradiction para la inteligencia de Dios ; de aqui que las necesaria en si mismas de la regularidad leyes fisicas carezcan que en ellas se supone existir, puesto que Dios pudo crear el unidel actual y, conforme a otro orden distinto verso, organizado hasta dentro del actual, puede tambien, libremente, derogarlo, o alterarlo, aunque de hecho lo conserve inalterable. suspenderlo En identico criterio voluntarista se inspira la moral de Escoto y 1. Algazelexponey defiendeelocasionalismo delosaxariesen el Ictisad,parte iv, articula2° cuestion filosofica.
LOSORIGENESDE LA TEOLOGIA ESCOLASTICA
65
divina, expresion de la de los axaries, que ponen en la revelation ultimo de la bondad y de Dios, el fundamento la libre voluntad La ley moral, como mera expresion maldad de los actos humanos. de los dictados de la razon natural acerca de lo justo y de lo injusto, en si misma, pues la razon carece de necesidad y obligatoriedad es contingente humana, como toda criatura, y, por ende, sus decide todo caracter sion es estan exentas positivo y determinado, mientras Dios, con su voluntad Uberrima, no" les otorgue la necesidad de que por si mismas carecen. de la contingencia, caracteristica del voluntaLa metafisica mas original como la creation rismo de Escoto, es considerada de decir, hay que reconocer de este ; pero, por cuanto acabamos en ella un reflejo, mas o menos consciente, de la tesis fundamental de los axaries, simbolizada por estos en el termino arabe tachuiz y que puede formularse diciendo ; « Todo puede acaecer en el universo, de manera distinta a la habitual, porque todo depende de la arbitraria voluntad de Dios. » los resultados de este Resumamos, para terminar, generates mehabra de ser, sin duda, comprobada cotejo, cuya exactitud diante mas pormenorizados estudios comparativos. La historia de la medieval cifrase toda ella en tres actitudes, teologia escolastica de las cuales dos son extremas y bien definidas y una intermedia : la actitud de los averroistas latinos ; la peripatetica exagerada en extremada de los escotistas ; la intermedia, antiperipatetica con el dogma cristiano fin, de los tomistas, que intenta armonizar la filosofia de Aristoteles, evitando las exageraciones de ambos extremos. Hasta ahora, tan solo de la primera, la averroista; han sido reconocidos sus precedentes el origen islamicos, atribuyendo de todas sus doctrinas a las obras de Averroes x. Que en la sintesis albertinotomista entraron tambien elementos no solo islamicos, en cierta medida y con las filosoficos, sino tambien teologicos, salvedades y por las razones que en otra ocasion seriate 2, tampoco creo que podra ponerse en duda, cuando se estudie la traduction del Ictisad de Algazel quehemos publicado. Este teologomusulman, voluntarista del peripatetismo aunque de filiation y adversario 1. Lo tienen,efectivamente,todas, cxceptola teoria de las dos verdades,pues esta, segiin demostreen mi estudioEl Averroismo teoligicode SantoTomusde Aquino,no s61ocarecede precedentesen Averroes,sino que es refutada expresamentepor el. A mi juicio, esa famosa teoriaderivade la criteriologiade lossufiesteosofos,del tipo del murcianoABENARABI, como creohaberlodemostradoen mi estudiotitulado El m sticomurcianoAbenarabi,III, Caracteres generatesde su sistema(«Boletinde la Academiade la Historia», 1926), 2. Cfr.ASIN,El Averroismo de Santo Tom&s,sup. cit. teoldgico — T. II Melanges Mandonnet S
66
M. ASINPALACIOS
hizo a veces, como Santo Tomas, ciertas concesiones exagerado, a los aristotelicos, si bien no tantas como el Doctor Angelico. de Escoto y su escuela la direction voluntarista Finalmente, revelase en el Ictisad de Algazel como un reflejo bastante fiel de los teologos ortodoxos del islam. de los axaries, la doctrina mas nueva Este ultimo resultado es, a mi juicio, la consecuencia e inteiesante los historiadores de la que podran comprobar escolastica en las paginas del Compendio de Dogmdtica de Algazel. Mas como este te61ogo ortodoxo, es decir, axari, no solo demuestra los dogmas del islam con arreglo a las doctrinas de su escuela, sino que tambien expone y refuta las de sus adversarios, falasifa (averroistas emplados, de tipo latinos) y motdziles (peripateticost m£s cercano al tomista que al escotista), y como, segiin ya hemos dicho, Algazel en algunos temas se aproxima tambien a este mismo tipo, es evidente que su Ictisad atesora rico filon de documentos para hacer progresar el estudio de los origenes de la teologia escolastica del siglo xm. MadridMiguel ASIN PALACIOS.
LES
"RATIONES DE
NECESSARIAE" SAINT
ANSELME
faites pour preciser Tattitude intelApres toutes les tentatives lectuelle de saint Anselme, en face du dogme, il peut paraitre fastidieux de revenir sur cette question. Pourtant elle n'est pas encore epuisee, si Ton en juge par la divergence des opinions sur ce sujet. Les uns soutiennent que le grand docteur a voulu etablir une demonstration rationnelle des verites les plus hautes et les plus myst£rieuses de notre foi, telles que la Trinite, TIncarnation et la Redemption; d'autres au contraire, affirment qu'il s'est contente de fournir les raisons de convenance qui les justifient devant la raison humaine. De ces deux manieres de voir aucune ne donne pleine satisfaction, aucune ne concorde de tous points avec les textes et les tendances generates de saint Anselme. En effet, d'une part, il distingue les raisons de convenance des rationes necessariae; et, d'autre part, s'il a voulu « demontrer par la seule raison Texistence de la Trinite . et Tabsolue necessite de T Incarnation », non seulement « il cotoyait » \ mais, pratiquement inconsciemment le rationalisme du moins, il te professait, en enlevant au surnaturel son caractere transcendant. Un tel reproche est grave, surtout quand il vise un saint dont l'Eglise | a loue la doctrine autant que les vertus 2; en outre, cette attitude | i rationaliste, au premier abord, parait difficilement conciliable avec le principe que saint Anselme affirme etre a la base de toutes ses I recherches: fides quaerens inteltectum, nisi credideriiis non intellige| 1 tis; n'y a-t-il pas entre les deux une contradiction qui aurait du frapper un esprit de cette envergure et, par ailleurs, si respectueux de Tautorite de l'Eglise et des Ecritures ? 1- Th. HEITZ,Essai historiquesur lesrapportsentrela philosophicet la foi de Berengerde Toursa saint Thomasd'Aquin,p. 63. Paris, 1909. i 2. «Optimocuiqueinter aequalesvisusest suae fulgoredoctrinaeacsanctitatispraevalere.» —-«Adquam (defensionem) suscipiendamdivinitusexcitatusvidetur Anselmus,ut exemplo, voce,scriptistutum iter ostenderet,christianaesapientiaelaticesad commune bonumderivaret,duxqueessetac normadoctoribusquipostipsumsacraslitterasscholastica methodo tradi«er«m{Breviarium Roman.,die 21 aprilis), quorumipsepraecursormeritoest nuncupatuset habitus.»PIEx, EncycliqueCommunium j remm,21 avrit 1909.
68
A.-M. JACQUlN,O. P.
reveience imposee par cette grande memoire arrete des jugeon parte d'une « erreur » qu'on trop severes ; neanmoins d'expliquer par Tabsence d'une « notion precise du surnatude sa transcendance au regard de notre raison, non plus que distinction d'avec la nature... Pour n'avoir pas suffisamment distingue les deux domaines, Anselme a cru pouvoir retrouver, prouver meme, par la raison, les mysteres de la foix ». A vrai dire, ces jugements sont loin d'etre admis par tous ; on peut meme pretendre que les historiens ont une tendance marquee asoude la foi et a ecarligner, chez saint Anselme, le role preponderant ter, par la meme, tout soupcon de rationalisme. Qu'il suffise de titer GRABMANN2, GILSON 3, KOYRE 4. Mais ces conclusions tres generates etre renforcees, peuvent semble-t-il, par Texamen de la formule rationes necessariae : si elle ne signifie pas, comme on le soutient demonstration absolue et purement les d'ordinaire, philosophique, contre la methode du saint docteur tombent d'ellescritiques memes. La ments tente rel et de sa
Un premier point hors de doute, c'est Taffirmation, maintes fois repetee par saint Anselme au cours de ses divers traites, que toute sa speculation theologique part de la foi et procede d'elle. Dans le il declare ne vouloir autre chose que Monologium et le Proslogion, ce qu'il croit ; il ne cherche pas les raisons de sa foi, comprendre mais il croit, afin de pouvoir comprendre quelque peu et, sans cette 5. Ce dessein il Tavait nettement exfoi, il ne pourrait comprendre prime dans le titre donne d'abord a ces deux ouvrages, te Monologium etant designe par ces simples mots : exemplum meditandi dera1. J.-V. BAINVEL, La theologiede saint Anselme.Esprit, methode,points de doctrine, dans Revuede Philosophic,t. XV (1909),pp. 737-738.— Cf. Th. de REGNON, Eludesde theologie positivesur la sainte Trinite,2CSerie,p. 25. Paris, 1892; Th. HEITZ,OUV. cit., p. 63. 2. «So hat Saenz d'Aguirredarauf aufmerksaingemacht dass diese rationesnecessariaein keinerWeisedieBedeutungeinervon der Glaubenslehreunabhangigcn,demonstrative!!beansDie Geschichtc der scholastichcn pruchen»'.M. GRABMANN, Methode,I, pp. 279-280.Fribourg en B., 1909. 3. « On ne peut rien imaginer de moins rationaliste qu'un semblableusage de la raison». E. GILSON, Etudesde philosophicmedievale.Lesens du rationalismeChretien,p. 19. Strasbourg, 1921. 4. «Tel est le sens du Fides quaerensintellectumde saint Anselme.IIlaisseunebellepart & l'intelligence,maisil la concilieavecles exigencesde la foi, et la subordonnea cette derniere en tout ce qui concemela sciencetheologique».A. KOYRE, L'idie de Dieudansla philosophie de saint Anselme,p. 33. Paris, 1923. 5. «Desideroaliquatenusintelligereveritatem tuam, quam creditet amat cor meum. Neque enimquaerointelligereut credam,sedcredout intelligam.Nam et hoc credo,quia, nisicrediP. L., 1.158, c. 227.Touteslescitationssontfaites dero,non intelligam*.Proslogion,1.M-GNE, d'apres cette edition.
» DE SAINTANSELME LES « RATIONESNECESSARIAE
69
encore : Hone fidei et le Proslogion par ceux-ci, plus significatifs fides qua.rens intelledum 1. des theories trinitaires Dans le De fide Trinitatis, refutation de sur son terrain, Roscelin, si Anselme, pour suivre son adversaire il s'excuse presque de ce travail doit faire usage de la dialectique, tout en le proclamant Les rationnel, legitime et meme necessaire. Peres n'ont pu epuiser, dans leurs efforts mesures par le temps, les richesses de la verite revelee, et, avec Tassistance divine, leur role il s'exercera dans l'£glise ; c'est pourquoi, luipeut etre continue meme a penetrer par la raison dans Tobjet de sa croyance 2, la foi et restant le guide assure : nisi credideritis, non etant presupposee intelligetis 3. Pareille attitude dans le Cur Deus homo. C'est pour repondre au s'est decide a ecrire les explicadesir de ses disciples, qu'Anselme tions qu'il donne au sujet del'Incarnation, et cela, «non pas afin qu'ils arrivent a la foi par la raison, mais pour qu'ils jouissent davande ce qu'ils croient deja » 4. tage par Tintelligence et la contemplation « La vraie methode, ajoute-t-il, exige en effet que nous croyions les a les discuter par la raimysteres de notre foi, avant de pretendre son 5 ». En somme, meme dans ses traites les plus philosophiques en tels que le Monologium et le Proslogion, saint Anselme apparence, ne veut rien d'autre que « mediter sur les matieres de foi ». Celles-ci forment done Tobjet de ses reflexions et en marquent les limites. Son travail intellectuel part du donne revele propose par Tfiglise 6, contenu dans les Ventures et la tradition catholique representee par les Peres, dont il ne fait que traduire la doctrine 7, mais ne le depasse pas dans les questions posees : «il ne s'agit pas en effet de disputer comment Tobjet de foi ne peut exister, mais de dans la mesure du possible, comment il existe » 8. Bien rechercher, 1. Proslogion, Prooemium,c. 225. 2. « Hac igitur consideratione,licet simhomo parvaenimisscientiae,confortatus,ad eorum quaecredimusrationem intuendam,quantum superna gratia mihi dare dignatur, aliquando conorassurgere».De fideTrinitatis,Praejatio,c. 260-261. 3. De fide Trinitatis, 2, c. 263. 4. « Ut eorumquae credunt intellectuet contemplationedelectentur».CurDeushomo,I, 1 c. 361. 5. « Rectus ordo exigit ut profundachristianaefideicredamus,priusquamea praesumamus discutere».CurDeushomo,I, 2, c. 362. 6. « Nullusquippe christianusdebet disputarequomodoquod catholicaecclesiacordecredit, et ore confitetur,nonsit.sedsempereamdemfidemindubitantertenendo,amando,et secundum illamvivendo,humiliterquantumpotest, quaerererationemquomodosit». De fide Trinitatis, 2, c. 263. 7. «Nihilpotui inveniremein ea dixissequodnon catholicorumPatrum et maxime beat! Augistini scriptisinhaereat». Monolog.,Praef., c. 143. 8. De fide Trinitatis, 2, c. 263.
70
A.-M. JACQUIN,0. P.
tout au long de ce labeur, la regie plus, la revelation demeure, supreme de la verite ; ce qui ne Concorde pas avec elle est faux x. Ces conditions au admises, Tintelligence peut etie appliquee dogme, pour le mietix connaitre. « Je ne pense pas, dit saint Anselme, etabli sur sa qu'il faille reprendre quiconque, lorsque, solidement a decouvrir les raisons de la verite... foi, il s'applique D'ailleurs, sans parler du reste, Tficriture elle-meme nous invite a les rechercher, quand elle dit : Si vous ne croyez pas, vous ne comprendrez pas ; en indiquant la maniere de proceder, elle convie par la meme apousser de ces verites2». « Ne pas jusqu'a Tintelligence a comprendre ce que Ton croit, quand on est confirs'appliquer med dans la foi, serait un signe de negligence 3 ». EVidemment cette connaissance ne sera jamais complete, icibas du moins ; si Tesprit de Thomme ne peut epuiser toute la verite contenue dans les choses, a plus forte raison ne pourra-t-il comaux choses elles-memes i. prendre Tessence creatrice, biensuperieure « Si done le mystere de cette sublime verite depasse la portee de humaine, il importe de moderer les tentatives Tintelligence d'explication, en ce qui concerne sa nature ; il doit suffire a celui qui exerce son esprit sur une chose incomprehensible de parvenir a connaitre son existence avec certitude, bien qu'il ne puisse par le raisonnement comment elle existe B ». « Si, par cet penetrer par Tentendement effort/on peut arriver a une certaineintelligence, qu'onrendegraces a Dieu ; si c'est impossible, il faut se garder d'agiter les cornes et de donner des coups en Tair, on doit incliner la t§te et reverer 6». 1. «Sacra Scriptura omnis veritatis, quam ratio colligit,auctoritatem continet*. De ConcordiapraescientiaeDeicumliberaarbitrio,Quaest. Ill, 6, c. 528.— « Certusenimsum,sf quid dico quod SacraeScripturaeabsque dubiocontradicat,quia falsumest.» CurDeushomo,I, 18, c. 388. 2. « Nullumtamen reprehendendumarbitror, si fide stabilitus, in rationis ejus indagfrr. se volueritexercere... Et ut alia taceam quibus sacra paginanos ad investigandamrationem invitat, ubi dicit: Nisi crediderilis,non intelligelis,aperte nos monet intentionemad intellectum extendere,cum docet qualiter ad ilium debeamusproficere.» De fide Trinitatis, Praef., c. 261. 3. « Negligentiamihi videtur, si, postquam confirmatisumus in fide, non studemus quod credimusintelligere». Cur Deushomo,I, 2, c. 362. 4. « Cumergo et hoc constet,quia omniscreata substantia tanto veriusest in Verbo,id est. in intelligentiaCreatorisquam in seipsa,quanto veriusexistit creatrix quam creataessentia; quomodocomprehendathumanamens,cujusmodisit illuddicereet iliascientia,quae sic longe superioret veriorest creatissubstantiis» Momlog.,36, c. 190; cf. 64, c. 210. 5. <« Videtur mihi hujus tam sublimisrei secretumtranscendereomnem intcllectusaciem humani, et idcircoconatum explicandiqualiter hoc sit continendumputo. Sufficerenamque debere existimo rem 'incomprehensibilem indaganti, si ad hoc ratiocinando pervenerit ut earncertissimeessecognoscatetiamsipenetrarenequeatintellectu,quomodoita sit. oMonolog. 64, c. 210; cf. CurDeushomo,I, 25, c. 400. 0. «Si potest intelligere,Deogratias agat; si non potest, non immittat cornua ad ventilan-
LES « RATIONES NECESSARIAE)) DE SAINTANSELME
71
C'est ce travail qu'a entrepris saint Anselme, avec la reserve et la moderation que lui-meme reclame en pareil cas. Quel £taitson but ? une connaissance plus approAvant tout, prendre personnellement fondie du dogme, afin d'en jouir davantage ; s'il redige le rfeultat c'est pour en faire profiter d'autres, ses discide ses meditations, ples, des moines, qu'il ne s'agit pas d'amener a la foi, puisqu'ils Tont mieux ce qu'ils croient, te gouteront daja, mais qui, comprenant : en outre, ainsi informes, ils pourront fournir des raidavantage sons a quiconque les interrogera sur leur foi et refuter les objections eux-memes, qui se preoccuqu'on eleve contre elle x. Les incroyants pent de nos dogmes, en tireront avantage, car, s'ils different de nous, dit saint Anselme, en ce qu'ils ne possedent pas la foi, Tobjet des recherches tst identique dans les deux cas 2.. Commande par ces buts, T expose devait etre d'ordre speculatif ; les preuves de raison, les arguments et, de fait, seules interviennent etant ecartes 3. a TE!criture ou a la Tradition, d'autorite, empruntes les dedaigne, ni meme qu'il n'en tienne aucun Non pas qu'Anselme compte, il a affirme, au contraire, dans le Monologium, que ses raisi nouveaux qu'ils puissent paraitre, ont 6te empruntes sonnements, asaint Augustin ; quant a TlScriture, elle resteson guide et la norme de ses conclusions. donner a cette tentative £ Quelle valeur entendait-il d'explication du dogme ; jusqu'ou voulait-il pousser te role de la raison ; devaitelle opererseule ; livree a ses propres moyens, etait-elle encore capable d'aboutir a des certitudes, du moins en ce qui concerne Texistence des mysteres ? C'est ici le nceud de la question, quand il s'agit d'interpreter saint Anselme et de formuler sa methode. Repondre qu'il a fournir les raisons de convenance visait simplement du dogme, entre certaines c'est trop peu dire, car il lui arrive de distinguer dum, sed submittat caput ad venerandum.nDefideTrinitatis,2, c. 263.— «Qua vero rations sapientiaDeihoc fecit, si non possumusintelligere,non debemusmirari, sedcumveneratione tolerarcaliquidesseinsecretistantae rei,quodignoramus.»CurDeushomo,II, 16,c.417. 1. « Quodpetunt, non ut per rationemad fidemaccedant,sedut eorumquaecredunt,intellectu et contemplationedelectentur,et tit sint, quantum possunt,parati semperad satisfactionem omni poscentise rationemde ea quae in nobisest, spe. » CurDeushomo,I, 1, c. 361 ; cf.De fideTrinitatis,1, c. 263 ; 4, c. 273. 2. « Quamvisenimilliideo rationemquaerunt, quia non credunt,nos vero quia credimus, unum idemquetamen est quod quaerimus.»CurDeushomo,1,2, c. 364; cf.De fideTrinitatis, 4, c. 273; CurDeushomo,1,1, c. 361. 3. « Hanc mihiformam praestitueruntquatenusauctoritate Scripturaepenitusnihil in ea persuadcretur,sed quidquidpar singulasinvestigationesfinisassereret,id ita essepiano stylo et vulgaribusargumentis,simpliciquedisputationeet rationisnecessitasbreviter cogeret et veritatis^claritas'patenterostenderet.»Monolog.,Prolog.,c. 143; cf. De fideTrinitatis, 4, c. 272.
72
A.-M. JACQUIN,0. P.
en quelque sorte secondaires, et ce qu'il appelle les convenances, rationes necessariae, qui-torment Tarmature de ses traites. II etait convenable, par exemple, que te Christ naquit d'une femme et subit le supplice de la croix, mais il etait convenable et necessaire qu'un Dieu s'incarnat, pour payer la dette de Thomme pecheur x. Si Ton ne peut donner une idee complete du travail de saint Anselme, en disant du dogme, faut-il alter qu'il a presente les raisons de convenance rationnelle ? jusqu'a soutenir qu'il en a fait une demonstration Au premier comme rationes necessariae, abord, des expressions rationabilis necessitas, argumentatio necessaria, et d'autres encore qui les complement et les precisent : evidenti cognoscere ratione 2, rationabili et perspicua necessitate claruit 3; Tinsistance que met Tauteur a proclamer qu'il procede par la seule raison 4, tout semble indiquer d'une demonstration au sens strict, d'ordre qu'il s'agit vraiment aboutissant a des conclusions certaines, purement philosophique, incontestables. Mais si Ton examine attentivepar des arguments ment Tceuvre de saint Anselme dans son ensemble, surtout si Ton la portee des formules rappeprecise, par ses propres explications, lees ci-dessus, te probleme parait beaucoup plus complexe. Avant tout, il importe de rappeler que Texpression rationes necessariae a ete empruntee par Anselme aux rheteurs et aux dialecticiens de son temps, qui eux-memes Tavaient regue des anciens s. dont on Cassiodore, pour ne titer que lui, distingue les arguments peut user en probables et en necessaires. Les premiers sont ceux qui convenir a telle ou telle classe d'hommes paraissent ; qu'ils soient vrais ou faux, peu importe, pourvu qu'ils soient vraisemblables. Les la verite : c'est ainsi, necessaires, par contre, requierent arguments et il ne peut en &tre autrement. A ce point de vue, tous les argua quatre : ils sont ou probables ments se ramenent et necessaires, ou bien probables mais non necessaires, ou necessaires et non probables, ou enfin ni probables, ni necessaires, de purs sophismes 6. En 1. «Monstranda ergo prius est veritatis soliditasrationabilis,id est necessitas,quae probet Deumad ea quae praedicamusdebuisseaut potuissehumiliari; deinde,ut ipsam quasi corpus veritatis plus niteat, istae convenientiaequasipicturae corporissunt exponendae».Ci;rDeus homo,I, 4, c. 365. 2. De fideTrinitatis,4, c. 273. 3. Monologium,21, c. 173. 4. Cur Deus homo,I, 20, c. 393. De Inventione,Lib, II, c. 5. ARISTOTE, Categor.,X, 12a,32 ; Analyt.pr., 27, 70a ; CICERON, 29 ; MariusVICTORINUS, DeRhetorica,10; Explanations in CiceronisRhetoricam,I; CASSIODORE,De artibus et disciplinisliberaliwnartium, III. — Cf. J. DEGHELLINCK, Dialcctiqueet dogmeaux xie et xnc siecles,dans Festgabezum 60. GeburtstagClemensBaumker,p. 90-91. Munster, 1913. 6. «Argumentum est oratio rei dubiaefaciensfidem... Argumentorumvero omnium alia
LES « RATIONESNECESSARIAE » DE SAINTANSELME
73
ce qui caracterise necessarium et le consequence, Yargumentum de Yargumentum distingue c'est, avant tout, qu'il est probabile, fonde en verite, et non pas qu'il procede de telle ou telle maniere. II etait naturel que saint Anselme conserve a ses rationes necessariae : un argument base sur la verite objective et ce sens traditionnel la certitude. capable, par la meme, de provoquer de Jugeant presque un devoir, en tout cas un serieux avantage, les enseignements de la foi, le saint docpenetrer par Tintelligence teur s'efforce a decouvrir la verite et, par consequent, la necessite, qui existe dans Tobjet deses recherches. S'il est deja difficile, comme de la discerner dans les etres crees, combien il Ta fait remarquei, plus en Dieu. Divers moyens Ty aideront, les tins d'ordre objectif et les autres d'ordre subjectif et moral. intellectuel, Parmi les premiers, il faut compter TlScriture. Sans doute, il est entendu comme preuve qu'elle n'entre pas dans Targumentation neanmoins elle fournit la matiere sur laquelle Tesprit d'autorite, humain va travailler «car ; elle le guide, au moins negativement, tout ce qui lui est contraire doit etre rejete comme faux x »; la Iibre reprend ses droits, quand elle ne determine speculation pas le sens precis qu'il faut adopter 2. Cette speculation prend une double forme chez saint Anselme : tantot il tire les consequences des principes poses par la foi, tantot il raisonne par analogies Nous devons admettre avec certitude, dit-il, non seulement ce qui se lit dans l'Ecriture, mais encore ce qui en est deduit par un raisonnement necessaire, nulle autre raison ne contredisant» 3. Et, a propos de T Incarnation : « qu'il soit admis entre nous, ecrit-il, que Thomme a ete fait pour une beatitude qui ne peut etre obtenue en cette vie, que nul ne peut y parvenir, sans que ses ne peut passer sa vie sans peches aient ete remis, que personne pecher, et autres verites dont la croyance est requise pour te salut sunt probabiliaet necessaria,alia vero probabih>quidem, sednon nccessaria; alia necessaria' sed non probabilia; alia nee probabilia,nee necessaria.Probabileest quodvideturvel omnibus vel pluribus, vel maxime notis atque praecipuis,vel unicuiqueartifici secundu-npropriam facultatem...In quo nihilattinet verumfalsumvesit argumentum,sitantum verisimilitudinem tenet. Necessariumvero est, quodut dicitur,ita est, atque aliter essenon potest.»De artibusac disciplinisliberaliumartium, 111.P. L., t. LXX, c. 1177. 1. «Certus enim sum, si quid dico quod Sacra Scriptura absque dubio contradicatquia falsum est, neeilludtenere volo,si cognovero».Cur Deushomo,I, 18, c. 328. 2. «Siin hujusmodirebussic exponimusdivinadicta, ut diversissententiisfavcrevideantur, nee alicubiinveniturubi quid indubitantertenendum sit determinent,non arbitror reprehendi debere. » Cur Deus homo,I, 18, c. 388. 3. c Nontantum susciperecumcertitudine debemusquae in Sacra Scriptura Ieguntur,sed etiam ea quae ex his, nulla alia contradicenteratione, rationabili necessitateconsequuntur.» De processioneS. Spiritus, 20, c. 315.
74
A.-M. JACQUIN,0. P.
ceci admis, il en resulte selon lui, que T Incarnation etait eternelx»; necessaire'''. Que la deduction soit juste ou non, il suffit de souligner conformement au principe enonce ici que saint Anselme entendait, ci-dessus, partir des vertes de foi, pour prouver la necessite de T Incarnation ; en un mot, il etablissait des conclusions theologiques. Ailleurs, il justifie les preuves fournies en faveur de la Trinite par une theorie des noms divins et, nous pouvons dire, c'e Tanalogte: bien qu'il n'eirnloie pas ce mot. A ce sujet, il faudrait citer en entier les chapitres 64-66 du Monologium ; qu'il suffise d'en donner quel« Si Tessence supreme est si ineffable, ou plutot ques extraits. est si ineffable, comment restera certain tout ce qui a puisqu'elle ete discute sur les rapports du Pcre, du Fils et de T Esprit qui procede d'eux ? Car si cela a ete explique au moyen de la vraie raison comment cette essence est-elle ineffable, et si elle est ineffable, comment cela est-il tel que nous Tavons discute... ? L'essence supreme est tellement au-dessus et en dehors de toute autre nature que, si on affirme d'elle quelque chose a Taide de mots qui sont communs a d'autres natures, le sens de ces mots n'est nullement commun... Si le sens usite des mots dont jc mesuis servi est etranger a cette essence tout ce que j'ai discute ne lui appartient supreme, pas. Comment est-il done vrai que nous ayons decouvert quelque chose de Tessence supreme, si ce que nous avons decouvert est fort different d'elle ?... de plusieurs choses, nous n'expriII arrive souvent qu'en parlant mons pas proprement comment dies sont, mais que nous designons par d'autres choses ce que nous ne voulons pas ou ne pouvons pas par exemple, lorsque nous parlons par des exprimer proprement, emblernes ; il arrive encore souvent que nous voyons une chose non proprement telle qu'elle est en elle-meme, mais par une cerou image, comme, par exemple, nous voyons le taine ressemblance 1. «Ponamus ergo Dei incarnationem et quae de illo dicimushomine,nunquam fuisse: et constetinter nos hominemessefactum ad beatitudinem,quae in hac vita haberinon potest; neead illampossepervenirequemquam,nisidimissispeccatis; neeullumhominemhancvitam transire sine peccato; et alia quorumfidesad salutemaelernamnecessariaest. »CurDeushomo, 1,10, c. 376. 2. Cf.B. KUNZE, derSaiisfakiionstheorie deshi. Anselmvon Grundlagenund Vorausselzungen deshi. Anselmus (Die Genuungsiheorie Canterbury,p. 142sv. Munster,1903..—L. HEINRICHS von Canterbury,p. 45 sv. Paderborn, 1909)et J. RIVIERE chez (La theologiede la Redemption saint Anselme,dans BulletindeLiiteratureecclesiastique, 1910,p. 16sv.)soutiennent,par contre, que la demonstrationde saint Anselmene reposepas sur ces postulats. IIn'en reste pas moins qu'il lesa admis,au moinsprovisoirement,sansque riendanssontexte indiquscette restriction, apres avoir affirmedans sa Preface,que dans son Premier Livre, il prouverapar des raisons necessairesl'impossibilitepour l'hommed'etre sauve sans le Christ: « remotoChristo (quasi nunquam aliquid fuerit de illo) probat rationibusneccssariisesse impossibileullumhominem salvarisineillo».Memeadmisqu'il ait prouve,au secondLivre,la necessitedu decret divinpar la raisonseule,en dehorsdes postulatssusdits,lesraisonsinvoquees,en ce cas,n'ont^pasd'autre portie que celledont jouissent,dans l'ensemble,lesrationesnecessariae.
LES « RATIONES » DE SAINTANSELME NECESSARIAE
75
dans un miroir. De cette maniere, nous disons visage de quelqu'un la meme chose et nous ne la disons pas ; nous la voyons et nous ne la voyons pas ; nous la disons et la voyons par autre chose, nous ne la disons pas et nous ne la voyons pas par sa propriete. Rien n'empeche done, pour ce motif, que ce que nous avons discute jusqu'a concernant la nature supreme, soit vrai et que celle-ci present, reste neanmoins ineffable, si Ton croit non pas qu'elle a ete exprimee par sa propre essence meme, mais qu'elle a ete designee d'une maniere quelconque par autre chose .. II est done hors de doute que Ton connait Tessence creatrice d'autant plus profondement qu'on Texamine au moyen d'une creature plus rapprochee d'elle... Or, de meme que Tame raisonnable est la seule de toute les creatures qui puisse s'elever a la recherche de la supreme essence, elle est en meme temps la seule creature par laquelle elle puisse reussir le mieux a la de son essence trouver. Car il est deja connu que par la ressemblance naturelle elle s'approche le plus de la supreme essence x ». N'est-ce pas la, exprimee de la sorte, la theorie de Tanalogie ? a ce que saint Anselme a appele preOr, dans ce cas, elle s'applique cedemment les rationes necessariae 2. De ce fait, leur portee est sinrestreinte leur verite objec; si Tanalogie sauvegarde gulierement donne a Yargumentum tive, comme le requiert te sens traditionnel elle les prive, en grande partie, d'une valeur demonsnecessarium, trative au sens strict. II n'y a pas lieu de s'en etonner, si Ton considere attentivement la description qu'il donne de son procede intellectuel et la valeurqu'il attribue aux rationes necessariae, aussi bien dans te Monologium, 1. <'Si ita se ratio ineffabilitatisillius habet, imo quia sic est, quomodostabit quidquidde ilia secundumPatris et Filii etSpiritus procedentishabitudinemdisputatum est? Nam si vera illud ratione explicitumest, qualiter est ilia ineffabilis? Aut si ineffabilisest, quomodoest ita sicut est disputatum ?... Sic est summaessentiasupra et extra omnemaliam naturam, ut si quando de ilia aliquid dicitur verbis,quae communiashit aliis naturis, sensusnullatenussit communis?... Si ergo usitatus sensusverborumalienus est ab ilia, quidquid rationatus sum non pertinet ad illam. Quomodoigitur verum est inventumessealiquid de summaessentia,si quod est inventum longediversumest • b ilia?... Saepemulta quae dicimus,quaepropriesicut sunt non exprimimus,sedper aliudsignificamusid quodproprieaut nolumusaut nonpossumus depromere,ut cum per aenigmataloquimur. Et saepevidemusaliquid,non propriequemadmoclumresipsaest, sed per aliquamsimilitudinemaut imaginem,ut cumvultumalicujusconsideramusin speculo.Sicquippe unam eamdemqueremdicimuset non dicimus,videmuset non videmus:dicimuset videmusper aliud, non dicimuset non videmuspersuamproprietatem. Hacitaque rationenihilprohibetet verumessequoddisputatumesthactenusdesummanatura, et ipsam tamennihilominusineffabilempersistere,si nequaquamilia putetur per essentiaesuae propriefatem expressa, sed utcumqueper aliud designata... Proculdubio itaque tanto altius creatrix essentia cognoscitur,quanta per propinquioremsibi creaturam indagatur... Patet itaque,quia sicutsola est mensrationalisinter omnescreatures quae ad ejus investigationem assurgerevaleat, ita nihilominuseademsola est per quam maximaipsamet ad ejusdeminventionemproficercqueat. Namjam cognitumest quia haecillimaximeper naturalisessentiaepropinquat similitudinem».Monolog.,65-66,c. 211-213. 2. Cf. Monolog.,64-65.
.76
A.-M. JACQU1N,O. P.
que dans le Cur Deus homo. « Je veux convenir avec toi, dit-il a son disciple Boson, d'une part, que rien de ce qui repugne a Dieu, si peu que ce soit, ne peut etre admis par nous ; d'autre part, que nulle raison, si petite soit-elle, si une plus forte ne s'y oppose, ne soit a pour conrejetee. En Dieu, de meme que le moindre inconvenient de meme, la moindre raison, si elle n'est sequence une impossibilite, de necessite ». 1 par une plus forte, s'accompagne pas surpassee Autreinent dit, Dieu n'est et ne peut etre connu ici-bas ni directenous ne pouvons que lui appliquer des ment, ni de facon univoque, aux creatures, concepts et des noms empruntes inadequate par Si Tun d'eux contredit la notion essentielle de Dieu; consequent. il doit etre rejete. Mais si, en lui imposant quelque imperfection, " du fait que Dieu est la perfection meme, nous pouvons lui attribuer d'une certaine cette maniere, ; neanmoins chaque perfection surtout il s'agit des vouloirs attribution resquand divins, d'autres attributions etant te, a certains egards, incertaine, a Dieu Tetnportepossibles ; celle qui sera plus convenable ra et, de la sorte, toute attribution et qui n'est justifiable, mieux fondee, non seulement est pas ebranlee par une autre Dieu, qui n'admet mais, en raison du sujet, tegitime, pas le contingent, comporte la necessite et provoque la certitude (rationes necessariae). Pourtant cette necessite et cette certitude, ne sont lorsqu'elles ou Tenseignement de la foi, demeupas confirmees par Tficriture « Si je dis rctt relatives et provisoires (convenientius, rationabilius.) quelque chose, ecrit saint Anselme, qui ne soit pas demontre par une : bien que la autorite superietire, je veux qu'il soit pris de-la-sorte conclusion soit presentee comme necessaire, en vertu des raisons qui elle ne devra pas cependant etre considered comme m'apparaissent, mais comme paraissant absolument necessaire, telle, pour Tinstant 2 ». Et qu'on ne voie pas la, comme Tont affirme quelques critiques 3, une marque de Thumilite du saint, mais le scrupule scientifique du docteur. 1. «Volotecum pacisciut nullumvel minimuminconveniensin Deo a nobis accipiatur,et nullavel minimaratio, si major non repugnat,rejiciatur. Sicutenimin Deoquamlibetparvum inconvenienssequitur impossibilitas,ita quamlibetparvamrationem,si majorinon vincitur, comitaturnecessitas».CurDeushomo,I, 10, c. 375; cf.De fideTrinitatis,5, c.276. 2 «Si quid dixeroquodmajor nonmonstretauctoritas,sic voloaccipiut, quamvisex rationibusquae mihividebuntur,quasi necessariumconcludatur,non ob hoctamenomninonecessarium,sedtantumsicinterimvideripossedicatur ».Monolog.,1,c. 145.— « Sedmementoquo pacto incoepi tuae responderequaestioni,ut videlicet,si quid dixeroquod majornon confirmet auctoritas, quamvisilludratione probare videar,non alia certitudineaccipiatur,nisiquia interim mihi ita videtur, doneemihiDeusmeliusaliquomodorevelet».CurDeushomo,I, 18, c. 387-388. desaint Anselme, 3. E. BEURHER,Les rapportsdela raisonetdela foi dansla philosophie
LES « RATIONESNECESSARIAE» DE SAINTANSELME
7lf_
Ainsi done, pour determiner le sens exact des rationes necessariae, il importe de ne pas separer cette formule de Tincise nulla alia ratione ou de toute autre semblable, qui la completent ordinairepugnante, rementx. Mais alors il ne peut plus etre question de demonstration au sens strict, car celle-ci n'admet ni le relatif, ni le proviso ire. Du reste, il ne parait pas que saint Anselme ait pretendu, en aucun cas, elaborer une demonstration du dogme purement rationde la foi et du surnaturel. Sans nelle, philosophique, independante : fides quaerens iniellectum, nisi parler de son principe fondamental credidero non intelligam, il requiert chez quiconque un entreprend sur les mysteres, non seulement Yhabitus de foi, travail intellectuel sans lequel on s'expose, comme Tont fait quelques dialecticiens, a tomber en des erreurs multiples 2, mais encore un ensemble de vertus morales qui lui donneront le sens du divin et lui permettront de trouver des explications conformes a l'Ecriture, regie supreme de la verite en ces matieres 3. Le theologien, on ne peut Tappeler d'un autre nom, devra s'attacher a Tobservance a des preceptes, Thumble soumission aux enseignements de la Sagesse ; vivant des realites divines, il en prendra peu a peu T experience, qui lui permettra de les mieux connaitre, de les penetrer plus profondement et avec plus de securite 4. alors a ce que, pour saint Anselme, Tintelligence Rien d'6tonnant des dogmes ainsi acquise, meme par des raisons necessaires, reste dans Tordre de la foi.« 11 ne faut pas, dit-il, donner une adhesion de foi moins certaine a ces verites qui sont affirmees en vertu de preuves necessaires, nulle autre raison ne s'y opposant, meme si Tincompre&&mRevuede Philosophic,XV (1909),p. 717 ; J.-V. BAINVEL,La theologie. desaint Anselme, dans Revuede PMlosophie,XV,(1909),p. 737. 1. Monolog.,64, c. 210 ; Deprocessione S. Spiritns, 20, c.315 ; Cur Deushomo,I, 10, c. 375 ; 1,24, c.398 ; II, 16, c. 418 ; II, 22, c. 431. 2. «Unde fit ut, dum ad ilia quae prius fideiscalam exigunt,sicut scriptumest: Nisi credideritis,non intelligetis,praeposterepriusper intellectumconantur ascendere,ad multimodos erroresper intellectusdefectumcoganturdescendere».De fide Trinitatis,2, c. 265. 3. «Sacra Scriptura omnis veritatis, quam ratio colligit,auctoritatem continet, cum illam aut aperte affirmat,aut nullatenusnegat». De concord,praesc.Dei cumliber,arbitr., 6, c. 528. 4. « Prius ergo fidemundandumest cor... et prius per praeceptorumDominicustodiamilluminandisunt oculi...et priusper humilemobedientiamtestimoniorumDeidebemusfieriparvuli, ut discamus sapientiam... Quanta opulentiusnutrimur in Sacra Scriptura ex his quae per obedi.ntiam pascunt, tanto sublimiusprovehimurad ea quae per intellectumsatiant... Nimirum hoc ipsum quod dico, qui non crediderit, non intelliget.Namqui non crediderit,non experietur; et qui non expertus fuerit, non intelliget. Nam quantum rei auditum superat experientia,tantum vicit audientis cognitionemexperientisscientia; et non solumad intelligendum altiora prohibetur mens ascenderesinefideet mandatorumDei obedientia,sedetiam aliquandodatus intellectussubtrahitur, et fidesipsa subvertitur,neglectabona conscientia». De fide Trinitatis, 3, c. 264.
78
A.-M. JACQUIN,O. P.
hensiblite de leur nature trop elevee ne permet pas de les expliquer 1». Et ce que soit bien la son idee, il le confirme par te fait qu'il*range comme un intermediate foi entrefla tout ce travail intellectuel 2 ; c'est done bien une theologie. simple et la vision beatifique saint Anselme affirme que ses arguments Et pourtant, pourront non seulement des croyants, mais les incredules convaincre euxmemes, ce qui montre, dit-on, qu'il veut faire une demonstration II faut noter d'abord n'est rationnelle. que ce souci apologetique chez te saint docteur ; meme dans te Cur Deus pas predominant homo, ou il est plus accentue, il ne vient qu'en second lieu ; le but du dogme et de fournir ainsi principal est de faciliter Tintelligence ce qui n'empeche un element a la contemplation, pas de donner, en la foi contre les objecmeme temps, les arguments qui justifieront tions des incredules s, double role que reclame toute theologie digne de ce nom, sans cesser d'etre une Thiologie 4. le sens Cette etude avait uniquement pour but de determiner donne par saint Anselme a ses rationes necessariae, d'apres les tende son ceuvre, d'apres les explications fournies dances generates De sur ce point et d'apres Tusage qu'il a fait de ces raisonnements. cet examen il me paratt resulter qu'il ne s'agit pas la de demonstraau sens strict ; c'est plutot une transposition tions philosophiques rationnelle des Veritas de foi. S'il en est ainsi, on evite a son travail et on supprime Tantinomie le reproche de rationalisme qui, au pre"mier abord, semblait exister entre le fides quaerens intellectum et 1'eS rationes necessariae. Pour te reste, que saint Anselme ait toujours presente des raisons valables, qu'il ait parfaitement distingue les domaines relatifs de la raison et de la foi, qu'il ait 6te un peu trop parfois sous Tinfluence de sa trteorie de Tillumination divine, ce sont la des quesbien qu'elles ions qui n'ont pas ete traitees directement, meritent il etait necessaire une etude speciale ; mais avant de les aborder, de resoudre celle qui a ete posee ici. A.M_ JACQUINJ 0> R> Professeura l'Universite de Fribourg (Suisse) 1. « Nee idcirco minus his adhibendam fideicertitudinem,quae probationibusnecessariis, nulla alia repugnanteratione, asseruntur,si suae naturalis altitudinis incomprehensibilitate explicarinon patiantur ».Monolog.,64, c. 210. 2. «Quoniaminter fidemet speciemintellectum,quern in hac vita captmus,esse medium intelligo, quanta aliquis ad ilium proficit, tanto turn propinquare speciei(ad quam omnes anhelamus)existimot>.De fideTrinitatis,Praef., c. 261. 3. « Quodpetunt, noriut per rationemad fidemaccedant, sed ut eorum quae credunt, intelectu et contemplationedelectentur,et ut sint quantum possunt, parati semperad satisfactionemomni poscentiserationemde ea,quaeinnobisest, spe s.Cur Deushomo,I, l,c.361. Summatheolog.,I P., Q. I, art. 8. 4. Cf.S. THOMAS,
UN DE
LA
CHAPITRE
DANS DES
DEFINITION AU
XIIe
LTHSTOIRE SACREMENTS
SIECLE
x Les quatre definitions du sacrement alignees par saint Thomas et d'autres comme Albert te Grand 2 et Humbert de theologiens, sur le quatrieme Prouille 3, au d£but de leur commentaire livre des Sentences, et discutees par le detail dans la suite de leur expose, de Thistorien du dogme. Le attirent a plus d'un titre Tattention nom seul de leurs auteurs, les elements qui entrent dans leur enonde leur elaboce, la diffusion dont elles jouissent et les vicissitudes ration comme de leur succes, obligent qu'on s'y arrete : 1) Sacramentum est sacrae rei signum (Quaestio I, art. 1, ad lum). 2) Sacramentum est invisibilis giatiae visibilis forma ut imaginem gerat et causa existat (Quaest. I, art. 1, quaestiunc. 3). est in quo sub tegumento reium visibilium, divina 3) Sacramentum virtus secretins operatur salutem (Ibid., quaestiunc. 4). est corporate vel materiale elementum, extrinsecus 4) Sacramentum oculis suppositum, ex institutione significans (signans), ex similitudine et ex sanctificatione invisibilem gratiam continens (Ibid., repraesentans quaestiunc. 5). Deux d'entre elles emanent de deux des principaux theologiens 4 et de Pierre du xne siecle, de Hugues de Saint-Victor Lombard 6, 1. Commentumin IVamlibrum Sententiarum,Dist. I, Qu. I, art. 1, ad Ium; art. 1, quaes tiunc. 3, 4. et 5 (edit. Parme, 1858,t. VII, p. 454-456). 2. Commentariiin IV librosSententiarum,IV, Dist. I, art. 5, Lyon, 1651,t. XVI, p. 9. 3. Ms. de Bruges,Bibl.de la Vilie, 180 (nonpagine),debut du livresur lessacrements. Un snnotateur anonymedu LivredesSentencesde Pierre Lombardfait remarquerdans la marge du texte qu'il y a sept definitionsdesSacrementset il les enumere(Ms.de la Bibl. Royale de Bruxelles,1542,fol. 180v). 4. De sacramenlischrhtianae fidei,lib. I, pars IX, 2 (PL, CLXXVI,317 d). 5. Libri IV Sententiarum,IV, Dist. I, 2-4 (edit. Quaracchi, 1916, t. II, p. 745-746).
80
S. j. j. DE GHELLINCK,
la quatrieme et la seconde ; auxquels nous devons respectivement celle qui vient en premiere ligne, la plus repandue pendant tout le haut moyen age, remonte a saint Augustin 1; li troisieme a pour auteur saint Isidore de Seville 2, bien qu'elle soit citee par saint Thomas 3, Albert le Grand * et d'autres sous te nom de saint tandis que Gratien 5 Tattribuait a saint Gregoire. Ces Augustin, la troisieme et la premiere, ne parlent deux dernieres, c'est-a-dire pas, ou guere, de la causalite propre aux sacrements ; les deux autres, par contre, Tenon cent, et Tune des deux tres clairement. C'est ce qui leur a valu, a celle de Pierre Lombard surtout, les reproun peu plus d'un demi-siecle ches de Durand de Saint-Pourcain, L'illustre dominicain, apres saint Thomas. theologien qui avait avec des idees personnelles assez d'audace pour les emettre librehabituel de son nom, ment, — c'est ce que reconnait le qualificatif «canit extra chorum», — ne peut point pardonner au Maitre des Sentences et par suite a saint Thomas qu'il vise specialement, d'avoir ajoute a la definition Tidee de la collation augustinienne de la grace par voie causative. A premiere vue, le reproche paraitra d6passer la mesure et Ton ne peut y souscrire. Les affirmations d'un saint Ambroise dont par exemple et d'un saint Augustin, Pierre Lombard est Theritier, disent assez Tefficacite que reconnaissent leurs auteurs a nos rites sacramentaires, pour qu'on puisse taxer d'exageration le requisitoire de maitre Durand 6. Ce qui est sur, c'est que cette definition de Pierre Lombard a son histoire, tout comme les trois autres. Le parallelisme plus ou moins harmonieux, dans lequel on les trouve souvent juxtaposees, est un indice de plus de la consideration a leur qui s'est attachee enonce. Les pages qui suivent ont pour but d'esquisser quelques traits de cette histoire, en exposant le travail de lente elaboration d'ou sont sorties les formules adoptees par la theologie medievale et 1. Maisau sacrumsignumdu De CivitateDei, X, 5, est habituellementsubstituele sacrae. rei signum, commey invitait le. Contraadversariumlegis et propheiaelibri duo, 1, 9, n. 34 (PL. XLII, 658). 2. Etymologiarum libri XX, lib. VI, 19, n. 40 (PL, LXXXII, 255 c). 3. Op. et loc.citatis,quaestiunc.4. La meme attribution se retrouve au debut de I'Opusculum IV, In articulosfideiet sacramentaecclesiaeexpositio(Parme, 1865,t. XVI, p. 119). 4. Op. et loc.citatis,p. 9. 5. Can.Multi. Causa I, Qu. 1 (can. 84 §3). Voirl'edit. FRIEDBERG, C.387et 388. 6. Super SententiasthcologicasPetri LombardiCommentarioruni libri quatuor,IV, Dist. i, q. 1 et 4, (Lyon, 1539,fol.220v. et 221v. - 222v.V II n'y a pas lieu de s'arretericiaux remaniements introduits par Durand dans les diversesredactionsde son oeuvre; a ce sujet, voir le dernier ouvrage de Jos. KOCH,remarquablementdocumente,Durandusde S. Porciano, der Philosophicdes M. A., t. XXVI, I, MunsForschungen,I, dans les Beilragezur Geschiclite ter, 1927, p. 5-85.
DE LA DEFINITIONDES SACREMENTS AU XIICSIECLE L'MISTOIRE
81
En meme temps, Ton y sanctionnees par te concile de Trente. verra les divers stades par lesquels elles ont passe et dont on pourra les elements sur le de leur justification degager, croyons-nous, terrain historique. En raison meme de son importance dans la theologie medievale, c'est avant tout la definition lombardienne et quelques-unes des notre attention. phases de son elaboration qui retiendront Hugues de Saint-Victor interviendra dans la preparation de la formule du Lombard ; incidemment, a diverses reprises, nous parlerons d'Isidore de Seville. La definition de la definition fournie par la x et Summa Sententiarum que malgre ses merites, nous ne voyons d'Albert le Grand, de saint Thopas figurer dans la nomenclature mas et des autres, devra evidemment nous arreter. Peut-etre, nous sera-t-il donne de completer par endroits quelques pages du de M 1' Pourrat 2; mais ces complements livre si instructif laissent subsister tous les grands resultats de son etude. La definition lombardienne, comme celle de Hugues de SaintVictor, se compose de divers elements dont te dernier consiste dans Taffirmation nette de la causalite : les deux premiers precisent Tidee de signe et sont empruntes aux deux definitions generates courantes a son epoque. Voici comment s'exprime Pierre Lombard, apres avoir rappele et commente les deux courtes definitions attributes a saint Augustin : « Sacramentum enim proprie dicitur quod ita signum est gratiae Dei et invisibilis gratiae forma ut ipsius imaginem gerat et causa existat 3 », et saint Thomas a condense cette definition dans la formule suivante : «Sacramentum invisibilis gratiae visibilis forma ut imaginem gerat et causa existat ». que nous retrouvons dans te commentaire des Sentences 4. A la simple lecture, Ton voit que Pierre Lombard a ajoute des tres generates par lesquelles s'ouprecisions aux deux definitions vrait son chapitre :«Sacramentum est sacrae rei signum... Hem Sacramentum est invisibilis gratiae visibilis forma.» En meme temps, il rejetait Tidee isidorienne de sacramentum secret, qu'il se contente de rappeler par une simple mention. 11 avait eu de clairvoyants initiateurs dans cette voie, tels que Hugues de Saint-Victor et Tauteur de la Summa anonyme Sententiarum; car, malgre la 1. Tract. IV, 1 (PL, CLXXVI, 117 b). 2. La theologiesacramentaire,etudede theologiepositive,4e edit., Paris, 1910,p. 32-33. 3. Libri IV Sententiarum,IV, Dist. I, 2 (edit, citee, p. 746). 4. IV, Dist. I, I, n. 2 (edit, citee, p. 745-746). — T. II MelangesMandonnet . .6
82
S. j. j. DE GHELLINCK,
defense du P. Chossatx en faveur de la priorite lombarbrillante dienne sur la Summa Sententiarum, et les hautes adhesions qu'a sa these dans beaucoup rencontrees de revues, nous ne pouvons encore nous determiner a renverser la relation chronologique qui admise et qui placait Tauteur de la jusqu'ici etait universellement Summa avant le Maitre des Sentences. Mais avant d'etre susceptible de la precision que lui donne Pierre Lombard, une des deux formules son traite des sacregenerates, par lesquelles debutait ments, avait subi des modifications textuelles, qui ne sont pas un des traits les moins curieux de son histoire. Le « Sacramentum, sacrae rei signum » resta a peu pres ce qu'il avait ete pendant tout le moyen age, qui Tavait prise au «sacrum et saint Thomas reproduit sans chansignum » de saint Augustin, en premiere ligne. Mais il serait inexact gement cette definition de croire que saint Augustin Tavait leguee sous cette forme textuelle aux auteurs du moyen age. Le « sacramentum, sacrum signum 2» du De civitate Dei fut ordinairement complete par la glose « id est, sacrae rei signum » qui, sans provenir litteralement de la plume d'Augustin, aux idees repond parfaitement cependant qu'il avait emises a propos de sa theorie du signe dans le De magistro dans le De doctrina Christiana 3 ; il avait meme ouvert et surtout la voie a cette glose en ecrivant dans son Contra adversarium legis et prophetarum, vers 420 :«cognoscenda tantae rei sacramenta, id 1. On pourra voir l'accueiltres favorablefait a la these du P. Chossatdans les comptesrendusde la Revuebencdictine, t. XXXVI, 1924,p. 287,par domProost; dansla Revued'Histoire ecclesiastique, t. XX, 1924,p. 265-267,par leP. de Moreau;dansle Bulletindeliitcrature t. XXIV, 1923,p. 370,par F. Cavallera; dans la Revuecritiqued'histoireet de ecclesiastique, litierature,nouv. serie,t. XC1,1924,p. 284,par E. Gilson;dansles RecherclusdeSciencereligicuse,t. XIV; 1924,p. 189-191et dans la Revuedes Questionshisloriques,t. C, 1924,p. 158, par A. d'Ales; dans Moyenage, t. XXVIII, 1927,p. 92-94,par Van Moe,etc; d'autre part, el thcologiques, t. XIII, 1924,p. 242-248et le Divus Tho- *. la Revuedessciencesphilosophiques mas, de Plaisance,t. II, 1925, p. 119-133,attaquaient fortcmentces resultats. Depuislors, dom Lottin a renforceles conclusionsdu P. Chossatpar l'appui de son adhesionet apporte de nouvellesconfirmationstirecs de l'exaineninterne des doctrines (Lespremierslineaments du traitede la syndereseau Moyenage, cans la RevueNeo-scolastique, 2° serie, t. Ill, 1926, p. 425, n. 2, et La «SummaSententiarum» est-elleanterieureaux « Sentences» de Pierre Lombard, memerevue, memeannee,p. 284-302),tandis que B. Geyerse montraitadversairedecide de la solution nouvelle (Verfasscrund Abfassungszeitder sog. Summa Sententiarum, dans Theologische t. CVII,1926,p. 89-107,et dans Fr. Ueberwegs Gnmdrissder Quartalschrijt, Gescliichte der Philosophic,t. II, 1928,p. 262).Par contre,l'etude comparativedes chapitres consacresaux sacrementsen general ne nous semble pas favorablea l'anterioritede Pierre Lombard.Malgrecette divergencesur la questiondes dateset des sources,le livre du P. Chossat continuea fournir une contributionextraordinairementprecieuseet, pour certainesmatieres, unique a l'histoire des debats doctrinauxdu XII 6 siecle (voir notre introductiona M. CHOSSAT, La SommedesSentences,p. 19, dans SpicileghtmsacrumLovdniense,t. Ill, Louvain, 1923). 2. DecivitateDei, X, 5 (PL, XLI, 282). 3. De magistro,3-10(PL, XXXII, 1196-1215);'DedoctrinaChristiana,I, 2, n. 2, et 11,1-3 n. 1-4(PL. XXXIV, 19-20et 35-37).
AU XII« SIECLE L!HIST0IREDE LA DEFINITIONDESSACREMENTS
83
du grand docteur done legitimait signa 1» L'exemple la definition plus developpee et le guide de lectures parfaitement 2 aux fourni Cassiodore medievales par generations patristiques des auteurs sur cette ceuvre par Teloge special attirait T attention appariqu'il en faisait. Sans nous arreter a reperer la premiere seuletion de cette glose dans les ecrits medievaux, remarquons cette definition eut une influence ment que, malgre sa brievete, Tidee de signe. definitivement profonde pour implanter 3 L'autre formule, « gratiae invisibilis visibilis forma », eut une Avant d'aboutir chez Pierre Lombard, histoire plus mouvementee. elle passa par beaucoup de canaux intermediaires, qui firent subir Mais a Texpression des modifications importantes augustinienne. tandis que la forme sous laquelle la transciivent entre autres les devient chez canonistes : « invisibilis visibilis forma», gratiae Abelard et quelques de son ecole, «invisibilis disciples gratiae visibile signum», Pierre Lombard comme on le verra a Tinstant, unit les deux courants et maintient les mots signum et forma dans la definition Disons rapidement comment qui lui est personnelle. Ton en est arrive la. nous.remontons vers le passe a une ou Si, de Pierre Lombard, deux generations plus haut, nous rencontrons parmi les maitres le nom de renom et d'influence qui ont employe cette expression, d'Yves de Chartres. Que Teveque canoniste Tait trouvee lui-meme dans ses sources, ou qu'il la doive a des devanciers comme Berenou aux compilateurs ger * qui Tavait deja correctement, qui s'oca reunir les materiaux de son Decretum 5, peu importe cupaient te meme pour te but de nos pour le moment, le resultat demeurant en passant recherches. Observons cependant que, a ce second stade de son histoire, ce n'est pas aux theologiens, mais c'est aux canonistes Yves emprunte la qu'est du le succes de la formule. du sacrifice en indiquant sa source 6 : definition augustinienne visibile, invisibile (Aug. : invisibilis) «Sacrificium sacrificii sacramentum est, id est sacrum signum. » Puis, il definit le sacrement par une autre citation, dont il n'indique Torigine que par un terme geneest sacra
1. Contraadversariumlegiset prophetarumlibri duo, I, 9, n. 34 (PL, XLII, 658). 2. Deinstitutionedivinarumlitterarum,1 (PL, LXX, 1110d). 3. Voir chezPierre Lombard,le livre IV, Dist. I, 2 (edit, citee, p. 746). 4. Desacra coma,liberposterior,204, edit. VISCHER, Berlin,1834,p. 263. 5. Nousnous permettons de renvoyerle lecteur a notre Mouvementtheologiquedu XII" siecle,Paris,1914,et aux auteurscitesp. 297et 298. 6. Cette sourceest le DecivitateDel,X, 5 (PL, XLI, 282), qu'il transcrit litteralement.
84
S. j. J. DE GHELL1NCK,
ral : « Et alibi: sacramentum, invisibilis gratiae visibilis forma x». La Panormie, textuellement les peu d'annees plus tard, repetait deux memes definitions, a saint Augustin, sans qu'elle attribuait plus preciser Torigine de la seconde que par les mots : « item alibi. 2 » de provenance, la survivance des Malgre cette indetermination deux formules etait desormais assuree ; le nom d'Yves et la diffusion de son ceuvre y suffisaient Nous les retrouvons largement. dans les premieres annees du xne siecle, dans la collection canoniencore inedite 3, et dans le Decretum de Giatien 4, que de Saragosse, avec les memes indications : « Augustinus in libro de toujours civitate Dei... et alibi... » En meme temps trois theologiens, connus pour te profit qu'ils tirent de la Panormie fournis d'Yves, font usage de ces materiaux de la Summa par les canonistes ; Tun d'eux est Tauteur anonyme sans changement la seconde definition sententiarum, qui reproduit donnee visibilis par Yves : « invisibilis gratiae forma » 5; nous verrons il la complete. Les deux autres font plus loin comment subir quelques modifications au texte des canonistes. Le premier est Alger de Liege qui remplace le mot sacrificium et d'Augustin d'Yves' : suivante par sacramentum ; ce qui donne la formule « Sacramentum visibile invisibilis rei sacramentum est, id est sacrum celle ou entre le mot forma, definition, signum 0. » La seconde ne subit pas de changement chez Alger 7. L'autre auteur qui depend d'Yves de Chartres n'est autre qu'Abelard auquel, en dehors des erreurs qui demeurent associees a sa du xne siecle est redevable le mouvement memoire, theologique II ne s'occupe d'une si profonde impulsion. pas de la premiere mais il change resolument la seconde en substituant definition, au mot de forma celui de signum, qu'il trouve dans la premiere formule est visibile invisibilis d'Alger : «Sacramentum signum gratiae 8. » Y avait-il ete pousse, par Texemple d'Alger dont, sans nul doute, en lecteur assidu qu'il etait, il ne pouvait ignorer Tceuvre ? Nous serions portes a te croire, sans toutefois pouvoir Taffir1. Decretum,II, 8 (PL, CLXI, 148 c). 2. Panormia, 1, 130 (PL, CLXI, 1074a). 3. Ms. de la Bibl. Nation., lat. 3875,fol. 96v. Voir Le Mouvementtheologique,p. 300, n. 6 et305, n..2. 4. Can. Sacrificium,De consecratione,II, 32 (edit. FRIEDBERG, C. 1324). 5. Tract. IV, 1 (PL, CLXXVI, 117 a). 6. De sacrameniiscorporiset sanguinisDomini,I, 4 (PL, CLXXX, 751 c). 7. Ibid. I, 4 (ibid., 751 c d). 8. Inlroduclioad theologiam,I, 2 (PL, CLXXVIII, 984a b).
AU XIIs SIECLE L'HISTOIREDE LA DEFINITIONDES SACREMENTS
85
comme mer. En tout cas, tout son groupe adopte le changement, Herman dans TEpitomex; on peut le constater par maitre qui mais en substituant le mot cnonce a deux reprises la definition, « species » a celui de « signum », par le sententiaire de saint Florian 2 et surtout par Roland Banditielli 3, et avec lui Ognibene 4, qui ne manquent ais, ce que pas de suivre te maitre sur ce terrain. couvre la nouvelle n'avait Roland definition pas fait Abelard, : « ut ait Augustinus du patronage de saint Augustin », et te sende Saint-Florian, attire sans doute par une citation tentiaire de saint Augustin Abelard dans te chapitre que donne son maitre du docteur d'Hipn'hesite pas a designer TEnchiridion, precedent, « sacrae rei signumh : il aurait pone comme source de sa definition ete dans Timpossibilite de justifier son dire. Aucun des representants de Tecole d'Abelard ne va plus loin dans cette elaboration : Tefficacite, de la definition encore moins la causalite du sacredans leur expose. ment, n'entre Peu apres, tandis Sententiarum reste fidele a que la Summa Tenonce des canonistes, en gardant te mot de forma 6, qu'elle entrePierre prend du reste avec succes de completer par la causalite, unit les divers courants selon son habitude, Lombard, compatibles qu'il rencontre et fait entrer en abrege dans sa formule le double element des canonistes, te premier dans la forme modifiee le second sans modification tel que Tavait donne la par Abelard, Summa Sententiarum. II est meme fort probable,, si Ton tient compte de la marche de son expose dans leDe Sacramentis in genere, qu'il puise cette definition plutot dans la Summa Sententiarum que chez Gratien 7, qui continuait la lignee des canonistes. De la, sa definition qui juxtapose les deux mots signum et forma : « Sacramentum enim proprie dicitur quod ita signum est gratiae Dei (Abelard) et invisibilis ut ipsius imagratiae forma (Summa Sententiarum) ginem gerat et causa existat. » Avant d'aborder Tetude de ce troisieme il element, Tefficacite, 1. Epitometheologiaechristianae,1 et 28 (PL CLXXVIII, 1695d et 1738 c). 2. Ms. de Saint-Florian, XI, 264, fol. 147v ; le-texte vient d'etre edite par OSTLENDER, SententiaeFlorianenses,p. 2, dans le Florilegiumpalristicumtarn velerisquam mediiaevi auciores complectens,t. XIX, Bonn, 1929. 3. GIETL,Die SenienzenRolands,Fribourg, 1891,p. 155. 4. Ms. de Munich, Cod.lat. 19134,p. 185, et ms. de Naples,Bibl. Nat. VII, C. 43,fol.; cfr aussi GIETL,op. cit., p. 155, n. 6. 5. SententiaeFlorianenses,3 ; edit. OSTLENDER, p. 2. 6. Tract. IV, 1 (PL. CLXXVI, 117a et 117 b): «sic intelligendum est, sacramentum est visibilis forma invisibilis gratiae in eo collatae, quam scilicet confert ipsum sacramentum.» 7. Can. Sacrificium,De Consecratione,II, 32 (edit. FRIEDBERG, C.1324).
86
S. J. J. DE GHELLINCK,
les deux premiers peuvent se reclas'agit de determiner jusqu'ou mer de la paternite d'Augustin. Pour la premiere, «invisibilis gratiae visibile signum », d'oriou plutot due a la juxtaposition augustinienne, gine finalement de remarquer qu'ax, contentons-nous d'expressions augustiniennes vant de passer chez Alger, Abelard et Gratien, elle avait deja sous la plume de Lanfranc subi une transformation importante entre 1063 et 1070. Au lieu de lire, comme le donne le texte d'Au2: visibile invisibilis sacramentum gustin «Sacrificium sacrificii Canto: bery adopte est, i. e. sacrum signumn, te futur archevequede avec son argumentation la lecon suivante, qui cadrait davantage : « Visibile sacrificium invisibile sacramentum, i. e. sacrum signum 3.» C'est de la, vraisemblablement, qu'elle aura passe chez Yves de Chartres et ses collaborateurs, admise pour etre definitivement 4 sous cette forme. Car dans le Decretum, Yves interpar Gratien cale une longue citation de Lanfranc, qui fournit cinq canons de la Panormia*, indice important, entre plusieurs autres, del'influence sur Telaboration exercee par la querelle berengarienne des recueils Cette substitution, qui n'avait pas echappe aux Corcanoniques. rectores Romani charges de Tedition officielle (1582) du droit canon sous Pie V et Gregoire XIII, fut cependant maintenue dans Tedition romaine de la premiere partie du Corpus Iuris. Cette fois, Tautorite de la Glossa, qui s'opposa plus d'une fois a la restitution du texte original, eut pour effet d'assurer la survivance a la lecon adoptee par Gratien sur la foi de ses sources chartraines 6, La seconde definition n'est pas non plus textuellement d'Augustin. Yves, qui la donne un des premiers parmi les auteurs de consequence, on Ta vu plus haut, avait fourni pour la premiere la mention du passage d'Augustin ; pour la seconde, qui suit immediatement, il se contente de Tindication fort vague: « et alibi ». Roland, la Summa Sententiarum, Gratien et Pierre Lombard perpetuent a Augustin, sans preciser davantage cette meme attribution leur 1. On pourra lestrouverdans EpistolaXCVI1I,2 (PL XXXIII, 360)et lesCuaesiionesin Heptateuchum,III, 84 (PL, XXXIV, 712), dont il va etre questiona l'instant; voir aussi op.cit., p. 34, n. 2 et p. 26, n. 1 et 2. POURRAT, 2. DecivitateDei, X,5 (PL, XLI,282). 3. Liberde corporeet sanguineDomini,12 (PL, CL, 422 d). 4. Can. Sacrificium,cite plus haut. 5. VoirDecretum,II, 9 (PL, CLXI, 152-160) et Panormia,I, 125,132,138,139,143(P L, CLXI 1071-1077). Pour l'influenceberengarienne,voir Le mouvementtheologiquedu XI Ie siecli. p. 299-300. 6. Voirl'edition FRIEDBERG, C.1324et sa remarquc,c. LXXVIIet LXXXIX-XC.
AU XIle SIECLE L'HISTOIREDE LA DEFINITIONDES SACREMENTS
87
ecrivent dit:« ut ait Augustinus »; les autres source 1. Roland soit « et ali» ou «item » (Summa et Pierre Lombard), soit«idem a donner plus de precision. Pas un ne parvient bi »(Gratien). En realite, la formule est composee d'expressions augustiniennes a la pensee de saint Augustin ; mais elle et repond parfaitement Voici n'a pas ete enoncee litteralement par te docteur d'Hippone. les principaux passages dont Yves a pti s'inspirer ; deux d'entre eux avaient deja ete indiques par les Correctores Romani du xvie : en italiques les mots importants siecle 2. Nous ecrivons De Catechizandis rudibus, cap. 26, n. 50 : « De sacramento sane accepit cum ei bene commendatnm fuerit, signacula quidem rerum narum esse visibilia, sed res ipsas invisibiles in eis venerari. 3» Epist. CV, cap. 3, n. 12 : « Si autem malus est, operatur per ilium visibilem sacramenti formam : ipse autem donat invisibilem gratiam
quod dlviDeus i. »
L'on voit sans peine aussi, comment d'une part Alger et Abelard de ces deux textes, et d'autre part saint Isidore ont pu s'inspirer les premiers pour modifier la definition des canonistes, le troisieme dont pour en modeler une de son cru sur la formule augustinienne, elle prend quelques mots. Un troisieme texte, indique deja par Gietl dans son excellente edition de Roland Bandiiielli,fournit quelques bons rapprochements. Quastiones in Heptateuchum III, 82 :« Quomodo ergo et Moyses sanctificat et Dominus ?... Moyses visibilibus sacramentis per ministerium suum ; Dominus autem invisibili gratia per spiritum sanctum... nam sine ista sanctificatone invisibilis gratiae, visibilia sacramenta quid prosunt 5 ? » dans toutes les oeuvres d'Augustin, II n'y a rien, croyons-nous, familiere aux canode la definition davantage qui se rapproche nistes du xn e siecle. Peut-etre d'indiquer y aurait-il moyen a ceux qui viennent d'etre encore quelques paralleles passages cites, si nous avions deja la Concordance pr.;paree jadis par le fois interrompue diverses Odilon Rottmanner, depttis regrette mais que nous ne desesdix ans par la mort des collaborateurs, un jour. perons pas de voir paraitre Quant au mot forma, que ne contiennent pas, dans les locutions consacrGes ensuite, les passages cites cTAugustin, il faut Tentendre 1. Voir plus haut les referencespour chacun de ces auteurs. c. 1324. 2. Can. Multi, De consecratione,II, 32 voirI'edition FRIEDBERG, 3. PL, XL, 344. 4. PL, XXXIII, 401. 5. PL, XXX1V.712.
88
S. J. J. DE GHELLINCK,
conformement a Tusage.de Tepoque dans le sens de « ce qui tombe sous les sens, aspect exterieur » ; souvent Ton rencontre le meme mot comme synonyme de ce que tantot Ton a pu voir dans la definition adoptee par YEpitome x, « species». Mais, en fin decompte, d'ou venait la definition, si les ecrits d'Augustin n'en fournissaient que les elements, et quel r tait Tauteur qui lui avait donne sa frappe definitive ? II serait premature de donner une reponse parfaitement nette a cette question. Mais quelques coups de sonde donnes dans les traites polemiques le conflit berengarien, auxquels prete naissance nous a fait rencontrer le nom de Berenger de Tours : jusqu'ici, le premier auteur qui ait employe cette c'est, a notre connaissance, definition. II ne semble pas en effet qu'elle se rencontre a Tepoque donne ses preferences a la definition isicarolingienne, laquelle dorienne. Celle-ci domine non seulement te debat eucharistique du ixe siecle, comme on peut le voir par la maniere dont Taccepte te grand theologien de Teucharistie, Paschase Radbert 2, et son 8 ; mais elle beneficie de la haute adversaire consideRatramne ration qui s'attache desormais aux ecrits de Paschase et de la consecration que lui donne un autre theologien carolingien, prinde la vie et de la pensee eccl. siastique au ixe siecle. cipal educateur Le De institutione clericorum, qui a valu a Raban Maur, son auteur, le titre de Praeceptor etait trop intimement tributaire Germaniae, des ceuvres du docteur de Seville pour ne pas emprunter aux Etymodu sacrement i : il la place en logiae de saint Isidore la definition tete d'un des premiers traites synthetiques sacramentaires qu'ait connus le moyen-age. Cela lui donnait nouvelle survivance, qu'on aussi chez Walafrid Strabon 5, quand il peut du reste constater fait deriver le nom de sacrement de leur «secreta virtus ». Mais il ne semble pas qu'il soit fait usage de cette jusqu'a Berenger, definition a Taide du mot « forma » ou « signum ». Par contre, 8 », et s'il la met en evidence «praescribente Berenger Augustino 1. Epitome,28 (PL, CLXXVIII, 1738c). Voiraussinotre articlesur YEucharistieau XII* siecle,dans le Dictionnairede Theologiecatholique,t. V, c. 1267-1268. 2. Liberde corporeet sanguineDomini,3, n. 1 (PL. CXX, 1275b). 3. De corporeet sanguineDomini,45, 46 et 48 (PL, CXXI, 146b-147 a). 4. De institutioneclericorum.I, 24 (edit. KNOPPFLER, p. 41 ; PL, CVII., 309) ; le lecteur pourra voir dans l'edition Knoppflerl'etroite dependancede Raban Maur vis-a-visde saint Isidore. 5. Liber de exordiiset incremcntisquorumdamin ecclesiasticisobservationibus rerum, 18; edit. KNOPPFLER, aus denkirchenhistorischen Munich,1899,p. 41, dans les Verbfjentlichungen SeminarMiinchen,t. I). 6. De sacra coena,liber posterior,77, edit. VISCHER, Berlin,1834.
AU XIIe SIECLE L'HISTOIREDE LA DEFINITIONDES SACREMENTS
89
de la formule qu'il couvre du patronage d'Aun'est pas Tinitiateur contre ses advergustin, il en tire en tout cas parti pour argumenter saires jusqu'a y revenir trois fois 1 dans Tespace d'un seul paraaugustinienne, graphe. II etait fort net pour affirmer la paternite a son habitude, il n'indiquait mais contrairement pas meme en de dire: « In diffinigeneral le titre de sa source, et se contentait id ipsum inculcans, tione sacramenti sacramentum est, inquit, invisibilis gratiae visibilis forma », ou « Est enim sacramentum, » Le grand effort de recherches beato Augustino,... praescribente dont temoigne le De sacra coma 2 permet de croire que patristiques concue d'apres les idees d'Augustin, sinon d'apres la definition ses mots memes, doit son premier libelle sous cette forme a Tecolatre de Tours, dont le traite, comme celui de Lanfranc du reste assidue des ecrits d'Augusqui le precede, accuse une consultation tin * et de saint Ambroise. La lettre a Adelman de Liege 4 denote 1a comme meme recherche d'une large documentation augustinienne base de la definition du sacrement. D'autres lettres de Tecolatre de Tours, comme celles 5 au comte Geoffroy d'Anjou et au roi Philippe I, ; dcploient le meme souci d'une forte documentation augustinienne ses contemporains du reste, tel Guitmond d'Aversa 6, sont temoins de cette estime speciale de Theresiarque pour les ecrits de saint S'il en est ainsi, comme tout jusqu'a present porte a le Augustin. croire, on peut accuser Berenger de s'etre rendu coupable du mefait meme qu'il reprochait a Lanfranc a propos du texte: « carnem Christi sacramentum carnis Christi 7 », attribue a tort a saint du Bee. Berenger verteTen reprenait Augustin par Tabbe ment : « Hoc de nulla habu'sti auctoritate », lui disait-il 8. Sa sous le meme redefinition, libellee comme on Ta vu, tombait proche. 1. Ibid., 144, p. 192-193. 2. Pour saint Augustin,voir ibid.,7-13,20,32, 39,54-60,etc, 197-208,p. 31-39,45, 59, 67, 86-93,111, 114, 131,256-269. 3. Voirdans LANFRANC, Liberde corporect sanguineDomini,les chapitres11-12,18,19, etc. et ltDe sacracoena,p. 114,131,256-269. (PL, CL,421-426,433-435), 4. MARTENE ET DURAND, Thesaurusnovusanecdotorum,Paris, 1717,t. IV, p. 112. Cette influencede la querelleberengariennesur la theologiesacramentairea ete bienmise en relief DieSicbenzahlder Sakramentein Hirergeschichtlicher par B. GEYER, dans TheoEnlwtckelung, logieund Glaube,t. X, 1918,p. 326-331. 5. SUDENDORF, BerengariusTuronensis,odereine SammlungUrnbetreffender Briefe,Hambourg et Gotha, 1850,p. 204-208et 225-229. 6. De corporiset sanguinis Christiveritatein eucharistia,lib. I (PL, CXLIX, 1430b), II (ibid., 1453b), III (ibid., 1469b, 1471c, et 1487d). 7. Liberde corporect sanguineDomini,14 (PL, CL,423-425). 8. De sacra cama,liber posterior,151,edit, citee p. 201.
90
S. J. J. DE GHELLINCK,
11 y a tout lieu de croire aussi que le recours continuel aux textes de saint Augustin, que manifeste des ses debuts la querelle berenmis au premier plan la definition a definitivement du garienne, sacrement par Tidee de signe, dont abusait Berenger lorsqu'il a Teucharistie 1. Tappliquait Patronnee par le nom d'Augustin, redigee tres probablementt dans les traites berengariens, et repandue grace a la multiplication des recueils canoniques, dont Tautorite vient s'ajouter a celle du docteur d'Hippone, la definition dont nous venons de donner devait avoir une Torigine, «invisibilis gratiae, visibilis forma», fortune brillante. A peine avait-elle vu le jour, que 1c conflit berencomme on vient de te voir ; elle passe ainsi garien s'en emparait les canonistes, surtout Yves de Chartres et Gratien ; elle passe, mais en substituant signum a forma, chez Alger de Liege, chez Abelard et chez d'autres. Puis, meme apres les complements que lui donnent les formules de la Summa Sententiarum et de Pierre elle continue a se maintenir dans sa teneur primitive Lombard, j usque vers la fin du xne siecle. Robert de Melun 2 et rltienne 3, au moins dans ses Quaestiones, Langton pour titer quelques, noms celebres dans Thistoire des sciences sacrees au xne siecle, n'en connaissent Ce dernier attribue encore la defipas d'autres. nition a saint Augustin:«Sacramentum sic describitur ab Augustino : sacramentum est invisibilis gratiae visibilis forma.* Mais tandis que leur nomenclaLangton n'y trouve pas pretexte pour encombrer de ture, Robert de Melun se laisse embarrasser par Tadjonction Tincarnation Radbert 4, qui et, depassant Texemple de Paschase avait brievement en Tappliquant isidorienne justifie la definition au Sacramentum il consacre incarnationis, longuement plusieurs a montrer comment le mystere rentre parfaitement paragraphes dans sa definition 6. C'etait un tributqu'il payait a la terminologie 1. Voirles extraits d'un ecrit anterieurauDe sacra co'enaque rapporte Lanfranc: «Similitudo, figura,signum,sacramentum,etc.» (ibid.,20; 436 a). 2. Ms. Paris, Bibl. Nat., lat. 14885,foi. 174r,14522,et Bruges.Bibl.dela Ville,181(nonpagine), au debut du Tractatusdesacramentoincarnationis,chap. 2. 3. Ms.Bibl. Nat. Paris, lat. 14556,fol. 194'. Sur Langton, la redactionde sa sommeou de ses questionset 1'influenceque son enseignementexercesur lesideesdirectricesde sa conduite voir outre les etudesde LACOMBE et de LANDGRAF, politico-religieuse, 1'ouvragede POWICKE, Stephen Langton,Oxford, 1928, p. 49-74 et 177-204.La Summa,du manuscrit de Bamberg, Q. VI 50 (Theol. 136) n'a pas cette definition ni de traite general des sacrements, pas plus que Prevostin (ms. de Cambrai,378, fol. 87, et de Paris, Bibl. Nation., lat. 14526, fol. 50'). A. Liberde corporeet sanguineDomini,3, n. 2 (PL. CXX, 1275-1276). 5. Mss.de Paris et de Brugescites plus haut, loc.cit.
L'HISTOIREDE LA DEFINITIONDES SACREMENTS AU XIIe SIECLE
91
illustres 1 ne lui manquait antique et ou Texemple de predecesseurs pas : qu'il nous suffise de* citer, apres saint Ambroise qui avait le premier, les noms de croyons-nous, employe cette expression, saint Hilaire, de saint Isidore de Seville, de Bede le Venerable, en y de Robert de Melun, comme ajoutant une foule des contemporains Gregoire de Bergame 2, Roland Bandinelli 3 et un groupe important de canonistes. Le Sacramentum deitatis, ou les Sacramenta ainsi que d'autres se retrouincarnationis, expressions semblables, vent encore chez Pierre Lombard 4, dans la Summa Sententiarum et chez Hugues de Saint-Victor s, chez Jean de Cornouailles 6, et cinq siecles plus tard, au milieu du XVIIe siecle, Petau 7 faisait encore appel a cette ancienne Mais nulle part terminologie. Ton ne trouve un effort aussi prononce que chez Robert peut-etre de Melun pour faire rentrer le Sacramentum incarnationis dans la definition du Sacramentum; Roland avait ete plus discret. S'il faisait suivre ses notions generates sur les sacrements de son long traite de Tincarnation, la premiere place d'apres lui qui meritait en raison meme de son titre de praecipuum il ne sacramentum, s'attarde a appliquer sa defipas comme son collegue d'Angleterre nition a ce mystere. II est ici tributaire de Tancienne terminologie que Tattention plus grande que jamais donnee depuis un siecle aux ecrits des Peres et aux documents extraits des archives romaines contribuaient a ressusciter 8 ; le theologien du canoniste double devait plus que tout autre se ressentir de cette influence dans son vocabulaire. En tout cas, la definition tiree des expressions augustiniennes avait le grand avantage de consacrer Tidee de signe comme essentielle dans la definition du sacrement. C'est ce que fera remarquer avec raison te commentaire de saint Bonaventure se 9, lorsqu'il 1. Nous nous contentonsde renvoycrici a quelquescitationsdu Mouvementtheologique du XII" sUcle,p. 19, n. 1, 2 et 3, et Pour I'histoiredu mot«sacramentumt>,p. 16-18,dans le Spicilegiumsacrum Lovaniense,t. Ill, 1924. 2. De veritate corporis Christi, 13, dans HURTER,Sanctorum Pairum opuscula selecia, t. XXXIX, Innsbruck 1879, p. 53, 54 et 56. 3. Edit. GIETL,p. 157. 4. Li&n"Sententiarum,IV, Dist. I, 2 (edit, citee, p. 746). 5. De Sacramentis,I, prologue,2 (PL, CLXXVI, 183b); memechosedans la SummaSententiarum,tract. IV, 1 (PL, CLXXVI117c et 147 c). 6. Apologiade Verbaincarnato(PL, CLXXVII, 303b). 7. Dogmatatheologica,De IncarnationeVerbi,I, 1 n. 1 (edit. Vives,t. V, p. 115). 8. Sur cette extensionpersistante de l'usage du mot sacramentum,voir Pour I'histoiredu mot«sacramentum», p. 18-20,dans la collectioncitee plus haut, t. Ill, 1924. 9. Commentariain quatuorlibrosSententiarum,IV, Dist. I, part i, qu. 2, p. 13-15(Opera omnia,edit. Quaracchi,t. IV, 1889).
92
S. J. J. DE GHELLINCK,
demande si la «significatio» entre dans Tessence meme du sacrement. Sa reponse est evidemment ce qu'il a en commtin affirmative, a la suite du Maitre des Sentences, qui avait avec beaucoup d'autres, mais eu le grand merite, comme du reste Hugues de Saint-Victor, moins stricte, de souligner et d'accentuer cet dans une formule ou element de la definition : « ut imaginem gerat» (Lombard), « ex similitudine ex institutione repraesentans, significans » (Hula significatio asscdemeurait niseparablement gues) : desormais ciee a la definition du sacrement. en fonction de Tidee Mais il est a remarquer que la definition de signe, preconisee par Pierre Lombard : « ut imaginem gerat», aisee dans chacun de ne trouvait pas une application egalement nos sept sacrements. Nous n'en voulons pour preuve ici que les ou succeshesitations chez divers contemporains qui se produisent Instructives a cet egard sont les seurs du Magister Sententiarum. a Teucharistie, a la penitence ou au explications qui se rapportent et le Sententiaire de Saint-Florian Roland, mariage. Ognibene voient dans- les especes du pain et du vin soit Timage du corps du Christ, soit le signe de son corps reelx. Gandulphe mystique 2 et s'ecarte de Roland, analogues qui se pose des questions de saint penchait pour le sacrum secretum ; ce qui le rapprochait Isidore de Seville. Si le mariage rencontre chez tous a peu pres la meme objection et la meme reponse : « signum coniunctionis quae est inter Christum au sujet et ecclesiam 3 », il n'en va pas de meme avec la penitenc?, de laquelle Pierre Lombard, encore une fois, nous a conserve les divers avis en presence. Les uns font surtout etat de la penitence . publique, les autres de la penitence privee *. Des lors, peut-on le resultat de la definition dire que la numeration septenaire-etait par Tidee de signe ? Nous ne le pensons pas ; cette determination et Ton peut observer que Tecole venait aussi et surtout d'ailleurs, d'Abelard qui avait unanimement substitue te mot de signum acelui du sacrement, ne s'en n'est nullement de forma dans sa definition complete de nos sept rites. inspire pour donner une nomenclature du troisieme celui de la causalite, L'examen element, rapide 1. Voir l'edit. GIETL,pour Roland, p. 157 et 216 ; le ms de Munich19.134,p. 197, pour (recueilcite),n. 66, p. 30, pour le Sententiairede Saint-Florian. Ognibene,et l'edit. OSTLENDER 2. Ma«isiri Gandulphi Boniniensis Senteniiarumlibri qualuor,... edit. j. VONWALTER, Vienne, 1924,IV, 100-104,p. 442-443. 3. Voirpar exemplePierre Lombard,IV (Dist.XXVI,6), edit. Quaracchi,p. 914-916: symbolc de l'union du Christ et de l'Eglisedans la charite, et symbolede l'uniondesames. 4. IV, Dist. XXII, 2, (edit, citee, p. 888-889);GANDULPHE (edit, citee, IVDist. XXII, 197, p. 498).
AU XIICSIECLE L'HISTOIREDE LA DEFINITIONDES SACREMENTS
93
dont nous devons reserver le detail pour un autre etude, aboutiL'on a deja rappele plus haut que Durand rait au meme resultat. s'etait mont're hostile a cette partie du texte de Saint-Pourcain II ne serait pas difficile de montrer que la definide Pierre Lombard. tion du Maitre des Sentences affirmait ici encore une fois sa superioet sur les canonistes. La formule tres rity sur Tecole abelardienne breve de cette ecole avait eu le merite de mettre le « signum » au premier plan, mais ne parlait pas de Tefficacite des sacrements, n'etaient et les canonistes pas a Tabri d'un retour offensif de symD'autre part, T exam en trop materielle. pathie pour la definition a faire de quelques contemporains, legerement plus ages, aboutit voir que Pierre Lombard n'etait pas te premier a formuler explicitement sa doctrine. ici les traites encore inedits Nous ne pouvons faire intervenir que nous a legues le xne siecle et ou se rencontre souvent une defiPour aucun d'eux nition plus ou. moins ferme des sacrements. on ne peut assigner avec certitude une date precise a leur origine ; est difficileleur composition postlombardienne pour quelques-uns, vont dans le ment contestable ; pour les autres les presomptions meme sens. II nous faut done laisser de cote le traite de Maitre ecclesiae Simon x, non moins que te Tractatus de septem sacramentis de Madrid 2, ainsi que le Liber (U sacramentis ecclesiae et le Tractatus entre eux, de Leipzig 3, du Vatican * de VII sacramentis identiques utilite pour refaire I'histoire et de Munich 5; ils ne sont d'aucune de la definition. Leur date sera de Telaboration prelombardienne du P. Dhanis, qui ne tarderont recherches fixee par les savantes pas a paraitre 0. de Hugues de Saint-Victor, sans etre aussi Le De Sacramentis enoncait affirmatif que Pierre Lombard, nettement deja Tidee de par Temploi du mot efficax, mais en causalite, qu'il expliquait materielle du sacrement 7. Sites Sen'enfonction de sa conception tiae attributes a Anselme de Laon, qui n'ont pas de traite des sacrements en general, sont desesperement laconiques sur la definition 8, 1. Ms. de Munich,Staatsbibliothek,lat. 19.134, p. 101-127. 2. Bibl. Nation., B. 166, fol. 3r-13v. 3. Bibl. Univ.,673, fol. l-16v et 17-73"(deux traites differents). 4. Palat. lat., 619, fol. 1-15. 5. Staatsbibibliothek,lat. 3661, fol. 1-7. 6. Voir les fasciculesde juillet et d'octobre de la Revue d'hisloireecclisiastique,1930. 7. De Sacramentis,I, pars IX, 2 (PL. CLXXVI,317 d, et 318 b) : « efficax ad eamdem (sanctificationem)sanctificandisconferendam». Anselmsvon Laon Systematische Sentenzenodans les Beitr&ge 8. Edit. BLIEMETZRIEDER, der PhilosophicdesM. A., t. XVIII, ii-m, Munster 1919,pp. 35, 36 et 42. Sur zur Geschichte
94
S. j. j. DE OHELLINCK,
divinitatis et si les Sententiae n'affirment la causalite que d'une moins nette que Hugues de Saint-Victor maniere et seulement dans la glose qu'elles donnent de leur definition 1, la Summa Sententiarum par contre est tres ferine et claire dans son affirmation 2. Mais, ici encore une fois, se place la reflexion que nous avons deja insinuee plus t6t : les difficultes classiques soulevees par les Summistes contre te mariage durant pres d'un siecle et rappelees encore 3 et saint Thomas 4, a propos de ses effets comme par Albert te Grand ou comme grace, montrent remede seulement toute d6fiqu'avant nition et independamment d'elle il avait sa place dans la nomenclature des sept sacrements. du signe Qu'il s'agisse de la causalite de la grace, ou simplement de ces divergences et Topposition de la grace, I'histoire des avis un jour nouveau sur Tinfluence croyons-nous, jettent, qu'il cona la definition du sacrement vient de reconnaitre dans la fixation Ce role nous semble avoir ete trop grandi, du nombre septenaire. au prejudice de la place qu'il faut assigner a quelques idees traditraduites tionnelles dans la vie par les institutions ecclesiastiques Ce n'est pas le moment de developper cet religieuse quotidienne. il suffira de rappeler combien aspect de la matiere. Pour Tinstant, Texpose de ces difficultes pour la question du signe et del'efficacit6, la voie du theologien, grossit le merite de Pierre qui encombraient de ses contemporains, dont la formule Lombard et de quelqties-uns a triompher est parvenue de tant d'obstacles. doctrinale L'exemple de Robert de Melun, qu'on vient de voir, dit assez combien de bons esprits, meme en grand renom de science theologique, aisement se trouver egares malgre les points, de repere pouvaient devant eux. L'insistance donnee a la conception qu'ils trouvaient chose materielle, du sacrement, et preconisee par les canonistes a celle de sacrement par opposition Hugues de Saint-Victor, signe, relief ce merite de Pierre Lombard. met dans un nouveau Sans la date et l'anhenticitede ces deux oeuvresSententiaedivinaepaginae et SententiaeAnselmi dont nous citonsseulementla derniere,Iederniermot n'est pas dit;lepartie du mariageappellerait rexanien. Die Sententiaedivinitatis,memerecueil, t. VII, ii-m, 1909,p. 106*-107*. 1. Edit GEYER, 2. Tract. IV, 1 (PL, CLXXVI, 117 b): «Quam confert... non solum sacrae rei signum, sed etiam efficacia.» 3. Commenlariiin IV libros Sententiarum,IV, Dist. XXVI, art. 14,quaest.2 ;« ad id ergo quod quaeritur utrum conferat gratiam » (edit. Lyon, 1651,t. XVI, p. 581) et Albert cite Pierre Lombard,Prevostinet Guillaumed'Auxerre.Voiraussi LECHNER, Die Sakramentenlehre desRichardvonMediavilla,p. 375-376et 373, n. 3, dans les MiinchenerStudienzur historischen Theologie,t. V, Munich, 1925. 4. Commenium in IV><>» librumSententiarum, IV, Dist. XXVI, ou. II, art. 3 (edit. Parme, t. VII, p. 922-923).
L^HISTOIRE DE LA DEFINITIONDES SACREMENTS AU XIIe SIECLE
95
un certain nombre doute, Hugues fait entrer dans sa definition un reelle superiority sur ses predecesd'tlements qui lui assurent la representation la causalite, seurs, symbolique, Tinstitution, et apres elle, Pierre Lombard et dont la Summa Sententiarum, ont pu beneficier. Mais, dans le point de depart de sa conception et dans Textension qu'il donnait a son essai de synthese, se trouvaient les premisses de beaucoup des difficultes ulterieures. Esprit a la base de ses generaobservateur, qui place une large induction dans Tusage courant lisations, Hugues a recueilli, croyons-nous, a son epoque et dans les ecrits de la tradition 1, dont son ceuvre, en d pit de son peu de citations, montre qu'il est.nourri, les princiS'il y distingue divers groupes, paux emplois du mot sacramentum. il donne, en tete de son traite general, une definition assez vaste tous les exemples sous sa pour compiendre qui se succederont plume au cours de sa longue ceuvre. Mais, egare sans doute par son exegese trop unilaterale d'un texte isote de saint Augustin, de voir auquel il est trop servilement fidele, il ne peut s'empecher avant tout dans le sacrement Telement et non l'union, materiel, dans le meme acte, de Telement matenel et des paroles. La meme inferiority se rencontre chez beaucoup de canonistes ; plusieurs comme Rufin et Huguccio de parmi etix, meme des meilleurs, conserveront la trace de ces hesitations, sans Ferrare, longtemps au terrain ferme sur Iequel Pierre pouvoir se decider a revenir son expose 2. Lombard avait transports La theorie des elements constitutifs du sacrement, dans laquelle le Lombard 3 substitue la simple conjonction «ef» a la disjonction «craf», employee par Hugues de Saint-Victor 4, et supprime un des trois elements mentionnes par Hugues et la Summa Sententiaun nouveau rum 5, apporte en faveur de la nettete temoignage de coup d'ceil qui souvent caracterise le Maitre des Sentences. Mais cette nouvelle etude depasserait le cadre de la definition qui seule faisait Tobjet de ces pages : elle suffit a roontrer te merite du XII" siecle,p. 115,n. 4, Vindicationdes chapitres 1. Voirdans LeMouvement theologique du De Sacramentisde Huguesqui, par exception,alignentplusieurs colonnesde textes patristiques, 2. Nous auronsl'occasionde traiter ailleurs,plus en detail, cette question de la theologie sacramentairedu XIIe siecle; pour le momentnous nous contentonsde renvoyer aux indidu XIIe siecle,p. 359,365-369. cationsfourniespar Le Mouvementtheologique 3. IV. Dist. I, 5 (edit, citee, p. 748). 4. Desacramentischristianaefidei, I, pars IX, 6 (PL, CLXXVI,326 b c): « aut in rebus, aut in factis, aut in verbis.» 5. Tract. IV, 1 (PL, CLXXVI, 118c): «in tribus consistit sacramentum: rebus, dictis' factis.»
S. j. j. DE GHELLINCK,
96
lombardien, qui a su choisir pour sa pensee les meilleurs S'il n'est souvent on qu'un compilateur intelligent, inspirateurs. ne lui fait pas dcfaut devra reconnaitre aussi que la clairvoyance de son texte fait et qu'en plus d'un point, une etude minutieuse d'un decouvrir dans une addition dans le changement minime, d'une particule, une reelle originalite mot, ou dans la substitution fait de pensee ou de formule, la ou une premiere lecture n'aurait voir qu'un copiste. du maitre
Louvain.
J. DE GHELLINCK, S. J.
SACRAMENTUM
DAS IN
DER
IN
VOTO
FRUHSCHOLAST1K
Der Erforschung der Frtihscholastik der Sakramentenlehre stellen sich verhaltnismassig viele Schwierigkeiten in den Weg. Wohl lasst sich ohne besondere Miihe verfolgen, wie der allgemeine sich allmahlich klarte, oder wie man nur Schritt Sakramentsbegriff vor Schritt zur wissenschaftichen Erkenntnis und Verfechtung der Siebenzahl der Sakramente sich durchrang 1. Sob aid es sich aber um die feineren Fragen handelt, mit denen sich unsere heutige Theologie zu beschaftigen pflegt, dann scheinen nur zu haufig die der theologischen Landschaften Quellen zu versiegen, die Konturen werden undeutlich, so dass es nicht selten fast unmoglich scheint, den Weg in die Vorzeit zurtick weiter zu finden. Solche Schwierigkeiten in der Sakramentenlehre waren iibrigens auch dem zwolften Jahrhundert nicht verborgen geblieben. So konnen wir in des PETRUS CANTOR Glosatura zu den katholischen Briefen aus der Verschiedenheit und dem scheinbaren Widerspruch papstlicher zur Sakramentenlehre eine Schwierigkeit Entscheidungen gegen die Unfehlbarkeit des Papstes hergeleitet lesen 2. Der Hauptgrund unserer Unsicherheit liegt darin, dass man 1. F. GILLMANN, DieSiebenzahlder SakramentebeidenGlossatoren der Gratianischen Dekrets, — Mainz, 1909. B. Geyer,Die Siebenzahlder Sakramentein HirerhistorischenEntwicklung, in Theologieund Glaube10 (1918)325,ff. 2. Zu J Joh., II, 27 (Paris, BibliothequeMazarine,Ms. N° 176,fol. 282): Unctiobaptismum vel Spiritum Sanctum vel etiam doctrinam.Doceat exterius, quos Spiritus Sanctus docet interiusde omnibus, que tenenda sunt, omnemveritatem. Nonvidetur ergo Spiritus Sanctus essein prelatis ecclesie,cum errent maximein sacramentisut in matrimonio.Dlcunt enim quidam esse matrimoniumcum secundo ducta, alii cum primo ducta ut Ro[mane]ecclesie, sed nunc gallicaneecclesieconsentit. Aliqui horum errant a veritate. Item papa Alexander viro redeunti a Jerusalem et a peregrinatione, quia uxorem desponsatamalii invenerat et illamduosfiliossecundoviro peperisse,precepit,ut neeillam superinduceret,nee aliamhaberet. Et constat, quod matrimoniumfuit inter ilium et illamvel non. Si non : quare aliam non potuit ducere ; si vero matrimoniumfuit inter eos,quare non est ei reddita ? QuomodoSpiritus Sanctus docuithoc Dorninumpapam ? — Videtur autem, quod si SpiritusSanctusfuerit in aliquo, non permitteret eumerrare vel ignorare.Unde :«Paraclitus Spiritus Sanctusdocebit vosomnemveritatem.Item : Si quidpetieritisPatrem in nominemeo,fief/yobis., Cum.ergoiste, in quo est Spiritus Sanctus,petat in nomineChristi, ut ei matrimonifirn.reveie'turj ah.hoc sit an non, numquid ei revelabit Spiritus Sanctus ? Et item : Qui manefin me, non ahijbulfttin — T, II MelangesMandonnet -, - % \1 /..'.-, .
83
A. LANDGRAF
in jener Zeit nichts besass, was unserem heutigen dogmatischen Traktat De Sacramentis in genere entsprechen wiirde, Man behandelte die Sakramente mit jedes einzeln fur sich und vermengte unseren heutigen Sakramenten eben wegen der zu weiten Fassung des Sakramentsbegriffes-als Zeichen der Gnade 1 auch manches, was wir heute lediglich als Sakramentale ansprechen. Sogar die des Wortes wurde als Sakrament bezeichnet 3. Menschwerdung Kein Wunder also, dass es bis ins 13. Jahrhundert hinein ausserste Anstrengung kostete, die fur alle Sakramente geltenden Prinzipien herauszuschalen und 'zusammenzufassen. Auffallend fur den mit clem Charakter der Theologie jener Zeit ist vor allem, dass die Lehre vora Sacramentum wenig Vertrauten in voto bedeutend frtiher ausgebildet ist als die Lehre vom Sacramentum in re, z. B. von der Ursachlichkeit der Sakramente. Ja, man muss sich sogar gestehen, dass nicht zuletzt auch aus der des Sacramentum Kehntniss in voto gerade fur die hervorragenden Erkentniss des sacramentum in re mit ernes der grossten Hindernisse erwuchs. Die Erforschung des zweiten ging st'andig im Kielwasser des ersten. Im Folgenden soil dies in Kiirze auseinandergesetzt werflen. Der Gebrauch des Wortes voium in diesem Zusammenhang lasst sich schon um die Mitte des 12. Jahrhunderts mit Sicherheit feststellen. Beim Abt Guerricus s kiindet es sich bereits an, wird aber scheinbar erst durch 4 in die scholastische Literatur PETRUS LOMBARDUS eingefiihrt, ohne aber in diesem Zusammenhang besonders haufig gebraucht zu werden 6. Beim tenebris»,et habet glossa: nee in tenebrispeccatorumneeintenebrisignorantie.Possetquidem sic,sedminussufficientercxponi : SpiritusSanctusdocebitvosomnemveritatem,id est omnem veritatem, quam doceb'imini,Spiritus Sanctus docebit vos earn>\ 1. Sobei ABAELARD nochin der Introductioad Theologiam, 1. I, n. 2 (SSL,178,984); ferner bei MAGISTER OMNEBENE (MUnchen,Staatsbibliothek,Cod.sim. 168,fol. 36). Eine andere VONDEUTZ : « Quid Definition,allerdingsbei Gelegenheitder Eucharistielehre,gibt RUPERT autem est, vel unde dicitur sacramentumnisi a sacrando,eo quod rem istam, id est corpus Christi,quod est Ecclesia,consecretet consecrandoefficiatunitatem.»(Comment,in Joannem, 1. VI; S S L 169,483).UebrigensversuchtbereitsHugo von St. Viktormit aller Energiezur Klarheit zu gelangen.Alan vgl. De sacramentis,1. I, p. 9, c. 2 (S S L 176,317). 2. So bei OMNEBENE (Miinchen,Staatsbibliothek,Cod. sim. 168, fol. 36). 3. Er sagt bei Gelegenheitder Erklarungder Parabel vom verlorenenSohn: « Prodigus, inquam, iste tarn graviter reus nondtimconfessuserat, sed tantum confiteri deliberaverat; nondum satisfecerat,sed tantum ad satisfaciendumanimum inclinaverat; et de solo,fere proposito conceptaehumilitatisveniamstatim obtinuit, quae tanto temporetantis expetitur sermo2 ; S S L 185,96). votis,imploraturlacrymis,ambitur obsequiis.»(InQuadragesima, 4. IV Sententiae,dist. 17, c. 1, Quaracchi(1916),848. 5. Ichhabe mir blossnoch die Sentenzenabkiirzungdes Ms. N° 984 der Bibliotheque Mazarine(fol.99) notiert: «Aliivero dicunt ante confessionemet satisfactionemper solam compunctionem et cordis contritionem peccatum dimitti, si tamen votum habcat des Cod.Par, Nat. lat. 16407,fol. 209v confitendi»,und z. B. noch den Senten-enkommentar (XIII. Jahrh.).
DAS SACRAMENTUM IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTIK
9§
1 Magister GANDULPHUS fandich es zum erstenmal von einem Kanonisten gebraucht. Wahrend sich Gandulphus daftir auf Augustinus als Gewahrsmann beruft, weist der Tractatus Magistri Petri Cantoris de Penitentia des Cod. lat. 13468 der Pariser Nationalbibliothek, den Haureau 2 aber mit gewichtigen Argumenten dem Alanus von Lille zuerkennt, anscheinend auf Cassiodor hin. Man liest namlich : « alii vero : ante confessionem et operationem in cordis contritione peccatum dimitti a Deo, si tamen votum confitendi habeat. Unde propheta: 'Dixi Confitebor' etc., quod exponens Cassiodorus ait: Dixi confitebor, id est deliberavi apud me, quod confitebor, et tu remisisti. Magna pietas Dei, quod ad solam promissionem peccatum — Sonst sprach man dimittit. Votum enim per operationem iudicatur3». von einer Taufe Oder Beichte in proposito i, oder von einer Wiedergeburt voluntate et re aut saltern voluntate 5, oder auch vom desiderium confitendi 6. Der Ausdruck interpretativer Empfang der Taufe, den Petrus Cantor 7 pragt, scheint sich dagegen damals nicht durchgesetzt zu haben. I. — DIE Als Sakramente, re oder in re vel in die in diejenigen, Die Fruhscholastik Dekret des Gratian
UEBERLIEFERUNG
DER
FRAGE.
die nach katholischer Lehre notwendig sind in also voto, kommen Taufe und Busse in Betracht, erster Linie der Rechtfertigung dienen. zahlt auch die Eucharistie ihnen bei. Im 8 findet sich eine der dem Beda 9 zugeschriebenen
1. J. DEWALTER, Magistri GandulphiBononiensisSententiarumlibri quatuor, Wien-Bres-. lau (1924),476. — Mail vgl. auch seineFlores sententiarum(Bamberg,Staatliche Bibliotbek, Cod. Patr. 130/2, fol. 137v).Ferner GUIDODEBAYSIO,Apparatus ad Decretum(Erlangen, Universitatsbibliothek,Cod.lat. 135, fol. 48): « ...penam interioremin cordis contritione et dolore et amaritudine, vel penam exteriorem... exerceant animo et voto, id est veliht sibi imponi et sic veniant ad sacerdotem et exposcant sibi imponi». 2. Noticeset Extraits, Paris I (1890), 242. 3. Fol. 70. Homiliaedominicalesaestivales.Horn. 82 (S S L 174, 577) ; 4. GOTTFRIED VONADHONT, ALANUS VONLILLE,Contrahaereticoslibri quatuor,lib, I, c. 56 (S S L 210, 358); RADULPHUS ARDENS,Speculumuniversale,1. VIII, c. 48 (Cod. Vatic, lat. 1175, I, fol. 127); die anonymen Quaestionen, die sich in Cod. lat. 160 der Erlangener Universitatsbibliothekauf fol. 100Tfinden ; der Tractatus contritionis,confessionis,satisfactioniset peniientiein liominedes VONAUXERRE Cod.Vatic, lat. 1042 (fol. 19); der Anonymevon WILHELM abhangige Kommentar zum 4. Sentenzenbuch,der sich im Cod.Vat. lat„782 (fol. 165v)findet; die anonymen Quodlibetades Ms. Nr. 530 (fol. 168) der Arsenalbibliothekin Paris. 5. OMNEBENE (Munchen,Staatsbibliothek, Cod. sim. 168 fol. 46). 6. PETRUS De confessione VONTOURNAI in der Summe (SSL 207,1081); SIMON BLESENSIS, {Paris, Nationalbibliothek, Cod. lat. 14886, fol. 60). 7. Reun, Stiftsbibliothek, Cod. lat. 61, fol. 159: « Interpretative enim baptismum recipit, qui conteritur». 8. DecretumDe consecratione,A.4, c. 131 (Ae. FRIEDBERQ, CorpusJuris Canonici,1, Lipsiae (1879), 1404).Die Stelle findet sich auch bei Ivo, Decretum II, 1 (S S L 161, 135), bei ALGER VONLUETTICH in den Sentenzen(Cod.Vatic,lat. 4361fol. 101),bei PETRUS LOMBARDUS, macht ausserdemnoch auf die ColSententiae,1. IV, c. l,Quaracchi (1916),794. FRIEDBERG lectio Polycarpi, III, 10, 36 und die ColleclioCaesaraugustana,XIII, 23 atifmerksam. 9. In I Cor., x (Editio Coloniensis,1688, torn. VI, col. 365).
100
A. LANDGRAF
zu den Paulusbriefen entnommene dies nahelegende Erklarung Stelle : « Nulli est aliquatenus tunc unumquemque ambigendum, fidelium corporis sanguinisque dominici participem fieri, quando in baptisiriate membrum Christi corporis efficitur, nee alienari ab illius panis calicisque etiamsi antequam consortio, panem ilium comedat et calicein bibat, de hoc seculo in unitate corporis Christi constitutus abscedat. Sacramenti ac quippe illius participatione beneficio non privatur, quando ipse hoc, quod ipsum sacramentum des Cod. Vatic. Rossian. lat. 241 est, invenitur »\ Die Sentenzen beniitzen diesen Text als Illustration fiir die Frage : « Modo que? ritur, si quicumque accipit rem sacramenti, accipiat sacramentum Non. Nam quos articulus necessitatis et non contemptus religionis a participatione Christi excludit, corporis et sanguinis accipiunt rem sacramenti, sed non sacramentum, ut illi, qui accepto lavacro et mox supponunt cervicem baptismi gladio. — Augusfcinus : Nulli aliquatenus...» 2. Der von Denifle 3 dem Nicolaus (von Amiens?) Gilberts de la Porree stehende Paulizugeteilte in der Gefolgschaft nenkommentar stellt bezuglich ihrer Notwendigkeit Taufe und Eucharistie auf die gleiche Linie und glaubt sich daftir auf viele Stellen des hi. Augustinus Zudem weist er berufen zu konnen. auf eine Konstitution dass den Getauften unmithin, die bestimmt, telbar nach Empfang der Taufe die Eucharistie gereicht werde, unter einer Gestalt, wenn es sich urn Kinder handelt, wenigstens die zu einem Empfang unter beiden Gestalten nicht fahig sind. 4 — Robert Courcon stellt ebenfalls hinsichtlich der Notwendigkeit und Ersetzbarkeit in eine Linie : Taufe, Beichte und Eucharistie « Et ideo dicimus de eo, qui non habet copiam sacerdotis et tamen et confitetur conteritur de peccato suo soli Deo, quod in hoc salvatur. Similiter dicimus de eo, qui vult baptizari et non habet nisi lacrimas interiores, quibus baptizatur; et de eo, qui vult commu1. Man vgl. auch SummaSententiarum(SSL 176, 140). 2. Vol. 163v. 3. Dieabendlandischen Schriftauslegerbis LutherilberJustiliaDet (Rom.,I, \7) und Justificatio, Mainz (1905), 346. 4. Paris, NationalbibliothekCod. lat. 686 fol. 43T: «Nee esse potuit. Etsi enim quis et patrini eiusquicquidpo'ssuntfaciant, ut ipsebaptizetur et obiter moriatur,salutemnon pronuntiamus,nisisanguiniseffusioproximointerfueritaut testimoniumChristi.[Dazuam Rand : «De puerishoc verumest tantum, de adultis verofalsum. »1 Multisautem auctoritatibusAugustinihabetur, quod sine eucharistiasimiliternemosalvetur. Ideoque constitutum est, ut baptizati statim hoc sacramentumsuscipiant, saltern in altera specie,quoniamet pueris naturale est sugere, et sic in altera speciesusciperepossunt, etsi non in alterutra. Quibus autem in utraque specie dari potest, non est tantum dandum in altera, et si propter turbam expeditefierinon possit, saltim (!)panis intinctus vino potest omnibustribui: nominetamen panis et vini vocoin utraque speciesumptum corpus Christi. »
IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTlK DASSACRAMENTUM
101
nicare corpori Christi et non habet, qui ei conferat, iuxta illud ; x» — Wie er will auch Stephan crede et manducasti. Langton nur von der geistlichen Kotnmimion diese Notwendigkeit gelten lassen 2. — Da aber die innere Struktur unserer Frage in der Fruhdie Eucharistie nicht deutlich ich sehen konnte,fur scholastik,soweit ich mich in der vorliegenden ist, beschranke herausgearbeitet dem auf Taufe und Beichte, lege aber, wiederum Untersuchung auf die Taufe. das Hauptgewicht Material entsprechend, Lehre von diesen der fruhscholastischen Fur ein Verstandnis das ist nun die grundlegendste beiden Sakramenten Voraussetzung Erkenntnis des Rechtfertidass die ganze damalige Bewusstsein, Lehre von der ihren Ausgang von der paulinischen gungsprozesses aus dem Glauben nahm 3. Beim Durchbl altera Rechtfertigung Pauluskommentare Teil noch ungedruckten der zum grossten Wucht diese Lehre vom Denken fuhlt man, mit welch elementarer der jungen Scholastik Besitz ergriffen hatte. Ich werde bei anderer beweisen, dass dieser rechtfertigende Gelegenheit noch ausfuhrlich als der lebendige Glaube verstanden Glaube ausschliesslich wurde, -u d. h. als der Glaube, der durch die Liebe bewegt wird. der Stelle Und nun sah sich diese gleiche Theologie hartnackig aus dem Johannesevangelium 3, 5 gegeniiber : « Amen, Amen dico tibi : Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei », zu deren Erklarung die GLOSSA ORDINARIA als landlaufige Scheidemi'mze die Worte in Umlauf brachte :«'Amen, secundam nativitatem Amen dico tibi'. Non interroganti exponit, ne credat Nicodemus solam fidem, qua propter visa signa crediderat in Jesum, sufficere ad salutem absque spiritualis regenerationis »4 und « 'Nisi quis.' Necessarium est virtute et absque sacramentis. visibilis corporis, sicut visibile sacramentum aque ad ablutionem 1. Brugge, Stadtbibliothek, Cod. lat.'247 fol. 6T. 2. Kommentarzu I Tim., n :« Unus inquitetc. Nonenimest intelligendumde sacramentali perceptione,quia sine ilia est salusetiam adulto et discreto,sed de spirituali, sine qua adulto et discretonon est salus.» (Salzburg,Stiftsbibliothekvon St. Peter, Cod. a. X, 19, Seitel80). 3. A. LANDGRAF, Grundlagenfur ein Verstandnisder Busslehreder Friih-undHochscholastik in Zeitschriftfur katholischeTheologie,LI, Innsbruck(1927),161.—• Ich werdein einemeigenen Werk ausfuhrlich dariiber berichten. 4. Inkunabel,Basel1498(nicht paginiert).|—Manvgl. den anonymenJohanneskommentar desCod.Ny kgl. S. Nr 2 f., fol. 9 der Kg!.Bibliothekin Kopenhagen.FernerBamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Bibl. 99, fol. 52v.Cod. Bibl. 117,fol. 13. Die gleicheStellefindet sich auch CANTOR in den Glossendes PETRUS super unum ex quatuor(BibliothequeMazarine,Ms.Nr. 280, fol. 18T).Hier wird noch hinzugeftigt: « Hoc autem non solum fit in baptismo, sed etiam in penitentia, martirioet sacramentisaliis.»
102
A. LANDGRAF
est necessaria doctrina invisibilis et ad sanctificationem anime x invisibilis.» Welches Interesse selbst die spekulativsten Kopfe des 12. Jahrdieses Dilemmas hunderts der Ldsung lass! entgegenbrachten, sich an Abaelard ersehen, der eines der umfangreichsten Kapitel seines Sic et Non dem Thema widmet : « Quod sine baptismo aquae nemo iam salvari possit, et contra ». 2 Zugleich aber stehen an der De consecratione, der 4. Distinktion, des Gratianischen Spitze Dekrets 3 die Worte der zweiten Stelle der Glossa ordinaria. Gratian als Zitat aus Chrysostomus : « Non bringt ausserdem vitae coelestis accipere, nisi purgatus fuerit potest quis gratiam ab omni sorde peccati per poenitentiae confessionem, per donum salutaris Domini et salvatoris nostri Jesu Christi, qui est baptismi » * Ferner die vollig eindeutige benedictus in saecula saeculorum. von Kapitel 32 und 33 des 1. Buches De baptisZusammenfasssung mo parvulorum 5: « Filius Dei carnem peccati suscepit et penam sine culpa, ut sine carne peccati et culpa solveretur et pena. Per eius homo a peccato per iustificationem fidem ergo et baptismum — Parvuli etiam baptizati et a morte liberatur per resurrectionem. inter credentes virtutem et offerentium reputantur per sacramenti inter non credentes Qui vero non sunt baptizati, responsionem. : 'Nisi quis renatus iudicantur ex evangelio fuerit ex Johannis aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei'» 6 und ebenfalls aus De baptismo 1. 1, c. 25 n. 35 : « Nulla parvulorum salus promittitur infantibus, prefer baptismum quia infantes, si per sacramentum, institutum quod ad hoc divinitus est, in crenon transeant, in tenebris manent ». 7 dentium numerum In der COLLECTIOANSELMI ist zitiert : « Eiusdem Clementis Papae Kap. LXXVIII.
— Nee putetis,
quod,
1. Inkunabel von Basel 1498.Man vgl. auch die anonymen Johanneskommentare des BambergerCod. Bibl. 99, fol. 53 und des BambergerCod.Bibl. 98, fol. 79. Endlichfindet sich der Text noch in dem Dekret des OMNEBENE (Frankfurt a. M., Stadtbibliothek, Cod. lat. 68 der Dombibliothek,fol. 288v). 2. C. 106 (SSL 178, 1495-1501). 3. C. 1 (Ae. FRIEDBERG, CorpusJuris, I, 1361). Friedberg weist auch auf den Liber Senhin. tentiarum des ALGERVONLUETTICH 4. De consecratione,dist. 4, c. 4 (Ac. FRIEDBERG, CorpusJuris, I, 1362). 5. Corpus ScriplorumEcdcsiasticorumLatii.onim. LX Wien-Leipzig(1913), 61-63. 6. De consecratione,d. 4 c. 8 (Ae.FRIEDBERG, CorpusJuris I, 1363).Die ganze Stellefindet sich wortlichim Decretumdes Laborans1.6 p. 3 c. 1(Kapitelsarchivvon St. Peter im Vatikan (Frankfurt a. M.,Stadtbibliothek, (Rom)Cod.C110fol. 237*),undim Decretumdes OMNEBENE Cod. lat. 68 der Dombibliothek,fol. 289). 7. De consecratione,dist. 4, c. 142 (Ae. FRIEDBERG, Corpus Juris, I, 1408). ALGERVON Sententiae(Cod. Vatic, lat. 4361,fol. 101),— CorpusScriptorumEcclesiasticorutn LUETTICH, LatinorumLX, Wien-Leipzig(1913), 35,
IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTIK DASSACRAMENTUM
103
etiamsi omnem pietatem colatis omnemque iustitiam, baptismum vero non accipiatis, spem possitis habere apud Deum. Immo maiore poena digni eritis, qui bona opera non bene operati estis. Confertur enim meritum boni homini ex bonis gestis, sed si ita geratu.r, sicut Dominus iubet. Deus autem iussit omnem colentem se baptismo consignari. Quod si vos renuecontrarii sine ritis et vestre voluntati magis quam Dei obtemperetis, dubio et inimici estis voluntati eius. — Sed dicetis fortasse, quid confer! . aquae baptismum ad Dei cultum ? Primo quidem, quia quod Deo placuit, ex aqua et Deo renato fragilitas impletur. Secundo, quia regeneratione et ita quae vobis per hominem facta est, amputatur, prioris nativitatis, demum pervenire poteritis ad salutem. Aliter impossibile est. Sic enim dico nobis cum sacramento verus propheta testatus est dicens:'Amen, vobis, nisi quis denuo renatus fuerit ex aqua viva, non introibit in regnum caelorum'... » x Beim
LOMBARDEN findet man ausserdem aus Fulgentius Rus2 quo salvator pensis de fide ad Petrum c. 3 n. 43 :« Ex illo tempore, dixit : ' Nisi quis renatus fuerit' etc., absque sacramento baptism! fundunt, aliquis vitam aeterpraeter eos, qui in Ecclesia sanguinem nennt unter nam accipere non potest. »3 Das Dekret des Omnebene der Rubrik 'Sine sacramento visibili et fide invisibili nemo salvatur' homo fur die Stelle : « Renascitur als Gewahrsmann Augustinus et spiritu invisibili scilicet intellectu, ex aqua visibili sacramento visibiliter et spiritualem intellecut simbolum accipiat baptism! tum ipsius simboli percipiat, vel ex aqua visibili et Spiritu Sancto» *. und sogar auch der Es ware eine Verkennung der Friihscholastik wenn man glauben wollte, dass sie auf jede spekuVorscholastik, hatten. sich zeigender Probleme verzichtet lative Erklarung zur Wahrend man in der Uebergangszeit von der Vorscholastik Friihscholastik die Antwort auf schwierige Fragen vor allem noch in den Werken des hi. Augustinus suchte und fand, gibt die aus. gehende Friihscholastik gerade in theologischen Fragen ein beredtes Probleme. Zeugnis von selbstandiger Durchdringung schwieriger Problem Zeile der Zu unserem hat nun AUGUSTINUS manche die uns in der frtihscholastischen Literatur Erklarung geschrieben, Bei GRATIAN erscheinen die wichtigsten wieder begegnet. gesam1. Bamberg, Staatliche Bibliothek, Cod. Can. 5, fol. 222. 2. S S L 40, 767. 3. Sententiae,1. IV, dist. 4, c. 4, Quaracchi(1916),767. — SententiaeDivinitatis (B. GEYER, Die SententiaeDivinitatis, ein Sentenzenbuclider GtlbertschenSchulc[Beitragezur Geschichte der Philosophic des Mittelalters, Band VII, Heft 2-3] Minister (1909), 115*); ABAELARD, MASICet Non, c. 106 (SSL 178,1496); MAGISTER GANDULPHUS, IV, § 52 (J. DEWALTER, Sententiarumlibri quatuor, 418). GISTRIGANDULPHI BONONIENSIS 4. Frankfurt a. M., Stadtbibliothek, Cod. lat. 68 der Dombibliothek,fol.288v.— Uebrigens findet man dieseStelle haufig in den Kommentarenzuin Johannesevangelium 3, 5, z. B. demjenigen des Cod. Cent. V 81 der Niirnberger Stadtbibliothek.
104
A. LANDGRAF
melt. Irrtiimlich schreibt er zwar dem Heiligen eine Stelle aus dem des Gennadius x zu, die nur im liber de ecclesiasticis dogmatibus einen Ersatz fiir die Taufe zuzulassen scheint 2 Aber Martyrium der gleiche Gratian zitiert auch aus dem 4. Buche De baptismo 3 die contra Donatistas das Beispiel des Stelle, an der Augustinus rechten Schachers, der nicht getauft war, auch nicht um des Namens willen gekreuzigt wurde Christi, sondern um seiner Verbrechen und so keineswegs als Martyrer gelten kann, aber dennoch das Heil erlangte, als Beweis dafiir auswertet, dass die Taufe durch den Glauben und die Bekehrung des Herzens ersetzt werden kann. : « Corde creditur Dies auch auf Grund des Schriftwortes ad ore autem confessio fit ad salutem ». 4 Dabei vergisst er iustitiam, nicht zu betonen, dass ein solcher Ersatzwert fiir die Taufe dem Glauben nur dann zukommen kann, wenn nicht Geringschatzung sondern ein Notfall ihren Gebrauch ausschliesst: derselben, «Baptismi vicem aliquando implere passionem, de latrone illo, cui non baptizato dictum est : (Luc, 23,43) 'Hodie mecum eris in paradyso', b. Cyprianus non leve 5 documentum assumit. Quod etiam atque etiam considerans, invenio, non tantum passionem pro nomine Christi id, quod baptismo deerat, posse supplere, sed etiam fidem conversionemque cordis, 1. C 74 (S S L 58, 997). dist. 4 c. 37 (Ac. FRIEDBERG, 2. Decretum,De consecratione, CorpusJuris, I, 1375).Ivo DecretumI, 211 (SSL 161,112),Panormia c. 107 (SSL 161, 1068); PEVONCHARTRES, TRUSLOMBARDUS, GANDULSententiae,1. IV,dist. 4, c. 4 (Quaracchi(1916),768); MAGISTER VONST.VIKTOR PHUSIV,52 (J. DEWALTER, abhiinMagistriGandulphi,418); dievon HUGO rectefideietccclesiasticorum gigenSentenzendesCod.Vatic, lat. 1345fol. 79 ; dieDiffinitiones dogmalum,c. 42 des Cod.lat. 14855(fol. 67) der Pariser Nationalbibliothek. Bei GRATIAN (a. a. 0.) lautet dieStelle: «Catecuminum,quamvisin bonisoperibusdefunctum, vitam habere non credimus,exceptodumtaxat, nisi martirii sacramentumcompleat. Baptizatus confitetur fidem suam coram sacerdote,et interrogatus respondet. Hoc idem martircorampersecutorefacit,qui et confiteturfidemet interrogatusrespondet.Hiepost confessionemaspergituraqua. Hie vero aspergitursanguine,vel tingitur igne. Ille manus impositione pontificisaccipit Spiritum Sanctum; hie habitaculumefficiturSpiritus Sancti, dum BANDINELLI wird bereits als non est ipse, qui loquitur, sed Spiritus Sanctus».Bei ROLAND Losung dieser Schwierigkeiterwahnt: «Augustinumnon dixisse: non habebitvitam, sed dixit: noncredimusipsumhaberevitamid est, nonhabemuscertaindeeiussaluteprobationem> (F. GIETL,DieSentenzenRolandsnachmalsPapstesAlexanderIII, Freiburgi. Br. (1891),8). 3. C. 22, n. 29 (CorpusScriptorumEcclesiasticorum latinorum,LI, Wien-Leipzis[1908], 257). 4. Rom., x, 10. 5. Die Sentenzenglosse desMs.Nr.758 der BibliothequeMazarinegibt auf fol.144hiezufolgende Erklarung: «Non leveid est validum.Immoe contra videtur invalidumfuissedocumentumCypriani.Non enimin latroneillo potest haberi exemplummanifestum,quod passio .optineat vim baptismi, sed potius quod contritiocordis supleat quandoquevim baptismi, scilicet cum instat necessitasmortis nee adest baptizSndifacultas. Possettamen dici, quod passioin latrone quodammodoimplevitvicembaptismi,id est patientia,quam habuit latro in passioneilia. Et ita passiofmaliter,non initialitersupplevitvicembaptismi.Vel non leve, id estdifficile.DocumentumenimilludCyprianidelatronedifficileest, neefacilemhabetexpositionem».
IN VOTOIN DER FRuHSCHOLASTIK DASSACRAMENTUM
105
si forte ad celebrandum misterium baptismi in angustiis temporum sue" curri non potest \ Neque enim latro ille pro nomine Christi crucifixus est, sed pro meritis facinorum suorum, neque, quia credidit passus est, sed, dum patitur, credidit. Quantum itaque valeat etiam sine visibili baptismi sacramento, quod ait apostolus 'corde creditor ad justitiam, ore autem in illo latrone declaratum est. Sed tunc impletur confessio fit adsalutem' invisibiliter, cum ministerium baptismi non contemptus religionis, sed articulus necessitatis excludit 2».
•
Eswurde nun, und zwar von keinem Geringeren als Anselm von Laon 3, der Versuch gemacht, diese Stelle aus der Diskussion ausDie Sententiae,116*)ervvahuenals Einwandgegen 1. Die SententiaeDivinitatis(B.GEYER, diesenTeil :« Auctoritatemillam: Etiam atqueetiamconsideransetc. tempori accommodant. Secundumillos enim loquitur, qui erant in primitiva ecclesia.»Man vgl. auch ROLANDUS BANDINELLI (F. GIETL.Die SentenzenRolands, 8 f.). 2. GRATIAN, Corpus Juris I, Decretum,De consecratione,dist. 4, c. 34 (Ae. FRIEDBERG, DecretumI, 177, 178 (SSL 161, 104),Panormia I, 109 (SSL 1372); Ivo VONCHARTRES, zitiert noch die ColtectioTriiun Partium, III, 1, 10und die Coltectio 161,1068).FRIEDBERG SenVONLUTTICH, Caesarauguslana,XII, 82. Ausserdemfindet sich die Stelle bei ALGER In Quadragesima,sermo2 (S S L tentiae(Cod.Vatic, lat. 4361fol. 95); GUERRICUS ABBAS, Die Sententiae,115*); in der anonymen 185, 96); in den SententiaeDivinitatis (B. GEYER, Sentenzensamnilung (Beginnfol. 9 : « Per sancti Spiritusseptiformemgratiam aditus nobis») des Cod.lat. 5822 (fol. 15) der Nationalbibliothekin Paris ; in den in der Nahe des HUGO VON ST.VIKTOR stehendenSentenzendesCod.Vatic.Barbar.lat. 484 (fol.161T);und desCod. Vatic. lat. 1345 (fol.79); bei PETRUSLOMBARDUS, Sententiae,IV, dist. 4, c. 4 (Quaracchi Magistri GandulphiBoSententiae,IV, § 49 (J. DEWALTER, (1916),765 f.); GANDULPHUS, noniensis,415 f. Man vgl. auch die Flores sententiarum,Bamberg, Staatl. Bibliothek,Cod. desCod.lat. 15747(fol.80v)der Pariser Patr. 130/2,fol. 133Tf.); in der Sentenzenabkflrzung Nationalbibliothek.In den Sentenzenvon St. Florianlicst man (St. Florian,Stiftsbibliothek, Cod. XI, 264fol. 158v): « Dicit etiam beatus Augustinus,quod si aliquiprovecti voluerunt accederead baptismum et properentquocumquemodo possint, et preoccupatisunt, salvantur.» Neben Ooo VONOURSCAMP (J. B. PITRA,AnalectaNovissimaSpicilegii Solesmensis. COURCON AlteraContinuatio,Tom. II, Tusculana,Paris (1888),91) sei noch ROBERT erwahnt, « der schreibt (Brugge,Stadtbibliothek, Cod. lat. 247, fol. 106); Unde Augustinus: Tunc impletur sacrificiumbaptismi invisibiliter, cum tnysterium eius non contemptu religionis, sed articulo necessitatisexcluditur, ut habetur de consecrationed. Ill capitulo baptism videdivinapagina des ROBERT VONMELUN cem.»— Quaestiones (Cod.Par. Nat. lat. 1977,fol. 92v). desBambergerCod. DiedemEndedes12. JahrhundertsangehorigenQuaestiones iheologtcae Can. 90 geben auf fol. 8 folgcndeErklarung hiezu: «Tribus ex causislatro in paradisum introivit: fidem habuit, quando Dominumsecum morientemregnaturum credidit; spem habuit, quando adituin celi ab eo petiit, caritatem, quando confratremet conlatroneminiquitatis sue redarguit. » UDOerweitertsogardieseStelle(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Patr. 127fol. 65) :« Ecce in serie premisseauctoritatis videtur Augustinusdicere,quod latro non merueritvitam per passionem, quia non pro nomineDominifuerit illata, sedtantum prohomicidio,quodipsius Augustiniverbiscontrariumest. Si enim passioIatronisnon optinuit vim baptismi,quomodo ex eius exemploprobavit Cyprianuspassionemoptinerevim baptismi ? — Item, quod ipse meruit per passionem,sic probatur : Ipse ex quo caritatem habuit, sustinuitearnex caritate. Ergo illudfuit opus caritatis. Ergo tantum promeruitper illud opiis,quantumper caritatem. Sed per caritatem merebatur vitam eterna'm.Ergo per illam passionemmeruit ipse vitam cternam, quod utique verum est. Unde, quod dicit Augustinus,non ita intelligendumest, quasi ex merito passionisvita non fuerit, sed quia pro dilectioneChristi passionemnon suscepit, nee ei pro odio nominisChristiillata fuit, sed pro culpa homicidii,que tanien passio caritate informata vim martyrii obtinuit iuxta illam auctoritatem: penam homicidiifecit martirium,quia ilia pena ita dignusfuit vita eterna ac si essetillata pro odionominisChristi et tolerata pro eius dilectione,quepassiosola propriemartyriumappellator.» 3. Die Stelle findet sich in den Sententiaedivinae paginae(F. BLIEMETZRIEDER, Anselms
106
"
A. LANDGRAF
selber in zuschalten mit dem Hinweis, dass sie von Augustinus x worden sei. Die Sententiae den Retractationes zuriickgezogen weisen ebenfalls darauf hin und scheinen sich sogar, divinitatis nach der daraus, der von ihnen erwahnten Ansicht anzuschliessen, dass die Kinder ohne den Glauben durch die Taufe zum Heil fiir den gelangen, nicht schon a fortiori auf eine Heilsmoglichkeit Erwachsenen durch den blossen Glauben geschlossen werden diirfe ; denn fiir die Kinder springe der Glaiibe der Kirche ein. « Et ita volunt dicere, quod nemo sine sacramento baptismi percepto potest salvari, quia non habet signum salutis. Tria sunt, quae certificant nos de salute alicuius : Baptismus, effusio, vox Christi sanguinis dicentis : 'Hodie mecum' etc. (Luc, 23, 43). In quocumque aliquod auf istorum signum habet signum salutis 2 ». Hinweise fuerit, den Einwand Anselms, allerdings gepaart mit seiner Widerlegung, finden sich auch sonst in der Literatur. So z. B. in der Summa Sententiarum in der Form : « Sed dicunt quidam hoc retractasse retractavit, Quod falsum est. Non enim sententiam Augustinum. sed exemplum, quod de latrone induxerat Augustinus in libro retractationis : Cum dicerem baptismi passionem habere posse, non satis idoneum illius latronis, quia utrum non fuerat posui exemplum der Philosophicdes Mittclalters, von.Laon systematischeSentenzen.[Beitragezur Geschivhic Band XVIII, Heft 2-3] Ministerin W. (1919),46) : « Augustinusdicit : Si non contemptus religionis,sed articulus excludit necessitatis,salvantur. Sed in libro retractationum profitetur se maledixisse,aperteostendens,quodnullussinegratia baptismisalvaripossit. Dominus vero sua auctoritate aperte ostendit sine baptismo non essesalutem sic dicens: Nisi quis renatusfuerit ex aqua et SpirituSancto. »— Dazuim GcgensatzstehendieSententiaeAnselmi a. a. 0., 84): «Sunt etiam quidam, qui, antequam ad sacramentum (F. BLIEMETZRIEDER, ecclesieveniant, caritatem habent, ut Cornelius,neetamen in imitate ecclesiesunt, nisi prius sacramentisecclesieparticipaverint. Sed tamen, antequam baptizari possint, si morte preventi fuerint, ita quod necessitaset nullaeorum ncgligentiaimpediverit,sola bona voluntas eissufficitad salvationem,et heccosin ecclesieunitatem recipifacit. »Auchmit demvon G. LEFEVRE (AnselmiLauduncnsisei Radulphijratris eiussententiasnunc primumin lucemedidit Aulercorum(1895),35) verbffentlichtenText de catcchumenisliisst G. LEFEVRE,.Mediolani sic sich nicht in Einklangbringen.— Der Einwandfindetsich iibrigensauch bei ABAELARD, Sicetnon(SS L 178, 1497). 1. Retractationes2, 44 (Corpus ScriptorumEcclesiasticorumLatinorum XXXVI, WienLeipzig(1902),152). Die Sententiae,116*.— Dasichdiese LehreauchbeiNIKOLAUS 2. B. GEYER, (VON AMIENS?) — — um dtirftc es sich hier GilbertschesGut findet man vgl. den Text Seite 100Anm.4. handeln— Der HUGORVBOMETENSIS (?) des Cod.lat. 10448der Pariser Nationalbibliothek, — seine Ansicht lasst sich allerdingsfiir diesen Punkt ein Anhanger ANSELMS VONLAON nicht eindeutigfeststellen— erwahnt: «Sed Augustinusad Renatum dicit: Postquam dictum est nisi quis renatusfuerit ex aqua et Spiritu, nullumsine aqun(?)salvatumesse.Quodsi est, latro fuit baptizatus » (fol. 196v).— Es ist der Erwahnungwert, dasssichbei GOTTFRIED VONBABION der rigoroseAusspruchnoch findet: «Baptismusest consununatioomnisiustitiae. Quantumcumqueenim fuerit iustus, religiosiss,eleemosynarius,jejunator, castus, etc., tamen si baptismatisgratia caret, nihilei proficit.Unde Corneliusad Petrummissusest. Baptismus sine virtutibus aliquandosolus valet, sicut in puero, sed virtutes sine baptismonunVONLAON quam. » (Enarrationesin Matihaeum,c. 3, S S L 162,1267).Diesweist auf ANSELM als QuelledieserAnsichthin.
DASSACRAMENTUM IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTIK
107
incertum fuisse credendum est, magisque baptizatum baptizatus, Pullus 2 die den Beifall eines Robertus est.» x Eine Auskunft, nicht findet. Warum nun nur unter der Voraussetzung der mangelnden der Taufe eine Ersatzmdglichkeit Geringschatzung gegeben sei, 3 : « Et daftir findet sich der augustinische Erklarungsversuch cordis defuerit, baptismus quidem potest inesse, ubi conversio conversio autem cordis potest quidem inesse non percepto baptismo, sed contempto baptismo non potest. Neque enim ullo modo dicenda est conversio cordis ad Deum, cum Dei sacramentum contemnitur. » i wird Nicht bei Gratian, wohl aber in der sonstigen Literatur 1. Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod. Can. 10, fol. 51. — WOrtlichkehrt diese Stelle als Randvermerkzu den in der Nahe HUGOS VONST. VIKTOR stehendenSentenzen des Cod. Vatic, lat. 1345,fol. 79vwieder.— Man vgl. -.uchPETRUS Sententiae,IV, dist. LOMBARDUS, des Ms.Nr. 758 der BibliothequeMa4, c. 4 (Quaracchi(1910),766). Die Sentenzcnglossen zarinebemerkenhierzu auf fol. 144: « Augustinushoc retractavit, turn quia temeredixerat latronemnonesse baptizatum,quia hocincertumerat, turn quia latro illeHonper passionem, immo per fidemet contritionemmeruit remissionem.Non enim pro nomine Christi passus est.» — Bei MagisterOMNEBENE liest man : «...et dicunt, quod non retractavit sententiam, sed exemplum,quod posuerat. Dixerat enim,quod bene poterat salvarihomo sine baptismo sicutlatro ille,cui dixit Dominus:hodiemecumerisin paradiso.Hocautem posteaexemplum retractavit, quia bene potuit esse,quodbaptizatus erat aut sanguineChristiaut modoalio. » VONPOITIERS (Miinchen,Staatsbibliothek,Cod.sim. 168fol. 46). — GAUFRID (Brugge,Stadtbibliothek,Cod.lat. 220,fol. 128"); « Dicimus,quod ideodicit non esseydoneumexemplum, quia asseruitcertum pro incerto,scilicetlatronemnonfuissebant[izat]um.» 2. Sententiarum,lib. 5, c. 10 (S S L 186,838): « Eadem de causa latroni dicitur : Hodie mccumerisin paradiso(Luc, XXIII, 43). In utroque fidemamplectens,nee latronemsacramentoregenerationisastringens,altcrum beatitudine,altcrum donat requie : licet enimlatro in carcere,aut ante, baptizaripotuit, minimetamenid videtur,turn quia lex baptisminondum adeo divuiga'oatur,turn maximequia videtur cum altero blasphcmasseet post admiratus, quae ficbant in cruce, credidisse.» 3. De baptismolibri VII. Lib. IV, c. 25, n. 32 (CorpusScriplorumEcclesiasticorum Lalinorum,LI, Wien-Leipzig(1908),260). 4. GRATIAN, dist. 4, c. 34 (Ae. FRIEDBERG, Decretum,De consecratione, CorpusJuris I, VONREIMS,Opusc.ei epist. in causa Hincmari Lauduncnsis(SSL 1373).Manvgl. HINCMAR DecretumI, 178(SSL 161,105),Panormia I, 109(SSL 161, 176,471); IvoVONCIIARTRES, VONLUTTICH, Sententiae(Cod.Vatic, lat. 4361,fol. 95v); ROBERTUS 1069); ALGER PULLUS, erwahntnoch die Collectiotrium parSententiarum,1. V, c. 10 (S S L 186,838). FRIEDBERG tium III, 1, 10 und die CollectioCaesaraugustanaXII, 82. — Erwahrienswertist noch ein Zitat aus AUGUSTINUS, De baptismo.contraDonatistas,IV, c. 21, n. 28 (CorpusScriptorum Ecclesiasticorum Latinorum,LI, Wien-Leipzig255),das sich bei GRATIAN, Decretum,De conC. secratione,dist. 4 c. 149(Ae. FRIEDBERG, CorpusJuris, I, 1410; er erwahnt auch ALGER des BambergerCod.Can. 90 (fol. 137') findet: «Non du128)undin der Canonessammiung bito catecuminumcatholicumdivina caritate flagrantem heretico baptizato anteponere; sedetiam in ipsa intus ecclesiacatecuminummalo baptizato anteponimus.Nee ideo tamen sacramentobaptismi,quo iste nondum,ille iam inbutus est, facimusiniuriam.Merito enim centurionondumbaptizatus Simonibaptizato anteponitur. Iste enimetiam ante baptismum S. Spiritu acceptorepletusest: ille et post baptismuminflatusest immundospiritu. Verumtamen Cornelius,si Spiritu Sancto iam acceptobaptizari noluisset,contemptu tanti sacramentireus fieret. Sicut autem bono catecuminobaptismus deest ad regnum celorumcapessendum,sic malo baptizato vera conversio.Qui enimdixit: 'Nisi quis renatusfuerit ex aqua et Spiritu Sancto,non potestintrarein regnumcelorum',ipse etiam dixit; 'Nisi habundaverit iustitia vestraplus quamscrlbarumet phariscorum,non intrabitisin regnumcelorum.»
108
A. LANDGRAF
x des hi. auch die Stelle aus der consolatio de obitu Valentiniani Ambrosius verwertet : « Ventrem meum doleo, ut prophetico utar exemplo, quia quern regeneraturus eram, amisi. Ille tamen gratiam, non amisit. » 2 quam poposcit, Hier beriefen sich die Gegner einer Ersatzmoglichkeit fiir die dass Ambrosius damit nicht eine Wahrheit hatte Taufe, darauf, sondern lediglich einen Trost hiitte spenden wollen, aussprechen dass demnach die Stelle nicht wortlich genommen werden dtirfe 3. Die Begrundung, dass die freiwillige der Taufe, Unterlassung also der contemptus baptismi unvereinbar sei mit einer wahren Hinkehr zu Gott, zeigt, dass nach der Ueberzeugung des hi. Augustinus und des inn zitierenden 12. Jahrunderts die wahre Hinkehr zu Gott in dem noch nicht Getauften den Willen zur Taufe in sich schliesst. Diese Verknupfung ist durchaus nicht' ein Verleder Spekulation, sondern vollkommen genheitsprodukt begriindet in der Auffassung der Zeit vom Giauben, der rechtfertigt, der nur dann als gegeben angenommen wird, wenn er sich in Werken betatigt. Ganz allgemein sagt hier schon Anselm von Kanterbury : « Quapropter quantacumque certitudine credatur tanta res, inutilis erit fides et quasi mortuum aliquid, nisi dilectione valeat et vivat. Etenim nullatenus fidem offerat illam, quam competens comitatur dilectio, si se opportunitas operandi, otiosam esse, sed magis se quadam operum exercere frequentia, quod sine dilectione facere non posset, vel hoc solo probari potest, quia quod suinmam iustitiam diligit, nihil iustum contemn ere, nihil valet iniustum admittere. Ergo, quoniam quod aliquid operatur, inesse sibi vitam, sine qua operari non valeret, ostendit : non absurde dicitur et 1. N. 29. (SSL 16, 1428). 2. PETRUS LOMBARDUS, Sententiae,IV, dist. 4, c. 4 (Quaracchi(1916),766); GANDULPHUS, Magistri GandulphiBononicnsis,417); ABAELARD, Sententiae,IV, § 50 (J. DEWALTER, Epistota7 (S S L178,256); ROLANDUS BANDINELLI DieSentenzenRolands,5); MAGISTER (F.GIETL, OMNEBENE (Munchen,Staatsbibliothek,Cod. sim. 168 fol. 46); die SententiaeDivinitatis Die Sententiae,115*); die Sentenzendes Cod. Vatic. Rossian.241 (fol. 157v); (B. GEYER, SummaSententiarum(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod. Can. 10 fol. 51); die in der Nahe HUGOS VONST.VIKTOR stehenden Sentenzensammlungendes Cod.Vatic. Barbar. 484 (fol. 161v)und des Cod.lat. 1345(fol.79v);die Sentenzenabkurzungdes Codlat. 15747(fol.80') der PariserNationalbibliothek.Die anonymenSentenzenglossen desCod.lat. 1539der Bibliotheque Royalede Belgiquezu Brusselschrcibenauf fol. 184v: «Si adultus, sicut illeVaientinianus sollempnembaptismi diem expectans moritur, vicem baptismisupplet necessitas, ouia in vener'ationeDei deeedit». 3. ROLANDUS BANDINELLI erwahnt z.B. diesen Losungsversuch(F. GIETL,Die Sentenzen Rolands8) : «Asserentibusautem neminempossesalvari absquesacramentobaptismi rcaliter accepto,obiciturauctoritasilia Ambrosii,qua dicitur : 'ut propheticoutar eloquio'etc... quas sic interpretantur dicentesAmbrosiumconsolatoriamepistolamsororibusValentinianimisisse. Sed obicitureis ; ergo mentitus fuit Ambrosius.Ad quod respondent dicentes,non debere ipsum dici esse mentitum.Nam talia debebat eis scribere,quibus eas posset consolari,nee per alia aliqua eas poterat meliusconsolariquam scribendotalia.» — DieserLosungsversuch ist iibrigensauch von den SententiaeDivinitatiszitiert (B. GEYER, Die Sententiae,116*).
IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTIK DASSACRAMENTUM
109
operosa fides vivere, quia habet vitam dilectionis, sine qua non operaretur ; et otiosa fides non vivere, quia caret vita dilectionis, cum qua non otiaretur. Quare, si caecus dicitur non tantum qui perdidit visum, sed qui, cum debet habere, non habet: cur non similiter potest dici fides sine dilectione mortua, non quia vitam suam id est dilectionem perdiderit, sed quia non habet quam semper habere debet ? Quemadmodum igitur ilia fides, 'quae per dilectionem operatur,' viva esse cognoscitur, ita ilia, quae per contemptum otiatur, mortua esse convincitur. Satis itaque convenienter ' dici potest viva fides credere in id, in quod credi debet ; mortua vero fides credere tantum id, quod credi debet*». Dass nun zu diesen Werken, ohne die, wie noch Udo 2 betont, ein lebendiger Glaube unmoglich ist, auch die Sakramente gehoren, 3 beweist Bernhard von Clairvaux und im Anschluss an ihn Hugo von St.Viktor 4 damit, dass sie durch ein Gebot eingescharft werden. Interessant ist es dabei zu beobachten, dass diejenigen Theologen, die eine Rechtfertigung der Kinder durch den blossen Glauben der Eltern verteidigten, dies nur fiir den Fall gelten lassen, wo die Taufe aus Not und nicht aus Geringschatzung unterbleibt 6. Die Worte des hi. Augustinus, mit denen er ein Heil ohne Taufe nicht zul'a'sst, werden dementsprechend fiir die aus Geringschatzung der Taufe gedeutet 6. Eigentlich nichts zur erfolgte Unterlassung 1. Monologium,cap. 77 (S S L 158,220). 2. Bei UDOzeigt sich besonders,dass dieMentalitat der FriihscholastikdieseAttsdehnung der durch den lebendigen Glauben geforderten Werke auch auf den Sakramentempfang durchausverlangt: «PredictisautemverbisGregoriide fide antiquorumsic opponitur: Fides antiquorumnon erat maiorismeriti fide modernorum.Sed sola fidessufficiebatad salutem ipsisantiquis.Ergo et modernissufficitfides sine sacramento.Non sequitur. Instantia : Fides huiusperfecti,qui habet tempusoperandi,non est minorismeriti,quam fideshuius impcrfecti, qui non habet tempusoperandi.Sed solafidessine operibusmortua est, dum habeat tempus operandi.)) 3. Ad Hugonemde S. VictoreEpisiolaseu Tractatusde baptismoaliisquequaestionibusab ipso proposals,c. 2, (S S L 182, 1037): « Et sicut nullailli poenitentiaremittitur peccatum, si, cumpossit,nonrestituit ablatum:sicet huicnulla proderitfides,si, cumpossit,non perciplt sacramentum.Quanquamet fidemconvinciturnon habere perfectam,si negligit.Vera enim et plena fidesuniversa praeceptacomplectitur: est autem hoc unum ipsumquepraecipuum ex praeceptis.Meritoergo non infidelis,sed planerebellisatque contemptorreputabitur, quisquis obedirerenuerit. Quomododeniquefidelis,qui Dei contemnitsacramentum? » 4. De sacramentis,1. 1, p. 9, c. 5 (S S L 176,325) : «Quid ergo, dicis,mihi est cum sacramentis? Habebo fidemet dilectionemet virtutes alias ; et bonus ero et sufficitmihi. Vide ergo,si dilectionemDeihabere potes et praecepta eius contemnere? Si ergo dilectionemDei habes, stude, satage, conare,quantum potes perficeremandata eius, et si incidis in necessitatem, quaere pietatem. Si enim necessitas.non est, quae praetendatur, contemptus non excusatur.» DEFUGERIIS 5. Z. B.MARTINUS VONPOITIERS) (= PETRUS (Paris, Nationalbibliothek,Cod. lat. 3116fol. 58). 6. DieSentenzendes Cod.Vatic. Rossian.241, fol. 157^; die SummaSententiarum(Bamberg, Staatl. Bibliothek,Cod.Can. 10fol. 517).Die SententiaeDivinitatis(B. GEYER, DieSenerwahnendiese Ansicht.Ferner vgl. mandie Sentenzenabkiirzungendes Cod. tentiae,116*) lat. 15747(fol. 80^) der Pariser Nationalbibliothekund des Ms. Nr. 984(fol. 89') der BiblioCOURCON schreibt(Brugge,Stadtbibliothek,Cod.lat. 247,fol. 6') : theque Mazarine.ROBERT «Ad preinductasauctoritates, que contrarie videntur, dicimus,quod non loquuntur in hoc
ilo
A. LANDGRAF
der Sache dagegen, sondern die Tatsache Erklarung lediglich die Omnebene driickt des Johanneswortes die Erklarung aus, « 'Nisi quis renatus fuerit etc.,' voluntate et re aut saltim erwiihnt: non intrabit in regnum celorum ». x Das Gleiche gilt voluntate, von der Unterscheidung die Roland Bandinelli als Losungsversuch erwahnt : « Dicunt ergo 'nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu et non re, vel re et non voluntate, vel voluntate Sancto' voluntate in regnum celorum'. » 2 Ebenso rudimentar et re, 'non intrabit bleibt der der Glossa ordinaria 3 zum Hebraerbrief 6,1 entnommene dem wir auch beim Lombarden 4, bei Gandulphus 5, Losungversuch, des Ms. Nr. 984 der Bibliotheque in der Sentenzenabktirzung Mazarine in Paris 6, bei Simon von Tournai 7 und nicht zuletzt bei : « Vel potest intelUdo begegnen, der ihn in der Form wiedergibt ut sit [fol. 65v] sensus : ligi de virtute et efficientia sacramenti, 'nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu' etc., id est nisi quis et Spiritum fuerit ea regeneratione, renatus que fit per aquam fit non tantum Ilia autem regeneratio non salvabitur. Sanctum, » 8. et sanguinem sed etiam per penitentiam per baptismum, einer wenn auch wenig entwickelten Nach diesen Ergebnissen sind auch schliesslich die Kommentare theologischen Spekulation des dem so dass wir in demjenigen zu Johannes 3, 5 orientiert, Staatl. Cod. Bibl. 103 der Bamberger 14. Jahrhundert angehorigen lesen konnen (fol. 6v) : Bibliothek VONMELUN casu, sed tibi quispotest habere copiamsacerdotiset confiteriore. » — ROBERT (Summe,Brugge,Stadtbibliothek,Cod.lat. 191fol. 258)sagt uber Joh., Ill, 5 glcichsamals Berichtigungder auch von CourconvorgetragenenAnsicht: « Hoc autem, quamquamquidam ad illossolumreferrevelint, si tempuset facultatemrenascendihabent,potest tamen omnibus conveniresecundumquandamsatis frequentatamet competentemexpositionem.Potest enim ita exponi : nemoinlrare potestetc., id est nemo intrare potest in regnum'celorumnisi qui paratus fuerit renasciex aqua et Spiritu.» 1. Munchen,Staatsbibliothek,Cod.sim. 168,fol. 46. DieSentenzenRolands,8. 2. F. GIETL, 3. Inkunabelvon Basel 1498. 4. Sententiae,IV, dist. 4, c. 4 (Quaracchi(1916),767). 5. Sententiae,IV, § 51 (J. DEWALTER, Magistri GandulphiBononiensis,417). Er gibt die Sache allerdingsin anderer Form : « Contrariumpraedictisvidetur, quod dominus ait ita : Nisi quis renatusfuerit ex aqua ct Spiritu Sancto,non potestintroirein regnumDei. Sedhoc ita intelligitur : si quis contempseritrenasciex aqua et Spiritu Sancto non potest introire in regnumDei; vel ut quidamexponunt: Nisiquis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, id est per aquam vel SpiritumSanctum, non potest introire in regnumDei, ut renatos per aquam intelligamusillos, qui tantum per aquam baptismatis regenerantur, ut parvuli, et illosqui per aquam et Spiritum,id est divinainspirationeregenerantur,ut adulti, regeneratos Spiritu intelligamusdivina tantum inspirationesine sacramento baptismatis regeneratos.» 6. Fol. 89"". 7. Paris, Nationalbibliothek,Cod.lat. 14886,fol. 55. S, Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod. Patr, 127,fol 65.
DASSACRAMENTUM IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTIK
111
Sed quia non sufficit credere ista — sunt enim multi articuli fidei, sine quibus non est salus — ideo amplius instruit eum de his, que necessaria sunt ad salutem, et primo de secunda generatione, per quam nascitur homo Deo, que non solum fit in baptismo, sed etiam in penitentia et in aliis sacramentis. Sed quia primo fit in baptismo, si tempus habeat aliquis — non enim valet fides articulorum contemptu sacramentorum — primo instruit eum de spiritual! generatione facta in baptismo ; et hoc ordine iam tantum processit, quod secundam generationem ad salutem necessariam esse docuit.» II. —• DIE VERTSEFUNG
DER
BEWEISFUEHRUNG.
Die aufbliihende
Scholastik kam haufig insbesondere auf die fiir die TAUFE zu sprechen. Vor allem gab Ersatzmbglichkeiten dazu die Erklarung der Unterscheidung zwischen Gelegenheit x und sacramentum. war es res, res et sacramentum, Ubrigens 2 zuriickauch stets eine iibliche, scheinbar auf Augustinus 1. DieSentenzendes Cod.Vatic. Rossian.241fol. 157v; PETRUS LOMBARDUS, Sententiae, IV dist.4 c. 1 (Quaracchi(1916),762); die Sentenzenabkiirzungdes Ms.Nr. 984der Bibliotheque Mazarine(fol.89v).Die SummaSententiarum(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Can. 10 fol. 51) : « Quod quidam habent rem sine sacramento.Rem et non sacramentumhabent, sicut martyres, et appellatur ipsum martyrium baptismus, quia viam baptismi complet.» — SIMON VONTOURNAI (Summe,Paris, Nationalbibliothek,Cod. lat. 14886,fol. 55) ; die Summade SacramentisdesALANUS bezw.Papstes INNOCENTIUS (BibliothequeMazarine,Cod. lat. 983, fol. 58v); PETRUS VONPOITIERS (?), Scntenzengtossen (Paris, Nationalbibliothek, Cod. lat. 14423,fol. 94''); PETRUS VONPOITIERS, Sententiae,V,6 (Erfurt, BibliothecaAmploDEFUGERIIS niana, Q 117,fol. 39) ; MARTINUS (Paris, Nationalbibliothek,Cod.lat. 3116, fol. 71) ; UDO(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Patr. 127,fol. 64^ f) ; HUGUCCIO, Summa super decretum(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod. Can. 40, fol. 276»•); ROBERT COURIJON (Briigge,Stadtbibliothek,Cod. lat. 247, fol. 106). Zur Sentenzenabkiirzungdes Kardinals HUGOfindet sich folgendeGlosse(Paris, Nationalbibliothek,Cod. lat. 16412,fol. 90?) -. ,'aliquando preceditrem, ut in ficte baptizatis et post conversis , /^--aliquandoconcomitatur,ut in parvulis et aliquibusadultis P \^--aliquando sequitur, ut in fide et caritate prius iustificatis \aliquando caret semperre, ut in fictis nunquam conversis.t> 2. Die Sentenzendes Cod.lat. 3013A der Pariser Nationalbibliothekzitieren als Augustinussentenz(fol. 40): «Quatuorgenerabaptismatissunt: unumtantum in aquis, sicut fuit baptisma Johannis,quod remissionempeccatorumnonreddidit.Aliudin igne vel Spiritu, quo baptizati sunt apostoli die pentecosteset de quo Dominusdicit: vos autem baptizabimini Spiritu Sancto,qui eodiein igneapparuitsuperapostolos.Tertiumin aquaet Spiritu,quo sancti apostolibaptizabant Dominoprecipiente,quod genus baptismatissancta Ecclesiamodoretinet. Quartum est in sanguinis effusione,quo baptizatus est ipse Dominusomnesquesancti martires.De quo etiam Dominusait filiisZebedei:Potestis baptizari baptisniate, quo ego habeobaptizari, id est potestis effusionemsanguinissustinere?Quorumunus Jacobus eo baptismate baptizatus est decollatus ab Herode.» — Die Glossaorttinaria (Basel 1498)trug nicht unwesentlichzur allgemeinenAnnahmeder Mehrteilungder Taufe bei, da siezu Hebr. VI, I schrieb:« Non ergoideodiciturbaptismusfieriin penitentiaet in sanguine,quod sacramentum baptismi celebretur ut in aqua accedenteverbo : sed quia vicem baptismisupplet effusiosanguinispro nomineChristi. Et etiam fideset penitentiaibi dumtaxat, ubi articulus necessitatis,non contemptusreligionissacramentumbaptismi excludit. Ideoquesic intelligendumest illud : Nisi quis renatusfuerit ex aqua et Spiritu Sancto,non intrabit in regnum celorum,id est qui non fuerit regeneratusea regeneratione,qua renascuntur illi, qui renas-
lit,
.
A. LANUUKAr
von mehreren Arten der Taufe zu reden x. gehende Redensart, Die Fiihrung in der spekulativen Erklarung unserer Frage haben nun — was ja auch durchaus naheliegt, — nicht die Kanonisten so sehr auch die Ueberzeugung vom Zureichen iibernommen, des Glaubens ohne den realen Empfang der Taufe als Erbschaft aus Gratian zum Eigentum der gesamten kanonistichen Literatur geworden ist. Und zwar begegnen wir ihr nicht bloss in den verschtedenen Summae super decretum 2, sondern auch in der Dekretaseitdem sich in den Dekretalen lentiteratur, Gregors IX. der Absatz findet: « Innocentius III Episcopo Cremonensi. Apostolicam sedem, venerabilis frater noster, ut debuisti, consulere decrevisti. (Et infra :) Unde inquisitioni tuae taliter respondemus, presbyterum, quern sine unda baptismatis, extremum diem clausisse literis tuis significasti, quia in sanctae matris ecclesiae fide et Christi nominis confessione perseveravit, ab originali peccato solutum, et coelestis patriae gaudium esse adeptum, ex auctoritate sanctorum Patrum Augustini atque sAmbrosii asserimus incunctanter. Lege, frater, super octavo libro Augustini de civitate Dei, ubi inter cetera legitur : 'Baptismus invisibilis ministratur, quern non contemptus religionis, sed terminus necessitatis excludit'. Librum etiam B. Ambrosii de obitu Valentiniani idem asserentis revolve. Sopitis igitur quaestionibus cuntur ex aqua et SpirituSancto,nonsalvabitur.Ea verorenascunturhominesdiversismodis: alii per penitentiam, alii per effusionemsanguinis,alii per baptismum. Ideo pluraliter dixit MAURUS baptismatum.s Manvgl. auch RABANUS ZUHcbr. VI, 1 (S S L112,746). 1. BRUNO DERKARTAUSER sagt z. B. :« Pluraliterideo dicit baptismatum,quia est baptismusin aqua ; dicituretiam baptismusin lacrimispenitentie; tertiomodoineffusionesanguinis pro Christo». (In epistolamad Hebraeos,SSL 153,516).— Anderesagen anders.Manvergleichez. B. PETRUS LOMBARDUS, Sententiae,IV, dist. 4, c. 4 (Quaracchi(1916),767), und Coll.in Hebr., VI, 2 (S S L 192,440); GANDULPHUS, Sententiae,IV, § 48 (J. DEWALTER, Summa(Paris, NationalbiblioMagistri GandulphiBononiensis,415)';MAGISTER MARTINUS, thek, Cod.lat. 14556,fol. 352); INNOZENZ III, Sermonesde tempore,Sermo7, Dominica3 in adventu Domini(SSL 217, 343); Clm.22233fol. 9; die Lombardusglossedes Ms. Nr. 75Sder BibliothequeMazarine(fol.154); die SummaAbendonensis des Ms. Royal 9 E XIV vonG.Lacombe);dieGlossezur Sentenzen(fol.92)desBritishMuseumsin London(Mitteilung abkiirzungdes KardinalsHUGOim Cod.lat. 16412(fol.90v)der PariserNationalbibliothek. In der HochscholastikZ.B. nochder Tractatusde articulis fidei des Robert KILWARDLY (?) (Chartres,Cod.lat. 325 fol. 180*). 2. Z.B. dieSummadecreildesClm.16084,fol. 15v: «Adultisautem usqueadeosua prodest devotio, ut in ipsis necessitate mortis preoccupatisinvisibiliterbaptismuscompleatur,ut devotiofideibaptismi vicem compleat.»— Die Marginalglosse des BambergerCod. Can. 13, fol. 260 und 267; diecasuset historiaedecretalesdes BARTHOLOMAEUS BRIXIENSIS (Bamberg, Staatl. Bibliothek,Cod.Can. 43, fol. 75 und 84*).Fernerkotnmenin Betrachtdiecasusdecretaliumdes BENECASA (Bamberg,Staatl. BibliotheK,Cod.Can.91fol. 70*),in denen man auch lesenkann (fol.70):« Nemoex semineviri nascitursine peccatooriginali,a quo non liberatur adultus sine fide Christi, nee parvulus sine sacramentobaptismi,sine quo si mortuusfuerit, in eternumperibit...Sine baptismoparvulinon possuntsalvarinee adulti, dummodohabeant Summade poenitentia,P. 4 (Erlangen,Univercopiambaptizandi.»— JOHANNES WALLENSIS, sitatsbibliothek,Cod. lat. 453, fol. Ill): «Unde ex auctoritatibusScripture et Sanctorum patet, quod confessiopeccatorum est necessariahomini adulto oportunitatem confitendi habenti,»
DASSACRAMENTUM IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTIK
113
doctorum Patrum sententias teneas, et in ecclesia tua iuges preces hostiasque Deo offerri iubeas pro presbytero memorato x». Von
Interesse ist lediglich, dass die Kanonistik die Frage aufgeworfen hat, warum zwar die Taufe durch den Glauben ersetzt werden kann, nicht aber das sacramentum ordinis. Hierauf fand in dem Umstand, man eine Antwort dass jeder die Taufe um seiner selbst willen empfange, den or do aber um anderer willen 2. Die eigentliche des ohnehin schon spekulative Weiterfuhrung Problems lag in den Handen fast vollig ausgereift empfangenen der SCHOLASTIK. Vor allem hat es nicht an Versuchen gefehlt auch aus der HL. SCHRIFT heraus selber die Stelle bei Johannes 3, 5 ihrer Strenge zu entkleiden. Dies umsomehr, seitdem ABAELARD ihren rigorosesten und statuiert Sinn verteidigt hatte, dass der durch die Liebe vor fiir den Fall, dass er vor dem realen der Taufe Gerechtfertigte Empfang der Taufe sterben sollte, unmoglich in der Liebe beharren konnte und so verloren gehen miisste 3 Wahrend hier Abaelard - und Rolandus Schiilern wie Omnebene Banvon so erklarten dinelli 2imStiche gelassen wurde, fand seine Lehre starken Anklang 1. L. Ill, tit. 43, c. 2 (Ae. FRIEDBERG, CorpusJuris Canonici, Leipzig II (1881), 648). . Man vgl. z. B. die DecreialiumcollectioCassclanacum glossis(Bamberg,Staatl. Bibliothek, Cod. Can. 18,fol.33) oderauchden BambergerCod.Can.19,fol. 76 f. 2. Die Summadecretides Clm. 16084,fol. 11 : « Respondents aliam ordinationis,aliam baptismi esserationem.Baptismumenim quilibettantum propter se suscipit, ubi sola fides sufficitad salutem, dummodonon contempnatur sacramentum.Ordinesvero propter alios conferuntur.Ideo quasi maioricura et sollicitudineid agendumest, ne aliosordinet qui ipse ordinatusnon est, cum nemo possit conferreordinem,quem non habet.» 3. Expositioin epistolamPauli ad Romanos,lib. II, c.3(SSL 178,837): « Imo in nullo temporenecessefuitaliquembenemori,velin nulloaliquemmalemori,sedin singulistemporibus, in quibuspotest aliquisbene mori,potest in eisdemmalemori.In nullotamenconiunctim verum est dicereeum possemori simulbene et male.Sic et de illo,qui caritatemhabet ante baptismum,et per hociustusest,concedimus,quodin nullotemporefuerit,inquo necesseesset eumsalvariet damnarisimul,si moreretur.Possetquippeis, qui caritatemhabet ante baptismum,sinecaritate tunc esse et sic moriet damnari tantum. Posset et mori baptizatus in eo tempore [838], in quo nondum est baptizatus et sic salvari.Quod si dicas coniunctimeum posse simulet habentemcaritatemet non baptizatum,non recipiomagisquam si diceresaliquem posse mori adulterumet praedestinatum.Sic vero eum, qui praedestinatusest, bene agereoportet, ut salvetur,sicut eum,qui iam iustusest credendoet diligendo,baptizaripropter fixamDominisententiamde baptismo,vel propteripsamiustitiaeperseverantiam.Si enim is, qui caritatem antequambaptizari habet, priusquambaptizetur, vitam finiret, nequaquam in ipsa caritate perseveraret,ut de aeternabeatitudinepenftusdesperaretet se statim in ipso exitus essein perpetuodamnandumpraesentiret.» — TheologiaChristiana,1. II (S S L 178, 1205).— Eptstola7 (S S L 178,256): «Qualis quidemilia est beati Ambrosiiconsolatio, quam supermorteValentinianiimperatorissororibuseiusscribereaususest, et eius,qui cathecumenussit defunctus,salutemastruere.Quodlongea catholicafideatque evangelicaveritate videtur dissidere.>— DieserAnsichtschliesstsich auch die Summe des Cod. Zwettl 109, (fol. 47-0an. 4. Munchen,Staatsbibliothek,Cod.sim. 168,fol. 46f. 5. F. GIETL, Die SentenzenRolands,202f. — T, II 8 MelangesMandonnet
114
A. LANDGRAF
in den Sententiae welche die gegen Abaelard ins Feld Divinitatis, mit der Ausflucht Schriftstellen abzutun suchten, dass gefiihrten sie lediglich fiir die Getauften Geltung haben konnten 1. Entschieden nahm aber die Summa sententiarum dagegen Stellung und zwar in einer Form, die die Ansicht Abaelards kraftig beleuchtet : « Item : nullus negabit ante baptismum fidem et caritem posse haberL Multi enim cum fide et caritate ad baptismum accedunt. Nullus etiam negabit eos tunc posse mori. Et si tunc morerentur, cum fidem et caritatem habeant, certum est eos non dampnari. In caritate enim nullus dampnatur. Sed dicunt non posse esse, ut aliquis habeat fidem et caritatem et moriatur sine baptismo. Non enim, ut dicunt, permitteret eum Deus mori sine baptismo. — Sed, ut mihi videtur, cum ipsi non sint consiliarii Dei, stultum est et temerarium eos hoc affirmare 2». Gesunde exegetische die die Summa Sententiarum Prinzipien, gerade bei Gelegenheit unserer Frage in den Satz zusammenfasste «consuetudo est Scripture determinare 3, precedentia per sequential verwertet bereits BERNHARD VON CLAIRVAUX, da er diejenigen an denen die Rechtfertigung durch den Glauben Schriftstellen, des Sinnes des Johannestextes wird, zur Erklarung ausgesprochen : heranzieht « Vide etiam, ne forte ob hoc Salvator, cum diceret: « Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit», caute et vigilanter non repetierit :« Qui vero non baptizatus fuerit», sed tantum : « Qui vero», inquit, « non crediderit, condemnabitur» (Marc 16, 16) ; nimirum innuens solam interdum fidem sufficere ad salutem, et sine ipsa sufficere nihil *». 1. B. GEYER,Die Sententiae,116* f. :« Proptereaquaeritur de adultis,qui contritocorde veniuntad baptismum,si in cordiscontritionedimittatur eis, antequambaptizentur.Multae auctoritatesvidentur hoc velle ; Peccator,quacumquedie etc., et ilia Dixi, confitebor,Adhuc te loqueniedicam: ecceadsum. Omnesistae auttoritateset si quae,similes inveniantur,post baptismumintelliguntur.» 2. SSL 176,132f. — Manvgl. auch HUGO VONST.VIKTOR; De sacramentis,1.1, p. 9, c. 5 (S S L 176,323); 1. II, p. 6, c. 7 (S S L 176,452).— Auf ABAELARDS Ansichtweist anscheinenddieDekretglossedesBambergerCod.Can.13(fol.263),hin : « Aliorumfideet professione parvuli baptizantur,sacramentumfidei professionemscilicet,non virtutem. Sed si non habent caritatem,quomodoibunt in patriam ? Post mortemeis datur a Deo.» Ebensoin der Glossedes BARTHOLOMAEUS BRIXIENSIS im BambergerCod.Can. 15 (fol. 301) und in Cod. 01.kgl. S. 194(fol.317v)der Kgl.Bibliothekin Kopenhagen.Manvgl. aucVHuGuccio,Summa superDecretum(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Can,40, fol.272). DieSentenz ABAELARDS tut PETRUS VONPOITIERS in seinenSentenzen,V, 7 (Erfurt, BibliothecaAmploniana,Cod. Q. 117,fol. 39) mit der Bemerkungab : «sedistud est antiquatum.» 3. Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Can. 10, fol. 51. — In den der SummaSententiarum nahestehendenSentenzendes Cod.Vatic,lat. 1345(fol.79) liest man: «Queriturquoque,si illuduniversaliterdictumsit: nisi quisrenatusfueritetc.Sedquomodointelligidebeat,sequentibus auctoritatibus declaratur.»Dazuist am Rand der Text der SummaSententiarumvermerkt: « ConsuetudoScripture est determinareprecedentiaper sequentia.Dicit enim alibi: Qui meconfessusfuerit coramhominibuset egocfonfitebor]e [um]coramPatre meo.» 4. Ad Hugonemde.S. VicforeEpistolaseu Tractatusde baptismoaliisquequaestionibusab Ipsopropositis,c. 2 (S S L 182,1036).
DASSACRAMENTUM IN VOTOIN DER FRIJHSCH0LASTIK
115
Von dieser Methode hatte bereits der hi. Augustinus in seiner fiir das Heilszureichen in der des Martyriums Beweisfiihrung x Form Gebrauch Divinitatis gemacht, der wir in den Sententiae wieder begegnen : « Nam quicumque etiam non percepto regenerationis lavacro pro Christi confessione moriuntur, tantum eis valet ad dimittenda peccata, quantum si abluerentur sacro fonte baptismatis. Qui enim dixit: *Si quis non renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non introibit in regnum caelorum' (Joh. 10, 3), alia sententia istos fecit exceptos, ubi non minus generaliter dixit: 'Qui me confessus fuerit coram hominibus' etc » 2. aus Weniger treffend ist der zweite Versuch des hi. Bernhard, der HI. Schrift Klarung in die HI. Schrift zu bringen. Er beniitzt hier allerdings das Pauluswort aus dem 1. Korintherbrief 12, 3 : « Nemo potest dicere Dominus Sancto », Jesus, nisi in Spiritu beniitzt es aber im Sinne der damaligen nach der die Theologie, erste Gnade bereits rechtfertigt, nach der also Gott nur derjenige anrufen kann, der bereits den HI. Geist besitzt und so gerechtfertigt der in der Todesstunde nicht bloss den Namen ist. Der Ungetaufte, sich noch nach der Taufe sehnt, Jesus anruft, sondern obendrein muss demnach als Gerechtfertigter das Heil erlangen 3. 4 weist noch auf andere Texte hin. Die Summa Sententiarum So auf Matthaus animam suam propter me, 10,39 : «Qui perdiderit inveniet earn », auf Joh. 11, 25 : « Qui credit in me, etiam si mortuus fuerit, vivet» und auf Joh. 3, 16 : « Sic enim Deus dilexit Filium suum daret, ut omnis, qui credat mundum, ut unigenitum in ipso, non pereat, sed habeat vitam eternam. » Sehr h'aufig ist auch die Berufung auf Ezechiel 18, 27 : « Cum aversus fuerit impius Die Sententiae,114 * : «Alii sunt, qui accipiuntrem et non sacramentum, 1. B. GEYER, ut martyres,qui ante baptismumsanguinemsuumfundunt pro Christo,de quibusAugustinus ait: Qui nondumacceptolavacroregenerationispro fide Christi moriuntur, tantum valeteis sanguiniseffusioacsi unda baptismiabluerentur.Sed opponitur; Nisi quis renatus,etc. (Joh. 111,5). Quihocdixit postea addidit: Qui meconfessusfuerit,etc. (Matth.X, 32) et: Quiperdit animam suam propter me invenietearn (Matth. X, 39). Nimis larga erat universalitas: Nisi quisetc., sed restringitur et dicitur ; Qui meconfessus.» 2. AUGUSTINUS, De civitateDei,1.XIII, C;7 (S S £41, 381.— CorpusScriptorumEcclesiasticorumLatinorumX L) Prag-Wien-Leipzig (1898),622). 3. Ad Hugonemde S. VictoreEpistolaseu Tractatusde baptismoaliisquequaestionibusab ipsopropositis,c.2(SSLl82,1037) : « Paulus dicit: Nemopotestdicere: DominusJesus, nisi in Spiritu Sancto (1 Cor. XII, 3). Hunc ergo,qui in articulo mortisnon soluminvocatDominumJesum, sed ipsiusquoquetoto desiderioexpetitsacramentum,dicemusaut nonloquiin SpirituSanctoet f alsuserit apostolus; aut et cum Spiritu Sancto damnari.?Salvatoremhabet habitantem per fidemin corde,et in ore per confessionem,et cum Salvatore damnabitur ?» " 4. Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Can. 10,fol. 51.
116
'
A. LANDGRAF
ab impietate sua, quam operatus est, et fecerit iudicium et iustitiam, vita vivet et non morietur » x. zur Rechtfertigung auch Fiir das Geniigen des Willensaktes wie fiir ohne die Beichte, das fast mit den gleichen Wendungen die Taufe ausgesprochen wird 2, werden neben den auch fiir die Taufe massgebenden Stellen.die die Rechtfertigung aus dem Glauben Schriftstellen zumBeweis herangezogen, betonen,vorallemdiejenigen mit in denen die Rechtfertigung in unmittelbaren Zusammenhang der Bekehrung des Sunders gebracht wird. So z. B. Ezechiel 18, salvus 21 in der Form « Quacumque hora ingemuerit peccator, erit », oder Psalm 31,5 : « Dixi, confitebor adversum me iniustitiam 3 oder auch meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei» das Beispiel von den Aussatzigen bei Lucas 17, 11, die auf dem Weg zu den Priestern, denen sie sich zeigen sollten, gebeilt werden 4. Auch die spekulative der Heilsmoglichkeit ausser Erklarung der Taufe durch einen inneren Akt versuchte die Friihscholastik weiter auszubauen. Da es als unantastbare Wahrheit gait, dass das Martyrium ohne Taufe das Heil bringe —unter den iiblichen findet sich ja auch der vom rechten Schacher Augustinustexten und der aus De civitate Dei 1. .3 c. 7 — war man bemiiht auch fiir durch ein Fundament Analyse des Wesens des Martyriums 1. DieseTextefindensichZ. B., um einenganzseltenZitiertenzu nennen, bei HELINAND VONFROIDMONT, Sermo2 (S S L 212,495). 2. Soim 53. dem HUGO VONS.VIKTOR Sermo(SSL 177,1051):«Talibus zugeschriebenen et tantis auctoritatibuserudimur,carissimi,nonsolumutilem,sedet necessariamessepeccatori confessionem.Quod si forte peccator vere poeniteat, sed intercurrcntenecessitatisarticulo ad confessionem venirenon possit,firmiterest credendum,quodin eoSummusSacerdoscomplet, quod mortalisnon potuit, et apud Deumiam factum constat,quod homo quidemvere valuit adimplere,quia confessionemnon contemptusexclusit,sed impedivit voluit, sed non — sanctorumPatrum necessitas.». DieseStellefindetsich fast wSrtlichin den Defloratlones des WERNER VONST.BLASIEN wieder(SSL 157,1184).— VoneinemSupplierendurchden CHRVsacerdosinvisibilisin ErmangelungdessichtbarenPriesterssprechenauch ZACHARIAS SOPOLITANUS (In unumexquatuor,I.Ill, c.99-100(SSL 186,317),PSEUDO-BERNARD (Medihumanaeconditionis,c. 9 (S S L 184,499); in anderemZusamtatlonespiissimaede cognltione LOMBARDUS menhangauch PETRUS (Sententiae,IV, dist. 4, c. 4, Quaracchi(1916),768)und die SummaSententiarum(SSL 176, 132).— Zum Geniigendes WillensaktesohneBeichte OMNEBENE vgl.mannochZ.B.dieSentenzendesCod.Vatic.Rossian.241,fol.160; MAGISTER VONLEON,Sermo10in captte (Miinchen,Staatsbibliothek,Cod.sim. 168,fol. 54 f.); MARTIN ielunii (SSL 208,666); UDO(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Patr. 127,fol. 71;j. 3. Zu dieserStellebemerkt PETRUS VONBLOIS(De confesslone,SSL 207, 1081): «Nee tuam solummodoconfessionem, sedconfitendidesideriumDeusmiserandopraecurrit: prodigum filiumredeuntemvidetpater a longe(Luc.XV); atquefestinantiorest indulgeremisero, quammiserindulgentiampostulare.» 4. Manvgl. zu aliendreiStellenden53.demHUGO VONS. VIKTOR zugeschriebenenSermo OMNEBENE (SSL 177,1051);MAGISTER (Miinchen,Staatsbibliothek,Cod.sim. 168,fol. 54), Zur Busslehreselberund ihren wichtigstenProblemenvgl. man A. TEETAERT, La confession aux laiquesdansI'EgliseMine depuisleVIIIe fusqu'auXIV°siecle,Bruges,1926,undA. LAND in ZeitGRAF,Grundlagenfur ein Verstandnisder Busslehreder Friih-undHochscholastik schrlftfur katholische Theologie, 51, Innsbruck(1927),161ff.
DASSACRAMENTUM IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTIK
117
der Heilsmoglichkeit zu gewinnen. eine weitere Ausdehnung BERNHARD VON CLAIRVAUX weist hier in glanzenden Ausfiihrungen am Martertod nicht das bereits nach, dass das Ausschlaggebende sei, sondern lediglich der Glaube. Das Blutvergiessen Blutvergiessen sei lediglich ein Zeichen des Glaubens und habe einzig als solches Gott selber aber bedarf soldier Zeichen nicht, Rechtfertigungswert. auch in seiner er kennt den Glauben des Menschen unmittelbar fiir einen eventuellen Und — das inneren Martertod. Eignung ist sein Schluss — wo der gleiche Glaube vorhanden ist, muss auch die gleiche RechfertigUng gegeben sein x. auf das Augustinuswort Letztlich greift hier die Spekulation zuriick : « Unde ista tanta virtus aquae, ut corpus tangat et cor faciente verbo : non quia dicitur, sed quia creditur ? abluat,nisi aliud virtus maNam et in ipso verbo aliud est sonus transiens, ich bereits anderswo berichtet nens » 2, iiber dessen Bedeutung habe 3. Dass hier ein Zusammenhang besteht, lehren der Lombarde *, 5 und die des Cod. die Summa Sententiarum Sentenzenabkiirzung durch die Bentitzung lat. 15747 6 der Pariser Nationalbibliothek ' dem hi. Augustinus zugeschriebenen Zitats : « Quedes irrtiimlich ris, quid sit maius : fides an aqua ? Non dubito, quin respondeant 'fidem'. Si ergo quod minus est, sanctificare potest, nonne et quod maius est, fides scilicet 7». Der Wert des Glaubens fiir die Spendung der Taufe wurde auch 1. Ad Hugonemde S. VicloreEpistolaseu Tractatusde baptismoaliisque ouaeslionibusab ipsopropositis,C. 2. (S S L 182, 1036): « Quapropteretsi martyrium vicem baptismiposse implereconceditur,non planehocfacit poena,sed ipsa fides.Nam absqueipsa quid est martyrium, nisi poena? Quae ergo martyrio praestat, ut absque ulla dubietate pro baptismate reputetur, ipsa ita infirmaet imbecillisper se erit, ut quod dare alteri valet, sola non valeat obtinere? Et prorsussanguinispro Christoeffusiomagnaecuiusdamfideiindubitata probatio est, nonDeotamen,sedhominibus.Sed qui si Deusprofectoad probaudum[1037],quodvult, nullisindigetexperimentis,aequemagnamin cordecuiuspiamin pace morientisinspicitfidem, martyrioquidemnon interrogatam,martyriotamenidoneam? Sirecordatusfuerit homonecdum se salutis percepissemysterium, et dolens poenitensquetoto desiderioexpetierit, sed assequimortisceleritatepraeoccupatusnequiverit:damnabitfidelemsuum Deus? damnabit, inquam, hominempro se etiam paratum mori?»— Auf dieseStellenimmt der wohldem Anfangdes 13. JahrhundertsangehorigeKommentarzum4. Sentenzenbuch,der sichim Cod. lat. 16406der PariserNationalbibliothek findet, auf fol. 163vBezug:« Ad 1 responsioBernardi ad Hugonemde SanctoVictore.Si martiriumvicembaptismiimplereconceditur,non plane fecit hoc penitentia,sedfidesN&mabsqueilia quid est martiriumnisi pena; que ergo martirio prestat, ut pro baptismoreputetur ? ipsa namque erit infirma per se, ut, quod alteri dari nonvalet,ipsa nonoptineat.Dicoautemquantumad obtentumsalutis,nonautem quoad meriti cumulum.» 2. In loannis Evangelium(C.XV,3), Tract. 80, n. 3 (S S L 35, 1840). 3. Kindertaufeund Glaubein der Fruhscholastik,in Gregorianum9 Rom (1928, 505ff. 4. Sententiae,IV,dist.'4, C. 4 (Quaracchi(1916),767). 5. S S L 176,132. 6. Fol.80*. nicht identifizieren. 7. Das Zitat konnteich bei AUGUSTINUS
118
A. LANDGRAF
der Eltern in in Parallele gesetzt zu dem Einfluss des Glaubens in statu legis statu naturae auf die Rechtfertigung alter Kinder, auf diejenige der Madchen. So betont z. B. Anselm wenigstens der bekanntlich ohne Betativon Kanterbury, eine Gerechtigkeit Kinder, die vor der Erlangung gung nicht kennt, dass die getauften der Betatigungsmoglichkeit als waren sterben, dennoch, gleichsam sie gerecht, zum Heil gelangen durch die Gerechtigkeit Christi, der sich fiir sie hingab, und durch den Glauben der der Mutter Kirche, die fiir sie glaubt x. Daraus erwuchs dann ganz von selbst die Erage, ob dieser Glaube anderer als Ersatzmittel auch zu Gunsten Kinder die die Taufe nicht habe, derjenigen Geltung der Friihkonnten. Ich habe iiber die Stellungnahme empfangen dazu bereits berichtet 2. Ebenso iiber die Schwierigkeit scholastik sobald man ein Zureichen die entstand, des blossen Glaubens der Eltern wohl fiir den status naturae oder den status legis, nicht aber ob fiir das Neue Testament anerkannte 3. Man fragte n'amlich, der Glaube im Neuen Bund von geringerem Wert geworden sei, oder ob die Gnade so gerade im Zeitalter der Gnade gekiirzt worden sei 4. Hier habe ich bereits auf die Antwort des Gandulphus hingewiesen, dass niemals die Kinder ohne ausseres Sakrament gerechtfertigt worden seien 5. Dass sie grossen Anklang bei den Kanonisten des Bamberger God. Can. fand, kann man aus der Gratianglosse 13 und auch aus der Summa Decreti des Bamberger Cod. Can. 17 der schreibt : ersehen, « 'Quod apud'. Si apud veteres minoribus sola fides parentum ad salutem, quomodo in tempore gratie minoris meriti sunt homines, aut aliquid gratiae eis det[rac]tum, ut in fide parentum filii salvari non possint?Sed forte dicet aliquis hoc propter baptismi institutionem accidere. Sed Gandolfus respondet verisimile esse aliquod sacramentum tunc comuniter maribus et feminis in fide parentum conferri. Non ergo sola fides, sed sacramentum datum in parentum fide minoribus subveniebat, in cuius locum postea successit circumcisio, postmodum baptismus. Utrum tamen de illo sacramento ita sit cautum in lege, non reperitur 6 ». 1. De conceptuvirginali, c. 29 (S S L 158, 462): « Quare si sic moriuntur, qui non sunt iniusti, non damnantur, sed et iustitia Christi, qui se dedit pro illis, et iustitia fidei matris ecclesiae,quae pro illis credit, quasi iusti salvantur.» EADMER sagt: «peccata enim, quibus astrictus fuerat ante baptismum, fide parentum in ipso sacramento delata diabolusinvenit. > (Liber de S. Anselmisimilitudinibus,c. 192 (SSL 159, 702). 2. Kindertaufeund Glaube,529 ff. 3. Ebenda, 535. 4. Z. B. auch bei MARTINUS DEFUGERIIS (Paris, Nationalbibliothek,Cod. lat. 3116, fol. FISHACRE 58) und RICHARD (Cod. Vatic. Ottob. lat. 294, fol. 269). 5. Sententiae,IV, § 9 (J. DEWALTER, Magistri GandulphiBononiensis,393). 6. Fol. 101— Man vgl. auch die Gratianglossedes BambergerCod. Can. 13 (fol. 258). Die
DAS SACRAMENTUM IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTIK HI. — DER
HAUPTGEGENSTAND
119
DES SPEKULATIVEN
INTERESSES. im Zusammenhang mit del? Wenn wir uns nun mit weiteren, in voto stehenden Lehre vom sacramentum Fragen besch'aftigen, dann miissen wir vor allem beachten, dass die Fruhscholastik des erst in der Zukunft su spendenden an eine kausale Einwirkung Sakraments dabei nicht denkt. Erst bei Albert dem Grossen sollte Lehre auftreten und auch bei ihm etwas Vereinzeltes eine derartige bleiben x. und die ihr zeitlich nahestehende Die Fruhscholastik dagegen von einer der Sakramente nicht hatte KanonistikKausalitat mehr als eine dunkle Ahnung 2. Man trifft wohl haufig Redenseiner Gnadenwirksamkeit der Sakradie nur im Sinne arten, mente verstandlich bleiben 3, aber noch zur Zeit Stephan LangVONPOITIERS gleiche Antwort findet sich im Wesentlichenauch bei GAUFRID (Brugge,Stadtbibliothek, Cod. lat. 220, fol. 112v): « Item, dicunt sancti, quod infide parentum salvabuntur fides eorum quam nostra, cum per fidemnos(!) pueri ante incarnationem. Ergo meliorerat tram nullus parvulus posset salvari. — Non sequitur. Instantia : ante votum poterat iste salvari sine abstinentia. modo non potest. Ergo meliorcondictioest ante quam modo, id est in professionefidei patrum id est precessorum.Oportebat enim, quod pro puero profiteretur quis explicite, quod crederet puer, quod antiqui crediderunt, id est unum esse creatorem omnium, remuneratorembonorum et malorum. Ista fides semper fuit necessaria, ut dicitur in epistola ad Romanos. Et sicut explicite modo oportet: ego baptizo te in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, ita tunc oportebat dici pro puero, quod crederet unum Deum creatorem etc. Et sicut nunc oportet mergi in aqua, ita oportebat offerrisacrificiaante cifcumcisionem. Et ita tunc in fide et virtute sacrificiorummundabantur omnes.Tempore circum-• cisionisin fide et circumcisionemasculi, femine vero in fide et virtute sacrificiorumut dicit quod numISJtrabus... Michi autem videtur innuere Strabus super circumcisionemAbrae, — quam snffecitsola fides sine sacrificioad purgandumoriginalein parvulo.» Eine ahnliche wie die oben erwahnte Schwierigkeitlost UDO(Bamberg,Staatl. Bibliothek, Cod. Patr. 127, fol. 63. — Man vgl. den Text bei A. LANDGRAF, Kindertaufeund Glaube,541, Anm. 1). La confessionaux la'iques,269f. 1. A. TEETAERT, Die Summades Stephanus Tornacensisiiberdas DecretumGratiani, Gies2. J. F. SCHULTE, sen, 1891(das Decretumist vor 1159verfasst), Causa I q. 1 (135): « Undea secretisvirtutibus, quae significantur per ilia sacramenta, ut conferuntur suscipientibusdigne ilia sacramenta. ulatenteroperatur»,quia latet nos, quomodoDeus opereturper ilia sacramentaremissionempec1136]catorum,sed ita credimus.— Findet sichfast wbrtlich auch bei JOHANNES FAVENTINUS, Summasuper decretum(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Can. 37, fol. 31y). VONORLEANS, Liberde ordine baptismi(SSL 105,332). RA3. Man vgl. z. B. THEODULF BANUS Declericoruminstitutione,1.1, c. 24 (S S L107,309):«Sunt autem sacramenta MAURUS, baptismum et chrisma, corpus et sanguis, quae ob id sacramenta dicuntur, quia sub tegumento corporaliumrerum virtus divinasecretiussalutemeorumdemsacramentorutnoperatur, unde et a secretisvirtutibus vel sacris sacramenta dicuntur. Quae ideofructuosa penes ecciesiam fiunt, quia Sanctus in ea manens Spiritus eumdem sacramentorumlatenter operatur wieder : effectum.» Diese Stelle kehrt noch dreimal wortlich in den Werken des RABANUS De universo,1. V, c. U (S S L 111, 133); Liber de sacris ordinibus,c. 4 (S S L 112, 1168);: De ecclesiasticadisciplina, I. II (S S L 112, 1218f.). — HINCMAR VONREIMS,Epistola 18 (S S L 126, 105); GOFFRIDUS ABBAS VINDOCIENSIS, Opuscula VIII (SSL 157, 226); RUPERT VONDEUTZ,In Genesim,1. IV, c. 23 (S S L 167,324), In loannem,1.II (SSL 169, 247 f.) ; AUDe officiisecclesiasticis,1. I, c. 13 (S S L 177,389); — HONORIUS ROBERTUS PAULULUS, Sacromentarium,c. 12 (S S L 172,749):«Item, cumablueritDominussordes GUSTODUNENSIS,
A. LANDGRAF
120 tons x macht
sich eine Stromung die alle Gnadenbemerkbar, mit Ausschluss audi der Sakramente, wirksamkeit, einzig Gott vorbehalten wissen wollte. Ausserdem darf man niemals vergessen, dass jene Zeit sich weder iiber Begriff und Wesen der Gnade irgendwie klar war 2, noch sich auch sofort fahig zu einer einigermassen detaillierten der Ursachlichkeit selber erUntersuchung wies 3. Zu deutlich spricht hier Hugo von St. Viktor, der immerhin istund dessen Ansicht in einiger schon ziemlich weit vorgedrungen 4 wiederkehrt Aehnlichkeit bei Prapositinus : « Sanctificat postremo sacerdos neque per se neque in suo, quia nee solus ipse est, qui operatur, nee virtus ipsius est, quae ad sanctificationem tribuitur. Ipse enim ministranti cooperatur, cuius virtute per ministerium ministrantis quod sanctificandum est sanctificatur, ut sit quidem una virtus per unum opus ad unum effectum, quae quidem virtus in duobus •simul operantibus sic discernitur, quoniam per alteram datur, per alterum ministratur. Alter est, a quo datur ; alter, per quern mittitur. Et cum venit ipsa gratia ad nos, per ilium venit,a quo venit, quoniam ministranti cooperatur auctor muneris ; sed non similiter ab illo venit, per quern venit, quia auctor muneris esse non potest, qui solum est minister dispensationis... ...[323]... Postremo quinque discreta et distincta ab invicem ad cognitionem procedunt: Deus medicus, homo aegrotus, sacerdos minister vel nuntius, gratia antidotum, vas sacramentum. Medicus donat, minister dispensat, vas servat, quae sanat percipientem aegrotum, gratiam spiritualem. Si ergo vasa sunt spiritualis gratiae sacramenta, non ex suo sanant, quia vasa aegrotum non curant, sed medicina. 6 » Mit der Bezeichnung
der Sakramente
als Gefasse
der Gnade,
der
aqua filiarumSionspiriiu iudiciiet spiriiu ardoris,hocest: sacerdoslavat sordesaqua, Deus VONADMONT, Homiliacjcstivales,Horn. 19 (S S L peccata Spiritu Sancto.»— GOTTFRIED Summadecrcii(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Can. 40, fol. 275T); 174,705); HUGUCCIO, SIMON VONTOURNAI, Quaestiones, (Berlin,Philipp.1997,fol. 35T). 1. Summa(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Patr. 136,fol. 93) :«Alii verocreduntDeum et humana curare, sed Dei ecclesiamet ecclesiasticasacramentavirtutem illam archanam et ineffabilcm,quam habent, habere non credunt, et hii ex hac-infidelitatepeccatorumremissionemin ecclesiaDei fieri posse omninonon credunt.» 2. A. LANDGRAF, Die Erkenntnisder heiligmactiendenGnade Grundlagcn.— DERSELBE, in der Fruhscholastikin Scholastik,3, Freiburgi. Br., 1828,28 ff. — DERSELBE, Studienzur Erkenntnisdes Ubernatiirlichcnin der Fruhscholastikin Scholastik,4, Freiburg i. Br., 1929 1ff.'—Ich mbchtehier nur einebezeichnendeStelleaus der DekretglossedesBARTHOLOMAEUS BRIXIENSIS vermerken: « Hie manifestevidetur, quod gratia conferturin baptismo et parvuliset adultis.Sed potes hie appellaregratiam remissionempectatorum.Quidiuris sit,habes extra de baptismomaiores.»(Kopenhagen,Kgl. Bibliothek,Cod.01. kgl., S. 194f. fol. 319). 3. In grosseremUmfangbegegnenwir einersolchenerst an der Wendevom 12. zum 13. Jahrhundert z. B. bei LANGTON (Paris, Nationalbibliothek,Cod.lat. 14556,fol. 217) oder DEFUGERIIS MARTINUS (Paris, Nationalbibliothek,Cod.lat. 3116,fol. 40Ttmd 90). 4. Summa (Erlangen, Universitatsbibliothek,Cod. lat. 353, fol. 48T). 5. De Sacramentis,1. I, p. Q, c. 4 (S S L 176,322).
DASSACRAMENTUM IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTIK
121
wir z. B. auch bei Alanus von Lille 1, Robert Courcon 2, und in 3 der Summa Abendonensis begegnen, ist fur eine feinere Erkenntnis der Sakramente Der der Gnadenwirksamkeit nicht viel gedient. hier zur Klarheit zu kommen, ist es zuzuschreiben, dass Bemuhung als causa sine qua non man seit Alanus von Lille 4 vom Sakrament der Sundennachlassung spricht. der Zudem wurde es spat, bis man sich iiber die Kausalitat Sakramente ex opere operato einigermassen klar wurde. Jedenfalls lesen wir noch bei Innozenz III. : « Nullus autem istorum [baptisnisi per Spiritum Sanctum igne caritatis fuerit morum] emundat, in aqua reputatur calefactus. Nam sine caritate baptismus figmenin lacrymis debet reputari tum, baptismus lamentum, baptismus » 5 Wie Innozenz mit der in sanguine debet reputari tormentum. der Taufe mit dem die Wirkung Liebe, so bringt Praepositinus Glauben in Verbindung, wenn er sagt : « In omni autem baptizato, qui mortaliter peccat et postea resurgit, virtus baptismi operatur. Virtus enim baptismi fides est, et fides nulli valet bapti[za]to, ad efficaciam non habet. Valet igitur baptisma in quo baptismus man sich et futura. 6 » Dass aber hinwiederum presentia, preterita bewusst war, dass die Sakramente unabh'angig von der Betatigung eine Wirkung tut zugleich mit einer des Empfangers ausiiben, iiber genaue Einzelheiten vor allem die Frage kund, Ratlosigkeit werde. ob derjenige, der die Taufe fete empfangt gerechtfertigt die sich Hier kommt namlich eine Ansicht an die Oberflache, zwar auf Augustinus aber fast durchwegs 7, beruft, abgelehnt 1. Sermo3 (S S L 210, 204). 2. Summa(Brugge,Stadtbibliothek,Cod.lat. 247,fol. 102T).— Man vgl. auch LIEBHARD VONPRUFENING (Clm. 13107,fol. 277T): «Sacramenta ecclesiein hoc dignitati legalium sacramentorumpreferuntur,quod legaliaet visibiliaet signa visibiliumfuerunt. Ecclesiastica vero, cum sint ipsa visibilia,tamen modo invisibilisgratie sacramentasunt. Idcircosacramenta ecclesieprimumper invocationemSancte Trinitatis sanctificationemin se suscipiunt ac deindesanctificationemconferunt, ut sint ex sanctificationesanctificantia,atque hoc ex sua siquidemcelitus indita sanctificationeconferatur,quod legaliaper hoc conferreconsueverunt ex sola horum significatione.» 3. London,British Museum,Ms. Royal 9 E XIV, fol. 93. 4. Contrahaereticos,1. I, c. 51 (S S L 210,356). 5. Sermonesde tempore.Sermo7, Dominica3 in adventuDomini(SSL 217, 343).— Man Homiliaein epist. et cvang.dom. II, 2(S S L 155,1951),//, vgl. auch RADULPHUS ARDENS, 14 (S S L 155,1993).— 6. Summa (Erlangen, Universitatsbibliothek,Cod. lat. 353, fol. 50). — Man vgl. ferncr die SummaLipsiensis(Leipzig,Universitatsbibliothek,Cod.lat. 986, fol. 91): «quia dicitur, id est profertur in sillabis,sed quia creditur verbum, scilicet Patris [91T]conferrevirtutem sacramentis,vel quia non dicitur, id est invocatur, sed quia a baptizato creditur.» — Ferner Summa decreti(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod. Can. 40, fol. 17T). HUGUCCIO, 7. De baptismocontraDonatistas,1. I, c. 12, n. 19 (Corpusscript. Eccles.Latin., LI, WienLeipzig 163). « His qui ficto corde baptizantur, aut peccata nullalenus dimittuntur, quia SpiritusSanc
122
A. LANDGRAF
wird, nach der auch dem fetus im Augenblick der Taufe die S Linden sofort wieder werden, die hernach zurtickkehren. nachgelassen Obwohl darin im Kern die Wirksamkeit des Sakraments ex opere operato enthalten ist, so konnte doch auf der anderen Seite eine solche Meinung nur in einer Zeit ernstlich erortert werden, in der man sich liber die Art des Zusammenwirkens von Sakrament und noch gar nicht klar war. Ein Mangel, der zudem auch Empfanger in der Gegenbeweisfiihrung 1. geniigend hervortritt Wie sehr dies Problem des Sakramentenempfangs durch den fetus in mit dem der Ursachlichkeit der Sakramente gebracht Zusammenhang wurde, erscheint besonders bei Stephan Langton, der die Frage bringt: « Queritur, cum baptismus receptus in mortali post Actionem redeat et prosit, cum iste habeat caritatem, quare bonum similiter factum extra caritatem non valeat isti, quando iste habebit caritatem, cum utrumque mortuum sit et non mortificatum. Dicimus, quod baptismus est opus Dei tus disciplinaeeffugiet fictum, aut in ipsotemporispunctoper vimsacramentidimissaiterum per fictionemreplicantur, ut etiam illud verumsit: Qnotquotin Chrislobaptizatiestis (Gal., Ill, 27), et illud : Spiritus Sanctusdisciplinaeeffugietfictum(Sap., I, 5): id est induat eum Christumsanctitas baptismi, et exuat eum Christumperniciesfictionis.Nam redire dimissa peccata;ubi fraterna karitas non est, apertissimeDominusin evangeliodocetin illo servo, a quo Dominusdimissumdebitum petivit, eo quod ille conservosuo debitumnollet dimittere. Sic non impeditur baptismi gratia, quo minus omnia peccata dimittat, etiamsi fraternum odiumin eius, cui dimittuntur, animo perseveret.Solvitur enim hesternusdies et quicquid superest, solvitur ctiam ipsa hora momentumqueante baptismumet in baptismo; deinceps autem continuoreus esse incipit non solum consequentium,sed etiam preteritorumdierum, horarum, momentorum,redeuntibus omnibus,que dimissasunt. » In diesemvom augustinischenverschiedenenWortlaut ist es von GRATIAN zitiert im Decretum,De consecratione, dist.4, c. 61,§ 6 [Ae.FRIEDBERG, CorpusJuris, 1,1379).— Es kommtnocheinezweiteStelle aus AUGUSTINUS, De baptismocontraDonatistas,1. I, c. 12, n. 18 (CorpusScript.Eccles.Latin., dist. 4, c. 32 (Ae. FRIEDBERG, LI, 162)in Betracht, die GRATIANS Decretum,De consecratione, CorpusJuris, 1,1372)in der Formzitiert: «Si ad baptismumfictus accedit,dimissasunt ei peccata an non sunt dimissa? Eligant, quod volunt: utrumlibet elegerint,sufficitnobis. Si dimissadixerint,quomodoSpiritus disciplinaeeffugietfictum, si in istoremissionemoperatus est peccatorum? Si dixerintnon esse dimissa,quero,si postea fictionemsuamcordeconyerso et vero dolorefateretur, denuo baptizandusiudicaretur? Quodsi dementissimumest dicere, fateantur, vero baptismo Christi baptizari posse hominem,et tamen cor eius in malitia vel sacrilegioperseveranspeccatorumabolitionemnon sinere fieri,atque intelligant, in communicationibusab ecclesiaseparatispossehominesbaptizari, ubi Christi baptismuseademcelebratione sacramenti datur et sumitur, qui tamen tunc prosit ad remissionempeccatorum, cum quis reconciliatusunitati sacrilegiodissensionisexuitur, quo eius peccata tenebantur et dimitti non sinebantur.» — DieseStelle findetsich auch noch bei Ivo, Decretum,I, 162(S S L 161,99) und bei LABORANS, Decretum,I. VI, p. 3, c. 6 (Kapitelsarchivvon St. Peter im Vatikan (Rom), Cod. C. 110,fol. 239). FRIEDBERG macht auch noch auf die Collecliotrium Partium, III, 1, 7 und die CollectioCaesaraugustana,XII, 70 attfmerksam. 1. Summa Sententiarum(Bamberg,Staatl. Bibliothek, Cod. Can. 10, fol. 51); WERNER VONST.BLASIEN, BANDINELLI DeflorationessanctorumPatrum (SSL 157,801);ROLANDUS (F. GIETL,Die Sentenzen Rolands, 200 f); die anonymenQuaestionendes Cod. lat. 450 VONPOITIERS, (fol. 187) der Erlanger Universitatsbibliothek; PETRUS Sententiae,V, 6 (ErDEFUGERHS furt, BibliothecaAmploniana,Q 117,fol. 39); MARTINUS (Paris, NationalbiblioMARTINUS thek, Cod.lat. 3116,fol. 71); MAGISTER (Paris,Nationalbibliothek,Cod.lat. 14556, fol. 352v); Die Glossaordinaria (zum Decret) des BARTHOLOMAEUS BRIXIENSIS (Bamberg, Staatl. Bibliothek,Cod.Can. 15, fol. 299T); die Canonessammlung des BambergerCod.Can. 90 (fol. 135).
DASSACRAMENTUM IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTIK
123
tantum, bonum vero opus factum in mortali est hominis et subest libero arbitrio, sed baptismus non. Et preterea effectus baptismi idem est essentia cum gratia, que eum vivificat. Et ideo prodest et redit post fictionem; bonum opus vero non. Item qtferitur, quare baptismus habet effectutn recedente fictione, quare similiter eucaristia non habet. Si dicat, quod ideo, quia baptismus ; preterea baptismus proprie non est meritorium ; immo habet effectum, licet non plenum ; non est iterabilis ; Obiciatur de confirmatione, que non est iterabilis ; similiter de ordine. Si dicat, quod omnia habent effectum post fictionem, certe non videtur, quia gratia, quam modo iste habet, non est maior, quia suscepit eucharistiam vel quia ordinem. Dicimus, quod ne'e eucharistia nee alia sacramenta effectum habent post fictionem adveniente caritate, quia omnium talium est effectus augmentum gratie, quam Deus dat ex sola gratia, misericordia, non propter sacramenta suscepta. Nee etiam adveniente caritate habet iste gratiam ex vi baptismi, immo tantum ex pura gratia. Unde quicquid supra dixerim, non redit effectus baptismi nisi quantum ad dimissionem peccatorum. Et quare redit effectus baptismi potius, quam aliorum ? Quia baptismus'est sacramentum intrantium, alia vero sunt itinerantium sive progredientium. Et preterea sicut perceptio eucharistie in mortali nunquam vivificabitur Es hat nicht an Autoren gefehlt,welchedie dem hi. AUGUSTINUS zugeschriebeneAnsicht verteidigten. HUGORYBOMETENSIS (?) erzahlt namlich: « Quibus,si opponitur, quod fictus salvetur, si in hora baptismatis moriatur, dicunt aliquinunquam hoc contingereDeosic disponente,quod sic moriatur.» (Paris, Nationalbibliothek,Cod.lat. 10448,fol. 197).DieMehrzahl der Theologenaber glaubt, dass die genannteMeinungvon AUGUSTINUS lediglichreferierend oder disputierendvorgetragenwurde. So PETRUS LOMBARDUS, Senlcniiae,IV,disp. Magistri 4, c. 2 (Quaracchi(1916),763f.) ; GANDULPHUS, Sententiae,IV, § 44 (J. DEWALTER, GandulphiBononiensis,412f.— Florcs Scnteniiarumim BambergerCod. Patr. 130/2, fol. des Ms. Nr. 984 (fol. 89") der BibliothequeMazarine,und 133); die Sentenzenabkiirzungen des Cod.lat. 15747(fol.80v) der Nationalbibliothekin Paris ; die SentenzenglossedesPETRUS VONPOITIERS (?) (Paris,Nationalbibliothek,Cod.lat. 14423fol. 95); die Sentenzendes Cod. Vatic. Rossian.241fol. 157T; ODOVONOURSCAMP (J. PITRA,AnalectanovissimaSpicilegii Solesmcnsis.AlteraConlinuatio,II, Paris, 1888,46); UDO(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod. Patr. 127,fol. 65) ; der ganz spate ROMANUS DEROMANIS, Cod.Vatic. Ottob. lat. 1430,fol. 112'"; die OuaestionessuperepistolasPauli, In epist. ad Romanos,q. 156f (S S L 175,471); MAGISTER OMNEBENE (Munchen,Staatsbibliothek,Cod,sim. 168,fol. 47). ROBERT COURC,ON « (Brugge,Stadtbibliothek,Cod. lat. 247, fol. 106)sagt: Ibidem autem tangit Augustinus quorumdamfalsam opinionemdicentium,quod in ficte accedenteper virtutem sacramenti in ipso puncto temporispeccata tolluntur, sed statim post collationemsacramentiredeunt pritts dimissa.» Die umkampfte AugustinischeSentenzwurde schliesslichallgemeinabgelehnt, der Taufeffektaberin einerForm gedeutet, die auch tinsheute nochannehmbarist. Der ficteaccedens empfangt wohl die Taufe, d. i. den Taufcharakter,nicht aber die Nachlassungder Silnden, die erst nach Aufhebungder flctioerfolgt.So sagt ROBERT COURCON (Brugge,Stadtbibliothek, Cod.lat. 247,fol. 5): « Quia si aliquis ficte accedat ad baptismum, non tollitur peccatum VONCAPUA, originalenee actuale,sedcaractertantum ei imprimitur.»Man vgl. auchPETRUS Summa (Clm. 14508,fol. 57T); GUIDO VONORCHELLES, Summa (Paris, Nationalbibliothek, Cod.lat. 17501,fol. 17f.); STEPHAN LANGTON, Quaestiones (Chartres,Cod.lat. 430,fol. 153*); dieSentenzenglossedesCod.lat. 1539(fol. 186)der BibliothequeRoyalede Belgiquein Briissel und den spaten GUILELMUS ROTWHELL (Kopenhagen,Kgl. Bibliothek,Cod.Gl. kgl. S. 1363, 4" fol. 4). mit einerder ersten, die in diesemSinnehier Klarheit schafften Vielleichtwar HUGUCCIO (Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod. Can. 40,*fol.276v).Man vgl. auch die Summades Clm. 22233 (fol. 3T) und die Summulafratris CH[ONRADI] de ordine fratrum minorum, doctoris utriusque iuris im Clm. 2956 (fol. 88?).
124 ita nec perceptio baptismi. est hie quam ibi x »>?§:j
A. LANDGRAF Sed caracter est semper in hoc; et ideo secus
Wir diirfen uns darum auch nicht wundern, wenn tins in der Fruhscholastik kaum eine feinziselierte Liber das Untersuchung sacramentum in voto oder Grenzprobleme begegnet. So war man sich durchaus noch nicht iiber die Art der Notwendigkeit von Taufe und Busse klar, zumal da man den Unterschied zwischen der necessitas medii und der blossen necessitas praecepti noch nicht herausgearbeitet hatte, ja in ihm noch gar kein Problem sah. Es war darum nur zu nattirlich, dass man, sobald die Rede auf das notwendige Gefordertsein von Sakramenten kam, unmittelbar nur an die necessitas praecepti dachte. Bernhard von unserer Clairvaux, dem wir ja die erste systematische Untersuchung hatte darin bereits betont : « Et sicut nulla illi Frage verdanken, remittitur poenitentia peccatum, si, cum possit, non restituit ablatum : sic et huic nulla proderit fides, si, cum possit, non percipit sacramentum [riarnlich der Taufe]. Quanquam et fidem convincitur non habere perfectam, si negligit. Vera enimet plena fides universa : est autem hoc unum ipsumque praecipuum praecepta complectitur ex praeceptis. Merito ergo non infidelis, sed plane rebellis atque renuerit. obedire Quomodo contemptor reputabitur, quisquis sacramentum 2». Es ist zwar denique fidelis, qui Dei contemnit richtig, wenn Wilhelm Rothwell in seinen Conclusiones super librum JIJJ sententiarum im Cod. Gl. kgl. S. 1363 4to (fol. 4V) der Kgl. Bibliothek von Kopenhagen teneantur sagt : « Utrum iustificati ? R/ Sic, propter obligationem aber auch ab baptismum precepti», Ptillus 3 und bei ihm scheint noch ebensowenig wie bei Robertus der Taufe Alanus von Lille 4 gekl'art zu sein, dass die Notwendigkeit fiir den Nichtgerechtfertigten eine ganz andere ist als ftir den Gerechtfertigten. Fiir eine blosse necessitas praecepti der Beichte finden wir von der Frtihzeit bis ins 13. Jahrhundert hiriein bei den Kanonisten von auctoritaies So z. B. in der friihen Sammlung Belegstellen. 1. Chartres,Cod.lat. 430,fol. 27. — Die gleicheFrage tritt in andererFormin Cod. Vat. lat. 4297,fol. 28 auf und zwar ist die Verschiedenheitderart, dassman auf verschiedeneVerfasser schliessenmochte. Die VatikanischeHandschriftzitiert die Sentenzdes Ms.430 von Chartresals von quidamvorgetragen.Dass aber gerade Langton seine eigeneSentenz unter «quidam» auffiihrt,daruber vgl. man G. LACOMBE IV (Washington in TheNewScholasticism D. C. 1930)59. 2. Ad Hugonemde S. VicioreEpislcla sen Tractalusde baptismoaliisqueqvaestionibusab ipso propositis,c. 2 ( S S L 182, 1037). 3. Sententiarum,1. V, c. 10 (S S L 186, 838). 4. Contrahacrelicoslibri quatuor,1. I, c. 44 (S S L 210,349).
DASSACRAMENTUM IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTIK
125
Staatlichen Bibliothek : « Potestas des Cod. Can. 10 der Bamberger ilia, qua sacerdotes et vicarii Dei possunt ligare et solvere, secundum merita illorum fit, quibus fit. Non possunt ligare nisi mo'rtuum, et non solvere nisi vivum. Qui vivit, licet per penitentiam vivat, non nisi per vicarium solvatur. Et si necessitate et impossisolvitur, bilitate sua non solvitur a vicario, periculum ei est, non perditio. Sed si negligentia vel contemptu vicarii quasi conscientie securitate, x Im 13. mors ei est propter aber inobedientiam.» Jahrhundert stehen in der Kanonistik monumental weitausholende Aeusserungen 2 der Glossa ordinaria, die hieher gehoren. Auch die scholastische Literatur einer blossen stand necessitas der Beichte praecepti ausgesprochen sympathisch gegeniiber 3. 1. Fol. 66. 2. Den Text vgl. man bei A. LANDGRAF, Grundtagen,167.— Darauf nimmt noch LANDULPHUS in seinem Reportatumin 4 sententiarumBezug(Erlangen,Universitatsbibliothek, Cod. lat. 338, fol. 128T): « Opinioprima est glossatoris[am Rand : opinioiuristarumfalsa] de penitentia d. 1 dicentis,quod preceptumde penitentiaest habitum ex quadam universali ecclesietraditione, non tamen sibi (?) determinateex auctoritate canonis biblie. Quod ex traditione ecclesieprobatur, quod Grecinon tenentur confiterinisi Deo, De penitentia, d. 1 circa finem.Si autem esset ex alio, puta ex canonebiblie, omnesobligaret.Apparet etiam, quod non inveniturdeterminateauctoritasin biblia,quia aliquidicunt,quod Christus,quando mundavit leprosos,dixit: ostenditevos sacerdotibus,instituit confessionem. Alii, quodJacobus, cum dixit: confiteminialterutrum etc... 2a opinio dicit [am Rand : opinioantiquorum],quod istud preceptumest de lege nature... 3a opinio, quod preceptumde confessionesit datum ab ecclesia,quod probatur, quia non invenitur alibi expressum... 4a opinio, quod preceptum de confessioneemanavit ab apostoloJacobo 5 : confitemini alterutrum etc... 5a opinio vera, quod preceptumde confessioneest ex legeevangelicapositiva et videtur obligareex primo mandato posito in lege mosaicaet confirmatain legeevangelicapositiva: DiligesDominumDeum tuum, et arguitur sic : unusquisquetenetur gratiam amissamrecuperare, quia sine ea non potest diligereDeumex toto corde, mente et virtute sua. Sed gratiam recuperare non potest nisi per confessionem,in qua sola remittitur culpa de communi lege... Confirmatur,quia Christusdans apostolis auctoritatem remittendi peccata obligavit omne ligatumpeccato hac auctoritate absolvi,quod non potest fierisine confessione.Ex ilia auctoritate trahitur expressumpreceptumde confessionefacienda,quia quilibettenetur exire de peccato et non nisi per eum, qui potest remittere.Talessunt isti, quibus dictum est: quorum remiseritisetc.»— Diese necessitaspraeceptivertritt auch der Traktat de peccatisdes Cod. Royal5 F. XV (fol.72T)desBritishMuseums. 3. Z. B. Epitome,c. 36 (S S L 178,1756); ROBERTUS PULLUS, Sententiarum,1. VI, c. 59 VONPERSEIGNE, (SSL 186, 908); ADAM Epistola26 (S S L 211,680); die Quaestionendes PRAEPOSITINUS (BibliothequeMazarine,Ms. Nr. 1708,fol. 236T); der dem Anfang des 13. Jahrhunderts angehorigeKommentar des Cod.lat. 16406(fol. 194v)der Pariser Nationalbibliothek. GUNTHER DERZISTERZIENSER nennt die Unterlassungder Beichtenur Undankbarkeit(De 1.XIII, De eleemosyna, c. 3, S S L212,214). In den Quaestionen oratione,ieiunioeteleemosyna, des Ms.Nr. 434, I (fol.43v)der Bibliothekvon Douaifindetsich zur Frage « an confessiosit in precepto » die Antwort: « Solutio: Confessioin NovoTestamentoin preceptoest: confessio cordis,que est contritio, in preceptoest omnibus,qui habent conscientiampeccati. Confessio autem exteriorin preceptoest penitentibus,ut scilicetfiat temoo^eet loco.* Manvgl. auchdie dem 13.Jahrhundert angehorigenanonymenQuaestionendesCod.lat. 450der ErlangerUniversitatsbibliothek, wo noch gefragt wird (fol. 146):« Item, queritur, utrum cum aliquo possit dispensari, ut non confiteatur. — R?: Confessioconsideraturdupiiciter, videlicetprout est
126
A. LANDGRAF
Interessant ist es dabei, zu sehen, wie noch in der Zeit der Hochscholastik der, allerdings stark unter dem Einfluss der Kanonisten stehende dem Robert Kilwardby zugeschriebene Tractatus de articulis fidei dieses Gebot der Beichte begriindet:« Propter eos, qui dicunt confessionem non esse necessariam ad salutem, eo quod non cadit sub aliquo precepto divino, ut patet discurrendo per X precepta, notandum est et inviolabiliter tenendum, quia absque vocali confessione vel signo, quod succedat loco vocis, non est salus, dummodo haberi possit, eo quod, ut dicit Ambrosius, non potest quis iustificari a peccato, nisi peccatum fuerit confessus. Et concedendum est, quod sub precepto cadit sicut omne necessarium ad salutem. Sed attendendum, quod cadere sub precepto est dupliciter : vel principaliter et explicite, vel secundario et implicite. Et confessio primo modo non cadit sub precepto, eo quod non invenitur expresse in aliquo X mandatorum. Cadit tamen secundario et implicite sub precepto ; potest dici, quod sub illo precepto : honora patrem, ubi precipitur honor et obedientia facienda matri ecclesie. Nunc autem ecclesia statuit et precepit confessionem fieri homini. Unde ex consequenti in mandate illo precipitur, ut fiat homini confessio. Ubi autem confessio instituatur et precipiatur ab ecclesia, require in Raymondo, titulo de penitentia secunda dicta l». Es soil aber damit durchaus nicht in Abrede gestellt werden, dass sich auch Aeusserungen finden, die an unsere necessitas medii in ihre Nahe riicken. Dieser Art ist z. oder wenigstens erinnern, B. die nicht seltene Aufstellung, dass durch die contritio die Stinden nur bedingungsweise werden 2. Bereits Ermengaudus nachgelassen er das solvere fur die ewige Strafe gehort vielleicht hier herein,wenn der contritio zuschreibt, das absolvere aber ohne die Beichte nicht geschehen lasst. ' « Sed dicis aliquem posse servari sine confessione et obiicis illam auctoritam, qua dicitur : 'Quacumque hora peccator ingemuerit, salvus erit' (Ezech. 33). Ad quod dicendum est, quia vere invisibilis sacerdos, scilicet Deus, eum, qui vult confiteri, sed non potest, solvit a delicto poenae aeternae per cordis contritionem ; sed quandiu potest, nisi ore confiteatur, non absolvit. Est namque certum, quod ille, qui habet cor contritum, vult confiteri, sed istam bonam voluntatem potest deserere. Non enim vult homo, dum est in hac vita, quod non possit nolle. Et, si, hac voluntate amissa, nollet confiteri et tunc moreretur, nullum dubium est eum damnari sacramentum,et sic nullus potest dispensarecum aliquo, ut non confiteatur.Vel prout est statutum ecclesie,et sic papa possetdispensarecum aliquo,ut confessionemsuam differret post tempus statutumab ecclesia.» DiesenaheliegendeFragefindetiibrigcnssclionin der Summa Abendonensis(London,British Museum,Ms. 9 E XIV, fol. 75»)folgende,Gestaltungt « Item, utrum papa possitdispensarede confessione,quia ab homineinstitutum (!)est, sicut de satisfactione? — R;: Non,neede una neede alia,sed commutaresatisfactionemex causa.» 1. Chartres, Ms. Nr. 325, fol. 185.— DieserTractatus findet sich anonym auch in dem Ms.Nr. 983 (fol. 1) der BibliothequeMazarineund im Cod.lat. 16412(fol.3) der Nationalbibliothek in Paris. 2. Manvgl. hierzuA. TEETAERT, La confessionaux la'iques.—Hiermbchteichnur hinweisen auf ISAAC DESTELLA, Sermo11 (SSL 194,1728).
DASSACRAMENTUM IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTIK pro illo peccato, quod confiteri noluit: nullum enim peccatum impunitum aut enim homo punit, aut Deusa». Zacharias
127 :
Chrysopolitanus geht ebenfalls iiber die blosse necessitas praecepti hinaus, wenn er schreibt : « Si quis vero ex contemptu non confiteatur, vel ex negligentia constat, quia non habet veram et turn pro illo peccato, quod non vult confiteri, cordis contritionem, turn quia instituta Ecclesiae negligit, aeternaliter esse puniendus 2 ». convincitur Wenn Hugo von St. Viktor auch noch keineswegs hier zur Klarheit gelangte, so sieht man doch, wie er schon fiihlt, dass die Notder Sakramente sich von derjenigen wendigkeit gewohnlicher Gebote unterscheidet: Die Sakramente sind auf der einen Seite dem freien Belieben Gottes anheimgestellt, der den Menschen auch ohne Sakrament zum Heil bringen kann. Auf der anderen Seite Menschen eine Notwenaber stellen sie fiir den ihnen unterworfenen digkeit dar, denn der Mensch hat es nicht in der Macht, ohne sie Ihm ist nur dieser einzige Weg zum Heil zum Heil zu gelangen. so dass er keinen anderen w'ahlen kann 3. Also nicht freigegeben, des Sakraments, die eine Siinde wegen der blossen Geringschatzung bleibt ihm in erster Linie ohne dessen des Ungehorsams darstellt, weil das Heil verschlossen, sondern vielmehr deshalb, Gebrauch der zu begehen ist, den einzigen Weg darstellen, die Sakramente 1. Contra Waldenses,c. 13 (S S L 204,1261).Ahnlichin einer Summedes Cod.Misc.Laud. 80 fol. 13v der BibliothecaBodleiana.•—Im Zusammenhangdamit mochte ich auf einen fiir die Stindennachlassungdurch die Taufe wichtigen Text aufmerksammachen, den ich in der vielleichtnoch dem 12. Jahrhundert angehorigenJohannesglossedes Cod.120 Fondo Sessorianoder BibliotecaVittorio Emmanuelein Rom fand (fol. 85v): «Sic et in eo, qui ad baptisma in vera cordiscontritioneaccedit,apparet. Ante enim quambaptisma suscipiat, per fidemet verampenitentiampeccata ei remissasunt; per baptismumtamen remittuntur ; nee est alia hecremissiovel iterata quam ilia, sed eademet continuata.»Dies nimmt Bezug auf die Busse,von der es im unmittelbar Vorausgehendenheisst (fol. 85): «Si quis autem dicat in vera cordiscontritionepeccata ante esseremissa apud Deum quam ad sacerdotem veniat qui penitet, et sic non oportere a sacerdoteremitti: Dicimus,quia non est ita. Sed et Deusprius, ex quo vere ingemiscit,remittit; et similiterin confessioneper ministeriumsacerdotis et etiam in executionesatisfactionis[85T]remittit. Tamdiu enimdebitumremitti dicitur, quamdiu de debito aliquid resistat faciendum.Et cum debitumpro peccatodimittitur, merito et ipsum peccatum dimitti dicitur.» 2. In unum ex quatuor,1. Ill, c. 99-100(SSL 186,317). 3. De sacramentis,1. I, p. 9, c. 5 (S S L 176,323)-.« Institutiosacramentorumquantum ad Deum auctoremdispensationisest, quantum,vero ad hominemobedientemnecessitatis.Quoniamin potestate Deiest praeter ista hominemsalvare,sedin potestatehominisnon est sine istis ad salutem pervenire.Potuit enimDeushominemsalvare, etiamsiista non instituisset, sed homo nullatenus salvari posset, si ista contemneret.Dicit enim Scriptura: Non potest salvariqui baptizatusnonfuerit(Joan., Ill); qui hoc vel hoc non fecerit,salvarinon potest; et confitemur,quod verum est, et quia salvarinon potest homo,qui caret his, sine quibus ab hominesalushaberi non potest. Homo sine his salvari non potest, sed Deus sinehis salvare potest. Homoquippe sinehis salvariposset,si sine his salvari in potestatehominisesset, et si posset homo pro arbitrio suo ista, quae ad salutem obtinendampropositasunt, relinquere, et secundumsuamelectionemalia ad salutemvia pervenire».
A. LANDGRA.F
128
um zum Heil zu gelangen. Dies ist im Wesen die Unterschei ung, die unsere Theologie mit derjenigen zwischen necessitas praecepti und medii bezeichnet necessitas \ Auch bei Stephan Langton des Glaubens finden sich betreff der Notwendigkeit fiir das Heil die die Erkenntnis der necessitas medii vorausAeusserungen, setzen 2. Immerhin aber blieb betreff der Beichtnotwendigkeit, die Sache auch noch bis zum Anfang des 13. Jahrhunderts reichlich ungeklart, einer Scheidung zwischen dass selbst Autoren, die die Notwendigkeit bereits verschiedenen erfasst hatten, hier nicht Verpflichtungen einmal Liber erste Anfange hinauskamen. So schreiben z. B. Quaestionen, die sich im Cod. lat. 3804 A der Pariser finden : « Responsio : Dico, quod tentio est obligatio Nationalbibliothek ad ilia, que necessaria sunt ad salutem. Alio modo dicitur tentio obligatio ad ilia, quibus non existentibus est transgressio. Tertio modo dicitur obligatio ad ilia, quibus non existentibus periculum est, ne transgrediamur. Isto tertio modo dicta tentione tenemur confiteri venialia, cum per ilia non cadat quis a vita. Secundo modo dicta tentione tenetur quis confiteri mortalia, quia per ilia est casus a vita. Unde glossa super jac. V dicit: maiora sacerdotibus pandamus, leviora etc. Item Levi. XI111, qualiter a lepra adducatur ad sacerdotem, et Luc. XVII: mundandus dicitur; Ibi intelligitur tentio. ite, ostendite vos sacerdotibus. transgressionis Lepra enim significat semper mortale. De peccato vero veniali nisi confiteatur, est in periculo, ne cadat. Unde, licet non transgrediatur, disponit Tentio ergo secunda mortalibus competit et tamen ad transgressionem. etiam maioribus venialibus, quia secundum hec est dispositio ad transTentione autem primo dicta tenemur ad opera, que sunt gressionem. ad vitam eternam, sicut diligere et dare elefnosinam, quia hec sunt, quibus est meritum vite 3». Selbst digkeit ceptum
nach der vollen Klarung wird fiir die Erwachsenen der Taufe gesprochen 4.
des Unterschiedes der Notwennoch lediglich von einem prae-
1. Da sich hier Gelegenheitdazu bietet, sei darauf hingewiesen,dass die dem beginnenLECden 14. Jahrhundert angehorigealphabetischeKompilation der Surnmedes JOHANNES TOR,die sich in Cod.lat. 435 der Erlangener Universitatsbibliothekfindet, und die auf den Ergebnissender Hochscholastikfusst, schreibt (fol7T): « Quod secundumPe[trum de Tarantasia] ex necessitatetenemur ad confessionempeccatorum,quia non possumusa peccato sive originalisiveactualisanarisine susceptionesacramentorumvelin re, cum habetur oportunitas, vel in proposito, cum articulus necessitatis excludit sacramentum, non contemptus relationis. Est autem confessiosacramentalisde iure divino ; sed confessiomentalis,que fit coram Deo, est de iure naturali. > 2. Kommentar zu Rom., IV, Salzburg,Stiftsbibliothekvon St. Peter, Cod. a X, 19, Seite 15 : «Vel exigjt fidem virtutem a nobis, id est sine ea non est salus. Et secundumhoc verbum exigendi non importat omissionem; sola bona ad vitam eternam obtinendam.» 3. Fol. 191. 4. So findet sich im anonymen, wohl noch der ersten HS.lftedes 13. Jahrhunderts angehorigen Sentenzenkommentardes Cod. Lat. 16407 der Pariser Nationalbibliothekin einem
DASSACRAMENTUM IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTIK
129
in der Erkenntnis Eine Unvollkommenheit der Ersatzmoglichkeit derselben offenbart der Taufe und zugleich auch der Notwendigkeit Wenn auch die BEWEISFUEHRUNG fiir diese Ersatzmoglichkeit. Omnebene fiir eine Heilsman beiMagister folgendes Argument ohne Taufe gelesen hat : « Item, si non esset in loco moglichkeit non deberet sibi imputari, cum Deus illo aqua et sic moreretur, man non exigat ab aliquo, quod ipse non potest» \ dann wundert sich nicht, dass bald off en die Frage heraustritt, ob auch fiir die im allgemeinen das Axiom Geltung Taufe, bezw. die Sakramente habe : « Quantum intendis, tantum facis ». divinitatis als Beweis Tatsachlich wird bereits von den Sententiae der Taufe durch den guten Willen eine fiir die Ersatzmoglichkeit 2 namhaft in der Form : « Quicquid vis gemacht Augustinusstelle 3 ». Sie wird wohl et non potes, pro facto Deus imputat abgelehnt, aber lediglich mit dem Hinweis darauf, dass sie lediglich fiir den bereits Getauften Bandinelli erwahnt habe 4. Rolandus Geltung den gleichen durch eine Gruppe Satz und seine Zuriickweisung von Theologen : «dicunt hoc mit dem ganz allgemeinen Vennerk non esse intelligendum de omni voluntate operum ; verbi gratia, -habes voluntatem helemosinas dandi, et non potes id ieiunandi, von 5». Robert agere, hec talis voluntas pro facto computatur die insbesondere Melun wendet das Axiom auf die Sakramente Taufe in der Form an : « Quod autem quis vult et non potest, pro facto in conspectu Dei habetur, ubi facultas deest, qui voluntatem, Courcon tritt der Satz, reputat pro opere : »6 Noch bei Robert allerdings in anderer Fassung als Einwand auf : « Deus non pensat nee aliquid querit ab homine ultra posse 7». factum, sed affectum, scheint Fiir die spekulative der Sakramentenlehre Behandlung die Wahrheit dieses Satzes zum erstenmal vom hi. Bernhard von nutzbar zitiert er Clairvaux worden zu sein. Allerdings gemacht nicht ausdrticklich, beruft sich lediglich auf sondern Augustinus Einwand (fol. 197T): «Contra : parvuli non excusantur [vom realen Empfang der Taufe], qui tamen habent eandem vel maioremnecessitatem. Sed non est simile,quia parvuli tenentur ad baptismum aque propter necessitatemremedii,quia aliter non potest eis subveniri; sed adulti tenentur ad hoc propter necessitatemprecepti.» 1. Miinchen,Staatsbibliothek, Cod. sim. 168, fol: 46. 2. Enarrat. in Psalm. 57, n. 4 (S S L 36, 677): « Quicquidvis et non potes, factum Deus computat.» 3. B. GEYER,Die Sententiae, 115*. 4. Ebenda, 116*. 5. F. GIETL,Die SentenzenRolands, 8, 9. 6. Summa (Brugge,Stadtbibliothek, Cod. lat. 191, fol. 258). 7. Summa (Brugge,Stadtbibliothek, Cod. lat, 247, fol. 6^). 9 MelangesMandonnet— T. II
i&3
A. LANDGRAF
den 1. Johannesbrief 3, 15 : « Omnis, qui odit fratrem suum, honiicida est » und auf Matthaus 5, 28 : « Qui viderit mulierem ad conest in corde suo ». Daraus earn, iam moechatus cupiscendum schliesst er : Wenn man nicht zugeben wolle, dass der Wille vor Gott fiir das Schlechte wirksamer sei, als fiir das Gute, oder dass Gott mehr bereit sei zu strafen als zu belohnen, dann miisse man auch zugeben, dass der blosse gute Wille im Falle der Not auch ohne Wasser oder Bluttaufe zur Rechtfeftigung geniige x. Bei der Starke des Einflusses des HI. Bernhard auf das mittelalteriiclie Geistesleben ergab es sich von selbst, dass man sich damit auseinandersetzen man musste, und dies urn so mehr, je intensiver sich um die Erkenntnis der Art der Sakramentenwirksamkeit bemiihte. Bei Roland Bandinelli, Omnebene und in den Sententiae Divinitatis hatte diese Riicksicht noch keine allerdings scheinbar Rolle gespielt. Alanus von Lille 2 aber scheint bereits darauf aufmerksam zu werden,und, um gleich noch einen zweiten Anhanger Gilberts de la Porree zu nennen, Nikolaus (von Amiens) betont, dass das Axiom "voluntas nicht gelte fiir Dinge pro facto reputatur" von einer Notwendigkeit wie sie der Taufe zukommt, oder fiir mit besonderer Schwierigkeit verbunden solche, deren Durchfiihrung 3. ist, wie das Martyrium Fiir die Beichte versucht dann Praepositinus eine Klarung des augustinischen Axioms, indem er Verdienst und Sakramentswirk1. Ad Hugoncmde S. VictorsEpistola seu Tractatus de baptismoaliisquequaestionibusab ipso proposilis,c. 2 (S S L 182,1037: « Legimus: omnis,qui odit fratremsuum, homicidaest (1 Jo. 3, 15); et item, qui videritmulieremad concupisccndum earn,iam moechatusestin corde suo (Matth., V, 28). Quid planius,quod voluntas pro facto reputetur, ubi factum excludit necessitas?Nisiforte putetur in malo,quam in bonoefficaciorinvenirivoluntas apud Deum, qui caritas est; et promptior esse ad ulciscendum,quam ad remunerandummisericorset miseratorDominus. Quomodois, qui alienodebitose tcneri forte in extremispositus recolit, si desit unde persolvat, sola nihilominuspoenitentia et cordis contritioneobtinere veniarn creditur, ne iam pro eo damnetur ; sicsola fideset mentisad Deumconversiosine effusione sanguiniset sine perfusioneaquae salutemsinedubio operaturvolenti,sednon valenti, prohibente mortis articulo baptizari.-i 2. Contrahaercticoslibri quatuor,1. I, c. 43 (S S L 210,349):« Sunt, qui dicuntsacramentum baptismi, quod cclebraturin EcclesiaDei, nullamhabere efficaciamin parvulis vel adultis. Asseruiitenim peneshominisvoluntatem,non penes rem extrinsecamesseomnemeritum...» C. 44 : « Primam ouiectionemsic infirmamus: Dicimus,quod penes voluntatem est omne meritum.Non excludimustainen bonum opus vel sacramentum.Et si forte alicui ante baptismum reniittattir omne peccatum,tenetur tamen adhuc suscipcrebaptismi sacramentum, turn ad implendir.ntlivinum mandatum, turn etiam ad plenioremremissionemculpae [350] et poenaeac gratiac collationemin anima,quiabaptismusnon exigit gemitumvel planctum.» 3. Paulinenkommentar, Paris, Nationalbibliothek,Cod.lat. 686, fol. 63 : «Meritum par. Hincvidetur, quod voluntaspro facto reputatur. Quodtamenvideturfalsum, et est in quibusdam. In his scilicet,que necessariasunt, ut baptismus,et in quibusdammediis,quorumexperientia difficultatcmhabet, ut in martirio, in quibus voluntaset factum equalepremiumnon habent.» EineahnlicheMeinungvertritt ODOVONOURSCAMP (J. B. PITRA,Analectanovissima, 100).
DASSACRAMENTUM IN VOTOIN DERFRUHSCiiOLASTiK
13l
samkeit streng scheidet : Das Verdienst zweier, die gleich guten Willens sind, von denen aber nur der eine zur Beichte gelangen aber tut nur in dem kann, ist vollig das gleiche ; ausserdem die Absolution des Priesters ihre besondere einen, der beichtet, Wirkung 1. Vor ihm hatte sich bereits Petrus Cantor bemliht festzustellen, hat und wie contritio und Sakrament, jedes seine Berechtigung einen Einfluss auf den Empfanger geltend macht, wie also keines ob vielleicht die Taufe ihre von beiden iiberfliissig ist ; letztlich, der contritio zu verdanken hat. Auch bei Robert Wirksamkeit unde baptismus Courcon taucht die Frage auf : « Item queritur, vel ab institutione, sortiatur effectum, scilicet utrum a contritione, vel a Christi sanguine vel a fide passionis 2 ». Petrus Cantor gibt der Sakramentenwirksamkeit darauf die fiir die Erkenntnis wichtige aus der Einsetzung Antwort : Die Taufe hat ihre Wjrkkraft durch Christus 3 und aus dem Glauben an das Leiden bzw. aus dem Blute Christi i. Das Mitwirken der contritio ist lediglich das einer causa eine Vorherbedingung der sine qua non, wie das Geborensein ist 5. Wiedergeburt 1. Summa(Erlangen, Universitatsbibliothek,Cod.lat. 353, fol. 51T): « Item queritur de duobus,quorumuterque currit ad sacerdotem,qui pares sunt in caritate, alter pervenit, alter non, utrum tantum valeat sola voluntas,quantum alii voluntas et actus, id est confessio. Quodvidetur,quia quodvis et non potes,pro facto Deusreputat. Ergovalet tantum voluntas ac si confessusesset.— Contra : ille qui solam habet voluntatem, non tarn cito absolvitur, qiiemadmodumsi absolveretura sacerdote.Ergo non tantum valet. Dicimus,quod tantum mereturille voluntate,quantum ille voluntate et opere. Sed sacerdotis potestas aliud adicit, ut citius absolvatur.» 2. Summa(Brugge,Stadtbibliothek,Cod.lat. 247,fol. 102'). VONLAON.Man vgl. F. BLIEMETZRIEDER, 3. Diessagt auch schon ANSELM Ansclmsvon Laon systematischeScntenzen,43. FerncrHUGO VONAMIENS, Dialogi,1.V, n. 10 (S S L 192, 1203): « Qui efficaciampraestat mysteriis,Deusest.» Der noch dem 12. Jahrhundert angehBrigeTraktat De sacramentisdesCod. Ny kgl. S. 28S0,4'° der Kgl. Bibliothekvon Kopenhagensagt (fol.84):« Querentiergo,undevimhabeat baptismus: ex institutione,non ex se, respondemus.Si quis enim ante institutionemsimiliter ablueretur, nichil ei profuisset.» 4. Die dem 12. Jahrhundert angehorigeSammlungDe sacramentisdesCod. Ny.kgl. 2880, 4t0der Kgl.Bibliothekvon Kopenhagenist bereitszu der Feststcllimggekommcn:« Querenti ergo, undevim habeat baptismus,ex institutione,non ex se respondemus.Si quis enim ante institutionemsimiliterablueretur,nichilei profuisset.»(fo!.84). Hierist abernochkein Bezug auf das VerhaltniszwischenSakramentund Glaubegenommen. Doch liest man noch in den bereits clem13. Jahrhundert angehijrigenSentenzenglossen desCod.lat. 1539(fol.184T)der BibliothequeRoyalede Belgiquein Brussel: y baptismo^ aliena aliena innocentes «Salvatur quis ex fide:—— martirio\\ \ contritione^^ propria adultus 5. Summa(Reun,Stiftsbibliothek,Cod.lat. 61, fol. 158T): «De baptismogeneraliterqueritur, unde sortiatur efficaciamsuam, sciliceta contritionean ab institutionesua facta a Deo, an a sanguineChristisive fide passionis.Dicitur, quod a contritione,quia nisi conteratur, ut bapftizetur?], adultus dico, nichilin eo comprobatur[mit spaterer Schriftist darubergeschrieben: operabitur]baptismus.Sed si hoc, diceretur,quod absurdum est, opera Dei tantum de nobispendere,ut vigoremaliquemhabeant. — Respondeo,quodbaptismusex insti-
1.5ri
•A. LAND GRAF
Immerhin stosst man auch noch bei Guido von Orchelles auf eine Auswertung des augustinischen Axioms und zwar gerade im mit der Frage, was die Taufe dem contritus noch Zusammenhang zubringe : « Ponamus itaque duos in pari caritate : unus sit baptizatus et alius non. Isti habent caritates pares. Ergo pariter premiabuntur. Ergo pariter digni sunt [20T]. Quid ergo operatur in isto baptismus ? Iterum, in bonis voluntas pro facto reputatur, quia dicit Augustinus : quod vis et non potes, Deus tibi pro facto reputat. Ponatur ergo, quod duo currant ad baptismum et alter consequatur et alter non, et pares habeant intentiones et caritates. Inde ergo isti baptizato dimitxitur peccatum et culpa. Sed pares sunt caritates et intentiones istius et illius. Sed iste vult baptizari etnon potest. Ergo pro facto reputat Deus. Ergo, sicut baptizatus evolat, ita et non baptizatus. Ergo dicimus, quod si caritates pares sint, et paria erunt premia et quod pariter digni sunt. Sed baptizatus evolat statim, quia omnis pena dimittitur ei; non baptizatus autem per purgatorium transit. Valet autem J ». iam contrite baptismus ad quinque... Wenn man einmal der Taufe und ebenso der priesterlichen Absolution eine Wirkkraft zuerkannte, dann lag die eben beriihrte Frage durchaus noch durch den nahe, was denn eigentlich dem bereits Gerechtfertigten realen Empfang des Sakraments mitgeteilt werde. Fiir die Taufe war die Antwort relativ einfach. Bereits die Collectio Anselmi, die mit Scharfe die Forderung des realen Empfangs der Taufe fiir das Heil aufstellt, bemiiht sich darum : « Sive enim Justus sive sit iniustus, baptismum per omnia necessarium est. Iusto quidem, ut adimpleatur in eo perfectio et regeneretur Deo, iniusto vero, ut peccatorum, que gessit, remissio concedatur 2 ». Am weitesten verbreitet war die Ansicht, dass der ungetaufte Gerechte im Gegensatz zum getauften nicht unmittelbar zum Heil gelange, sondern im Reinigungsort noch eine Wartezeit zu verbringen habe, dass also der reale Empfang der Taufe die Gnade vermehre und vor allem die zeitlichen Siindenstrafen tilge 3. Mit der Zeit trat wohl hauptsachlich mit Riicksicht tutione sua efficaciamhabet, scilicetut peccata relaxet, ut gratiam cumulet,et ex fide passionissiveex sanguinerubricante aquas habet, ut aperiat ianuam paradisi, ut ei attribuatur virtus sanguinis,sicut totali medicinevirtus scamonie.Et si contritiodicatur causa, intellige causamsine qua non efficientem.Sicut dicitur non posse regenerari,qui non est generatus. Tamen generationon est causa regenerationisnee preparatoria ad capiendammedicinam...» 1. Paris, Nationalbibliothek,Cod.lat. 17501,fol. 20 f. 2. Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod. Can. 5, fol. 222. 3. Z. B. ROBERTUS PULLUS, Sententiarum,1.5, c. 10 (S S L 186,838)c. 13 (S S L 186,840) und c. 27 (S S L186. 849); MAQISTER OMNEBENE (Munchen,Staatsbibliothek,Cod.Sim. 168, fol. 47); die SententiaeDivinitatis (B. GEYER, Die Sententiae,117*); die dem 13. angehiirige Sentenzenglossedes Cod. lat. 581 (fol. 239) der Erlanger Universitatsbibliothek; PETRUS LOMBARDUS, Sententiae,IV, dist. 4 c. 5, (Quaracchi1916,769); GANDULPHUS, Sententiae,IV, 54 DE Summa Sententiarum § 53, (J. WALTER, Magistri GandulphiBononiensis,419); die (Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.lat. 10,.fol. 51vf.; allerdingsmit eigenerErklarung; RADULPHUS Speculumuniversale,VIII, c. 48, (Cod.Vatic,lat. 1175,I, fol. 127); SIMON ARDENS, VONTOURNAI VONLILLE, (Paris, Nationalbibliothek,Cod.lat. 14886,fol. 55 f.); ALANUS Contrahaereticoslibri quatuor,1. 1, c. 44 f (S S Z.210,349); GUIDO VONORCHELLES (Paris, MARTINUS Nationalbibliothek,Cod.lat. 17501,fol. 20T);MAGISTER (Paris Nationalbibliothek,
DASSACRAMENTUM IN V0T0 IN DER FRUHSCHOLASTIK
133
auf den Lombarden x die Zugehorigkeit zur Kirche als Folge der Taufe mehr in den Vordergrund, ohne dass aber deswegen andere Auswirkungen derselben iibersehen worden waren 2. So gibt z. B. die Glosse, die sich im Cod. Q. 117 (fol. 38T) der Bibliotheca Amploniana in Erfurt zu den Sentenzen des Petrus von Poitiers findet, folgendes Schema: «Quid confert baptismus contrite?
virtutum /augmentum venialium //remissionem -—-immunitatem satisfactionis id est christiane fraterne communitatis \\communionem fomitis». \debilitationem
Cod.lat. 14556,fol. 352); ODOVONOURSCAMP (J. B. PITRA,AnaleciaNovissima,65und Paris, . Nationalbibliothek,Cod.lat. 14807,fol. 114); die SummaInnocenliipapae bzzw. desALANUS im Ms. N° 983 (fol. 58v) der BibliothequeMazarine; die Sentenzenabkurzungdes Cod. 984 VONPOITIERS, Sententiae,V, 6 (Erfurt, Biblio(fol. SO^derBibliothequeMazarine; PETRUS theca Amploniana,Cod. Q. 117,fol. 38v); UDO(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod. Patr. 127, VONCAPUA fol. 65v); PETRUS (Clm14508,fol. 58T);c:eran der Wendedes12.zurh 13. lahrVON hundert stehendeSentenzenkommentardes BambergerCod.Patr. 128(fol.5); WILHELM Summa aurea, IV, De imitate baptismi(Paris, 1500,fol. 256); endlichnoch der AUXERRE, ROTHWELL spate WILHELM (Kopenhagen,Kgl. Bibliothek.Cod.Gl. Kgl. S. 13634'°fol. 4*). Von den Kanonistenist zu nennendie SummaLipsiensis(Leipzig,Universitatsbibliothek, Cod.lat. 986, fol. 282) ; die SummaColonimsis(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Can. 39, DEDEO(BambergStaatl. Bibliothek,Cod. Can. 41, fol. 319v); SIMON fol. 155).JOHANNES DE BISINIANO sagt, dass die (Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Can. 38, fol. 53). HUGUCCIO persbnlicheSundelediglichdurchdie Licbe,niemalsdurch dieTaufenachgelassenwerde(Bamberg, Staatl. Bibliothek,Cod.Can. 40, fol. 17*und 275*). VONPOITIERS PETRUS (Sententiae,V, 7) erwShntdie Ansicht, dass durch die Begierdtaufe auch alle Siindenstrafengetilgt werden (Erfurt, BibliothecaAmploniana,Cod. Q. 117, fol. 39): « Illud autem queritur, si quis currensad baptismumpreveniaturmorte, an per contritionem,quam habet ex caritate, deleanturin eo peccataquoad culpamet penam simul. Quod videtur. Nam quod efficeretin eo baptismus,hoc efficitin codemcontritio, et ita non transit per purgatorium. Et sic habetur, quod contritio delet peccata et quoad cnlpamet quoad penam, licet tamen in illo alio, qui baptizatus est, non sufficerettanta contritio ad delendum tot peccata. Quod quia incognitumest nobis,sub silentioponimus.» 1. Sententiae,IV, dist. 4, c. 6, (Quaracchi,1916,770) : «Multumergo confert baptismus etiam iam per fidemiustificato,qui accedensad baptismum,quasi ramusa columbaportatur in arcam; ante intus erat iudicio Dei, sed nunc etiam iudicioecclesieintus est. » — Vorher VONLAON in deutlicherVerwandtschaftgeschrteben(SententiaeAnselmi, hatte schonANSELM F. BLIEMETZRIEDER, Anselmsvon Laon,84) : «Sunt etiam quidam, qui antequam ad sacramentum ecclesievcnliint, caritatem habent, ut Cornelius,nee tamen in unitate ecclesiesunt, nisi prius sacramentisecclesieparticlr.-.verint.Sed tamen antequam baptizari possint, si morte preventifuerint, ita ouodnecessitaset nulla eorumnegligentiaimpediverit,sola bona voluntas eissufficitad salvationem,et hoc eosin ecclesieunitatem recipifacit. Quod autem ]iii tales, qui extra ccclesiamcaritatem habent, tandem ad unitatem ecclesieSpiritu Sancto liucentcperveniant, ramus olive vircntis designat,quem columbaextra archam inventum ;ld archam portavit. Columbaenim, id est SpiritusSanctus,quod extra archam, id est ecclcsiam, virentescaritate invenit, ad archam, id est unitati ecclesieconiungitet non pereunt. » (Man vgl. BambergerStaatsbibliothek,Cod. Patr. 98, fol. 22*). Summa(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Patr. 136,fol. 65). 2. Z. B. STEPHAN LANGTON, « Dcindequeritur, quid conferatadultis, qui iam immunessunt a peccatisper cordisconfriiionem. Dicimus,quod baptismusquatuor operatur in adulto et contrito, scilicetcommunicnem fraternitatis, quia sepelieturin cymytcrio,et fomitis debilitationemid est pronitatis ad peccanduni,et relaxationempene, auia non iniungitur ei pena pro delictis,et augmentum virtutum. Quarebaptismusnon est ei superfhms,licetcontritiosufficeretad delendapeccata, sicut hec prebenda non est huic superflua, licet hec alia sibi sufficeret.>x— Man vgl. auch Casusdecretalium(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod. Can. 91, fol. 72). ROBERT BENECASA, Summa,(Brugge,Stadtbibliothek,Cod.lat. 247,fol. 10v2):«Ad sequensdicimus, COURQON, quod quamvis nichilsit purgatum in isto, antequam accedat ad baptismum,tamen baptis-
134
A. I.ANDGRAF
Die dem 13. Jahrhundert angehorige Sentenzenglosse des Cod. lat. 1539 der Bibliotheque Royale de Belgique bietet auf fol. 185 ein noch umfangreicheres Schema : virtutum ad agendum debilitatio fomitis robur ad resistendum plenior remissio ab obligatione absolutio Jaugmentum fraterne societatis commumo, quia iam ;„ ^„n-~ „^„^;+„ "s>^— in adulto contnto zr^ • uhabet u ± i J. i. i. et karacterem, post passionem ^x^ \\ ianue apertionem satisfactionis immunitas \^-exterioris ^venialis forte post contritionem contracti immunitas. » Hier wird also der Charakter als das bezeichnet, was die Zugehorigkeit zur Kirche mit sich bringt. Dies hatte bereits Robert Courcon deutlich hervorgehoben, wenn er sagte :« In baptismate enim duo sunt consideranda, caracter, scilicet signaculum quoddam anime impressum, quo baptizatus signatur et asscribitur numero fidelium, ut sit de ecclesia nomine et numine. vel saltern nomine, et insuper effectus baptismi in illo, qui digne accedit, per quern tollitur omnis reatus a. » In der Verfolgung der Frage, was denn eigentlich dem bereits Gerechtfertigten noch der reale Empfang der Taufe mitteile, kam man auch auf das weitere Problem, ob die Taufe bloss in voto empfangen nicht schon auch den Charakter mitteile. Es wurde erst relativ spat zur Erorterung gestellt 2, wurde aber, soweit ich ersehen kann, durchgehend negierend gelost 3. Stephan Langton gestattet aber in der Bamberger Summe, dass einem Juden oder Heiden, der in der Sterbensnot nach der Eucharistie mus in eo habet effectum,scilicettalem, quod cfficiteum christianum asscribcnseum in numero fidelium,ut quod prius erat occultum,per baptismum efficiaturnotum, videlicetmm esse membrumecclesie,ut ecclesiaoret pro eo et cemmunicetei tanquam filio proprio. Preterea, si qua temporali pena antea ligabatur, solvitur ab ea per ecclesiam,et insuper ei zvgmentum gratie confertur, ut (!) fomes peccati amplius in eo debilitatur. Sic dicitur in quarto VONPOITIERS sententiarum, capitulo 'solet'.»Die Sentenzenglossedes PETRUS (?) (Paris, Nationalbibliothek,Cod. lat. 14423,fol. 94*). 1. Summa (Brugge,Stadtbibliothek, Cod. lat. 247, fol. 5). in der Bamberger Summe (Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod. Patr. 136,2. Bei LANGTON fol. 65) und in den SentenzendesPETRUS VONPOITIERS (V 6, Erfurt, BibliothecaAmploniana, Cod. Q. 117, fol. 39) stent das Problem noch nicht zur Diskussion. 3. Man vgl. z. B. den dem Anfang des 13. Jahrhunderts angehbrigenKommentar zum 4. Sentenzenbuchin Cod. lat. 16406der Pariser Nationalbibliothek(fol. 163*)« Et sciendum, quod in penitentia vel martyrio non imprimitur caracter baptismi. Tamen quoddamsignuni imprimitur in martire, cui respondet aureola. Ncc sequitur: fecit quod plus est: ergo et quod minus. Nam quantum ad perpetuitatem caracter preeminet gratie, non autem simpliciter. Est autem caracter, qui est impressiospiritualis in aninia respondensimpressionispiritual! in aqua. » — Ferner z. B. den spaten Tractatusde artkulis fideides ROBERT KILWARDBY (?) « lat. fol. Isti duo modi ultimi 325, 180*) (namlich: baptismus flaminisct (Chartres, Cod. sanguinis)extenso nominedicuntur baptismi, quia quoad evocationemculpe et pene supplent locum baptismi fluminis, sed non imprimumt caracterem. Unde est opinio, quod si contingeret talium aliquem resuscitari, teneretur denuo regenerari baptismi aqua, nee diceretur baptisma itcrari, quia non eadem specie iteraretur.»
DAS SACRAMENTUM IN V0T0 IN DER FRUHSCHOLASTIK
135
verlange, diese gereicht werde, auch wenn der reale Empfang der Taufe unmoglich bleibe K Er geht sogar soweit, die Forderung aufzustellen, dass, wenn fiir einen solchen die Zeit es nur mehr gestatte eines von beiden Sakramenten zu empfangen, ihm die Eucharistie vor der Taufe gespendet werde 2. Eine weitere Zuspitzung des Problems bildet die bei Petrus von Poitiers und Martinus de Fugeriis auftretende Frage, ob auch in dem bereits Getauften, sobald ihm noch einmal unbewuster Weise die Taufe gespendet werde, dieses Sakrament eine Wirkung ausiibe. Martinus de Fugeriis gibt niir die Ansicht des Petrus 3 wieder, wenn er sagt : « Queritur, quam vim habeat baptismus in illis, qui iam baptizati sunt, qui tamen nesciuntur esse baptizati ? — Ad hoc dicendum, quod virtutes augmentantur, si sint boni. Si vero non erant boni et ex corde baptizantur, peccata remittuntur. * » Auf die Beichte iibertragen wurde die Frage zu einem Grundproblem der gesamten Busslehre der Fruhscholastik, mit dessen Losung die Forschung immer noch zu kampfen hat 5. Auch hier tritt, um nur etwas zu erwahnen, die Meinung auf, dass man durch die Absolution des Priesters in erster Linie mit der Kirche wiederausgesohnt werde 6. erfuhr die Untersuchung der Anwendbarkeit Eine Erweiterung Axioms « Quicquid vis et non potes, factum des augustinischen sobald man noch den Satz Deus computat» auf die Sakramente, 1. Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Patr. 136,fol. 70 : « Item queritur, an iudeovel gentili laborantiin extremiset instanter petenti eucharistiamnee habenti copiambaptizandi danda sit eucharistia.Quodvidetur negareAmbrosiusdicens: mandatum antiquispatribus post transitum marisrubri, ubi submersisEgyptiisliberatisunt Hebrei,uti hoccelestemanna non datur nisi iam renatis in baptismo.— Seddicimushoc interpretandumesse baptizatos non in aqua, sed in Spiritu. Contritioenimet vera confessiosuppletin talibus,qui per impotentiam excusantur, loco baptismi. Unde in glosa super Marcumlegitur de Johanne, quod animonon defuit martirio, et qui bibit calicemconfessionissicuttres pueri in fornace.Unde colligiturconfessionemlocumhabere martirii, et ita baptismi,quoniamsuppletmartirium., 2. Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Patr. 136,fol. 65: «Queritur de sarracenolaborantc in extremiset petente eucharistiamet baptismum,utrum prius debeat suscipere? Quodante eucharistiam,videtur turn propter excellentiamsacramenti, turn quia contritio sufficitei pro baptismo. Contra tamen, quoniambaptismusest sacramentumintrantium.— Dicimus, quod si iam imminetei articulus,potius debet eligerecucaristiam.Si verosit ydoneusad vivendum diutius, primo baptismum, dcinde suscipiat eucharistiam.Vel dicas, quod statim debet super eum aqua baptism!fundi ter, deindedetur eucaristia.» 3. Sententiae,V, 8 (Erairt BibliothecaAmploniana,Cod. Q. 117fol. 39). 4. Paris, Nationalbibliothek,Cod. lat. 3116, fol. 71*.' 5. A. LANGDRAF, Grundlagen,166ff. — Ich machehier nur auf die DekretglossedesB.ARTHOLOMAEUS BRIXIENSIS aufmerksam: « dimissum.Hinc videtur. quod Deus prius dimittat peccata, quam dimittat homo peccatum.Sed ex hoc sequiturimpossible,quod simul esset iustus et iniustus,bonuset mains.Sed die, quodtempore simulfit ab hominedimissiopeccati et a Deo remissio,precedit tamen gratia utrumqi.e,que quando vult et prout vult in homine opcratur. Exponeergo hie : prius dimisiquantum in me est, quia benefacereDeus paratus est. Velad originatepeccatumreferturhoc,quodsinemeritohominisa Deoremittatur, vel ad parabolamevangelicamde servo, cui DominusX miliatalenta remisit,priusquamille conservo.»(Kopenhagen,Kgl.Bibliothek,Cod.Gl. Kgl. S. 194f. fol. 287). ClavisEcclesiae.De ordineabsolufionissacramentalisad rcconci6. Man vgl. B. XIBERTA, liationemcumecclesia,Rom,1922.— A. LANDGRAF, Grundlagen,191ff. und Si'r?deund Trennung vonder Kirche in der Fruhscholastik,in ScholastikV (1930)210ff. — Ausserdem.eine des Cod.lat. 568 anonymcQuaestiodes Cod.lat. 160(fol. 100*)und die SummaJOIIANNIS (fol. 10), beide der Erlanger Universitatsbibliothek.
136
A. LANDGRAF
« ubicumque est par caritas, est par meritum », nutzbar zu machen der den Wortlaut suchte. des Matthausevangeliums Langton : bringt, versucht fiir beide bereits eine Waning « In Mattheo : Quantum boni intendis, tantum facis. Contra : duo sunt in pari caritate chatecumenum. Unus quidem habet copiam baptismum recipiendi et recipit, reliquus non sic. Quantum intendit ille, qui vult baptizari et non habet copiam, tantum (?) facit, quod voluntas ei pro opere reputatur. Sed quantum intendit ille alius,tantum intendit iste. Ergo quantum facit ille alius, tantum facit iste. — Contra : in eo qui baptizatur, ex virtute baptismi augmentatur gratia, et reliquo non, et ita maius bonum consequitur, quam qui non baptizatur. Non ergo voluntas ei pro facto reputatur. R/. Ilia auctoritas Matthei nichil ad propositum. Sic enim intelligitur: quantum boni intendis, tantum facis, non ita, ut tantum valeat intentio sola sive voluntas, quantum opus, quia non est ita in divisione [wohl statt dimissione] pene, sed is est sensus: Deus respicit non opus, sed intentionem *» agentis. Auch fiir die Eucharistie gelang es nun die Wirksamkeit Sakramentes von derjenigen des Verdienstes zu scheiden. Beispiel liefert uns hier Petrus von Capua :
des Ein
« Item sint duo habentes parem caritatem (!) sumendi eucharistiam parem et caritatem. Sed unus sumit, alii deest facultas, et ideo non sumit. Cum ergo ill I desit facultas, voluntas ilia reputatur ei pro facto. •— Contra : Cum eucharistia sacramentum institutum sit [42] in remedium cotidiane infirmitatis et in augmentum virtutum, magis augentur virtutes in isto, qui sumit, quam in illo, qui non sumit. Ergo magis valent isti voluntas et opus quam illi sola voluntas. Intentionem habent parem. E7. Ad hoc distingunt quidam, quod aliud est hie eucharistia, que non est opus huius, aliud supiio id est actio sumentis. Et non magis valent isti . sua suptio et voluntas, quam illi sola voluntas. Quod enim in isto magis augentur virtutes, non est ex eius sumptione, sed ex virtute sacramenti. Ponatur ergo, quod ambo decedant in sequenti.momento post sumptioncm : ille qui sumit, decedit in maiori caritate. Ergo magis remunerabitur, Sed non magis meruit quam reliquus se[cun]d[um] hanc opinionem. Et ita accidet secundum hanc opinionem, quod duo, qui tantum pariter meruerunt, dispariter remunerabuntur, quod numquam accidit. — Dicunt Deus auget isti virtutes per sacramentum, alii, quod quaritumcumque tantumdem auget alii ex gratia, nee potest Deus aliquantum augere alicui virtutes, quin tantumdem augeat alii eodem vel alio modo, si pares sunt in voluntate et caritate. — Alii dicunt, quod eucharistia est inter opera privilegiata et ideo excipiendum est ab ilia regula 'voluntas pro facto Non enim, si aliquis habet voluntatum, ut sit martir, repureputatur'. tatur ei pro facto 2». 1. Cod. Vatic, lat. 4297,fol. 54, 2. Clm 14508.fol. 41*.
IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTIK DASSACRAMENTUM Beim Magister Martinus Form auf : gereifter
tritt
die gleiche Frage in anderer,
137 weniger
« Item duorum parium in caritate unus suscipit eucharistiam et alter non suscipit. Susceptio eucharistie auget premium in susceptione (!). Ergo qui suscipit eucharistiam, maius premium meretur quam ille, qui non suscipit. Ipsi habent parem caritatem. Ergo in pari caritate est dispar meritum. R7. Cum dicitur : susceptio eucharistie auget premium in suscipiente, si intransitive sumantur (?) hec duo vocabula susceptio eucharistie, verum est, ut sit sensus : susceptio eucharistie id est eucharistia suscepta. Hoc autem opus Dei est et non hominis, et non est hoc de merito hominis, sed de virtute sacramenti. Si vero transitive, non est verum, quia talis esset sensus: susceptio eucharistie etc. id est actio eius, qui suscipit eucharistiam, auget premium. Hoc autem falsum est. Licet enim hac actione mereatur non ideo maius premium meretur iste, quando suscipit eucharistiam, quam ante. Per plura ergo meretur quam ante, vel plura meretur quam ille, qui suscipit eucharistiam ; sed non ideo magis meretur. — Item caritas habita meretur augeri. Ergo pariter habita pariter meretur augeri. Ab istis duobus pariter habetur caritas. Ergo in eis pariter augetur caritas, vel fraudatur merito suo, si in reliquo magis augetur caritas. — Item de merito caritatis isti duo recipiunt par augmentum, et prefer augmentum caritatis par, quod [331v] recipit iste augmentum caritatis de virtute sacramenti. Ergo magis augetur caritas in suscipiente eucharistiam, quam in non suscipiente. Videtur etiam posse probari, quod in suscipiente eucharistiam magis augetur caritas de merito suscipientis, quia si digne suscipit sacramentum huiusmodi, meretur digne duo sacramenta [wohl statt augmenta] cari, tatis. Ergo plus meretur, quam ille, qui non suscipit. Ergo in pari caritate dispar est meritum. Ad hoc dicunt quidam hoc argumentum non valere : I[st]e meretur susceptionem eucharistie, ex qua percipit augmentum caritatis de virtute sacramenti. Ergo meretur augmentum i[llu]d caritatis, quod est ex susceptione sacramenti. Non enim, si quis meretur antecedens, meretur et consequens. Sic i[st]e meretur suffragia ecclesie pro beneficio, quod impendit ecclesie et ex illis suffragiis ecclesie est in eo prima gratia ; non tamen iste meruit sibi primam gratiam. Dicas igitur, quod par augmentum caritatis ex pari caritate merentur isti et pariter augetur de merito. Set quia in altero de virtute sacramenti, est et de gratia, et non de meritis. Nee . ideo, quia alter parium in caritate suscipit eucharistiam altero non suscipiente, tollitur paritas caritatis, quia non suscipienti eucharistiam prefer augmentum caritatis, quod suscipit de merito caritatis (!) » *. von Poitiers Gaufrid kurze Formel : « Et quod obicitur
bringt
de baptismo
schliesslich
die Antwort
et de eucharistia,
1. Paris Nationalbibliothek,Cod. lat. 14556,fol. 331.
dicimus,
auf
die
quod tan-
138
A. LANDGRAF
turn meretur sola voluntate, quantum alius receptione baptismi et voluntate. Quod enim pena peccatorum dimittitur, non est ex merito receptionis, sed ex virtute ipsius sacramenti. Similiter in eucharistia x». Die Fixierung schliesslich jede
des Begriffes des opus operatum weitere Verdunkelungsgefahr 3. IV. — DIE
2 behob
hier
KASUISTIK.
Wieweit durch das volum des Sakraments wird, dass gefordert der Wille sich zur Tat umsetze, dariiber ist eine umfangreiche Ein Teil derselben ist zur Frage iiber die Kasuistik entstanden. Laienbeichte die wir durchTeetaert4,genau orientiert geworden,tiber worden sind. Ich mochte hier nur auf das Beispiel des Petrus der eingehend Cantor verweisen, ob man einem Juden, erortert, Stummen oder Heiden, Haretiker, Verriickten, offenkundigen einem Kinde im Notfalle beichten kbnne \ Die Falle, die sonst untersucht werden, gehoren fast durchwegs dem kanonischen Rechte an. So z. B. «utrum in articulo extreme si necessitatis teneatur sacerdoti excommunicato, quis confiteri non possit alium habere, cui confiteatur)) 6, oder «utrum penitentia ab heretico debeat accipi 7». Oder, ob man im Notfalle verpflichtet 8 oder Simonisten 8 sei,die Taufe auch aus der Hand eines Haeretikers 1. Paris Nationalbibliothek,Cod. lat. 15747,fol. 36. VONLILLE,Contrahaereticoslibri quatuor,1. II, c. 2. Der Sachenach deutlichbei ALANUS 12-14(SSL 210, 3S8-390). 3. Man vgl. nur den dem Anfangdes 13. Jahrhunderts angchorigen,schonwiederholtgenanntcn Commentarzum4. Sentcnzenbuchim Cod.lat. 16406der Pariser Nationaibibliothek (fol. 163): « Tuncvalereincipit baptismus.Contrahoc obicitur,quia opus mortuumnon revivisse(?). Susceptioautem baptismifuit existentisin peccato. Ergo opus mortuum.Non ergo valet ad salutem.— i? : opus est idem ibi, quod ipsa actio et opusquod operatumest, scilicet sacramentum.Preterea opus mortuum aliud non, quia non est opus hominis,sed Dei. Impressioenimspiritualiscaracterisest opusDei,quodfactum per aquam sanctificataminvocatione Trinitatis incipit valere ad salutem, non ipsa passio,que est in baptizato. » 4. La confessionaux la'tques. 5.. Summa (Paris, Nationalbibliothek,Cod. lat. 9593, fol. 85). 6. Nochbei JACOBUS DEVITERBO, Quodlibet,q. 18(Erlangen,Universitatsbibliothek,Cod. lat. 368, fol. 158*). DEDEO(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Can.41, fol. 319*). 7. JOHANNES DEDEO(Ebenda) : « In hoc capite habetur, quod catholicusin necessitate 8. JOHANNES potest recipere baptismum ab heretico.Sed numquid debet ? Dico, quod sic. Alias peribit tanquam contemptor et reustanti sacramenti,ut in fine di. XXXVI § XIIII. Et dicunt quidam in hoc casu, quod confert ei remissionempeccatorum, non ipsum sacramentum. Nos dicimus quod utrumque.— Sed queritur, cum contritio cordis ad salutem sufficiat,quare permittitur, ut baptismumrecipiat de manu hereticiin necessitate,et non eucharistiam,que simili[ter] etiam est sacramentum necessitatis...» 9. MAGISTER MARTINUS (Paris, Nationalbibliothek,Cod.lat. 14556,fol.353): «Cum ea ne-
DASSACRAMENTUM IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTIK
139
zu empfangen. Oder « utrum ille, qui est contritus de peccatis et habet copiam sacerdotis, valt tamen confessionem differre usque acl tempus statutum ab ecclesia et non statim confiteri, utrum sit in statu salutis » x. Eine weitere gebrauchliche Frage war die, ob man bloss contritus ohne die Beichte die Eucharistie empfangen diirfe 2. Im Memoriale Decreti des Laurentius de Polonia findet man die Verse : « Utrum sufficiat contritio cordis sola, valet vel non sine facto sola voluntas 3». Quando All diese Fragen geben einen interessanten Einblick in die Handhabung der praktischen Seelsorge in jener Zeit. Dass dabei auch Flale nicht unerortert schwierigere blieben, zeigt Gaufrid von wenn er zur Diskussion stellt : « Queritur, Poitiers, quid faciet sacerdos de muto et surdo, quorum curam tenetur agere. Dico, quod, si potest, per aliqua signa debet eum excitare ad confessionem. Si non, debet exortari (?) populum, ut oret pro illo, et ipse similiter i » pro posse suo debet or are, ut det ei interior em confessionem. Freilich macht sich auch bald eine Zuspitzung der Kasuistik, so bereits bei Robert Courcon bemerkbar, der folgende Falle erortert : « Aliquis existens in heremo, ubi non potest habere copiam baptismi, summopere desiderat baptizari, et contritus moritur ibi. Nonne ipse salvabitur, cum faciat quicquid potest facere, ut salvetur ?.Item aliquis jobita vel Socraticus paratus credere quicquid predicat ecclesia, prevenitur morte in tali proposito ; nonne talis salvabitur ? Item aliqui sunt ultra Capsios montes, ad quos non devenit predicatio evangelii, qui libenter recepissent baptismum, si predicatum esset e'is, et ibi tenent ritus paternos et legales et circumciduntur ? Quare ergo circumciduntur tales? Item, si aliquis parvulus rapitur ad gentes, et cum sit adultus libenter reciperet baptismum, si haberet baptistam, queritur quare talis damnabitur ? Item, multi ante ab originali per sacrilegem, ut jobite, salvabantur, qui mundabantur Tunc temporis erant Socratici creficia, ut in lege per circumcisionem. dentes unum esse Deum punitorem malorum omnium et remuneratorem omnium bonorum. Esto, quod tales habuissent in proposito credere Jobitis vel legis peritis in omnibus hiis, que necessaria sunt ad salutem, et in cessitas institerit, ut baptizandus moriatur nee offerensvalcat baptizare nee inveniat, qui sine pecuniabaptizet, queritur, utrum debeat eligere,scilicetut puerumsinat mori sine baptismo, vel pecuniam offerat pro baptizando.» 1. Eine anonymeQuaestionauf fol. 100*desCod.lat. 160der Erlanger Universitatsbibliothek. 2. Glossezu GOTTFRIED DETRAKO (Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Can. 47, fol. 83*). 3. Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod. Can. 60, fol. 122. 4. Summa (Brugge,Stadtbibliothek, Cod. lat. 220, fol. 115*).
140 adeundo veros instructores salVandi ?»*
A. LANDGRAF in via mortui fuerint;
queritur,
si tales sint
Die Kasuistik griff auch noch auf die Frage iiber, ob in den verschiedenen Sakramenten das eine oder andere, das wir zur werden Giiltigkeit derselben fordern, im Falle der Not unterlassen konne. So z. B, erortert Petrus Cantor, ob in der Sterbensnot ein anderer als der Priester nicht nur die Taufe, sondern auch Eucharistie und letzte Oelungspenden konne, wagt aber nicht, eine endgiiltige Antwort zu geben 2. Auch dartiber stellt er eine Untersuchung an, ob im Notfall fiir die letzte Oelung auch nicht vom Bischof geweihtes Oel geniige, bei der er wieder eine Entscheidung vermeidet mit dem : « Non audemus tamen in hoc aliquid presumere circa vorsichtigen ecclesie consuetudinem 3». besonders der EuchaStephan Langton wendet sein Augenmerk ristie zu und besch'aftigt sich verschiedentlich mit dem, was wir heute als geistliche Kommunion bezeichnen ; vor allem damit, ob die geistliche Kommunion allein die gleiche Wirkung mitteile, wie in der Verbindung mit der realen. Er verneint dies, obwohl die Mehrzahl dies zugebe wegen des Axioms «voluntas pro facto 4». Er kommt auch darauf zu sprechen, ob in der Sterreputatur bensnot die Wirkung der Eucharistie suppliert werden konne durch den Genuss von Brot, oder einer Pflanze oder etwas anderem. Er verneint in der Bamberger Summe diese Mdglichkeit, gibt aber zu, dass die contritio so heftig werden konne, dass durch sie all'e lasslichen und schweren Siinden getilgt werden. Das als Ersatz fiir die Eucharistie ein'es anderen Gegenstandes habe gedachte Empfangen 1. Summa (Brugge,Stadtbibliothek, Cod. lat. 247, fol. 105*). 2. Summa(Rcun,Stiftsbibliothek,Cod.lat. 61, fol. 170): «Queritur,siforte non habeatur copia sacerdotiset alicui immineatvite articulus extremus,an per alium possit consuliinfirmo quam per sacerdotem,an soli saccrdotisit hoc officiumdeputatum etiam in extrema necessitate.Videmus,quod ita est in baptismo.Numquidet ita in eucharistia? De confirmatione constat, quod a nullo prestari possit nisiab ipso [statt episcopo]quacumquenecessitate instante. — Videtur aliquibusnon absurdum,quod in hiis, scilicetin unctioneet eucharistia possit per diaconemegroto subveniriin summanecessitate,et iudicabiturinunctusquantum ad habendam ecclesiecommunionemplenam.Quia tamen super hoc dubitatio est inter oeritos, est consuitum,ut, si convalueritet recidivaverit, a saccrdote,quod minusfactii-nest, impleatur...» 3. Summa (Reun, Stiftsbibliothek,Cod. lat. 61, fol. 170*). 4. Summa(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod. Patr. 136,fol. 70): «...Ecce colligiturex his verbis,quod malisumunt corpusChristi, et quod boni, qui spiritualitcrsumunt etsi non sacratncntaliter,effectumeucharistiesumunt, id est deletionemvenialium.Sed numquidtantum suscipiunt effectumquantum illi, qui utroque modosuscipiuntvel sumunt. Ita utique, ut aiunt plerique,quia voluntaspro facto reputatur. Alii dicunthabundantiusdelerivenialia et augerigratiam, turn quia eius praesentia movetsapientisanimumet invitat ad ampliorem caritatem, turn quia hoc habet in se corpusChristi,ut eius sumptiosacramentalis,si fiat eo modo quo debet, suo non careat effectu,»
DASSACRAMENTUM IN VOTOIN DERFRUHSCHOLASTIK
141
Eucharistieempfanges lediglich Wert als Zeichen des eigentlichen werde auch Das Empfangen und als Zeichen der inneren contritio. informiert werde ; das wenn.es von der Gottesliebe verdienstlich, nicht die geringste selber aber besitze geistliche Empfangen Wirksamkeit \ fiir das Heil zu erkliigeln, Bei dem Bestreben, Moglichkeiten auch auf die Frage, ob jemand im Notfall sich kam die Kasuistik und Scholastikern selber taufen konne. Bei Kanonisten begegnet de Trano 2, man ihr, Abgelehnt wird diese Moglichkeit von Gottfried von Brixiensis 4 und Petrus Simon de Bisiniano 3, Bartholomaeus Divinitatis mit nicht zuletzt auch von den Sententiae Capua'°; dem Hinweis : « Non habemus ex auctoritate, quod aliquis se possit 6 baptizare ». Gaufrid von Poitiers betont hier zwar : « Hie nullam 1. Summa(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Patr. 136,fol. 63): « Item queritur de illo, qui laborat in extremisneehabet tempussuscipiendieucaristiam,sed locoilliussumit panem vel herbamvel aliquidtale, utrumtantum valeat illi ilia sumptio,quantum si sumereteucharistiam. Quodnegamus,quia sumptioilia non delet vcnlalia,quod facereteucaristia.Communicat tamen spiritualiter iuxta illud: credeet manducasti.Potest tamen esse, ut tanta sit eius contritio,quod delenturin eo tam venialiaquam mortalia.Sedhocnon est ex ilia susceptionc, sed ex vera cordis contritione.— Sed numquid approbanda est ilia sumptio? Nee laudo nee vitupero,nisi quoniamqualecumquesignumest sumptionisspiritualiset devotionis intcrioris.— Sed numquid ista sumptio meritoriaest vite eterne? cum sit informatacaritate ? Ita utique, sed ipsumsumptum nichilei prodest, cum non sit aliquid spirituale vel spirituali adnexum.»— In den Quaestionenlautet die Antwort: « Dicimusquod non est ei dandus simplexpanis pro eucharistia,quia demonstrandosimplicempanem quomodoauderet dicere: 'credishoc esse corpusChristi'. Et si detur ei in tali casu pro eucharistiasimplexpanis, non tantum valet ei quantum eucharistia,quia ex vi sua eucharistiavalet ad cumulumvirtutum et pene vel peccatorumremissionem,quod non simplexpanis.»(Cod. Vatic, lat. 4297,fol. 43). — Die ReichunggewohnlichenBrotesin Todesgefahrwird Ubrigensauch von den im Zusammenhangmit Petrus CantorstehendenQuaestionesdes Cod.lat. 3477der PariserNationalbibliothekerwahnt.Dabciwird auchdaraufhingewiesen,dass die Spendung lediglichden Zweckhatte, den Empfangerzu Reue und Andachtzu stimmen. Der in Frage kommendeTextausschnittlautet (fol. 131*): « ...sicut ille, qui dat purum panem morienti pro eucaristia in necessitateintendensdare eucaristiam,scilicet(?) excitareilium ad compunctionem et devotionem.» 2. Summasuper rubricisdecretalium(Bamberg,Cod. Can. 46, fol. 78*): « Item queritur, an quis possit se ipsum in necessitatebaptizare. Ad quod respondeo: Non, ut infra eodem capite 'debitum', sicut nee potest quis seipsumreconciliare,ut de consecrationedi. Ill sancium(?) est.» Manvgl. auch Cod.Bamberg.Can. 46, fol. 78v. 3. Summa decreti(Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Can. 38, fol. 53): « Nee credo quod se ipsumaliquisvaleat baptizare.» 4. Glossezu De consecratione^ dist. 4 (Bamberg,Staatl. Bibliothek,Cod.Can. 15,fol. 297*): « Poteritne quis se ipsum in necessitatebaptizare ? Non... Nichilenim deperitei, ut de penitente, qui sibi peccata non potest confiterinee se ipsum reconciliare.»Ebenso die Glossedes Cod. Bamberg.Can. 13, fol. 260. 5. Summa (Clm 14508,fol. 58*): « Item, an aliquis dicens: baptizo me in nominePatris et Filii et Spiritus Sancti possitbaptizarese ipsum. iy. Non,quia iste accusativuste, ut dic^ turn, est de substantiaforme. Et ideoeo subtracto non remanet integra forma. Ad se autem non posset quis dirigere sermonem dicens: baptizo te. » Einer UhnlichenBeweisfUhrung begegnenwirin der Abbatisantiquilecturaad DecretalesGregoriiIX desCod.Bamberg. Can. 59 (fol. 109). 6. B. GEYER, Die SententiaeDivinitatis,121*.In der Anmerkungbetont er, dass er dies* Frage nicht in der gleichzeitigenSentenzenliterattirerbrtert gefunderihabe,
142
A. LANDGRAK
aber die Moglichkeit, », verneint precipito sententiam daraus, dass man sich selber die Eucharistie spenden kann, zu folgern, dass man sich selber taufen kann. Als Grund gegen die Moglichkeit einer macht er neben den Einsetzungsworten Selbsttaufe vor aliem dass mit der Taufe, wie den iibrigen Sakramenten die geltend, einen Charakter eine Handauflegug verbunden sei. Nieverleihen, mand aber konne dies sich selber tun 1. Wahrend die Summa Coloniensis 2 und Sicard von Cremona 3, mit « iudicet Petrus » unci Magister antworten Martinus 4, Petrus von Poitiers 5 und Martinus, de Fugeriis 6 sich hier einer Entscheidung enhalten, gibt 7 zu. Dies ciiese Moglichkeit in der Bamberger Summe Langton als bereits unter dem 28. August ist um so merkwtirdiger, 1206 « Debitum sein Freund Innozenz III. in dem Schreiben pastoralis officii » autoritativ die gegenteilige Losung gab, die im Jahre 1210 III 8 aufgenommen in die Compilatio wurde 9. Die Spatzeit dagegen hat diesen Erlass nicht aus dem Auge vermehr praktisch loren. So bezeugt der im Jahre 1285 geschriebene Liber de septem sacramentis des frater gehaltene Gerringus : « Item baptizare se ipsum nemo potest, ut dicit Innocentius, est : caracterem, imprimere quia dictum quia nemo sibi potest eos, non ipsi se ipsos ; quia si diceret baptizo me, baptizantes non esset forma. Si tamen iudeus vel gentilis non posset invenire, et ipse se immergeret dicens : baptizo me in qui eum baptizaret si statim evolaret ad nomine Patris etcetera, moreretur, protinus 1. Brugge, Stadtbibliothek, Cod.lat. 220, fol. 128*:« Credoquod hec sit ratio de omnibus, in quibus confcrtur caracter. In omnibusillis est manuum impositio. Cum ergo manus sibi imponat,nemopotest sibi aliquod tale sacramentumconferre,quia nemo potest sibisubicere.s 2. Bamberg, Staatl. Bibliothek, Cod. Can. 39, fol. 156. 3. Cod. Bamberg. Can. 38, fol. 114*. 4. Paris, Nationalbibliothek,Cod. lat. 14556,fol. 352*: « Item, queritur, si aliquis possit se ipsum baptizare. Videtur,quod non, quia nullus se ipsum potest ordinare neque (?) confirmare potest. iv. Dicunt quidam, quod nulluspotest se baptizare. Alii dicunt: iudicetPetrus. » - ' 5. Sententiae,V, 5 (Erfurt, BibliothecaAmploniana,Cod. Q 117,fol. 38*): «Queritur sisi hoc fiat... In omnibus militer, an liceat alicui in necessitatebaptizare se, si servetur forma, his malo doctioresme consulere,quam temere aliquid asserere.» — Die Frage spielt scheinbar auf die Antwort des Petrus von Capua an. 6. Paris, Nationalbibliothek,Cod. lat. 3116, fol. 70*. Er wiederholt lediglich die Worte des PETRUSVONPOITIERS. 7. Bamberg, Staatl. Bibliothek, Cod. Patr. 136, fol. 64*: « Item, queritur de adulto, qui se baptizat in articulo mortis propter alterius personepenuriam, utrum suscipiat et rem et sacramentum. Quod concedimus.» . 8. Ae. FRIEDBERG, Quinquecompilationesantiquae necnoncollectiocanonum Lipsiensis, in liebenswiirdigsterWeisedarauf aufLeipzig,1882,125. Ich wurde von E, DHANIS-LOWEN merksamgemacht. 9. Damit diirfte wohl ein Anhaltspunkt fiir die Abfassungder Bamberger Summe LANGTONSvor 1210 gewonnensein.
IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTIK bA§ SACRAMENTUM
143
fidem et non propter fidei sacramentum. patriam propter sacramenti esset» L Sed si viveret, baptizandus hat zur Geniige ergeben, dass die Lehre Unsere Untersuchung nur insofern vom sacramentum in voto fiir die Fruhscholastik hatte, als an ihr andere Probleme, besonders dasjenige Bedeutung der Sakramente, von der Ursachlichkeit gemessen werden mussten. Das Sacramentum in voto dagegen wurde schon ziemlich ausgereift von Augustinus heriibergenommen. von den Vatern, hauptsachlich Seine innere Struktur bedurfte fast keines Ausbaues mehr. Lediglich aus der HI. Schrift und aus der theologischen die Beweisfiihrung Aber auch dies geschah bereits Vernunft erfuhr eine Vertiefung. durch den hi. einer selbstandigen in den Anfangen Spekulation als der sich in seinen Ausfiihrungen Bernhard von Clairvaux, Meister scholastischer Theologie erweist. nach ihm noch erarbeitet werden Was in der Fruhscholastik sich fast auf zwei Punkte : 1.) welcher Art musste, beschrankt fiir die ein Ersatz durch ist die Notwendigkeit der Sakramente, kommt ? 2.) ist das Axiom « Quicquid vis das votum in Betracht als Argument fiir das et non potes, pro facto Deus computat» ? Die ejste Frage sollte in der sacramentum in voto verwertbar Die Fruhscholastik noch nicht zu restloser Klarheit gelangen. zweite dagegen wurde zum Anlass einer deutlichen Scheidung und dem Einfluss der des Sakraments zwischen dem Einfluss besonders der Akte des Empfangers. Faktoren, subjektiven der Sache entspreDaneben her lief der praktischen Bedeutung die trefflichen Einblick hi chend eine umfangreiche Kasuistik, mit einer Reihe von Fragen gewahrt, mit die Auseinandersetzung hatte. denen sich in jener Zeit die Pastoral zu beschaftigen Bamberg.
'
A. LANDGRAF.
1. Paris, Nationalbibliothek,Cod.lat. 14560,fol. 5. Nach dem Gesagten nimmt es nicht mehr wunder,dassauch die Frageauftauchte,ob der Priesterim Bussgerichtsich selbervon denSiindenliisenkonne.Manliestdennauchin dendemEndedes12.Jahrhunderts angehorigen Questionesdecret.lesdes Cod. Bamberg.Can. 45 (fol.29v): « Item queritur, an sacerdos possit se solvereid est solutumostendere.Et videtur. Nam qui potest unum contrariorum, potest et reliqtiumut di. XXI inferiordenique.Sedille potest ligareid est ligatumostendere, puta abstinendoa sacramentis.Ergovidetur,quodpossitsesolvereidestostenderesolutum.•— Solutio: Fortepredictomodopotest seligareidest ligatumostendere,nonautemita absolvere. Nam honus potest sibi quilibet imponere,non autemse ab honereliberare.»
MAGISTER
ADAM
CARTYSlENSlS
Nos peres, au moyen age, aimaient a porter le nom du premier c'est un nom qui a fait fortune entre tous 1, et pere. En Iitterature, nous est une cause de qui, par une consequence presqu'inevitable, » 2, confusions. Une notice « sur Maitre Adam Chartreux frequentes conservee parmi des fragments sans doute de la qui proviennent chartreuse de Shene 3, jette quelque jour sur un auteur important de la fin du xne siecle, et permet de resoudre le probleme pose au a sujet d'un curieux opuscule dont on a fait honneur, longtemps, l'un des deux Guigues. Ce morceau ne remonte, materiellement, qu'au xve siecle avance 4; 1. Voir par exemple,pour la seuleAngleterre,la liste de John Bale, etablie de 1549a 1557 environ: IndexBritanniaescriptorum,ed. de R. L. POOLE, Oxford,1902,p. 3 sq. A Historyof theSomerset 2. Cetexte a ete signale,ily a deja longtemps,par M.E. THOMPSON, Carthusians(1895),p. 71,73 sq. II vient d'etre indiquede nouveaupar H. E. ALLEN, Writings ascribedto RichardRolle(1927),p. 237. L'occasionest done bonnede le publierenfin. 3. Bethleemde Shene(ou Sheen,a la moderne),pres de Richmondet non loin de Londres, dansle Surrey; maisonfondeeen 1414par le roi HenriV. 4. Manuscritdu British Museum,CottonVespasianD. IX, fol. 167v. Cette page, commeon le verra, est signeepar W. Mede,dont le nom rcparait en deux autres manuscritsde Shene, I. /.). Le volumeest un recueilde fragmentsdivers,parmi lesquelsondistin(Cf. H. E. ALLEN, gue deux groupesqui paraissent avoir la m6meorigine(fol. 44-49, et 163-168).On pourrait distribuer leurs elementsselon cet ordre : 1° fol. 163-166: vers contre les Lollards (Praesta Ihesuquepostulo,Facquein tuo populo,Nulla tabesresideat...); au bas de fol. 163,il y a une anciennecote : Z. z; — 2° pi. AA-A1 : deux lettres du concilede Bale, suivies d'extraits des Vitaepatrum; cesquatre feuilletssont signesdela memefaconque lefeuillet167: s W. Edem », probablementle nomMederenverse; il y a une lacuneentre fol. 46 et fol. 47 ; — 3 ° fol. 48-49 168,167:« VersusLollardorumcontraprelatosecclesiea•d excitandumdominostemporalescontra eoso(Plangant AnglorumgenrescrimenSodomorum...) « Mensuraplage laterisdomininostri, Ihesu Cristi...» (avec figure,legende et double quatrain : Aue uulnus lateris nostri redemptoris..., Aue plaga lateris larga et fecunda...}; hymne de Compassion(Vosqui transitis, pater hie orare uelitis...), precedeedes devises: « Ihesu mercy», « Lady helpa, qui encadrent une forme de cceurdans une poitrine dechiree; «narration » de Pierrede Blois« de quodamfratre ordinis Cartusiensis»;«autre narration » relative a Geofroi prieur de Clairvaux ; «Oracio deuotade spirltu sanclot, a savoir la priere de Jean de Fecamp,editeeparmi les Meditationsen 40 chapitresqui portent le nomde saint Augustin(= chap. X); ici, entre fol. 168et 167,il y a: de nouveau une lacune ; le texte reprend avecla fin d'une noticesur les livres de l'Ecriture ; puis, trois strophes definies<< Ihesus», « Maria», «Johannes» (lungere digneris Ubi me qui mnctatueris...,Mitis magnificamatermirandaMaria..., Inpura uitauiuamper iura perita...) ; enfin,remplissantleversode fol.167,la noticesigneesur MaitreAdam.Toute la troisiemesection est de la main de W. Mede.L'ensembleformait done, apparemment,deux carriers,qui sont les debrisd'un volumedispartt. Le reste du manuscritCotton semblen'avoir aucunlien avec ces fragments de Shene. 10 MelangesMandonnet— T. II
146
A. WILMART, O. S. B.
mais, par suite des fautes de copie qu'on y releve et en raison de son caractere certainement meme, il represente plus qu'une tradition recue dans l'Ordre des Chartreux, en Angleterre ; le copiste doit avoir eu sous les yeux, et remploye, un texte beaucoup plus ancien. En tout cas, c'est de Witham 1, finalement, que vient rinformation ; car c'est a Witham seulement, du vivant meme du pefsonnage et peu apres sa mort, qu'elle a pu etre recueillie. Intelligents solitaires qui n'omirent pas de commemorer leurs grands hommes ! Les premieres lignes tracent le portrait de Maitre Adam, veteran de la science sacree, religieux venerable, et nous font desirer, dans leur raccourci, de le connaitre Le second paragraphe davantage. a surtout pour dessein de rappeler ses principaux travaux litteiaires pendant les vingt-quatre annees de sa vie cartusienne ; le troisieme fournit des points de repere sur son identite, tout en mentionnant les plus notables recrues indigenes de Witham, a la periode des origines 3. DE MAGISTRO
5
10
15
20
ADAM
CARTVSIENSI
Si cui in uoto fuerit scire magister Adam cuius figure et habitudinis exstiterit, nouerit eum fuisse statura mediocrem, iuxta mediocritatem stature satis corpuientum, facie hilarem, capite caluum, et tam pro uenustate morum quam pro etate et canicie ualde reuerendum. Quia uero idem uenerabilis uir magister Adam, sacre scripture intelligencia non mediocriter effulsit, antequam Wytham adueniret, plures tractatus diuine pagine edidit quos in duobus codicibus magnis compegit. Qui codices quia ea que in litis continentur in modum omeliarum digesta sunt, sermonarii magistri Ade appellantur. Plurima etiam opeiain domo de Witham, ubi per uiginti pene quatuor annos monaclms eiusdem ordinis uidelicet Cartusiensis sancte et humillime semper sub obediencia uixit, [opera] digne memoria commendanda elaborauit. Ex quibus est libellus super canonem misse. Iterum liber de quatripertito exercicio celle, Iterum libellus super oracionem dominicam ad Hucbertum archiepiscopum. Iterum libellus quern uocauit speculum discipline. Iterum libellus qui dicitur dialogus magistri Ade. Iterum libellus quem uocauit Exameron. < Iterum > libellus de consanguinitate\ Anne matris beate Marie,et beate Elizabeth matris sanctilohannis baptiste. Iterum libellus qui dicitur secretum meum michi, et plura alia opera meritoria et
1. Notre-Damede Witham, aujourd'huiWitham-Friary,dans le comte de Somersetet le diocesede Bath : la premierechartreusefondeeen Angleterre; on verra plus loinen quelles circonstances.La provincecartusienned'Angleterrene compritjamaisquequelquesmaisons. 2. Lemorceauest reproduittel que],a part trois ou quatre correctionsindispensables; dela ponctuationoriginale,est garde aussitout ce qui ne contrariepastrop nos usageset ne nuit point a la lecturedu texte. L'italiqueferaressortirlestitresdes ouvragesd'Adatn.
MAGISTERADAMCARTVSIENS^
14"?
scripta fecit et edidit que ad presens memorie mee minime occurrunt. 25 Sub priore de Wytham nomine Alberto uiri preclarissimi quatuor conuenerunt, quorum primus fuit magister Adam, qu(on)dam abbas ordinis Premonstrensis domus eiusdem ordinis nomine Driburge. Secundus fuit magister Robertus prior maioris monasterii et ecclesie cathedralis Wyntonie. Tercius extitit magister Walterus prior 30 ecclesie cathedralis Batonie. Quartus autem iuuenis quidam nomine Theodericus secularis. Porro uiri isti et precipue tres ifiorum, prefer honorem et reuerenciam prelacionis qua quondam preminebant, sciencia, doctrina et eloquencia tarn clari extiterant, ut singulorum laudes stilo uenustiori explicari et dignius mererentur efferri quam 35 paruitatis mee sermo possit explere. Deo gracias. 13 qua tor sic Ms. 2 hibidinis sic Ms., cum lineola literam h trans f genie. cartus (iensis) Ms. uildt sic Ms., cum lineola literam 1transfigenie 16 hie et deinceps it(eru)m legi pro 14 opera sane superest, cf. I. 12 26 quiitm, cum lineola super m, in Ms. item fortasse archetypus praebebat 27 sic pro Premonstratensis dam sic in Ms.; pro quondam, tit uidetur 36 posf Deo gracias, scriploris testimonium iegis.: secundum consuetudinem q(uod) W. Mede [conscripsit]. La chartreuse de Witham avait ete fondee par le roi Henri II, en expiation du meurtre de saint avec celle du Liget en Touraine, avoir Thomas Becket (29 decembre 1170) x. Les debuts semblent 6te penibles ; la maison ne commenca de prosperer que grace a l'arrivee et par les efforts d'un moine eminent de la Grande-Chartreuse, Hugues d'Avalon, que ses talents et ses vertus firent monter ensuite sur le siege de Lincoln (21 sept. 1186-16 nov. 1200) 2. Nous sommes d'ailleurs assez mal renseignes, et ne saurions fixer au juste les dates du prieur Albert, mentionne dans la notice. Mais il n'importe guere c'est assez de pouvoir s'orientei? a peu pres, et les pour le present; 1. Cf.LECOUTEULX, AnnatesOrdinisCartusiensis,II (1888):ad ami. 1170,§ 1-2,p. 323sq.; ad. ann. HJ8, § 10-14,p. 449sq. L'exposede l'annalistea besoind'etre rectifieen plusieurs endroits; ontrouverait unbonresumede nosinformationssur les originesdeWitham dansun livre recent: St. Hugh of Lincolnpar R. M. WOOLLEY (Londres,1927),p. 21 sq.: chap. Ill (« The Foundingof Witham»). 2. Saint Huguesparait etre arrive a Witham en l'ete ou en l'automne de 1079; la date de 1175,proposeepar J. F. DIMOCK (Magna Vita S. HugonisepiscopiLincolniensis,Preface, 1864,p. XXII), est certainementprematuree.Maisencoreest-il que deux prieurs I'avaient dejaprecedeet, pour diversesraisons, n'avaient pas reussi dans leur tache (MagnaVita, I. II c. 1,p. 52 sq);le premierGtablissement pourraitremontera 1177.En Angleterre,la plusancienne referencevient du Pipe Roll,et tombeentrele 29 sept. 1179et le 29 sept. 1180.Letexte de la charte de fondationa ete retrouvenaguere, et publie (cf.J. A. ROBINSON, Proceedingsof the and natural HistorySociety,LXIV, 1919,p. 3-5); la date semble Somersetshire archaeological pouvoir etre fixeeau 6 Janvier 1182(ib., p. 9). Quand Huguesdevint evequede Lincoln,la constructiondu monasteren'etait pas encoreterminee.Huguesfut elu par le chapitrede Lincolna la finde mai 1186,puisconsacrea Londresle 21septembreet intronisea Lincolnle 29.
148
A. WILMART,O. S. B.
Maitre Adam y suffisent, qu'on nous donne touchant de plusieurs autres faits qui appartiennent a 1'histoire. rapprochees au sujet d'Adam lui-meme, un texte decisif, Voici tout d'abord, de premier ordre, l'un des plus qui nous est livre par un document solides et des plus beaux de l'hagiographie medievale ; je'veux dire : la Vie de saint Hugues ou Magna Vita \ ecrite par son chamoine benedictin pelain, un autre Adam, tres probablement d'Eyns1197 et n'ayant cesse de ham, entre a son service le 12 novembre sa mort 2. L'eveque de Lincoln avait la 1'assister ensuite jusqu'a une ou deux fois chaque annee a Witham, coutume de retourner dans une retraite toute monastique, pour s'y retremper qui se proun mois ou deux, sans souci du qu'en-dira-t-on 3. C'est longeait lors d'une de ces visites, entre la fin de l'annee 1197 et celle de 1'anle moine noir' 4, accompagnant son maitre, dut nee 1200 qu'Adam de son homonyme, comme il ressort du morfaire la connaissance en quelque sorte, a notre ceau suivant 5, qui fait pendant, notice. indications
Erat uero apud Witham uir simmoe ac in rebus diuinis, pene dixerim, incomparandae eruditionis et doctrinae, qui, dimissa abbatia ordinis Praemonstrensis quam regebat, ad huius se conuersationis stadium mirabiliter sublimando deposuerat. Dicebatur magis5 ter Adam de Driburch. Qui, amore praeuentus uitae contemplatiuae, cuius a primaeuo iuuentutis flore felici desiderio aestuauerat, cuius et primitias diu iam felicius praelibauerat, datis sibi caelitus pennis columbae, ad banc solitudinem conuolauerat, ubi, per quina circiter annorum lustra, sub felicissimo contemplationis somno Cum isto frequentissimum erat sancto pontifici 10 requiescebat. colloquium. Hi, quasi geminae tubae argenteae ductiles, caelestis eloquii nitore splendentes ac regularis disciplinae exercitiis, subtilius mutuis sublimium exliortationum clangoribus fortia militiae spiritualis studia incitare non desistebant. Ingerebat eremita pontifici 15 ex Scripturis exempla perfectorum et dicta praelatorum, incusans modernorum inertiam pastorum... ensuite la conclusion meme du discours Le biographe rapporte assurement de peu d'indulgence a de Maitre Adam, qui temoigne maiS dont son auditeur de rencontre, l'egard du clerge secuher, termine le chapitre ne fut point choque, puisqu'il par cependant, dans les RerumBritannicarummediiaeui Scriptores(RollsSeries),voir 1. Ed. J. F. DIMOCK, ci-dessus. 2. Magna Vita,1. II, Proemium,p. 47, et cf. Preface,p. XXXVI. 3. lb., 1. IV, c. 9, p. 193,ct c. 14, p. 217. 4. lb., c. 9, p. 193,et cf. Preface,p. XXXIV. 5. lb., c. 11,p. 201 sq.
MAGISTERADAMCARTVS1ENSIS
149
un nouveau tribut d'eloges : «...erat caelestis fons exuberatissimus doctrinae ». en 1212 x. A compLa Vie de saint Hugues fut ecrite, semble-t-il, ter strictement, le quart-de-siecle approximatif qu'elle indique a propos de Maitre Adam (/. 8), et qui concorde, en effet, remarquablement avec les termes de la notice (/. 12), a du s'ecouler de 1188 a 1212 environ, si bien que le deces de l'ancien Premontre etait encore fort recent, lorsque le familier de I'eveque de Lincoln accomplit son a examiner, travail. Mais nous avons d'autres synchronismes plus, ou moins significatifs. La liste des ouvrages qui furent composes par Maitre Adam pendant son sejour a Witham comprend un opuscule sur le Pater, dont » (/. 17). Ce personnage le destinataire etait « Hubert archeveqtie s'identifie surement avec l'archeveque de Cantorbery, Hubert Walter, qui recut son mandat en 1193 et mourut le 13 juillet 12052. Les deux prieurs dont les noms sont rappeles, comme etant ceux de contemporains notoires de Maitre Adam (/. 28 sq.), ont laisse aussi quelque souvenir. Robert, prieur de Winchester, plus precisement de Saint-Swithun ou « monastere majeur », comme s'excotes a la fois. prime la notice, nous est meme signale de plusieurs de telle sorte que le recoupement est non moins facile qu'instructif. Les Annates de Winchester marquent a la date de 1187. le deces «successit du prieur Jean, auquel, Robertus flius ajoutent-elles, Henricis» ; elles souffrent ensuite d'une lacune qui s'etend de 1191 a 1196^ Mais, fort heureusement, une Chronique du temps du roi Richard I, composee par Richard de Devizes, moine de Winchester, 1'auteur meme des Annates, vraisemblablement, qui est d'ailletirs, nous apprend ceci, pour l'annee 1191 * Robertus prior sancti Swithuni Wintoniae, prioratu relicto et dolore — an dicam de-. professione postposita, apud Witteham, uotione ? — deiecit se in sectam Cartusiae. Cette redaction maligne ne vise en realite que les Chartreux et leur genre de vie ; car c'est a son ancien prieur lui-meme et, cette fois, 1. Ib., Preface, p. XXXV11. 2. Cf.W. STUBBS, RegistrumsacrumAnglicanum(1897),p. 51. 3. AnnatesMonastici,ed. H. R. LUARD, II (1865),p. 63. — DUGDALE (MonasiiconAnglicarum, I, p. 201) a completementbrouilleles dates des prieursde Winchester. 4. Cf. RICARDUS De rebus gestisRicardi primi, dans Chroniclesof the Reignsof DIVISIENSIS, III (1886),p. 403 ; pour l'attribution des Stephen,Henry II and Richard I, ed. R. HOWLETT, Annatesa cet auteur, voir la Preface,p. LXX sq.
150
A. WILMART, O. S. B.
en termes assez clairs, que Devizes 1193, en tout cas avant 1198 »:
dedie son ouvrage,
peut-etre
en
Venerabili patri et semper domino Roberto, olim priori Wintoniensis ecclesiae, suus Ricardus... Postquam bono omine de nostra Wintoniensi ecclesia Cartusiam profectus es, multum et saepe desideraui subsequi sic profectum... certo autem uisurus... quanto cella Cartusiae celsior sit et caelo uicinior claustro Wintoniae... Enfin, Ton retrouve a propos de ce Robert la Vie de saint Hugues. Le biographe sait qu'il s'etait refugie chez les nouveaux solitaires, etant deja fort avance en age ; bien plus, il l'a connu, et prefere ne il rappas vanter ses vertus, de peur d'en parler insuffisamment; avoir converse avec lui, plus de quinze ans apres pelle, neanmoins, son arrivee a Witham (c'est-a-dire en 1106 ou 1107) et le depeint 2 ; aussitot en traits charmants, pour la circonstance apres, il declare avoir ete prie par lui d'entreprendre la biographie de I'eveque de Lincoln :. Vidimus postea uirum omni laude attollendum, quia omni uirtutum gratia decoratum, dominum Robertum, eiusdem cathedralis ecclesiae Wintoniensis priorem, ut liberius uacaret deo, sanctaeque illius institutionis proficeret magisterio, relictis turmis 5 obsequentium, Withamensem effectum solitarium. De cuius uirtutibus uel moribus silere potius quam pauca dicere praeelegimus... Qui, in suprema iam constitutus aetate, idcirco asperum se dicebat eremiticae conuersationis arripuisse institutum, quatinus moriretur tutius qui citius uidebatur moriturus... Audiuimus eum, post10 quam in'cellae solitudine, in cibi ariditate et in cilicii squalore tertium iam exegerat lustrum, cum spirituali iocunditate protestari... Erat uultu placidus, corde serenissimus, canitie niueus, ore facundus, spiritu mitis, affectu suauis... Quant a Walter, ordre. C'est encore 1191, apres avoir nous avertir, avec persevera point a
est d'un autre prieur de Bath, le renseignement Richard de Devizes qui le nomme, en l'annee note l'exode de son prieur Robert, mais pour la meme causticite que precedemment, qu'il ne Witham 3 :
p/ • pp Walterus prior Batoniae prius id idem simili feruore uel furore semel extractus, nihil minus uidetur adhuc quam |I|fi|?|rpraesumerat;sed, de reditu cogitare. 1. Ib., p. 381sq., et voir p. LXXII pour la date. 2. Magna Vita,1. II, c. 14, m. 95. 3. DerebusgestisRicardiprimi,p. 403.
MAGISTER ADAMCARTVSIENSIS
151
L'obit de ce Walter, d'autre part, est signifie en 1198, dans les Annates de Winchester et dans celles de Worcester \ sans retour sur son passage parmi les Chartreux. done assez bien, et permettraient, Toutes ces donnees convergent tout considere, de rapporter la vocation cartusienne de Maitre Adam a 1'une des premieres annees qui suivirent le depart de saint Hugues pour Lincoln (1186). W Sur'son au temps qu'il etait enrole parmi les activite litteraire, Cotton ne donne aucun detail la notice du manuscrit Norbertins, Mais, en nous apprenant capable de guider l'enquete. (I. 26), conavec la Vie de saint Hugues (I. 5), qu'il avait ete abbe de jointement elle eclaire singulierement la voie. Dryburgh, maison celebre bien avant Walter Scott, etait une Dryburgh, dans le Northumberland, et dafait de l'annee filiale d'Alnwick, 1152 (13 decembre) z. Situee sur les bords de la Tweed, a 1'extre— tout pres de Melrose, fondamity sud-ouest du Berwickshire tion de Citeaux, et non loin de Kelso, fondation de Tiron, 1'une et l'autre a Test, et un peu plus anciennes 3, — Dryburgh Abbey appartenait de meme, pour le for externe, au diocese ecossais de Saintet dependait alors aussi, politiquement, des souverains Andrews, anglais, depuis le traite de Falaise du 8 decembre 1174, qui stipula la vassalite du roi d'ficosse et fut en vigueur jusqu'apres la mort Plantagenet (1189) 4; on verra mieux tout a l'heure la d'Henry ne donne pas le Le cartulaire portee de ces simples indications. de retablir la liste complete des abbes, moyen, maiheureusement, des renseignements suivis jusqu'en au xne siecle 5. Encore fournit-il l'annee 1184. Le premier abbe, Robert eut pour successeur Girard, en 1177, et auquel un privilege du pape Lucius III est qui apparait adresse" en 1184. Ensuite, un abbe Richard est signale en 1190, puis Alain en 1193. Entre 1184 et 1190, on constate done un espace fort peu de temps sans doute, vacant, ou il est loisible d'inserer,pour Maitre Adam. Apres quelques annees seulement, voire quelques mois de gouvernement, qui ne laisserent aucune trace dans les actes 1. AnnatesMonastici, II (1865)p. 68 ; IV (1869),p. 389. 2. Cf. DUGDALE, MonasticonAnglicanum,VI, p. 867,1152. 3. Cesdeux monasteres,dont les ruinessont encorefameuses,se trouvaient ensembledane la partie du Roxburghshirequi separe le Berwickshiredu Northumberlandanglais. Melros> remontait a 1136et procedait de Rievaulx, filialedirectede Citeaux,dansle Yorkshire. Kelso pres de Roxburgh, abritait une coloniede benedictinsde Tiron (dans h Perche Chartrain), etablietout d'abord a Selkirken 1113,puis transfereevers 1126,a unefaibledistance,de l'autre c6te de Dryburgh. 4. Cf.Th. RYMER, Foedera,1,1 (1816),p. 30 et p. 50. 5. LiberS. Mariaede Dryburgh,ed. J. SPOTTISWOODE (fidimbourg,1847),p. X s q.
152
A. WILMART, 0. S. B.
il dut se demettre, vers 1187 ou 1188, attire par les administratis, austeres des ermites que la reputation du nouvel eveobservances que de Lincoln avait fait connaitre partout, dans les deux royaumes. Or, il existe, sous le nom d'Adam Scot, de l'Ordre de Premontre, en lui-meme et remarquableun groupe d'ouvrages 1, remarquable ment date par inference, qui, a 1'examen, ne convient a personne De cet auteur, Ton ne de Witham. mieux qu'au futur Chartreux savait rien, si ce n'est ce que ses ecrits nous en revelaient 2; il appade raissait tout a coup en ficosse, — ou plutot sur la frontiere l'Exosse, ou nord-est de 1'Angleterre, — avant la fin du xne siecle, aussitot sans bruit; et, si Ton en a fait, avec trop pour disparaitre de confiance, un abbe de Whithorn 3, c'est par une simple conjecture, faute d'une meilleure hypothese. tout au plus raisonnable Voyons litteraire exclusidone, ici encore, les faits, qui sont d'ordre vement. Outre un recueil considerable de sermons, dont un quart au moins fait encore defaut 4, le nom d'Adam, chanoine regulier de Premontre, recouvre, suivant des manuscrits qu'il y aurait interet a recher1. Pair. Lat.,t. CXCVIII(1855),col.9-872: reproduittout d'abordl'editiond'Anvers,1659, duea PierreBellerusd'Anvers(avec,en guisede preface,une pretenduevied'Adampar Michel Ghiselbert,Premontrede Fumes); puis, le De instructioneanimaepubliepar BernardPez en 1721.II faudrait ajouter maintenantunenouvelleseriede sermons,publiesen 1901par W. DE BIRCH : Sermones : Twenty-eight discoursesoj Adam GRAY fratris AdeOrdinisPraemonstratensis Scolusof Whithornhithertounpublished(Edimbourg);il s'agit de 21sermonspour lesfetesdes saints et de 7 sermons« ad uiros religiosos», conservesdans un manuscritdes Celestinsde Paris, aujourd'huia Rouen. 2. II y a sur« AdamScottisor Anglicust uneassezbonnenoticelitteraire,presquecomplete, de T. A. ARCHER, dansle Dictionaryof NationalBiography,I (1908),p. 81-83.Nousavonssurtout plaisira indiquerunepageduRev.Prof.J. H. BAXTER, qui fait partied'une lecond'ouverture, donneea l'Universitede Saint Andrewsen 1922,et publieedans le periodiqueTheology, fevrier 1923,p. 69 sq.; on y peut lirenotamment: « (Adam)has left writingsof no smallbulk and no smallvalue... Hehasa placeamongscholasticphilosophers; to Scottishhistory,he has somereferences...;to religiouslifein our land about the year 1180,he bears precious,though unexamined,witness...His sermons,his soliloquies,his exegeticaland ascetictreatises,copious and fluent, are redolentof a charmingspirit of humility,kindliness,and contemplativepiety ; they reveal,too, a width of reading,in both Christianauthors and profane,whichis surely remarkableforthat time... I ventureto predict,AdamScotwillbe recognizedas having more than a merelyantiquarianinterest... » (ib.,p. 81 sq.). 3. Bien plus,I'evequedu memelieu (CasaCandida),mal epele Withem, en Galloway,plus A HistoryofDumfriesand Galloway, exactementen Wigtonshire(cf.H. MAXWELL, 1896,p. 48). Ghiselberta la responsabilitede cette proposition(cf. P. L., CXCVIII,11sq., 54 sq.). ARCHER en a fait remarquerl'incertitude; il a memeajoute : «But it mustbe allowedthat from many points of viewDryburghwouldsuit equallywell»(op.I., p. 823). 4. L'auteur lui-meme,dans une prefacegenerate(P. L., CXCVIII,957 D 3) annoncecent sermons; il y en eut peut-6tred'autres. L'editionde 1659n'en comprendque 47 ; cellede Gray Birchvient d'en ajouter 28. OUDIN avait vu plusieursmanuscritsde cent sermons,et meme chezles Premontresde Cuissy,pres Laon,une collectionevalueea 114sermons,dont lesdeux descriptoribusecclesiasticis, premierscahiersavaientete arraches(Commentarius II, 1722,col. 544 sq.)..
ADAMCARTVSIENSIS MAGISTER
153
admise sans cher 1, mais dont la veracite, en attendant, peut-etre discussion, plusieurs traites, qui laissent une forte impression d'unite quant au dessein, a la doctrine et aux procedes de style. Les sermons meriteraient sans doute une etude a part. On n'entreprendra celle des traites, pour demontrer leur conmeme pas maintenant nexion intime. Mieux vaut se borner a quelques remarques faciles, Trois traites se presentent mais convaincantes. tout d'abord, etroitement lies : de ordine, habitu et professione canonicorum ordinis (1). Un'(Liber Praemonstratensis », forme de quatorze discours sur la regie dite de et destine saint Augustin, «aux reverendissimes expressement seigneurs et peres tres aimes dans les entrailles du Christ, gens de »2 ; vie venerable, les abbes de I'Ordre de Premontre (2). Un traite important d'exegese litterale, allegorique et morale « De tripartita tabernaculo », accompagne de pieces annexes : lettre de lettre-dedicace au meme, lettre d'envoi « aux revel'inspirateur, rendissimes seigneurs et amis excellents, les freres tres aimes dans du Christ, qui servent Dieu en l'l£glise de Premonles entrailles tre » 3 ; toutes l'auteur : pieces qui mentionnent expressement « frere Adam », « Adam le chanoine 4 ; (3). Un autre traite, plus bref, «Detriplici generecontemplations», adresse « au convent tres aime, tres illustre, et attachant (complecdu Dieu tout-puistendo) dans le Christ, des chanoines serviteurs » 5: l'auteur se design e encore luisant en l'Eglise de Premontre meme «frere Adam, tres humble serviteur de Dieu et des serviteurs de Dieu » ; et ici, pas plus qu'ailleurs, — notons-le des maintenant, — rien n'indique qu'il ait ete constitue en dignite ; ses merites le droit d'exhorter et de disserter, ne reconnus, qui lui donnaient d'un horame docte et zele, dont la vocation semblent etre queceux officielle est, d'ailleurs, d'enseigner. La relation de ces ecrits, apparente deja grace a leurs adresses, ressort, sans conteste, du fait suivant. Une des lettres jointes au 1. iJiSotitoquiumouDialogusdeinstructioneanimaeparait avoir etebeaucoupgoutea la fin du moyenage,paresouventdunomd'Adamde Saint-Victor.J'ai notelesexemplairessuivaiits: Bruxelles1216-34,fol. 174'1'(de Rougc-Cloltre), et 1927-44,fol. 105(deKorssendonck);Copenhague, Gl. Kgl.3396,fol.247; Metz634,2° (desCelestinsde Metz); Paris,Bibl.Nat. 2921,fol. 69" (de Sainte-Croixde Paris); Prague 875, fol. 134; Saint-Omer361,fol. 176. La notice «Magister Adamde mensa propositionis»,correspondantau manuscrit 204 de Charleville (Signy),xivc s., pourrait representorleDe iripartitioTabernaculo,plus ou moinscomplet. 2. Cf. P. L., CXCVIII,439C. 3. lb., 609B. 4. lb., 609B 1.3 ; 623C1.6 ; 627B 1.3. 5. lb., 791C.
154
A. WILMART, O. S. B.
traite du Tabernacle rappelle nommement le livre sur YOrdre des chanoines 1, et, de meme, la preface de l'opuscule sur la Contemplation reprend en detail l'objet du traits du Tab:rnacle 2, Le cercle est ainsi ferme ; les trois ouvrages proviennent de la meme main, celle du chanoine Adam, et ils ont ete composes a peu pres dans le meme temps. Mais le traite du Tabernacle permet de preciser davantage. II fut et illustre, redigS pour repondre au voeu d'un «homme venerable Jean, abbe de 1'figlise de la bienheureuse Marie, Mere de Dieu, a Kelso (de Kelchou) », comme le qualifie le titre de sa lettre a l'auteur 3, conservee evidemment par ce dernier. Nous connaissons de la Congregation de Tiron, peu distant de deja ce monastere sur la Tweed. Le seul Jean qui en fut abbe prit le gouDryburgh, vernement le 29 novembre 1160 et mourut en 1180 *. II traite Adam de « fils » 5, et celui-ci parait le venerer 6. Au surplus, s'adressant aux freres de Premontre, Adam le presente comme un de ses voisins : « qui in terra nostra est» 7, tout en meme temps qu'il declare demeurer lui-meme « etiam nunc in regno Scotorum » 8. D'autre part, le plan de son ouvrage et, surtout, la curieuse peinture historiee et dont il donne la description qui l'accompagnait minutieuse, 1'amenent a nous fournir les references les plus precises sur la periode et les conditions ou il vivait. C'est ainsi qu'il mentionne successivement comme ses contemporains : le pape Alexandre III 9 (1159 30aout 1181), le roi de France Philippe-Auguste™(l nov. 1179-1223), le roi presomptif (si Ton peut dire) d'Angleterre, Henri fils du Plan11 tagenet (f 10 juin 1183), qui etait en effet suzerain de l'ficosse, 1. Ib., 611"DZ.15 sq. 2. Ib., 791-793. 3. lb., 623sq. 4. LiberS.MariadeCalchou,ed.C.lNNES(Edimbourg, 1846,2vol.),I.p.VlIIsq. 5. P.L.,CXCVIII,623CZ.6sq.,625D/.6,etcf.628A/.q. 6. Tout l'ouvragefut certainementecrit du vivant de l'abbe Jean ; voir ib., 633D, 684A, 743D, 791B. 7. Ib., 611 B /. 4. 8. Ib., 611 A I. 13. 9. lb., 711 A/. 7. 10. Ib., 715A 1.15 sq., 724 CI. 5. PhilippeAugustene devint eflectivementroide France qu'a la mort de LouisVII (18sept. 1180); mais,du vivant de son pere, il fut associeau trone et c'est pourquoisacrea Saint-Denysle 1 nov. 1179. 11. Ib., 715B 1.5,724 C 1.12 sq. Adaml'appelleHenri III, sansdoute parcequ'i! avait ete couronnea Westminsterle 14juin 1170,puisdenouveauavecsa femme,Margueritede France, a Winchesteren 1172,et qu'iletait regardecommeI'heritierdutrone ; ilrecut meme Phommage duroi d'lScosse,MalcolmIV,a Woodstock,en 1163; en realite,il mourutavant son pere, Henri II (f 6 juillet 1189),et ne porta jamais lenom de Henri III,qui fut reservea Henri de Win Chester,le fils de Jean-sans-Terre(1220-1272).
MAGISTER ADAMCARTVSIENSIS
155
enfin le propre roi d'ficosse, Guillaume le Lion 1 (1165-1214). De ces il resulte strictement fut synchronismes, que le De Tabernaculo compose vers la fin de l'annee 1179 ou au cours de l'annee 1180, avant le deces de l'abbe de Kelso. Du reste, Adam ecrit cette phrase tres claire, pour expliquer la presence des dynasties d'Angleterre et d'Ecosse dans ses tableaux:«... sicut nos pro eo quod in terra Anglorum et in regno Scolorum sumus » 2. II habitait done cette region de 1'Ecosse qui se trouvait, de fait, sous la domination anglaise, tout — e'est-anominalement en gardant sa monarchic hereditaire, dire la principaute de Galloway et, en particulier, le district de Berwick, ou Ton sait qu'etait sise l'abbaye de Dryburgh. Le quatrieme et dernier des opuscules publies sous le nom d'Adam animae », incontestablement Scot, le « Soliloquium de instructione s'accorde au mieux avec les precedentes authentique, donnees, sans accroitre toutefois leur consistance dans I'ordre du temps. Son une formule familiere : « Aux seigneurs veneadresse reproduit rables et amis chers dans les entrailles du Christ, l'illustre seigneur Walter prieur et tous les freres qui sont attaches au service du Christ en l'£glise de Saint-Andre, au pays d'Ecosse, frere Adam, inutile et indigne serviteur de Dieu et des serviteurs de Dieu... » 8 le siege du diocese, possedait en effet depuis 1144 un Saint-Andrews, 4 ; Walter en fut prieure de chanoines reguliers de Saint-Augustin le second prieur, de 1162 a 1186, puis de nouveau, de 1188 a 1195s; d'apres le Scotichronicon de Fordun, il aurait meme tenu la charge une troisieme fois, un peu avant son deces, survenu en l'annee 12206. C'est sans aucun doute durant son premier office que le Soliloque d'Adam lui fut dedie ; mais, vu les circonstances, il est impossible de fixer la date, qui doit avoir ete proche de l'annee 1180, soit avant soit apres, Adam n'ayant pas encore, semble-t-il, coiffe la mitre 7. 1. /&..715BZ.15.724C*.11. 2. lb., 723C /. 13. 3. Ib., 843A. 4. Cf.0. T. BRUCE, LibercarlarumprioralusSanctiAndree in Scotia (Edimbourg, 1841), p. XIII. 5. Je doiscesrenseignements, ainsiqueVindicationdu Scotichronicon, a l'obligeancedu Prof; J. H.Baxter. 6. Ed. SKENE, 1.VI, c. 50. 7. IIfaut ecarter,aussi bien,Phypothc-se de la compositiona Witham.Si Adamavait alors quitte PEcosseet s'il etait devenude NorbertinChartreux,il semblequ'il aurait declinea ses anciensvoisinssa nouvellequalite, et fait quelqueallusionau changementde milieu.Tout au contraire,il s'excusedes «nombreusesoccupations» qui out pu faire tort a son travail, et se r6signea le transmettretel quel aux chanoinesde Saint-Andrews(P. L., CXCVIII,843A /. 9 sq.). Caril est clair qu'il ne Pa pasentreprisexprespour eux. Des lors, Pinteret que, dans cet examende conscience,il temoignea la Regiede saint Augustin(ib.,859C, 8.i3 B-C)equivaut a un aveude sa conditioncanonique.Nonobstant,ce «soliloque t>etant, quant «tla forme,
156
A. W1LMART, 0. S. B.
En depit de toutes ces observations, notre etude d'histoire litteraire manquerait d'une conclusion et meme d'une satisfaisante, inattendu du De quatripreuve proprement dite, sans l'appoint pertito exercitio celiac, cite dans la notice (/. 16) parmi les oeuvres d'Adam le Premontre devenu Chartreux. C'est, en effet, le seul des ecrits de cette periode qui, croyons-nous, puisse etre identifie ; il peut 1'etre, pour ainsi dire, d'une maniere mais, par bonheur, si bien que non seulement l'unite des ouvrages qui nous eclatante, sont parvenus de cet Adam devient manifeste, mais encore, de cet d'un auteur fidele a soiensemble, se degage la riche personnalite meme au milieu des changements de fortune. La teneur de ce titre peu commun : «De quatripertito exercitio celiac », suffit a eveiller I'attention. Mais des la qu'on est informe de Witham a la fin qu'il definit un livre redige par un Chartreux du xne siecle, on n'hesite et ce titre et le livre plus a confondre meme avec ceux que Chifflet a tires de l'oubli en 1657, pour en faire avec quelque reserve toutefois, a Guigues, deuxieme du honneur, nom (f 1193 ?), prieur de la Grande-Chartreuse de 1173 a 1180 environ \ Ce n'etait proprement les manuscrits qu'une conjecture, taisant le nom de l'auteur 2 ; celle-ci ne tarda pas, pourtant, a s'accrediter parmi les Chartreux comme l'expression d'une eux-memes, verite historique 3. II a paru recemment, pour diverses raisonsJ, que en elle aucune vraisemblance, cette attribution n'offrait et qu'il vaiait mieux chercher un autre candidal Le nom de Jancelin, successeur de Guigues II en 1180 dans la charge de prieur general, a ete et provisoirement 5. 11 ne reste plus qu'a le propose timidement retirer aujourd'hui, de bonne grace, devant celui de l'auteur veritable, designe de facon imprevue par la notice de Witham. Un coup d'ceil sur le texte peut convaincre de la justesse de cette indication. est concue en des termes qui ne sont plus, pour nous, L'adresse inedits 6 : « Au reverendissime seigneur et pere tres aime dans les un dialogue,on pourrait proposerde le reconnaitredans le ulibellusqui dicitur Dialogusmagi slri Adae» que signalela notice (/. 13).Le rappel y invite de la « maitrise» d'Adam, note qui n'est donnee de meme qu'au recueildes sermons (I. 11). Les Chartreux de Witham ont pu transcrire pour lcur compte cet opuscule,et le confondreensuiteavecles ouvragesde laperiode cartusienne. 1. P. L., CUII, 787 sq. 2. J'en ai retrouve trois completset deux fragmentaires; cf. Revued'Ascetiqueet deMystt queV (1924),p. 136,et RevueMabillon, XVI (1926),p. 135. AnnatesOrdinisCariusiensis,III (1888),p. 44,129sq. 3. Cf.Le COUTEULX, 4. Revm d'Ascetique...,ib., p. 138 sq. 5. Ib., p. 144, 158. 6. P. L., CLIII, 799 D.
MAGISTER ADAMCARTVSIENSIS
$ 1 || || f| || H f| "I i$ :ji p & 3
157
entrailles du Christ, B. prieur des pauvres du Christ qui demeurent a Witham, profes dans l'Ordre des Chartreux, (un) indigne servide Dieu... » Adam a-t-il cache son teur de Dieu et des serviteurs nom a dessein ? II est possible assurement, quoiqu'on puisse songer Mais la lettre B. desia un oubli dans l'un des premiers exemplaires. comme Chifflet l'avait deja remarque \ Bovon, gne certainement le seul prieur de Witham qui nous soit un peu connu, apres le depart suivant la tradition de la de saint Hugues 2. Ce Bovon mourut, Grande-Chartreuse 3, vers 1201. En tout cas est-il le prieur, voire «le prelat», «le maitre » et, en style medieval, qui, de toute sa son « sujet», autorite » a donne l'ordre a l'anonyme, « puissante d'ecrire le traite, mais en meme temps le « pere venerable », qui n'a pas doute de l'obeissance de son fils et disciple 4. Celui-ci avoue meme de la cellule 5, dont tout son livre avait qu'il avait peu d'experience pour raison de celebrer «la douceur » (cella : caeli aula) 6. Nous croirions done qu'il s'est mis a sa tache peu de temps apres son arrivee a Witham, par exemple vers 11907, ses talents et ses vertus assez de prestige pour etre le porte-parole des Charlui donnant treux ; et il est vrai qu'il avait epouse leur cause avec enthousiasme, a tel point que l'ideal cartusien brille seul, pour lui, dans le monde spirituel. de II serait hors de propos de faire ressortir les traits distinctifs on doit completer cet ardent et curieux plaidoyer 8. En revanche, la preuve de sa parente avec les ouvrages d'Adam Scot, ne fiit-cc est reste devenu Chartreux, que pour faire voir combien l'auteur, le meme ecrivain ; et c'est la besogne facile. Quelques exemples, d'ailleurs, y suffiront ; car on n'en finirait pas de signaler les ressemblances et coincidences, petites ou grandes. un passage de YExercice, a savoir la Voici, pour commencer, du conclusion 9, qui groupe autour de ses formules les prologues —. 1. Ib., 788 A. 2. Magna Vita, II, c. 3, p. 60. 3. a. Le COUTEULX, op. I.,p. 280. 4. P. L., CAU, 799 D sq. II est done vrai que letraite fut ecrit a.Witham ; amendeen soit faiteaux manes de Brial! Cf.Revued'Ascetique,ib., p. 137; Perreurvient d'une illusioncreee par les remarquesde Le Couteulxsur la presencedeBosona la Grande-Chartreuse. 5. P.L.,CLIII,801AM2,B;.7,C/.3;cf.820B/.3sq. 6. Ib., S10 A I. 9. 7. Cette date approximativeetait deja suggereedans la Revued'Ascetique,ib., p. 158, sur d'autres considerations: preuvequ'elle a quelqueairde verite. 8. Voirib., p. 138sq. (n. 79) unsommaircdu developpement. 9. P. L., CLIII, 802 C.
158
A. WILMART, 0. S. Bi
Tabernacle re verbale les mimes
2 et du \ de la Contemplation Soliloque 3. La riche memoid'Adam s'exer§ait done dans un cercle Stendu, mais ou souvenirs revenaient tenacement.
Vencrandam paternilatem uestram deus omnipolens paler, per dilectum filium suum in sancto utriusque spiritu, ab omni malo custodial, diesque uestros in sua pace disponat, atque ab aeierna damnations uos eripi et in electoram suorum iubeat grege numerari. Amen. 4 [Ex]. Memorem mei sanctam paternilatem uestram, p?r dilectum unicum suum, in spiriiu sancto deus omnipolens pater custodial, ut, ope misericordiae suae adiuta, et a peccato sit semper libera et ab omni perturbatione secura. Amen. [TAB.]
deus sua Omnipotens gratia uos protegat, domini mei uenerandi et amici in Christo dilecti, diesque uestros in sua pace disponat, atque ab aeterna d'amnatione uos eripi et in electorum suorum iubeat grege numerari, et consurgentes dilucalo offerre holocaustum pro flio uestro. Amen. [CONT.]
Valete semper in dominorum domino, o do mini reuerendi et patres carissimi,rf d//uc«/0 consurgentes offerte holocaustum pro flio uteri uestri 5, ne forte peccet. [SOL.]
Le traite de VOrdre donne lieu, lui aussi, a un rappel : au sujet de la lecture attentive
significatif,
Sicut enim legere et non intelligere negligere est, sic profecto lecta et intellecta obliuisci, quid aliud est quam omnino perdere quidquid legendi et intelligendo acquisiui ? [Ex.] G.
Ut autem lectio fructuosa sit, necesse est ut pura earn meditatio et comitetur et subsequatur. Nam legere et non intelligere negligere est. Similiter, quod per lectionem quae praecedit in te illuminatum est, obliuio confestim exstinguit, dum illud succedens nulla in sua illustratione recordatio custodit. [ORD.] 7.
A la faveur de l'exegese, fournit des rapprochements
le traite du Tabernacle, plus developpe, aussi divers que precis. L'allegorie (plus
1. P. L., CXCVIII,634 C 2. Ib., 796A-B. 3. Ib., 843B. 4. Cettefinalereparait encoreau debut de la lettre a l'abbe Jean (ib., 627B). 5. Cette expression,bizarre au premier abord, est simplementbiblique; cf. Job, XIX, 17 ; Prov. XXXI, 2 ; neanmoins,ellereste peu banale ; or, on le retrouvedansl'adressememede VExercice: «spiritualis uterivestrifilius » (P. L., CLIII, 799 D I. 5). AinsiAdam definit-il ses rapports avec son prieur; maison voit par ces seulsdetails que la formulelui etait deja eherc,lorsqu'il appartenait a Pordrede Premontre. 6. P. L., ib., 831A. 7. P. /-., CXCVIII,602 D.
ADAMCARTVSlENSiS MAGISTER
159
la «tropologie ») des quatre fleuves du paradis terexactement, restre, qui sert de cadre a YExercice 1 et donne a l'auteur l'occasion de deployer son talent est deja tracee, pour 1'edification des chanoines de Premontre, dans la grande lettre qui mettait a leur portee les merveilles du Tabernacle 2. Ici et la, les fleuves ne symbolisent pas les memes objets 3 ; mais, sauf cette difference qui reprSsente l'esprit d'inmention du commentateur, le point de depart ex6de la pensSe directrice. getique ne varie pas, d'ou ressort l'identite Le Phison, c'est dans les deux cas« os pupillae », et le pays d'Hevilath qu'il arrose est celui qui produit «aurum optimum » 4; de 6; meme, le second fleuve baigne la noirceur (nigredo) de l'lithiopie « sagitta », se porte « contra Assyrios », 6 tandis le Tigre, interprets aucune terre et ne n'entoure que l'Euphrate, mysterieusement, se porte « contre personne » 7. Dans le corps meme du traite, les barres et les anneaux d'or de 1'autel decrits par 1'Exode signifient, les premiers, « les travaux des saints nos devanciers», les seconds, suivant une figure de langage chere a l'auteur, la« perpetua claritas et clara perpetuitas » des recompenses meritees 8; tout ceci reparait encore, dans les memes termes et avec l'appui des memes citations, pour illustrer la meditation cartusienne 9. de la Contemplation reserve une plus grande surprise. L'opuscule Tout son premier chapitre sur l'etre et les qualit£s essentielles 10 est transcrit purement et simplement, pour exposer la huitieme et plus sublime espece de meditation, recommandee a Yinhabitator cellae, celle des perfections divines 11.Adam, en cette occasion, a sans doute il song£ que, ayant traite autrefois le sujet d'une maniere complete, ne pouvait faire mieux que de recopier, sans plus de frais, les pages anciennes, remplies en effet d'une brillante theologie augustienne 12. 1. Voirles chapitres XIV, XVI-XVIII, XXXII, XXXVI. 2. §§ 11-15. 3. Dansle Tabernacle(P. L., CXCVIII,616B i. 3): «nouicii,obedientiarii,praelatiel claustrales» ; dansYExercice (P. L.,CLIII, 827C 1.12):«lectio studiosa,meditatliopura, oratia medullata, actionecessaria*. 4. TAB.616B-C,617B ; Ex. 828 D, 830C 5. TAB.618A ; Ex. 830D. 6. TAB.618 C ; Ex. 866C. 7. TA.618 D sq.; Ex. 880 C. 8. TAB.749 A-D. 9. Ex. 842 B-D. 10. CON.795-798. 11. Ex. 857 D-859 C. 12. Dansla descriptiondes merveillesdu mondetree, qui fait partie de la septiememedita"
160
A. WiLMART, O. S. 13.
Au surplus, si Ton veut en prendre la peine, on retrouve dans tous ies precedes de styie qui les ouvrages de la periode norbertine, d'un bout a l'autre de l'apologie sont si remarquables pour les Chartreux \ parfois meme lassants par suite de leur frequence : l'exclamation 3, les groupes retournes 4. C'est repetee2,l'enumeration assez d'indiquer maintenant qui, plusieurs formules caracteristiques d'oriune communaute des deux parts, denoncent se presentant — Sed esto 6 ; — Vos autem non sic 7 ; — Absit : Tria haec 5; gine semel et iterum (et semper) 8. est a 1'avenant. Cet ecrivain abondant, Le lexique lui-meme jamais a court de mots, a des termes favoris et qui suffiraient a faire discerner sa main, en meme qu'ils jettent un jour sur sa tournure d'esprit: tel cet etrange defaecatus (epure), qui parait depeindre a ses yeux la qualite supreme 9. Mais Adam est un docteur et un ecrivain, Fun et l'autre si vivants de lui etre consacree a ce double qu'une etude speciale meriterait bien qu'on semble l'avoir point de vue. Comme auteur spirituel, oublie de nos jours dans les recherches bibliographiques 10, il est un Le meilleur temoin du passe qui annonce aussi Fesprit nouveau. indice de cette orientation est, probablement, Fusage qu'il fait de la Hierarchic angelique du « bienheureux Denys », dont un assez long passage est cite 11.Voici done la fameuse methode negative introduite et cela parmi les Chartreux, ces forts des deja dans la meditation, forts. Dans une autre direction, Adam a peut-etre exerce quelque tion (Ex. 846C /. 15-D1/. 3), on recomiattaussiclairementun resumed'un autre chapitre de la Contemplation (800B). 1. Cf. Revued'Ascetique...,ib., p. 143. 2. Par exemple: 0 impleri,o institui,o inniii, o frui (ORD.474 C) ; O nouiiasmentis, o iranquillitas,o spes,o etexultatioet nouitas... (ib.,475A); O liberlas,o solutio,o soliludo(TAB., 746 B); 0 stabilisessentia,o clarasapientia,o amordulcissime,inquam...(CON. 135A). 3. Je n'indiquepas d'exemples,le procedeetant constant.Quant a l'anaphore,au contraire, si frequentedans YExercice,j'en ai trouve trop peu de cas dans les traites norbertins pour avoirie droit d'y insisterici.Ceseraitune preuveque MaitreAdamne craignitpasd'acqusrir de nouvelleshabitudes. 4. Voiciun bei exemple: «0 suauis amoenitaso amoenasuauitas... nee sine maturitatis reuerentianee sinereuerentiaematuritate t (ORD.563C). 5. P. L., CXCVII.I, 414C,448A,453C,454C,497D, 566A, 628B (Haecduo),770A, etc. 6. Ib., 596C/. 2, 610D 1.1 ; CLIII, 801CI. 13. 7. P. L., CXCVIII,551B /. 4 ; CLIII, 909D /. 8. 8. P. L., CXCVIII,464C, 611D ; CLIII, 829B. 9. Revued'Ascetique...,ib., p. 142(n.94); d'autre part, P. L.,CXCVIII,410C,603A, 632 B, 743C, 773D, etc. 10.Adamn'est pas mentionnepar le R. P. SCHEUER, Notesbibliographiques(Revued'Asceni ailleurs,que je sache. tique...,1923-1924), 11. P. L., CLIII, 856 A-C
ADAMCARTVSIENSIS MAGISTER
161
et tetnoigne, en tout cas, d'une epoque intermidiaire. influence, sur les quatre Le traite du Tabernacle renferme un developpement dans son vrai contexte au debut sens de I'Ecriture 1, qui reparait faussement a Raban Maur 2. Cette longue des Alligories attributes et importante preface, qui a 6t£ souvent copiee avec le repertoire lui-meme : « Quisquis ad sacrae scripturae notitiam desiderat peruenire »3, pourrait done etre restituee desormais sans trop d'audace a Maitre Adam, puisqu'aussi de Poitiers bien, dans un manuscrit du xme siecle, qui contient une recension de ce recueil ou dictionnaire des Alligories, le nom d'Adam decore tout le morceau : « Proecclesie canonici in sequens logus magistri Adam Praemonstratensis opus » a. — il faut bien l'avouer, — si I'on comSomme toute, pourtant, du xne siecle ses pare notre Adam avec les autres intellectuels il fait plutfit figure de retardataire, pour employer contemporains, un terme un peu gros. Erudit, richement doue, animi de ferveur, il n'a pas compris, peut-etre n'a-t-il pas meme apercu l'immense mouvement et theologique philosophique qui se dessinait des lors ; a plus forte raison n'y a-t-il pas collabore directement. Chaque esprit a ses destinees. Maitre Adam trouva son propre equilibre et sa de clairvopaix dans les disciplines du pass6. II manqua peut-etre yance ; sa sincerity n'eclate pas moins dans les ouvrages de lui que nous poss6dons, et l'on ne saurait lui marchander, finalement, le respect. Andre WILMART, O. S. B. Rome, San Calisto. 1. P. L., CXCVIII,697 A-B. 2. Cf.RevueBenedictine(1920),p. 47 sq. — La listedes manuscritsdevrait etre augmentde de plusieurs articles. 3. P. L., CXII, 849 sq. 4. PoitiersW 23,fol. 1 ; pour une autre explication,desormaismoinsprobable, voir Particle precite de la RevueBenedictine.
— T. II MaiidoimiM MulaDges
•
11
LA
SUMMA
ABENDONENSIS
L'idee directive du Pere Mandonnet en fondant la Bibliotheque Thomisie etait d'encourager les travaux a un compreliminaires de saint Thomas d'Aquin. Cela comporte avant mentaire historique : assemblage et classification tout une oeuvre de deblayement de identification etablissement d'authenmanuscrits, d'anonymes, des sources, avant d'aborder recherche l'histoire cite, datation, ce programme des doctrines professees dans les ecoles. II envisageait mais encore non settlement pour les grands maitres de la scoiastique, reste pour les quidam dicit dont Fidentite plus pour les anonymes, cachee a cause de la pratique scolaire du XIIIe siecle de ne nomnier les anonymes Cependant reproduisent que ceux qui font autorite. les opinions dans les ecoles, tout comme le font les appreciees sommites. Si on dit que les maitres de. la periode 1180-1240 restent a peu pres inconnus, nialgre le progres de ces derniers temps, que faut-il de questions et de commentaires dire de cette masse indigeste dans les fonds de la Biblioqui dorment tranquillement scripturaires a Paris, ou dans la Collection theque nationale Harley au Musee sous le titre bien vague de Questiones theologice anoBritannique, annuel. nyme? Ces ouvrages ne sont remues que pour le recollement un examen attentif de ces parehemins nne Cependant apporte arrivre a ; par la critique interne on pent generalement recompense a leur attribuer mettre ces receuils dans leurs cadres, une date donner quelque chose pour ; toujours approximative peuvent-ils des doctrines. Cela est vrai meme quand les manuscrits l'histoire ont ete catalogues dans les temps modernes, car souvent les ont ete faits a une epoque recente, mais a laquelle, catalogues les etudes medievales n'avaient le niveau cependant, pas atteint ou par des personnes peu rompues aux etudes theod'aujourd'hui, du Moyen Age. logiques et philosophiques Prenons par exemple la description du ms. Royal 9 E XIV du les mietix Musee Britannique, qui se trouve dans un des catalogues faits de notre temps 1. D'apres le catalogue ce ms. contient: 1. WARNER (C.F.) andGILSON (J. P.), Catalogueof WesternManuscriptsin theoldRoyaland King's Collections. London,1921,p. 297.
164
G. LACOMBE
1) «Summa Magistri Robert! de Curcun, de moralibus questionibus theologicis. Inc. Tota celestls philosophia. f. 5. *• 2) Trois series de questions theologiques (a, b, c). La table des matieres au f. 198 donne a quelques-unes (series a et b, ou b seulement ?) le nom de Questiones Abendon ; une table des matieres au f. 75 et une foliotation commune aux trois series (inclus 16 feuillets maintenant perdus entre a et b) ont ete ajoutes par une main un peu posterieure. Les incipits des trois ouvrages sont: a) Quesitum est de confessione sic 2. Ces questions sont ecrites d'une ecriture tres fine. f. 75. b) Queritur de passibilitate anime Christi. Cependant il est probable que les pages perdues ont du appartenir a la serie qui finit f. 110 b : ergo non est idem, les 6 feuillets suivants etant une repetition due a la faute d'un scribe. c) Rom. I. Cum gentes que legem non habent. Ex hoc patet quod lex. Cette serie, dont les sujets sont : lex, precepta, latria, iuramentum, est intitulee (f. 123): Questiones fratris Symonis de Hentune. Elle n'est pas terminee. Simon de Hentune, d'apres Pits, aurait vecu circa 1360 et aurait ete provincial des Dominicains d'Angleterre. Mais il doit y avoir erreur. Cet ouvrage, evidemment connu de Pits par ce ms., a generalement depuis ete cense perdu. 3) Sententie de Pierre de Poitiers. Invisibilia Dei a creatura. f. 134. 4) Court traite sur les attributs de Dieu. Nominum que dicuntur de Deo. f. 142. 5) Questio de generatione et corruptione. f. 142 \ 6) Summa Prepositini de theologicis questionibus. Incipit : Qui producit ventos. f. 143. 7) Summa super decretalibus, de Bernardus Balbi, de Faenza. Gloria Patr is Filius est. f. 191 ». Notre etude doit porter sur Fouvrage ecrit entre les feuillets 75 et 123 de ce ms. Royal 9 E XIV du Musee Britannique, qui est intitule dans une courte table des matieres, au dernier folio de 1. Three sets of theologicalquaestiones,to some(seriesa, b, or b only ?) of whichthe table of contentsat f. 198gives the name 'QuestionesAbendon(?)'. A list of subjects (f. 75) and a commonfoliotationto all three (includingsixteenleavesnowlost, betweena and b) have been insertedin a slightlylater hand.The initia of the three sets are : — (a) ' Quesitumest de confessionesic '. Theseare in a minute,muchcontractedhand f. 75. — (b) ' Queritur de passibilitate anime Christi'. Probably, however,the lost pagesmay also have belongedto this set, whichends (f 110*•): ' ergo non est idem' ; six leavesfollowingbeinga repetitionofff83 sqq., due to the scribe'smistake,f 83; — (c). Rom. I. 'Cumgeniesquelegemnon habentetc; ex hoc the subjects of which are Lex, Pra'ecepta,Latria, and Iuramenpatet quod lex '. This series, ' tum, is entitled (f 123): Questionesfratris Symonis de Hentune'. Incompleteat the end. Simonde Hentonissaid by Pits to haveflourishedcirc.1360and to have been Provincialof the Dominicansin England,but the date must evidentlybe a mistake.This work, evidently knownto Pits fromthe present MS,has beengenerallysupposedto be lost, f 117D». 2. IIfaut lire piutot: Quesitumest de confessione.SuperPsalmumCIirim.
LA SUMMAABENDONENSIS
165
deresougarde (f. 198) -.Questiones Abendon. II paralt tout indique ou Abendonenses, : Abendon par Abendonensis dre; cette abreviation ce qui revient au meme. Nous avons done une copie des Questiones Abendonensis. Que pouvons-nous ajouter a la description que donne le cata
166
Gi LACOMBE
III solidos et dimidium ; quaterdus pro opere suo istius quaterni nus de Summa Magistri Abaandon[ensis] ; et incipere et debemus in quaterno eodem in quo tulit* Mag. [A]baand[onensis]». II faut avouer que cette derniere phrase est plus ou moins incomprehensible. Cependant les renseignements de la note sont extremement de ce que donne la table des precieux car ils sont independants matieres : cette note parle de Summa, la table de Questiones, la note ecrit [AJbaandon[ensis] la table Abendonfensis]. Les quatre cahiers du f. 83 a 117 sont de la meme main ; et Voici ce que nous lisons au d'apres la note, du scribe Ricardus. sujet de son travail au f. 107 en marge au crayon : « Istum quaternum et sequentem misit B. de Par. per Wilhelmum»; il est evidemment inutile de chercher a penetrer l'identite de B, mais il serait plus interessant d'etre fixe sur Finterpretation de Par. Si nous voulons Finterpreter doit-on comprendre Parisius, que les cahiers ont ete envoyes par un Bernard de Paris par exemple, ou doit-on dire qu'un certain B. a expedie de Paris en Angleterre, par Fintermediaire d'un Guillaume, ces cahiers de la Summa Abendonensis ? C'est dommage que le probleme ne puisse etre resolu, car nous saurions ainsi si ces questions representent la tradition de Paris ou celle d'Oxford. Au feuillet 111 dans la marge du haut, au crayon, on lit :« Vacat usque in fnem, scilicet sex folia et dimidium ». En effet les six feuillets et demi suivants (la seconde moitie du cahier 4 et une partie du cahier 5 jusqu'au f. 117 2) ont ete remplis par le texte qui commence au f. 83 (cahier I). La main ne change pas de la premiere a la seconde moitie du cahier 4; le scribe Ricardus a du agir ainsi il avait a sa disposition deux textes Cependant par etourderie. car la seconde copie laisse des blancs la ou la premiere differents, donne le texte entier, tres clair et vraisemblable. En outre les vasont considerables. riantes La meme chose a eu lieu pour une question de spe de la premiere serie (serie a) ; copiee la premiere fois au f. 76a, elle reparait dans un meilleur texte au f. 78 c. Ill cerDone, les questions groupees du f. 83 au f. 117 constituent les Questiones Abendonensis. tainement Reste a savoir si les quesfaut-il interpreter le griffonnagepresqueindechiffrablequi suitin quo. 1. Ainsi,croyons-nous, 2. II faut dire ici que ce cahierqui comprendlesff75-82n'est pasnumerate; les suivants,de 8 feuillets,sont numerates 1, 2, 3, 4,5 etc.
LASUMMAABENDONENSIS
167
ecrites sur les ff. 75 a 83 et en outre sur les 16 ff. mais dont le contenu est preserve par la qui ont disparu, table du f. 75, font corps avec les Questiones Abendonentions
sis_?_ _____ Le Catalogue a remarque que toutes ces questions ont une foliotation et une table commune. Le scribe qui a dresse cette table avait-il ses raisons de grouper toutes ces questions et de ne pas distinguer les trois series ? Nous verrons plus loin s'il faut distinguer la serie c. Pour ce qui concerne les deux premieres, etait-il renseigne par la tradition ? Ou bien avait-il cru que le tout etait d'un meme auteur, apres avoir collationne des questions traitees dans les deux Filii series, telles que : Quid sit esse ubique ; de missione spirituali vel Spiritus de passibilitate anime Christi et Ade; de eels. sancti; Voyons le r6sultat d'une telle collation.
QUID SIT ESSE UBIQUE. f 80 w.
f 105 .
Quid sit esse ubique ; quid Deus ubique, et hoc est ei proprium ; quid Deus ubique essentialiter, potentialiter, presentialiter. Utrum Spiritus sanctus sit in demonibus, vel etiam in malis hominibus. Utrum Dominus dicatur esse in pecus. Circa primum sic : Esse ubique ponit esse ubi, esse ubi, esse in loco, ergo esse ubique esse in loco. Sed esse in loco [ponit] intentionem corporis, ergo esse ubique. Circumspecto ergo corpore, non dicetur Deus esse ubique. Item ad idem Boethius in Libro de Trinitate : « Ubique videtur dici de Deo, non quod in omni loco sit; omnino enim in loco esse non potest ; sed quod omnis locus assit ad eum capiendum».. Sed locus est finis corporalis ; restat ergo quod esse ubique non dicetur de eo loco circumscripto, qui est corporis. Quod si verum est quod intelligere per intellectum spiritualium creaturarum per se ipsas sine corpora-
Queritur primo quid sit esse ubique, postea quid sit Deum esse ubique ; postea de hoc quod est Deum esse ubique potencialiter, presencialiter, essentialiter. Obicitur ergo sic : Boethius dicit in Libro de Trinitate: «Ubique esse videtur dici de Deo, non quod in loco sit, omnino enim in loco esse non potest», et subdit postea : « sed quod omnis locus assit ad eum capiendum». Contrarium videtur dicere Gregorius super illud VI Cantici : « Convaluit dilectus meus » ; dicit enim quod Deus est ubique et in loco. Rfespondeo] : dicitur esse in loco dupliciter; vel esse circumscriptibile, vel esse diffinitive in loco ; et secundum hoc verum est quod dicit Boethius quia omnino in loco non est, quia solus Deus incirest spiritus. Dicicumscriptibilis tur tamen esse in loco eo quod locus adest ad eum capiendum. Item secundum quod dicit Anselmus quod esse ubique duo impor-
168
G. LACOMBE
tat : Vel 2 esse presens in loco in libus, utrum ponit, aut substantiam contemptibilem (sic) aut conquo dicitur esse, et ab eo contineri. non Secundum primum modum dicitur tinentivam. Si continentivam, iam conveniret DeO esse ubique ; de Deo esse ubique, secundum secundum non. a nulla enim continetur. Si contentibilern, ergo magis diceretur esse ad locum ubique ex operatione quam locabile. Preterea : Boethius facit similitudinem inter esse ubique et esse semper. Sed esse semper dicit quod hoc differt nostrum ! semper ab eo quod est Dei, quia nostrum nunc currens facit sempernitatem ; Dei autem unum et idem pefmanens eternitatem facit. Numquid ita est de eo quod est ubique, ut ubique dicatur quod, per tospaciosa sui magnitudine, tum distenditur, et iterum ubique ... f 106 c. Habet enim naturam quod virtute essentiali replet unireplendi dimensive et habet natuVersurn. Unde Dionysius capitulo ram replendi spiritualiter. DionyVIII de divinis nominibus 1: «ipsa sius : « Ipsa clare omnipotens disclare multipotens Dei distributio tributio omnia existencia implet, et nichil est existencium» ; nee omnia existencia implet, et nichil est existencium ». Relinquitur deest alicui virtuti; est tamen virtus ergo quod universalis determinabitur disreplens. tributio ex corpore vel in corporeo creato ; sed ex ambitu virtutis replentem cui nil deesse (sic) ut repleat. Deinde obicitur de eo quod dicit Anselmus in Monologio : . Duo quidem signat esse ubique vel esse in omni loco, scilicett esse presens in loco in quo esse dicitur, et ab eis contineri. In summa vero essentia unum tantum percipitur, scilicet quod presens sit, non qpod continetur. Ergo esse ubique non est aliud quam esse presens omni loco ; sed hoc convenit corpori ; non autem dicitur de aliquo quod sit ubique nisi de solo Deo. Restat - ergo quod plus est in intencione secundum quod Deo appropriaGlosa super illud psalmi te. Preterea in glosa super psal1. P. L. CXXII, col.1157. '2. P. L. CLVI1I,col. 176: « In illis namqueduo quedameademprolatioslgnificat, id est, quia presentiasunt lociset temporibusin quibusessedicuntur; et quia continenturab ipsis». Donedansnotre texte : et ab eo doit se lire : velat eo.
LA SUMMAABENDONENSIS currit sermo eius,» mum:«Velociter dicitur quod velocitas ipsa est ubique, non in parte ; nusquam artatur, que non modo est in equis et iumentis sed etiam aliis rebus infmitis.
169
«Velociter currit sermo eius.» Velocitas ipsa ubique est, non in parte. Nusquam artatur, que non solum est in equis et iumentis, sed in rebus aliis infinitis, per quern modum dicitur esse ubique sermo Dei.
DE MISSIONE.
f 80 e.
f 104 a.
Deinde queritur cum sit divisio gratie gratum facientis, et gratis date, non gratum f[acientis], utrum tantum detur vel mittatur Spiritus sanctus ratione unius gratie, aut ratione alterius etiam. Et videtur quod ratione utriusque, sicut habetur Numeri XI : « Quis michi tribuat ut omriis populus prophetet et det ei spiritum suum.» Et in glosa Origenis que sic incipit: * Et requievit», habetur quod alii prophete habuerunt aliquando Spiritum Domini, aliquando non. Similiter in glosa Gregorii in initio Ezechielis habetur quod Spiritus aliquando tangit corda prophetarum ex presenti, ut beati Iohannis, cum dixit: <<Ecce Agnus Dei » ; aliquando ex futuro, ut Genesis 48: «Scio, inquit, fili mi, iste erit in populosn, et I Regum X:«Insiluit supra Saul spiritus Domini et cepit prophetare » ; et I Regum 16 : « Directus est spiritus Domini in David et recessit a Saul». Ex quibus colligitur quod mittitur vel datur spiritus Domini ratione doni prophetie et ita ratione gratie gratis date. Contra Augustinus XV de Trinitate : « Cum Spiritus datus est homini, accendet eum in dilectione Dei et proximi». Sed advertendum est aliud quod Spiritus sanctus manifestat se ut
Postea queritur si missio fit racione gratie gratum facientis aut Quod gratis date, aut utriusque. utriusque videtur quia dicitur X Numeri: « Auf eram de spiritu qui est inMoyse», etsequitur: « cumque requievisset Spiritus sanctus, proEx illo verbo relinphetaverunt». quitur quod datio fuit facta LXX viris et ilia fuit ad donum prophetie. Sed dari spiritum est mitti ; ergo mittitur ratione prophetie. Item I Regum. XV : « Recessit spiritus Domini a Saul et datus est David. » Relinquitur ergo quod spiritus datur non tantum racione gratie gratum facientis, sed gratis est date, quia gratia prophetie gratia gratis data. Glosa in initio Ezechielis: «Gratia aliquando tangit in parte, alicorda prophetarum non quando in toto, aliquando tangit » ; et dicit Gregorius quod donum prophetie datur a spiritu, et non est necesse quod detur cum Spiritu sancto, ergo racione utriusque datur. Item datus fuit ad gratiam curationis et discretionis, que faciens: non est gratia gratum in XV de Contra Augustinus Trinitate : «Spiritus sanctus cum datur, accendit mentem in dilectione Dei et proximi». Sed hoc non est nisi per gratiam gratum facientem. R[espondeo] : datur vel mit-
170
G. LACOMBE
est spiritus efut est sanctus":*Primo modo in gratia gratis data, de qua I Corinthios XII, secundo in gratia gratum faciente, sicut habetur in virtutibus, Corinthios I. 13, et in donis, Ysaias XI, et in fructibus, Galathas 5 : « Fructus autem Spiritus caritas et pax ». Quia vero ista manifestatio sive missio Spiritus sancti est ad remocionem creature racionalis a bonis mutabilibus, earn, que detinent ad eterna bona, datus est Spiritus sanctus ter Apostolis.
titur dupliciter. Datur enim ut est spiritus, et datur ut est Spiritus sanctus. vel Quando datur mittitur ut est Spiritus sanctus tunc datur ad gratiam gratum facientem, et tunc habetur Spiritus sanctus, et sic est spiritus per inhabitantem gratiam. Item dicitur dari in quantum spiritus, videlicet ratione effectus qui convenit ei in quantum est spiritus, et propter hoc non dicitur mitti ut Spiritus sanctus, sed ut spiritus Dei. Sic intelligendum est differenter. Unde notandum quod proest : aliquand* phetia dupliciter est veritatis, que secundum pietatem est, aliquando non secundum Quando est secundum pietatem. pietatem, tunc in eo cui datur est gratia gratum faciens. Et secundum hoc intelligitur illud XI Numerorum ; unde dicitur ibi : « Cum requievisset spiritus», quod dicitur nusquam nisi ubi est gratum faciens. Unde XI Ysaie: «Requiescet » etc. Ibi Augustinus : « Aliis datur, sed non manet in eis, aliis datur et manet, set non requiescit ». Unde glosa XI Numerorum quod eis non tantum datur ad Spiritus sed ratione gratie prophetandum, gratum facientis, et prefigurabant illi LXX discipulos LXX. ...Post queritur si missio facta est Apostolis, quare ter dicitur esse Spiritus sanctus datus eis.
Le meme travail fait pour de celo, ou pour de passibilitate anime de pareilles ressemblances. On ne sera done pas Christi, montre citent les memes sources : Hugues surpris que les deux collections et tres souvent Jean Damascene, de Saint-Victor, Pierre Lombard, L'autorite Aristotesous le nom de Philosophus. est une d'Augustin des plus frequemment alleguees. Nous voici done en presence de 2 series : la premiere de 28 quesde 121, d'apres la table, qui omet certaines tions, la deuxieme secondaires. La deuxieme serie reprend certains questions sujets de la premiere, et les traite d'une facon plus ou moins analogue.
LA SUMMAABENDONENSIS
171
f. 104 l'auteur : Quid sit Que dirai-je m£me?Au pose la question est. Or il n'a pas ete parle de missio. Sed hoc supra manifestum Nous avons vu cela depuis le f. 80v : Quid sit missio spiritualis. font que les deux developpements precedents par la collation Cette mention : supra manifestum croire a un meme auteur. est, est done tres interessante. il semble bien que la technique de la deuxieme serie Cependant a Magister celle attribuee nominalement Abaande questiones, et les donensis, soit plus sure. Les pro et les contra, les objections se trouvent a leur place, comme pourra regulierement reponses, le voir le lecteur qui aura la facilite de lire la question : An Filius aut sine, ff. 83 a a 85 a. Dei assumpsit animam cum passibilitate Au contraire dans la premiere serie se trouve assez souvent une d'auctoritates sur lesquelles la logique aristoteiicienne agglomeration n'a pas encore commence son travail d'organisation. Pourrait-on trouver dans cette premiere serie (ff. 75-82) une ebauche du travail dans la deuxieme qui se trouve plus perfectionne (ff. 83-110) ? II serait aussi facile de supposer que nous sommes en presence d'une 1'une plus reportatio et de sa mise au net, ou de deux reportationes, soigneuse que l'autre. II est curieux de noter que le rubricateur ensemble, qui mettait et avec raison, ces deux series de questiones, y attache sans la disune troisieme serie (ff. 117-133), commencant : Romanes tinguer y. Cum gentes ; et finissant : libidine vindicte non habendo ociilum ad vindictam, au f. 123 (ler f. du cahier 6) qu'une note marginale a Simon de Hentune : Questiones fratris Symonis de Henattribue et dimidium. Qui avait raison, le tun, et quinque. folia precedencia scribe qui, en groupant les trois series dans la meme table, semblait les regarder comme Fosuvre du meme rnaitre, ou la main postela troisieme serie pour le Frere Simon ? rieure, qui revendiquait Que faut-il penser de ceci ? Pits declare que ce Simon, provincial des Dominicains vivait circa 1360, date acceptee d'Angleterre, du Catalogue des Mss Royaux par Quetif et Echard \ L'auteur du Musee. Britannique laisse voir qu'il croit a un malentendu. Si Frere Simon avait vraiment vecu vers 1360, on ne pourrait le difficulte le comme l'auteur de ces questions, regarder qu'avec ms. n'etant de Simon de pas si tardif. Mais il s'agit probablement de la province dominicaine Henton, quatrieme provincial d'Angle1. QufrriF et ECHARD, ScriptoresOrdinisPredicatorum,Paris, 1719t. I, p. 648,
172
G. LACOMBE
comme ecrivain dans le Liber terre, de 1254 a 1261, mentionne de Durham exemplorum (compose entre 1270 et 1279) et dans le de Christ Church de Canterbury catalogue de la bibliotheque (compile au temps du priorat d'Henry d'Eastry, 1284-1331). Bale et ses transcripteurs ont sans doute fait erreur en parlant d'un « Si» vers 13601. mon provincial Hatons-nous de dire d'ailleurs de cette question, que l'examen et en particulier de Foeuvre elle-meme comprise sur les ff. 117-133 n'a pu malheureusement etre fait par nous avec Fattention qu'elle merite.
IV Voici la liste des questions lons celle de clavibus comme doctrine du pouvoir des clefs. British
de la Summa Abendonensis. Signaun expose extremement clair de la
Museum,
ms. Royal 9 E. XIV, f. 75. De confessione, f. 75 a. — de spe, f. 76 a. — de dimissione iniurie, f 77 b. — de ocio, f 77 d. — de scientia, secundum quod scientia est visio veri; si aliqua scientia sit mala, f 78a. — de spe, f 78 °. — de iudicio ultimo et loco et ordine f 79 a. — utrum conveniebat Deum apparere per subiectam creaturam ante incarnationem, f 79 c. — de processione Spiritus sancti ; primo quid sit procedere et cuius sit etc, f 79 a. — quid sit esse ubique f 80 b. — quid sit missio, secundum quod missio communis est ad corporalem visionem et spiritualem, f 80 b. — quid sit missio spiritualis, sive spiritualiter mitti ; utrum missio fiat, vel facta sit, ad angelos ; utrum ad Christum secundum humanam naturam, f 80 °. — utrum creature sint in Deo etc, f 80 a. — de celo cristallino quid sit ; utrum ex aquis que sunt supra firmamentum ; utrum ornatum habeat sicut alii celi ; utrum sit mobile etc, f 81 a. — de celo, quid sit; quot sint, quis ordo celorum, utrum corus sit commune in omnibus illis ; que celorum necessitas, f 81 b. — quid supponitur per olimpium spacium, an omnino sit vacuum, f 81 b. — utrum empireum celum sit omnino mobile, f 81 to. — de cristallino, que sit eius necessitas, f 81 °. — de celo Trinitatis, quid sit in essentia et quid contineat, f 81 °. — utrum Christus secundum quod homo sit in celo Trinitatis, f 81 c. — utrum anima de natura sua pura sit passibilis, f 81 °. — si crevit passibilitas in statu peccati, f 81 a. — si anima secundum omnem porcionem sit passibilis, f 81 d. — si Filius Dei assumpsit animam aut sine passibilitate aut cum, f 81 a. — quod anima Christi secundum partem irrferiorem sit passibilis, f 81 d. — utrum insit passio, f 82 a. — si f 82 a. — qualiter gaudium passio infuit, utrum secundum sensualitatem, ex contemplacione Deitatis et passio poterunt esse in Christo simul, et 1. Cf.B. JARRETT, O. P., The EnglishDominicans.London,1921,p. 219.
LA SUMMAABENDONENSIS
173
plura de hac materia ibi breviter, f 82 \ — quid sit liberum arbitrium, f 82b. [La suite des questions, a partir d'ici, manque dans le corps de I'ouvrage]. Questio, cum Filius Dei unibilis [ ] sit de corpore Beate Virginis, et hec unio fiebat per decisionem operatione Spiritus sancti, utrum decisio facta fuit, vel ab eo quod actu erat caro, vel sub potentia alterius membri consimilis, aut quod potentia erat caro, sed habebat speciem humoris, ut sanguinis, vel alterius. — utrum facta fuerit similis unitio et decisio aut non. — utrum fabricatio corporis Christi fieret 46 diebus. — cum unio divine nature facta sit cum omnibus membris consimilibus, propter quid dicitur potius vel simpliciter unita carni quam aliis. — utrum Christus esset decimatus secundum carnem in lumbis Levi. — utrum illi essent tantum decimati qui fuerunt de posteritate Levi an et preexistentes. — utrum peccatum corrumpat aut diminuat bonum naturale. — supposito quod possit corrumpere aut diminuere, queritur utrum ilia potentia sit de genere bonorum. — cum peccatum opponatur bono nature et bono gratie, utrum eodem genere oppositionis opponatur, an diversis. — utrum qui habet unam virtutem habeat omnes, et primo de cardinalibus, secundo de gratuitis. — an homo possit esse sine peccato. vel de se implere iusticiam. — queritur a quo homo efficitur cum peccato. — quid sit loqui inter angelos. — quid sit loqui Dei. — an angeli ignorent futura. — utrum angeli recipiant aliquam cognitionem a Deo nostro de Christo. — de eo quod boni angeli dicuntur incentores bonarum cogitationum, sicut mali, scilicet demones, malarum. — item quomodo angeli incendunt beatas cogitationes. — utrum boni angeli habeant posse accendendi vel incendendi voluntatem. — queritur de custodia angelica super homines. — queritur de miraculo. — queritur de libera arbitrio utrum sit in angelis. — quid sit liberum arbitrium. — plura notabilia de diversis solutionibus in una columpna. — de caritate quid sit etc. — utrum omnia sint peiorata propter casum hominis etc. — utrum ignis purgatorius sit idem cum igne purgante in fine mundi an non etc. — utrum acerbior sit pena purgatorii quam pena ignis mundialis. •— utrum ignis purgatorius sit corporalis an spiritualis. — utrum ignis purgatorii, supposito quod sit corporalis, possit agere in atiimas separatas. — questio de modo actionis ignis purgatorii in animam. — utrum ignis gehennalis et purgatorius sint idem, et ubi sit ignis purgatorius. — utrum eadem proprietate purget — utrum anima possit uniri per sensum tantum igni, et ignis et puniat. esse separata ab igne. — utrum anime in purgatorio habeant duplicenr penam, scilicet extra affligentem et intus punientem, sicut anime dampnate. — queritur quid sit fides et plura alia de fide facta. — quid sit articulus. — utrum solum attendatur peccatum penes potentiam que est voluntas quantum ad actum suum. — utrum idem sit peccatum voluntatis et operis. — utrum magis sit malicia actus aut voluntatis. — utrum actus addat aliquid ad intencionem meriti vel demeriti. — questio de eventu. — Augustinus de solutione VI questionum. — item de 83 questionibus. (A partir d'ici on a les questions dans le texte. Les questions comprises entre les ff. 83 a et 88 a ont ete copiees de nouveau sur les ff. in a 117). Utrum anima Ade sive Christi sit passibilis, f 83 a. — utrum passibilitas, que fuit in statu peccati, fuit eadem cum ea que fuit in statu innocentie,
174
G. LACOMBE
f 83 °. — utrum 1 hec passibilitas fuit creata in anima, aut contracta mediante carne, f 83 a. — utrum assumpsit passibilitatem ex omni parte anime, f 83 a. — utrum fuerit passio in superiori parte rationis, f 83 b. — queritur si passio fuit in Christo et in anima et in corpore, utrum secundum superiorem partem rationis fuerit in ipso passio, f 84 b. — utrum passio Christi fuerit maxima pena, f 85 a. — utrum fuit ei maior pena in sustinencia mortis quam si alius sustinuisset, f 85 c. — utrum si Adam pateretur, maior fuisset pena sua quam pena Christi, f 85 d. — utrum pena Christi fuit satisfactoria pro omni pena, f 86a. — questio de superfluo, f 86 a. — utrum Liber Vite sit Filius Dei, f 87 .". — utrum sacramentum matrimonii habeat unum significatum vel plura etc; item de casibus matrimonialibus, f 88 a. — utrum bonum matrimonii sit in genere honesti, f 89 b. — quid sit fructus, secundum quod accipitur communiter ad 30 m, LX a, C m, f 90 b — que sit differentia inter fructum et aureolam, f 90 b. —que sit differentia inter auream et aure[oi]am, f 90 b.-—queritur secundum quam trium virium sumitur fructus, f 91 a. — utrum fructus vel aureola reddatur secundum statum innocencie, f 91 b. — questio de baptismate, quoad figuram in Veteri Testamento, vel in lege naturali, f 91 °. — cum sint 9 genera baptismatum, utrum quodlibet eorum possit dici sacramentum, f 92 a. — an plura sint baptismata quam IX, f 92 a. — utrum baptisma sanguinis premineat, f 92 b. — utrum baptisma Alaris Rubri premineat, f 92c. — queritur quid sit circumcisio, f 92c. — quare tantum Abrahe et Iosue fuit datum preceptum circumcisionis, f 92 d. — utrum circumcisio sit signum per se remissionis peccatorum, f 92 a. — utrum caracter imprimatur in circumcisione, f 93 b. — utrum preceptum de circumcisione fuit datum Abrahe et hiis qui ab eo descendunt, f 93 b. — utrum ex vi circumcisionis conferatur gratia, f 93a. — si deletur originale per gratiam, queritur utrum per gratiam universalem seu particularem, f 93 a. — de visione prophetali ; quid est prophetia, f 93 c. — utrum prophetia sit in angelo sicut in homine, f 93 *. — utrum in angelis malis sit prophetica cognitio, f 93 a. — utrum prophetia in homine sit in parte inferiori, f 93 b. — quid sit visio prophetica, f 93 c. — utrum visio corporalis aut spiritualis dependeant ab intellectuali, f 93 d. — utrum delectatio sit in visione prophetica, f 94 c. — utrum conveniebat prophetiam dari fidelibus per infideles, f 94 c. — utrum omnium occultorum visio, vel aliquorum, sit prophetia, f 94 °. •— queritur qualiter angeli ministrent nobis visionem propheticam, f 94 a. •— utrum contingat esse mobilem veritatem in aliqua visione f 95 a. — queritur de denunciatione prophetica ; primo quid reveletur f 95 b.— utrum prophetatum sit sub ratione veritatis mobilis vel immobilis, f 95 °. •— utrum hec inspiratio prophetie fuit sub forma complexi, f 95". — queritur de differentiis prophetie f 95 °. — utrum prophetia, in quantum est comminationis, sit signum prescientie, f 95 d. — de prophetatione mortis Ezechie, f 96 a. — utrum prophetia Caiphe fuerit a Spiritu sancto, f 96 b. — utrum procedere dicatur communiter de Filio et Spiritu sancto, f 97 a. — queritur quid est procedere, et in quo differt ab hoc quod est generari, f 97 a. — utrum conveniebat Deum 1.Biennoter que partout le scribequi a dressela table a oubliebiendesanneauxet desplus importantsde la chaine;il y a beaucoupplus de queriturdansle texte,qui a un developpement tres logiqueet clair.
LA SUMMAABENDONENSIS
175
ante incarnationem apparere in subiecta creatura visibiliter, f 97 \ — utrum conveniebat ipsum esse visibilem ante incarnationem, f 97 c. •— utrum distincte apparuerit vel indistincte, f 98 *. — utrum Pater apparuit, f 98 a. — quid sit missio passive dicta f 98 b. — an Patri conveniat mitti, f 98 c. — queritur cui convenit mittere f 98 °. — queritur cum dicitur : mittit, aut supponitur persona divina, aut essentia, aut utrumque, f 98 ". — queritur ad quid est missio, f 98d. — utrum penitentia sit virtus, f 99 a. — utrum penitentia sit prima virtus, f 99 b. — utrum timore con— utrum penitentia sit virtus generalis vel cipiatur penitentia, f 99 b. — utrum penitentia revocet omnes defectus ad perfectum, specialis, f 99c. f 99 d. — queritur de hoc quod penitentia est medicamentum vulneris, f. 99d. — utrum penitentia non virtus sit eadem cum gratia sacramentali; que est res huius sacramenti quod est penitentia, f 100 a. — utrum remissio sit res sacramenti penitentie f 100 b. — queritur de causalitate et significatione horum trium : contritionis, confessionis, satisfactionis, f 100 d. — utrum penitentia fuerit instituta quasi sacramentum Veteris Legis aut Nove Legis, f 101 a. — utrum sacramentum penitentie fuit institutum in Nova Lege, aut Veteri, aut lege nature f 101 a. — queritur cum plures figuras habuit baptismus, quare non similiter penitentia, f 101 b. — quid sit clavis, f 101 °. — quot sint claves, f 101 a. — utrum scientia sit clavis, f 102 a. — queritur cum tria sint in anima : potestas, scientia, et voluntas, et sumantur claves penes duo, quare non penes voluntatem, f 102 a. — utrum heretici consecrent, dato quod post ordinem receptum recesserunt a fide, f 102 °. — utrum potestas ligandi et solvendi sit pars potestatis que datur in ordine, f 102 °. •— utrum alia sit clavis in substantia, qua ligatur in foro iudiciali, et alia qua in foro penali, f 102 d. — utrum claves institute fuerint in Nova Lege, f 102 d.— utrum aliquis usus clavis fuerit in Veteri Testamento vel in lege nature, f 103 a. — queritur utrum clavis fuerit in Lege secundum hunc usum qui est excommunicare, f 103 a. — an sit virtute clavis quod commutatur pena purgatoria in temporalem proportionalem, f 103 b. — queritur an sit relaxatio, f 103 b. — quid sit relaxatio, f 103 b. — utrum relaxatio sit diminutio pene presentis tantum aut purgatorii, f 103 b. — utrum indigentia valeat ad hoc quod aliter penitentia hie diminuatur, aut quod tunc primo valeat cum fuerit in purgatorio, f 103 a. — queritur per quid fit relaxatio, f 104 a. — utrum per sacerdotes minores possit fieri relaxatio sicut per episcopos, f 104 a. — an episcopus possit relaxare de penitentia iniuncta illi qui non est de sua iurisdictione, f 104 a. — utrum Ecclesia deludat cum promittat sub hac forma : Quicumque dat, tantum remittitur ei de pena, f 104 b. — que est ratio quare pro peregrinacione terre sancte datur relaxatio omnium peccatorum, f 104 b. — [Ici la table du f. y$, que nous copious, omet une question: de missione °d spirituali Filii vel Spiritus sancti, qui occupe les ff 104* 105* b, et se prisente avec les mimes subdivisions que la mime question au f 8o" mais avec des developpements diffirents]. De intentione celi secundum quod dicitur : 7 sunt celi, f 105 b. —utrum celum empireum moveatur f 105 b. — utrum celum empireum sit grave aut leve, f 105 c. — utrum alii celi aliquam naturam habeant communem,
176
G. LACOMBE
secundum quam dicuntur celi, f 105 °. — quid sit celum Trinitatis, f 105 a. — utrum celum Trinitatis sit idem quod celum empireum, f 106 a. — utrum Christus secundum quod homo sit in celo Trinitatis, f 106 a. — quid sit esse ubique, f 106 b. — quid sit esse ubique personaliter, presentialiter et essentialiter, f 106 a. — utrum Deus sit ubique, f 107a. — utrum sit proprium Dei esse ubique, f 107 °. — de eo quod dicitur Deus esse in creatura per essentiam, et dicitur esse in creatura rationali per gratiam, f 107 °. — utrum Deus sit cum malis, sicut est cum bonis, f 107 °. — de ratione huius verbi: «Quod factum est in ipso, vita erat etc, »f 107°.— utrum diversi sint modi secundum quos dicuntur creature esse in Deo, f 107 a. — queritur si aliter fuit vita in eo, cum iam facte sunt, et antequam facte sunt, f 108 a. — utrum aliquod quod non est, et quod non erit, possit dici vita in ipso, f 108 a. — cum omnia dicantur esse vita in eo, queritur utrum hoc dicatur per comparationem ad essentiam, vel ratione sapientie vel bonitatis vel voluntatis vel potentie, f 108 a. — utrum omnia — utrum magis sint vita in que sunt, sint in ipso essentialiter, f 108 c. — utrum multe sint ipso cum sunt quam antequam fuerunt, f 108 c. ydee vel una, f 108 ". — utrum debeant dici rationes communes differentes in se, an eedem, f 108 d. — utrum Deus possit dici expressiva similitudo creaturarum, f 108 d. — utrum creature dicantur proprie esse in Deo sive in essentia divina etc., f 109 a. — utrum prius dicantur esse alique creature in Deo sub hac ratione quam in aliqua persona, f 109 b. — an alique aque sint supra celum stellatum, f 110 a. — utrum angelus et anima sint eiusdem speciei, f 110 °. — utrum angelus sit ex materia, f 110 d. — [La suite des questions nous renvoie a un texte qu'une note marginale attribue a Simon de Hentun]. An lex divina sit naturalis, f 117 °. — quod lex divina sit ius. — de iure naturali. — utrum omnia esse communia sit iuris naturalis. — de obligatione duorum preceptorum nature, scilicet: « Quod tibi vis fieri» etc. — an sit differentia preceptorum nature et legis divine. — queritur de preceptis Decalogi quot sint. — quare tot sint — precepta. — de ordine preceptorum. •— de sufficientia preceptorum. de differentia preceptorum Legis et Evangelii. — de differentia prohibiad invicem. — an tionum ad precepta. — de differentia prohibitionum teneamur implere precepta ex caritate. — de eo quod dicit Augustinus, quod littera occidens est Decalogus Dei. — an homo possit dispensare contra precepta Dei. — an Deus possit dispensare contra precepta. — an idem sint latria et idolatria. — an latria sit virtus. — an latria sit virtus communis ad omnes. — an sit virtus specialis. — quod soli Deo exhibenda est latria. — an liceat colere ydola mentaliter. — an liceat adhorare (sic) ydola saltern exterius corpore. — an liceat adorare ymagines in ecclesia, cum sint sculptilia. — an liceat ydolotitis participare. — an liceat communicare ritibus Iudeorum. — de constellationibus. — an — an irrationabilem. liceat sorte uti. — an liceat adorare creaturam liceat adorare homines bonos et angelos latria. — an humanitati Christi debeatur latria. — quid est iuramentum. — an liceat iurare per creatufactum per ram. — an aliquando teneamur iurare. — an iuramentum Deum obliget. — an liceat iuramentum non servanti de pace iuramentum non servare. — utrum tenereris restituere gladium furioso, si ante furiam iurasses etc. — questio circa illud quod iuratur. — questio de eo quod iuratur cum fuerit bonum. — questio de iuramento circa minus bonum. —
LA SUMMAABENDONENSIS
177
an iuramentum factum per falsos deos obliget. — an iuramentum fraudulentum obliget. — quantum obliget iuramentum factum per Deum. — utrum transgressio cuiuslibet talis iuramenti sit peccatum mortale. — quod nullum periurium per Deum sit mortale. — de quantitate obligations iuramenti per creaturam. — an sit peccatum mortale transgreeti iuramentum f. 133. [Ici fnissent, inachevees semble-t-il, les questions attributes a frere Simon de Hentun]. V Que faut-il penser de la nature exacte de cet ouvrage ? !|I1 est evident que nous sommes en presence d'un de ces recueils de questiones heterogenes, tel que nous en avons de la plume de Simon de Tournai, de Prevostin, d'lltienne Le P. ManLangton. donnetl a propose (a) de voir leur origine dans la disputatio, et (b) le manque total de suite dans la matiere traitie d'expliquer par les relations entre la lectio et la disputatio. II nous semble avoir trouve des preuves suppiementaires de ces hypotheses. Nous devrons introduire ici des details etrangers aux Questiones Abendola nature. nensis, mais c'est pour en faire mieux comprendre a) Un texte du Pseudo Henri de Ghent 2 nous affirme que les de quesQuestiones de Simon de Tournai sont des determinationes tions disputees dans son ecole a Paris. On peut en dire autant de Langton, d'apres la table ecrite sur la feuille de garde du ms. lat. 14556 de la Bibliotheque ms. qui contient les Questiones nationale, de Langton ; on y lit: Item Summa Magistri Stephani quondam scilicet quedam theologice Cantuariensis, archiepiscopi questiones ab eodem determinate. Une autre recension de ces Questiones de Langton, le recueil anonyme contenu dans le ms. lat. 14526 de la Bibl. nat. (ff. 254-433), fait debuter toutes ses Questiones par la formule : Hodie disputatur, ou : Hodierna nos questio est. Dans nous lisons au f. 91 °: De convenientia Questiones Abendonensis liorum haptismatum... est questio hodierna. Enfin le mot disputatio lui-meme est applique a une de ces questions, f. 84° : Queritur 1. S. THOMAE AQUINATIS. QaaestionesDisputatae,Paris, 1925,p. 5. « A ma cotmaissance, les erudits et les histortensne se sont pasencorerendu comptede l'originede ces collectionsde questionseparpillees,auxquelleson donneparfois, tres improprement, le nom de Sentences. En realite,noussommesicien presencede la premiereforme delaleconde theologiemGdievale. Etleimpliquela lecture ef ['interpretationdu texte de la Bible, avec adjonction de questions occasionnelles, prisesdans tout le domainede la sciencesacree,mais plus specialementdans celuide la theologie». 2. ParisBibl.nat. Nouv. acq. lat. 314,f. 76 : «Scripsitetiam questionessuas, quas in scolis suisdisputatas determinavitParisius.* — T. II 12 Maudonnet Melanges
G. LACOMBE
178
fuit in disputatione autem circa illud quod relictum superiorly des Questiones Abendonenses Une autre citation peut s'expliquer b dans le meme sens; on y lit f. 100 :« Determinato de penitentia secundum est... » Ainsi done pour les quod est virtus, dicendum ci-dessus Fhypothese du P. Mandonnet recueils de questions se trouve prouvee. Ne peut-on pas voir dans la plupart des sommes du temps la reorganisation de theologiques logique et materielle ces questiones determinate ? C'est ce que feraient cersoupconner taines formules employees dans sa Somme, par Magister Martinus comme s'il y avait incorpore quelque determinatio magistrale qui le satisfaisait \ Cette reorganisation semble avoir ete tentee par du ms. 57 de S. John's le rubricateur College, Oxford, pour les Questiones de Langton 2. comme b) Qu'il y ait une relation entre la lectio et la disputatio, Favait suppose le P. Mandonnet, c'est ce dont nous trouvons la sur les ff. preuve dans le ms. 14443 de la Bibl. nat., qui contient 413-433 un commentaire de Langton sur la Maior Glossatura du Lombard. II faut dater cet ouvrage de 1200-1203. II a ete ecrit avant les Questiones (al. Summa) du meme, car elles le citent. Son outre le caractere litteral et theologique de FexSgese importance, c'est que nous y trouvons de Langton, textuellement des questions dans le recueil des Questiones. Bien que ces entieres reintroduites recherches soient juste commencees on a deja constate au moins six questions dans le commentaire sur le Lombard et identiques dans la Somme de Langton. C'est precisement une collection de questiones pareilles a celles de Langton que nous avons dans notre recueil, pareilles non seude suite dans Fordre des questions lement mais par le manque traitees et par la technique par les matieres egalement employee.
VI avons vu que nos Questions s'intitulent: Questiones AbenAbaandonensis. Que veut dire Abendonensis, ou Summa Magistri donensis ? Nous
1. Cambridge.S. John's Collegems. 57. Hie disputatur circa scientiam et prescientiam, f 13 a. — Hie disputatur circausumet fructum, f 11 d. — Hie disputatur circalatriam et duliam, f 12 b. 2. LACOMBEG. Thequestionesof CardinalStephenLangtonin Thenew Scholasticism,t. III. <$929),p. 11.
LA SUMMAABENDONENSIS
179
du Moyen Age de distinguer On sait 1'habitude les personnes par le nom de leur ville natale ou de leur par leur lieu d'origine, aux ouvrages ecrits. eveche. Les copistes ont etendu cette pratique de des anciennes Prenons par exemple le Catalogue Bibliotheques et de Douvres x. Nous y trouvons : Summa AntissioCanterbury d'Auxerre de Guil; Summa Parisiensis, dorensis, de Guillaume Gallo ; Summa laume d'Auvergne ; Expositio Vercellensis, deThoma de Bernard de Robert Balbi; Compotus Lincolniensis, Papiensis, Grossetete. de conclure II semble done naturel Abendonensis que Summa les questions doit designer composees par un maitre originaire Quel maitre du XIIIe siecle 2, petite ville pres d'Oxford. d'Abingdon est originaire ? II n'y a pas embarras du choix ; il d'Abingdon Rich, ne a Abingdon, qui fit ses n'y en a qu'un seul, S. Edmond fut nomme etudes a Paris, enseigna a Oxford, se retira a Salisbury, de Canterbury en 1233, et mourut en odeur de saintete archeveque de refaire Farticle de en 1240. Nous n'avons aucune intention YHistoire Litteraire 3 sur S. Edmond Rich. Nous voulons seulement dire qu'on trouver dans cette rubrique : pourrait enigmatique une indication S. Questiones Abendonensis, que le scribe croyait de cet ouvrage. Edmond Rich l'auteur
VII Si S. Edmond en est veritablement il faut en dater la l'auteur, conavant 1240, peut-etre avant 1233, car aurait-on composition a l'archev§chi tinue a Fappeller Abendonensis apres son elevation de Canterbury ? cette date ? ou soutient-elle La critique interne affaiblit-elle a la fois Summa a) On doit noter que notre ouvrage s'intitule et Questiones, comme l'ouvrage Cela denote analogue de Langton. moitie de la premiere moitie du XIIIe siecle; dans la deuxieme ce siecle le mot Summa fut reserve pour les ouvrages ou les doctrines sont organisees par livres et logiquement. b) Nous avons
deja fait remarquer
que ces questions
se trouvent
1. JAMES(M. R.), AncientLibraries ot Canterburyand Dover.Cambridge1903,p. 128; Ibid., p. 282; Ibid., p. 91. Ibid., p. 68. ibid., p. 321. 2. CASSEL'S Gazetteerof GreatBritain and Ireland, 1.1,1894Abingdon.N. Berkshire. 6 miles lrom Oxford; 3. T. XVIH, pp. 253-269.
180
G. LACOMBE
du commencement du XIII* groupees avec une serie d'ouvrages siecle ; et que sur la marge d'un de ces traites est griffonnee la minute d'un acte date de 1240. c) Les Questiones Abendonensis sont precedees d'une table (f. 75) n'a pas ete faite sur notre ms. mais recopiee qui, croyons-nous, En voici la raison : La table telle quelle sur un autre exemplaire. donne plusieurs dans une forme qui ne pouvait questions pas naitre du texte ; elle dit par exemple : Utrum omnia que sunt sint in ipso essentialiter, mais le texte donne au r. 108 °: sint in ipso eternaliter. La table donne : An alique aque sint supra celum stellatum, mais le texte, au f. 109 d : Queritur de celo cristallino vel celo aqueo. La table ne donne pas toujours les questions dans Fordre ou elles sont copiees : Utrum vi circumcisionis conferatur gratia, et aussi: Si deleiur originate per gratiam, queritur utrum per gratiam universalem seu particularem (f. 93*) sont placees dans la table si le apres deux questions ecrites sur le f. 93 b. Cela se comprend scribe a recopie la table d'un exemplaire un peu different. Or cette table debute par une question : de confessione, que sa £crite d'une main place pourrait faire croire etrangere a l'ouvrage. extremement fine et abreg6e, elle occupe la moitie de la premiere colonne du f. 75a, la table le reste du f. 75 r et le verso. Si de confessione ne faisait pas partie de la serie d'apres la table recopiee, le scribe ne Faurait-il pas laissee de cote comme sans lien avec le reste ? Faisons une hypothese les comment pour essayer d'expliquer choses se sont passees : Nous savons que les scribes ont eu au moins deux textes de ces anime questiones devant les yeux ; la 2e copie du de passibilitate Christi et Ade au f.TIO le prouve par ses variantes. On peut supposer que le premier scribe a debute d'apres un ms. sans table ; il a Laisse la le question : de confessionne, apres avoir commence son travail. Un autre scribe a continue la copie mais sur un autre le parchemin, au lieu ms., cette fois avec table. Pour economiser de barrer la question de confessione, il a pu simplement la faire suivre par la table, a la fin de laquelle il a debute par la 2e question, et non par celle de confessione. car cette question est seule a nous donCela est tres important ner une indication assez precise de sa date. Au f. 75a, on lit: « Ad illud quod peccata redeunt essentiam redeunt, etc., si secundum dicunt quod per penitentiam non omnino removentur, sed tegun-
LA SUMMAABENDONENSIS
181
tur quasi. Cum autem iterum peccatur, velamen illud removetur. reconfiteri sed debet dicere : Prius Et credo quod non tenetur iniuncta fuit quam libenter peccavi, sed confessus fui, et penitentia sit quod quilibet in anno semel faciam. Si etiam novum preceptum nondum enim confiteatur, tenetur, quia iam non sua, translata sunt, ut dicitur XII secundi Regum de peccato David : Dominus te. » peccatum.a quoque transtulit On voit facilement que cette question a ete composee assez peu de temps apres le IVe concile de Latran, qui, en 1215, reforma la de l'figlise. discipline penitentielle Si on r6unit
toutes ces indications, il en ressort que nous avons dans ces deux series de questions du ms. 9 E. XIV probablement du Musee Britannique des questions (ff. 75-117) les determinationes devant S. Edmond disputies Rich, dont la premiere semble &tre a 1215. On ne peut rien affirmer de certain quant peu posterieure a la nature des ressemblances entre ces deux series, mais elles prouvent que le tout est du meme auteur. Catholic Universityof America.
G.
LACOMBE.
fiTIENNE
LANGTON
VERSIFICATEUR
« Dans le domaine des lettres », a ecrit le P. MANDONNET, au sujet de la civilisation du Moyen-Age, «Ie monde romain avait verse avec la survivance de sa langue, des ecrits pedagoa l'apport, de poesie et. d'elogiques, et surtout des modeles de rhetorique, surtout au quence, ce qui donna a la premiere culture midievale, XIIe siecle, un cachet humaniste destine a disparaitre sous Faction au XIIIe siecle)) 1. de la seconde entree d'Aristote, Etienne Langton 2, Un des maitres les plus etudies aujourd'hui, fils de ce XIIe siecle par la naissance, se montre aussi fils de ce Bien qu'il ait ete le commentateur le siecle par ses gouts litteraires. plus fecond de son epoque, il n'a pas neglige de suivre la tradition de Hildebert de Lavardin. Comme ses contemtheologico-poetique il est sinon poete porains Alain de Lille, Pierre Riga, Prevostin, du moins versificateur parfois eiegant. On constate dans les ecrits de Langton une connaissance assez de la latin, venue il est vrai, beaucoup profonde du vocabulaire Vulgate et de S. Augustin, mais aussi en partie des poetes classiques. On trouve dans sa Somme la mention de Stace et d'Apul6e 3, et il donne, sans en indiquer la provenance, des bribes de FArt d'Horace 4. Poetique Son oeuvre est encore tout entiere manuscrite ; on saura mieux lorsqu'elle sera publiee, ou seulement plus etudiee, jusqu'ou s'etendaient ses lectures. C'est par hasard que nous avons note, dans son avec quel soin il faisait Commentaire sur YHistoria Scholastica, latine a ses eleves ; il dit dans le respecter la bonne accentuation 1. Siger de Brabant. Louvain, 1911, p.4. : Grundrissder Geschichte der Philoso2. Cf. la bibliographiedonnee dans UEBERWEG phic ed. GEYER,Berlin,1928,p. 712. Lui ajouter: POWICKE (F. M.).StephenLangton,Oxfond, 1928,in 8°, pp. VIII-227.The Questionesof CardinalStephenLangton,serie d'articles et LANDGRAF dans The NewScholasticism,Washington.D. C Vol. Ill, janv. par LACOMBE avril 1929(a suivre), — LACOMBE. Noteson the commentariesof Cardinal StephenLangton dansle 5e volumedes Archivesd'histoiredoctrinaleet litterairedu MoyenAge,Paris, 1930(k paraitre). 3. Oxford, Bodl. Laud. misc. 80, f. 132\ 4. Oxford, Bodl. Laud. misc. 80, f. .129*'.
184
MARTHEDULONG
sur Fceuvre du quatrieme jour de la creation 1: «.Pansichapitre illius dictionis»; et lenos id est tola serena; produc penultimam huius nominis producitur ; un peu plus bas : «teredones, penultima teredo, teredinis, penultima correpta, est ipsa ligni putredo ». de ses en meme temps que l'exemple Sa formation humaniste, avait done eveilie en lui le gout de la poesie latine, contemporains, malheureusement et Favait entraine dans une oeuvre poetique, et dont nous allons essayer de donen partie perdue, ou contestee, ner un apercu. de Canter1) On trouve dans Fancien Catalogue des manuscrits bury College, Oxford a, la mention d'un poeme de Langton intitule sur le theme, tres populaire au Moyen Age, de Fceuvre Hexameron, des sept jours de la creation. Leland 3 avait connu cet ouvrage. de Manchester, M. W. A. PANTIN, de FUniversite qui a fait des sur le sort des mss. de Canterbury recherches exhaustives College les traces. II semble bien qu'il faut a Oxford, n'en a pas retrouve considerer ce poeme comme perdu. 2) Vaut-il la peine de parler de quelques vers griffonnes sur le f. 303 du ms Ashmole 796 de la Bodieienne *, en face desquels une lis commencent : Stertimus indomain du XVe a ecrit : Langton. Nous donnons ceci sous benefice d'invenmitum quod dispandare. taire. dans son Stephen 3) Le Prof. POWICKE a publie dernierement 5 un : Documenta Langton poeme de 7 strophes de 10 vers intitule Clericorum dont Fincipit est : Non te lusisse pudeat et qui est conserve par le ms. 57 de la Bodieienne (f.66v); Langton y fait le portrait du bon clerc. un a compose un Psalterium e'est-a-dire Marie, 4) Langton compoeme de 150 strophes, dans chacune desquelles se trouvent bines une allusion, souvent assez vague, a un passage de chacun des Psaumes, et un compliment a la Vierge 6. Cette forme de coma Langton, on a de ces psauposition n'est d'ailleurs pas particuliere 1. Paris, Bibl. nat. lat. 14144,f. 116. 2. JAMES (M.R.), AncientLibrariesofCanterburyandDover.Cambridge.1903,p.172,n°270. 3. LELAND, Itinerary in England,ed. Lucy Smith, parts VI-VIII. London, 1909,p. 39. 4. BLACK (W. H.), A catatogueof the mss bequeathedto the Universityof Oxfordby Elies Ashmote.Oxlord, 1845,col. 423. 5. Op. tit., p. 205. 6. Op. eft., p. 46.
ETIENNELANGTON VERSIFICATEUR
185
tiers de S. Anselme, de S. Edmond Rich, de S. Bonaventure. Plus tard la seule et unique ressemblance avec le Psautier deviendra Nous renvoyons la division en 150 strophes. sur cette matiere a DREVES qui dit que l'ouvrage de Langton a ete publie une premiere fois en 1579 a Tegernsec et qui le reedite dans ses Analecta Hymnica \ II en connait 16 mss. dont certains donnent l'ouvrage a S. Augustin., a S. Bonaventure ou a Albert le Grand. II en existe encore un autre ms. sous le n° 11-1060 de la Bibliotheque Royale de Bruxelles, a qui provient de la Collection de Sir T. Philipps Cheltenham. L'incipit du Psalterium est: Ave Virgo virginum, et la strophe 150 finit : Servos tuos munerans
Parens, absquepari, Dono libertatis.
N'est-ce pas de ce poeme qu'il s'agit dans la donation faite par de Salisbury 2 le 2 Juin 1327 Henry de la Wyle a la Cathedrale sous le terme : Item breviarium secundum Stephanum de Langton ? car a la fin de ce Psalterium etaient parfois 4 quatrains sur le Magnificat, le Nunc Dimittis, le Benedictus et le Te Deum, ce qui de l'avoir fait qualifier de Breviarium. permet attribuer a Langton bien connue : Veni 5) Doit-on Fhymne Sancte Spiritus ? C'est ce qui semble bien etre prouve maintenant, si on tient compte d'un passage de certaines Distinctiones publiees Solesmense 3. On sait par le Card. PITRA dans son Spicilegium etaient ces distinctiones : une sorte d'enumequel genre d'ouvrages ration par ordre alphabetique des mots de l'ficriture et du vocabulaire theologique, avec parfois un schema, parfois un petit develes diverses acceptions dans lesquelles le mot indiquant loppement peut etre pris. Ces distinctiones furent tres a la mode a la fin du XIIe siecle. L'ouvrage en question est du a un religieux anglais bien informe, contemporain de Langton, qui cite Pierre le Chantre Neckam (III. 454) et tres souvent le poe( II. 98. 128), Alexandre te Laurence de Durham. Dans la distinctio sur le mot mater, il est amene a parler du S. Esprit comme de la mater Ecclesie par qui FlSglise est protegee, conseiliee. « C'est, ajoute-t-il 4, ce que dit Maitre Etienne Langton, archeveque de Canterbury, dans la noble sequence qu'il composa sur le S. Esprit : 1. DREVES(G. M.), Psalteria Rythmica: GereimtePsaltieren des Mittelalters.(Analect* HymnicaMedii Mvi, t. XXXV-XXXVI).Leipzig,1900,pp 153-171. 2. HistoricalMss. Commission.VariousCollections,t. I, 1901,p. 376. 3. PITRA,Spicilegium Solesmense,1855, t.. II, pp. XXVI-XXVHI, et t. Ill, pp. 452487. Cf. POWICKE, ibid., p. 48. 4. PITRA,op. cit., t. Ill, p. 130.
MARTHEDULONG
186
Consolator optime, Dulcis hospes anime, Dulce refrigerium.» est done tres Langton belles hymnes de Ffiglise,
probablement et cela merite
d'une l'auteur des d'etre mieux connu.
plus
1207, f.77, de Magdalen 6) Dans le ms.Pepys College, Oxford \ se trouve un poeme de 36 lignes, sur le mepris du monde, qui est attribue a Langton II debute : Cum sit omnis par le rubricateur. de Migne a caro fenum. II en existe une edition dans la Patrologie est la presente comme la continuation d'un mais notre poeme Die homo cur abuteris. poeme qui serait de S. Bernard et debuterait: 3 a fait voir est due au Haureau a S. Bernard que Fattribution et n'est soutenue libraire Felix Baligault par aucun mss. Le poeme est presente comme un tout dans le ms. Egbert 374 f. 27 du Musee et comme etant de Philippe de Greve. Mais beaucoup Britannique de mss. en revanche presentent le Cum sit omnis caro fenum comme un ouvrage 4. L'attribution a Philippe de independant, anonyme Greve pourrait etre reservee au debut de la piece publiee dans la et les 36 lignes en question laissees a Langton, Patrologie jusqu' a preuve du contraire. 5 . 7) Miss Kate Norgate dans le Dictionary of National Biography mentionne un Carmen de Contemptu mundi de rappelle qu'Oudin conserve dans un ms. de Lambeth Palace. Elle ajoute Langton encore a Lambeth sous le n° 371 qu'il semble perdu. II est cependant et on peut le voir d'apres le detail du Catalogue 6, mais on ne de cet ouvrage a la table. L'incipit est : Cartrouve pas mention tula nostra Ubi portat dilecte salutes. II est vrai que ce poeme est attribue clairement a notre auteur mais malheureusement par le ms. de Lambeth, pour cette attri1. JAMES(M. L.), A DescriptiveCatalogue of the Library of Samuel Pepys (part III). London, 1923. 2. P. L., t. 184, col. 1315. 3. HAUREAU (B.), Des poemeslatins attribues a S. Bernard. Paris, 1890, (Extr. du Journal des Savants), pp. 28-29. 4. Le ms.39 d'Evreux;un ms.de Vienne d'apres DENIS,CodicesManuscripti TheologiciBibtiothecaePalatinae Vindobonensis.Vienne, 1793, vol. I col. 1271 ; un ms. de Norvege d'al'a publie dans Latinska.Sanger, t. IV, p. 1. pres lequel M. KLEMING 5. Dictionaryof National Biography(a Langton) : « In Leland's days Canterbury College, Oxford, possesseda poem in heroic verse called Hexameron,and Oudin mentionsa Carmende Contemptumundi amongthe mss. at Lambeth. Both of these seem to be now lost.» 6. Catalogueof the ArchiepiscopatMss. in the Library at LambethPalace. London, 1812.
ETIENNELANGTONVERSIFICATEUR
187
45a autres mss. bution, il existe, outre celui de Lambeth, quelques de cette oeuvre, et pas un ne la donne pour un poeme de Langton. a Bernardus, abbas Cla8 ou 9 Fattribuent quelques-uns ajoutent: a jean de Garlande, un autre au pape revallensis, 2 mss. Fattribuent Ceiestin, et une glose d'un autre au pape Damase. La grande majoD'ailleurs nous ne pretendons rize des mss. est anonyme. pas conun certain nombre a ceux que naitre tous les mss. Nous en ajoutons dans son article : Des poemes latins attribues a S. donne Haureau sans laisser de doute, qu'aucun Bernard, 2 dans lequel il demontre, II ne connaisde ces auteurs n'a pu composer le poeme en question. a Langton. Sa conclusion incline a voir en sait pas Fattribution auteur du Cartula presume nostra, le moine clunisien Bernardus, Bernardus Morlacensis, poete, mort vers 1140, qui fut souvent conet a qui Fattribue une edition de fondu avec l'abbe de Clairvaux 1610 ». Nous avons vu les mss. de Paris, celui de Bruges, ceux de la Brera, et retenu ce que nous avons pu voir dans les celui de la Vaticane, de la date des autres. Une grande catalogues partie des mss. est sur papier du XVe siecle. Les mss. les plus anciens sont du XIIs et sont anonymes (sauf le Bibl. nat. lat. 3562). Mais il va sans dire que nous ne pouvons avanpas vu tous les mss. nous-memes, n'ayant cer que sous benefice d'inventaire que le ms. de Lambeth parait le plus ancien. L'ecriture montrerait les caracteres de la fin du XIIe, a un scribe age qui a mais il faut croire que nous avons affaire de sa jeunesse car la rubrique garde les habitudes qualifie deja 1. Sous le nom de Bernardus la donncnt les mss. Paris Bibl. nat. lat. 3562; Mazarine 996 (la rubrique dit: secundumBernardum, ut aliquibus placet); Mont Cassin 227 ; Rome. Vat. Chig.lat. L. IV. 106;Milan, Brera A. D. IX. 25; Munichclm. 7678, 4409et 4413;un ms. de Copenhagueque, d'apres les Initio de Haureau, on trouvera dans Die Resteder Bordesholmer Bibliothekin Kopenhagen(VETZEL) p. 190 ; sous le nom de Jean de Garlande le ms. 360de Leydeet d'apres Montfaucon(II col. 1286)len° 137de S. Benigne de Dijon ; sous celui de Celestinuspapa le Bibl. nat. lat. 10734, et de Damasippus papa la glose du Bibl. nat. lat. 8207.— Sont anonymes les mss: Paris Bibl. nat. lat. 3549, 8023,8460, 8491, 11344,14176, 15155,15160, 15161; fr. 401 ; Mazarine 1343; Cambrai 250 (240); Charleville106; Rouen 670 (A.592); Saint-Omer 115 ; Troyes 663 ; Bruges 547 ; Laurent. Plut. LXXXXI sup. cod. 4; MilanBreraA. D. IX, 14;Munich 4416 et 11804; Giessen64; Vienne 4924et 4548; Vienne(Endlicher)303. —Cf.DENis:Cod.mss. theol. Vind. I, 373, et 628.— Cf. le catalogue de la Bibl. Canonicianaa la Bodlienne, col. 44, et 314. — un ms. est signal^ dans la bibl. Libridans le Neues Archiv,t.IV, 1878 p. 618.—MORELLI. Mss Latini bibliothecaeNanianae Venetiis 1776n° CXVI en signaie un a Venise. Nous avons trouve dans les tables du fonds Additionaldu Musee Britannique 2 exemplaires sous le n° 6447 et 10415. Un depouillenient methodique des catalogues en ajouterait sans doute beaucoup. 2. Op. cit., p. 1-8. 3. Edition par Eilhard LUBINa Rostock. On voit plus bas que ce poete est deja l'auteur d'un autre de contemptumundi debutant; Hora novissima,et de pres de 300 vers.
188
MARTHEDULONG
Iitienne
; ou bien il faut supposer que la Langton de Cantuariensis rubrique a ete ajoutee posterieurement. Beaucoup de mss. donnent a la suite de notre poeme, sans separation, tout ou partie d'une serie de 400 vers environ commengant: In re terrena nichil est aliud nisi pena 1, et finissant: Et bene gaudebunt quia gaudia fine carebunt. Haureau (ibid. p. 9 ss.) distingue dans ce tout plusieurs petits poemes parmi lesquels il croit en rede Marbode. Le Cartula nostra doit gtre bien separe de connaitre ces vers. Dans quelques mss. aussi notre poeme finit normalement, mais on lui a incorpore de violentes diatribes contre les femmes empruntees soit au In re terrena (cf.dans Bibl. nat. lat.15155 le vers: Femina res fragilis, lubrica, res puerilis et autres) soit a Hildebert dans ses et : Quam nopoemes : Quam periculosa sit mulierum familiaritas, civa sint sacris hominibus femina, avaritia, ambitio 2 (vers introduits par le ms. de la Brera AD. IX. 25) 8. 1. Citonspar exempleles mss. Bibl.Nat. lat. 8460,8491,3549,14176,15155. 2. Cf. HAUREAU, Les Melangespoeliquesd'Hildedert de Lavardin, dans Noticeset Extraits des mss.,t XXXVIII, 2° partie, p. 363. 3. Ibid. p. 365sur le poemeintitule: Quamnocivasint sacris hominibusfemina,avaritia, ambitio, qui debutei Plurima cum soleant sacros everteremores Altiusevertuntfemina,census,honos. Le supplementintroduit par le Brera AD. IX. 25. donne ces vers jusqu'a : Hippolytum loseph.Ce supplementdonne ensuite des verscites par Haureau, ibid., letho,compedibusque commed'Hildebert: Femina mentepari vita spoliavit Uriam Et pietate David et Salomonemfide. Femina mentegerit, lingua probat, actibus implet; Quo lex,quopopulus,quo simul ipsa ruit. Femina fetida, femina sordida, digna catenis, Mens mala conscia,mobilis,impia, plena venenis, Horrida noctua, publico ianua, semita trita Igne rapacior, aspideseviorest tua vita. Viperapessima, fossa novissima,nota lacuna, Omnia decipis, omnia suscipis, omnibusuna. Crederequi Ubivult, malasunt sibi multaparata. O miserabilis,intollerabilis,insaciataI Viennent ensuite dans la m^meinterpolation ces vers que nous n'avons pu identifier: Ergo reverameretrixest dicta cimera, Parte leoprima, mediocaperest,anguis in yma. Nee se tractari nee se dimittetamari Si careasdonis, ideo pars prima leonis Non te delectet.Medio caper est quia fetet. Anguis ad extremumquia devoratomnia demum. Omnibushecdico ne se subdant inimico, Ne subplanteturqui captus in his retinetw. Nam qui tardabit, neese servireparabit, Heu, male deceptus,iorquebiturigne receptus. Le poeme, debarrassede cette addition, a un certain ton de gravite et d'austerite, mais avec beaucoupde mesure.
ETIENNELANGTON VERSIFICATEUR
189
L'ceuvre contenue dans le ms. 371 de Lambeth se trouve dans la de Migne % avec variantes la Patrologie quelques (la variante Raynalde au lieu de dilecte au premier vers) car Migne reproduit, avec l'edition de Mabillon 2, le ms. Vat. Chisianus L. IV 106. Avant de reprocher au poete quelques vers un peu « bouche trou » on doit tenir compte de la difficulte h composer dans le rythme qu'il avait choisi. Les vers du debut riment deux a deux par le dernier du vers : mot et par un mot a Finterieur Cartula nostra Multa videbis
Ubi portal, dilecte, salutes. ibi si non hec dona refutes.
Le vers 9 et suivants ne riment pas deux a deux mais le dernier du vers : mot rime avec un mot dans Finterieur Menti Environ
sincere
possunt
26 vers apres
hec verba placere ;
commence
un autre
rythme
:
Mors
resecat, mors omne necat quodcumque creatur. Magniftcos premit et modicos, cunctis dominatur. Plus loin les premiers types reviennent. 11 est vrai que ce rythme a ete employe par le poete mal connu Bernardus Morlacencis dans son De contemptu mundi 3; en voici par vers : exemple les premiers Hora novissima, tempora pessima sunt, vigilemus. Ecce minaciter imminet arbiter ille supremus. Mais il n'est
pas sur qu'il ait ete le premier
a Femployer,
et il a
1. Tome 184, col. 1313. 2. MABILLON, S. Bernardi opera omnia. Paris, 1667. 3. L'editionla plus recenteest celle de WRIGHT (Thomas): The anglo-latinsatirical poets, t. II. Cepoeme,quel qu'en soit l'auteur, eut plus de succesen Angleterrequ'en France ; sa traduction est chantee dans l'£glise Anglicane; les vers i Urbs Syon aurea, patria lactea, cive decora, Omnecor obruis, omnibusobstruis,et coret ora. Nescio,nescio,que iubilatio, lux tibi qualis Quam socialia gaudia gloria quam specialis... Ierusalemthe golden ont donne Withmilkand honey blest...etc cf. HASKINS (C H.), Therenaissanceof the twelfthcentury.1927,pp. 169-170.
190
MARTHEDULONG
Aucun mss., semble-t-il, ne lui eu sans doute des imitateurs. attribue le poeme contenu dans le ms. de Lambeth dont Faffirmation ne doit pas etre rejetee si vite. une etude plus approfondie Nous ne pouvons ici que souhaiter des mss. de ce poeme qui semble avoir ete tres repandu au Moyen Age. Marthe DULONG. Archiviste-Paleograpne.
GUGLIELMO E
D'AUVERGNE
L'UNIVERSITA DAL
DI 1229
AL
PARIGI
1231
i Guglielmo d'Auvergne, Farguto vescovo di Parigi che amd la parola e il vino frizzanti senza cessare di essere timorato di Dio l, citeneva a pensare con la sua testa. Talvolta anche faceva di sua testa : ne perdeva il buon umore, se gli succedeva di pagare di sua borsa. 1. Noel VALOIS, Guillaumed'Auvergne,Paris, Librairie AlphonsePicard, rue Bonaparte, 82. 1880.A pp. 154-156e riportato il seguenteraccontofatto da S. Luigi IX Re di Francia a Joinvilleche lo conservonella sua storia di S. Luigi. II ValoissegueI'edizionedel De Wailly (1874): alia quale m'attengo io pure. L'edizioneparigina del 1761 (p. 10-11)ha qualche variante: pero di nessunaimportanza.Ecco dunque il racconto. « II me dist que li evesques Guillaumesde Paris li avoit contei que un grans maistresde diviniteiestoit venusa li, et li avoit dit que il vouloltparler a li. Et il li dist: «Maistres,dites votre voslentei».Et quand li maistres cuidoit parler a I'Evesque, commencaa plorertrop fort. Et li dvesquesli dist: «Maistres,dites, ne vous desconfortespas ; car nulz ne puet tant pechterque Diex ne puet plus pardonner.»Et je vous di, sire,dist li maistres; je n'en puis maissi je pleur; car je cult estre mescreans,pour ce que je ne puis mon cuer ahurter a ce que je croieou sacrement:de l'aute!,ainsicommeSainteEsglisel'enseigne; et si saibienque ceest de temptacionsl'ennemi». Maistres,fist li evesques,or me dites, quant 11ennemisvous envoieceste temptacion,se elle vous plait». Et li maistresdist: «Sire, mais m'ennuietant commeil me peut ennuier». Or vous demant-je,fist li evesques,se vous penriesne or ne argent par quoy vous regeissiezde vostre bouche nulle riens qui fust contre le sacrementde l'autel, ne contre les autres sains sacrementsde l'Esglise.«Je, Sire, fist li maistres,sachiezqu'il n'est nulleriens oumondeque j'cn preisse;aingoisaimeroiemiex que on m'arachasttouz les membresdu cors,queje le regeisse». Or vous dirai-jeautre chose,fist li evesques.Voussavezque li roys de Franceguerroie au roy d'Engleterreet savez que li chastiausqui est plus en la marchede aus dous, c'est la Rochelleen Poitou. Or vousvueilfaire une demande: que si li Roy vous avoit bailliela Rochellea garder,qui est en la male marche, et il m'eust baillee le chastel de Montleheria garder, qui est ou cuer de Franceet en terre de pais, auquel le Roys deveroitsavoirmeillour grei en la fin de sa guerre, ou a vous qui averiesgardee la Rochellesanz perdre, ou a moy qui li averoiegarde le chastielde Montleherisans perdre ? «En non Dieu,sire, fist li maistres, a moy qui averoie gardee la Rochellesanz perdre ». Maistres, dit li evesques,je vous di que mes cuersest semblablesau chastelde Montleheri; car nulle temptation ne nulledoute je n'ai dou sacrementde l'autel. Pour laquel choseje vous dis que pour un grei que Diex me sait de ce queje le croy fermementet en pais, vousen sait Diex quatre, pour ce que vous li gardezvostrecueren la guerrede tribulation,et avez si bonevolenteienversli que vouspour nulle riens terrienne, ne pour meschiefque on feist dou cors, ne le relenquirife.Dont je vous di que soiestouz aaises; que vostre estaz plait miex k Nos'treSignouren ce cas, que ne fait li miens».Quant li maistres oy ce, il s'agenoilladevant l'evesqueset se tint bien pourpaie ». editionde M.de Wailly,1874,p. 26). (JOINVILLE,
192
A. MASNOVO
verve est mordante, Scrive il Valois:«Sa quand il est aux prises avec le chambrier. Cet important personnage, qui se nomme messire Jean de Beaumont, dine a ses cotes et entame ainsi la conversation :«A quoi sert Feau qui est sur votre table, si vous n'en melez jamais a votre vin » ...Cette eau, repond-il, remplit justement le meme service a ma table que vous a la Cour du Roi«... Est-ce a dire que je ne serve a rien, seigneur ?- Au contraire. Quand vous etes au palais, si un prince ou un comte veut elever la voix, aussitot vou sie chapitrez severement et vous le faites taire. Si un chevalier ou quelque autre parle trop librement, vous le rappelez a Fordre et vous lui fermez la bouche. De meme, si mon vin d'Angers de Saint Pourcain ou d'Auxerre voulait me faire le moindre mal, j'aurais recours a Fesde cette bouteille d'eau, et le vin perdrait au meme prit contrariant sa violence 1. » . instant ** * Nel febbraio del 1229 Funiversita parigina entro in gran fermento. Un certo giormo di carnevale gli studenti, venuti a rissa con borne avevano date e presse : in comghesi nel faubourg Saint-Marcel, plesso, piu prese che date. II di dopo la lotta ci furono rappresaglie In seguito a cid entro in scena la polizia per da parte degli studenti. ordine della regina madre Bianca di Castiglia. La brutalita usata fu tale che ebbero a morirne vari dalla polizia nella circostanza non avevano avuto ne arte ne parte. studenti, i quali nell'affare Mathieu Paris, inglese, ma assai pratiCosi narra il contemporaneo co delle cose di Francia e, in specie, di Parigi 2. Di qui fermento e 1. Noel VALOIS, Ibid., p. 147. La conversazionee tolta dalle « Anecdotes hystoriques d'lStiennede Bourbon• publieespar M. Lecoyde la Marche,Paris, 1877,p. 389. PARISIENSIS 2. MATHEI Opera.Historiamajor, Londini,1640, p. 354: sotto l'anno 1229. s Eodemanno feriasecundaet tertia ante cineres,quibus solent diebusclericischolaresludis vacare, exieruntquidamclericiab urbe parisiacensiversussanctum Marcellum,propter aeris commoditatem,ut ludis ibi intenderentconsuetis.Quo cum pervenissentet in ludis componendis aliquandiuse recreassent,inveneruntibi casu vinum optimum in taberna quadam et ad bibendumsuave.Ubi,inter clericospotantes et cauponesdepretio vinicontentionesuborta, coeperunt ad invicem alapas dare et capilloslaniare, quousquehomines villaeaccurrentes cauponesliberaveruntde manibusclericorum: sed et vulnera repugnantibusclericis infligentes,benefustigatos et egregleeos in fugamcompulerunt.Illiautemlaceratl in civitatem revertentescommoveruntsodalesin ultionemsuam.Qui, in crastinocumgladiiset fustibus ad Sanctum Marcellumvenienteset domum cujusdamcauponisviolenteringredientes, vasa omniavinalia confringentes,vinum per domuspavimentumdiffundunt.Et procedentes perplateas,quoscumqueinveneruntvirosaut miilleresacriter invadunt,et, plagisimpositis, semivivosrelinquunt. Prior veroSancti Marcellicumtantam hominibusinjuriamcognovisset illatam quos defenderetenebatur, querimoniamcoram Legato et Episcopoparisiensi deposuit : qui simul ad reginam, cui tunc regni dispositiocommissafuerat, properantes, rogabant earn ut talem injuriampraeciperetvindicari.At ilia, muliebriprocacitate simul et impetu mentis agitata, praepositiscivitatis et quibusdamruptariis suis dedit illico in mandatesut sub omni celeritatearmati ab urbe exeunteshuius violentiaeauctores, nulli parcentes, punirent. Illi autem, qui proni erant ad omnemcrudelitatemexequendam,portas civi-
E L'UNIVERSITA DI PARIGIDAL1229 AL 1231 GUGLIELMO D'AUVERGNE
193
sciopero universitario degli scolari e dei professori con minaccia di abbandonare Parigi, se giustizia non fosse stata fatta entro un mese dalla prossima Pasqua \ II mese decorse inutilmente. Non si vescovo puo dire che in queste circostanze "Guglielmo d'Auvergne, di Parigi e confessore di Bianca di Castiglia, abbia dimostrato simEgli si astenne, non meno della regina madre, patia per Funiversita. : anzi vide con piacere il dissidio, e, londal far opera di conciliazione tatis cum armis egressi invenerunt extra urbis maeniaclericostnultos ludis intendentes : qui in violentiapraefata nullam penitus culpamhabuerunt... Qui enim seminariumtumultuosi certaminismoverunt erant de partibus conterminisFlandriae quos vulgariter Picardos nominamus.Sed hoc non obstante Iictoresin eos irruentes, quos inermesviderant et innocentes,aliosoccideruntaliosvulneraveruntatque aliosplagisimpositisspoliantesimmisericorditertractaverunt. Quidamvero ex eis per fugam evadentesin vineiset cavernislatitabant. Inventi sunt autem inter vulneratos duo clerici divites et magnae auctoritatis interfecti, quorum unus erat genere flandrensis et alius natione normannus. Huius autem transgressionnis enormitas cum ad aures magistrorum universitatis pervenisset, convenerunt omnes in praesentia Reginae et Legati,suspensisprius lectionibuset disputationibus universaliter: instanter postulantes de tall injuria sibi justitiam exhiberi. Indignum enim sibi videbatur quod, tam levi nacta occasione,quorundam contemptibillum clericulorum transgressio in praejudicium totius redundaret Universitatis: sed poenam daret in ultione qui culpam perpetravit in transgressione.Sed cum tandem omnimoda eis justitia tam a Regina et Legatoquam ab Episcopocivitatis denegatafuisset, facta est universalis discessiomagistrorum et scholarlumdispersio, cessant doctorum doctrina et discipulorumdisciplina; ita quod nee unus famosus ex omnibus in civltate remanserit. Et remansit orbata suo clero civitas quae solet in illo gloriari. Turn recesserunt fatnosi Anglici,magister Alanus de Becoles,magister Nicolausde Frenham, magister Johannes Blundus, Magister Rodulphus de Maidenston,magister Willielmusde Dunelmoet multi quos longum esset numerare. Quorum tamen maxima pars civitatem andegavensium metropolitanamad doctrinamelegit universalem.Sic ergo a nutrice philosophlaeet alumna sapientiae civitate parisiaca recendentes clerici,legatum Romanum execrantes, Reginae muliebremmaledixeruntsuperbiam,imo eoruminfamemconcordiam.Recedentiumautem quidam famuli vel mancipia vel illi quos solemus goliardensesappellare versus ridiculos componebant dicentes: — « Heu morimur strati, vincti, mersi, spotiati : — Mentula iegati nos facit ista pati». Quidam autem honestior versificatorper apostrophum id est informationempersonae, ut si loqueretur urbs parisiaca clero sub planctu, ait:« Clere tremisco metu quia vis contemnere me tu : — Perfundor fletu, mea damna fleo, tua fie tu». Tandem, procurantibus discretis personis, elaboratum est ut (et), factis quibusdam pro tempore exigentibusutrobique culpis, pax est cleroet clvibusreformata et scholarlum universitas revocata». Cosil'ingleseMathieuPARIS: il quale, benchefrate benedettino,mette volentieriin mala vista l'opera dei papi e de'suoilegati: qui, per esempio,non omette di conservare,coi versi dellagioventustudiosaed onesta,le luridestrofesul contodi Romanocantate da quellafeccia tra studentescae giullarescachecrano i goliardi.Riportaiper debito di storico.La parte vera delCard.Romanorisulteradalle pagineche seguono. 1. DENIFLE-CHATELAW, ChartulariumUniversitatisParisiensis, T. I. N. 62. « In nomine Patriset Filiiet SpiritusSancti.Nosdati provisoresabUniversitatecommunlassensuet voluntate ita ordinamuset ordinandodecernimusquod nisiinframensema diePasche competenter fuerit satisfactumuniversitati magistrorumet scholariumsecundumnostrumarbitrium super atrocissimisinjuriis a prepositoparisiensiet complicibussuis et quibusdam aliis eis illatis, ex tunc nulli liceat morariin civitate vel diocesiparisiensicausa studii, scilicetaudiendivel docendi,infra sexannosa fine predicti mensisnumerandos;et pendente terminoemendenullu slegetpublicevel privatim. Nee etiam post sex annos poterit quisquamreverti nisi super predictis injuriis competenterfuerit satisfactum.Et ut istud firmum permaneat presentem cartam sigillorumnostrorum appositionefecimuscommunfri.Actum anno DominiM. C. C. vicesimooctavo, menseMartio, die martis post Annuntiatkmem Domini(Parigi, 27 Marzo 1229).» 13 MelangesMandonnet—T; II
194
A. MASNOVO
tani i maestri da Parigi, assegno per mezzo del cancelliere Filippo 1 Ci raccontano di teologia ai domenicani. una cattedra universitaria questa vicenda i maestri e scolari parigini in un loro celeberrimo in Christo patridel 4 febbraio 1254. « Reverendis documento et scolarium Parisius universitas bus archiepiscopis... magistorum Ceterum cum ab inistudentium salutem in domino sempiternam... tio sue institutionis (fratres praedicatores) elegissent in humilitate nescimus quo ducperfecta Christo Domino famulari, consequenter, ti spiritu, contra evangelicam quam fuerant perfecte humilitatis et magistrorum honorem sollempnis magisterii professi regulam..., atrocem tamen (tandem ?) propter quamdam cathedras ambientes, majori parte studii painjuriam et famosam nobis illatam translata rlsiensis Andegavis, in ilia paucitate scolarium que remansit Parisius, desiderio suo potiti, conniventibus episcopo et cancellario parisiensibus qui tunc erant, in absentia magistrorum sollempne magisterium 2 ». sunt adepti... cathedram et unam magistralem di Cremona, Per questa via Rolando primo tra i domenicani, il « solla dispersione dell'Universita durante parigina, ottenne, » cioe la Iicenza di insegnare teologia a Parigi, lempne magisterium la sua funzione 3. e la cattedra magistrate per esercitarvi A quei giorni era legato pontificio in Francia e risiedeva a Parigi Romano, cardinale diacono del titolo di S. Angelo. Quale fu la parte del legato pontificio in tutta questa faccenda ? Stando a Mathieu del Paris, egli avrebbe accolto, in un primo tempo, le lamentele e le loro rappresaglie, e, priore di San Marcello contro gli studenti alia regina: insieme con il vescovo di Parigi, le avrebbe presentate commissa fuerat, prosimul ad reginam, cui tunc regni dispositio vindicari4». ut talem injuriam praeciperet perantes, rogabanteam intervento delle polizia E vendetta ci fu. Ma dopo il sanguinario « convenerunt omnes in praeavvenne che i maestri dell'universita et disputatiosentia Reginae et Legati, suspensis prius lectionibus de tali injuria sibi iusti: instanter nibus universaliter postulantes non venne In questo secondo tempo la riparazione tiam exhiberi6». 1. ID., Ibid., T. I, p. XX, II lungo cancellieratodi Filippo va dal 1218al 1236. Cfr. P. F£RET,La faculte de theologiede Paris... Paris, 1894, Vol. I, p. 232 e ss. Per merito del Meylanoggi si distingue tra Filippo il cancellieree Filippo di Greve. 2. ID., Ibid. T. I, n. 230. Guillaumed'Auvergne,p. 54; Archivfiir Literatur und kircktnge3. Cfr. No61VALOIS, schichUdes Mittelalters.Zweiter Band, zweites Heft, Berlin, 1886: DENIFLE, Quellenzur des Predigerordensin 13 und 14 Jahrhundert, p. 173-174; EHRLE,San Gelehrtengeschtchte Domenico,le \originidel primo studio generatedel suo ordinea Parigi e la Sommateologica del primo maestroRolando da Cremona. Miscellaneadominicana in incmoriamVII annt saecularis ab obituSancti Patris Dominici,p. 89-90). 4'. MATHIEU PARIS.I. c. 5. ID., Ibid.
D'AUVERGNE E L'UNIVERSITA DI PARIGIDAL1229 AL 1231 GUGLIELMO
195
da nessuna parte : ne da parte della Regina, ne da parte del Legato : restava altra via cheloscioanzi rtemmeno da parte del Vescovo.Non pero.« Sed cum tandem omnimoda eis justitia tam a Regina et Legato quam ab Episcopo civitatis denegata fuisset, facta est universalis discessio magistrorum et scholarium ita quod nee dispersio... unus famosus ex omnibus in civitate remanseritx ». Eccoci dundi Parigi. que alia dispersione dell'universita II cardinale Anzi i la responsabilita. legato sembra dividerne goliardi nei loro frizzi mordaci e lubrici, riferiti de Mathieu Paris 2, I goliardi fanno del cardinale responsabile. legato il principale trave dono ed esagerano. Sopratutto al vescovo di Parigi si devono e Fostilit a contro l'universita come risulta dalla lettera di Gregorio di IX che citero tra poco, e Fentrata dei mendicanti all'universita della lettera 4 FebParigi come risulta dal tratto teste riportato braio 1254 dell'universita parigina 3. Si aggiunga che Guglielmo, memoria favorevole de' suoi exVescovo, non serbava troppo In certi pesci di mare insipidi egli raffigura colleghi di professorate certi professori di teologia « qui in studio seu scholis scilicet theo» Schoet semper insulsi et insipidi remanent...*. logiae senescunt penhauer in anticipo ! Bisogna anche convenire che ai vescovi e ai canonici non erano mancate le noie da parte degli universitari ; che sconfessare il proprio operato sotto la pressione della minaccia doveva tornare particolarmente amaro all'autorita ; che la coltura del clero di Parigi non poteva essere alia merce d'uno sciopero ; che i domenicani, ogstudentesco, piu getto di molte simpatie nell'ambiente parevanoi e far poi adatti per un tentativo di dividere la massa scioperante se a questo tentativo si voleva venicasa nuova ; che, finalmente, re senza guardar troppo pel sottile, nessuna mano piu esperta nelfino a qualche mese l'aspro gioco di quella di Guglielmo d'Auvergne, universitario dal riso scoppiettante addietro navigato professore e dalla decisione rapida e ferma. in mezzo alia A proposito delle simpatie godute dai domenicani 1. 2. ID., Ibid. 3. Cfr.ancheHistoirelitUratrede la France,T. XVIII, p. 358.Qui e riportato un tratto del CREVIER (Histoirede VUniversitede Paris, T. I, p. 342): « La reine appuyait sans doute sous main I'eveque de Paris, Guillaumed'Auvergne,qui ne se montra pas en cette occasionfort reconnaissantenvers l'ecoledans laquelle il s'etait forme et avait enseignecemmedocteur. Ceprelat, au lieu de calmer,par la douceur,desespritsblesses, prit le ton de hauteur; et il les aigrit encore davantage.De concert avec lelegat,il fulminades excommunicationscontreles maitreset les icoliers, qui s'etaient engagespar sermenta ne point retournera Paris qu'on ne leur eut donne satisfaction.» 4. GUILIELMI ALVERNI Operaomnia, Ed. 1674,T. I, p. 284, col. 1. (De vitiiset peccatis, C IX).
196
A. MASNOVO
fornire notizie due lettere di Giorstudentesca parigina possono alia diletta in dano di Sassonia, maestro generale dei predicatori, Cristo « Sorori Diane apud sanctam Agnetem (Bologna)» : la prima del 1224 1, la seconda del marzo 1226. Leggiamo in quest' ultima : « Nolo etiam te ignorare, karissima, gratiam quam facit Dominus ordini, quomodo fratres nostri crescunt numero et meenim nostrum Parisius infra quatuor septimarito. Post introitum nas XXI fratres intraverunt, intra quos erant sex magistri artium, et alii erant diotalarii et habiles ad ordinem et competentes2». Ma ne la vivacita eccessiva degli studenti, ne la simpatia per i ne gli stessi bisogni diocesani potevano legittimare la domenicani, ostinata condotta di Guglielmo d'Auvergne in quelle circostanze. metteva a repentaglio 1'esistenza stessa Guglielmo d'Auvergne : di una universita dell'universita gia gravida di un avvenire inVerso la fine del 1200 maestro Giordano, canonico comparabile. di Osnabriick, potra scrivere : « His siquidem tribus, scilicet Sacerdotio Imperio et Studio tamquam tribus virtutibus... Catholica Ecclesia spiritualiter et regitur ». La mirificatur augmentatur sede dello studio e la Francia con la sua universita di Parigi 3. Amabile Jourdain, tracciando la figura di Guglielmo d'Auvergne, e sufficientemente largo di indulgenza. Egli scrive : « A la verite semblait fait pour le temps ou il vivait. Guillaume d'Auvergne Anime d'une piete fervente, riche de l'erudition sacree et profane habile philosophe eclaire, qu'on pouvait acquerir alors, dialecticien on le vit combattre de toutes ses forces la philosophic nouvelle; et en science naturelle ce qui ne pouvait rejeter en metaphysique se concilier avec le texte de la Bible, dans laquelle il puisait les Sans doute un zele trop ardent et le de sa doctrine. principes defaut suffisantes le pousserent de lumieres au-dela de ce que demandaient la raison et nos dogmes; mais on est dispose a Fexconsidere les exces dans lesquels le gout des discuser, lorsqu'on cussions philosophiques entraina les theologiens du meme age 4.» Ch. U. P., T. I, n. 49. Cfr. MORTIER, 1, DENIFLE-CHATELAIN, Histoiredes Maitres Generaux det'ordredes Freres Precheurs,T. I, p. 137e ss. 2.. ID.,Ibid.,T. I, n. 52. Prosegueil passo:« DominusEpiscopusetiam parisiensis(Bartolomco) tanto ad fratres moveturaffectu quodipse personaliterad sermonemnostrum accessit et cumfratribusin refectoriocomedit.SimiliterDominusIegatusFrancie(Romanocardinale diacono del titolo di S. Angelo)in Annunciationebeate Virginiscumfratribus in refectorio comedit,et ipsa Regina(Biancadi Castiglia)tenerrime diligitfratres que mecumde negotiis suis ore proprio satis familiariter loquebatur.» 3. Chronica...qualiter RomanumImperiumtranslatumfuit in Germanos...Apud SCHARDIUM : Syntagmatractatuumde ImperialiJurisdictione...Da p. 104a p. 113. MaestroGiordano,canonicodi Osnabriick,vivevaancoranel 1283. 4. AimableJOURDAIN, sur lesanciennestradurtionslatinesd'Arlstote,Paris, 1843, Recherches p. 289.
D'AUVERGNEE L'UNIVERSITADI PARIGI DAL 1229 AL 1231 GUGLIELMO
197
e doveva e Gregorio IX che viveva nel mezzo degli avvenimenti a raccontarla, la pavoleva fare la storia, non limitarsi perdette del vescovo di Parigi : dird meglio : zienza come apprese la condotta alia maniera dei veramente comandd, forti, che Fira si mettesse al servizio della sua buona ragione. Gregorio aveva creato vescovo un anno, cioe il 10 aprile 1228, Guglielmo di Parigi da appena fino allora canonico di Notre Dame e non piu di d'Auvergne, vescovo a Roma diacono ; l'aveva anzi ordinato prete e consacrato del nuovo vescovo sorprese assai sgradeegli stesso. La condotta di Parigi era chiamata, L'universita secondo volmente il pontefice. di Roma, a disimpegnare una funzione i disegni troppo grande cadere o anche solo scadere nel mondo cristiano per essere lasciata o per puntigli sia regali che vescovili. poliziesche per impulsivita mando al vescovo di Parigi in data 23 Novembre II pontefice di fuoco. Vi si deceva tra molt'altro : « Pcenitet 1229 una lettera nos fecisse. Cum enim... illuminares hunc hominem debuisses... . splendor sanctorum et pacificares patriam (leggi : illuminare) tu non solum id efficere neglixisti discordes, (leggi : pacifieare) te maverum etiam, sicut pro certo a multis fide dignis asseritur, studium videlicet fluvius, machinante, litterarum, quo irrigatur Sancti gratiam et fecundatur post Spiritus generalis ecclesie paracivitate in quaviguisse parisiensi videlicet, disus, a suo alveo, x ». est distortus che si era lasciahactenus, II.legato, dignoscitur e che, come vedremo, to trascinare da Guglielmo d'Auvergne a un certo momento si trovo per la sua stessa equita in una situazione Ce ne avverte un documento del fu presto richiamato. disagiata, IX aveva anche desiderio Gregorio maggio 1231 2. Probabilmente che il suo legato lo informasse oralmente. Intanto per districare arruffata alia corte la matassa dell'imbroglio parigino compaiono Ma prima del richiamo il legato, senza nuovi consiglieri. pontificia e a facilia regolare dubbio dietro istruzioni romane, procedette Ch. U. P., T. 1, n. 69 « ... Episcopoparisiensi. Virum secundum 1. DENIFLE-CHATELAIN, cor nostrum invenisse credentes et exultare ac letari posse in te tamquam a rectis dilecto super caput tuum sacre unctionis effudimus oleum, ut nitorem conscientie retinens in teipso emitteres sincere ad proximos opinionis odorem, et in partem sollicitudinisevocatus sic traditum tibi ministerium adimpleres quod a supremo patre familias:« Euge, serve bone et fidelis, intra in gaudium Domini tui» merereris audire, offerendo eidem talenta tibi credita duplicata, et nos ipsi qui auditu aurium potius quam experientia excitatis te notis pretulimus et expertis, committendotibi parisiensem Ecclesiam,que quidem abscondi non potest utpote civitas posita supra montem, gloriari possemus vinee Domini Sabaoth cultorem utilem prefecisse.Sed ecce quod dolentes referimus vulnus ab hoste non expectato ferentes et spe concepta frustrati, sic de tuis confundimur actibus, quod de te compellimur dicere vel Inviti:« Penitet hunc hominem nos fecisse... Datum Perusii VII kal. Decembris, Pontificatus nostri anno tercio ». 2. ID. Ibid., T. I, n. 89.
198
A. MASNOVO
tare la collazione dei gradi accademici nei riguardi della studen tesca dispersa. Le disposizioni mostrano che Romano prese in via provvisoria ma sapeva, occorrendo, fare poteva essere colto alia sprovvista, dei propri errori. A queste dispozioni si appogonorevole ammenda IX nel maggio del 1231 per imporre che i licenziati giava Gregorio della dispersione a Parigi senza bisogno di potessero professare nuova licenza 1. all'entrata dei religiosi mendicant! nell'universita GreQuanto che il modo fosse stato piu felice: ma gorio IX poteva augurarsi di fronte alia cosa fatta non era il caso di pensare a disfarla, tanto piu che la legalita non poteva essere messa in questione, e nessun legittimo interesse veniva toccato, mentre tutto lasciava sperare che col tempo se ne sarebbero avvantaggiati gli studi. Guglielmo d'Auvergne capi, un po' tardo invero, il robusto latino papale, e, dimenticando le spallate notturne alle porte dei canonici e l'altre ribalderie della studentesca 2, assecondd o, forse mead ostacolare la lungimirante glio, non insistette politica romana. II vescovo sapeva fare buon viso a cattivo gioco : era inguantato come chi vive la vita di corte, sia pure la cord'amabile scetticismo te di San Luigi IX Re di Francia. Di qui e dal suo fondo onesto ritraeva tanto di malleabilita da smorzare Guglielmo prima o poi, ancorche non sempre al momento del tempegiusto, l'impetuosita ne sa qualche cosa chi abbia ramento. Di questo temperamento con le opere e con Fopera di Guglielmo familiarita 3. d'Auvergne IX non era meno pronto e tenace, del vesnell'azione, Gregorio 1. ID., Ibtd.,T. I, n° 89. DecanoSuessionensiet magistroSimonide AlteiscanonicoAmbianensi. Cum, sicut nobis est pro certo relatum, magistri artium et physice facultatis, qui in AndegavensivelAurelianensicivitate, licentia obtenta, rexerunt, prius a dilectisfillis... cancellario parisiensivel... abbate Sancte Genovefeaut amagistrisdlscesslonistempore/uxtoformam a dilectofilio nostro R(omano)Sancti Angeli diaconoCardinaliPortuenstelecta,tunc apostolice Sedls legato, tradltam examinati fuissent,quia si eos iterum examinari vellicentiarl contingeret, ex hoc posset dissensionisoccasiosuboriri; volumuset mandamus,quatimus els, pro bono pacis, hac vice ut libere legant Parisiusauctoritate nostra largiaminifacultatem, contradictores per censuramecclesiasticamappellationepostpositacompescendo...Datum Laterani III nonas Maji, Pontificatus nostri anno quinto. 2. N. VALOIS, Guillaumed'Auvergne,p. 47-48: «Onse represent*parfoisI'Universitecomme un sanctuaire voue a I'etude, d'ou toute penseeprofane etait bannie. It n'en etait rien. La turbulente jeunessequi peuplait ses ecolesne vivait point, tant s'en faut, dans la contemplation perpetuelle des categories d'Aristote, et, s'il fallait donner des preuves de son indiscipline souvent intolerable, les « pauvres ecoliers» de Saint-Thomasdu Louvre nous en fourniraient d'abondantes. A en juger par un document authentique, un de leurs divertissementspreferes cbnsistait a enfoncerde nuit les portes des chanoines...». 3. II seguente aneddoto dipingeGuglielmod'Auvergne.Un giorno montd in collera con un religiose«Seigneur,luidisait lefrere,souvenez-vousque vousmedevezla patience.—Sans doute, mais je n'ai pas promis de la payer comptant». DalleAnecdoteshystorlquesd'Etiennede BourParis, 1877, in-8, p. 388; Cfr. Noel VALOIS, bon,pubises par M. LECOYDE LAMARCHE, Guillaumed'Auvergne, p. 147.
D'AUVERGNEE L'UNIVERSITADI PARIGIDAL1229 AL 1231 GUGLIELMO
199
covo parigino : aveva nelle mani il potere, e non esitava ad adolettera surricordata egli torno alia carica perarlo. Dopo la sferzante con interessamento minuzioso di padre di famiglia, ripetutamente, e ristette solo quando vide composto il dissidio parigino e Funivernella vecchia sede. In data sita assisa di nuovo e dignitosamente avvenuto 6 Maggio 1231, a componimento da non ancora un mese, mandava al Capitolo di S. Marcello, cioe del territorio dove si — al Vescovo erano svolti gli incidenti di Parigi ; — dolorosi; di « S. Germano ai prati » un ammonimento ad Oddone abbate severo e chiaro di ugual tenore : « Cum non deterioris sed melioris conditionis vestros apud vos ac homines quam apud alios burdebeant esse scolares, devotionem vesgenses civitatis parisiensis tram monemus attente per apostolica districte precipiendo scripta homines vestros Marcello mandantes, quatinus (de Sancto ecc.) scolarium ad ilia constringere pro pace ac securitate procuretis sunt adstricti, ad que cives parisiennes per regale privilegum nostrum non mandatuni taliter impleturi, quod eisdem scolaribus tam necessitate voluntate exhibentes vos favorabiles et quam merito aptiores1». divine ac nostre gratie vos reddatis benignos * * * Attraverso del 1231 ? quali peripezie si venne al componimento del 1229 Luigi IX aveva rinnovato il Gia nell'agosto all'universita di Filipo Augusto. La potesta sentiva il regia, mentre privilegio di assicurare alia studentesca le vecchie per il futuro bisogno che altri poteva credecivili, riconosceva garanzie implicitamente essersene lei dimenticata. Anzi nel dore non senza fondamento cumento di Luigi IX era pure implicita l'offerta di compiere la giusdove si rievocava tizia sui" colpevoli : la precisamente quello che Filippo Augusto aveva fatto in un caso analogo. Ma non si venne 2. Gregorio IX con lettera 24 Novempar questo alia pacificazione 1. DENIFLE-CHATELAIN, Ch. U. P. T. I, n° 92, 93, 94. 2. ID.Ibid. T. I., n. 66 — 1229,mense augusto, apud FontemBlaudi. In nomine sancte et individue Trinitatis, amen. LudovicusDei gratia Francorumrex. Noverintuniversi presentespariter et futuri nos cartam indite recordationis Philippi avi nostri, quondam Francorum regis illustris, inspexissein hec verba : In nomine sancte et individue Trinitatis, amen. Philippus Dei gratia francorum rex. Noverint universi... De securitate autem scolariumclericorum parisiensiumin posterum consiliohominum nostrorum hoc ordinavimus, quod si aliquis alicui scolari ab aliquo laico injuriam fieri viderit, super eo testimonium perhibebit veritati; nee se subtrahet aliquis ne videat. Et si contigeritquod aliquis alicuiscolariab aliquo laico injuriam fieri Viderit, si scolaris maxime armis percutiatur autfuste aut lapide, omneslaici qui viderintbona fide comprehendent malefactoremilium vel malefactoreset tradent justicie nostre, nee se subtrahent ne videant vel comprehendant vel testimonium perhibeant veritati. Sive autem malefactor cap-
200
A. MASNOVO
bre
lettera a Gu1229, posteriore appena di un giorno all'aspra si rivolge « Cenomanensi et ... Silvanectensi glielmo d'Auvergne, et magistro archidiacono episcopis Johanni Cathalaunensi», di fare da intermediari incaricandoli fra la Corte e FUniversita 1; 26 Novembre 1229, egli stesso insiste autorevolpoi, con lettera mente presso il Re Luigi IX e la Regina madre 2. Questi due docutus sit super ipsummalefactum,sive non, nos legitimaninquisitionemfaciemussive per clericossive per laicossive per quascumquepersonas,et prepositusnoster et justicie nostreidem facient. Et si intelligerepoterimusper legitimaminquisitionemvel justitie nostre intelligere potuerint quod ille cui imponiturfecerit illud foris factum, statim inde faciemusjusticiam, vel justicie nostre facient secundummodumforisfacti,nonobstanteeo quod malefactorfactum negabitvelquod dicetse esseparatum deffendereper monomachiamvel purgareper judiciumaque.Praetereaprepositusnosterveljusticienostrepronulloforisfactoinscolaremmanum mittent, neein captionemnostrammittent, nisiforisfactumscolaristalevisumfuerit,ut debeatarrestari; et tunc, justicianostra arrestabiteumineodemlocosineomnipercussione,nisisedeffenderit, et reddet eum ecclesiasticejusticie que eum custodiredebet pro satisfaciendonobiset injuriampasso. El si forisfactumgrande visum fuerit, ibit velmittet justicia nostraut videat, quid de scolarifiet... Ad haec in capitale scolariumparisiensiumpro nulloforisfactojusticia nostra manum mittet; sed si visum fuerit ilium esse arrcstandum,per justiciam ecclesiasticam arrestabitur, et arrestatum custodietur,ut de illo capitali fiat, quodper ecclesiamfuerit legitimejudicatum... Nos autem predicta omniaapprobamuset volumuset sigillinostri auctoritate, regiinominiskaractereinferiusanuotato,precipimusconfirmari.Actumapud Fontem Blaudi, anno dominiceIncarnationisMCCvicesimonono, mense Augusto,regni vero nostri annotercio...». La carta di FilippoAugustoe del 1200,probabilmentedel Luglio.Essaincomincianarrando un massacrodi scolaresca,avvenuto conniventeo negligentela polizia,e annunciandol'esemplarepunizioneinflitta ai colpevoli. 1. ID., Ch. U. P., n. 70 — 1229,24 Novembris,Perusii. Cenomanensi(Mauritio)et... Silvanectensi(Guarino)Episcopiset magistroJohanni ArchidiaconoCathalaunensi...Fluviusprofectoest litterarum studium quo irrigatur et fecundatur post Spiritus Sanctigratiamparadisusgeneralisecclesie,cujus alveusparisiensiscivitasex eo, quod idem studium Parisius viguit hactenus, nosciturextitisse.Unde quod nostris temporibus illud alibitransferaturnon debemusequanimitertolerarene forsanex hujusmodltranslatione per plura loca divisumad nichilumredigatur... — Sane ad nostram noveritisaudientiam pervenissequod, cuminter carissimumin Christofiliumnostrum...regemFrancorumet... reginammatremejus illustresex parte una et dilectosfiliosmagistroset scolaresparisiensesex altera dissentionesuborta,idemmagistri,cum scolaribusdampniset injuriislacesciti,a Parisius discesserunt,studiumalibi transferendo,per quod videntur clavemtulissescientiae... Utilitatibus igitur proventurisex predicti fluminisad alveumreditu aspiranteset volentesincomoditatibus que possunt ex discessuemergere,obviare, discretionivestre per apostolicascripta mandamus,quatimus inter regem et reginam ac magistroset scolaresprefatosinterponentes sollicitcpartes vestras impendatissollicitudinemdiligentemet operam efficacem,ut magistris et scolaribusantedictis de datis dampniset irrogatisinjuriis congrue'satisfiat,restituta ipsis solitalibertate ac a clarememoriePh.rege Francorumconcessa,studiumParisiusrevocetur... Datum Perusii,VIII kalendasDecembris,annotertio. 2. ID.Ibid., N. 71,1229,Novembris26, Perusii. RegiFrancorumet B.Matriejus regineillustribus...Undevestra credimusinteressesollicita diligentiaet sollicitudinesatagere diligenti, ut studium diebus vestris translatum alibi a Parisius,illuc quasi flumenad alveum revocetur,ne forsanex translationehujusmodiad nichilumredigaturper plura locadivisum...Nosergo utilitatibus proventurisex predictifluminis ad alveumreditu aspiranteset volentesincomoditatlbus,que possunt ex discessuemergere obviare,venerabilibusfratribusnostris...Cenomanensiet... Silvanectensiepiscopis,et magistro Johanni archidiaconoCathalaunensinostrisdamuslitterisin mandatis,ut ipsi vicenostrainter vos ac magistroset scolaresprefatosinterponant sollicitepartes suas ac impendantsollicitudinem diligentemet operam efficacemut magistris et scolaribusantedictisde datis dampnis et irrogatis injuriis congruesatisfiat, et, restituta ipsis solita libertate ac a clare memorie Ph. regefrancorumconcessa,studium Parisius revocetur... Dat.-Perusii, VI kalendas Decembris, Pontificatus nostri annon tertio.
D'AUVERGNEE L'UNIVERSITADI PARIGIDAL 1229 AL 1231 GUGLIELMO
201
menti papali, che dimandano equa soddisfazione per gli universied esplicano dentro l'orbita del una attivita tari, suggeriscono privilegio di Filippo Augusto. Tutto invano. Si restava forse alia superficie del dissidio ? Si lavorava forse a regolare una situazione ? nuova con misure antiquate Vien fatto di pensare che il dissidio tra la Reggia e la Universita con altri dissidi. Tra chi erano questi nuovi dissiasi complicato 1229 di Gregorio IX a Guglielmo sidi ? La lettera 23 Novembre ci mette sulla buona via. A un certo punto scrive il d'Auvergne in Christo fiPontefice : « Intellecto sane quod, inter carissimum lium nostrum... et... reginam matrem ejus ilRegem Francorum lustres ex parte una et dilectos filios magistros ac scolares parisieniidem magistri cum scolaribus ses ex altera dissensione suborta, studium alibi dampnis et injuriis lacesciti a Parisiis discesserunt, in quo tu non solum te medium ponere non curasti, transferendo, converum etiam ne pactiones ab utraque parte inite servarentur silium et operam, sicut dicitur, tribuisti, nos utilitatibus proventuris ex studii revocatione Parisius aspirantes et volentes incomoditatibus ex discessu venerabiobviare, que possunt emergere libus fratribus nostris... Cenomanensi et... Silvanectensi episcoarchidiacono Cathalaunensi pis et dilecto filio magistro Johanni nostris damus litteris in mandatis, ut inter regem et reginam ac et scolares prefatos sollicite partes suas magistros interponentes sollicitudinem impendant diligentem et operam efficacem, ut magistris et scolaribus et inrogatis injuriis antedictis de datis dampnis satisfiat, et, restituta ipsis solita libertate a clare memorie Ph. rege Francorum Parisius revocetur x». concessa, studium Non occorrono occhi di lince per rilevare da queste linee che a un certo periodo del 1229, probabilmente a, si era addinell'agosto venuti a un componimento fra Reggia e Universita: ma chepoi il comfu rotto in seguito all'intervento di Guglielmo d'Auverponimento certo lavord il card Romano, vergne. A questo componimento sui vecchi nella fiducia che tutto il dissidio stesse in contestazioni privilegi di Filippo Augusto. Ed ecco che mentre tutto pare concluda capo. La situazione nuova e curiosa so, tutto e da ricominciare dovette sorprendere il Legato e irritare la S. Sede. Ormai nell' affare la responsabilita del Legato e di Roma e distinta dalla responsabilita del vescovo di Parigi. Quali motivi poterono indurre Gualia sua condotta ? A pochi mesi di distanza glielmo d'Auvergne 1. ID.,Ibid., T. I, N. 69. 2. ID., Ibid., T. I. N. 66 cfr. penultima pagina, nota seconda.
202
A. MASNOVO
al Vescovado di Parigi, dall'avvento di Guglielmo d'Auvergne a GreFuniversita parigina aveva sentito il bisogno di domandare gorio IX lettere di conferma della convenzione fatta anni addietro, il 1225 o il 1226, fra il vescovo di Parigi Bartolomeo, probabilmente dall'altra il cancelliere, il capitolo da una parte e Funiversita pardi Romano cardinale legato. L'accorte sotto gli auspici appunto « super danda licentia ab eodem cancellario mado era intervenuto et faciendis consgistris volentibus incipere in singulis facultatibus de ordinandis lectionibus et disputationibus ac punientitutionibus societatis x». dis rebellibus par subtractionem noi dell'accordo non possediamo Sfortunatamente l'originale anzi nemmeno possediamo una qualsiasi copia. II Denifle, postillando una lettera di Onorio III, scriveva nel 1889 : « At ne unum quioccurrit quod nobis ref erat de ista compositione2». dem documentum Dal 1889 ad oggi gli archivisti non ci seppero dare migliori notizie. doveva dare solidi vantagAd ogni modo l'atto di composizione se questa ne chiede la conferma pontificia : che gi alia universita, ottiene in data 3 giugno 1228. II vescovo novello effettivamente alia propria ci senti forse qualche scalfittura Guglielmo d'Auvergne posizione ? di pensare che gia in questo accordo, conVien fatto naturalmente vescovile nelle cose dell'unifermato da Gregorio IX, Fingerenza : come poi succede solenversita subisse qualche restringimento nemente nella magna charta del 1231. Che la Curia parigina non e lavorasse sottomano del componimento fosse soddisfatta per manchiaramente da una abbastanza darlo a rotoli, si pud intravvedere 1. ID., Ibid., T. I, N. 58. Gregoriusepiscopusservus servorum Dei venerabilibusfratribus (Henrico) archiepiscopoRemensiet (Adamo)episcopoSilvanectensiet dilectofilio (Iohanni) decanoS. Quintini Noviomensisdiocesissalutem et apostolicambenedictionem. Dilectl filii magistri et Universitas scolarium parisiensium nobis humiliter supplicarunt, ut compositionem,que inter ipsos ex parte una et bone memorie... episcopumet dilectos fiIios...cancellariumetcapitulum parisienseex altera super dandalicentiaab eodemcancellario magistris volentibusincipere in singulis facultatibus, et faciendis constitutionibusde ordinandislectionibuset disputationibus,ac puniendis rebellibusper subtractionemsocietatis, et taxandis hospitiisac quibusdamaliisarticulis mediantedilectofilionostro R(omano) Sancti Angeli diacono cardinali tunc apostolicesedis legato amicabititerintercessit, apostolico dignaremur munimine roborare. Ideoque discretioni vestre per apostolicascripts mandamus, quatimus compositionemeandem sicut sine pravitate providefacta est et ab utraque parte sponte recepta, faciatis per censuram ecclesiasticam,appellattone remota, sinonomneshiis exequendispotueritisinteresse,duo vestrum,eanichitfirmiterobservari.Quod ominusexequantur. Dat. AssisiiIII nonas Junii, pontificatusnostri annosecundo(3 Giugno 1228—Assisi). 2. ID., Ibid., T. I, N. 45 (nota terza). Qui si leggeanche: « Non caret maxima probabilitate compositionemanno 1225velanno sequenti sub episcopoBartholomaeo(1223-1227) esse factam, praesertimcum ex anonymaHistoria episcoporumautissiodorensium(Rec. des Hlstor.desGaulesXVIII, 740)discamusepiscopumGuillelmummortuumesseantequampax inter ipsum, sive capitulum eum cancellario,et universitatemesset conclusa.»
D'AUVERGNEE L'UNIVERSITADI PARIGIDAL 1229 AL 1231 GUGLIELMO
203
lettera del 3 Agosto 1228 \ Vale Fantico adagio : Is fecit cui proavevano domandato la ratifica papale dell'acdest. Gli universitari nel giugno 1228. Anzi a salvaguarcordo ,e la ratifica era venuta dell'accordo IX aveva deputato tre audia e a custodia Gregorio due dei quali vescovi. torevoli personaggi, Or questi conservatori dell'accordo commettono la debolezza terzi a indicare punti dove sarebbe il caso di innovare. di incaricar essi esorbitano Evidentemente dal loro mandato, e lavorano tutti o parte in buona o mala fede a modificare in pro'di alcuni quello che dovevano conservare nelF interesse di tutti. L'universita aveva domandato la ratifica : la mossa dei tre non poteva essere stata ispirata Pertanto al contrasto dall'universita. tra Funiversita e il potere regio sta sotto Faltro contrasto, meno appariscente ma e la curia parigina, tra Funiversita cioe Guglielmo piu profondo, vedere nell'atto di concordia, Questi dovette d'Auvergne. forgiato dal Card. Romano e accettato dal suo pacifico predecessore Bartodentro Funiversita lo-meo, un ostacolo a la propria influenza quanta all'andamento Effettivamente disciplinare. Gregorio IX, quando 1. ID., Ibid., T. I, N. 61 — 1228 Augusti 3, Sancti Quintini. Henricus Dei gratia Remensis archiepiscopuset A. ejusdem permissione Silvanectensis Episcopus et magister J. Decanus Sancti Quintini Noviomensis dyocesis viris discretis et in Christo karissimls magistris Ardenc Legiensi, et Jacobo de Dinant Laudunensi et Johanni de Cadumo BelvacensicanonicisParisius commorantibus salutem et sincere dilectionis affectum. Mandatum Domini Pape recepimus sub hac forma : Gregorius episcopus... (si trascrive il N. 58 — cfr. p. precedente, n. 1)... Hujus igitur auctoritate mandati vobis mandamus, quatinus si super aliquibus articulis in predicta compositioneexpressis vel etiam exprimendisaliquid difficultatisvel questionis inter partes emerserit, Vicenostra veritatem super hiis inquiratis, nobisque diffinitionemsuper hiis reservantes, quam et nobis duximus retinendam, inquisitionem ipsam cum eamfeceritis nobis fideliterreferatis, compositionemillam quantum ad alios articulos in eadem contentos, de quibus nulla fuerit questio inter partes, facientes vice nostra per censuram ecclesiasticam firmiter observari. Quod si non omnes hiis exequendis potueritis interesse, duo vestrum nihilominusexequantur. Datum Sancto Quintino anno Domini MCCXXVIII mense Augusto, in festo Sancti Stephani*. Questo documentoe tale che, se hoi non possedessimola succitata lettera di GregorioIX e I'altra dl InnocenzoIV in data 13febbraio 1245,saremmoindotti a pensare che ad opera del card, legato Romano non si conclusein patto, ma solo si aprirono delle trattative ostacolate. Cfr. Ch. U. P. T. I. N. 135: « Innocentius episcopus servus Dei dilectis filiis magistris et universitati scolariumparisiensiumsalutemet apostolicambenedictionem...Ex parte siquidem vesirafuit propositum coramNobis quod cu moliminter vos ex parte una et bone memorie ...Episcopum et Cancellariumet dilectos filios Capitulum parisienseex altera super danda licentia ab eodemcancellariomagistris volentibus incipere in singulis facultatibus et faciendis constitutionibusde ordinandis lectionibuset disputationibus ac puniendis rebellibus per subtractionem societatiset taxandis hospitiis ac quibusdamaliis articulissuborta fuisset materia questionis, tandem med!ante bone memorie R. episcopo Portuensi, tunc Sancti Angeli diacono cardinale et in partibus illis apostolice Sedis legato, amicabilisinter partes compositio intercessit, quam compositionemapostolico petivistis munimineroborari. Nos igitur, vestris supplicationibus benignum impertientes assensum, compositionem ipsam, sicut sine pravitate provide facta est et ab utraque parte sponte recepta et hactenus pacifice observata, auctoritate apostolica confirmamuset presentis scripti patrocinio communimus... Dat. Lugduni, id. Februarii, pontificates nostri anno secundo (13 Febbr. 1245»)• Cfr. Ch. U. P. T. I, N. 140 (Lione, 10 Marzo, 1245).
204
A. MASNOVO
porra termine al dissidio con la lettera 13 aprile 1231, si preoccupera della posizione del Vescovo di Parigi nei confronti dell'univerEcco quanto sita : e non sara certo per allargarne le attribuzioni. ibi diabolo dispone Gregorio IX : « Unde cum super dissensione ad studium enormiter disturbante, questiones suborta, instigante moderaeas potius provisionis nos delatas audiverimus diligenter, de fratrum nostrorum consilio duximine quam judiciali sententia et scolarum haec Circa statum mus sopiendas. itaque scolarium cancellarius statuimus observanda, videlicet, pariquod quilibet siensis deinceps creandus coram Episcopo vel de ipsius mandato in capitulo parisiensi, vocatis ad hoc et presentibus pro Universitate scolarium duobus magistris, in sua institutione jurabit quod bona fide secundum conscien. ad regimen theologie ac decretorum tiam suam loco et tempore secundum statum civitatis et honorem facultatum ac honestatem ipsarum nonnisi dignis licentiam largieet nationum acceptione indignos, personarum tur, nee admittet il documento dicendo che il cancelliere, summota x ». Prosegue prima di accordare la licenza, dovra sentire con le dovute formalita e a tempo debito il parere di persone per bene, tra cui anzitusotto giuto i maestri stessi di teologia e dei decreti :obbligandosi il segreto. « De physicis autem et artistis ramento a mantenere ac aliis cancellarius bona fide promittet examinare magistros et nonnisi dignos admittens repellet indignos 2». D'ora innanzi il vescovo potra licenziare (e lo vedremo anche meglio piu innanzi) solo a formaa sua volta a determinate mezzo del cancelliere, sottoposto lita. non pola questione Ma per Guglielmo d'Auvergne disciplinare teva essere fine a se stessa. Egli era uomo che aveva le sue idee e Divenuto vescovo di Parigi, una volonta decisa a farle prevalere. libere in casa sua ? perche non avrebbe avutb le mani completarnente alia propria lici teneva fortemente Poiche anche Funiversita rivelo presto — prima che berta di mosse, il dissidio disciplinare La lettera circolare dell'uil 1229 finisse — il suo fondo dottrinale. niversita di Tolosa squarcia Fultimo velo. Essa e della fine del 1229 e cerca di attirare la dispersa gioventu parigina alle scuole tolosane civili e non soltanto a preoccupazioni di soddisfare promettendo 3. Immantinente Gregorio IX revoca a se Faffare che disciplinari dei tre aventi il semplice mandato ormai sfugge alia competenza 1. ID., Ibid., T. I, N. 79. 2. ID., Ibid. 3. ID., Ibid., T. I, N. 72 (fine del 1229).
D'AUVERGNEE L'UNIVERSITADI PARIGIDAL 1229 AL 1231 GUGLIELMO
205
Corte ed Universita con lettera di rappacificare l, e lo conclude 1231 2. del 13 Aprile i famosi decreti del 1210 3 e del Anche a non voler richiamare al 1229 Fambiente 1215 4, sta che dattorno era, dottriparigino tutt'altro che pacifico. Onorio III ci fa sapere con letnariamente, dal vescovo di Patera 23 gennaio 1225 di essere stato informato che il -repl <£i/o-e«?fiepicr/xov di G. Scotto fa conquiste rigi Bartolomeo e religiosi ritenere universitati negli ambienti parigini ; pertanto 1. Da una lettera del 10 maggio 1230risulta che Gregorio IX tratta gia da tempo diretta" menta e personalmentele questioni attinenti al dissidio,e che per venirne a capo piu solleci" tamente e piu equamentevuole ascoltareuna rappresentanza ufficialedell'universita.La lettera e diretta «Magistriset scholaribusParisius et Andegaviscommorantibus» ; a quei che eranorimasti a Parigi e a quei che si erano trasferiti ad Angers. Mai rimasti dovevanoessere ben pochi,se il ponteficepuo dire esserele cosegiunte al punto « quod, inter vos et cives parisiensesexorta discordiain civitate predicta, theologicefacultatis studia et cujuslibetdiscipline scolastice dogmata defecerunt*. Adunquenon ostante le sostituzioni a cui Guglielmod'Auvergneera ricorso,tutto crollava, compresala teologia della cui sorte ^onveniva essere solleciti prima d'ogni altra cosa. Se si volevariuscirea bene, bisognavaprendere rimedi adeguati alia situazione.E perd GregorioIX soggiunge: « Licet autem ordinationes quasdam viderimus et super additiones petitas, quia tamen per ipsas de dicto negotioplenius instrui non potulmus, nee sine vobis, quos specialiter et principalitertangit ncgotium,procederedisponamus,presentium vobisauctoritate mandamus et districte precipimus,quatinus aliquos nomineUniversitatis usque ad festum Assumptions beate Virginis proxime futurum ad nostram presentiam destinetis, licet propter hoc magistrum W.(illelmum autisiodorensem) duxerimus retinendum... Laterani, VI Idus Maji, Pontificatus nostri anno quarto ». 2. ID., Ibid., T. I, N. 79. 1210 Parisiis. 3. ID., Ibid., T. I, N. 11 Corpus magistri Amaurici extrahatur a cimeterio et projiciatur in terram non benedictam, et idem excommunlcetur per omnes ecclesiastotius provincie. Bernardus Guiilelmus de Arria aurifaber, Stephanus presbyter de Veteri Corbolio,Stephanus presbyter de Cella, Johannes presbyter de Occines,magister WillelmusPictaviensis, Dudo sacerdos,Dominicus de Triangulo, Odo et Elinans clerici de S. Clodoaldo, isti degradentur penitus seculari curie relinquendi. Urricus presbyter de Lauriaco et Petrus de S. Clodoaldo,modo monachus S. Dionysii; Guarinus presbyter de Corbolio, Stephanus clericus degradentur perpetuo carceri mancipandi. Quaternuli magistri David de Dinant infra Natale Episcopo Parisiensi afferantur et comburantur, nee libri Aristotelis de naturati philosophia nee commenta legantur Parisius publice vel secreto,et hoc sub pena excommunicationisinhibemus. Apud quern invenientur quaternuli magistri David a Natali Domini in antea pro heretico habebitur. De libris theologicisscriptis in Romano precipimus quod Episcopis diocesanistradantur et Credoin Deum, et Pater noster in Romano prefer vitas Sanctorum, et hoc infra purificationem,quia apud quern invenientur pro heretico habebitur * Cfr. Autourdu D&retde1210 : — I. David deDinant. II. Alexandred'Aphrodisepar G. THERY; e BulletinThomiste,1926,N. 5-6, p. 153 e ss. (RecensioneA. Masnovo). 4. ID., Ibid., T. I, N. 20. RobertusservusCrucisChristi divina miserationetituli Sancti Stephani in Cellomonte presbyter Cardinalis,apostolicesedis legatus, universis magistris et scolaribusparisiensibus salutem in Dominosempiternam. Noverint universi,quod cum domini pape specialehabuissemus mandatum, ut statui parisiensium scolarium in melius reformando impenderemusoperam efficacem,nos de bonorumvirorumconsilioscolariumtranquillitati volentes in posterumprovidere, ordinavimuset statuimus in hunc modum... Non legantur libri Aristotelis de Metaphysica et de Naturali Philosophia, nee summe de eisdem aut de doctrina magistri David de Dinant aut Amalrici Heretici aut Mauricii Hyspani... Actum anno gratie MCC.quintodecimo, mense Augusto.
206
A. MASNOVO
a quella delle autorita di dovere aggiungere la propria riprovazione locali x. Sta inoltre che proprio nel maggio 1228, a pochi giorni di disa vescovo di Parigi, tanza dalla elezione di Guglielmo d'Auvergne a Parigi nel capitolo generalissimo una costituzione promulgata dei domenicani (di quei domenicani che Guglielmo d'Auvergne chiastabiliva a proposito degli stumera fra un anno alia Universita) non studeant, denti : « In libris gentilium et philosophorum etsi ad horam inspiciant. Seculares scientias non addiscant nee etiam artes quas liberales vocant, nisi aliquando circa aliquos magister sed ordinis vel capitulum voluerit aliter dispensare, generate tantum libros theologicos tam juvenes quam alii legant. autem ut quaelibet provincia fratribus suis missis ad Statuimus studium ad minus in tribus libris theologiae providere teneatur, et fratres missi ad studium in ystoriis et sententiis et textu et gloet intendant 2». sis precipue studeant 3. le cose non andavano diversamente Quanto ai francescani da Sta ancora che in data 7 Luglio 1228 Gregorio IX mandava Perugia ai maestri parigini di teologia un suo acuto lamento.«Saamaritudine ne tacti dolore cordis intrinsecus, repleti sumus abscinthii, quod sicut nostris est auribus intimatum, quidam apud vos ut uter distenti positos a patribus terminos prospiritu vanitatis sancfana transferre satagunt novitate, celestis pagine intellectum, studiis certis expositionum terminis limitate quos torum patrum sed prophanum, non solum est temerarium ad doctritransgredi sciennaturalium nam philosophicam inclinando, ad ostentationem non the; ut sic videantur aliquem auditorum tie, non profectum Nonne dum odocti sed (leggi: seu) theologi, set potius theophanti... Deum sacra eload sensum doctrine philosophorum ignorantium inimo distortis, extortis expositionibus, quia divinitus inspirata et adorandam in flectunt, juxta Dagon arcam federis collocant, Antiochi ? Et dum fidem coymaginem templo Domini statuunt nonne illam reddunt nantur plus debito ratione astruere naturali, inutilem et inanem, quoniam fides non habet meriquodammodo ?... Ne igitur hujustum cui humana ratio prebet experimentum et perversum ut cancer serpat et inficiat modi dogma temerarium filios perditos Rachelem, presenoporteatque plorare plurimos, et districte mandamus tium vobis auctoritate precipimus qua1. ID., Ibid., T. I, N. 50. 2. ID., Ibid., T. I, N. 57. 3. P. FELDER,Storia degli studi scientificinelt'ordinefrancescanodalla sua fondazione pio a circa la metadel sec. XI11, p. 180e ss.
D'AUVERGNE E L'UNIVERSITA DI PARIGIDAL1229 AL 1231 GUGLIELMO
207
mundane tinus, predicta vesania penitus abdicata, sine fermento scientie doceatis theologicam non adulterantes verbum puritatem, x ». Dei philosophorum figmentis... Essa riproQui la parola papale ammonisce di non trascendere. va, a dir vero, non lo studio delle scienze profane ma l'asservimento della teologia alle scienze profane, cioe alia filosofia d'uomini pagani. Tutto questo e chiaro. Non e pero meno chiaro che e la costituzione domenicana del maggio 1228 e la lettera papale del Iuglio 1228 sono sintomi acuti che da una parte a Parigi le misure del 1210 e del 1215 contro Aristotele non hanno avuto fortuna, e che dall'altra parte in quest'anno di grazia 1228 si mira a stringere i ferri ai che alzano gia la voce anche nel eampo delpolsi degli innovatori la teologia. Adunque bisogna venire a capo, una buona volta, di questa lotta ormai troppo lunga. Date queste circostanze, pare ovvio che le autorita locali conservatrici, a se stesse la portata esagerando della lettera di Gregorio IX, cogliessero motivo dal subbuglio del carnevaledel 1229 per liquidare in senso conservatore, dietro il paravento di questioni politiche e disciplinari, la ben piu grave questione dottrinale. Quei poveri chierici universitari, stavolta davvero pellegrini, marciando sulle vie che menano lontano da Parigi, risentivano sulle loro spalle giovanili i colpi che dovevano andare alle vecchie spalle di Aristotele. II loro esilio era un po' Fesilio del filosofo greco fosse o non fosse travestito all'araba. duAppunto rante questo esilio e precisamente verso la fine del 1229, li raggiuno circolare dell'universita tolosana. ge la lettera Questa lettera mostra di voler venire incontro a due serie di preoccupazioni, con riferimento troppo chiaro alia situazione parigina creatasi pochi mesi a cui si vuol soddisfare e d'indoprima. Una serie di preoccupazioni le politica : si promette la salvaguardia delle liberta scolastiche. L'altra serie e d'indole dottrinale : si promette di salvaguardare anzi di allargare il contatto con Aristotele. Nell'uno e nell'altro caso e implicito il biasimo di quanto succede a Parigi contro Funviersita. Pare anzi che gli estensori della lettera suppongano i loro lettori dominati da preoccupazioni dottrinali o aristoteliprevalentemente dottrinali e toccata per che, poiche la corda delle preoccupazioni « Universis Christi allettatore. prima e con tocco particolarmente fidelibus et precipue magistris et scolaribus terrarum ubicumque studentibus universitas presentes litteras inspecturis magistrorum et scolarium Tholose studium in nova radice statuentium, vite bone exitu cum beato. Stabile fundamentum non inveperseverantiam 1. DENIFLE-CHATELAIN, Ch. U. P., T. I, N. 59.
208
A. MASNOVO
nit operatio que non est in Christo, sancte matris ecclesie fundamento, firmiter collocata. Nos igitur... Hie enim theologi discipulos in pulpitis et populos in co mpitis informant, 1ogici liberalibus in artibus balbutientium grammatici linguas in tyrones Aristotelis eruderant, aures melliti gutturis orpopulares analogiam effigiant, organiste decretiste Justinianum et a latere mediextollunt, gano demulcent, Galienum. Libros naturales qui fuerant Parisius ci predicant prohibiti, poterunt illic (leggi : illi) audire qui volunt nature sinum medullitus perscrutari. Quid deerit vobis igitur ? Libertas scolastica ? habenis dediti propria gaudebitislibertates 1. quianullius Nequaquam Quell' «illic » invece di « illi.» pote indurre a pensare che si condella lettera tolosana una situazione trapponesse dagii estensori locale. Niente di tutto questo. Gli estenlocale ad altra situazione sori della lettera, se volevano contrapporre Tolosa a Parigi, avrebbero scritto « hie » e non «illic », come hanno mostrato di saper fare Or leggendo, come devesi, «illi » invece di poche righe innanzi. sul piu che perfetto «illic », la mente, raccolta spregiudicatamente della frase «libros naturales vede qui fuerant Parisius prohibit!», della stesura della lettera (comunque si profilarsi nel momento le cose vadano poi) una contrapposizione : ma di una situazione presente ad una situazione passata proprio nei riguardi di Parigi. che la proibizione di Aristotele Cosi siamo avvertiti all'Universita di Parigi verso la fine del 1229, mentre le scuole parigine tiradurante la dispersione, non e piu cosa pano innanzi faticosamente cifica, ma sta gia (e il meno che si possa dire) sub judice. Adunque in riva a la Senna si lotta pro e contro Aristotele ; e questa lotta rende pensosa per una od altra ragione Fautorita ecclesiastica su le misure prese e su quelle da prendere. Stavolta i fuorusciti dal loro Aventino di Angers avevano messo in imbarazzo gli avversari. sul conto di Aristotele ? Quali idee aveva Guglielmo d'Auvergne Guglielmo d'Auvergne, quale vescovo di Parigi, era il naturale di Aristotele. custode di una duplice condanna Quale filosofo, egli era ben deciso a non lasciarsi soprafare dall' autorita dello StagiriA principio del «De taea rifiutare gran parte delle sue dottrine. anima », redatto attorno il 1230 nei primi anni di episcopato prosui manoscritti babilmente professorali, Guglielmo d'Auvergne 1. ID.,Ibid., T I, N 72 circa finemanni 1229.Tolosae.Suona rimproveroagli oppositori della studentescaparigina anchela lettera 16 Luglio1229del Re d'lnghilterra. ID. ibid., T. I N. 64 : «Rex (AngliaeHenricus III) magistriset universitatiscolariumParisiussalutem.Tribulationibuset angustiisnon modicis,quas sub iniqualege Parisiusestis perpessi,humiliter compatientes,ob reverentiamDei et sancte Ecclesievobis pie subveniendostatum vestrum eupimusad debitamreduci libertatem.Unde... Teste Rege,apud Radingum,XVI die Julii».
E L'UNIVERSITA DI PARIGIDAL1229 AL 1231 D'AUVERGNE GUGLIELMO
209
ha delle parole la cui eco si risente presso San Tommaso d'Aquino. Non intret autem in animum tuum quod ego velim uti sermonibus authenticis ad probationem eorum quae docAristotelis tamquam turus sum, qui scio locum ab auctoritate dialecticum tantum esse et solum facere posse fidem, cum propositum meum sit et in hoc tractax ». facere demonstrativam tu et ubicumque possum certutidinem di Aristotele, come quella di qualsiasi altro filoAdunque Fautorita sofo, non ha mai, in cose di filosofia, un valore che consenta di an: la parte dell'autorita umana nel filosodare oltre la probabilita mentre e primaria fare e secondaria, quella della ragione umana. Del resto chi non sa che, se Aristotele ha del buono, pero in molti 2. Chi poi si prendesse il gusto di vedere punti gli va contraddetto e disposto ad accorquali sono i punti in cui Guglielmo d'Auvergne facilmente e presto che l'accordarsi con Aristotele, riscontrerebbe do e, piu d'una volta, esclusivamente verbale. Sempre nel « De anila ma », sotto la parte prima del capitolo primo, si trova adottata definizione aristotelica che dell'anima : pero senza una parolina e di capitate inportanza. Invece di « perfectio prima corporis physici organici 3 », si legge « perfectio corporis physici organici potentia vitam habentis ». La cosa non fu avertita da storici pure insigni della filosofia medioevale : per es. lo Stdckl gia anziano 4, il De Wulf recente 5, il recentissimo Geyer 6. 1. GUILIELMI ALVERNI... Operaomnia... Aureliaeex TypographiaF. Hotot; et vaeneunt Parisiis...1674...T. II, Suppl. p. 65 col. II, c. I, pars. I. — Veramentel'Sdizionequi citata porta «locum dialecticumab auctoritate tantum esse»: ma e un manifesto errore tipoSommatcol., P. I, Q. 1, a. VIII. Qui e adottata la formula boegrafico.Cfr. S. TOMMASO, ziana «locus ab auctoritate est infirmissimus» : la quale viene chiarita con 1'aggiunta «quae fundatur super ratione humana ». 2. GUILIELMI ALVERNI..., Ibid., (c. n, pars 12 p. 82, col. 2) : « Quamquam autem in multis contradicendumsit Aristotelisicut revera dignum et justum est, et hoc in omnibus sermonibusquibus contradicit veritati, sic suscipiendusest et sustinendus in eis omnibus in auibus recte sensisseinvenitur *. De anima, L. II, c. 1 :« ... quapropter anima primus est actus perfec3. ARISTOTELE, tioque corporisnaturalis potentia vitam habentis... Si igitur communequid de omni anima sit dicendum, erit perfectioprima primusqueactus corporis naturalis instrumentis praediti i>.I quali passi traducono il testo greco : Sto (JJO/Y) sot-ctv -f)Tcp^fr)a(jb(jLaTo<; hvxzkiyjAU o'jtriy.ouSovajxei£u>-i]V ei 8r\ Tt xoivovsitl -rtaaT]:; ^z"1 ASYSIV, sVrjav I'^OVTOC;... 4"JXi0<' ousizou dpyavixou. cj(0}j.aTO<; fj~zkzyj.itz}] Tzpd>Ti\ 4. ALBERT Geschichteder Philosophicdes Mittelalters,(Mainz,Verlagvon Franz STOCKL, Kirchheim, 1865), Zweiter Band, Erste Abtheilung,p. 341 : « Er schliesst sich hierin der aristotelischen Definition an, indem er die Seelebestimmt als perfectio corporis physici organicipotentia vitam habentis. Er bemerkt aber ausdrucklichdass er diesedefinitionnicht etwa auf die blosse Auctoritat des Aristoteleshin annehme,sonderer weist vielmehrnach, dasssie das nothwendige Resultat der wissenschaftlichenUntersuchung sei, und dass, wenn man vernunftgemass in der Untersuchungzu Werkegehe,man dieseDefinitionals die alleinriclitige anerkennen miisse». 5. Histoire de la philosophicmedievale6, Tome I, p. 326. 6. F. UEBERWEG, Grundrissder Geschichteder Philosophic Zweiter Teil: Die patrls. MelangesMandonnet— T. II 14
210
A. MASNOVO
L'illustrazione che viene fatta di questa definizione h intonata alio spirito platonico e tende a gettare il ridicolo sulla corrente aristotelica che e a' suoi primi passi. Ecco un' arguta critica contro i veraci fautori dell'anima come atto primo. « Secundum errorem istum fabri lignorum, quos vulgo carpentarios dicimus, incredibiliter errarent qui ligna de silvis se colligere et coedere credunt, cum post mortem arborum nova ligna loco eoruffi quae prius in silvis erant suborirentur x». Manifestamente combatte Guglielmo d'Auvergne nella sua forma piu pura : e non gia un aristotequi Faristotelismo lismo morto, ma vivente dattorno a lui. Coloro, che Guglielmo d'Auvergne combatte, sostengono la tesi che per ogni individuo, vivente o no, la forma sostanziale e unica. Questa, scomparendo, trae seco in linea generate la scomparsa dell'individuo a cui appartiene. riescono intelligibili Solo in questa supposizione gli attachi di : solo in questa supposizione Guglielmo d'AuGuglielmo d'Auvergne che il taglio delle aristofanesca vergne pud uscire nella trovata piante mette al mondo altro genere di legno da quello che Focchio osservava prima nella foresta. L'aristotelismo, davanti al fatto in> che il putato, non ha altra via di salute che quella di dimostrare fatto non costituisce reato. La tesi qui combattuta dal d'Auvergne e la stessa che San Tommaso sosterra piu fardi facendone uno dei punti cardinali della sua psicologia : non senza andare incontro ad universitario e dell'ambienaspre difficolta da parte dell'ambiente te ecclesiastico. Come per altri punti, anche per questo bisogna alad uomini anteriori al 1229 : lottanti nell'amlacciare FAquinate bito dell'universita parigina prima che gli ordini religiosi vi facesal clero secosero la loro comparsa. Questi uomoni, appartenenti con maggiore lare, artisti o teologi, bisogna lavorare a individuarli che non siasi fatto fin qui, se vogliamo capire qualinteressamento che cosa intorno alle filosofia scolastica nella prima meta del 1200. Dopo il sin qui detto, nessuno puo adattarsi a pensare che Guglielte vie uffifosse disposto ad aprire ad Aristotele mo d'Auvergne di Tociali dell'insegnamento. Adunque dietro Finvito allettatore losa non staVa il consiglio del vescovo di Parigi. Questi era piuttosto un bersaglio, forse il bersaglio principale della famosa circolare. dato il suo indirizzo filosofico e dato il suo Guglielmo d'Auvergne, tische und scholastische Philosophic. Elfte... Auflage herausgegeben von Dr. Bernhard Geyer, Berlin, 1928, p. 364: « DieSeeleverhait sich zu ihrem Leibe, wie der Zitherspieier zu seiner Zither (De anima, V. 23 ; t. II, Suppl. p. 149). Gleichwohlnimmt Wilhelm(De anima, 1, 1 ; ib., p. 63) die aristotelischeDefinitionder Seele an, dass sie sei: perfectio corporisphysici organicipotentia vitarn habentis». 1. GUILIELMI ALVERNI... Opera omnia... T. II, Suppl., p. 66, col. I, (c. I pars I).
D'AUVERGNE E L'UNIVERSITA DI PARIGIDAL1229 AL 1231 GUGLIELMO
211
trovava nella propria situazione la ecclesiastica temperamento, con sentimento a sfruttare, fors'anche di dovere, spinta naturale e dottrinali. il dissidio politico per le sue mire disciplinari Gli unidella dispersione, che avevano abbandonato versitari Parigi per che suormai potuto rientrarvi questioni politiche, non avrebbero La lotta era imperando anche il dissidio disciplinare e dottrinale. pegnata contro la Corte e contro il Vescovo. Partita assai difficile. Ma i giovani sono sempre fortunati, e sono bene attrezzati per tutte « S'ei fur cacciati, ei tornar d'ogni parte 1 ». Come ? le avventure. Triforme il problema (politico, disciplinare, dottrinale) che Id svie a rafforzaluppo della contesa venne acuendo fino a determinare re la dispersione : naturalmente triforme la soluzione che apprestera le vie del ritorno 2. II Dietro la circolare tolosana stava il cardinale Romano : grande artefice dell' universita di Tolosa, come risulta dalla circolare stessa 3, oltre che da una lettera del 1233 di Gregorio IX 4 e da un'altra del 1245 di Innocenzo IV 5. Mathieu Paris descrive il cardinale 1. Divina Commedia,Inferno,X, 49. 2. La moltiplicita degli aspetti nel problema che agito gli anni 1229-1231non fu vista dagli storici con sufficientechiarezza. Pertanto nessuna meravigliase il complessodelle misure prese da GregorioIX con la sua « Charta magna » del 1231non appare sgorgarc dottrinali sempre dagli avvenimenti, e se quasi dorme la preoccupazionesu gli indivizzi — deglinomini che, a Parigi, stanno di fronte l'uno all'altro dattofno al 1231. A dir vero, oggi si cominciafinalmente a portare qualche seria attenzione su gli indirizzi dottrinali dattorno al 1231. « La Bibliothequethomiste » diretta dal Mandonnetsta all'avanguardia in questo generedi studi : dai quali si possonoe si devonoattendere dei contributi decisivi per l'intelligenzadello sviluppo del pensiero nel secoloXIII. 3. DENIFLE-CHATELAIN, Chart. U. P., T. I, N° 72 «... Erat enim Moysesnoster dominus cardinalis et legatus in Regno Francie dux et protector et auctor, post Deum et dominum Papam, tam ardue inchoationis,qui statuit quod omnesTholosestudenteset magistri et discipuli, omnium peccaminum suorum plenariam indulgentiam consequantur... » 4. ID., Ibid., T. I, N. 99 27 Aprile 1233dal Laterano. Universitati magistrorum et scolarium Tolosan. Olim, operante illo qui vult omnes homines salvos fieri et neminem vult perire, per ministeriumdilecti filii nostri R(omani) Portuensis electi, tunc in illis partibus apostolicesedis legati, inter ecclesiamet nobilen virum comitem Tolosanum pace, preeunte divina gratia, reformata, idem legatus tam provide quam prudenter attendens quod fides catholica, que pene penitus videbatur de illis partibus profligata, inibi reflorerevaleret si illic litterarum studium crearetur, duxit provide statuendum ut in Tolosanacivitate cujuslibetlicite facultatis studia plantarentur, quorum magistris ut liberius possent vacare studiis et doctrinis a jam dicto comite fuit promissumcertum salarium et statutum. Nos igitur quod super premissisfactum est gratum et ratum habentes, ut eademlibertate, qua gaudent Parisiensesscolares,vos et omnes qui vobis successerintin hac parte perpetuo gaudeatis, devotioni vestre duximus concedendum... Datum Laterani, v kal. Maji, anno septimo. 5. ID., Ibid., N. 135. — Cfr DENIFLE, Die Entstehungder Universitatendes Mittelalters Ms 1400,Berlin, WeidmannscheBuchhandlung,1885,p. 325-340;DENIFLE, Les universite francalses au moyen-age,Paris, Emile Bouillon,1892.
212
A. MASN0VO
di Guglielmo d'Auvergne si interessa Romano che in compagnia Fintervento contro gli studenti presso la regina affine di ottenerne dopo il tafferuglio di questi con la popolazione borghese : anche ce lo descrive inerte, quando maestri e scolari fecero passi presso di lui in seguito all'affronto e al danno sofferti dalle sopraffazioni sia andata la cosa, e anche ammesso che poliziesche. Comunque il cardinale non intui subito lo sviluppo degli avVenimenti, che egli seppe separare con sollecitudine la bisogna riconoscere da quella delle autorita locali. Subito nell'apropria responsabilita al fallimento gosto 1229, come si venne per colpa del D'Auvergne delle trattative fra corte ed universita, gli oc chi del legato dovettero veder chiaro nella situazione. La forte lettera di Gregorio IX a Guglieimo d'Auvergne in data 23 Novembre 1229 non pud dise dagli apprezzamenti dalle informazioni del cardinagiungersi le legato. Fu gia accennato alle misure da lui prese per rendere dei gradi accademici possibile il conseguimento agli scolari della di Tolosa era una maAnche la lettera dell'universita dispersione. no tesa ad invito e a soccorso : mano tesa tanto piu volentieri e con tanto maggiore speditezza in quanto da tempo Roma coltivava nella citta tolta agli albigesi buona copia di stul'idea di attrarre la corrente cattolica di pensiedenti parigini che vi alimentassero ro x. Adunque il cardinale legato che sta dietro la circolare tolosana vede le cose con maggiore larghezza che non certuni di Parigi. I libri aristotelici di fisica e di metafisica possono, a suo avviso, nelle aule scolastiche. Cid vuol dire che il fare la loro comparsa i suoi contatti, e venuto nella persuacardinale legato, attraverso la terra di Francia, che detti sione, prima ancora di abbandonare e senza reale efficacia la libri sono di grande vantaggio culturale, con il pensiero cristiano. dove essi contrastassero Quanto ai punti aristotelici in contrasto filosofico con Findirizzo trapuramente dizionale era il caso di lasciare sbizzarire i signori filosofi. II cardinale legato non doveva essere un filosofo : ma certo doveva essere di quegli uomini di superiore buon senso e di perfetto equilibrio che onorano si di frequente la porpora romana. Naturalmente diea se l'artro il cardinale legato sta Roma. Gregorio IX, richiamata dua questione ed esaminatala con Guglielmo d'Auxerre parigina i rappresentanti dele sentite le ragioni dell'universita attraverso 1. ID., Ibid., T. I, N. 25. Conlettera in data 19 Gennaio1217dal Laterano, Onorio III (comeriassumeil Denifle) «magistroset scholaresParisienseshortatur ut aliqui ex ipsis ad partes Tolosanasaccedant, lit ibidemlectioneet praedicationeet extiortationepopulumacceptabilemDomiftoreddant».
E L'UNIVERSITA DI PARIGIDAL1229 AL 1231 D'AUVERGNE GUGLIELMO
213
la medesima 1, manda ai maestri e scolari di Parigi la famosa lettera dal Laterano del 13 aprile 1231. E' questa la magna charta dell'universita parigina. Molto vi si dice in fatto di liberta civili e di riconosscolastica a favore dell'Istituto universitario, disciplina fin anche il diritto di sciopero. « Ceterum quia ubi non cendoglisi seu ordinationes est ordo, facile repit horror, constitutiones provide habitu ordas faciendi de modo et hora legendi et disputandi, exequiis necnon de bachellariis, qui et qua dinato, de mortuorum ac hospitiorum taxatione seu etiam hora et quid legere debeant, vel ordinationibus et rebelles ipsis constitutionibus per interdicto, vobis concedimus fasocietatis subtractionem congrue castigandi Et si forte vobis subtrahatur cultatem: taxatio, aut, hospitiorum quod absit, vobis vel alicui vestrum injuria vel excessus inferatur nisi, congrua monienormis, utpote mortis vel membri mutilationis, liceat vodies fuerit satisfactum, tione premissa, infra quindecim Et lectiones. bis usque ad satisfactionem suspendere condignam fas sit vobis, nisi aliquem vestrum indebite incarcerari contigerit, cesset injuria, statim a lectione cessare, si si, monitione prehabita, tamen id videritis expedire2». Gregorio IXsi pronuncia qui indirettacontro la regina e il vescovo, menmente a favore dell'universita secondo le vedute di quella e non gia all'avvenire tre provvede del docusecondo te vedute di questi. Ma il lato piu importante mento succitato e che vi si fa una certa promessa. « Ad hec jubemus ut magistri artium unam lectionem de Prisciano et unum post alium ordinarie semper legant, et libris illis naturalibus, qui in Concilio 1. ID., Ibid., T. I, N. 75. — ID., Ibid., T. I, N. 90 — 1231,Maji6, Lateran. GregoriusEpiscopusservusservorum Dei karissimoin Christofilioillustri regi Francorum salutem et apostolicambenedictionem.Cum debeatur gratia gratiosisita quodnequeat sine nota negari,eoquodvirtussibivindicatubiquefavorem,honorest benemeritoshonoranti,quia titulum nancisciturbonitatis,qui bonoscaritatis amplexatusaffectuin hiissibi complacetsiminilitudinisratione.Hinc est quod dilectosfiliosmagistrosGaufridumPyctavensemet Wiliermum Autisiodorensem,qui vita, scientiaet doctrinapreclari dum erudiunt plurimosad salutem tamquam stelle micantin ecclesiefirmamento,serenitatiregie duximusfiducialitercommendandos,quamquamforte apudte non egeantsuffragiisalicnis,quossincerediligerecrederis proprie meritis probitatis. Ideoque Celsitudinemtuam rogamus,monemu et hortamur in Domino,quatinus eos de mandatonostroredeuntesParisiusad regendumbenignerecipienset honeste pertractans ita ipsos tua prosequarisgratia et favore,quod apud Deummeritumet laudesapud hominesmerearis,nosquepro eistibi grates referrenonimmeritodebeamus.Ceterum cumhiidem magistripro reformationestudii ad sedemapostolicampersonaliterlaborantes honorem regis et regni tractarint nee quicquam fuerint contra moliti, si quid, quod non credimus, ad sugestionem malivolam detractorum contra eos vel magistrum Johannem PAGIUM suspicionisforsitan concepisti,omninodeponensstudeas ipsos propensiushonorare, ut et illissuamentiatur iniquitas et istis propriepuritatis Veritasattestetur. Dat. Laterani, II non. Maji, Pontificatusnostri anno quinto. 2. ID., Ibid., T. I, N. 79 « Gregoriusepiscopusservus servorumDeidilectisfiliisuniversis magistris,scolaribusparisiensibussalutem et apostolicambenedictionem...Dat. Laterani,id. Aprilis.Pontificatusnostri anno quinto (13 aprile 1231)».
214
A. MASN0V0
ex certa causa prohibiti fuere, Parisius non utantur provincial! fuerint et ab omni errorum suspitione examinati quousque purgati. in facultate vero et scolares theologiae Magistri quam profitentur se studeant laudabiliter exercere nee philosophos se ostentent, fieri theodocti : nee loquantur in lingua populi sed satagant et cum azotica confundentes, sed de illis hebream populi linguam tantum in scolis questionibus disputent que per libros theologicos et sanctorum Patrum tractatus terminari valeant x». Evidentemente naturaIX, quanto all'uso dei «libri Gregorio les » aristotelici si rivolge solo ai « magistri artium » e non ai loro scolari perche dipende dai maestri che i libri di Aristotele facciano da testo o no nelle scuole. Parimenti si rivolge in proposito ai soli « magistri artium » e non anche ai « magistri theologiae », perche certo aver pensato o pensare di assumere per questi non potevano testo di teologia un libro di filosofia fosse pure di Aristotele. In oltre i « magistri ossia i filosofi, vengono ammoniti di comartium», ma nell'insegnamento non per portarsi cosi non ovunque, parigino; di un provvedimento. sempre ma nell'attesa Per i teologi poteva esserci la pericolosa tentazione di mettere troppa filosofia, cioe troppo aristotelismo greco o arabizzato nel commento del testo di scuola : eppero Gregorio IX chiama la loro attenche « de illis tantum zione su questo punto, ed esprime la volonta in scolis questionibus disputent que per libros theologicos et sancPatrum tractatus terminari latorum valeant ». Siano dunque certe questioni, e la filosofia, cioe Aristotele, non sciate in disparte di invadere le scuole di teologia. avra piu il pretesto II lettore accorto, il quale paragoni la lettera papale del 7 Luglio 1228 con quella del 13 aprile 1231, avverte subito che l'atmosfera Nel primo documento i maestri di teologia a propoe cambiata. sono messi in guardia con una sinsito di filosofia e di aristotelismo, di tono e da un punto di vista vorrei dire sistemagolare vivacita correre delle voci ben sinistre sul conto di Aristico 1. Dovevano totele la a Perugia donde il papa spedi la sua lettera del luglio 1228. di filosofia e di aristotelismo, Nel secondo documento, a proposito 1. ID., Ibid. 2. ID.,Ibid., T. I, N.59« Magistrisin TheologiaParisius regentibus...Cumenim theologiam secundum approbates traditiones sanctorum exponere debeant et non carnalibus armis set Deo potentibus destruereomnemaltitudinemextollentemse adversusscientiamDei et captivum in obsequium Christi omnem reducere intellectum, isti doctrinis variis et peregrinis abducti redigunt caput in caudam et ancille cogunt famulari reginam... Nonne dum ad sensum doctrine philosophorum ignorantium Deum sacra eloquia divinitus inspirata extortis expositionibus immo distortis inflectunt, juxta Dagon arcam federis collocant, e t adorandam in templo Doministatuunt ymaginem Antiochi ?»
D'AUVERGNEE L'UNIVERSITADI PARIGIDAL1229 AL 1231 GUGLIELMO
215
ai teologi b dato dal punto di piu calmo : Fammonimento della competenza. E metodo, fors'anche Meglio ancora. e nel 1231 le misure che Gregorio prende sono disciplina1228 e nel 1231 le misure disciplinari sono prese sotto la dottrinale. Ma nel 1228 la preoccupazione dottripreoccupazione e sistematica nale e d'ispirazione : si teme dei metodi metodologica Nel 1231 la preoccupazione e delle conclusioni. dottrinale e di Si vuole evitare la confupuramente metodologica. ispirazione senza ostentare sfiducia verso i teologi quasi sione dei metodi, conclusioni corrivi ad adottare eterodosse. in alto loco si comincia a fare un apprezzamento Adunque benevolo di Aristotele come elemento di cultura e di sistema. Si sente il bisogno di venire alia prudente di questo espressione attraverso misure, che, data anche la loro provviapprezzamento che per6, dati i loro supposti, sorieta, sono formalmente disciplinari; di voter soddisfare a desiderata dottrinali, messi innanzi appalesano Inoltre la commiscon quelli politici e prettamente disciplinari. dal volere pontificio a purgare le opere aristotesione, chiamata liche, ha per suo compito preciso di purgarlo non gia dagli errori ma « a suspicione errorum ». Quanto propriamente poi agli uomini arcidiacono di Beauvais, della commissione 1, Guglielmo d'Auxerre, e temperamento dietro il consiglio di lui equilibrato. Appunto Dei Gregorio IX venne alia sua soluzione della vertenza parigina. Simone de Alteis e un canonico della chiesa due altri commissari, «litteratissimus ». a quanto dice Fobituario di detta di Amiens de Prouvins canonico della chiesa di Reims si chiesa ; Stefano che Michele Scotto gli dedicasse la sua traduzione era meritato del« De coelo et mundo » di Aristotele. Adunque nella commissione di preconcetta ostilita verso il filosofo greco : indizio nessum moriva il 3 Novembre 1231 senza tutt'altro. Guglielmo d'Auxerre Non si concluse avesse concluso niente. di che la commissione piu in seguito. cose che la purgazione di Aristotele si comEra nella natura'della
il tono e vista del nel 1228 ri; e nel
23 Aprile 1231. 1. ID., Ibid., T. I, N. 87 « Magistris W. archidiaconoBelvacensi,Symoni de Alteis Ambianensi, et St. de Pruvino Remensi canonicis.Cum sapientie sacre pagine rellque scientie debeant famulari, eatenus sunt a fidelibus amplectendequatenus obsequi dinoscuntur beneplacitis donatis... Ceterum cum, sicut intelleximus,libri naturalium,qui Parisius in Concilioprovincialifuere prohibiti, quedam utilia et inutilia continere dicantur, ne utile per inutile vitietur, discretioni vestre, de qua plenam in Domino fiduciam obtinemus, per apostolica scripta sub obtestatione divini judicii firmiter precipiendo mandamus, quatinus libros ipsos examinantes sicut convenit subtiliter et prudenter, que ibi erronea seu scandali vel offendiculi iegentibus inveneritis illativa, penitus resecetis,ut, que sunt suspecta remotis, incunctanter ac inoffense in reliquis studeatur. Dat. Laterani, VIII kal. Maii, pontificatus nostri anno quinto.-»
216
A. MASNOVO
pisse per ben altra via. I parigini se la vedessero da per se nelle loro filosofiche : quest'era il meglio.Il tempo avrebbrighe esclusivamente be formato tra le avverse correnti, la conservatrice e la innovatrice, una corrente di centro. Intanto con larGregorio IX procedeva ghezza verso coloro, maestri e scolari, che erano incorsi nelle pene canoniche in seguito alia trasgressione delle ordinanze emesse vuoi nel 1210 dal concilio provinciate di Parigi, vuoi nel 1215 dal cardinale legato Roberto di Courcon. Ne fanno fede parecchie lettere pontificie : per esempio quella in data 20 aprile 1231 all'abbate di S. Vittore e al priore dei domenicani x. Si aggiunga che la lettera pontificia del 13 aprile 1231, diversamente dai decreti 1210 e 1215, non dell'ordinaporta piu la pena della scomunica per i trasgressori zione sui libri aristotelici. Anzi una disposizione pontificia del 10 magche per un un settennio «nullus in universigio 1231 stabilisce tatem magistrorum vel scolarium seu rectorum (corrige :rectorem)vel procuratorem eorum aut quemquam alium pro facto vel occasione universitatis excommunicationis vel interdicti suspensionis sententias audeat promulgare absque sedis apostolice special-i licentia, et si fuerit promulgata, ipso jure sit irrita et inanis... presentibus litteris post septennium minime valituris... ». Cid fa il pontefice « quieti vestre paterna volentes diligentia ». Roma providere rivedra la situazione di settennio in settennio 2. Per il momento, se non e abrogata la proibizione, e almeno temcosi ne pare, la censura latae sententiae : ed poraneamente abrogata, e tolta all'autorita ecclesiastica di Parigi la facolta d'imminischiarsene con censure anche solo ferendae sententiae. Conferma sostanzialmente questo punto un passo di Ruggero Bacone,. qualunque « Tarde venit aliquid ivi contenuti. guidizio si faccia dei particolari de philosophia Aristotelis in usum latinorum, quia naturalis phicum commentariis et alioAverroes losophia ejus et metaphysica rum libris in temporibus nostris translatae sunt, et Parisiis excommunicabantur ante annum Domini 1237 (1231) propter aeternitatem mundi et temporis et propter librum de divinatione som1. ID., Ibid., T. I, N. 86. AbbatiS.Victoriset... Priorifratrum predicatorumParisien.Cumsalutemanimarumquerere teneamur, occasionesperditioniscupientesquantum Dominuspermiseritamovere,discretioni vestre presentium auctoritate mandamus,quatinus magistros et scolares,qui in sententiam latam Parisiusin provincialiConcilioseu in sententiambone memorieR(oberti)titull Sancti Stephaniin CelioMontepresbytericardinalisoccasionelibrorumnaturalium,qui in eodemConcilio fuere prohibit!,inciderunt,juxta formam ecclesieabsolvatis,et, injuncta eis propter hoc penitentia competenti,super irregularitatibushujusmodioccasionecontractisprovide dispensetis... Dat. Laterani; XII kalendasMaii,anno quinto (20 aprile 1231). 2 Chi ripassi il Ch. U. P. trovera effettivamentele rinnovazionidi settennioin settennio.
D'AUVERGNE E L'UNIVERSITA DI PARIGIDAL1229 AL 1231 GUGLIELMO
217
« De somno et vigilia » et propter multa niorum, qui est tractatus Aristotele ha guadagnato La alia erronee translata1)). terreno. universitario magna charta del 1231 immette nell'ambiente parigino una nuova corrente d'aria. Si direbbe, mi si consenta l'espressione, che dalla lettera papale 7 Luglio 1228 alia lettera 13 aprile 1231 ci sia stato di mezzo, non senza buon e'sito, un ricorso da Roma male informata a Roma bene informata. D'ora innanzi sara lecito di Aristotele, filosofo della natura oltre che logico, con occuparsi una certa tranquillita di spirito, anzi con gaia ed alacre simpatia. Se prima del 1231 trascurare Aristotele essere peccato poteva meritorio in certi ambienti, appena veniale e forse atteggiamento Aristotele non solo e peccato grave e senza dopo il 1231 trascurare scusa ma segno addirittura di pessimo gusto e di gente che veste fuori di stagione. Naturalmente i maestri lo saggi impinguano del filosofo greco, e gli scolari, pendendo spirito nella meditazione dal labro dei maestri, si formano al pensiero aris1;otelico senza bidei testi. Fra poco sogno di proprio sentirsi leggere e commentare verra anche il giorno di siffatta lettura e di siffatpiu di vent'anni to commento. Sufficit cuique diei malities sua 2. Guglielmo d'Auavverti senza dubbio che la Magna vergne, da uomo intelligente, hie et nunc l'ingresso ufficiale Charta pontificia, pur impedendo d'Aristotele nell'universita parigina, non garantiva giorni trancertamente quilli.Neavrebbero approfittato quelli che intendevano di marciare oltre 1'aristotelismo vescovile : una prospettiva, questa, non priva di incognite e seccante. * ** tra il 1229 e il 1231 fanno prevedere Gli avvenimenti qualche nel campo professorate mutamento pariginio, prima che si raccolsede gli uomini della dispersione. gano nell'antica nel 1231 la gioventu universitaria Effettivamente, quando 1. Compendiumstudii theologiae.Cfr. frammenti editi dal CHARLES, Roger Bacon, p. Geschichte d. Philosophic,II Band, p. 351. 412 (vedi anche p. 314); UEBERWEO, 2. Nella famosalettera del febbraio1254i maestrisecolarinonricercanoil lato dottrinale deldibattito. Lacosala spiegaabbastanzabenechirifletta esserestato a quei di unicointeresse dei maestri secolariintaccareil legittimopossessodelle cattedre teologicheuniversitarieda parte dei domenicani,evitando ogni scivolamentosu questioni d'indirizzo: le quali, oltre a forse dividere, avrebberopotuto sollevareun putiferio, mentre si sentivano i primi muggiti della bufera averroistica. 3. Card. Fr. EHRLES. I.San Domenico,te orlglni del primostudio generatedelsuo ordinea Parigi e la sommateologicadelprimomaestroRolandoda Cremona,p. 91 (in Miscellaneadominicana in memoriamVII anni saecularisab obituSanctiPatris Dominicip. 85 e ss.).
218
A. MASNOVO
in Parigi, maestro di una situazione Rolando, esponeate aveva lasciato da tempo Parigi per Tolosa, dove lo disgraziata, A Parigi troviamo ad insegnare nell'anno scolastico 1230-1231. il confratello Ugo di S. Cher ; a Tolosa il egli ha per successore di S. Egidio nel 1232-1233 K Sotto quest'ulconfratello Giovanni timo, che era ancora maestro secolare, Rolando di Cremona aveva in Parigi durante la dispersione la licenza per Finseconseguito universitario. Date queste circostanze l'aria di Parigi gnamento e Fambiente dei maestri secolari dovevano confarsi a Giovanni di S. Egidio press'a poco come al suo scolaro, se non anche meno. che Maestro Giovanni di S. Egidio «tenne un giorno Raccontano sermone all'universita e nella chiesa di San Giacomo un eloquente la vita e la poverta al clero parigino, elogiando religiosa ; e per col fatto e coll'esempio cio che aveva predicato con confermare il suo sermone, si recS dal priore ivi presente e la voce, interruppe lo pregd di accordargli Fabito di San Domenico, e poi cost travestito 2 ». II racconto puo essere riprese con nuova lena il suo discorso solo che vi si veda l'attuazione calcolataaccettato per intero, mente repentina d'una decisione maturata sotto il calore delle circostanze. Al postutto, la vie di Dio sono molte. di S. Egidio, entrando Giovanni fra Qui nascono dei problemi. i domenicani nel 1231, faceva si che questi disponessero di due di teologia nelFuniversita di Parigi : della sua e di quella cattedre da Rolando di Cremona. Tutto e proceduto legalinaugurata universimente in questi primi passi dei domenicani nell'arringo II P. Mandonnet ha dimostrato contro il Perrod 3 questo tario. fino all'evidenza nel bellissimo studio : De I'incorporation punto de Paris (1229-1231) des dominicains dans Vancienne universite *. « L'Unistorico di Sigero di Brabante... Dice molto bene l'illustre ni te droit versite naissante n'a pas, et n'aura pas de longtemps, de chaires ni celui d'y appeler aucun prod'eriger par elle-meme Ce droit ni celui de destituer un titulaire fesseur, quelconque. de Fautorite reteve exclusivement episcopate qui s'exerce d'une fade l'eglise de Paris, a moins que le gon ordinaire par le chancelier lui-meme pourcreer des directement Souverain Pontife n'interyienne chaires nouvelles et designer des maitres, comme il existe de ces faits ou plutot les ecoles de Paris, car L'Universite, plusieurs exemples.
rientra
1. ID., Ibid., p. 92. 2. ID., Ibid., p. 91. 3. Maurice PERROD, Maitre Guillaumede Saint-Amour.L'unlversitede Paris et les ordres mendiantsau treiziemesiecle,Paris, 1895. 4. Revuethomlste,1896,Mai, p. 133 e ss.
E L'UNIVERSITA D'AUVERGNE DI PARIGIDAL1229 AL1231 GUGLIELMO
219
n'existait pas encore,n'ont done aucun pouvoir le nom d'Universite l ». Or e ou destituer les maitres... pacifico che pour nommer Rolando di Cremona e Giovanni di S. Egidio furono chiamati all'Universita dalla competente autorita come ancora diecclesiastica, nello studio succitato. Quanto a Rolando ne mostra il Mandonnet in convengono, a denti stretti, gli stessi avversari dei domenicani documento del 4 febbraio 1254, gia citato a quel loro famosissimo principio di questo studio. Ivi si ammette a proposito della prima cattedra, quella di Rolando, che f u assegnata « conniventibus episcopo et cancellario ». A proposito della seconda cattedra e soggiunto : « Deinde studio nostro apostolica provisione Parisius reformasibi doctoribus successive to, per eamdem cathedram multiplicatis cancellarii prefer voluntatem nostris, qui qui tunc erat, majoribus nondum aliis regularium scolasticorum conventibus arctabantur, cathedram et dissimulantibus, per seipsos secundam erexerunt, eas ambas talibus titulis tenuerunt2». acquisitas aliquandiu la posiQueste parole danno la spinta a integrare, modificandola, zione del Mandonnet. Anzitutto si badi che i rilievi contenuti in queste parole, qualunque ne sia il valore, non hanno significato nei riguardi di Giovanni di S. Egidio. Questi, che era maestro di teologia da chierico secolare, non cessava di essere tale per la professione religiosa. La profession religiosa non portava il maestro a scadere dall'ufficio. Percio nessuna contestazione sul conto del dottore domenicano Giovanni di S. Egidio, come sul conto di Rolando di Cremona. Se non che va pure rilevato che la professione religiosa non recava all'ordine professato il diritto di dare alia preziosa recluta un successore indipendentemente dalla autorita competente. Or qual'e Fautorita competente dopo la lettera 13 aprile 1231 di Gregorio IX, e quale e la situazione dei successori di Giovanni di S. Egidio ? L'autorita comdelle debite formalita : il petente e il cancelliere con Tosservanza vescovo solo attraverso il cancelliere. Questo appare dalla lettera teste ricordata, e anche piu dalla autentica interpretazione posteriore 3. Se mai un dubbio pud nascere, questo e solo per il tempo 1. ID., Ibid., p. 148. 2. DENIFLE-CHATELAIN, Ch. U. P. T. I, N. 230. 3. ID., Ibid., T. 1, n. 115 1237Augusti4. Viterbii. GregoriusepiscopusservusservorumDeivenerabilibusfratribus....Meldensiet...Ambianensi episcopis salutemet apostolicambenedictionem.Exposita nobis magistrorumet scolarium Parisienslumpetitio continebatquod cumeis a sede apostolicasit indultumut nulliscolarium dari debeatlicentiaParisiusad regendumin aliquafacultate, nisiprius Parisiensiscancellarius, quipro temporefueritad quemlicentiaretales pertineredinoscitur,presentibusduobusmagistris regentibus,quod bona fide secundumsuam conscientiatnlicentiameamdemconcedat
220
A. MASNOVQ
del cancellierato di Filippo (1218-1236), dato che la lettera 13-IV1231 assegna le attribuzioni nttove e il funzionamento nuovo del cancellierato nei riguardi del «cancellarius parisiensis deinceps x creandus ». Tale essendo il diritto, te parole dei maestri secolari inquisitioneprimitus habita infra tres mensesde vita scientia spe ac propositoproficiendiet aliis omnibus,querequirendasunt circahujusmodi,prestiterit juramentum,nupercancellaria parisiensis(corrige: parisiensi)vacante venerabilisfrater noster... episcopusparisiensis,premissisomnibuspretermissiset eisdemmagistrisreclamantibuset invitis,quibusdamscolaribus in decretisregendiconcessitlicentiam pro suelibito voluntatis in eorumprejudiciumet gravamen, propter quod ex parte ipsorum fuit ad nostram audientiam appellatum. Set officialis ejusdemepiscopi,appelationehujusmosicontempta,in eosdemmagistroset quosdam alios, qui principiislicentiatorum a dicto episcoporenuerant interesse, de facto, cum de jure non posset, excommunicationissententiam promulgavit. Quare super hoc petierunt sibi salubriter provider). Quocirca fraternitati vestre per apostolica scripta mandamus quatinus, si res ita se haberet, (ab eisdem magistris et scolaribus, sufficientiet ydonea cautione recepta quod si constiterit predictam sententiam rationabiliter esselatam super hiis pro quibus lata extitit dicti episcopimandato parebunt) relaxantes ipsam juxta formam ecclesiead cautelam, audiatis si quid fuerit questionis,et, appellationeremota, fine debito terminetis,facientesquod decreveritisauctoritate nostra firmiterobservari.Alioqtiin sententiam ipsamsicut rationabiliterest prolatam faciatis eademauctoritateusque ad satisfactionem condignam,appellationeremota, inviolabiliterobservari,nullis litteris veritati et justicie prejudicantibusa sede aposticaimpetratis. Datum Viterbii, II nonas Augusti, Pontificatus nostri anno undecimo. ID., Ibid., N. 117— 1237, Septembris7, Viterbii. GregoriusepiscopusservusservorumDei dilectisfiliisliniversismagistriset scolaribusparisiensibussalutemet apostolicambenedictionem.Qui ad hoc potissimevota nostra dirigimus ut ecclesiefiliisquietisopportunegratiamprocuremus,olimpro statu vestro pacificopie statuimus observandumquod quiiibet cancellariusparisiensisex tunccreanduscoram Episcopo vel'de ipsus mandato in capitulo parisiensi,vocatis ad hoc et presentibuspro universitate scolariumduobusmagistris,in sua institutionejurabit quod ad regimentheologieac decretorum bona fide secundumconscientiamsuam loco et tempore secundumstatum civitatis et honorem ac honestatem facultatum ipsarum nonnisi dignis licentiam largietur, nee admittet indignos personarum, acceptione summota. Ante vero quam quemquam Iicentiet, infra tres menses... prout in apostolicis litteris super hoc concessis plenius continetur. Verum quia statuta edidissenon sufficit,si firma eorum auctoritas non subsistit, ne parisiensisepiscopus,qui pro tempore fuerit seu quiiibet alius contra predictam licentiandiformam aliquo modo venire presumat, auctoritate presentium districtiusinhibemus... Datum Viterbii, VII idus Sept., Pont, nostri anno undecimo. 1. ID., Ibid., N. 79, 1231,Aprilis, 13. Laterani « Gregoriusepiscopusservus servorum Dei dilectis filiis universis magistris scolaribus parisiensibussalutem et apostolicambenedictionem... Circa statum itaque scolariumet scolarumhec statuimus observanda, videlicet, quod quiiibet cancellariusParisiensisdeincepscreanduscoram episcopovel de ipsius mandato in capitulo Parisiensi, vocatis ad hoc et presentibus pro Universitatescolarium duobus magistris in sua institutione jurabit, quod ad regimen theologie ac decretorum bona fide secundum conscientiamsuam loco et tempore secundum statum civitatis et honorem ac honestatem facultatum ipsarum non nisi dignis licentiam largietur, nee admittet indignos,personarumet nationum acceptionesummota, Ante vero quam quemquam Iicentiet, infra tres menses a tempore petite licentie tam ab omnibusmagistristheologie in civitate presentibus quam aliis viris honestis et litteratis, per quos Veritassciri possit, de vita scientiaet facundia necnonproposito et spe proficiendiac aliis, que sunt in talibus requirenda, diligenter inquirat, et inquisitione sic facta quid deceat et quid expediat, bona fide det velneget secundumconscientiamsuam petenti licentiampostulatam.Magistri vero theologie ac decretorum, quando incipient legere, prestabunt publice juramentum, quod super premissis fidele testimonium perhibebunt. Cancellariusquoque jurabit quod consilia magistrorum in malum eorum nullatenus revelabit. Parisiensibuscanonicislibertate ac jure in incipiendohabitis in sua. manentibusfirmitate. De physicisautem et artistisac aliiscancellariusbona fide promittet examinaremagistros, et nonnisidignosadmittensrepelletindignos...Dat. Laterani, id. Aprilis,Pontificatusnostri anno quinto».
E L'UNIVERSITA DI PARIGIDAL 1229 AL 1231 D'AUVERGNE GUGLIELMO
221
nella citata lettera del 1254, se vere nel fatto (non so che siano discutibile la legittimita state contestate della mai), rendono nelle persone dei successeconda cattedra teologica domenicana di Giovanni, di S. Egidio. sori o almeno di qualche successore Taluno di questi successori sarebbe stato eletto solo dal Vescovo In ultima analisi i domenicani avrebpraeter voluntatem cancellarii. bero eletto questo successore della per seipsos, cioe all'infuori dato che il Vescovo, comunque procedura, legittima assentisse, se non pel tramite del non aveva autorita per la licenza dottorale In realta fanno pensare a qualche effettiva cancelliere. controversia quelle altre parole dei maestri secolari nella loro succitata lettera « et eas ambas talibus titulis acquisitas tenuealiquandiu runt» : le quali parole dicono chiaro che te due caftedre nel con continuita. periodo 1231-1254 non furono mantenute Si aggiunga che e ben difficile riuscire a stendere per siffatto 11 p. Denifle publico periodo la duplice serie dei maestri domenicani. nel 1886 il seguente documento scritto nel 1264 circa. E' la piu an tica testimonianza intorno ai primitivi domenicani dottori a Parigi in teologia. « A tempore autem sancte memorie magistri Jordanis usque ad annum Domini MCCLVIII fuerant de ordine predicatorum a cancellario Parisiensi et actu et ordinarie lemagistri licentiati et scolaribus fratres : gentes in sacra pagina Parisius fratribus Rotlandus cremonensis, Hugo Vien... post modicum cardinalis, GauJohannes de Sancto Egydio anglicus, Guericus flandrensis, fridus de Blevello burgundus, Albertus theutonicus, Stephanus AltisLaurentius de Stampis, siodorensis, Brito, Guillelmus Johannes pungens asinum parisiensis, Bonus homo brito, Helias provincialis, Florentinus gallicus, Thomas de Aquino apulus, Hugo metensis, P. Bartholomeus G. de Anthona tharantasiensis, andagavensis, anglicus, Baldoinus gallicus, Enibaldus romahus post modicum titulo basilice XII Apostolorum cardinalis. — Hii omnes in domo S. Jacobiord pred. Parisius DUO ET DUO legerunt et disputaverunt in scholis scolaribus et religiosis et multis. ecclesiarum presentibus prelatis, Deo et hominibus graciosi et multum fructum in docendo et in scribendo in Dei ecclesia facientes. x » Anche a voter far pi'eno credito alia buona memoria e alia buona, fede dell'estensore, il lettore e sufficientemente in pace con le parole del latino che interpreta, di elenquando accordi loro Fintenzione 1. Archivfiir Literatur-undKirchengeschichte des Mittelalters.Quellenzur Gelehrtengeschlchte desPredigerordens im 13 und 14 Jahrhundert(DENIFLE). Zweiter Band, zweitesHeft, Berlin, 1886,p. 215.
222
A. MASNOVO
care i domenicani che la fecero « duo et duo » da maestri di teologia di Parigi, senza pero la pretesa di escludere assolutanell'universita e riprese. mente interruzioni dei domenicani, cioe il loro primo passo Ad ogni modo l'entrata universitario legitnell'arringo teologico parigino, fu certamente timo : comunque sia andata la cosa a certi momenti ulteriori. Sogalle esigenze dei tempi i. giungo che questa entrata era conforme alia comparsa II clero secolare e quello regolare anteriore degli non avevano trascurato, a mio avviso, ne la culordini mendicanti consentanei tura ne Finsegnamento all'epoca loro. Ma, dato il rapido culturali di della borghesia e dati i maggiori affermarsi bisogni questa nei confronti della sociata feudale, gli antichi maestri appare in copia, dei nuovi. vero insufficient! e se ne richiesero, d'urgenza che una voita o l'altra il vescovo di Parigi si Di qui Fopportunita Contuttocio mi sembra debba essere ricorivolgesse ai domenicani. nosciuto che Guglielmo d'Auvergne negli anni 1229-1231 ha forzato e rancori la mano agli avvenimenti, seminando attorno risentimenti in genere, i Dico subito : I. mendicanti pressoche inestinguibili. domenicani in specie, redimeranno splendidamente queste ore grigie. Percio chi le narra pud farlo con animo sereno. Naturalmente di teologia — alle arti del 1231 i maestri domenicani in quell'alba i domenicani non avevano maestri —sono figure legate alia corrente a quella parte della corrente antica che, antica : e precisamente stava chiusa il materiale della nuova cultura, senza disdegnare o era disposta ad uscirne solo per quel nello spirito tradizionale Non alle viste di Guglielmo D'Auvergne. tanto che si confaceva entravano essi in scena sotto la pressione, coperta fin che si vuole dottrinale ma vera, di una reazione ? Sta pero che, attraverso vicende non ancora bene conosciute, i domenicani prenderanno innosanamente in mano la direzione del movimento finalmente i francescani, In quest'opera essi non avranno vator. compagni che pure non differivano granche da loro, in fatto di aristotelismo, universitario mentre facevano insieme i primi passi n'ell'arringo di Guglielmo d'Auvergne. sotto le ali protettrici GioA proposito dei domenicani primitivi Rolando di Cremona, vanni di S. Egidio, Ugo di S. Cher noi non conosciamo gran cosa. Tutcon discreta sicutavia non ci mancano element! per intravvederme rezza l'indirizzo. Ecco un tratto di Giovanni di S. Egidio, riferitoci :« Quando tales (gli artisti) veniunt ad theologiam, vix dal FHaureau La crtse scolaireau debut du XIIP sikle et la fondalionde I'ordredes 1. P. MANDONNET, Freres-Prlcheurs.Revued'Histoireecclesiastique, 1914,15 Janvier, N. 1, p. 34-49.
E L'UNIVERSITA DI PARIGIDAL1229 AL 1231 GUGLIELMO D'AUVERGNE
223
possunt separari a scientia sua, ut patet in quibusdam, qui AB ARISTOTELE non possunt in theologia separari, ponentes ibi auricalcum pro auro, videlicet philosophicas quaestiones et opiniones x». Un tratto anche piu chiaro e il seguente. Dice Giovanni di S. Egidio : « Sunt didicerunt idest theologiam, aliqui, qui BENE linguam spiritualem sed tamen in ea BARBARIZANT, earn per philosophiam corrumpentes. Qui enim metaphysicam didicit, semper vult in sacra scriptura metadidicit, semper loquitur physice procedere. Similiter qui geometriam de punctis et lineis in theologia 2». Si badi a quel « bene linguam didicerunt idest theologiam ». C'e dunque gente che sa spiritualem il fatto suo in materia di teologia, e non sdrucciola affato nell'eresia: il cattivo gusto di voter ma questa gente, proveniente dagli artisti,ha all'aanche in teologia applicare il suo pensiero e il suo vocabolario e di corruzione : Sta qui la sua opera di imbarbarimento ristotelica. un'opera che, per fermo, corrode si qualche cosa, ma solo l'antico penalia platonica o, se cosi piaccia, all'agossiero e l'antico vocabolario Giovanni di S. Egidio si tiniana. Da questa gente innovatrice con il suo biasimo esplicito. Egli vuoi restare separa risolutamente e resta con la scuola antica. Quanto a Rolando di Cremona, scolaro di Giovanni di S. Egidio, il caso nostro taluni estratti dall'E. Card. interessano pubblicati in memoriam dominicana VII anni Fr. Ehrle nella « Miscellanea saecularis ab obitu Sancti Patris Dominici (1221-1921) 3 ». 795 porta queste parole « UnIlfoglio 52r del codice mazariniano secundum metaphysicam Aristotelis dide qui volunt philosophari lux cunt quod in quolibet corpore elemento scilicet vel elementato, mediante conjungitur est tamquam forma substantial,qua igneitas Et ilia lux fluit sue materie. Ita intelligas de aliis formis specialibus. Et quod ita sit,probationem in corpora inferiora ex superioribus. valde bene innuit in libro de causis. Dicit ibi quod supercelestes sive suos effectus ut angeli non irifluunt suas bonitates substantie nisi mediantibus in ista corporalia inferiora supercelestibus » *. corporibus II foglio 7V porta « De justitia creata et increata (De univocatione). Ex rationibus suis opponunt sophiste, quod nulla potest est (corNoticeset extraits de quelquesmss.de la Bibliothequenat., Paris, IV, 1893, 1. HAUREAU, in Xenia Thomistica,Vol. Ill, p. 537: L'agostinismoe l'aristotelismo 234. Cfr.Card. EHRLE nella scolastica del sec. XIII. ; MANDONNET, Sigerde Brabant, I, p. 33. 2. Ibid., p. 251 ; MANDONNET, Siger de Brabant, I, p. 33. le originidelprimostudiogeneratedelsuoordinea Parigi e la somma 3. EHRLE, San Domenlco, teologicadel primo maestroRolandoda Cremona.(Miscellaneadominicana...Romae,Ferrari. p. 85 e ss). 4. Ibid. p. 121(Cfr.ancheXeniaThomisticaVol. Ill, p. 543).
224
A. MASNOVO
rige : esse) similitudo justitie increate vel comparatio ad justitiam creatam, propterea quod Aristotelis eis dicit quod infiniti ad finitum nulla est proportio et Boetius dicit idem. Ad hoc sophisma breviter 1». respondemus II primo estratto di Rolando di Cremona ci mette innanzi ad una teoria si sapore neoplatonico condivisa dal maestro domenicano, il conil«deCausis»donde qualel'attribuisceerroneamente,insieme essa Aristotele. Nonostante proviene,ad questo consenso con lo Stagirita—: si avverte bene che Rolando e estraneo consenso suppositizio al complesso del pensiero aristotelico, alia corrente di coloro « qui volunt philosophari secundum Aristotelis »: gente metaphysicam che gli sta si sotto gli occhi e di cui egli discorre qualche volta favoma di cui non fa parte. revolmente, II secondo estratto aiuta anche meglio a penetrare nell'animo di maestro Rolando. Qualunque giudizio egli faccia dei seguaci di Aristotele a proposito di questa o quella tesi particolare, se li consider^ per rapporto al loro blocco dottrinale li chiama « Sophiste ». A costoro chi insegna e Aristotele : « eis dicit quod infiniti ad finitum nulla est proportio », e cosi li sospinge, se non proprio verso almeno a porre tra il ere ato e l'increato una analogia Fequivocazime, Boezio einvocatoqui troppo piu sbiadita che non convenga2.Anche con Aristotele dai « Sophiste » : ma si capisce bene che l'autorita di Boezio tiene il secondo posto e che la sua parola fornisce solo il titolo per confermarsi, in privato e soprattuto in pubblico, nel ha generato. Boezio dicit ; ma Aristotele pensiero che Aristotele dicit eis : quegli e un'autorita, questi e il maestro. Rolando, per quanto rispettoso di Aristotele, non vuoi certo aver per maestro un maestro di sofisti. La sua configurazione mentale si attaglia a quella di Giovanni di S. Egidio. Nell'uno e nell'altro e'e dell'allarme per Faffacciarsi di Aristotele nel campo della teologia. Taluni moderni giudicano omai inefficace Fausilio di una certa antica filosofia ericorrono ad una nuova. Rolando e Giovanni di S.Egidiopersistono ad accordare il loro suffragio all'antica. Ben inteso che sfuggire comall'influsso della nuova torna a loro, come a tutti, impletamente la lontananza dei due possibile. Non vale a sopprimere spirituale maestri domenicani dallo Stragirita la loro propensione alle citazioni aristoteliche. L'arte medica professata da Giovanni di S. Egidio dovena ispirare a lui e tramandare da lui al suo scolaro il gusto 1. Ibid., p. 126. 2. Non e possibiledeterminareulteriormenteil punto in contrasto,ne fissare qui il preciso significatodei termini « univoco»e «analogo»sul labro deicontendenti.
E L'UNIVERSITA DI PARIGIDAL1229 AL 1231 D'AUVERGNE GUGLIELMO
225
da un vuoto Ma questo gusto, sollevandoli degli scritti aristotelici. del nuovo santuario non li rende ancora sacerdoti erudizionismo, in mano del conserfilosofico, mentre ne fa dei buoni strumenti Da che mondo e mondo le cose sono andate vatorismo parigino. vestono Fabito se non lo spisempre cosi : anche i conservatorl naturale che uomini non estranei rito della moda. E' pertanto lo spirito siano stati scelti per infrenare a la coltura aristotelica di S. e Giovanni Anche quando Rolando filosofico aristotelico. la via di Tolosa non avranno bisogno di superaEgidio prenderanno di Tolosa ha troppo Faria re questo loro stato d'animo. L'Aristotele della reclame e della parata. Quanto ad Ugo di S. Cher,FE. Card. Ehrle ne riconosce e ne mette che non e lo spirito conservatore in chiaro tanto persuasivamente considerazione x. prpprio il caso di fame qui oggetto di particolare conservatore dei tre domenicani Questo indirizzo genericamente sanno tutti essere comune ad Alessandro di Hates : maestro secolare restato a Parigi durante la dispersione e che, divenuto francescano iniziando da francescano nel 1231 2, prosegui Finsegnamento, Chi hapratica della « Summa » di Alessandro la scuola francescana. di Hales sa benissimo che la copia erudita di citazioni aristoteliche del filosofo francescano. conservatore nulla toglie all'indirizzo di Hales esercitd il suo magisDurante la dispersione Alessandro a credere di no e a spiegare la sua permanenza tero ? Propendo se egli Da cio dovette provenire a Parigi 3 con ragioni personali. da Rolando di Cremona e da Giovanni si S. Egidifferentemente dalla sua cattedra paritranquillamente dio, pote professare e fino al 1238. gina anche dopo fattosi francescano 1. EHRLE,Xenia thomistica,1.1II, p. 545. Storia deglistudi scientiflctdell'ordinefrancescanodalla sua fondazlone 2. Uarino FELDER. finoa circala metadelsec.XIII., Siena,1911.Alessandrodi Halesgia maestrodi teologiaalI'universita,scriveil Felder(p. 229-p.230),=comeassicuraR.Bacone,era gia vecchio,quando, nel 1231,entro, comegia dimostrammo,nell'ordine...Dopocheda pochianni avevaintrapreso il nuovogeneredi vita, e non pid tardi, certo, del 1238il vecchioinsegnantee maestrosi fece sostituireda Giovannide la Rochelle.Questipercionon aprt una secondascuola,ma continuo quellagia famosad'Alessandro,cui succedenel magistero.II dettosi confermaanche dal fatto chealia morte di Alessandroe di Giovanniavvenutanel 1245,soltantoquest'ultimovennesostituito da un maestroreggente... Infatti a Giovanni,mortopochi mesiprima d'Alessandro,fu datosubito un successorenella persona del maestroFr. OdoneRigaldi.Questi, certoin grazia ai buoni ufficid'Alessandrod'Hales,fu accoltosenza contrastinel consessodei professori, e fu preconizzatovescovodi Rouen,in vecesua entr&indisquando, tre anni dopo(1247-1248) turbato, qual maestroreggente,Fr. Guglielmoda Melitona.Questiprese la reggenzadopo la consacrazioneepiscopatedi Fr. Odone,che ebbe luogonel Marzo1248,e la tenne molto probabilmentefino a che, sei o sette anni dopo, non vennesostituito da Bonaventura...». 3. MathieuPARISnon nominaAlessandrodi Halestra gli illustri maestri ingleslcheabbandonaronoParigiall'epocadella dispersione.D'altra parte non serabra probabileche Mathieu Paris abbia voluto confinarenella frase genericaoet multi quos lotigutnesset numerare», il pin illustre degli inglesid'allora « Alessandrodi Hales». — T. II IS M&angesMandonnet
226
A. MASNOVO ***
Fa bisogno di dire che ne Rolando ne Giovanni di S. Egidio ne di Hales ne Guglielmo d'Auvergne Ugo di S. Cher ne Alessandro varranno ad arrestare o a sviare la corrente nuova che si affacia alia storia ? La « Charta magna » di Gregorio IX mitigava gia le misure ecclesiastiche a pro di Aristotele e lasciava sperare anche di piu attraverso commissione. Sembra Fopera di una apposita che l'im'potenza e l'inerzia della commissione abbiano deciso assai almeno spopresto gli artisti cioe i filosofi di Parigi ad attuare radicamente senza troppi andavano scrupoli quanto sperando. L'anno 1234 Giovanni di Garlandia nella sua « Ars lectoria » ci fa sapere che Parisius superis gaudens tamquam Paradisus Philosophos alit egregios, ubi quicquid Athenae Quicquid Aristoteles, quicquid Plato vel GaHenus Ediderant, legitur ; ubi pascit pagina sacra Subfiles animas celesti pane refectas 1 Nel 1252 Guglielmo d'Auvergne e morto da circa tre anni e sono tre setteni dal 1231 : i famosi setteni alio scadere dei compiuti Ed ecco che dell'Universita. quali la S. Sede rivede la situazione Aristotele fa la sua entrata ufficiale nell'universita parigina alia facolta delle arti col « De anima », adottato per testo dalla nazione inglese. Fra il 1252 e il 1255 e una vera irruzione di opere nel campo universitario aristoteliche degli artisti o filosofi parigini di tutte le nazioni: tanto che nel 1255 si sente il bisogno di fissarne, per cosi dire, il calendario scolastico. L'anno 1255 non segna dunque il momento della introduzione,sibbene quello della regolamentazione. II tal giorno, si dice, incomincera lo studio della tale opera ; il tal altro giorno terminera. « Anno Domini MCCL quarto. Noverint universi quod nos omnes et singuli magistri artium de communi assensu nostro, nullo contradicente, propter novum et inestimabile periculum quod in facultate nostra imminebat, magistris aliquibus lectiones suas terminare festinantibus librorum antequam quantitas et difficultas requireret, propter quod et magistri legendo et scolares in audiendo minus proficiebant, super ruina nostre facultatis et statui nostro precavere volentes, pro communi utilitaanxiantes te et studii nostri reparatione, ad honorem Dei et universalis eccle1. Codex 546 della civica bibliotecadi Briige(fol. 77r).: citato dal GRABMANN in Forschungeniiber die lateinischenAristotelesubersetzungen des XIII Jahrhunderts,p. 26.
DI PARIG)DAL1229 AL 1231 D'AUVERGNE E L'UNIVERSITA GUGLIELMO
227
et ordinavimus sie statuimus quod omnes et singuli magistri nostre facultatis in posterum libros quos in festo beati Remigii inceperint, temporibus inferius annotatis absolvere, non ante, teneantur. Veterem et librum de Animalogicam... Physicam Aristotelis, metaphysicam celi et mundi, libus in festo Sancti Johannis Baptiste ; librum cum quarto in Ascensione ; librum de librum primum metheorum Anima, si cum naturalibus legatur in festo Ascensionis, si autem in festo Annunciationis beate Virginis ; librum de cum logicalibus, in Cathedra Sancti Petri, librum de Causis in septem generatione ; librum de sensu et sensato in sex septimanis ; librum septimanis de somno et vigilia in quinque septimanis ; librum de plantis in librum de memoria et reminiscentia in duabus quinque septimanis; de differentia et anime in duabus ; librum spiritus septimanis Si autem ; librum de morte et vita in una septimana. septimanis alio tempore quam in festo Sancti Remigii magistri predictos 1 ». libros inceperint, tantumdem temporis... Pensare che i « magistri artium » abbiamo potuto prendere quesin virtu delle facolta concesse te disposizioni pubbliche unicamente loro da Gregorio IX nel 1231 in ordine alia regolamentazione dei corsi sarebbe imprudenza. Ma sarebbe da inesperti pensare che dette ed abbiano avuto la lodisposizioni pubbliche siano state preparate del cancelliere e del vescovo. Vescovo e ro attuazione all'insaputa con una formula positiva di ascancelliere, pur non impegnandosi La particolare situasenso, dovettero impegnarsi al non intervento. azione mi pare sia resa dalle parole a principio della decisione magisassensu nostro, nullo contradicehte ». Quel trate : « de communi « nullo contradicente »non si riferisce, a mio avviso, ai membri raecolti per la delibera, ma agli estranei — Vescovo e Cancelliere — nella delibera e in condizione di meglio conoscere le visinteressati te di Roma a questo momento e anche di richiamare eventualmente il veto pontificio del 1231. si stacca da quelle delQuesta interpretazione degli avvenimenti F Haureau e del Mandonnet. Vuole F Haureau che Gregorio IX coi del 1231 abbia abrogato le proibizioni del 1210 e del documenti scrive FHaur£au, 1215. « On apprend qu'apres avoir aujourd'hui, seize ans le ete seize ans en plein vigueur ; apres avoir interrompu cours des etudes, les decrets de 1210 et de 1215 ont ete regulie2 ». Contro FHaureau souveraine rement abroges par Fautoriti ChartulariumUniversitatisParisiensis, T. I, N. 246.Datum ann« 1. DENIFLE-CHATELAIN, MCCLquarto, die venerisante Ramos palmarum(19 marzo 1255,Parigi). 2. HAUREAU, Histoirede la Philosophicscolastique,Secondepartie, T. I, p. 117— Cfr. anche p. 115-118.
228
A. MASNOVO
ha perfettamente che si rifiuta di ammetragione il Mandonnet tere Ma il Mandonnet non rappresenta questa abrogazione. il divenire adequatamente complesso degli avvenimenti dopo il 1231 quando scrive « De fait et a FENCONTRE du droit, Aristote avait pris, plus ou moins rapidement, des ecoles paripossession et etait entre au cours de Fenseignement... a \ Quanto siennes, S. E. il Card. Ehrle, egli dice molto bene : « L'atteggiamento che 1'autorita ecclesiastica centrale con prese in questa contingenza la lettera suddetta di Gregorio IX del 1231 fu quello di una aspetta2 ». Ma tiva prudente cardinale gesuita penso che pure il dottissimo resta lontano dalla complessa mentre spiega « che realta storica, le proibizioni ecclesiastiche cessarono e perdettero il loro valore nel corso del secolo per desuetudine, essendo cessato lo scopo di esse e la situazione alia quale la Legge si riferiva 3 ». In questo io mi sforzai verso la maggiore concretezza campo d'indagine dietro la guida degli illustri predecessori, e tentai di conciliare il fatto col diritto senza adagiarmi sul cuscino troppo elastico della desuetudine. Passato un decennio dalla regolamentazione del 1255, Aristotele, a quel che sappiamo dal Peckham di senza bisogno *, otterra, farla da testo, cittadinanza anzi preminenza nel mondo perfino dei grandi maestri di teologia. Scrivendo al vescovo di Lincoln nel 1285 Giovanni Peckham, arcivescovo di Canterbury, si lamenta che purtroppo da vent'anni le no vita (e vuoi dire le no vita arisanche nel campo teologico con grande sonosi introdotte toteliche) della tradizione scapito agostiniana. il fervore per gli studi Succede che a quando a quando,durante si levi da parte dell'autorita ecclesiastica aristotelici, qualche voce ammonitrice. «La curia romana continud ancora per diversi decenni a mantenere la posizione presa col decreto di Gregorio IX nel 1231. IV nel 1245 il 22 Settembre Questo decreto fu esteso da Innocenzo nel 1229, oltre che. all'universita di Tolosa, la quale si era vantata di altri pregi coi quali sperava attirare scolari, anche della liberta, Inoltre nel della quale godeva, di leggere i nuovi libri aristotelici. di Pa1263 Urbano IV inculco di nuovo il 13 gennaio all'universita lettera di Gregorio IX, della suddetta rigi, fra le altre ordinazioni anche il divieto della lettura dei nuovi libri aristotelici naturali 1. MANDONNET, Siger de Brabant (Etude critique), p. 23 — Cfr. anche p. 1-26. 2. EHRLE,L'agostinismoe I'aristotelismonella scolasticadel secoloXIII, Xenia Thomistica, T. Ill, p. 521 — Cfr. anche 517 e ss. 3. ID., Ibid., p. 533 e ss. Ch. U. P., T. I, N. 523. 4. DENIFLE-CHATELAIN,
E L'UNIVERSITA DI PARIGIDAL1229 AL 1231 D'AUVERGNE GUGLIELMO
229
i deereti pontifici emessi Naturalmente finche fossero purgati1». di Aristotele nelle scuole parigine dopo il 1255 contro la lettura non gia a confermare la situazione di diritto mirano propriamente una situazione ma a modificarla, richiamando che essi trovano e questi ritorni a'indole di diritto piu antica. Queste innovazioni a cui presta occasione lo scadere dei setteni a cominamministrativa, ciare prima dal 1231 e poi dal 1255, sono determinati dalle circosdel momento 2. Ma se la fiumana tanze particolari pud essere e ormai impossibile. Del resto Roma, incanalata, sopprimerla interventi a mezzo de'suoi periodici la vuole incadisciplinari, nalare soltanto. A un secolo di distanza da Urbano IV, dopo chiarite molte cose, un pontefice, Urbano V, nel 1366, fara dei libri un libro obbligatorio o filosofi licenaristotelici per gli artisti ziandi a Parigi 3. * * * Chi risollevi a questo punto la mente a Guglielmo di Auvergne e se lo raffiguri alle prese con le turbinose vicende degli anni 12291231 non provera difficolta a ritrarlo nel suo vero atteggiamento. e uomo di lotta : non puo scrivere una pagina Guglielmo d'Auvergne con Caio o con Sempronio : donde il grande intesenza prendersela sua. Non si accontenta il focosco scrittore resse storico dell'opera i vocabili Torti ; bene spesso, quando ha da fare con di adoperare si sente prudere le mani e invoca passioeretici reali o presunti, il ferro ed il fuoco 4. natamente Xenia Thomistica,T. Ill, p. 520. 1. EHRLE, Ch. U. P., T. I, N. 383-384. 2. Cfr. DENIFLE-CHATELAIN, 3. ID.,Ibid., T. Ill, 145C. D'AUVERGNE discutel'opinionedi Ales4. Nel« De anima» sotto il capitoloV GUGLIELMO sandrodi Afrodisiasu la natura dell' anima. «Nee praetereundusest hie error Alexandriqu o insanissimedeliravitde naturaet origineanimaehumanae,dicensoririet esseex contemperantia elementoi-um...T. II, suppl. p. 114col. II». Costincominciala parte III del cap. V. Dopoun lungogiro di argomentazioniessasi chitide cosi:« Interimautemprosequardestructionemerrorisistiushominis,qui errorparum curandus esset nisi tantum fuissetnomenejus et authoritas in philosophia.Jam enim dixitibi quod homines imbecillisintellectus quasi mole magnitudinisauthoritatis dejiciuntur in errores et permittitur ne risurgant ab eistamquam si nomenet authoritasnonsolumverificaretsed etiam quasideificarethomineshujusmodi, atqueinfallibilesefficeret.Quodetsiin rebus disciplinalibus soepeet multum fiat, in rebustamen divinalibusnon fit. In illisenimcontra Creatorisoracula, quaeproculdubiosunt Prophetarumeloquia,nullihominicrededumest. Ibid. p. 116col. II ». Guglielmod'Auvergnedavanti all'errore,chesotto 1'autoritagrandedi Alessandrodi Afr.odisia guadagnatanto terreno, ha uno de' suoiscatti vivacidurante il corsodella parte quinta del capitoloquinto :« Pereat autem opinioista cumsectantibusillam,qui non solumauferunt animabussuis praesentemvitam per mortem corporum, sed etiam futuram. Et hie est error quem lex omniset igne et gladio exterminat tamquam pestem radicalem ac pestilentissimam, quae spem felicitatisfuturae omninopraecldit et evacuat et propter hoc yirtutum studia morumcompositioneset vitae praesentis ordinatloneminutilem et affectusuo prae. cipuo, qui est venturaevitae beatitudo, vacuam esse delirant penitus... Ibid., p. 119col. 1 ».
230
A. MASN0V0
Anche alia mitra era arrivato lottando : non gia lottando per un colui che pretendeva salire la desiderio vano, ma per allontanarne cattedra di una elezione capitoepiscopate di Parigi, avvalendosi lare irregolare. In quella circostanza Guglielmo d'Auvergne ricorreva a Roma. L'esito del ricorso fu che il papa casso 1'elezione e nomino direttamente il ricorrente a Vescovo di Parigi. Ma qui voglio soggiungere subito che il nostro Guglielmo d'Auvergne non e da confondere con quella genia miserevole di uomini che e portata alia lotta, o meglio, a disturbare il prossimo, dalla volgarita stessa del proprio animo. Proviene forse il Vescovo di Parigi da nobile casato ? Stefano di origini cosi uinili di Bourbon ne'suoi Aneddoti ce lo rappresenta da dover mendicare il pane durante la sua infanzia \ Invece secondo un documento, che sarebbe stato visto nel secolo XVII ma che ora non esiste piu 2, Guglielmo d'Auvergne discenderebbe da magnanimi lombi. Ad ogni modo, se non fu nobile il sangue, fu nobile lo spirito. la terza parte della seconda parte principale Nel« De Universo»sotto e precisamente al capitolo ventesimo, abbiamo qualche passo che ci autem te aiuta ad entrare nella intimita di Guglielmo. « Oporteret jugiter reminisci de anima humana quod ipsa est in horizonte duoet in confinio duarum regionum ; et etiam ei naturum mundorum raliter liberum inclinare se in inferiorem atque erigere se sive elevare ad superiorem, nisi corruptio quae est a parte corporis impediret3». Adunque, tenga presente l'uomo la propria dignita. Egli ebbe da natura di poter scegliere tra due mondi : il mondo superiore delle Sfortunatamente la cose belle e il mondo inferiore delle brutture. talche la loro discennatura fu corrotta ad opera dei progenitori, denza, tutta volta al mondo inferiore, perdette la liberta di ascenC'e la possibilita di riacquistarla ? II dere al mondo superiore. risponde : « Hinc est quod tempore adolescentiae meae D'Auvergne visum fuerit mihi quod facilis erat acquisitio prophetici splendoris et irradiationis magnae propter hoc, quoniam animae nostrae sunt mundorum istorum sive utramque quasi tangentes utrumque enim quia Videbatur itaque mihi... Opinabar regionum istarum. et abstrahendo animam meam a sollecitudipaulatim abstinentia, nibusetdelectationibus quae earn captivant etdemerguntinmundum ab anima inferiorem, qui est mundus sensibilium, abstergerentur earn et dbtenebrantia et per consuetuilia quae erant obscurantia et consumerentur vincula ilia et dines contrarias dirumperentur 1. Noel VALOIS,Guillaumed'Auvergne,p. 4. 2. IDEM,Ibidem. 3. GUILIELMI ALVERNI... Operaomnia,T. I, p. 1056,col. 2...
E L'UNIVERSITA DI PARIGIDAL1229 AL 1231 D'AUVERGNE GUGLIELMO
231
laquei: et sic evaderet anima mea libera et potens per semetipsam in regionem superiorem, quae lucis est, erumpere. Nunc autem et a rerum divinalium tempore multo jam didici per exercitationem vitiorum et animas humanas non posse purificari ab inquinamentis nisi virtute et gratia creatoris : et istam libertatem, peccatorum naturalis et elevandi se in sit, videlicet erumpendi quamquam aut restaurabilem x». regionem lucis non esse eis aliter reparabilem Durante l'adolescenza ha ritenuto Guglielmo d'Auvergne possible il riacquisto della liberta perduta in Adamo mediante il digiuno e la mortificazione.Ma ora, mentre nella tarda virilita la penna traccia il De Universo, la vita e lo studio hanno ammaestrato il vescovo di Parigi, a veder le cose ben diversamente. La perduta liberta non si ristora che « virtute et gratia Creatoris » : per l'aiuto a e per la grazia del Creatore. La baldanza giovanile confido nelle forze naturali nella ; la saggezza virile pone la sua confidenza grazia e nell'aiuto di Dio 2. Questi pensieri non albergano in anime volgari. II misticismo fa capolino ; ne scolora per il fatto che il Vescovo di Parigi ha a tavola certi suoi gusti signorili. Gli atti non sono dissimili dai pensieri. Avendo ereditato tremila marchi, li distribui immediatamente ai poveri, non essendo pienamente sulla purezza di quel danaro 3. Declino l'offerta di una tranquillo con buona grazia e con altrettanta seconda prebenda risolutezza, avverso com'era alia pratica della pluralita dei benefici * Non ancora vescovo, anzi non ancora prete, seppe comporre la sua vita stucon opere di carita a favore di donne diosa di professore universitario di mala vita 5. Tornano ad onore di Guglielmo anche d'Auvergne a sedere sulla cattele circostanze che lo portano improvvisamente dra episcopate di Parigi. Non ci voleva poca forza d'animo a denunciare la invalida elezione fatta dal capitolo di Parigi e a ricorrere alia S. Sede portandosi a Roma in persona. Se Gregorio IX in quella occasione lo ordino prete e lo consacro vescovo e gli assegno" la diocesi cio avvenne alia luce del sole, senza intrighi, per di Parigi, tutto 1. Ibid. 2. II VALOIS cercadi dar forma franceseal pensierodi Guglielmod'Auvergnecon queste parole: « HelasI J'ai reconnudepuislongtemps,par experience,que la vertu et la gracepouvaientseulespurifiernosamesde la souilluredu pechi ! ». Qui delpensierodi Guglielmod'Auvergne non resta proprio nulla. Guglielmod'Auvergneaffermal'impraticabilitadelta virtu senzala grazia.II Valoisaffermal'impraticabilitadella virtCisenza... la virtu e la grazia. II Valoisha fraintesoil vocabololatino «virtus » e per di piu l'ha dlsgluntodal suo genitivo «Creatoris».Guglielmod'Auvergnenonfa cherichiamareil pensieropaolinodella necessita dellagraziaper la pratica dellavirtu. 3. NoSlVALOIS, Guillaumed'Auvergne,p. 31. 4. ID., Ibid.,p. 31. 5. ID.,Ibid., p. 7.
232
A. MASNOVO
il naturale I dissapori che turbarono sviluppo degli avvenimenti. in seguito i rapporti tra il consacrato e il consacrante possono testimoniare che Gregorio IX vedeva piu lontano di Guglielmo d'Auverla correttezza morale del vescovo di Parigi. gne ; ma non intaccano Cera In costui del mistico e dell'uomo d'azione : due cose che stanho insieme assai meglio che non si pensi. Ma temperamenti cosifatti non sanno resistere sempre alia voglia di fare di loro testa anche piu del bisogno. Guglielmo d'Auxerre simpatizza per Fantica corrente e mantiene il contatto con la nuova senza scomporsi : tanto da essere il principale consigliere di Gregorio IX durante la burrasca del 1229-1231 \ vive troppo intensamente e prepotenMa Guglielmo d'Auvergne temente il suo pensiero. II passato non gli riposa ma gli pulsa nello che vi incide, a contatto del spirito con Fansia della meditazione nuovo, Felemento personate. La cosa dura fino alia morte nel 1249. e Mentre una tempra simile sta al governo della diocesi parigina, un Aristotele testo di scuola a Parigi. Inferiori e inconcepibile superiori per ragioni diverse, devono tenere conto di cio. Passato il 1249, alio scadere del terzo settennio, quando la S. Sede, secondo in esame la situazione di il costume, dell'universita riprendera di Parigi, si potra venire ad una maggiore liberta nei confronti Aristotele. Non ufficiale dello per nulla Firruzione Stagirita nell'universita come vedemmo, dal 1252 al parigina succede, 1255. A. MASNOVO. Parma. 1. A.JOURDAIN, Recherches.,.,p.30scrive:«Dansla sommede Guillaumed'Auxerrele nom d'Aristote se presentefrequemment,mais ce sont surtout les Ethiquesdont l'auteur se sert pourappuyersa doctrine.IIciteune seulefoisletraite del'Ame.Lorsqu'aucontraireonenvient aux ouvragesde Guillaume,evequede Paris, mort en 1248,alorson trouve un changement tres prononcedansle modeet lesujet desargumentationsetune connaissancede presquetous les ecrits d'Aristote.Guillaumecite frequemmentla metaphysiquela physique le traite de l'Sme, ceuxdu sommeilet de la veille,des animaux,du ciel et du monde,des meteores,enfin les Ethiques.Je suis persuadequ'il connaissaitaussile petit traite de la «Generationet de la corruption». Questeparoleil Jourdain le scrivevanon avendoconoscenzachedella«Summa conosciamo aurea » di Guglielmod'Auxerre. Oggi,per meritodell' Haureau e del GRABMANN dell' altro, cost da poter mettere Guglielmod'Auxerrevicinoa Guglielmod'Auvergneper la unseresTheologenkomconoscenzadi Aristotele.«Fiir den Nachweisder Aristoteleskenntniss men lediglichdie Summaaurea und die ungedruckte,einzigim Cod.Bibl. nat. lat. 8299fol. 13T-87runs erhaltene,glossezumAnticlaudiandesALANUS DEINSULIS in Betracht.Es ist das VerdienstB. Haureaus an diesesWerkchenWilhelmsvon Auxerreaufmerksamgemachtzu Noticeset extraits de quelquesmanuscrits,I, Paris, 1890, 351-356; Vgl. haben (HAUREAU, Baeumker Archivfiir Geschichteder PhilosophieX (1897,p. 143).Haureau hat auch darauf hingewiesendass hier Zitate aus der Physik (fol. 23r) aus De Generationeet corruptione (fol. 22r) aus der aristotelischenMetaphysikund dem Metaphysikkommentardes Averroes sichfinden(MgrMartinGRABMANN, ForschungeniiberdielateinischenAristotelesiibersetzungen des XIII Jahrhunderis, p. 29). Cfr : Noticesetextraits de ms.de la Bibliothiquenationaleet autres bibliothiqiies.T XXXI (2epartie), 1886,Palis, p. 275 e ss.
LA
DES
THfiOME
VERTUS
DE
CARDINALES
1230
A
1250
Le terme de vertu « cardinale » n'est pas une creation du moyen age, car on le trouve deja chez saint Ambroise *. Chez Pierre Lom2. Pierre le Chantre bard, il est associe a celui de vertu «principale» les vocables de «cardinale» et de « poliemploie indifferemment ces denomi* tique)) 3. Les theologiens du xme siecle maintiendront nations, avec une preference progressive pour le terme de vertu « cardinale ». H La division quadripartite des vertus cardinales remonte plus haut encore. Outre l'enumeration du Livre de la Sagesse (VIII, 7), les les textes des philosophes theologiens du moyen age connaissaient Cic6ron 4 et Macrobe 5 et des Peres de Ffiglise : Ambroise 6, Jerome 7, Augustin 8, Gregoire le Grand 9. Cet accord des « sancti» et des au sujet du nombre des vertus cardinales donnait a «philosophi» celui-ci le caractere d'une these intangible. La distinction des vertus cardinales et des vertus theologales de «ttteologale » etait, en un sens, plus recente. Car Fappellation n'apparait qu'au seuil du xme siecle, sous la plume de Maitre Mar1. AMBROSIUS. ExpositioEvangeliisecundumLucam,lib. 5, n. 49(P. L., 1.15, col. 1734). 2. PETRILOMBARDI Libri IV Sententiarum,lib. 2, dist. 33, cap. 1. 3. SUMMA ABEL,ms 340de l'Ecolede Medecinede Montpellier.141a. 4. TULLIUS libriduoqui suntdeinventione CICERO. Rhetoricorum rhetorica,lib. 2, cap. 53. 5 MACROBIUS. Commentarius In somniumScipionis,lib. 1, cap. 8. 6. AMBROSIUS. DeOfficiis,lib. 1,cap 27(P. L., 115,col.65-66). 7. JERONYMUS. Epistola66 (P. L., t. 22, col.640). 8. AUGUSTINUS. SesententiaJacobiliber,seu epist. 167(P. L. t. 33, col.735 ; P. L., t. 22, col. lib. i cap 15,(P. L., t. 32,col. 1322). 1140).— Demoribusecclesiae, 9. GREGORIUS. Moralium,lib. 22, cap. 1 (P. L., t. 76col.211C-D).
234
0. LOTTIN,O. S. B.
tinl et d'fitienne Langton 2; et elle supplante peu a peu le terme de « catholique » que Fon rencontre chez Pierre le Chantre 3 et Simon de Tournai 4. Toutefois, des le debut du xue siecle, Anselme de Laon virtutes» des vertus de foi, les « principales distinguait quatuor -* et de charite 6. d'esperance Terme de vertu « cardinale», division quadripartite des vertus distinction entre celles-ci et les vertus theologales : ces cardinales, trois themes seront accueillis par le xme siecle, non comme des a prouobjets de discussion, mais comme des donnees traditionnelles ver. Les maitres de 1230 a 1250 seront particulierement feconds en ce genre de recherches. C'est cette litterature que nous allons depouiller. ARTICLE I. — LB NOMBRE DES VERTUS CARDINALES. Une fin unique, Dieu, est assignee a toute notre vie morale ; pourquoi une vertu unique ne pourrait-elle y conduire ? Saint Augustin nous dit d'ailleurs a Famour ; que toutes les vertus se reduisent n'est-ce point dire que la charite est Funique vertu ? — On distinguera peut-etre entre vertus qui reglent nos rapports avec autrui et celles qui reglent nos rapports avec nous-memes. Mais si la seule justice suffit a regler les premiers pourquoi faut-il trois vertus pour Les vertus theologales sont au nombre de trois; regler les seconds?— pourquoi faut-il quatre vertus cardinales ? — Au surplus, les vertus perfectionnent les facultes ; or il n'y a que trois facultes : la et l'appetit irascible ; ne semble-t-il raison, l'appetit concupiscile suffire ?— Les vices sont pas que trois vertus cardinales devraient les combat-* innombrables ; comment quatre vertus pourront-elles tre efficacement ? Autant d'objections la these. Mais les theologiens qui amorcent ne s'y arreteront pas. Le nombre quatre est consacre par la tradition ; tout leur effort ira a le tegitimer, et les preuves vont s'accuA muler. dans la « Summa de Bono » (un peu avant 1245) Recueillons, d'ALBERT LE GRAND, un -premier catalogue d'explications. 1. Ms.lat. 14.556Bibl.NationaleParis, fol. 313c. 2. Ms. lat. 16.385Bibl. NationaleParis, fol. 42 d. 3. Ms.340de l'Ecolede Medecinede Montpellier,fol. 141a. 4. Ms. lat. 14.886Bibl.NationaleParis,fol. 33 c. der Philosophit 5. SententiaeAnselmi,ed.BLiEMETZRiEDER, dansles Beitrdgezur Geschichte desMittelalters,B. 18,Miinster,1919,p. 80, 110.
LA THEORIEDES VERTUSCARDINALES DE 1230 A 1250 Quaeritur
penes quod accipiantur
quatuor
235
virtutes...
[I]. Ad hoc quidam dicunt quod virtutes politice dividuntur penes actus principales virium, et non penes vires ; et penes actum concupiscibilis, prout ordinatur a ratione secundum quod refrenat cupiditates, accipitur temperantia ; penes actum autem irascibilis ordinatum ad aggrediendum arduum, accipitur fortitudo ; penes actum autem rationis absolutum in discernendo bonum a malo quoad nos, et penes actum rationis in comparatione ad accipitur prudentia; alterum in discernendo debitum et reddendo, accipitur justitia. [II]. Aliter dicunt quod hee quatuor virtutes ordinant nos in bono et in malo. Bonum autem quod indiget ordine est duplex j scilicet apparens quod decipit, et superbum [lire: superfluum] et contra primum est prudentia in discernendo 5 quod corrumpit; contra secundum, temperantia in refrenando. Similiter malum est duplex: scilicet malum perversum, quod est malum culpe ; et malum adnexum [lire : adversum], quod est malum pene ; et contra primum ordinanda est justitia ; contra secundum in aggrediendo ne noceat, est fortitudo. [III]. Tertio modo dicunt quod quatuor virtutes accipiuntur penes quatuor affectus anime, qui sunt gaudium, spes, dolor, metus, et sunt seminaria virtutum et vitiorum, quia omnium harum affectionum radix est amor. Et Augustinus* dicit quod quelibet virtus est amor : Prudentia enim est amor ea a [lire : in] quibus adfuvatur ab hiis a quibus impeditur sagaciter eligens ; fortitudo autem est amor facile tolerans adversa propter amatum ; temperantia vero amor integer se credens [lire: integrum se prebens] ei quod amatur ; justitia vero est amor soli amato serviens et propterea recte dominans. [IV]. Quarto modo dicunt quod penes distinctionem legum accipitur distinctio virtutum. Est enim lex rationis et lex nature. Lex autem rationis est in discernendis bonis et malis ; et penes hanc est prudentia. Lex autem nature alia est in utendis nobis, alia in distribuendis proximo. Si secundo modo, tunc est justitia, juxta illud VI [31] Luce: Quecumque vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis. Si primo modo ; aut est in bonis adipiscendis, et tunc est temperantia ; vel in malis excludendis, et tunc est fortitudo. [VJ. Quinto modo dicunt quod virtus ordinat in operationibus vel passionibus. Si in operationibus; aut quoad nos, et sic est prudentia ; aut quoad proximum, et sic est justitia. Si in passionibus ; aut in innatis, et sic est temperantia ; aut illatis, et sic est fortitudo. [VI]. Sexto modo dicunt quod virtutes artnant contra vitia. Ar• et matur ergo quoad nos per prudentiam quoad proximum per justitiam ; et contra prosperitatem per temperantiam ; contra adverI. AUGUSTINUS. De moribusEcclesiae,lib. 1, cap. 15(P. L., t. 32, col. 1322).
236
O. LOTTIN,O. S. B. sitatem per f ortitudinem. Impugantur et a prosperis et adversis.
enim homo a se, et a proximo,
[VII], Septimo modo dicunt quod quatuor sunt in opere vir. tutis ; scilicet opus ipsum, et hoc discernere est prudentie ; et vestitio per debitas circumstantias, quod attendere est justitie » et difficile circa quod est virtus, quod est fortitudinis ; et delectabile bonum, quod signum est... ut supra dictum est, et hoc est temperantie. [VIII]. Octavo modo dicunt quod in opere virtutis quatuor sunt, scilicet principium, medium, finis, et impedimenta ex prohibentia Et regere principium est prudentie; parte difficultatis. ponere medium, temperantie ; dirigere in finem, justitie ; removere impedimenta, fortitudinis. Et hec omnia non ostendunt numerum virtutum, sed sunt adaptations quedam que facile improbari possunt etiam a quolibet aliquid sciente. Unde dicendum est aliter... 1. Qui sont ces « quidam » du debut ? Et ces huit modes de classification ont-ils, chacun, leur avocat special ? annees plus tard (1250-1252), saint BONAVENTURE Voici,quelques six manieres differentes de prouver la division quadriqui rapporte Elles lui paraissent plus ou moins raisonnables ; mais il partite. finira pas en proposer une septieme. [I]. Primus modus sumendi est penes diversitatem subjectorum. Subjecta enim proxima et immediata ipsarum virtutum sunt potentiae animae sive vires, quae sunt tres, videlicet rationalis, concupiscibilis et irascibilis, ita quod fortitudo est in irascibili, temperantia est in concupiscibili, sed justitia et prudentia sunt in rationali, secundum quod dupliciter habet ad alias vires comparari ; vel in ratione et sic consiliantis, et sic est prudentia ; vel in ratione sententiantis, est justitia ; sive secundum quod habet considerari in se, et sic perficitur habitu prudentie ; vel secundum quod habet alias regere et ordinare, et sic perficitur habitu justitiae. virtutum [II]. Secundus autem modus sumendi sufficientiam attenditur secundum diversitatem actuum intrinsecorum. Tres enim, sunt actus qui necessario concurrunt ad virtutem, videlicet scire, velle et impermutabiliter operari. Scire autem quid sit agendum est ipsius prudentiae ; velle vero bonum est ipsius justitiae impermutabiliter vero operari est temperantiae et fortitudinis, sed temperantiae in prosperis, fortitudinis in adveisis. [III]. Tertius modus sumendi attenditur penes comparationem ad opposita, quae sunt quatuor nobis per peccatum inflicta, videlicet ignorantia, concupiscentia, infirmitas et malitia. Et contra igno1. Ms.603de la Bibliothequeroyale de Belgique(n° 1665du Catalogue),fol. 22 c-d.
DE 1230 A 1250 LA THEORIEDES VERTUSCARDINALES
237
contra concupiscentiam rantiam est virtus prudentiae, est virtus ; contra infirmitatem est virtus fortitudinis, et contra temperantiae Et hie modus dicendi videtur satis malitiam est virtus justitiae. rationabilis esse ; verumtamen a posteriori sumptus est, quia non virtutes per vitia, sed vitia per virtutum merita distinguuntur. [IV-VIJ. Quartus autem modus sumendi est ex parte ipsorum . objectorum ; et iste modus sumendi videtur esse rationabilior, quia habitus per actus, et actus per objecta diversificari habent. Et hie modus sumendi habet quadruplicari. Uno modo [IV] sic : nam virtutes aut sunt circa passiones ,aut circa actiones. Si circa passiones ; aut, illatas, et sic est fortitudo ; aut innatas, et sic est temperantia. Si circa actiones; aut circa actiones intrinsecas, quae quidem consistunt in eligendo, et sic est prudentia; aut circa extrinsecas, quae quidem consistunt in exsequendo, et sic est justitia, ad quam spectat unicuique tribuere jura sua. —• Alio modo [V] potest sumi sic a parte objecti; quia virtus aut negotiatur circa malum, aut circa bonum. Si circa malum ; aut est innatum et sic est temperantia; aut illatum, et sic est fortitudo. Si circa bonum ; aut ratione utilis et expedients, et sic est prudentia ; aut ratione honesti et laudabilis, et sic est justitia. — Alio modo [VI] sumitur sic ; quia virtus cardinalis aut ordinat ad proximum, aut ordinat ad seipsum. Si ad seipsum ; aut in eligendis, et sic est prudentia ; aut in respuendis, et sic est temperantia. Si vero ordinat ad proximum ; aut hoc est in reddendis, et sic est justitia ; aut in sustinendis, et sic est fortitudo. Omnes tamen hi modi dicendi aliquam videntur habere calumniam, nee usquequaque attingere ad rationem propriam \ \ l | I l I I I j" j \ i \
Si Fon compare cette serie d'opinions avec celle que nous avons rencontree chez Albert le Grand, on n'y voit guere de points de contact. Tout au plus, la quatrieme theorie rapportee par Bonaventure coincide-t-elle d'Albert avec la cinquieme ; tout le reste differe. Nous arrivons de la sorte a une bonne douzaine d'opinions. . Si, comme la chose est manifeste, Bonaventure ne s'est pas insou s'est-il documente ? pire d'Albert, a cet effet, ODON RIGAUD (1245-1248) qui a precede Consultons, de deux ans saint Bonaventure a la chaire franciscaine de Paris. [I]. In fruendo fruendis dirigunt ille [virtutes] que theologice dicuntur... In utendo autem utendis dirigunt ille virtutes que cardinales sive politice vocantur... Uti autem contingit aut hiis que interius sunt aut exterius. Interius autem; aut respectu anime, aut respectu corporis. Si respectu anime ; sic prudentia dirigit que discernit bona a malis et docet eligere bona. Si respectu corporis, sic temperantia que dirigit ne nimis dissolvatur corpus in hocivis delecI. S. BONAVENTURAE Commentariain quatuor libros sententiarum; edit. Quaracchi, In in Ub.dist. 33, quest. 4.
238
0. L0TT1N,O. S. B. tationibus. Si autem in utendo fit comparatio ad exterius ; aut id quod exterius est se habet in ratione termini ad quem, et sic est in actu justitia, que reddit proximo quod suum est; aut quod exterius est se habet in ratione termini a quo, non autem ut terminus ad quem vel in quem ; et in his dirigit fortitudo, cujus est dirigere in passionibus nobis illatis ab extrinseco. Et sic sumitur numerus quatuor cardinalium. [II]. Sumitur etiam aliter sic. Virtus est habitus directivus in hiis in quibus contingit errare. Contingit autem errare in agendo vel in patiendo. Si in agendo ; aut circa nos, aut circa proximum j in primo dirigit prudentia ; in secundo, justitia que reddit proximo quod suum est. Si in patiendo ; aut est passio ab extrinseco, et ibi dirigit fortitudo ; aut est passio ab intrinseco, sicut sunt passiones quas dicit Philosophus contemporaneas uite et in hiis dirigit temperantia. [III]. Sumitur etiam numerus iste penes subjecta, scilicet penes vires sive potentias anime in quibus sunt et quas dirigere habent Hoc modo, secundum irascibilem, accipitur fortitudo > virtutes. * secundum rationabilem, secundum concupiscibilem, temperantia sumuntur due secundum duplicem ejus actum : enim actus ejus est dictare quid sit eligendum, quid fugiendum et sibi et aliis viribus, et secundum hoc est actus prudentie, alius actus ejus est ordinare in debitum finem, et hoc pertinet ad justitiam, que reddit unicuique quod suum est. [IV]. Quarto modo sumitur numerus iste quatuor cardinalium virtutum per oppositionem ad quatuor mala nobis illata a primo peccato; que sunt, sicut vult Beda, ignorantia, infirmitas, concupiscentia et malitia. Contra ignorantiam, dirigitur prudentia ; contra fortitudo ; contra concupiscentiam, infirmitatem, temperantia ; contra malitiam, justitia; ut sic per gratiam reparetur natura quoad hec in quibus lesa est per peccatum. [V]. Quinto modo sumitur numerus iste penes ea quibus armant virtutes animam contra vitia, secundum quod vult Augustinus in libro de anima et spiritu x ubi dicit sic : Habet anima virtutes quibus instruitur et armatur contra vitia : prudentia namque scit quid debeat facere ; temperantiam habet contra prospera ; fortitudinem contra adversa; justitia scit quid unicuique reddere debeat, etc. [VI]. Sexto .modo sumitur sic ; et ad idem redit cum illo quod dicit Augustinus. Licet enim finis virtutis sit bonum, sicut dicit Philosophus, tamen quedam tendit ad bonum, simul cum ratione veri, et hec est prudentia ; quedam ad bonum solum; et hoc aut si respectu proximi,' sic est respectu sui, aut respectu proximi; justitia ; si respectu sui, aut dirigit contra adversa, et sic fortitudo ;. aut contra prospera, et sic temperantia. 1 Inter opera AUCUSTINI, P. L., t. 40, col 794.
LA THE0R1EDES VERTUSCARDINALES DE 1230 A 1250
239
[VII]. Idem solet dici septimo modo sic. Omnis virtus aut est in affectione solum ; aut in affectione simul et cognitione, quia in cognitione solum non est aliqua virtus. Si in affectione simul,, et cognitione, sic est prudentia. Si in affectione, hujusmodi affectio aut est alicujus quoad seipsum, aut quoad proximum. Si quoad proximum, sic est justitia; si quoad se : aut est in prosperis, et sic temperantia ; aut in adversis, et sic fortitudo. Sic ergo patet quomodo diversimode potest sumi numerus virtutum cardinalium; vel penes materiam [?] vel penes subjecta, vel penes mala contra que dantur in auxilium, vel penes proprios actus et hujusmodi 1. II n'est pas douteux ait inspire que ce texte d'Odon Rigaud Les explications Bonaventure. II, III, IV fournies par Odon sont du moins, par les explications V, I et III du reprises, en substance a neglige la premiere Docteur seraphique. Celui-ci toutefois et les trois dernieres opinions presentees par Odon. Mais une difference notable separe les deux textes. Saint Bonaun jugement sur les opicomme Albert le Grand, portait venture, nions qu'il venait de relater ; ce qui donne au lecteur l'impression avaient ete proposees que ces diverses explications par autrui. La teneur du texte d'Odon et sa conclusion au contraire, montrent, sont presentees lui-mSme que les diverses explications par l'auteur comme autant de manieres plausibles de legitimer la division quadripartite des vertus. Ces divers modes d'explication sont-ils une creation d'Odon Rigaud ? Odon eut comme predecesseur JEAN DE LA ROCHELLE (12381245). [I]. Penes uti utendis, ecrit ce dernier dans sa «Summa de virtutibus», sumuntur quatuor cardinales, et hoc respectu creature, sicut tres theologice sumuntur penes frui fruendis respectu creatoris. Quecumque enim pertinent ad nos, id est ad usum hominis, aut pertinent ratione anime, aut ratione corporis. Ratione autem anime duobus modis ; et similiter ratione corporis, duobus modis ; et ita quatuor. Si ratione anime ; aut quoad nos, aut quoad proximum; si quoad nos, prudentia ; si quoad proximum, justitia. Si ratione corporis ; tunc aut quoad id quod est intra nos, et sic temperantia ; aut quoad id quod est extra nos, et sic fortitudo. et est [II]. Preterea, est bonum temporale, et hoc dupliciter; malum temporale, et hoc dupliciter. Et secundum hoc, sunt quatuor 1. Ms.208de la Bibliothequecommunalede Bruges,fol. 459 a-b. Ms.11.614(n° 1542du Cata logue)de la Bibliothequeroyale de Belgique,fol. 170a-b.Ms. 177dela Bibliothequecommunale de Bruges, fol. 107 c-d.
240
o. LOTTIN,o. s. B. virtutes cardinales que nos ordinant sufficienter ad bonum et ad malum temporale. Bonum enim temporale, aut est bonum apparens, et secundum hoc decipit; aut est bonum superfluum, et sic corrumpit. Contra primum est prudentia que dirigit; unde dicitur a prodendo, quia prodit esse malum et fugiendum quod apparet esse bonum ; unde Glossa x super XV Mathei: Prudentia est cognitio rerum appetendarum et vitandarum. Contra secundum, scilicet bonum superfluum quod corrumpit, est temperantia que conservat, sicut dicitur in eadem Glossa a: Temperantia est cupiditatum refrenatio. Similiter est malum duplex, scilicet perversum et adversum. Perver sum dicitur malum culpe, quia animam deordinat et deturpat; contra hoc est virtus justitie, quia animam ordinat et decorat, sicut dicit Augustinus s super psalmum. Malum adversum dicitur malum pene quia animam contristat; contra hoc est virtus fortitudinis, que illud sustinet et propter id quod amat in sustinendo delectat, sicut dicit Augustinus * in libro de moribus ecclesie. [III]. Item, respectu termini sive principii predicte quatuor virtutes cardinales distingui possunt; quia omnis virtus humana perficit animam aut in operationibus, aut in passionibus. Si in operationibus, dupliciter : aut quoad nos, et tunc prudentia ; aut quoad proximum, et tunc justitia ; et hec distinctio sumitur ex parte termini. Si in passionibus ; aut que sunt a nobis, et tunc temperantia ; aut que ab aliis, et tunc fortitudo ; et hec distinctio sumitur respectu principii. [IV-VI]. Item, secundum Augustinum B in libro de spiritu et .anima tribus modis distinguuntur. Dicit enim : Habet enim anima "virtutes quibus instruitur et armatur contra vitia; prudentiam namque habet qua scit quid debeat facere ; justitiam qua scit quecumque [lire : quid cuique] debeat reddere; temperantiam habet contra prospera, fortitudinem contra adversa. Idem 0 in eodem : Prudentia est scire quod possit; fortitudo facere quid possit; temperantia non praesumere quod non possit ; iustitia non velle plus quam possit. Item in eodem 7: Prudentia in intelligendis {lire: eligendis], temperantia in utendis, fortitudo in tolerandis, justitia in distribuendis. Prima divisio potest sic accipi: anima in operationibus instruitur dupliciter : aut quoad nos, et tunc prudentia ; aut quoad proximum, et tunc justitia ; similiter contra vitia armatur dupliciter : aut in comparatione prosperitatis, et tunc temperantia; aut adversitatis, et tunc fortitudo. Secunda divisio sumitur penes ilia que exiguntur
1. Gto.ordin.in Math. 15,34, ex S. AUGUSTINO, Dediversisquaestionibus83 (P. L., t. 40, col.51). 2. Ibid. 3. AUGUSTINUS. Enarrattonesin psalmos,In ps. 44, 5 (P. L., t. 36, col.502). 4. AUGUSTINUS. De moribusEcclesiaecatholicae, lib. 1,cap. 15(P. L., t. 32, col. 1322). 5. Inter opera AUGUSTINI, cap. 20 (P. L., t. 40, col. 794). 6. Ibid. 7. Ibid.
DE 1230 A 1250 LATHEORIEDESVERTUSCARDINALES
241
ad veritatem [lire: virtutem], scilicet scire, velle et facere et modus faciendi ; ad scire refertur prudentia, ad velle justitia, ad facere fortitudo, ad modum faciendi temperantia. Tertia distinctio potest sumi secundum triplicem legem. Est enim lex rationis secundum quod est liberum arbitrium, et est lex nature indigentis et est lex naturalis rationis. Lex rationis est in eligendis quibus utendum est, et secundum est prudentia. Lex nature indigentis in utendis bonis et malis temporalibus ad sustentationem, et secundum hoc temperantia ; malis ad exercitium, et secundum hoc fortitudo. Lex nature in distribuendis scilicet proximo, quia est consors nature, et secundum hoc sumitur justitia. [VII]. Posset etiam numerus quatuor cardinalium accipi secundum quatuor inflicta ex originali peccato, et secundum quatuor anime vires : prudentia enim est contra ignorantiam et [lire : in] potentia rational! ; fortitudo contra impotentiam sive infirmitatem in irascibili ; justitia contra malitiam in concupiscibili ; temperantia autem contra concupiscentiam in vegetabili generativa et nutritiva 1. avec le debut du Le debut de ce texte est visiblement apparente texte d'Odon Rigaud : ou bien Jean de la Rochelle aura inspire Odon ; ou bien Fun et l'autre ont utilise une source commune. La communaute d'idees est cependant assez restreinte : les explien substance, dans les explications I et II de Jean se retrouvent, cations I et III d'Odon ; mais pour le reste, les deux series sont Au contraire, on remarque une plus grande affinite divergentes. entre Jean de la Rochelle et Albert le Grand : les exposes II, IV et V d'Albert se confondent, avec les exposes II, VI respectivement, et III du maitre franciscain. Une conclusion se degage de tous ces textes : il est impossible que ait eu son defenseur propre : une vingchacune de ces explications On les cherchetaine d'auteurs ne suffiraient pas a les representer. rait d'ailleurs en vain : Guillaume d'Auxerre (vers 1225), Roland de Cremone (1229-1230), Hugues de saint-Cher (1230-1235) ne disent mot de semblables questions. La teneur du texte de Jean de la Rochelle laisse, comme celui 1. Ms.lat. 14.891de la Bibliothequenationalede Paris, fol. 66 b-d. — Dans cette etude, nousn'avons pas a nousoccuperd'Alexandrede Hales, predecesseurde Jean de la Rochelleh la chairefranciscainede Paris; car,a supposermemequ'il soitl'auteurdetoutela« Sommetheologique» qui porte son nom, et que celle-ciait parti avant l'ouvragede Jean de la Rochelle,la i Sommetheologique»ne contientrien sur notresujet. La Pars m, quest.62 n'a que quelques apercussur la vertu en generalet ne dit motdesvertuscardinales.C'estpour suppleera cette lacuneque fut composeevers1260la «SummadeVirtutibus»faussementattribute a Alexandre de Hales.Voir MINGES, Philosophiegeschichtliche Bemerkungenuber die demAlexandervon Haleszugeschriebene Summade Virtutibus,dans les Beitragezur Geschichte derPhilosophicdes i. W. 1913.pp. 129-138; et VANLIESIIOUT O. S.Cr. La MittelaltersSupplementband.Munster theorieplotiniennedela Vertu,danslesStudiaFriburgensia,1926,pp. 137-140. —T. II 16 Man-ionnet Melanges
242
o. LOTTIN,o. S. B.
d'Odon Rigaud, l'impression nette que ces explications sont creees eux-memes. D'autre litteraire par les auteurs part, la parente qui unit les exposes de Jean de la Rochelle, d'Odon Rigaud et d'Albert la presence d'une source commune. Cette source \le Grand trahit n'est d'ailleurs nullement autre ; elle n'est mysterieuse que la « Summa de bono » du chancelier PHILIPPE qui penetra, de|son toutes les annees 1235-1250. influence, II y a trois facultes dans Fame ; pourquoi faut-il quatre vertus cardinales ? C'est en ces termes que Philippe amorce notre ques-' tion. Et l'auteur de repondre : le nombre des vertus ne se deduit II se mesure au nombre des actes prinpas du nombre des facultes. de ces facultes. Or ceux-ci sont quatre. Car si l'appetit cipaux et l'appetit irascible n'ont respectivement concupiscible qu'un acte et de la force, la raison a une actiprincipal, objet de la temperance vite double : Fune qui discerne le bien et le mal et regarde notre vers le prochain : la premiere propre activite ; l'autre qui s'oriente est regtee par la prudence, la seconde par la justice. numerus virtutum non sumitur secundum [IJ. Respondeturquod numerum virium, sed actuum principalium. Cum enim virtutes sint ad perfectiones virium, sunt earum perfectiones in comparatione actum. Sic ergo juxta actum concupiscibilis prout ordinatur a rascilicet refrenare cupiditates. tione, sumitur temperantia, Juxta actum irascibilis ordinatum, scilicet aggredi terribilia, fortitudo. Juxta actum rationalis, sumitur prudentia et justitia ; quia iuxta actum discernendi bona a malis, qui est actus absolutus et quoad nos, sumitur prudentia ; iuxta actum rationis qui est ad alterum, scilicet ordinare, sumitur in justitia que ordinat ad proximum reddendo quod suum est x. Apres avoir etabli de la sorte la division quadripartite il compare celles-ci aux vertus theologales, cardinales, cette occasion-un nouveau chef de division des vertus
des vertus et donne a cardinales.
[II]. Ille tres theologice distinguuntur penes frui ; iste scilicet quatuor cardinales penes uti. Fruimur eternis, utimur temporalibus; fruimur fine, utimur hiis que sunt ad finem... Penes uti utendis sumuntur quatuor cardinales, et hoc respectu creature. Quecumque enim pertinent ad nos, aut pertinent ratione anime, aut ratione corporis. Ratione autem anime, duobus modis ; et ratione corporis, duobus modis ; et ita quatuor. Si ratione anime ; aut quoad nos, aut quoad proximum ; si quoad nos prudentia • si quoad proximumj 1. Ms. lat. 3146de la Bibliotheque nationale de Paris, fol. 92 c. Ms. 1801-03(n« 1551 dn Catalogue)de la Bibliothequeroyale de Belgique,fol. 166d.
DE 1230 A 1250 LATHEORIEDES VfiRTUSCARDINALES
243
justitia. Si ratione corporis ; tunc aut quoad id quod intra est, et sic temperantia'; aut quoad id quod extra, et sic fortitudo \ a deux autres objecPhilippe termine son expose en repondant tions. Mais, suivant un procede qui n'est pas rare chez lui, l'auteur revient sur la these deja prouvee, pour la confirmed de nouvelles de la.theoconsiderations. Voici, en effet, de nouvelles illustrations rie dfija etablie. probari "potest. Est enim^bonum [III]. Item. Rationibusjhoc temporale, et est malum temporale. Bonum temporale distinguitur due virtutes ; eodem modo, dupliciter, et circa illud attenduntur malum temporale dupliciter, et secundum hoc sumuntur due virtutes ; et ita tantum quatuor. Bonum temporale aut est bonum apparens, et secundum hoc decipit; aut est bonum superfluum, et sic corrumpit. Contra primum, scilicet quod decipit, est prudentia, et hec dirigit; unde dicitur a prodendo, quia prodit esse malum et fugiendum quod apparet esse bonum. Unde super Matheum XV, Glossa 2 erant qui manducaverant quatuor niillia hominum, Glossa ; Quatuor millia propter quatuor virtutes quibus recte vivitur : prudentia, temperantia, fortitudo, justitia, quorum prima est cognito rerum Et Augustinus * in libro de moribus appetendarum et vitandarum: ecclesie : Prudentia est amor ea quibus adjuvatur ab eis quibus impeditur sagaciter eligens. Contra secundum, scilicet bonum superfluum et ipsa est que conservat. Unde quod corrumpit, est temperantia, est cupidiatum super Matheum XV ut supra * : Temperantia rejrenatio, et Augustinus 5 in libro de moribus ecclesie : Temperantia est amor integrum se prebens ei quod amatur ; integritas ista contraria est corruptioni. Item, est malum adversum et malum perversum ; malum perversum dicitur malum culpe ; adversum, malum pene. Malum perversum pervertit animam ; est enim inordinatum, ideo anime tollit et earn deturpat. Contra hoc est virtus pulchritudinem justitie, que animam ordinat, et hec est pulchritudo anime. De hac dicit Augustinus 8 in libro de moribus ecclesie : Justitia est amor soli amato serviens et propter hoc recte ordinans. Hec rectitudo est ut homo soli Deo subjiciatur et alia ei; et hec subjectio est anime pulchritudo, cujus justitia dicitur pulchritudo super ilium locum psalmi XL IV : specie tua et pulchritudine tua, Glossa Augustini 7: pro eodem accipitur species et pulchritudo, scilicet pro justitia Dei} 1. Ms.1801-03Bruxelles,fol.166d. Ms.lat. 3146Paris, fol.92 d. 2. Qlo. ordin. Ex BEDA.In Mathaei EvangeliumExpositio,lib. 3, cap. 15, In math. 15, 38 (P. L., t. 92, col.77). 3. AUGUSTINUS. DemoribusEcclesiaecatholicae,lib. 1, cap 15{P. L., t. 32, col. 1322). 4. Glo.ordin. Ex BEDA,I. c. (P. L., t. 92, col.77). 5. AUGUSTINUS, De mor. eccl.,I.e. C Ibid. 7. Qlo,tnterl.ex AUGUSTINO Enarrationes.in psalmos,l. c.
244
0. L0TTIN,0. S. B. et post: specie tua et pulchritudine tua, Glossa 1: id est: ex justitia tua, qua speciosus es et pulcher. Malum adversum, scilicet pene, animam contristat. Contra hoc est virtus fortitudinis, que illud sustinet et propter id quod amat in sustinendo delectat. Unde Augustinusa: in libro de moribus ecclesie : Fortitudo est amor facile tolerans propter id quid amatur. 3 [IV]. Item. Isaac in libro de anima et spiritu secundum Augustinum 4: De rationalitate oritur omnis anime sensus. De aliis vero, scilicet concupiscibilitate et irascibilitate, omnis ajfecius. Affectus vero quadripartitus esse dinoscitur, dum de eo quod diligimus aut in presentiarum gaudemus, aut in futurum speramus ; aut de eo quod odimus iam dolemus seu dolendo timemus; ac per hoc de concuspiscibilitate gaudium et spes; de irascibilitate vero dolor et metus oriuntur. Qui quidem quatuor affectus omnium anime sunt vitiorum aut virtutum quasi quedam elementa et communis materies; affectus enim omni operi nomen imponit. Et quoniam virtus est habitus animi bene constituti, instituendi et componendi et ordinandi sunt a proposita ratione ad id quod debent, et quomodo debent, animi affectus, ut in virtutes profcere possint; alioquin in vitia facile deficient. Cum igitur juste, prudenter, modeste, fortiter amor et odium instituuntur, ibi virtutes exsurgunt, prudentia, temperantia, fortitudo et justitia que quasi radices seu cardines omnium omnino dicuntur esse uirtutes. Nam, ut ait beatus Augustinus 5 in libro de moribus ecclesie : Id quod quadripartita virtus dicitur ex amoris vario quodam affectu formatur, ut temperantia sit amor Deo se integrum servans et incorruptum, fortitudo amor propter Deum facile omnia perferens, justitia amor amato tantum serviens et. ob hoc subjectis omnibus bene imperans, prudentia amor ea que juvant in Deum bene discernens ab hiis que ab ipso impediunt. Hec autem sic intelligenda sunt. Aut est bonum quod concupiscimus, aut malum quod odimus —et accipitur odire pro detestari ; nam odium est concupiscibilis sicut amor, detestari est irascibilis — Si est bonum, aut est presens, et tunc de eo est gaudium ; aut non est presens, sed expectatur, et tunc de eo est spes. Aut est malum, et si est presens, de eo est dolor, si non est presens, de eo est timor. Debent autem hujusmodi affectiones predicte regi a
1. AUGUSTINUS. Enarr., Ibid. 2. AUGUSTINUS. Dcmor.eccl.,I. c. 3. Onsait que leDeSpirituetaniman'est pas de saint Augustin.Vers1245,dansson«CommentairedesSentences»(lib.i, dist 8, art. 25)AlbertleGranden contestaitdeja l'authenticite O.P. L'authenticiteduuDespiriiu etanlmaodanssaintThomasetAlbert augustinienne(THERY, le Grand,dansla RevuedesSciencesPhilosophiques ettheologiques t. X, 1921,p. 375).L'ouvrage est du a Alcher,moinede Clairvauxsoussaint Bernardet sesdeuxsucesseursimmediats,et.est une reponsca unelettre d' ISAAC, abbe cisterciende l'Etoile, sur le memesujet (Histoirelitteraire de la France,t. XII, pp.682-684).Or, lememechancelierPhilippeattribue ce texte, non pas a Aleher,maisa Isaac.11ne faut pasrejetercette attributionde Philippe; car lesediteurs benedictinsAuDeSpirituetanima(P. L., t. 40, col.781-782)notent,a proposdu passagememe que nousallonsciter,qu'Alchers'est inspiredutexte dela lettrememed' Isaac; c'est donecelleDESTELLA, cl que le chancelierPhilippeavait sous les yeux.(Voir ISAAC Epistolade anima P. L., t. 194, col. 1878D.) 4. Inter operaAUGUSTINI. P. L., t. 40, col.782. 15.AUGUSTINUS. De mor. eccl.,I. c.
DE 1230 A 1250 LATHEORIEDESVERTUSCARDINALES
245
ratione, concupiscibilis et irascibilis ; et tunc sunt laudabiles ; alioquin si inordinate contemptibiles ; et hoc est: affectus operi nomen imponit, sive bonus sive malus. Amor autem, si fuerit ordinatus, exsurgit in virtutem ; si enim est ordinatus, diligit quod diligendum et quomodo diligendum. Diligit ergo prudenter, ita quod nulla apparentia boni apparentis decipit ; et hoc est quod dicit Augustinus x : Prudentia est amor ea quibus adjuvatur, etc. Diligit temperanter, et ita diligit dulciter et suaviter ita quod nullis illecebris a delectatione ejus abducitur ; et hoc est quod dicit Augustinus : Temperantia est amor integrum se prebens ei quod amatur. Diligit fortiter, ita quod nulla adversitate ab illo avellitur ; et hoc est quod dicit Augustinus : Fortitudo est amor facile tolerans omnia propter id quod amatur. Diligit propter debitum finem ; et hoc est quod dicit Augustinus: Justitia est amor soli amato serviens, et propterea rede dominans. [V]. Item accipi potest distinctio predictarum virtutum secundum triplicem legem. Est enim lex rationis, secundum quod est liberum arbitrium ; et est lex nature indigentis ; et est lex naturalis rationis. Lex rationis est in eligendis quibus utendum est ; et secundum hoc prudentia. Lex nature indigentis est in utendis et bonis et malis : bonis temporalibus ad sustentationem, et secundum hoc temperantia ; malis ad exercitium sive curationem, et secundum hoc fortitudo. Lex nature [lire: naturalis rationis], in distribuendis proximo qui est consors nature ; secundum quod dicitur Tob. IV : Quod tibi ab alio oderis fieri, ne facias alii; et Math. VII et Luc. VI: Quecumque vultis ut faciant vobis homines, eadem facite Mis ; et ad hoc facit quod dicit Augustinus 2 in. libro de anima et spiritu : Prudentia est in eligendis, temperantia in utendis, fortitudo in tolerandis, justitia in distribuendis. [VI]. Item sumitur alia distinctio respectu principii, vel respectu termini ; quia omnis virtus humana perficit animam, aut in operationibus, aut in passionibus. Si in operationibus : aut quoad nos, et tunc prudentia ; aut quoad proximum, et tunc justitia ; hec distinctio sumitur ex parte termini. Si in passionibus : aut que sunt a nobis, et tunc temperantia ; aut que ab aliis, et tunc fortitudo ; et hec sumitur respectu principii. [VII]. Item sumitur alia distinctio secundum Augustinum 3: Anima habet quatuor virtutes quibus contra vitia armatur et in operationibus instruitur. In operationibus instruitur ;aut ergo quoad nos, et tunc prudentia ; aut quoad proximum, et tunc justitia. Armatur contra vitia ; aut ergo comparatione prosperitatis, et tunc temperantia ; aut adversitatis, et tunc fortitudo. Et hec divisio accipitur secundum hanc rationem. Cum virtus sit perfectio anime respectu rationalis creature, hoc aut erit in ordine ad proximum, vel preter 1. AUGUSTINUS. De mor.eccl.,I. c. 2. Inter operaAUGUSTINI. C.20 (P. L., t. 40,col.794). 3. Ibid. .
246
0. LOTTIN,O. S. B. hoc. Si prefer hoc, tunc erit rationalis potentie motive, vel concupiscibilis motive, vel irascibilis motive; secundum rationalem autem erit prudentia, secundum concupiscibilem temperantia, secundum irascibilem, fortitudo. Si in ordine ad proximum, tunc justitia. [VIII]. Item sumitur alia distinctio secundum Augustinum 1; Prudentia est scire quod possit; fortitudinis facere quod possit; temperantie non presumere quod non possit; justitie velle quantum possit. Et hec distinctio sumitur penes ista que eliguntur ad virtutem, scilicet: scire, et ad hoc prudentia ; velle et ad hoc justitia ; f acere, et ad hoc fortitudo ; et modus faciendi, et ad hoc temperantia. [IX]. Item alia secundum eumdem 2: Prudentie est nihil penitendum appetere ; fortitudinis nihil nisi turpia timere ; temperantie terrenas cupidilates reprimere et penitus oblivisci; justitie est anime motum ad solum Deum dirigere. Et hec .divisio sumitur penes appetitum intra, et opus extra, et ordinem ad finem, et impedimentum ne sit citra finem. Unde prudentie est regere principium, ut appetitum ; et temperantie est regere medium, quod est opus ; et fortitudinis est impedimentum removere ; et justitie ad finem ordinare:i.
On ne petit qu'admirer la richesse d'invention et la souplesse d'esprit du Chancelier. On aura remarque que tout ce talent est consacre au service de textes augustiniens ; a part, en effet, 1'expose de Philippe visent a legitimer des pasVI, tous les dSveloppements sages du « De Moribus ecclesiae » et du traite « De spiritu et anima » a saint Augustin. que volontiers il attribuerait On pent, des a present, se rendre compte de l'utilisation qui fut faite de tous ces textes du Chancelier. ALBERT LEGRAND estle seul,parmi les auteurs cites plus haut,qui ait pris en consideration le texte I ou Philippe donne la preuve fondamentale de sa these. Les « quidam » qu'Albert vise au debut ne sont autres que Philippe. Qu'on lise ensuite les sept autres exposes qui font suite chez Albert ; Ton s'apergoit sans peine qu'ils resument, avec quelques nuances, mais dans l'ordre de Ieur source, les exposes Ilia IX du Chancelier. Albert omet l'expose II de Philippe, qui est rive a un texte- relatif aux vertus thfiologales, parce que, dans cet ouvrage, Albert sefborne a l'etude des vertus d'ordre naturel. Le seul auteur qu'il vise^et critique est done Philippe ; et malgr£ le patronage de saint Augustin, Ton a vu, a la fin de son expose, 1. Ibid. 2. Ibid. 3. Ms.1801-03Bruxelles,fol.167a-b.Ms.lat. 3146Parisfol.92d-93b.
DE 1230 A 1250 LATHEORIEDESVERTUSCARDINALES
247
que ce n'est pas sans une nuance de dedain, qu'il apprecie toutes ces ». « adaptations Apres avoir JEAN DE LA ROCHELLE procede tout autrement. releve les divisions donnees par les philosophes, Macrobe, Ciceron des thSologiens. et Aristote x, il passe aux classifications Or, des le d6but, il utilise, sans la citer d'ailleurs, la « Sumraa » de Philippe 2; et, apres avoir rapporte quelques definitions de chacune des vertus theologales, il propose plusieurs chefs de division des vertus cardinales : le texte en a ete donne plus haut. Or, ces textes, eux abondamment du Chancelier. Traitant la question aussi, s'inspirent en theologien, il etait naturel qu'il commengat son expose en utilisant le texte de Philippe relatif aux vertus cardinales et theologales ; de la, son texte I parallele au texte II du Chancelier ; par la meme, il est porte a negliger le texte I de celui-ci. II omet le texte IV du Chancelier ; il ajoute le texte VII relatif aux suites du peche originel; mais les textes II a VI de Jean de la Rochelle sont inspia ce que faires des textes III, V a IX de Philippe. Contrairement sans aucune sait Albert le Grand, Jean de la Rochelle les rapporte, !•> critique. vpLa maniere d'ODON RIGAUD imite celle de Jean de la Rochelle. II a du lire a la fois celui-ci et Philippe. Chez Jean, il aura pris l'expos£ IV, relatif aux suites du peche originel, absent du texte de Jean et figurant chez Philippe 3. Mais deja assez distant de celui-ci, il 1'utilise moins, et plus librement 4. Sa conclusion nous avertit qu'il estime tous ces classements comme plausibles. fu Saint BONAVENTURE s'est-il inquiete du texte de Philippe sur la matiere ? Rien n'autorise a le croire, tant les exposes sont difffirents. Mais il connaissait les textes des deux maitres franciscains ses predecesseurs, comme le temoignent les textes I, III et IV 5. Toutefois,. les textes V et VI ne les reppellent que de loin, et le texte II leur est s'est cru autorise a Stranger. Comme on l'a vu, saint Bonaventure juger ces divers essais. 1. Ms.lat. 14.891Bibl.NationaleParis,fol. 62c-65a. 2. Ibid., fol. 65 c. 3. La citation de saint Bernard,chezOdon Rigaud, se trouve ms. 208 Bruges,fol. 459 a, dansle texte I cite plus haut. Letexte de Philippequi contientcette citation seradonneplus loin. 4. Letexte II d'Odonrappellele texteVI de Philippeou le texte III de Jean. Le texte III evoqueplusou moinsletexte I de Philippe.LetexteV s'inspiredu texte VII du Chancelierou du texteIVde Jean on estsimplementemprunteau«Despiritu et anima t. LestextesVI etVII ne seretrouventdansaucunedessourcescitdes. 5. Le texte I de saint Bonaventureest>en bonne partie, inspiredu texte III d'Odon.Le texte III correspondau texte IVd'Odonou au texteVII deJean. Letexte IV rappelleletexte II d'Odonou le texte III de Jean.
248
O. LOTTIN,0. S. B.
Ce qui l'obligeait, comme Albert le Grand, a proposer ses vues propres stir le sujet. C'est ce qu'il nous reste a rappeler. La vertu cardinale, ecrit saint BONAVENTURE, a pour but de de Phomme avec les creatures regler les rapports ; c'est-a-dire les rapports de Phomme avec lui-meme, ensuite les rapports de Phomme avec ses semblables. Les rapports de la premiere espece s'etablissent selon les trois facultes de Pame : la raison, Pappetit et Pappetit irascible ; de la, les vertus de prudence, de concupiscible temperance et de force. Quant aux rapports de Phomme avec autrui, une seule vertu suffira a les regler. Car tous ces rapports sont envisages sous un seul et meme aspect, celui de chose due ; or cet aspect peut embrasser toutes les facultes humaines ; il y aura done une seule vertu, ajustant Pactivite de toutes les puissances de Phomme a son semblable, cette vertu est la justice 1. De son cote, ALBERT LE GRAND avait presents ses propres vues sur la matiere. Les vertus perfectionnent les facultes motrices de Phomme. Or, ces facultes se divisent en deux classes : d'un cote, la et de P autre les facultes reglees par celle-ci. La faculte regulatrice, est la raison. Et comme la regie se trouve dans faculte regulatrice les choses reglees, la matiere de la vertu qui perfectionne la raison sera la meme que celle des vertus perfectionnant les facultes reglees par la raison. Mais celle-ci peut, a son tour, etre considered a deux points de vue ; ou bien comme regie des actions et des passions de Pindividu comme tel, ou bien comme regie des rapports de Pindividu la raison au premier point de avec autrui. La prudence perfectionne au second. Les facultes reglees par la vue; la justice la perfectionne et Pappetit irascible, qui raison sont deux : Pappetit concupiscible seront perfectionnes et par la force. par la temperance Virtutes sunt perfectiones potentiarum motivarum anime. Quedam autem potentia anime est ordinans ; et quedam ordinate. Et cum ordo ordinantis sit in ordinatis, non habet ilia potentia ordinans materiam extra materiam ordinatarum potentiarum. Ordinans autem potius est ratio. Ordinate vero potentie, irascibilis et concupiscibilis, ut habitum est in questionibus de anima 2. Ordo autem rationis, qui secundum intentionem boni in moribus determinatur et est optimorum operans, non potest esse nisi in comparatione ad medium quod est in operationibus }supp : et passionibus], aut in comparatione ad alterum ad quern refertur operatio vel passio. Et In III Sent.,dist. 33,q. 4, in finecorp.; dansOperaomnia,edit. Qua1. S. BONAVENTURA. racchi, t. Ill, p. 720. 2. ALBERTI MAGNI Summade crcaturis,parte 2, q. 66, ait. 1 ; q. 68, art. 2, ed. Borgnet,t. XXXV,p. 554, 562.
DE 1230 A 1250 LATHEORIEDESVERTUSCARDINALES
249
primo modo, perfectio rationis est prudentia ostendens medium ; secundo modo, perfectio ipsius est justitia dirigens ad alterum secundum debitum. Ordinate autem vires sunt concupiscibilis in passionibus difficillimis ; et ille sunt innate que sunt concupiscibilis, et perfectio ejus temperantia ; vel illate, que sunt irascibilis, et perfectio ejus fortitudo. 1. ARTICLE II. — LE
TERME DE VERTU CARDINALE,
le Chancelier PHILIPPE au point de Ici encore, nous retrouvons des theologiens qui nous occupent. depart des speculations « cardinales » ou Les quatre vertus citees, ecrit-il, s'appellent « principales » pour trois motifs. les quatre conditions C'est que d'abord, ces vertus garantissent generales requises en tout acte vertueux. Tout acte bon suppose, en le vouloir, le maintien du juste milieu entre effet, la connaissance, au sein des difficultes. Les quatre les deux exces, la perseverance vertus cardinales assurent en nous la presence de ces conditions. Sans doute, ces quatre vertus principales ne sont pas les seules qui realisent. ces conditions ; mais outre que les autres vertus ne sont et pas denommees par ces conditions memes, elles sont secondares se groupent, d'une maniere ou Pautre, autour des quatre vertus principales. Elles sont ensuite nominees cardinales, parce qu'elles sont comme les gonds «cardines » qui commandent la porte qui nous introdttit clans le royaume des cieux. Nous y entrons, aux termes de l'Ecriture, par nos bonnes actions et par nos souffrances bien supportees. Les actions sont reglees par la prudence et par la justice ; les passions sont reglees par la force et par la temperance. Enfin, ces vertus sont appelees cardinales, parce qu'elles se rapportent aux actes principaux des facultes motrices de Phomme. L'acte principal de la raison est le discernement du bien et du mal, qui s'opere par la prudence ; Pacte principal de Pappetit concupiscible est la subordination de tout bien cree au bien supreme, qui est l'office de la temperance ; Pacte principal de Pappetit irascible est Passant des difficultes et le support des contrarietes ; ce qui est le role de la force ;et enfin, il importe d'orienter tous ces actes vers la fin derniere; ce qui est le roie de la justice. Dicendum quod cardinales dicuntur triplici ratione : una sumitur a conditionibus, alia ab intentione nominis, tertia ab actibus. Ms. 603(n°1665du Catalogue)dela Bibliothcqueroyalede Belgique,fol.23a.
250
'
0. LOTTIN,O. 8. B.
Prima a conditionibus. Sicut enim dicit beatus Bernardus l in libro de consideratione ad Eugenium papam ubi facit magnum tractatum de istis virtutibus: exiguntur ad esse virtutis quatuor : scilicet scire, velle, perseverare in difficilibus, et tenere medium inter superfluum et diminutum. Sed scire est a prudentia; velle a justitia; perseverare a fortitudine ; tenere medium inter superfluum et diminutum a temperantia. Unde cum ibi tangatur aliqua conditio universalis in unaquaque istarum, merito dicuntur cardinales, id est principales. Sed honne in aliis virtutibus, necessarie sunt etiam hee conditiones ? Utique, quia sicut dicitur in Ethica ad esse virtutis exiguntur scire, velle etc. Ad quod respondendum quod licet in aliis virtutibus sint predicte conditiones, non tamen denominantur ab illis utiste, ut prudentia a prodendo, quia judicat et scire facit etc ; item reducuntur ad istas vel ut partes vel ut species vel ut quare cardinales dici non dispositiones earum, ut infra patebit; • debuerunt, sed solum iste dicuntur cardinales, id est principales sive initiales. Unde Harialdus,« de requie mentis» 2, comparat eas dementis, ubi comparat sanitatem anime sanitati corporis que est ex convenientia elementorum, et dicit quod sanitas corporis est equalis et sine lesione membrorum convenientia ; similiter sanitas anime est virtutum animalium sive spiritualium membrorum concor's convenientia. Et post: sicut corporis quoque sanitatis quatuor sunt elementa, sic quoque virtutum anime quatuor reperiuntur fundamenta. Secunda ab intentione nominis quod per cardinales [sic]. Cardinales enimdicuntur a cardine. Cardo autem per quod volvitur ostium. Duo autem sunt per que fit ingressus ad vitam: passiones, operationes. Ad operationes spectat quod dicitur Math. XIX : Si vis ad vitam ingredi, serva mandata; id est age secundum mandata; ad passiones illud Act. XIV: Per multas tribulationes oportet nos intrare in regnum celorum. Due autem virtutes sumuntur secundum operationes : prudentia secundum operationes quoad nos, justitia secundum operationes quoad proximum. Due autem alie secundum passiones : secundum passiones in nobis et a nobis innatas est temperantia, secundum passiones ab aliis illatas fortitudo. Tertia ab actibus. Actus enim harum virtutum sunt principales, quoniam sunt trium virium primo motivarum respectu eorum que ad finem. Actus enim [s. cat,: principalis] rationalis est discernere inter bonum quod ducit ad finem et malum quod abducit a fine, vel inter duo bona, quod illorum magis ducit ad finem, vel inter duo mala, quod illorum magis abducit a fine. Similiter principalis actus concupiscibilis potentie respectu eorum que sunt ad finem est velle bonum commutabile esse sub summo bono ; quod pertinet ad temperantiam. Similiter principalis actus irascibilis potentie respeclibri quinquead Eugeniumtertium,lib 1, cap. 8 (P. L., t. 1. BERNARDUS. Deconsideratione 182, col. 737-739). 2. Il est interessantde noterla mention,faite par le ChancelierPhilippe,de cet enigmatique Harialdusqui sera plusieursfoiscite par la «Summade Virtutibus» faussementattribute a art. cit., p. 135. Alexandrede Hales. VoirMINGES,
DE 1230 A 1250 LATHE0R1EDESVERTUSCARDINALES
251
tu eorum que sunt ad finem est aggredi arduum in quo est terribile ad aggrediendum et difficile ad sustinendum; et hoc pertinet ad fortitudinem. Sed actus justitie est hec omnia ordinare ad finem, ad proximum; et iste actus est respectu omnium virium, et non unius Unde ob hoc dicuntur cardinales sive principales, quia sunt primi actus virium operantium in hiis que sunt ad finem, scilicet Deum 1. Philippe penetre dans Pecole franciscaine par JEAN DE LA ROCHEL— sans de reproduire litteralement LE qui, en ceci, se contente d'ailletirs en citer l'auteur — la page qui vient d'etre rapportSe 2. II met aussi du Chancelier. ODON RIGAUD s'inspire visiblement chez Phitoutefois en vedette une idee qui n'etait qu'incidemment autour d'elles lippe : a savoir que les vertus cardinales groupent 3. d'autres vertus secondares Dicuntur cardinales secundum metaphoram quam innuit Jeronymus, quia per eas est introitus in regnum ; qui introitus attenditur in agendis et patiendis. Et enim quasi duplex porta ad intrandum regnum : una in agendis, de qua Math. XIX : si vis ad vitam ingredi, serva mandata; alia in patiendis, de qua Act. XIV : Per multas tribulationes oportet nos intrare in regnum celorum. Quia igitur theologice non sic dirigunt in agendis et patiendis, sicut predicte quatuor, licet ipse ita bene procurent introitum regni secundum rationem meriti, sicut iste quatuor, non tamen dicuntur cardinales secundum dictam metaphoram que attenditur secundum rationem introitus, que est per agenda et patienda. Vel potest dici quod ille quatuor dicuntur cardinales, id est principales, non respectu theologicarum, sed respectu quarumdam virtutum que continentur sub eis et ad eas reducuntur, cuiusmodi sunt patientia, obedientia, misericordia et hujusmodi. Vel etiam dicuntur cardinales, id est principales, quia penes eas sumuntur conditiones generales et principales que in onmi virtute necessarie sunt, sicut vult Bernardus, que sunt: scire, velle, permanere in difficilibus et tenere modum ; primum est prudentie, secundum justitie, tertiam fortitudinis, quartum temperantie ; ita vult Bernardus ad Eugenium *. se demande Pourquoi, tiques»? Ce mot, pretend
« poliOdon, ces vertus s'appellent-elles notre auteur, vient de Vo'Xi?, qui signifie
V- ' i 1. Ms.1801-03Bruxelles,fol. 167d. Ms.lat. 3146de la Bibliothequenationalede Parisfol. 11 f3 c-d. 2. Ms.lat. 14.891Bibliothequenationalede Paris, fol.67c-68d. Jean de la Rochelleomet de transcrirele texte anterieura la citationde Harialdus,relatif aux vertus secondairesqui gravitent autour des vertus cardinales. 3. On peut conclurede cefait qu'OdonRigauds'est adressSdirectementau texte du Chancelier,puisqueJean de la Rochelleavait precisementomisde transcrirele passagerelatifa ces vertus secondaires. A. Ms.208Bruges,fol. 460b-c Ms.Bruxelles11614fol. 170b. Ms. 177Bruges,fol. 108a-b.
252
O. LOTTIN,0. S. B.
: de fait, ces vertus riaissent en nous grace a la repetimultitude tion des mgmes actes l. Saint BONAVENTURE s'inspire du texte d'Odon tout en y ajoutant sa note personnelle 2. Ces vertus, ecrivait entretemps ALBERT LE GRAND, s'appellent aux actes principaux cardinales, des parce qu'elles se rapportent facultes motrices. La prudence discerne le bien et le mal dans les actions et les passions ; la justice ajuste les unes et hs autres a autrui ; la force regie les passions qui nous emeu vent du dehors ; la temperance regie celles qui nous sont interieures. Albert, on le voit, s'inspire de la troisieme raison apportee par Philippe ; mais il distribue autrement le role des vertus. Albert ajoute que, d'apres certains, les quatre vertus expriment les quatre conditions requises en tout acte vertueux:la connaissance, le vouloir, la perseverance, la moderation. Ces auteurs ne sont autre que le Chancelier ; Albert n'y contredit point ; en consideration, sans doute, de saint Bernard dont il transcrit quelques textes. Ces vertus, continue Albert, sont dites principales, en opposition aux autres vertus secondaires, d'elles. Et elles qui gravitent.autour sont nommees civiles ou politiques, la parce qu'elles garantissent bonne marche de la societe ; ce en quoi, Albert corrigeait P6tymologie fournie par Odon Rigaud. Iste auatuor ideo cardinales dicuntur, quia sunt ut cardo principalium actuum motivarum potentiarum anime, ad quos actus aliarum virtutum habent connexionem, sicut ad cardinem. Rationis enim piincipalis actus est in discernendo bonum a malo in operibus [lire : operationibus] et passionibus, et in ordinando operationes et passiones ad alterum secundum debitum ; et sic in ipsa sunt prudentia et justitia. Cardines vero omnium passionum sunt pas1. Virtutes predicte vocatesunt politicea philosophisa polisquod est pluralitas,quia credebanteasrelinquiex pluralitateactuumsiveex frequentibeneoperari.Mss.208et 177Bruges, ibid. 2. Politicaedicuntur... quia reddunt hominembeneordinatumad vivenduminter homines> unde politiavirtus dicitur a polis quod est pluralitas. Cardinalesautem dicuntur ratione finis ultimi,quia per istas est ingressusad caelestiaregna. Duplex est enim porta ingrediendiin coelum,videlicetperobservantiammandatorum...ctper tolerantiam tribulationum.Quantum ad quae duo principaliterordinant istae quatuor virtutes ; ideodicuntur principaleset cardinales. Ideoautemistae virtutes principaliterordinant, quia sumuntur a rationibuspraecipuis secundumquashomodebetversariin agendiset patiendis. In omnibusenim agendiset patiendis debet homoattendere arduitatem, secundumquam conditionemattenditur fortitudo ; et aequitatem, secundumquam attenditur justitia; et lionestatem,secundumquam attenditur temperantia; et utilitatem, secundumquam attenditur prudentia.Et quia istae quatuor rationes sunt quasiquatuor cardines ad quos reducunturomrtesvirtutes quae movent ad recte agendum vel patiendum, ideo istae quatuor virtutes dicuntur cardinaleset principales.— S. BONAVENTURA. In III Sent., dist. 33, dubio5.
DE 1230 A 1250 LA THEORIEDESVERTUSCARDINALES
253
siones innate secundum factum ad quas etiam temperantia, et passiones illate secundum factum, ad quas fortitudo. Supra enim probatum est in questionibus de anima 1 quod delectationes et tristi tie sunt simpliciter in tactu, secundum quid in aliis sensibus. Principales autem dicuntur iste virtutes eo quod alie que sunt in operationibus et passionibus consistentibus in medio ad ipsashabent reductionem. Politice vero, id est civiles, dicuntur eo quod in ipsis et in operibus earum, perfectionem habet respublica secundum optimum statum civium ; cujus signum est quod omnis legislatio construit aliquam harum virtutum... Sunt tamen qui dicunt quod iste quatuor ideo dicuntur cardinales, quatuor conditiones que sunt in omni virtute, quia determinant que conditiones sunt: scire, velle, perseuerare in opere difficili et modus qui est circa medium. Et dicunt quod prudentia determinat scire, et justitia velle, et fortitudo perseuerare in difficili ; et hoc videtur habere ortum ex verbis Boetii [lire: Bernardij 2 in II [lire: I] de consideratione ubi dicit: advertere est... 8. ARTICLE HI. — VERTU CARDINALE ET VERTU THEOLOGALE. Sur quoi repose la distinction entre vertu cardinale et vertu theoD'abord, la vertu perlogales ? PHILIPPE assigne deux fondements. fectionne la nature raisonnable. Or celle-ci peut-etre considered, ou « ratio superior », ou bien dans sa bien dans sa partie superieure, « ratio inferior ». Les vertus theologales perfecpartie inferieure, tionnent Pame dans sa partie superieure, qui s'occupe des choses divines et qui est Pimage de Dieu un et trine ; de la, la trinite des au contraire, vertus theologales. Les vertus cardinales, perfectionncnt la raison inferieure qui s'occupe des choses terrestres ; celles-ci, des vertus etant plus complexes que les choses divines, exigeront plus nombrettses ; aussi bien, conclttt Philippe, les vertus cardinales sont au nombre de quatre, et non de trois. Le Chancelier ajoute une autre raison. On jotiit de la fin; on utilise les moyens :«fruimur fine, utimur hiis que sunt ad finem ». Les vertus theologales se rapportent a la fin; car on jouit de Dieu par la Pamour et la possession. Les vertus cardinales se rapconnaissance, portent aux creatures, qui sont des moyens pour arriver a la fin. La vertu de justice, orientant Phomme vers sa fin, se tient a mi-chemin entre les vertus cardinales et les vertus theologales. • . ,. 1. Summadecreaturis,parte 2, q. 33, art. 4. 2. BERNARDUS. De Consideratione, lib. 1, cap. 8 (P. L., 1.182, col.738). 3. Ms.603 Bruxelles,fol. 23 a*. — Dans son Commentatedes Sentences,redigepeu apres la «Summade bono », Albert n'ajoute rien a cesprecisions.In III Sent.,dist. 33, art. 2.
6. LOTfIN,o. s. B.
254
Omnis virtus perfectio est anime rationalis secundum vires. Sed duplex est perfectio : perfectio secundum partem superiorem rationis, et perfectio quantum ad inferiorem. Ilia que est secundum superiorem partem rationis fit per tres virtutes theologicas : anima enim secundum superiorem partem tantum est ymago Dei, scilicet unitatisettrinitatis,sicut exponitbeatus Augustinus 1 super illud lad Cor. XI: Vir est ymago Dei, non mulier ; et ideo recte habet perfici et reformari per illas tres virtutes. Perfectio autem anime rationalis quantum ad partem inferiorem que non est ymago Dei, non fit secundum hunc numerum virtutum,. sed secundum numerum consequentem, scilicet secundum quaternarium, quia secundum tres virtutes theologicas anima ordinatur ad eterna contemplanda, secundum quatuor virtutes cardinales et humanas dirigitur ad temporalia et corporalia disponenda. Unde sicut post ternarium consequenter est quaternarius, ita post eterna consequenter sunt temporalia, referuntur ; et ideo in ilia ad ternarium, ista ad quaternarium majori numero sunt virtutes cardinales et humane quam theologice et divine que, et secundum se, magis recedunt a simplicitate et sunt minus abstracte. Me tres theologice distinguuntur penes frui ; iste, scilicet quatuor cardinales, penes uti. Fruimur eternis, utimur temporalibus ; fruimur fine, utimur hiis que sunt ad finem. Unde Augustinus 8 in libro de LXXXIII questionibus: Omnis humana perversa ordinatio aut est frui utendis, aut uti fruendis; recta autem ordinatio est frui fruendis, et uti utendis. Secundum frui fruendis sumuntur tres theologice, quia tres res sunt quibus fruimur, et quia, sicut dicit 3 in libro de moribus ecclesie : Est Augustinus cognoscere Deum per fidem, diligere per caritatem, habere vel tenere per spem. Cognoscitur ut Veritas, diligitur ut caritas, tenetur vel habetur ut eternitas, dicit Bernardus. Penes uti utendis sumuntur quatuor cardinales et hoc respectu creature 4. Denominatio in hiis (virtutibus cardinalibus) non fit respectu principii a quo, sed respectu termini ad quern ; ideo cum iste sint circa ea que sunt ad finem, et non in finem, scilicet Deum, non debent dici divine, justitia tamen medium locum tenet, que ordinat ad finem; unde dici potest humana et divina, quia ordinat ad finem 5. Les vertus theologales, ecrit nous orientent vers Dieu ; les mieres sont au nombre de trois, de Pame superieure : raison appetit
concupiscible
de son cot6 JEAN DE LA ROCHELLE; vers Phomme. Les precardinales, en raison des trois facultes motrices (foi), appeltit irascible (esperance), (charite). Les vertus cardinales sont au nom-
.De Triniiote,lib. 12, cap. 7 (P. L., t. 42, col. 1003). 1. AUGUSTINUS DediversisquaestionibnsS3 liberunits,cap. 30,(P. L., t. 40, col. 19). 2. AUGUSTINUS. 3. Referenceinexacte. 4. Ms.1801-03Bruxelles,fol. 166d. Ms.3146Paris, fol. 92c-d. 5. Ms.1801-03Bruxelles,fol. 167d-168a. Ms.3146Paris, fol.93 d.
LATHEORIEDES VERTUSCARDINALES DE 1230 A 1250
255
bre de quatre, en raison des quatre facultes de Pame inferieure : raison (prudence), appStit irascible (force), appetit concupiscible de nutrition et de reproduction (tem(justice), facultes vegetatives perance). Jean propose deux autres manieres de diviser les vertus mais en conclusion, c'est a la division quadripartite des cardinales; facultes qu'il revient. Theologice ordinant hominen ad Deum; cardinales vero hominem ad hominem. Theologice sunt tres secundum tres vires, secundum quas ordinatur homo ad Deum. Fides enim ordinat rationalem motivam ad Deum summe verum ; spes irascibilem ad Deum summe arduum ; caritas concupiscibilem ad Deum summe bonum. Ex quo patet intuenti quod tres theologice non tantum dividuntur penes tres vires anime, sed penes earum triplicem actum et objectum. Cardinales vero quatuor sunt, secundum quatuor vires et earum actus quibus ordinatur homo ad hominem : prudentia, justitia, fortitudo et temperantia ; prudentia vero in rationali motiva, justitia in in iiascibili, temperantia in vegetabili concupiscibili, fortitudo nutritiua et generativa. Vel aliter : prudentia in rationali, fortitudo in concupiscibili, justitia vero circuit in irascibili, temperantia omnes viies, sicut dicitur super Genesim ; quod qualiter intelligatur, postea dicetur. Aliter etiam potest dici quod fortitudo in irascibili, temperantia in concupiscibili ; prudentia vero et justitia in rationali secundum duplicem ejus actum : prudentia enim attenditur secundum actum rationis respectu proprii subjecti, justitia vero attenditur secundum actum rationis respectu proximi. $ -Ex hiis patet quare sunt tres virtutes theologice et quatuor cardinales, quocumque modo dicatur, quia tamen [lire: tantum] tres vires anime sunt ex parte superiori; quatuor vero ex parte inferiori : rationalis, irascibilis, et concupiscibilis et vegetabilis 2. Plus loin, Jean de la Rochelle revient sur le meme theme ; mais de Philippe, qu'il reproduit presque serviici il s'inspire uniquement lement 3. cette forODON RIGAUD, tout en suivant le Chancelier, introduit tout autant mule heureuse : les vertus cardinales, que les vertus theologales, ont Dieu pour fin ;mais settles les vertus theologales ont les vertus cardinales ont pour objet les moyens Dieu pour objet;car d'arriver a cette fin supreme. In fruendo fruendis dirigunt ille que theologice dicuntur, que ordinant in Deum immediate, non solum sicut in finem, sed etiam De GenesicontraManichaeos,lib. 2, cap. 10 1. Glo.ordin.in Gen. 2, 10, ex AUGUSTINO. (P. L., t. 34, col. 204). 2. Ms.lat. 14.891Bibl.nat. Paris, fol. 58 b-c. 3. 1M. fol. 65 c-d.
256
o. LOTTIN,o. s. B. sicut in objectum... In utendo utendis dirigunt ille virtutes que cardinales sive politice vocantur, que non immediate ordinant in Deum; unde licet habeant Deum pro fine, non tamen pro objecto \
On trouve une formule analogue chez ALBERT LE GRAND ; mais ici le mot « moyen » est employe en deux sens differents. II dit, sans doute, en passant, que la vertu theologale nous oriente vers la fin, et la vertu cardinale, vers les moyens pour y atteindre 2; mais ailleurs, et a deux reprises, une autre idee se fait jour : les vertus cardinales, comme les vertus theologales, ont Dieu pour fin; car c'est pour Dieu modere les passions du concupiscible que la temperance ; mais le terme immediat (c'est-a-dire l'objet) differe : Pobjet des vertus theologales est Dieu ; celui des vertus cardinales est le juste milieu « medium » entre des vices opposes. In hoc differunt theologicae a cardinalibus ; quia theologicae rectitudinis actus terminum habent in Deo, et finem, ut fides tendit in primam veritatem, spes autem in beatitudinem gloriae increatae indeficientis, charitas in bonitatem. Cardinales autem actus terminant in medio, et finem in Deo ; ut temperantia terminat actum in passionibus innatis inter nimis et parum, et finem ponit in Deo, quia facit hoc propter Deum s. Quant a saint BONAVENTURE, il reste dans la ligne traditionnelle trac£e par le Chancelier Philippe. Les vertus theologales reglent les de Phomme avec Dieu ; les vertus cardinales, cetix de rapports Phomme avec soi-meme et ses semblables. Les premieres orientent la partie superieure de Pame vers la fin, le bien incree; les secondes, la partie inferieure de Pame vers les moyens, les bien crees 4. Les vertus cardinales sont-elles infuses, au meme titr'e que les vertus theologales ? L'accord, sur ce point, est complet. PHILIPPE suppose admise la distinction entre les vertus politiques qui sont acqtiises par Pexercice, et les vertus cardinales qui sont infuses 5. 1. Ms.203Bruges,fol. 459a. Ms.11.614Bruxelles,fol.170a. Ms.177Bruges,fol. 107c. 2. In III Sent., dist, 34, art. 1. 3. In III Sent., dist. 26, art. 1.— Sunt virtutes theologicaeimmediateordinantesin Deum, sicut cardinales ordinant in medium passionumet operationumlaudabitium;... cardinales dicunturrectaeex actu, velet appropinquationead medium.In III Sent.,dist. 23, art. 2. 4. In Sent III., dist. 33, q. 1, q. 3, q. 4. 5. Celaressortde la teneur de la questionsuivante: Queriturutrum predictevirtutes cardinalesdicipossintdivine.Quodvidetur, cum sint infuse,ad differentiampoliticarum,secundum theologum.Ms. 1551Bruxelles,fol. 167d.
DE 1230 A 1250 LA THEORIEDES VERTUSCARDINALES
257
et ODON RIGAUD remarque que c'est en cela que les theologiens de Pfiglise se separentdes anciens philosophies. Ceux-cl lesDocteurs », acquises pap la ne connaissaient que des vertus « consuetudinales les theologiens soutiennent des rnemes actes; que les repetition vertus cardinales sont le fruit de la grace divine x. De son cot£, ALBERT LE GRAND note que, si la volonte" est cause elle ne fait que coopeier a efficiente des vertus « consuetudinales», la reception des vertus theologales et des vertus infuses z. soit Et selon saint BONAVENTURE, pour qu'une vertu cardinale parfaite, meme en tant que principe d'actes naturels, il faut que la des grace vienne seconder le travail humain qui, par la repetition heureuses de la les predispositions memes actes, perfectionne nature 3. * ** Nous sommes a la veille de P entree en scene de saint Thomas d'Aquin. L'on ne peut souligner, unefois de plus, la place preponderance de la theologie prethomiste. du Chancelier Philippe dans revolution ont lu attenAlbert le Grand, autant que les maitres franciscains, habituelletivement sa Somme. Mais tandis que ceux-ci s'inspirent s'en sepate. ment de ses doctrines, le maitre dorninicain, d'ordinaire, n'est pas limitee au seul eas du trait6 Cette difference d'attitude d'un esprit sans doute par la tendance des vertus*.Elle s'explique devait reagir contre un positif et penetre d'Aristote qui, d'instinct, esprit delte, plus subtil peut-etre que profond, et tout impregng de saint Augustin. C'est avec Albert le Grand que s'affirme la separaen et le peripateiisme tion entre l'attgustinisme ; mais Poccasion fut le commerce assidu d'Albert avec la Somme du Chancelier Philippe. 1. Virtutes predicte vocate sunt politicea philosophis,a polis quod est pluralitas, quia credebanteas relinquiex pluralitate actuumsiveex frequentibene agere; qua de causa,vocabant etiam eas consuetudinales,a consuetudinebene operandi.Sed in hiis non concordant sancti et theologiphilosophis,quia non dicunt ex actibus delinqui [lire : relinqui]habitus virtutum sicut dicebant philosophi;imo dicunt habitus virtutum esse ex infusioneet ex eis elici actus. Ms. 208 Bruges,fol. 460 b. 2. In opere virtutis et generationishabitus, principiummovensest voluntas ; et hoc sane dicitur in consuetudinalibus; sed voluntasin theologiciset infusisad minus cooperaturper consensum.In III Sent.,dist. 23, art. 2, ad 1™. 3. In III Sent., dist. 33, q. 5. 4. Nousavons constatela m£meattitude au sujet de la syndereseet du libre arbitre. La de PhisynderesechezAlbertle Grandet saint Thomasd'Aquin,dans la Revueneo-Scolastique losophic,1928pp. 24-25.Le traitedu libre arbitredepuisle ChancelierPhilippejusqu'a satnt Thomasd'Aquin,dans la Revuethomiste1929,p. 250. — T. II 17 Mandonnet Melanges
258
o. LOTTIN,O. S. B.
Nous avons etudif trois points de la theorie des vertus cardinales. de nos theoloQuel progres doctrinal ont apporte les speculations giens ? Pabondance meme des preuves Quant a la division quadripartite, dans lequel s'est accumuiees par Philippe prouve assez Pembarras trouve celui-ci. Albert tachera d'endiguer ce torrent d'exposes, mais La difficulte semlibre cours lui sera laisse dans l'ecole franciscaine. : la vertu perfectionne la faculte ; or, d'apres blait insurmqntable il n'y a que trois facultes : la raison, la conception augustinienne, et Pappetit irascible ; comment concupiscible 1'appetit y inserer quatre vertus ? Va-t-on, comme le fait Jean de la Rochelle en un faculte : la puissance vegetative et y endroit, creer une quatrieme ? Mais la place de celle-ci n'est-elle greffer la vertu de temperance ? La difficult^ etait grande au pas plut6t dans Papetit concupiscible sujet de la vertu de justice. Certains la mettent hors serie et,appului font embrasser toutes les yes sur un texte de saint Augustin, — et en ceci Albert le Grand autres facultes. D'ordinaire cependant dedouble la faculte rationnelle, est d'accord avec Philippe—on et, a cote de la prudence, on y placera la justice, principe d'ordre dans En la placant dans la volonte, saint Thonos relations exterieures. x. mas riagira done contre tous ses predecesseurs Les speculations de Philippe au sujet du terme meme de vertu a cardinale » ont fait loi. Reprises, en substance, par toute l'ecole elles ne seront pas contredites franciscaine, par Albert le Grand. le terme, on touchait a la chose. De fait, sous ces Mais en discutant se font jour au sujet de la verbales, deux conceptions explications nature meme des vertus cardinales : l'une qui voit en elles les conditions generales de tout acte vertueux, 1'autre qui les definit par des dans la vie actes speciaux ayant une importance preponderate chez Phimorale. Ces deux notions sont presentees parallelement lippe. Albert le Grand met en vedette la seconde sans rejeter la prede Pexpose qu'Albert fait des deux miere. Saint Thomas 2 s'inspirera a prouver le bien fonde des preferences de son theories et s'attachera mattre. entre les vertus cardinales et les vertus Quant a la distinction au Paccord est unanime. Les dernieres se rapportent theologales, bien incree, fin supreme; les premieres visent des biens crees, 1. In III Sent.,dist. 33, q. 2, art. 4, solutio3. 2. ia 2ae,q. 61, art. 4.
LA THEORIEDESVERTUSCARDINALES DE 1230 A 1250
259
a la fin derniere. Toute obscurite disparait-elle moyens d'arriver on de nos theologiens ? On n'oserait de Pesprit 1'affirmer, quand a mettre la vertu voit Jean de la Rochelle ne repugner aucunement K de religion au n ombre des vertus theologales En tout eas, une chose est certaine a leurs yeux : les vertus cardinales sont infuses tout autant que les vertus theologales 2. Comment des vertus morales acquises, les vertus morales infuses different-elles dans les autres ? Rien n'est les unes s'emboitent-elles comment mais le fait meme de l'infusion est hors de disencore dit a ce sujet; cussion. La theorie des vertus morales infuses n'est done pas une creation de saint Thomas d'Aquin ; et quand plus tard on contredira d'ecole en ce point le Docteur angelique, c'est toute une tradition en lui. qu'on attaquera Louvain, Abbaye du Mont-Cesar.
Dom
Odon
LOTTIN, O. S. B.
1. Ms. lat. 14.891Paris, fol. 70 b. 2. Nous avons montre ailleurs que cette doctrine de l'infusion des vertus cardinales dtait communedans les ecolesbien avant le ChancelierPhilippe. Voir Les premieresdefinitionset et iheologiques, classificationsdesvertusau moyen&ge,dans la RevuedesSciencesphilosophiques 1929, p. 372, 375-376,378-382,388 note 5; et La connexiondes vertus avant saint Thomas de Thiologieanclenneet midUvale,1930,p. 29-30. d'Aquin, dans les Recherches
A
OF
FRIEND IN OF
ST.
THE THOMAS
THE
CLASSICS
TIMES AQUINAS
The times of St. Thomas Aquinas, will admit, mark everybody the acme of mediaeval S. Thomas's for philosophy. programme of ancient thought in the light of Christian revethe interpretation with which it essenlation is less inclusive than that of Boethius— tially agrees — for he could not reckon with the essence of Plato at first hand, as Boethius could. His accomplishment is of course far more inclusive than that of Boethius, since his mind had penetrated all parts of the domain in which theology had made itself a home. Whether St. Thomas had so profound a knowledge of the ancient men of letters as Boethius had — even of the Latins alone — may to what appears to be the current well be doubted. According to assume such a knowledge theory, it would be highly questionable on his part, seeing that his age in general had, according to this In the battles between theory, turned its back on the Classics. and poetry, which Plato calls an ancient battle and philosophy which crops up in various periods of human history as a querelle des anciens et des modemes, — the ancients holding out for literature and the standards of the past, the moderns despising literature and in their demand for progressive standards thought — the thirteenth of philosophy over letters, of Paris century witnessed the triumphs over Orleans, in the bataille des sept ars. seems natural, as my ever venerated Such a conclusion friend, showed from a study of the late Professor Paetow, in particular, the University curricula for the degree in arts 1. From a variety 1. L. J. PAETOW, TheArts Courseat MediaevalUniversities withspecialreferenceto Grammar " andRhetoric,Champaign,Illinois(ChapterI, The Neglectofthe Classicsat AncientMediaeval Universities"; ChapterII," Declineofthe Study ofthe Language", pp. 11-66);TwoMediaeval Satireson the Universityof Paris, La Batailledes VII Ars of Henri d'Andeliand theMorale Scolariumof John of Garland,Berkeley;Universityof CaliforniaPress, 1927(" The Rise and Declineof Interestin theAncientClassicsin the TwelfthandThirteenth Centuries",pp. 13-20). The two parts of this workwillbe cited asHenri d'Andelliand MoraleScolarium.
262
E. K.RAND
of. considerations, howevre, into which I cannot enter here, I am convinced that such an estimate of the culture of the thirteenth In the present paper, needs considerable modification. century submitted as a humble contribution to this theme and as an act of homage to the great scholar to whom this volume is dedicated, I can do no more than present to the reader an unknown lover of books in the thirteenth century who jotted down certain favorite extracts and a list of their authors on what are now the fly-leaves of a manuscript of Tours. This manuscript, N° 879 (formerly St. Gatian 414) 1, contains the works of Ovid — Heroides, Amores, Ars Amatoria, Remedia Anions, Fasti, Tristia, De Ponto, In Ybim, and all fifteen books of the The script, in all probability Metamorphoses. French, is designated du XIIF». by M. Collon as « fin du XIIe siecle ou commencement This seems a safe estimate ; I am strongly inclined, however, to assign the book rather to the thirteenth century than to the twelfth 2; The book dates from a time, at any rate, when it was no sin to copy all the works of Ovid in a clear and elegant script accompanied by ornamental initials of no little beauty, the smaller ones in red and The blue, the larger ones in various colors on a gold background. text of the Metamorphoses, which I had hoped might be connected with a certain branch of the tradition represented, imperfectly showed instead the characteristics of an inferior branch represented only too well. On the last leaf of the original manuscript (fol. 144v) and on the recto of a supplementary leaf (fol. 145r) a somewhat later hand 3 has supplemented the authentic text of Ovid with two mediaeval poems attributed to him, the jocose invention of some clever versifier whose work came to be identified with the poet to whom he had ascribed it. The first is « Ovidius de pulice », beginning : [P]arue pulex sed amara lues inimica puellis (fol. 144v) ; the second is « Ovidius de pediculo », beginning : In cute sudanti sub veste pediculus haesit (fol. 145r) i. After these texts were added, there remained a page blank (fol. 145v). This was partly covered by a still later hand — probably of the fourteenth, though perhaps of the end of 1. See the careful descriptionby M. COLLON in CatalogueGeneraldes Manuscritsdes de France.Departements, xxxvii. I (Paris,1900),635. Bibliotheques 2. My opinionis confirmedby that of Q. Collon,the presentlibrarian,to whom my thanks for manycourtesiesare due.He regardsthe dateof the bookas «le commencementdu XIIIC siecle». 3. «Unemainun peu posterieure»(M.Collon). Pseudo-antikeLiteraturdes Mittelalters{Studiender 4. On these poems,see P. LEHMANN. BibliothekWarburg,Leipzig,1927),6, 89-91.
A FRIENDOF THECLASSICS IN THE TIMESOF ST. THOMAS
263
1 — with an extract from the the thirteenth century commentary on Plato's Timaeus by Chalcidius that the Middle Ages knew so Therewith the manuscript At the beginning there well. ends. are several parchment fly-leaves, on which the Catalogue observes, « Le troisieme et le quatrieme feuillet de garde du commencement sont couverts de notes sans grand interet. » It is precisely these » notes that disclose the existence of our mediaeval « uninteresting friend of the Classics. To describe the beginning of the book a bit more exactly, we find unnumbered. This is first a double leaf of modern parchment, that once served, followed by a double leaf of ancient parchment The leaves are numbered I it would seem, as a double fly-leaf. and II. Then comes another double leaf of modern parchment, numbered III and IV. Both sets of modern parchment may well have been inserted at the time when the book was bound in red I and II, however, may have been morocco («recente »). Fol. or nearly contemporary, with the manuscript. The contemporary, first three pages (foil. Ir, K, IIT) are occupied with notes in the same hand as that which wrote the extracts from the Timaeus at the end of the colume. The whole set of notes, therefore, it would seem, was added after the ancient fly-leaves had been bound in and the Pseudo-Ovidius The poems had been written at the end. writer did not use all the space available either at the beginning or at the end. He left bare fol. IP, on which a still later hand, surely no earlier than the fifteenth century, wrote a table of contents, and he covered only part of fol. 145v with the extract from the Timaeus. The reader will find below a copy of these notes 2. In the work of Alexander Neckam, published by Haskins, the student is instructed to keep a note-book in which to jot down « whatever on the seemed worth knowing 3. » The scribblings look much like bits of such odd leaves in the Tours manuscript a book. One is reminded, to compare small things to great, of 1. HaskinsandG.Collonagreein assigningthe script to the fourteenthcentury. I hesitate to differfromsuchauthorities,but meto handofthe writersuggestsrather the charterhands ofthethirteenthcentury,suchas arerepresentedin STEFFENS, LateinischePalaographie,Tafeln or an informalhand (in someofits features)likethat of 87-92,coveringthe years1208-1272, — in PalaeograMatthewPARIS(BritishMuseum,RoyalMS 14C. XII, written 1250-1253 phicalSociety,I, pi. 218)ratherthan similarscriptof the fourteenthcentury. On the date of the contents,see below,pp. 266, 274. 2. Pp. 275ff. I willreferto thesenotesand their writer as E. T. (ExcerptaTuronensiaor ExcerptorTuronensis). 3. " A ListofText-Booksfromthe Closeof the TwelfthCentury", HarvardStudiesin Classical Philoloby,XX (1909),90 : ScolarisHberalibuseducandusartibus dipticasgerat quibus scitu digna scribantur.
264
E. K. RAND
the
of Boccaccio, Zibaldone and the priceless records of their reading left by Milton and Coleridge. The writer begins with what looks like an extract from some versified grammar (N° 1). I have not been able to locate it in the de Villa Dei or the Graecismus of Everard Doctrinale of Alexander of Bethune or in other works of the kind thus far published. There are similar discussions of the nature of the vowels in a manuscript of the twelfth discussed in his monumental century by Thurot, on mediaeval brochure 1, and in the gloss Admirantes grammar which was written later, but apparently not much later, than John of Garland 2. Our metrical extract, would seem to be therefore, later still, on the general principal that verse follows prose in mediaeval affairs of this sort. However, perhaps it may come to light in one of the unpublished works of John of Garland. The list of authors E. T., clearly jotted down by our reader, reflects the habits of the thirteenth He begins with the century. — the libri Catoniani, to use books used in elementary instruction 3 With the Disticha the convenient term invented by M. Boas. Catonis as a nucleus, a collection had gradually been formed in the Middle Ages which teachers prized. The authors given in our list — Cato, Theodulus, Avianus, Claudian, Statius, Maximianus, Pamphilus, Ysopus, and Tobias — include three more (Pamphilus, Ysopus and Tobias) than appear in the longest list cited as typical of the thirteenth century by Boas 4. Among the lists that I have Noticeset Extraits deDiversManuscritsLatins pour servir a VHistoire 1. CharlesTHUROT, desDoctrinesGrammaticalesau Moyen Age (Noticeset Extraits des Manuscrits de ia BibliothequeImperiale,XXII, 2, 1868),135 : Ainsi on lit dans un manuscrit du XII 0 siecle [i. e. Montpellier322] : Primumomniumvocaliuma natura constituit, quoniam ilia vox infantium vagientiumsola est; undeillud [Jeremie,I, 6]: a a a nescioloqui,quia puer ego sum. Asonat. in pectore,e perstrepit in guttore, i substringiturin faucibus,o reboat in palato, u in labiorum summulo. A sola ore aperto sonat, nihil operantibuslingua vel labiis. Cume dicitur, os ab hiatu retrahitur. Cumi profertur, os ampliussubstringitur. Cumo enuntiatur, os colligendo ad angustum rotundatur. Cumu dicitur, labia pene clauduntur. 2. Ibid., p. 136; Numerusvocaliumpotest sumi a parte generationissoni. Aut ergogenerate intra, circa guttura, et sic est a; aut in mediooris, et sic est e; aut prope os circa dentes, et sicest i; aut in constrictionelabiorum,in quadamrotonditate, et sicest o; aut in summitate oris, et sicest u... On the gloss Admirantessee Thurot, p. 33. One of the manuscripts(Bibl. Nat. 8422)is dated 1276and another (Orleans,M. 252)is dated 1284. 3. See his admirable article De Librorum CalonianorumHistoria atque Compositione,in Mnemosyne,N. S. XLII (1914),17-46. 4. This contains(p. 46)Cato,Theodulus,Avianus,Maximianus,Statius (Achilleis),Claudian (De Raptu Proserpinae). One of his other lists includes Tobias,but he makes no mention in his summary of Ysopusor Pamphilus. On all the school-authorsdiscussedin this paper, valuableinformationwillbe foundin the articleofM. MANITIUS, AnalektenZur Schulgeschichte des Mittelalters,in Mitteilungender Gesellschaftfur deutscheErziehungs-undSchulgeschichte XVI (1906),35-49,232-277.
A FRIENDOF THE CLASSICS IN THE TIMESOF ST. THOMAS
265
examined, those that are nearest to E. T. are found in the Laborintus the German, who wrote about the middle of the thirof Everard teenth century * and in the Registrum multorum auctorum of Hugo insEverard for elementary of Trimberg (1280) 2. prescribes the same nine authors, truction except that Tobias is replaced by Geta and Geta 3. Hugo also excludes Tobias, and has, besides, Ovidius Puellarum 4. Both the German authors mention the Tobias and Everard elsewhere, gives the work high praise 5. Perhaps Hugo also excludes they felt that it was too good for youngsters. on the same principle, since he Statius and Claudian, probably mentions them both elsewhere 6. The poem of Statius is doubtless the De Raptu Proserpinae 7. the Achilleis and that of Claudian with its instructions in the art of love drawn straight Pamphilus, from Ovid, seems a rather lively piece for young people, but it not in the lists. 8 And Maximianus, the elegy infrequently appears 1. On Everardus Alemannus,no longer,sinceThurot, confusedwith the earlierwriter EveLesArts Poiliques du XIIe etdu XIIIe siecle(Bibliotheque rardus Bethunensis,see E. FARAL. de VEcoledesHautes-EtudesCCXXVIII), Paris, 1923,pp. 38 f. He publishesthe text, which at last isaccessiblein a satisfactoryform, on pages336-377. 2. Editedwith a valuableintroductionby Joh. HUEMER, Sitzungsberichteder Kaiserl. Akademieder Wissenschaften, Phil.-Hist. Classe,Wien, CXVI (1888),145-190. 3. Lines 599-620 (Faral, pp. 358 f.) The order is Cato, Theodulus, Avianus, Aesopus, Maximianus,Pamphilus,Geta, Claudian,De Raptu Proserpinae,Statius, Achilleis. It is hard to knowwherethe elementary list stops,for Ovid (1.821)immediatelysucceedsStatius, and is followedby Horace,Juvenal and many others. In any case, the author allowsa free choice (1. 601 ; Eligequodplacetet lege). 4. Cato is the first on the list of worksfor beginners(1. 674 Cato prior sedeatin ordineminorum), followedby (1. 687 f) Esopus, Avianus, Geta, Physiologusand Maximianus, with Pamphilus and OvidiusPuellarum evidently of the same group (11. 724^740). Ovidius Puellarum,also entitled Ovidiusde nuntio sagaci, is the mediaeval love-elegy,on which see P. Lehmann,op. cit., pp. 11f. There then comea numberof other works for the young (11. 741-932),so that it ishard again, as with Everardus Alemannus,to know just wherethe most elementarylist ends. See Boas, op. cit., p. 37. Someof the workscited in this latter part appear in E. T., as we shall see. 5. Everardus ALEMANNUS, Laborintus, 663 (Faral, p. 360): Tobias in agro veterilascivit ci aequeI Re iuvat et metri nobilitaleplacet. The work is enumerated with those of various Christian poets, such as Sedulius, Petrus Riga, Arator and Prudentius. In Hugo, Tobias receivesa place of honor along with the ancientsand the best of the moderns (1. 299, Huemer, p. 168). 6. LI. 106ff.,207ff. 7. Cf. the punning allusionto Claudianin EverardusAlemannus(1. 617, Persephonesparturnqui complocarmineclaudit/ Arte nee ingenioclaudicetille suo) and the citation ofthe first linesof the De Raptu Proserpinaeby Hugo (II.267-270). Everard proceedsto describe the Achilleiswithout mentioningthe title (1.619) — Statius Eyacidemstaniem cultu muliebre, / Virtutemprodit calliditateviri) and Hugo mentions both Thebaisand Achilleis(11.107, 111). Onthe inclusionof these poemsinthe corpusCaionianum,see BOAS, op',cit. pp.35-37,44-46. 8. For a Tecentedition with introduction, see A. BONILLA Y SANMARTIN,Una Comedia delSigloXII, Madrid,1917. The purpose of the'piece is describedby EverardusAlemannus thus (1.613: Vulnusamorisnabetin peclorePamphilus; illud / Pandit etantidoiumsubvenientis onus). Hugo indicates its twofold aspect (I. 730 : MaximianumsequiturPamphilus lascivus/ Comptis et proverbiisad mala non proclivus. In La Bataille des VII Ars of Henri d'Andeil
266
E. K. RAND
but somewhat of a repentant, reminiscential, dangerously aged from the school-room, despite the lover, had not been banished of Alexander de Villa Dei in favor of his own work x. In prophecy in the latter half of conditions brief, this list reflects educational 2. the thirteenth century In particular, The main purpose of the little collection is moral. in the art of instruction young readers receive a tolerably thorough love — and its remedies. acquainThey also gather a satisfactory in Theodulus 3 that and are taught tance with ancient mythology there is something just as exciting — only not fabulous but true — In Avianus and the rhymed tradition. in the legends of Christian 4 — which always edify the Ysopus they learn their beast-fables of all sorts. 5 young — and in the Cato they imbibe moral principles Finally in the Tobias of Matthew of Vendome, they have a modern theme, an interesting story replete with epyllion on a Scriptural moral counsels 6. (second quarter of the thirteenth century), Pamphilus and Avianusare"mentionedalong with " the wiseCato ", immediatelyafter the Achilleisof Statius and before Sir Theodulus". See PAETOW'S edition, p. 56, 11.334-339. Cf. Boas, op. cit.,pp. 23,35, 43,and below,p. 268 on Richard de Fournival. 1. Das Doctrinaledes Alexanderde Villa-Dei,ed. D. REICHLING. (MonumentaGermaniae Paedagogica,XII, Berlin, 1893,p. 7), 1.3: iamquelegent(sc.opusmeum)puerl pronugis Maximiani / quae veteressociis nolebantpanderecaris. 2. This fact may be clearly illustrated from the list of florilegiaand collectionsof authors (The Use of ClassicalLatin Authorsin theLibri Manuales, prepared by Dr. Eva M. SANFORD in Transactionsof the AmericanPhiltologicalAssociation,LV (1924),190-248).Of the 44 libri Catoniani listed by her (p. 199, to whichN° 312 should be added),eight manuscripts contain as many as six of the works includedby E. T. in Paragraph 1. Six of these manuscripts(N08 306, 338,339,341, 369, 372) are of the thirteenth century, and two (N°a382, 384) are of the thirteenth or the beginningof the fourteenth. An important criterion of the practice of the thirteenth century is the inclusionof the Achilleisand the De Raptu Proserpinae; these works tend to dropaway in the later collections. Theodulus: A MediaevalTexbook,in ModernPhilo3.On this work, see G. L. HAMILTON, logy,VII (1909),169-185. Hugo thinks so highly of this piecethat he includesit not with the elementary booksbut with the theologicalpoemsand gives it a longdescription(11.520-569). NewMaterial fortheStudyof Avianus,in Transactions 4. On Avianus,seeW.A. OLDFATHER, of the American PhilologicalAssociation,XLI1 (1912), 105-121. Ysopus is the Anonymus Neveleti(edited by W. Forster, Lyoner Yzopet(AltfranzosischeBibliothek,V, 1882),96-137. Hugo of Trimberg praises the work and gives the opening lines (1. 700) : Catonemin ordine sequiturEsopus, / Clara cuius carmina lucentut pyropus./ Fertur is in Frigia quondam floruisse /. Et fabularumcarminadulcia finxisse: / Ut iuvetet prosit, conaturpagina presens: / Dulciusarridentseria picta iocis. Everardus Alemannusindulgesin his usual puns (1.609). Aesopusmetrumnon sopit; fabula flores / Producit,fructumflosparit, ille sapit. For various manuscriptscontainingthis work alongwiththe libri Catoniani,see Boas,op.cit.,pp. 27,41-43. The Distichsof Cato, A Famous 5. Thisworkhasbeen recentlypopularizedby W. J. CHASE, MediaevalTextbook,translatedfromthe Latin,with introductorysketch(Universityof Wisconsin Studies in the SocialSciencesand History, N° 7, 1922). Hugo has a good descriptionof the qualitiesofthe poem witha discriminatingstatement about the uncertainty as to itsauthorship (11. 673-686). A recent article of importanceis the reviewby Boas (in PhilologischeWochenschrift, 1928,724-739)of Joseph Neve, Catonis Disticha,Facsimiles,Notes, Liste des Editions du XV siecle,Liege, 1926. 6. On Matthewof Vendome,see FARAL, op. cit, pp. 1-14(on Tobias,pp. 11-13). He shows
A FRIENDOF THE CLASSICS IN THE TIMESOF ST. THOMAS
267
This little programme works of both ancients and comprises both Pagans It is a programme and Christians. of moderns, with the emphasis, laid notably on the ancients. Christian humanism, The inclusion of Statius and Claudian, to say nothing of Pamphilus, betokens, on the part of the teacher who grouped such works, an but Puritain mind. anything this collection for a moment with a later affair, Let us contrast at the beginning of the fifteenth perhaps put together century, is later than the thirteenth though none of the works contained x Besides Cato, century, — the famous Auctores (or Adores) Octo. Theodulus, Fabularum Esopus and Tobias, we find in this volume of school-works, first, an edifying poem called Facetus, «The Gentleto improve both the character and the manners of man, »intended the young 2. Then comes a piece entitled De Contemptu Mundi. This is the « Contemptus Minor», not the more notable « Contemptus The contents live up to Maior » by Bernard of Morlaix or Cluny. the title, which is often replaced in mediaeval accounts by the word with which the first line starts off. 3. Then there is Cartula, Floretus, so called by its author because it contains flowers picked that the poem was written about 1185. The meaning of the letters followingThobiamin E. T. I cannot divine. They suggestthe openingwords of the poem, but they do not fit eitherthe beginningofthe ProloguefExagroveteri)orthat ofthe nqrratio(Thobienatalesolum). The letters are So with a superscribedt (or symbol of abbreviation), followedby q. Could another title possibly be concealedhere — Geiamque? The comedy of Vitalis was, as we have seen, in the list of Hugo. It gave the learner delight, as he remarks — movensrisum (1.738). It was included among the Catonianiin the Biblionomiaof Richard de Fournival, and in a famousbook of the Sorbonne(see Boas,pp. 35 f). Of the Catoniani listed by Dr. Sanford,it appears in N° 339 and 363of the thirteenth century and 390 (a very large collection) of the fourteenth. 1. On this collectionsee BOAS,op. cit., pp. 43 f. ; HAMILTON, op. cit., p. 11. The editio princepsappearedin 1488. A copyin Harvard CollegeLibrary (Incunab. 8572) bears no date. 2. See PAETOW, Morale Scolarium,pp. 137f. Facetusin ClassicalLatin of course means 'courteous,polite, urbane' as wellas 'witty, merry'. Part of the work is devoted,profitably, to table mannersand generaldeportment, suggesting some of the counselsin OVID'SArs Amatoria(e. g., i, 505-524). The work is obviouslyintendedto present or supplement in a lighterwaysomeofthe truths preachedinthe Cato. Theworkbegins: Cumnichilutiliushumane credosaluti j quam rerumnovissemodoset moribusuti / quod minus exequiturmorosidogma Catonis/ supplebopropossemeo,moniturationis. The treatment is not altogetherso light as this announcementwouldindicate. The explicitof the poem in the Harvard copy reads : Morosifacetifinitfeliciter. ThisFacetusis a bit morosusafter all. Jean de Vignai, writingat the end of the thirteenth century, ascribedthe work to John of Garland,but modernscholars are undecided. 3. Cartulanostratibi mandatdilectesalutes. On the work, see PAETOW, MoraleScholarium, p. 138,and the excellentbrief account by BOASin his reviewof Neve (PhilologischeWocheuschrift, 1928,728 f). For its appearancein various collections,see BOAS,Libri Catoniani, pp. 21, 42 f, It is reprinted in MIGNE,Pair. Lat. CLXXXIV,1307. St. Bernardand others have been mentioned as possibleauthors.
268
E. K. RAND
by him in various gardens a. It is a religious nose-gay, redolent, in fact, of all the doctrines and practices of Holy Church that a Floretus youngster ought to know and pursue to his soul's comfort. is followed by a work of moral precepts by Alain de Lille entitled De Parabolis and beginning A Phebo Phebe lumen capit. It is plentifully stocked with sound maxims in decent verse 2. This is a careful selection of indubitably edifying works. Nothing disturbs the compiler's intention to instruct the young in correct It is much safer and saner than belief, morals and deportment. the typical programmes of the thirteenth in century, as shown the lists of Boas or in E. T. Or let us take a liber Catonianus, included in that extraordinary collection, partly imaginary, perhaps, but comprising real books in the main, the Biblionomia of Richard de Fournival. The volume in question contained Censorini Catonis et Theodori (sic), libri ethici. Aviani et Esopi, libri apologici. et Gete libri amatorii 3. Here the moral Maximiani, Pamphili is considerably sweetened—omne tulit punctum pabulum qui miscuit utile dulci. In fact if we knew nothing of the traditions and two manuscripts of the fifteenth century were suddenly brought to light, the one containing the Auctores Octo and the other the authors in Richard de Fournival's book or in E. T., who would hesitate to assign the former collection, to ethically impeccable, the stern Middle Ages and the latter, with its seasoning of worldly to the spacious days of the Renaissance and Pagan pleasures, ? And yet such a judgment would be the reverse of the truth. The school-room of the thirteenth a freer and more century breathed Classical air than that of the early period of Humanism. Taught the school-master had eventually selecdoubtless, by experience, ted from a mass of Mediaeval matter nothing but what was edifying and safe. Four of the writers of the Auctores Octo are found, as we saw, in the first paragraph of E. T. The second paragraph contains three more — Facetus, Cartula (i. e., Contemptus Minor) and A The doctrinal Phebo Phebe (i. e., Alanus de Parabolis). Floretus is the only one of the eight not presented. Facetus, Cartula and 1. Hie liberextractusdepluribusestvocitatusI RecteFloretus: quiajlos estindereceptus. See MoraleScolarium,p. 138. The questionof the authorshipis unsettled. PAETOW, 2. The work of Alanus may be found in MIGNE, Pair. Lat. CCX,579-594. For various manuscriptscontainingit, seeBOAS, op.cit.,pp. 22,42 f. Le CabinetdesManuscrits,II (Paris, 1874),532 (N°126).The author of 3. See L. DELISLE, him from Cato Uticensis)at least the first piecehad been dubbedCensorinus"(to distinguish " as early as the twelfth century. See the accessus in MS. Vat.Pal., 242, S. XII cited >. by BOAS,op. cit, p. 29.
IN THE TIMESOF ST. THOMAS A FRIENDOF THE CLASSICS
269
to John Floretus have all been ascribed, though not with certainty, At least John of Garland is in evidence in two of the of Garland \ his Misteria is apparently three remaining works of this section. Ecclesiae, a work containing De Mysteriis symbolic explanations 3 of the parts of the cathedral and of the liturgy 2. Clavis Compendii, is the is surely John's *. Phisiologus of grammar, an abridgment a more advanced affair, with its elaborate familiar beast-book, allegories, than the fables of Avianus already listed by our compiler. version the same as the metrical The present work is probably of Lavardin 5. to Hildebert attributed oncemore. we find John of Garland In the next paragraph a series are his. The first contains and Dictionarius Distigium of different Latin words, mostly of Greek origin, set forth in moral maxims 6. The latter is the first book known to bear what now is " of Equivoca " 7. The authorship the familiar title of Dictionary is in dispute, but they may well belong to John of and Sinonima Garland 8. Possibly the position of these titles in our list between as evidence for of his may be regarded two assured productions them to him. This group closes with the name of attributing be that Neckam 9. Might not the work in question Alexander discovered by Haskins 10 ? 1. PAETOW, MoraleScolarium,p. 137. 2. Ibid., p. 111. The"date of the work is 1245. It figuresin some libri Catonianiof the • thirteenth century; see Boasop. cit, pp. 21 f. 3. Clavesin E. T. MoraleScolarium,p. 121. The date is about 1234. 4. PAETOW, 5. Printed in MIGNE,Pair. Lat. CXXI, 1217-1224.Its character is recognizedby Hugo (1. 746) ; SequiturPhysiologushunc in statione, / Quamvissit theologusin adequatione. He addsthe openingwords, Tresleonaturas,et treshabetinde figurasetc. It is foundin various libri Catonianiof the thirteenth and fourteenthcenturies. SeeBOAS, op. cit, pp. 20,30, 43. MoraleScolarium,pp. 135f. 6. PAETOW, 7. Ibid.,pp. 128-131. It waswrittenabout1220. It isfoundalongwith the libri Catoniani in somemanuscriptsof the thirteenth century. SeeBOAS, op.cit, pp. 19,21. 8. Ibid.,pp. 133f. Equivocaismentionedby EverardusAlemannus(11.677f), and Sinonima by Hugo of Trimberg(11.785-787),and both are foundwith libri Catonianiin manuscripts of the thirteenth and fourteenthcenturies. SeeBOAS, op. cit, pp. 41, 43. 9. The scribe of our list evidentlyhas Neg not Neq with a symbolof abbreviation. See below, p. 274, N. 1. 10.The part printed by HASKINS (see above,page263,N.3) includesthe matter underthe headingsdeerudicionescolariumthroughdecelestipagina in the table of contents (p. 76, N 1). Theworkhas no title and is cited by its openingwords, Sacerdosad allure. The sectionsnot printed relate to the vestmentof priests, the adornmentsof the altar, the dressof kings,the amusementsof courtiers,etc. Then comes the part printed, de erudicionescolariumetc. of Haskinscallsthe work "a descriptivevocabulary". It has the flavorof the Etymologiae St. Isidore,though whetherthe wholeworkhad so gigantica scope we may not say. Surely the part on the authors, with the admirablycompletelist of the ancients,fits in wellwith the Classicalreading of E. T. aswe seeit in hislists and his excerpts,eventhough the two do not exactly correspond.On the other hand, AlexanderNeckam'sworkDeUtensilibusmaybe
270
E. K. RAND
— the Elementarium We now come (N° 5) to the older dictionaries of Papias (an. 1053), the Liber Derivationum of Hugutio (c. an. 1192) and the standard work of St. Isidore, the Etymologiae, which stocked brain with multifold many a mediaeval and information, about antiquity. Derivationes a second misinformation, suggests it may be some later work, possibly copy of Hugutio, though an of Hugutio. Who Buco may be or what his work, is amplification to me a mystery l. Finally, we note that despite the animadversions of John of Garland, the Doctrinale of Alexander de Villa Dei and the Graecismus of Everard of Bethune are still in favor, and were so to continue for a long time 2. Priscian and Donatus are absent. The great grammatical reform of the twelfth notably and thirteenth centuries has gone through 3. One curious feature of the list thus far is that the names of the authors are generally Could the compiler given in the accusative. have had some work before him — like those of Conrad of Hirschau, Alexander Everard of Bethune, Everard the German, Neckam, Hugo of Trimberg —in which the writer may have used nominative or accusative in accordance with the demands of his sentence ? In the remainder of the list, only the nominative appears. The authors now chronicled what was in store for the represent learner his after preliminary in morals and in grammar, instruction, The names need little was finished. comment. The work of Statius is indicated as the Thebaid by the opening lines — another " in the reason why " Statius initial list refers to the Achilleid. Macrobius on the Somnium (N° 10) may refer to the Commentary Scipionis (if so, the student read Cicero as well), or to the Saturnalia or both. The work of (in which case he studied Virgil profoundly) Bernardus is presumably the De Universitate Sylvester (Megacosmus and Microcosmus). Since the Tobias of Matthew of Vendome " " in the Mat indicates either the Ars figured list, elementary the one intended,seeingthat this occursin someofthe libri Catoniani; see Boas, op.cit, pp. 19, 21. This work too, publishedby SCHELER, Jahrbuch ftir romanischeund EngltscheLiteratur, VII (1866), 58-74, 155-173,somewhat suggests St. Isidore, but with its instructionsto the De Agri Cultura in spirit. Possibly Alexander good householderis never alien to old CATO'S Neckam was working on an encyclopaediain sections. It should be observed that Paetow speaks cautiously about the Sacerdosad altare, as though there were still roomfor the supposition that its author is JOHNOFGARLAND (MoraleScolarium,pp. 131f., 143). 1. And, what is more,this author is unknownto my friend Haskins. 2. PAETOW, Morale Scolarium, pp. 98, 120-122. 3. The nature of this reform was first made plain by CharlesThurot in his monumental work on grammar in the Middle Ages. See above, p. 264, N. 1, and also PAETOWThe Arts Course(see above p. 261,N.I), pp. 32 ff.
A FRIENDOF THE CLASSICSIN THE TIMESOF ST. THOMAS
271
or some other of the works listed by Faral 1. ClauVersificatoria dian's poem is the In Rufinum 2, matched with the Anticlaudianus of the of Alain de Lille for the reason well stated in the Catalogue of the year 12763. Library of the Abbey of Saint Pons de Tomieres, a each being allowed Virgil and Horace figure prominently, Our compiler the general section. separate may have shared tendency of the Middle Ages to exalt Horace's Satires and Epistles above his lyrics *, but at least he sets down the Odes and the Epodes Ovid does not appear, but hardly, I think, because with the rest. We cannot say that the present his works were under the ban. If he wrote it after list gives all that the writer would recommend. the fly-leaves had been put about the present volume — as is probable 5 — they were enclosing the complete works of Ovid. On the following page, as we shall see, he quotes the Art of Love and the In any case, the present list contains a tolerable subsRemedies. of Ovid in that of Petronius and Martial titute for the naughtiness " the Cook ". Petronius appears in none of the lists accessible to me except that of Alexander Neckam. Martial, for some mysterious reason known to the Middle Ages as coquus 6, is included by Richard and also by Neckam, recommends de Fournival who, however, 7. this par nobile fratrum with reservations in the work of Martianus The seven arts are presented Capella into de Capella as sometimes in the Middle Ages) and (sanctified refer to the works of Boearismetica and musica (N° 9) probably The mention thius, as they appear just before the De Consolatione. of the De Disciplina Scholarium points to a time when this work of the early thirteenth century had become part of the canon 8. Geo'; i i/ | i 1 I I I ;j ] j jJ j J | |
1. Op. cit., pp. 3-14. 2. Phebeodomitusare the openingwordsof the Praefatio. 3. Sicut Claudianusin principio sui libri introduxit vitia ad deformandumRuphinum, sic Cabinetdes in hoc librointroducuntur virtutes, ad informandumhominembeatum (DELISLE, Manuscrits,II, 547 (N°217). 4. See 1.E.SANDYS, A Historyof Classical.Scholarship,l(3rd edition, Cambridge,England, 1921),637. 5. See above, p. 233. 6. SeeM.SCHANZ, derlateinischenLitleratur,VIII, II, 2 § 415a (3rd ed., Munich Geschichte 1913),191. Of course one may accumulate enough gastronomicerudition in Martial's epigrams (e. g. iii, 77) to warrant the conferringof this curious title. It was first applied, it wouldseem, in the eleventhcentury. Henri d'Andelihas it, at leastif the emendationMartiat Biblionomiaincludes Coqis sound (1. 326, PAETOW, p. 55), and Richard DE FOURNIVAL'S Cabinetdes Manuscrits, ValeriiMarcialis, cocilulii Caesaris, liber epygramaton (DELISLE, II, 521,N" 121). 1think weshouldthereforeconsiderMartialis totusin the Sacerdosad altare op. cit, p. 91)asa scribalerrorfor Martialis cocus. (HASKINGS, 7. Loc.cit: multa continentin se utilia sed multa auditu indigna. 8. On this work, see P. LEHMANN, op. cit, (p. 262,N.4), pp. 27 f. The name of the author.
272
E. K. RAND
find no place, except in Martianus and astronomy metry Capella, of this time, we should expect and for a well-rounded programme to the works of Boethius on logic x, but at least some reference in the Consolatio, in Plato's there is a goodly amount of philosophy in the translation of Chalcidius Timaeus (doubtless along with in Macrobius, if the work designated the Iatter's is commentary), the Commentary on Scipio's Dream and in Bernard Sylvester. Finally, we see in the latter part of the list, the same admixture and moderns as before. On the strength of Boethius of ancients in the writer's and the moderns, we may note a Christian element and yet this Christian element is only a bit of leaven humanism, in a large Pagan loaf. Indeed both the Consolatio and the De are not specifically Christian Universitate intended ; their authors in terms of philosophy, for the moment to solve the universe not Of course, as clearly intimated, our writer may not of theology. a complete list of those that he considered neceshave presented education. His programme doubtless had sary for a well-rounded room for various Christian authors in both poetry and prose. Whatever his entire plan — and this is our special concern — it had large room for the Pagans. The following pages (foil. P, IIr) have the aspect of a note-book. In the fashion recommended Neckam 2, the writer by Alexander has jotted down a goodly number of extracts that impressed him as His range of interests is wide. memorable. Old Testament, New Testament, Plato and Ovid —these Cicero, Virgil, Aristotle, who was are not strange bed-fellows in the opinion of the excerptor, wherever it could be found. His quotations looking for edification In both passages cited (N° 19, 31), of Ovid is especially instructive. he has sucked the moral juice out of the context, the omitting the naughty He has notmanuand the irrelevant. mythological, factured an Ovide moralise, but he has exhibited Ovid's ethical which taken apart from his theme may be soberly and acuteness, to conduct in general 3. The selection from applied profitably the time of our writer, since the Aristotle (N° 14) helps to determine Conradus,has been acrosticallystaring readers in the face for years, but Lehmannis the first to have noticed it. 1. See the elaborate provision made for them in Richard DE FOURNIVAL'S Biblionomia Cabinetdes Manuscrits,II, 525, N0B13-24)and in the Catalogueof St. Pons (an. (DELISLE, 1276)ibid., p. 548. 2. See above, p. 263, N. 3. 3. Seethe writer'sOvidand his Influence(in the series OurDebtto Greeceand Rome,Boston, 1925),pp. 131-134.
A FRIENDOF THE CLASSICS IN THE TIMESOF ST. THOMAS
273
till the last half Ethics was not in general circulation Nicomachean of the thirteenth century 1. Cicero's famous line in praise of his he has it twice (Nos 15,20). own consulate appealed to our writer,for Linguae for laudi is an earlier variant 2. It looks like parody, but the Middle Ages, with the help of allegory, could convert sarcasm " " meant" to the into praise. According glossator, tongue justice" " " " meant truth " 3. and justice that The line and a half from Virgil (N° 45) have a significance of the Biblical quoappears only when we consider the character Those on fol. P are of a miscellaneous but tations. character, Our reader is those on the following page show a certain unity. " with the words of our Suffer little Lord, impressed especially " He children to come unto me. quotes the passage is St. Luke passages in St. Mark and (N° 32), and then adds the corresponding the whole evidence. St. Matthew (Nos 34 and 37); he is collecting In each case he appends the utterance of our Lord that none is good Then come the passages from St. Mark and St. save only God. Matthew (Nos 38, 40), though not that from St. Luke, in which our " Lord declares, Whosoever receiveth one of these little children in me and whosoever him receiveth me, receiveth my name receiveth that sent me. " The other selections on this page are in different with the nature of the Person of Christ, with parways concerned The word used for ticular reference to what He says of children. children in the Vulgate is either parvuli (Nos 34, 37, 40) or pueri our careful reader (Nos 32, 38). It is the use of pueri that enables to detect allusions to our Lord in the Old Testament where the the gloss Christo word puer appears (Nos 39, 46). Hence is explained for puero (N° 26) and, what might otherwise appear a curious exegesis, pueri for Christi (N° 24). Thus these selections reveal on the and, from part of our reader an attentive study of the scriptures the mediaeval of their point of view, a profitable interpretation 1. See HASKINS, Studiesin theHistoryoj MediaevalScience(Harvard UniversityPress, 1924), p. 223, where the literature on the subject is given. The work may well have ben translated before1250(the Rhetoric,Ethics, and Politicsmaketheir appearancein the courseof the next twogenerationsi. e. after 1200). ROGER writing as late as 1292,can assert in his BACON, Studii Theologiae(ed. H. RASHDALL, Compendium Aberdeen,1911)p. 34: Et tardiuscommunicataestEthica Aristoteliset nuper lectaa magistriset raro. Of courseBacon'sremarkson the prevailingignoranceof Aristotle,particularly on the part of the Thomists,must be taken cum granosalis. SeeRashdallin his edition, pp.23f. Possibly the omissionin E.T. of something to correspondto xal Ttpot(j.ta?o|j.Evoi
E. K. RAND
274
In a note of his own — one at least of which I do not meaning. the source (N° 36) — he sums up his definition of a recognize Nature that can be at once childlike and supreme. We are warranted, in considering the selection from therefore, the Aeneid (N° 45), Nate, Nate
meae patris
vires, mea summi,
magna
potentia
solus,
in connection with the theme that the Biblical extracts reveal. It would look as though the excerptor had wrested Venus's address to Cupid from its context and, purging it with the balm of allegory, in it a mystic allusion to the Sonship of Christ. had discovered for a mediaeval as This, too, is warrantable procedure student, " the " moralization of Ovid's Metamorphoses only too plainly shows. Aeneid of the Possibly our reader knew of an allegorized The history of the interpretation kind. of Virgil in the Middle Ages is still to be written. In our reader's second citation of Cicero (Nos 20, 21) the note is It looks as though confused. has been omitted that something more clearly connected the verse from the Psalms with the allegorized Cicero. N° 16 is surely incomplete, and is run into N° 17 for no reason. N° 23 is also fragmentary. In short, it would is unaccountably in appear either that the excerptor unintelligent that he is copying from somemaking his extracts, or, preferably, in which these confusions already appeared x. body else's note-book The date of the original note-book, therefore, is earlier than that of E. T. How much older, it were rash to say, nor is the matter of great moment for one present concern. For whatever be the date of the copy, its source is a document that judged by its contents gives us a glimpse of the intellectual interests of some reader of books in the thirteenth who century, lived in France. I venture to call him, therefore, a presumably of St. Thomas, for though he may actually have lived contemporary a bit later •— even in the early fourteenth rather than the thirteenth century — the period under discussion is the same and its interests may be conveniently symbolized by the name of St. Thois supposed mas. In an age, then, in which metaphysical speculation the arts, we find a reader of books who is not so to have submerged devoted to metaphysics that he puts poetry under the ban. He is 1. On certainscribalerrors (or possiblycasesof such, tending to showthat our copy is not the original,see above, p. 266, N. 6; p, 269, N. 9. See also p. 273, N. 3.
A FRIENDOF THE CLASSICS IN THE TIMESOF ST. THOMAS
275
to moulder on who would leave dead authors not a modernist He is not an ascetic who would shun the Pagans as their shelves. a Christian humanist whose and false. He is rather licentious He is culture is made up of the best in the present and the past. Ethics' interested in philosophy and, as the extract from Aristotle's shows, he keeps up with the times. But dearest to his heart, it would seem, is ancient poetry. little note-book a solitary exception. As Nor is this fragmentary to showelsewhere1,—it is only one bit of evidence I have attempted in the times of St. Thomas, while philoamidst a multitude,—that sophy, as ever, was queen of the arts and had achieved a new glory, the ancient classics had not passed into oblivion but were honored than before as part of that foundation on even more profoundly which morals and taste and the philosopher's searchings reposed. I venture to conclude, that St. Thomas himself, Nor is it unlikely, in his written works with the high science of though concerned had been intellectually moulded by the ancient Pagan theology, authors, after the fashion of his times.
CambridgeMass.
E. K. RAND. Harvard University
1. TheClassicsin the ThirteenthCentury in Speculum,IV (1924),249-269.
276
E. K. RAND
EXCERPTA
TURONENSIA
Fol. 1*. (1) Questio sit talis, cur -a- sit prima vocalis. Ipsa gradu primo resonat sub pectoris ymo. £-que secunda datur quia gutturis ore sonatur. Conuenit inde satis locus /• quia faucibus atris Perstrepit inclusa. Sonat hinc -o- dentibus usa. [/ quia formatur labiis extrema locatur. (2) 11Catonem Theodolum Auianum Statium. Claudianum. Pamphilum Ysopum Maximianum Thobiam. Sbtq. (?)
(3)n Facetus Cartula Phisiologum Misteria Clauescompendii A phebo pheba (sic)
(4) n Distigium Equiuoca Sinonima Dictionarius Alexander Nequam
(5) n Papiam . Hugutionem Ysidori(i) ethimolog(ias) Buconem Deriuationes Doctrinale Grecismum 2, 8; See p. 266, N. 6. 4, 5-. neg(uam)? cod. 5, 2 : or Hugucionem ? 5, 3 : Ysidorus? cod. 10,5 : or cogus?
(6) i, Claudianus : phebeo domitus Anticlaudianus Statius : Fraternas acies Lucanus : Bella per imachios Ittuenalis: Semper ego auditor Persius Petronius (7) n Libri Oratii Epistule Oratii Sermones Epodus Poetria Carmina : Mecenas
actauis
(8) T Virgil(ius) in bucolicis : Mantua me genuit Georgica : Quid facit (sic) letas Eneidos: Arma virumque cano. (9) ii ansmetica musica Boetius de consolatione Bo(etius) de disciplina r(ium) Plato in tymeo (lO)fMacrobius Bernardus Siluest(er) Mat(thaeus) Martianus de capella Martialis coqus
scola
TOURS, MS. 879, FOL. Ir
A FRIENDOF THE CLASSICS IN THE TIMESOF ST. THOMAS
277
Fol. V. (11) PS. Omnia eornua peccatorum iusti.
confringam
(12) Astrea. Virgo. (13) Nolite iudicare judicium iudicate. VII 0 Iohannis.
et exaltabuntur
secundum
cornua
faciem sed iustum
(14) AR
278
E. K. RAND
(22) Iohelis. 11°. Sed conuertetur in tenebras et luna in sanguinem antequam veniat dies Domini magnus et horribilis, et erit omnis quicunque inuocauerit nomen Domini saluus erit, quia in monte Syon et in Ierusalem erit salutatio sicut dixit Dominus et in residuis quos Dominus vocauerit. (23) pater. (In the left margin): pluribus modis dicitur pater et mater, — qui habet aures audiendi audiat, — et sic filius et puer et filia.et puella et frater et soror. (24) Ps. XXVII. Domine adiutor meus et protector meus et in ipso sperauit cor meum et adiutus sum, et refloruit caro mea et ex uoluntate mea confitebor ei. Dominus fortitudo plebis sue et protector salutarium Christi (above the line : pueri) sui est. (25) Renouabitur ut aquile iuuentus mea. (26) Respice in me et miserere mei. Da imperium puero (above the line : Christo) tuo et saluum fac filium (above the line : emulum Christi serpentem) ancille tue. (27) Apostolus Paulus vas electionis (above the line : id est veritatis) et magister gentium qui de conscientia tanti in se hospitis loquebatur dicens, 'An experimentum queritis eius qui in me loquitur Christus ?' (28) IX. ad Corinth(ios). Nam cum essem liber ex omnibus omnium me seruum feci ut plures lucrifacerem, omnibus omnia factus sum ut omnes facerem saluos. (29) X. ad Rom(anos). Quod si confitearis in ore tuo Dominum Yesum Christum et in corde tuo credideris quod Deus ilium excitavit a mortuis saluus eris. Corde (above the line : per opus bonum) enim creditur ad iustitiam, ore (above the line : per intellectum) autem confessio fit ad salutem. Corde (above the line : per opus sanctum) enim creditur ad iustitiam, ore (above the line : per intellectum sanctum) autem confessio fit ad salutem. (30) -IX°- ad Rom(anos). Dicit enim scriptura Pharaoni, 'Quia in hoc ipsum excitavi te, ut ostendam in te virtutem meam et ut annuntietur nomen meum in ' universa terra. 22. lohel, ii. 31-32. 23. Cf.Math, xi, 15. 24. Psalm, xxvu, 7-8. 25. Psalm, en, 5. 26. Psalm,LXXXV. 16. 27. 2 Cor.xi II, 3. 28. I Cor.ix, 13, 22. 29. Rom. x, 9-10. 30. Rom.ix, 17.
TOURS, MS. 879,
FOL. Iv
A FRIENDOFTHE CLASSICS IN THE TIMESOF ST. THOMAS
279
(31) Si quis amat quod amare iuuat (above the line: modeste) feliciter ardet; Gaudeat et vento naviget ipse suo. Sed siquis male fert indigne regna puelle, Ne pereat nostre sentiat artis op em. Fac fugias monitis otia prima meis. Otia si tollas, periere Cupidinis arcus Contempteque iacent at sine (face erased) luce faces. roi. IK (32) Luce XVIII". Verba Christi (in the left margin). Sinite pueros venire ad me et nolite eos vetare. Talium est enim regnum dei. Amen dico nobis, quicumque non receperit regnum Dei ut puer non intrabit in illud. (33) Quid me dicis bonum ? Nemo bonus nisi solus Deus. (34) Marci X°. Sinite paruulos venire ad me et ne prohibueritis eos. Talium est enim regnum celorum. Amen dico vobis, quicumque non receperit regnum Dei uelut paruulus, iste non intrabit in illud, et complexans eos et imponens manus super illos benedicebat eos. (35) Nemo bonus nisi solus deus. (36) (in the left margin). Puer et etate et simplicitate et innocentia et predestinatione sancta et providentia divina et sapiens et intelligens et supereminens et omnium princeps optimus et beatissimus et potentissimus hie credatur sine principio sine fine suapte et modeste et delectabiliter stabilis ipse dans cuncta moveri, cum patre et spiritu sancto per infinita secula seculorum. (37) Mathei XIX°. Sinite paruulos venire ad me et nolite eos prohibere, talium est enim regnum celorum. Unus est bonus Deus. Si autem uis ad uitam ingredi serua mandata etc. (38) Marci IX°. Ego sum primus et nouissimus. Si quis vult primus esse, erit omnium nouissimus et minister, et accipiens puerum statuit eum in medio eorum, quern cum complexus esset ait illis, 'Quisquis unum ex huius modi pueris receperit in nomine meo me recipit et quicumque me susceperit non me suscipit sed eum qui me misit'. 31. OVID,Rem.Am., 13-16,136, 139-140. 32. Luc.xvni, 16-17. 33. Ibid., 19. 34. Marc, x, 14-16. 35. Ibid., 18. 37. Math, xix, 14, 17. 38. Math,ix, 34-36.Onegosumprimusetnovissimus, cf.Apoc, i, 8.
280
E. K. RAND
(39) Mathei XII°. Per Ysaiam prophetam dicentem, Et te puer meus electus quern elegi dilectus meus in quo bene complacuit anime mee. ponam spiritum meum super eum et iudicium gentibus nuntiabit, non contendet neque clamabit neque aliquis in plateis audiet uocem eius, harundinem quassatam non confringet et linum fumigans non extinguet donee eiciat ad uictoriam iudicium et in nomine eius gentes sperabunt. (40) Mathei XV111°. Et advocans Iesus paruulum statuit eum in medio eorum et dixit, 'Amen dico vobis nisi conversi fueritis et efficiamini sicut paruuli non intrabitis in regnum celorum. Quicumque ergo humiliaverit se sicut paruulus' iste hie est maior in regno celorum et qui susceperit unum talem in nomine meo me suscipit. (41) Canticorum VII 0 de ecclesia ad Christum, sponsa ad sponsum. Dilectus meus descendit in ortum suum ad areolam aromatum, ut ibi pascatur in ortis et lilia colligat. Ego dilecto meo et dilectus meus michi qui pascitur inter lilia. (42) -VI I°- Mathei. Non omnis qui dicit michi Domine, intrabit in regnum celorum, sed qui facit voluhtatem patris mei qui in celo est, ipse intrabit in regnum celorum. (43) -XVI I°- Mathei. Et ecce vox de nube dicens, Hie est filius meus dilectus, in quo michi bene complacui, ipsum audite. (44) -X 0, Iohannis. Ego et pater unum sumus. Pater in me et ego in patre. (45) primo Eneyd(os). Nate mee vires, mea magna potentia solus, Nate patris summi. (46) Ps. CLXXIIII°. Suscitans de puluere egenum et de stercore erigens pauperem ut ?edeat cum principibus et solium glorie teneat. Dominus iudicabit fines terrae et dabit imperium regi suo et sublimabit cornu christi sui. 39. Math, XII,17-21. 40. Math, xvm, 2-5. 41. Cant,vi (notvn), 1-2. 42. Math, vn, 21. 43. Math, xvn, 5. 44. Ioh. x, 30, 38. 45. Aen. I, 664-5. 46. This is not from the Psalms (though cf. Psalm, cxn, 7-8), but I Reg.n, 8, 10.
A FRIENDOF THE CLASSICSIN THE TIMESOF ST. THOMAS
281
Fol. 145 v. (47) In commento Thimei Platonis circa medium, de anima et eius sede. Certe hominis membra sequuntur ordihationem mundani corporis. Quare si mundus animaque mundi huius sunt ordinationis ut summitas quidem sit dimensa celestibus, hisque subiecta diuinis potestatibus, que Et imperant appellantur angeli, et demones, infra uero terrestribus. uero angelice potestates, quidem celestia, exequuntur reguntur porro terrena, prima summum locum obtinentia, secunda medietatem, ea uero etiam in natura hominis est que subiecta sunt imum. Consequenter quiddam regale, est aliud quoque in medio positum, est tertium in imo — summum quod imperat, medium quod agit, tertium quod regitur et administratur. Imperat igitur anima, exequitur vigor eius in pectore cetera pube tenus et infra. Atque constitutus, reguntur et dispensantur banc eandem ordinationem inuenimus etiam in libris Politic In quibus cum ea iustitia quereretur quo homines adversum se utuntur, hec porro tunc convalescit cum anime potestates nee opificia sua recognoscunt aliena appetunt. Ex unius hominis ingenio ad illustre ciuitatis et populi confugit exemplum et de gentium iustitia disputat. Principales quidem urbis illius uires ut prudentissimos sapientissimosque editiores urbis locos habitare iussit, post hos militarem atque in armis positam iuventutem, quibus subiecit sellularios atque vulgares et illi quidem ut sapientes precepta dent, militares agent atque exequantur, vulgares uero competens et utile praebeant ministerium. Sic animam quoque ordinatam videmus, rationabilem quidem partem eius ut sapientissimum principem partem obtinentem tanquam totius corporis capitolium, vigorem uero qui est iracundie similis ut militarem iuventutem in cordis castris manentem, vulgare et sellularium quod est cupiditas seu libido inferioribus abditum natura. occultatumque 47. CHALCIDIUS, Commenlarius in Timaeum, ccxxx-ccxxn (MULLACH, Fragmtnta PhilosophormnGraecorum,II, 1867, p. 230).
LES
CHAPES
DE
PLOMB
Ayant quitte la fosse du huitieme cercle de l'enfer ou les malvercuiseht Sternellement dans la poix bouillante, sateurs Dante et ' aux demons qui les poursuivent, son guide x, pour echapper se Iaisdit sent glisser au fond de la fosse voisine. « Et la nous trouvames, de peinture en cercle le poete 2, des gens couverts qui marchaient las et vaincus. tres lentement, pleurant et, a ce qu'il semblait, baisses devant lis avaient des chapes avec des capuchons les yeux, faites de la taille de celles que Ton fabrique pour les moines, a Cluny. Dehors elles sont dorees, d'un or qui eblouit, mais dedans toutes celles que mettait Frederic etaient de plomb et si lourdes, qu'aupres de paille. » Oh ! qu
284
F. OLIVIER-MARTIN
saevissimus, punitor eorum qui dicebantur rei Majestatis... fieri imam tunicam ex plombo grossiori quasi unius unciae qua faciebat ilium indui, ita quod ad modum cappae tegebat totum corpus a capite usque ad pedes.Deinde faciebat poni in unum vas sicut in caldariam et ignem subjici, ita quod calor liquefaciebat plumbum et homo similiter fundebatur cum plurnbo, came frustatim pendente.» Pier di Dante, le propre fils du poete, commente de la meme facon bien qu'avec moins de details que Benvenuto le passage sur * les hypocrites. des chatiments II ait Quelle qu'ait et6 la cruaute que Frederic on ne trouve prevus contre les coupables du crime de lese-majeste de cet empereur. aucune trace de l'epouvantable dans la legislation de Dante 2. supplice decrit si complaisamment par les commentateurs Bien plus, aucun chroniqueur dont il quelle que soit la partialite ait fait preuve contre 1'empereur, n'a porte sur son compte une aussi horrible accusation. Bien des calomnies ont ete ajoutees par les historiens guelfes a la trop longue liste des actions condamnables perpetrees mais il ne s'en par 1'empereur heresiarque, trouve aucun, a notre connaissance, II qui ait accuse Frederic d'avoir ordonne le supplice de la chape de plomb. editeurs Un des derniers de Dante, Fr. Torracca, 3 a emis a peut-etre confondu Frederic avec son que Dante l'hypothese pere et l'aurait charge d'un forfait accompli par Henri VI lorsque celui-ci, avec la violence que Ton sait, dompta la Sicile revoltee. 4 aucun texte precis ne permet d'adopter cette solution Cependant dont s'est fait l'echo le ainsi l'origine de la tradition etd'expliquer poete florentin. Toutefois 1'histoire mSdievale nous rapporte Un supplice qui rapcelui auquel Dante fait allusion. On lit dans Matpelle etrangement thieu Paris 5 que le roi Jean sans Terre qui venait d'etre excommu-
princeps Faciebat
1. PIER di DANTE : « ConsuevitImperatorFredericusfacercindui reosin criminerepertos loesaemajestatisvestesplumbeassuper vasead ignemet sic corpuscum plumbofundebatur.» Citedans l'ddition de la Divine ComSdiede Giac. Poletto, Rome, 1905,t. I, p. 493. La Legislazionedi Frede2. Voirce point lestres justes remarquesd!AlbertoDELVECCHIO, rico II illustrata, Florence,1872,in 8, p. 164.Le plus recent manucld'histoiredu droit criminelallemand, Rudolf His, DeutschesStrafrechtbis zur Karolina,Munich,1928,p. 114ne contient aucun renseignementsur cette legende. II en est de memedans unemediocredissertation DOSMajestatsverbrechen de Otto KELLNER, tin DeutschenReich bis zur Mitte des 13 Jahr., Halle, 1911. 3. La Divina Commediadi Dante Alighieri nuovamentecommentatada FrancescoTorraca, 4«»«6dit., 1920,p. 179. 4. Voir les jugementsportes sur cet empereurpar ses contemporainset spccialementpar l'auteur du ChroniconUrspergensedans TheodorTOECIIE, Kaiser Heinrick VI, Leipzig, 1867 (JahrbucherA. deutschenGesch.),p. 501. ' 5. MatthieuPARIS,C/OTnicama;ora,ed.LuARDdans laColl.du MaltredesRoles,t.II,p.527
LESCHAPESDE PLOMB
285
nie par le pape, ayant appris que son clerc Geoffrey de Norwich a quitter son service, le fit saisir, charger de chafnes, se preparait dans une chape de plomb et jeter en prison, ou Tin- . envelopper fortune mourut au bout de quelques jours du manque de nourricausee par le poids de ce manteau. ture et de la suffocation exactement a celui rappele d'un Ce supplice semble corresponds ou mot dans la Divine Comedie, le poete ne parle pas de chaudieres Ton aurait fait bruler les coupables, comme le font ses commentade ce macabre detail de I'invention teurs et il faut faire l'honneur des scholiastes, echauffes par les scenes d'horreur a 1'imagination qu'ils commentaient. Mais il y a loin entre Vexcogitata poena x infligee au malheureux et si le rapprochement Geoffrey de Norwich et le poete florentin nous echappaient est juste il faut avouer que les intermediaires cntierement jusqu'ici. Or sans pouvoir indiquer encore la source possible de Dante, le hasard nous a permis de decouvrir un texte qui indique au moins clans quel sens il faut desormais chercher. II est souvent question dans le Corpus Juris Civilis de Yopus mele plus grave que conialli; c'est apres la peine de mort le chatiment forces naisse la legislation romaine 2. II consiste dans les travaux aux criminels de droit commun il a aux mines ; reserve enprincipe ete cependant aux Chretiens pendant les persecutions des applique du IIIe siecle 3. empereurs Les textes du Digeste qui font allusion a Vopus metalli sont assez clairs par eux-memes de pour avoir ete correctement interpr6t.es bonne heure. Au XVIe siecle Francois Hotman 4 donne de Vopus encore nous servir. Bien metallli une definition dont nous pourrions un des avant lui, la grande glose expliquait d6jta tres correctement ou il est question de ce supplice 5. passages des Institutes Sedcumpaululumea quaefactafuerantad regisnoiitiampervenissent,non mediocriterperturbatus misit WillelmumTalebotmilitemcumarmata nianu, qui ipsum archidiaconumcomprehensum et vinculis asperrimisconstrictumsub carceralicuslodiarecluserunt,ubi post dies paucos,rege praefatojubente,capa indutusplumbea,tarnvictualiumpenuria,quamipsius capaeponderositaie compressus,migravitad Dominum.C'esta la suite d'une confusionque MatthieuParis qualifie Geoffreyde Norwichd'archidiacre.Cf.ed. LUARD, p. 527, n. 1. 1. Matthieu PARIS,ouvr. cit., p. 527. 2. Cf.par exempleCh. LISCRIVAIN dans le DictionnairedesAntiquitesgrecquesetromainesde DAREMBEBQ et SAOLIO, t. IV, loropartie, p. 213. 3. Cf.de Rossi, Boll,di Arch,crist, 1879,p. 51. et suiv. 4. Franc. HOTOMANNUS, Commentarius verborumjuris, Bale,ap. Episcopium,1563, p. 222. 5. Gl. in Inst, I, XII, 3, metallum,dans Corpusjuris civilis,ed. o au lion mouchetes Lyon, 1612,t. V. Inst, col. 66.
286
-
F. OLIVIER-MARTIN
1 donne des Institutes la traduction francaise contraire, tout a fait differente de ce passage, une interpretation precisement de celle fournie. par la tradition Voici le fragment bolonaise. et la latin : Servi... paenae efflciuntur, qui in metallum damnantur traduction francaise:«Cil sunt fet serf a torment qui sunt dampne a paine de porter metal, si conme cil a qui on fait mantel de 2 plonc. » On peut remarqtier que la traduction frangaise est sensiblement de latin. Elle y ajoute un membre plus developpee que l'original phrase :« Si conme cil a qui on fait mantel de plonc, » qui est celui a ceux demqui nous interesse et nous revele un supplice semblable erits par Matthieu Paris et Dante. La traduction des Institutes, par de qui nous a et£ conservee nombreux Des consine porte ni date, ni nom d'auteur. manuscrits, derations diverses, qu'il serait oiseux de developper ici, conduisent a la dater avec une certaine rigueur des environs de la cependant fin du premier quart du XIIIe siecle. Entre 1220 et 1230„ II est beaucoup plus difficile de la localiser. Bien qu'elle puisse un au premier abord originaire de la region parisienne, paraitre entre elle examen revele une grande plus approfondi parents et un texte juridique franco-normand de la m€me epoque et egalement anonyme, la traduction de la tres Ancienne Coutume de Norcorroborer cette mandie 3. Un certain nombre de faits viennent de impression produite par 1'etude de la langue et des procedes traduction en faveur d'une origine normande. II n'est done pas insolite du passage temeraire de rapprocher cette interpretation du supplice des Institutes relatif aux condamnes a Vopus metalli de Geoffrey de Norwich qui, arrive quelques annees auparavant, avait pu avoir un certain retentissement dans une province qui n'etait separ6e que depuis peu de FAngleterre. Ceci nous eloigne beaucoup de Dante. Si Ton peut concevoir une relation entre I'execution faite a Londres en 1213 et Poeuvre d'un traducteur en Normandie qui travaillait quelque dix ans plus tard il est difficile de rapprocher l'ceuvre de ce traducteur, quelle qu'ait pu etre sa diffusion, de celle du poete florentin. un autre exemple de la chape de plomb dans un On rencontre Au
1. En attendant la prochainepublication de ce texte, on nous permettra de renvoyer aux Positionsdesthesesde I'EcolenationaledesChartessoutenuespar leselevesdela promotionde 1927, Paris, 1927, p. 86 et s. 2. Bibl. nat. de Paris, ms. fr. 1064, fol 8. 3. Publie par E-J. TARDIF,Coutumiersde Normandie,t. I, 2e partie, Le tres AncienCoutumier de Normandie,Rouen et Paris, 1903.
LESCHAPES'DEPLOMB
287
sans qu'on puisse texte francais de 1377 : une lettre de remission,x en tirer des conclusions pour ce qui nous occupe. de conclure ; trop d'intermediaires Sans doute il serait temeraire mais il semble interessant de rapprocher ces quelnous echappent, de plus heureux que nous en dequelqu'un ques textes, peut-etre couvrira-t-il les rapports. Felix OLIVIER-MARTIN 1. Cite par Du CANGE, Glossarium,V" capa plumbea,t, II, p. 120.: «Et avecquesce lui distencoreque senostresaint pere le Pape savoitl'estat et la viedont il vivoit,il leferoit mourir en la chape de plomb.» 2. On lit dans tineballadeecossaisede sir WalterSCOT {Balladeof LordSoults),lesverssui« vants: They roll' d him up in a sheet of lead, A sheet of lead for a funeral pall, And plungedhiminthe caldronred And melted him, lead and bones and all. cites dansl'edit. de la DivineComgdied'EugenioCAMERINI, Milan,1880,p. 188.Nousn'avons pas sousla mainleselementssuffisantspour savoirsi le poeteanglaispuisesoninspirationdans le folklore£cossaisou dans une reminiscencedantesque.
LA
CONNAISSANCE
HUMAINE DES
SINGULIERS D'APRES DE
LES LA
MATEMELS MAITRES FIN
DU
FRANCISCAINS XIIIe
SIECLE
Saint Thomas d'Aquin etablit de fagon tres ferme sa these de Tint, llection des singuliers materials par 1'esprit humain. L'intellect, dit-il, n'atteint directement que l'universel: « intellectus noster directe non est cognoscitivus nisi universalium x ». II ne peut atteindre les etres sensibles et singuliers que de facon indirecte et grace a une certaine reflexion :«indirecte autem et quasi per quamdam reflexionem, potest cognoscere singulare » 2. La raison qu'il en donne est d'ordre general et fait appel a la doctrine metaphysique de l'individuation de la forme par la matiere. Comme l'intellect abstrait la species intellectuelle de la matiere individuelle et singuliere, il la depouille necessairement des conditions individuantes et ne peut la saisir que sous forme d'universel. « Cujus ratio est quia principium singularitatis in rebus materialibus est materia individualis ; intellectus autem noster... intelligit abstrahendo speciem intelligibilem ab hujusmodi materia ; quod autem a materia individual! abstrahitur est universale A » Saint Thomas, d'ailleurs, ne se contente pas de fonder sa these en raison, il prend egalement soin d'invoquer en sa faveur de solennelles autorites. II cite le Philosophe qui a dit au premier Livre des Physiques : TO fiev yap KCXOOXOV Kara TOV\6yov yvdpifxov, TO de Kad etcacrTOV icara ryv aicrdtjcnv *. 1. Ia P., q. 86, a. 1, corpus. 2. Ibidem. 3. Ibidem. 4. Physiques, loc.cit,,Sedcontra. 1,5,189a 5.S. THOMAS, —T. H Melanges Mandonnet
19
O. P. H.-D.SIMONIN,
290
est dum intelligitur, c'est Boece qui est cite : « universale x ». La solution de Saint Thomas parait done singulare dum sentitur etablie. Recemment, et d'un tout autre point de vue, solidement comment la doctrine thomiste repondait le P. Marechal montrait sur ce point aux exigences de la critique moderne touchant la formation du concept 2. cette these de Saint Thomas, pour assume qu'elle Cependant puisse paraitre, allait des le lendemain de sa mort susciter d'ardentes contradictions et provoquer une serie ininterrompue d'attaques repetees. Une question surgit et se presente comme naturellement a 1'esprit: quels sont les arguments opposes, par ses adversaires, a uotre Doctetir ? sur quelles donnees precises etait appuyee la a celle que Ton entenriposte ? avait-on tine doctrine a substituer dait refuter ? La presente etude se bornera a interroger sur ce point quatre des Maitres de l'ecole franciscaine qui sont a la fois parmi de Saint Tholes plus fameux et les plus rapproches historiquement les mas, ce sont ceux aussi dont les ceuvres nous sont aujourd'hui de la Mare, Matthieu plus accessibles; c'est a savoir : Guillaume Richard de Mediavilla et Vital du Four. d'Aquasparta, Ailleurs
fratris Thomae » de Guillaume de la Mare 1. « Le Correctorium a vu vraisemblablement le jour vers 1278, e'est-a-dire quatre ans apres la mort de Saint Thomas et une annee environ apres la a Paris, le double condamnation Tempier, portee par Etienne a Oxford, le 18 Mars de 7 Mars 1277 et par Robert Kilwardby, le premier des ouvrages la meme annee 3. C'est chronologiquement, dont nous ayons a nous occuper. Le second article de l'ceuvre de la Mare aborde justement la question critique de Guillaume de la connaissance intellectuelie des singuliers 4. L'auteur rapporte la doctrine de Saint Thomas d'apres I a P., q. 14, a. exactement 11, ad 1, doctrine qu'il declare suspecte d'erreur :«hoc praebet occasionem errandi » ; plus loin il ajoute : « quod cum sit erroneum, scilicet quod intellectus et illud de quo sequitur, non intelligit singularia5». Guillaume de la Mare entend d'abord parler en theolo1. De Veritate,q. 10,a. 5, Sedcontra.Boecedit exactement:« Sedhaecsimilitudodumin singularibusest, fit sensibilis: cum in universalibus,fit intelligibilis.»In Porphyrium,I. P. L., LXIV, 85. 2. J. MARECHAL, Lepointdedepartdela Metaphysique, cahierV,pp. 159-162,163-173 passim notammentp. 172note 1. Louvain1926. 3. P. GLORIEUX, La Liiteraturedes correctoires, dans Rev.Thomiste,1928,p. 72. 4. Le Correctorium BiblioCorruptorii«Quare»,p. 12-14.Edit, critiquepar P. GLORIEUX, thequethomiste,Ls Saulchoir,Kain, 1927. 5. Loc.cit, p. 13.
LA CONNAISSANCE HUMAINEDES SINGULIERS MATERIALS
29i
La premiere raison qu'il gien et c'est comme tel qu'il argumente. le Christ allegue est la suivante : dans le ciel nous connaitrons intellectuelle le Christ d'une connaissance ; or, sous entend-il, intellectuelle du singulier est un etre singulier ; une connaissance Le second argument est done possible pour l'homme.x prend 2 fera appui sur un texte de Saint Augustin auquel Aquasparta de lui aussi appel 3. Le troisieme argument invoque le temoignage Seneque 4. II affirme que le peche etant une action volontaire et une action singuliere, I'intelligence doit pouvoir le prendre pour en passant que Saint Thomas n'a jamais nie objet 5. Remarquons ce qu'il entend que l'acte de volonte ne fut connu par I'intelligence, nier c'est seulement l'intellection directe du singulier materiel comme tel. Peu importe, Guillaume de la Mare vient de parler en theologien, il entend parler maintenant en philosophe : « Praeterea hoc est 6 ». Retenons les •contra philosophiam arguments dont il se sert tous repris, sauf l'un d'entre eux, par car nous les retrouverons ses confreres franciscains. ne Voici le premier : si I'intelligence connaissait pas le singulier, elle ne potirrait pas former une proposition dont un terme serait singulier, ni construire tin syllogisme dans les mgrnes conditions : «si intellectus non cognoscit singularia, tunc non poterit facere aliquam propositionem in qua terminus 7 singularis sit nee syllogizare de hiis.» Le second argument deviendra lui aussi classique dans l'ecole franciscaine, ceci: ii se reduit.a doit connaitre ce dont elle fait abstraction, abstraire I'intelligence l'universel du singulier suppose done une connaissance prealable de celui-ci :« ex incognitis non potest non cognoscens intentionem 8 abstrahere.» suivant, a vrai dire peu cognoscibilem L'argument intelligible, ne sera pas repris, ni dans le cours de l'ouvrage, ni dans la tradition posterieure. Dans le eas de la non connaissance des sinserait le retour de celle-ci aux phantasmes guliers par I'intelligence, inutile. 9 Le dernier argument, au contraire, sera fidelement transmis scolaire des franciscains : I'intelligence, avant par la tradition 1. Le memeargumentest repris plus loin : a. 33, p. 159;a. 95, p. 382 2. DeCivitateDel,XXII, 29, P. t., XLI, col.800. 3. Infra, p. 10. 4. Le texte cite par la Mareest le suivant:«initium salutis est notia peccatit. Selontoute vraisemblanceil s'agit du passagesuivant de la Iettre LUI a Lucilius:«vitia sua confiterl, sanitatis indiciumest.» 5. Correctoire,loc. cit., p. 13. 6. Ibidem. 7. Ibidem,et plus loin: a. 95, p. 382. 8. Ibidem,et egalement: a. 95, p. 382. 9. Ibidem.
232
H.-D.SIMONIN, O. P.
et prendre conseil au sujet d'actes a Taction, doit deiiberer doit connaitre le poser qui sont des singuliers, I'intelligence singulier K Sans pretendre instittier ici une critique en regie de ces arguon peut neanmoins rements, ce qui n'offrirait que peu d'intergt, marquer que tous s'opposent a une these qui nierait, defacon absohumaine du singulier ;mais ils ne s'opposent. lue, toute connaissance nullement a une connaissance indirecte du singulier materiel, atteint intellectuellement la par reflexion — ce qui est pourtant doctrine contre Iaquelle ils sont utilises. Ceci nous explique 1'attidominicain de Guillaume de la Mare, il semtude du contradicteur ble peu se soucier de pareilles attaques et meme il fait montre ca et la d'une certaine ironie : « Qualiter intellectus cognoscit quidditatem rei mateiialis abstractam a conditionibus materiae et per consematerialia quens universale ipsum per se et directe, et singularia et quod istae objectiones indirecte, dignae sunt risu, patet... 2» Plus haut le dominicain avait fait montre d'une pointe de mauvaise humeur : « Veritatem circa intellectum evirespectu singularium denter docet Thomas, prima parte, quaestione 85, articulo primo, non sic contra ipsum ex malitia quam si inspectam intelligerent forsan excaecati garrirent3.» Quant a la solution personnelle que presente Guillaume de la Mare au sujet de 1'intellection des singuliers elle est des plus simples et se formule en quelques mots. De meme que I'intelligence atteint l'universel au moyen de species universelles, elle connatt les singuliers grace a des species singulieres. Comment la Mare concoit-il ces species intellectuelles de realites materielles ? representatives il se garde bien de le dire. Sans doute il admet avec son ecole que Dieu peut avoir une idee propre de la matiere, * mais c'est a titre de Createur, et l'homme ne jouit pas, meme pour les franciscains, d'une pareille faculte. Aussi la solution avancee par le Maitre franciscain apparait-elle plutot comme une solution verbale. C'est d'ailson contradicteur leurs ce qti'affirmait dominideja explicitement est quod negant (i. e. adversarii) doctrinam cain : « manifestum totam philosophorum in hac parte et hoc sine ratione; unde non sunt audiendi5.» 1. Ibidem, et: a.95, p. 382. 2. Correctoire,a. 95, p. 383. 3. Ibidem,p. 14. a. 4, pp. 25-26;a. 79, p. 327;a. 97, p. 390. 4. Correctoire, 5. Ibidem,p. 17.
LA CONNAISSANCE DES SINGULIERSMATERIELS HUMA1NE
293
consacre lui 2. Le Cardinal franciscain Matthieu d'Ajquaj'parta aussi un article de sa question disputee de Cognitione au probieme des singuliers materiels x. Le developpement de l'intellection qu'il y consacre se decompose en deux parties distinctes : il etablit d'ades singuliers, il recherche ensuite le bord le fait de la connaissance mode selon lequel cette connaissance s'effectue. des singuliers il 1'etablit exacQuand au fait de la connaissance tement comme Guillaume de la Mare. II raisonne d'abord en theoor notre foi porte,sur plulogien. La foi est un acte de I'intelligence, sieurs faits dogmatiques tels que 1'Incarnation du Christ, sa Passion, des realites singulieres. saMort,sa Resurrection qui sont evidemment D'ou la conclusion : « ergo necesse est singularia intelligi 2. » Le second argument met en cause la charite et le grand precepte de l'amour du prochain. Or, dit Saint Augustin, on ne peut aimer ce que Ton ne connait pas; 3 cet amour qui nous est present, precise notre auteur, est un amour de la volonte, il suppose une connaissance intellectuelle; et, cet amour devant porter sur le prochain in partial' intellectuelle lari, il suppose done une connaissance particuliere*. en theologien, le cardinal d'AquasApres avoir ainsi argumente il reproduit,et souvent dans parta raisonne ensuite en philosophe.Ici les memes termes, les arguments que nous avons vu defiler sous la plume de Guillaume de la Mare. L'intellect speculatif peut former une proposition ou un syllogisme dont Tun des termes est un singulier : il faut done qu'il connaisse ce singulier 6. D'autre part 1'universel des singuliers, il faut done qu'elle Pinteiligence.abstrait connaisse ces singuliers : « ex incognitis autem nullo modo potest intentionem de pratique, cognoscibilem cognoscere 6. » L'intellect son cote, doit pouvoir connaitre les actes particuliers au sujet descite quels il doit prendre conseil et deiiberer. Or, et ici Aquasparta le Philosophe, les actes ont pour objet les singuliers 7. Enfin on Le peut etablir la these a partir de l'objet meme de I'intelligence. est convertible avec l'etre, done tel etre vrai, objet de I'intelligence, ens » — est tin vrai:« verum »; il est done objet de particulier:«hoc 1'intellection. Ici notre auteur reproduit le texte de Saint Augustin 1. Quaestionesdisputataeselectae, 1903. I,q. IV, pp.304-311.Quaracchi, 2. Loc. cit, p. 304. 3. DeTrinitale,X,c.l. P. L., XLII,col.971-975. 4. Loc.cit, pp. 303-304. 5. Ibidem,pp. 304-305. 6. Ibidem,p. 305. 7. Ibidem.ARISTOTE, Ethiquesa Nicomaque,VI,8,1141 b 16.
294
H.-D. SIMONIN, O. P.
que nous avons vu cite deja par Guillaume de laMare^Aquasparta prolonge m§me la citation : Elisee a vu en esprit son serviteur recevant un present, il a done eu la connaissance intellectuelle d'une realite singuliere 2. Malgre cette citation, qui vous plonge evidemce dernier argument d'Aquasparta ment en plein augustinisme, revet un aspect plus philosophique au que les precedents empruntes Correctoire. II semble en somme nouveau. Nouveau aussi, au moins par rapport au Correctoire, se revele le premier des arguments phiauquel la question de Cognitione a fait appel. II se forlosophiques mule dans les termes suivants : lorsque plusieurs puissances sont ordonnees les unes aux autres tout ce que peut la puissance infele peut egalement, voire davantage. rieure, la puissance superieure Or le sens connait le singulier, 1'imagination I'intelliegalement; gence doit done pouvoir connaitre elle aussi le singulier. Le tout est au de Consolatione de Boece 3. confirme par une citation empruntee ailleurs et 1'argument et la citation qui l'accomNous retrouverons sur toutes les raisons que nous venons d'enupagne. S'appuyant estime fondee la these de la conmerer, le cardinal d'Aquasparta des singuliers!' D'ailleurs, ajoute-t-il la docnaissance intellectuelle trine opposee est suspecte d'erreur : « vergat in errorem 4 ». Mais, de tres bonne foi, il ajoute : il est difficile de preciser le mode selon cette connaissance du singulier : « modum videre Iequel s'accomplit singularia cognoscat difficile est5.» Cette remarque quo intellectus deux opinions sur la matiere, opiintroduit de faeon fort naturelle nions que notre auteur va rejeter 1'tine apres I'autre. La premiere de ces deux opinions est facile a identifier puisque c'est une citation ad litteram de la plus grande partie du corps de 1'article 5dela question 10 du deVeritate de Saint Thomas d'Aquin 6. de Saint Thomas, qu'on ne peut certes l'accuser Mais la solution d'ignorer, ne satisfait pas le Maitre franciscain : «iste modus poLa difficulty prinnendi non videtur multum bene intelligibilis7.» cipal qu'il y voit tient surtout a sa conception personnelle du role dont il concoit mal qu'il puisse etre rendu intellidu phantasme agent. gible in actu du fait de l'intellect De CivitaleDet,XXII, 29.P. L., XLI, col.800. 1. Supra, p. 4. S. AUGUSTIN, 2. Loc. cit, p. 305. De Consolatione, 3. Loc.cit.,p. 304.BOECE, V, Prose IV.P. L., LXIII, col.849-850. A. Loc.cit, p. 307. 5. Ibidem. 6. Les editeurs de Quaracchise sont contentesd'un bref renvoiau de Veritale,q. 2, ce qui est tout a fait insuffisant.IIfaudrait une grandepagede guillemets. 7. Loc.cit, p. 308.
LA CONNAISSANCE HUMAINEDES SINGULIERS MATERIELS
295
Une seconde solution, apportee par d'autres a la difficulte, ne II necroit pas pousatisfait pas davantage le cardinal d'Aquasparta. voir admettre la connaissance de l'universel et du singulier par une seule et meme species intePigible 1. II est vraisemblable qu'Aquasparta fait ici allusion a l'opinion de son confrere Richard de Mediavilla. Nous savons en effet que tel etait bien la position de celui-ci 2. D'ailleurs les expressions extypiques par lesquelles Aquasparta dans le Commentaire de pose l'opinion qu'il rejette se retrouvent Richard sur les Sentences 3, ainsi que 1'argument qui appuie la solu» * dit non differt re a singularibus tion proposee : « universale Matthieu — tandis que Richard affirme :« unum re bene est plura secundum rationem5.» La chronologie ne s'oppose pas, semble-t-il, a cette hypothese d'une dependance litteraire entre les deux autetirs. Les Quaestiones de Matthieu sont tres vraisemblablement anterieures a 1287, c'esta dire a la date de son election comme Ministre general de l'Ordre franciscain au chapitre de Montpellier. D'autre part on peut cona jecturer que ces Quaestiones ne sont pas de beaucoup anterieures 1279, date qui, d'apres le P. Longpre, est celle de 1'entree en charge de leur auteur comme lecteur a la Curie romaine 6. Si nous nous tournons maintenant vers Richard de Mediavilla, le P. Hocedez nous apprend que son Commentaire des Sentences parait posterieur a 12847, mais il estime que ses Quaestiones disputatae « ont ete compos6es entre 1279 et 1284 8.» Or nous savons, grace a ce savant auteur, qu'une des Questions de Richard, la 43e, a justement pour objet la connaissance intellectuelle des singuliers. 9 Les Questions disptttees de nos deux Franciscains sont done a situer dans tin meme laps de temps. On peut done legitimement supposer fait ici allusion a Tun de ses confreres que Matthieu d'Aquasparta les plus en vue et dont l'activite litteraire est contemporaine de la sienne. •'" D'ailleurs si Matthieu fait allusion a cette opinion, c'est pour la 1. Loc.cit, p. 309. 2. E. HOCEDEZ, Richardde Middlelon,pp. 148-151.Louvain1925. 3. II Sent, d. XXIV,a. 3, q. 4,pp. 311-313.Brescia,1591,notatntnentledebut du corpsde Particle. 4. DeCognitione,p. 309. 5. MEDIAVILLA, Loc.cit. corps de Particle. 6. E. LONGPR£, art. Matthieud' Aquasparta,dansDici. de thiol, cath.,X, col. 375-376. 7. E. HOCEDEZ, op. cit. p. 55. 8. Ibidem,p. 32. Q.'E. HOCEDEZ, LesQuaestiones deScience disputataedeRicharddeMiddleton,dansRecherches rellgieuse,1916,pp. 512-513.
296
H.-D. SIMONIN, O. P.
comme insuffisante. II ne lui parait pas possible rejeter rapidement qu'une meme species soit a la fois abstraite et concrete, et puisse servir indifferemment a l'une et 1'autre connaissance \ Aussi prefere-til adopter pour son propre compte la solution que nous avons deja vu soutenue I'inpar Guillaume de la Mare dans le Correctoire, elle contelligence connait 1'universel par des species universelles, nait le singulier par des species singulieres, si bien que le singulier est d'abord atteint avant l'abstracpar la faculte intellectuelle, tion de 1'universel 8. Les species singulieres seront done en nombre de distinguer egal a celui des individus connus, et elles permettront chacun d'eux de tous les autres individus de l'espece. Par contre elles feront abstraction de l'existence actuelle de l'objet et de certaines contingences de temps et de lieux qui ne font pas partie des donne 3. Vital du Four d'un individu caracteristiques generales lui aussi nous le verrons,une admettra connaissance des singuliers materiels au moyen de species particulieres, mais il retiendra une connaissance d'ordre intuitif, portant sur l'existence intellectuelle, actuelle des objets. Notonspour terminer que Matthieu d'Aquasparta ne s'explique sur la possibility et la nature de ces pas davantage de realites singulieres et marepresentatives species intellectttelles un peu lestement du probleme : « hie non terielles. II se debarrasse aime determinamus de causa individuationis 4. » On eut cependant a connaitre la pensee du Maitre sur ce point, et a voir les deux theses, celle de la connaissance du singulierTet7celle*de7rindividuation,'se prefer un mutuel appui. 3. Richard deMediavilla,dans son Commentaire sur les Sentences, consacre une question — ou plutot un article, selon la terminolo— a la question de 1'intellection humaine des Iogie la plus courante 5 singuliers : « Utrum possimus intelligere singularia ? » Richard ne et raisonne pas en theologien, il posef la question en philosophe a la resoudre. Aussi c'est uniquement comme tel quMllcherche abandonne-t-il les raisons'] theologiques ses"* confreres auxquelles avaient fait appel, par contre il retient tous ceux de leurs arguments philosophiques auxquels ils nous ont habitue. Les voici : l'intellect abstrait 1'universel du singulier, il faut done qu'il connaisse prea1. De Cognitione,p. 309. 2. Ibidem,pp. 310-311. 3. Ibidem. 4. Ibidem,p. 310. 5. II Sent, d. XXIV, a. 3., q. 4, pp. 311-313.Brescia,1591.
LA CONNAISSANCE HUMAINEDES SINGULIERS MATERIELS
297
lablement celui-ci 1. Notons que Richard va enseigner que 1'universel est atteint par I'intelligence avant le singulier 2, c'est done pour des raisons uniquement traditionnelles,semble-t-il, qu'il fait appel a cet argument.Autre raison:tout ceque peut la puissance inferieure, la puissance le pent egalement et d'une facon plus superieure a fortiori, parfaite ; or le sens connait le singulier, I'intelligence, 3. Autre argument : tout ce qui a raison peut done l'atteindre d'etre est objet de I'intelligence, or les singuliers sont dans ce eas : » ; ils sont done atteints par I'intelli«rationem entis participant disait : l'etre et le vrai coincident, gence *. Matthieu d'Aquasparta le singulier est un « etre », done tin « vrai», tin objet d'intellection 5. Autre argument: pour aimer il faut connaitre, selon que l'enseigne Saint Augustin 6, or les singuliers peuvent faire l'objet d'un amour de la volonte ils doivent done tomber dans le champ de la connaissance intellectuelle 7. Enfin nous pouVons comparer, par un acte de 1'esprit, un terme universel avec un terme singulier. II faut done que ce singulier soit connu par 1'esprit 8. Outre ces argument, qu'il emprunte a ses predecesseurs, Richard en presente deux autres qui paraissent lui etre particuliers. Le premier repose sur une assimilation de l'etre entitatif de la species avec la maniere d'etre propre a l'objet represente. La species est, a titre une realite singuliere, elle peut done, d'apres Richard, d'accident, servir a la representation d'un singulier : « ratione suae singulariducere in cognitionem sintatis, potest ipsum (silicet intellectum) gtilaris» 9. Notre auteur fait ici allusion a une doctrine qui lui est la nature de 1'universel 10. personnelle touchant Le second des arguments propres a Richard n'est pas moins etranLa puissance sensible peut connaitre le singuge que le precedent. lier certes, mais ne pouvant pas, etant materielle reflechir sur son acte, elle ne peut pas connaitre qu'elle le connait. C'est par I'intelligence seule que nous pouvons connaitre que nous connaissons 1. Loc.cit, 1"Sedcontra. 2.. Ibidem,in corpore articuli. 3. Ibidem,3"Sedcontra. 4. Ibidem,corpus,lre raison. 5. Suprap. 10. 6. De Trinitate,X, c. 1. P. L., XLII, col.971-975.Passagedeja cite par Aquasparta,Supra p. 9. 7. MEDIAVILLA, loc.cit, corpus,2*raison. 8. Ibidem,corpus,3" raison. 9. Ibidem,1Sed contra. 10.C. MICHALSKI, LescourantsphilosophiquesaOxfordel a Paris pendantleXI Vcsiecle,p. 3-4. Cracovie1921.
298
H.-D. SIMONIN,O. P.
le singulier:« per intellectum cognoscimus nos cognoscere singulare, ex cognitione sinsed cognoscere cognitionem singularis dependet cognoscimus gularis, ergo per intellectum singulare *». intellectuelle Apres avoir ainsi etabli le fait de la connaissance des singuliers, Richard essaie lui aussi de determiner le mode selon cette connaissance. II estime que c'est au moyen lequel s'effectue d'une seule species que I'intelligence tant 1'univerpeut atteindre « Quod autem per eamdem speciem numero sel que le singulier. et universale declaro sic2». Le raisingulare possimus intelligere sonnement revient a ceci : dans qui fait suite a cette declaration du singulier celle de 1'universel est, de quelque toute connaissance facon incluse; ainsi dans toute connaissance d'une couleur determinee celle de la couleur en general est necessairement donnee : «in hoc colore ett color. » L'esprit peut a son gre utiliser une seule et meme species soit pour saisir la notion universelle de couleur, soit Et cela n'est pas etonnant, pour atteindre telle couleur particuliere. « non est mirandum, » puisque I'intelligence peut a son gre etablir une distinction la ou il y a de fait une identite. « Intellectus ubi non distinguit natura 3'». distinguit l'ordre selon lequel s'enchainent ces deux Quel est maintenant ordres de connaissance : celle de 1'universel et celle du singulier ? etant en puissance passe peu a peu d'un etat moins L'intelligence parfait a un etat plus grand de perfection; elle passe ainsi de la connaissance de 1'universel qui reste indetermine vis a vis des individus singuliers, a celle des singuliers eux-memes dont la saisie constitue son ultime et derniere perfection. Elle atteint done le singulier au moyen de 1'universel, et c'est peut-etre, remarque Richard, ce n'atteint que veulent dire ceux qui sotttiennnent que I'intelligence le singulier sensible que par reflexion. « Et forte propter hoc voluerunt aliqui dicere singulare sensibile non intelligi a nobis nisi 4». II rapproche ainsi son opinion per reflexionem personnelle, autant que faire se peut, de celle de Saint Thomas d'Aquin, soit qu'il ait insuffisamment compris ce dernier, soit que, sans etre dupe des mots, il entende les utiliser au service de sa these. et c'est justice de le dire, Richard semble avoir parD'ailleurs, faitement senti tout ce que cette preeminence qu'il accorde a la du singulier sur celle de 1'universel a connaissance a de contraire 1. MEDIAVILLA, loc.cit, corpus,4° raison. 2. Ibidem,corpusarticuli. 3. Ibidem. 4. Ibtdem,corpus, in fine.
LA CONNAISSANCE HUMAINEDES SINGULIERSMATERIALS
299
on ne peut donner le Philosophe la doctrine d'Aristote. D'apres intellectuelle du singulier — c'est la premiere des une definition de l'article que nous etudions — la science a pour objections — seconde objection — 1'universel enfin est plus objet 1'universel le singulier au sens 1 — troisieme objecaccessible a I'intelligence, de son mieux pour parvenir tion — Notre Franciscain argumente de si rtides objections. II est oblige d'envisager la possia triompher de l'obbilite d'une science du singulier, sorte de science intuitive dont l'objet est unijet present qu'il oppose a la science abstraite avait deja adopte une solution voisine en ce versel 2. Aquasparta sens qu'il ne donnait pas a la connaissance intellectuelle, cependant, du singulier, la meme valetir de certitude qu'a 1'universel 3. Mais plus ne refuse pas de faire intervephilosophe que ce dernier, Richard 4. II resout la difficulte d'apres nir ici le probleme de l'individuation n'est pas sa position particuliere 5, le principe de l'individuation de toute essence a chercher dans la matiere mais dans l'indivisibilite « Res est singularis sub essentiam singuliere. per suam propriam sua 6 ». II ne voit done pas salva integritate ratione quaindivisibilis d'une realite singude difficulte speciale a la saisie intellectuelle liere materielle. la connaissance des singuliers, la position, Telle est, concernant sur d'autres, soutenue originale sur certains points, traditionnelle de Mediavilla. par Richard 4. Le Cardinal franciscain Vital du Four aborde lui aussi la question de l'intellection des singuliers, il lui consacre la premiere de ses huit questions disputees sur la connaissance. 7 II y mele lui aussi 1. Citationdu texte d'Aristoteegalementemployepar Saint Thomas,supra, p. 2. 2. Ibidem,ad 2™. 3. De Cognitione,q. IV, corpus, in fine p. 311. 4. MEDIAVILLA, LOC. cit, objection5. 5. E. HOCEDEZ, op. cit., pp. 204-208. 6. MEDIAVILLA, Ibidem,ad 5 m. 7. Noussuivonsicile P. F. Delormequi, sur la foiduMss. 95dela bibliothequemunicipalel de Todi, attribue a Vitaldu Four trois des questionsqui composaientle dererumPrincipio te qu'il avait ete publiepar Waddingdans sa grande editionde DunsScot.Cesont les questions XIII, XIV, XV du de rerum qui correspondentidentiquementaux questions I, II, IV, des huit questionspublieespar le P. Delormedans les Archivesd'histoiredoctrinaleet litterairedu Moyen-4ge,II,1927,p. 151-346.Quoiqu'ilen soit de cette attribution a Vital du Four, il est en tout eascertain que ledereruma pour auteur un Maitrefranciscainde la fin du XIII siecle, ce quinoussuffitici.La questionqui nousinteressespecialementest la XIII 0 dude rerum,la I" des Archives.Nous donneronsles referencesa l'un et l'autre ouvrage,d'ailleursle texte fourni par Delormeest, dans les limitesde notre travail, exactementequivalenta celui donne par Wadding.On s'etonneseulementde voir que D. ait supprimetellereferencedonneepar Wadding ainsiqu'on le verra plus loin.
300
0. P. H.-D. SIMONIN,
aux elements traditionnels, qui lui etaient fournis par le milieu scolaire de son Ordre, certaines solutions originales qui le distinguent de ses devanciers. Comme les Maitres franciscains ses predesesseurs 1, Vital admet en effet la connaissance directe du singulier materiel par I'intelcontre Richard par conligence. Comme Matthieu d'Aquasparta, sequent, il distingue les species universelles qui nous permettent d'atteindre 1'universel, des species particulieres qui nous donnent prise sur le singulier. « Intellectus... tarn universalia intelligit quam 2 ». et alia specie particularia et alia" universalia particularia Mais a l'encontre de Matthieu, et se rapprochant cette fois de Riatteint l'existence actuelle des chard, il enseigne que i'intelligence a cette saisie intuiobjets singuliers sensibles. II tient extremement tive de 1'esprit, doctrine a laqueile il consacre un article entier de la question XIII 3, et sur laqueile il revient encore longuement au cours de l'article suivant i. D'ailleurs, a propos de cette intuition de l'existence des realites sensibles, Vital insiste beaucoup et de facon tres heureuse, semble-t-il, sur le role intermediaire de la connaissance sensible. Certaines de ses assertions de tres rappellent pres la doctrine de Saint Thomas d'Aquin sur le meme sujet. Cependant il repousse de facon explicite la solution adoptee par le Maitre dominicain apres 1'avoir exposee de facon tres exacte d'apres l'article 1 de la question 86 de la Ia Pars 5. Mais s'il s'oppose a Saint Thomas, Vital du Four s'oppose tout aussi vivement a la these de son confrere Richard selon laqueile atteindrait d'abord 1'universel et le singulier en second I'intelligence lieu. Le Cardinal admet au contraire que le singulier est toujours connu le premier, grace a cette intuition actuelle qui porte sur son existence?, et dont nous avons deja parle. En possession de cette premiere donnee, qui est deja d'ordre intellectuel, 1'esprit petit par 1. Vitalest lecteura Montpellieren 1295,a Toulouseen 1300et provinciald'Aquitaine en le terme de sa carrierescolaire.Cf.: DELORME, art cit, 1307,ce qui marquevraisemblablement p. 155. 2. Dererum,q. XIV, a. 3, dansJoannisDunsScotiOperaomnia,edit. Vives,vol. IV,p. 546Archives,loc.cit., p. 210. 3. De rerum,q. XIII, a. 2. pp. 501-508,notammentp. 508. Archives,p. 163-171. 4. De rerum,q. XIII, a. 3, pp. 516-520.— Archives,pp. 179-183. 5. Dererum,q. XIII, a. 3, p. 511. — Archives,p. 173-174.Les editeurs du XVIle siecle ont cite en marge avecle nom de Saint Thomasla referencea l'article clela sommetheologique,et de fait 1'exposede Vital equivautpresquea une citationtextuelle.LeP. Delorme,qui connaitcependantl'editiondeWadding,prefererenvoyera un passagedeGillesde Romebeaucoup moinsprochedu texte de Vital que l'article de Saint Thomasauquel renvoieWadding. Detels procedesfont sourire.Cf.: Archives,loc.cit, p. 174,note 1. 6. De rerum,q. XIII, a. 3, pp. 520-521.— Archives,p. 183.
LA CONNAISSANCE HUMAINEDES SINGULIERS MATERIELS
301
soit 1'universel s'il ne fecourt collatio et reflexio abstraire pas soit le singulier qui est donne par l'imagination au phantasme, et La pensee d'ou il sera egalement possible de passer a 1'universel.x du Maitre'franciscain est, sur ce point, riche et complexe, un peu faire l'objet d'une etude speciale. Ce confuse, parfois et meriteraitde qui nous interesse ici c'est de constater que, malgre l'enrichissement de la doctrine, Vital du Four n'a reel de la pensee et l'affinement des fameux arguments qui s'affirment pas rejete laliste traditionnelle de plus en plus comme traditionnels dans l'ecole franciscaine. Nous les voyons tous de nouveau defiler en bon ordre. L'argument theologique lui-meme n'est pas oublie, la foi habitus de I'intelligence doit atteindre le singulier. Mais l'argument est ici employe a propos du singulier a quoi Vital tient tarit. de cette intuition existentielle II le presente d'ailleurs moins comme un raisonnement abstrait que de cette scene de l'Evangile comme 1'analyse psychologique dans le Christ ressuscite en touchant laqueile Saint Thomas reconnait les plaies de ses mains et celles de son cote. L'apotre atteignait par la foi et de fagon intellectuelle cette realite singuliere qu'il touchait de ses mains : « intellectus enim credendo asserit de re quam mantis metis et Deus meus.» 2 Cette fagon simple et palpat : Dominus vivante d'etablir une conclusion est significative des soucis psycologiques — au sens moderne du mot — dont fait montre Vital du Four. Par contre les arguments sont enumeres par lui philosophiques de facon tout a fait breve et dans les termes memes dont se sont servis ses predecesseurs. Nous reconnaissons au passage l'argument de l'ordre des puissances : tout ce que peut une puissance inferieure, la puissance superieure le peut egalement, or le sens connatt le sinetc. C'est presque une citation du texte gulier, done I'intelligence... de Matthieu et pour sceller la ressemblance le d'Aquasparta, meme passage de Boece est ici egalement cite 3. Vient ensuite de l'appetit. Nous ne pouvons aimer que ce que nous l'argument connaissons (ici S. Agustin n'est pas cite); or nous aimons d'amour volontaire des realites singulieres, nous devons done les connaitre 4 Dans la vie d'une connaissance intellectuelle. pratique le conseil et la deliberation sont des actes de 1'intelligence, or les actions, qui 1. De rerum, ibidem,p. 522. — Archives,p. 183-184. 2. De rerum, ibidem,p. 514. — Archives,p. 176-177. 3. De rerum,q. XIII, a. 2, p. 510.— Archives,p. 173.AQUASPARTA, cf.: supra,p. 11,BOECE P. L, LXIII, col.849-850. 4. De rerum,Archives,ibidem..
302
il. D. SIMONIN, 0* P.
sont la matiere de ces actes, sont des realites singulieres, ainsi que l'affirme le Philosophe 1. Dans l'ordre speculatif l'intelligence peut former des propositions et des syllogismes dont les termes sont des ceux-ci 2. Enfin quelques pages singuliers, elle peut done connaitre un dernier argument, plus loin nous retrouvons classique lui aussi: il faut connaitre ce dont. on fait abstraction. Pour en abstraire 1'unidoit connaitre le singulier 3. Par l'emploi qu'il versel, I'intelligence fait de tous ces arguments Vital du Four affirme done traditionnels, sa solidarite avec les Maitres franciscains qui l'ont precede, et cela en depit des divergences notables qui les distinguent les uns des autres. On voit done, et c'est la conclusion de cette etude, dans ». Sans doute quel sens on peut parler d'une « ecole franciscaine tous les Maitres franciscains s'unissent que nous avons etudies humaine peut pour soutenir une conclusion commune, I'intelligence directement atteindre le singulier, conclusion commune dont d'ailleurs la caracteristique la plus evidente parait bien etre son oppo4 Sans sition a la solution adoptee par Saint Thomas d'Aquin. doute aussi les Maitres franciscains s'accordent-ils pour utiliser certains arguments traditionnels qu'ils invoquent tous, avec ensemble, en faveur de leur these. Mais lorsqu'il s'agit d'etablir pour ellerngme la these de l'intellection des singuliers — ce qui est evi— tout accord demment I'essentiel au point de vue philosophique cesse entre les Maitres. Nous ne trouvons pas chez eux de vues geneni sur le principe de l'individuation, rales communes, ni sur la nature, le role et le nombre des species, ni sur le contenu objectif de ces species singulieres a poser. s'accordent que certains cependant On peut done, si Ton veut, parler «d'ecole franciscaine» mais il faut bien voir en quel sens on doit le faire et ce que Ton entend mettre sous ces mots. II parait, en tous eas, plus juste de parler A'augustia la fois plus vague et plus commode et qui pernisme, etiquette met de grouper sous quelques theses traditionnelles une infinie diversite et de doctrines touchant les d'opinions philosophiques matieres les plus essentielles de la metaphysique. Cela est d'autant des positions tenues plus juste que la plupart par les Maitres ne sont a leu* Ordre franciscains mais se pas particulieres 1. De rerum, loc.cit, p. 511.— Archives,p. 173.ARISTOTE, Ethiquesa Nicom.,VI, 8,1141 b 16. Delormeprefere citer : II, 7, e'est-a-dire: 1107a31 — ce qui revient d'ailleursau meme, la citationfaite par Vitaln'etant pas tres precise. 2. De rerum,Archives,ibidem. 3. De rerum, loc. cit., pp. 514-515et 520.— Archives,pp. 177et 183. 4. Et ceta malgri certains camouflagesde referencesque nous noussommesdonne1la peine de releverca et la.
IIUMAINEDES SINGULIERSMATERIELS LA CONNAISSANCE
303
ailletirs chez des tenants de ce meme retrouvent augustinisme medieval.l hisOn peut se demander egalement quelles sont les attaches la contouchant toriques de la these soutenue par les franciscains des singuliers. II semble bien que cette ponaissance intellectuelle En effet Saint sition ne soit pas d'origine strictement franciscaine. n'aborde Bonaventure pas cette question pour elle-meme. Nous ne possedons de sa part, sur ce sujet, que des obiter dicta que Ton prede la position meme de saint Thondre, le plus souvent, rapprocher d'une interpretation mas. 2 Ils sont, d'ailleurs, difficile. Quant aux que nous avons vu passer de main en main arguments traditionnels, de ia these augustinienne, ils sont vraisemblablepar les tenants a saint Thomas lui-meme. d'enment anterieurs Les principaux tre eux figurent en effet, a titre d'objection, en tete des articles que de a la matiere tant dans sa question le Saint Docteur consacre Veritate que dans la Somme theologique 3. Rome.
H.-D.
SlMONIN, 0. P.
1. AinsiDurandde S. Pourgainreprend-ila soncomptela plupart des argumentstraditionnels en faveurde la connaissanceintellectuelledes singuliers.II Sent, d. Ill, q. VII, 119,col. 4, n. 11-13.Lyon, 1556. 2. C'estce que font par exemplelesediteursde QuaracchidansleureditiondeS. Bonaventure, vol. I, p. 690, Scholion— ainsi que le P. LUYCKX, die ErkenntntslehreBonaventuras,(Be'itrdge Baeumker,XXIII, 3-4) pp. 131-132.Munster, 1923. 3. De Veritate,q. 10, a. 5, objections2, 3, 4, 5. I a P, q. 86, a. 1, objections1, 2, 4.
PHILOSOPHISCHE
UND
IRRTUMSLISTEN EIN DER
BEITRA&
THEOLOGISCHE
VON
1270-1329
ZUR
ENTWICKELUNGr
THEOLOGISCHEN
ZENSUREN
Meinen Beitrag zu dieser Festschrift darf ich wohl mit einer personlichen Erinnerung einleiten, da sie die Wahl des Themas rechtde S. fertigt. Als ich 1922 in Rom den Schriften des Durandus stiess ich im Katalog Porciano nachforschte, der Bibliotheque von Le Mans auf die Handschrift 231 ; nach der Communale sollte sie Excerpta Commentarii Durandi de S. PorBeschreibung enthalten. Aus der im Katalog abgeciano in IV 11. Sententiarum druckten Einleitung im Jahre ging hervor, dass 10 Dominikaner 1314 das Werk ihres Mitbruders hatten. gepruft und zensuriert einer Liste der Irrtumer In Rom hatte ich bereits Bruchstiicke mien die Liste von des Durandus gefunden ; daher interessierte Da nun P. Mandonnet in seiner Le Mans natiirlich ungemein. Arbeit Premiers travaux de polemique thomiste (1913) auch eine Liste der Irrtumer des Durandus erwahnte, so wandte ich mich und vielleicht an ihn mit der Bitte, mir Genaueres mitzuteilen zu besorgen ; ich hatte im stillen Zweifel, ob er Photographien meiner Bitte entsprechen war. werde, da ich ihm ganz unbekannt auf seine Giite wurde aber nicht enttauscht. Mein Vertrauen Am 31. Januar 1923 schrieb er mir, dass P. Thery eine Kopie der Liste fur mich herstelle, und 14 Tage spater erhielt ich sie Briefe. Welche Bedeutung nebst einem liebenswiirdigen die Liste von Le Mans fur meine Durandusstudien hatte, habe ich in meiDie Liste bestatigte meine bisherigen nem Buche 1 dargelegt. und gab die Grundlage fitr alle weitern. Ich werde Forschungen zumStreiturnThomasvon Aquinzu Beginn 1. Durandusde S. PorcianoO.P. Forschungen des 14. Jahrhunderts.Erster Teil. Literargeschichtliche Grundlegung(Beitrdgezur Geschichte der PhilosophicdesMittelaltersBd XXVU, 1927,15ff. — T. II Mandonnet 20 Melanges
306
J. KOCH
P. Mandonnet fiir diesse Hilfe im entscheidenden Augenblicke stets dankbar sein. Es ist ein Zeichen dieser Dankbarkeit, wenn ich in die ihm gewidmete Festschrift etwas fiber die mittelalterlichen Irrtumslisten schreibe. Zuerst erschien mir die Liste der Irrtumer des Durandus von 1314 als ein Unicum, zumal sie sehr genau abgestufte Zensuren seitens der Untersuchungskommission sie ist auch bisher enthalt; die alteste uns bekannte Liste dieser Art 1. Gleichwohl habe ich inzwischen gelernt, sie in einen grossern Zusammenhang einzuordnen und entsprechend zu werten. Man muss m. E. von einer eigenen der Irrtumslisten Literaturgattung sprechen ; sie ist als solche noch nicht untersucht. Das ist sehr begreiflich, wenn man bedenkt, dass eine ganze Reihe von Listen erst in den letzten Jahrzehnten bekannt geworden ist; andere Listen kannte man wohl seit langem, jedoch nicht die Schrift (oder Schriften), aus der die einzelnen Artikel exzerpiert waren. Zudem sind die Listen recht sprodes Material, das nicht leicht zum Leben zu erwecken ist. Und doch haben sie fiir die theologische Entwickelung des 13. und 14. Jahrhunderts eine nicht geringe Bedeutung gehabt. Ich mochte mich hier auf die Zeit von 1270, d. h. der ersten averroistischer Verurteilung Thesen, bis 1329, d. h. der kirchlichen Meister Eckharts, weil diese 60 Jahre Verurteilung beschranken, m. E. fiir die Ausbildung der theologischen Zensuren entscheidend waren. Jedoch erstrebe ich keine Vollstandigkeit in dem Sinne, dass alle Listen dieser Zeit herangezogen werden. Es geniigt mir Listen zusammenzustellen und aus ihnen hier, die bedeutsamsten die historische Entwickelung abzulesen. Die Untersuchung stiitzt sich auf folgendes Material : I. 1. De erroribus philosophorum. Mandonnet, Siger de Brabant II, 3-25. Der (unbekannte) Verfasser der Schrift gibt hier eine Liste der Irrtumer des Aristoteles, Averroes, Avicenna, Algazel, Alkindi und Moses Maimonides, und zwar in doppelter Form, zunachst ausfiihrlicher (c. 1, 4, 6, 8, 10, 12), dann in kurzen Thesen (c. 2, fehlt bei Avicenna. 5, 9, 11, 13). Das Thesehkapitel 2. a) Um Ostern 12702 legte Aegidius von Lessines Albert dem 1. DieweiferuntenerwahnteOlivi-Listeist 30 Jahre alter, jedochbishernochnicht wiedergefunden. 2. NachF. Pelsterliegt Brief undAntwortzwischen1270und 1277;vgl. Zeitschr.f. Kaih. Theol.47(1923)4791
IRRTUMSLISTEN VON 1270-1329 PHILOSOPHISCHE UND THEOLOGISCHE
307
und 2 thoGrossen in einem Briefe 15 Thesen, 13 averroistische mit einem ausvor. Albert antwortete mistische, zur Beurteilung fuhrlichen Gutachten. II, 29-52. Mandonnet, Siger de Brabant der Bischof von Paris Steb) Am 10. Dezember 1270 verurteilte 13 averroistischen Thesen. Deniflephan Tempier die genannten Chatelain, Chart. Univ. Paris. I, 486 f. Mandonnet, Siger de Brabant I, 111. 3. Am 7. Marz 1277 verurteilte Stephan Tempier « tarn doctorum virorum communicato sacrae Scripturae quam aliorum prudentium 219 averroistische und aristotelische Satze. Denifleconsilio» . Chatelain, Chart. Univ. Paris. 1,543 ff. Mandonnet, Siger de Brabant II, 175 ff. x Zur Beurteilung dieser Liste vergleiche : Gottfried von Fontaines, Quol. VII q. 18, utrum magister in theologia debeat dicere contra articulum episcopi, si credat oppositum esse verum 2 ; Quol. XII q. 5, utrum episcopus Parisiensis peccet in hoc, quod omittit corrigere quosdam articulos a praedecessore suo condemnatos z; q. 6, utrum liceat doctori, praecipue theologico, recusare quaestionem sibi prodoctoris offenpositam cuius Veritas manifesta per determinationem ders aliquos divites et potentes. Gervais du Mont Saint-Eloi, Quol. q. 61, utrum si primas vel episcopus condemnavit aliquos articulos illicite, successor suus teneatur illos revocare 4. Johannes von Neapel, Quol. VI q. 2, utrum doctrina fratris Thomae quantum ad omnes 5. conclusiones possit licite doceri Parisius der Erzbischof von Canterbury 4. Am 18. Marz 1277 verurteilte « de consensu omnium magistrorum tarn non Robert Kilwardby regentiwn quam regentium » in Oxford 4 errores in GrammaticaliChart. Denifle-Chatelain, bus, 10 in Logicalibus, 16 in Naturalibus. Univ. Paris. 1,558 f. 6. der Liste vergleiche : a) Den Brief Robert Zur Beurteilung michi nuper», an Peter von Conflans «Scripsistis Kilwardbys 1. MandonnetordnetdieArtikelsystematisch,«pourfaciliterlalectureoul'etudedudocuerrorumin AngliaetParisius ment».Bereitsim 13.Jahrhundertmachtemanin der« Collectio » einensolchenSystematisierungsversuch condemnatorum ; er ist abgedrucktbeiC.Du Plessis iudiciorumdenoviserroribus)I 1, 1724,188-200. d'Argentre(Collectio 2. Les PhilosophesBeigesIII, 402-405. 3. C. Du Plessisd'Argentre,Coll.iud. I 1, 214-216. de 126001320,1925,137. 4. P. Glorieux,La litteralurequodlibetique 5. Herausgegeben von K. Jellouschekin : XeniaThomisticaHI, 88-101.AndereUrteileUber dieListesiehbeiDu Plessisd'Argentre,Coll.iud. 11,217f. 6. Deniflehebt hervor,dass dieArtikelin mehrernRedaktionenUberliefertsind (I, 560); John Peckhamweiss1284nicht genau,1qui suntarticuliuniversi,quosdamnassediciturtantus paters. RegistrumepistolarumJ. P. Ill, n. 612S. 853.
308
J. KOCH
veroffentlicht zum grossten Teil von Kardinal Ehrle in Archiv f. Lit.-und Kirchengeschichte 5 (1889) 614-632 ; des Mittelalters der Rest von A. Birkenmajer in Vermischte Untersuchungen (Beitrage z. Gesch. d. Philos. d. Mittelalters XX, 5), 60-64. b) De unitate formae des Aegidius von Lessines, ed. M. de Wulf (Les Philosophes Peckhams ; Registrum Beiges T. I), c) Die bekannten Briefe John fr. Johannis Peckham Cantuariensis epistolarum Archiepiscopi III, 1885, Nr. 608, 612, 618, 620, 625. 5. Am 30. April 1286 verurteilte der Erzbischof von Canterbury Richard John Peckham in London acht Artikel des Dominikaners Knapwell als haretisch. Wir besitzen diese Liste in doppelter Form : a) In den Annates de Dunstaplia (SSRB 36,3) ist die 11 Punkte umfassende Anklage erhalten (S. 323 ff.); b) Im Registrum epistolarum das offizielle Dekret, das 8 Artikel als haretisch verdammt (III, n. 661, S. 921 ff.) \ Zur Beurteilung vergleiche : a) Die von Pelster aufgefundene Quaestio Knapwells, An secundum fidem de essentia humanae naturae Verbo unitae necesse sit plures for mas ponere (Cod. 1359 der Universitatsbibliothek von Bologna, 5lr-54v), der die angefochtenen Satze entnommen sind 2. b) Gottfried von Fontaines, Quol. Ill q. 5, utrum dicere, quod corpus Christi mortuum et alterius hominis mortuum fuerit corpus aequivoce, sit erroneum (Les Philosophes Beiges II, 194-211). 6. a) Um 1280 wurde dem General der Franziskaner Bonades Petrus Johannis Olivi gratia eine Liste von 19 Irrtiimern eingereicht, gegen die dieser sich in einem an R. de Camliaco Der Brief ist gedruckt in : Schreiben gerichteten verteidigte. Quodlibeta Petri Joannis Provenzalis, Venetiis 1509, f. 51va-53rb. 1. Erst wenn Pelster die QuaestioKnapwellsgenauer untersuchthat, lasst sich etwas Abschliessendes iiberdasVerhaltnisder beidenFassungenzueinandersagen.DassdieAnnates deDunstapliadie Anklagebieten,ergibtsichm. E. ausder Einleitung: « Eodemanno... coram recitatisuntquidamarticulihaeresimcontincntes... fratreJ[ohanne]Canluariensiarchiepiscopo... Imponiturfratri RicardodeC...»(323). — DieAnklageenthalt 11,dieVerurteilung8 Artikel. Art. 1der AnklageentsprichtzumTeilArt.8 der Verurteilung,2-5fallenweg,weilmitandern identisch,Art.6entsprichtArt.1 und2derVerurteilung,7=3,8=4,9=5 ;Art.lO derAnklage fallt weg; statt dessenkommt6 hinzu,demnichtsin der Anklageentspricht.Art. ll=7.Der Text der Artikelin denAnnatesdeDunstapliaist z. T. unsinnig.ManvergleicheArt.11und7 : (Annates) 11. Itemse non teneri in his (Registrum)Septimusest, quodqui vult quae sunt fidei (!), alicuius auctoritate(!) ista docere,nonteneturin talibus fidemadhiAugastinivel Gregoriiseu Papae aut cuius- bereaucloritatipapaevel Gregoriivel Auguscumquemagistri,exceptaauctoritatecanonis, tini et similiumaut cuiuscumque magistri; bibliaevelnecessariaratione,subiceresensum sed tantumauctoritatibibliaeet necessariae suum. rationi. 2. F. Pelster,RichardvonKlapwelt0. P. SeineQuaestiones disputalaeund seinQuodlibet, Zeitschriftf. Kath. Theol.52 (1928)491.
PHILOS0PHISCHE UND THEOLOG1SCHE IRRTUMSLISTEN VON1270-1329
309
Collectio iud. II, 231 f. Auszugsweise : C. Du Plessis d'Argentre, Generalb) 1282/83 Hess Bonagratia im Auftrage des Strassburger Olivis zusammenstellen, kapitels eine neue Liste der Irrtumer Artikel umfasste, die mindestens 50, zum Teil sehr umfangreiche und iibergab sie nebst Olivis Schriften einer Kommission von vier Pariser Magistern und drei Bakkalaren zur Priifung. Diese setzten vielfach abgestufte Zensuren an den Rand des Rotulus und fassten ausserdem ein zweites, 25 Artikel enthaltendes Schriftstiick ab, das als rechtglaubiges gedacht war Gegenstiick zur Irrtumsliste und dessen Unterzeichnung von Olivi verlangte. Jene Bonagratia Mit Hilfe der ersten Liste ist noch nicht wieder aufgefunden. Olivis (sieh unten) und der Codd. Vat. Rechtfertigungsschrift Burgh. 322 und 46 konnte ich 33 Artikel (davon 24 mit den ZenListe ; ich werde diese iiberaus wichtige suren) rekonstruieren demnachst veroffentlichen. Zur Beurteilung der Liste vergleiche : 1. Olivis erste Rechtfervon 1285 (Text in : Quodlibeta etc., f. 54rb-vb ; tigungsschrift 43 (!) ra-50va. Ausziige bei Du Plessis, 1. c. 226-230, und Archiv f. Lit. - und Kirchengesch. des MA 3 (1887) 416ff. — 2. Olivis zweite die ausschliesslich Art. 5 des Rotulus Rechtfertigungsschrift, betrifft (Text in : Quodlibeta, f. 53 va-61 vb). — 3. Litter a VII sigillorum (Text in : Vat. Burgh. 322 f. 127 ra-va ; Quodlibeta, f. 50vb-51rb ; Du Plessis, 1. c. 230 f.). des Franziskanerordens sich beschrankte c) Die Kommunitat in ihrer Anklage gegen Olivi auf dem Konzil von Vienne (1311) auf eine Liste von 6 dogmatischen Irrtiimern ; ausserdem erhob sie Anklage wegen seiner irrigen Anschauungen iiber das Ordens« Fidei cathoin der Konstitution ideal. Das Konzil verurteilte licae fundamento » (Denzinger, Ench. n. 480-483) nur 3 Lehren Olivis und in der Konstitution «Exivi de paradiso » seinen Spiritualismus. 7. Am 3. Juli 1314 zensurierte eine Kommission von 10 Dominikanern unter dem Vorsitz des Herveus Natalis 91 (von 93) Satze de S. aus dem Sentenzenkommentar ihres Mitbruders Durandus Liste im zweiten Bande Porciano. Ich werde diese hochbedeutsame meines Duranduswerkes zum ersten Male veroffentlichen. Zur Beurteilung der Liste vergleiche : a) die beiden ersten Redaktionen des Sentenzenkommentars des Durandus ; b) die Schriften, die mit der Zensurierung : Duranunmittelbar zusammenhangen de S. dus, Excusationes (Text sieh in meinem Buch : Durandus Porciano I, 87 ff.); Herveus, Reprobationes excusationum Durandi
310
J. KOCH
; Du(Reims, Bibl. Communale, 502, 112vb-116vb ; 128vb-131va) randus, Quolibet Avenionense I (Vat. lat. 1075, lr-15v); Herveus, in Quolibet Avenionensi Correctiones super dicta Durandi primo Nationalbibliothek 226, 217ra-222rb) ; c) Herveus, (Madrid, fiir das erste Buch, fiir die zur Liste (vollstandig Kommentar andern nur Bruchstiicke ; vgl. Durandus I, 236 ff.). 8. Jm Jahre 1316/17 stellten Petrus de Palude und Johannes von Neapel im Auftrage des Ordensgenerals eine Liste von 235 Artikeln auf, in denen Durandus in seinem Sentenzenkommentar von Thomas abweicht. Auch diese Liste werde (erste Redaktion) ich im zweiten Bande meines Duranduswerkes veroffentlichen. Zur Beurteilung der Liste vergleiche : a) Durandus, I-IV Sent. (A) ; b) Herveus, Evidentiae contra Durandum super quartum sententiarum ; c) Durandellus, Evidentiae contra Durandum. XXII in der Kon9. Am 1. Januar 1317 verurteilte Johannes stitution «S. Romana atque universalis Ecclesia » 5 Satze der Fratizellen iiber die Kirche, die Sakaramente u. s. w. als « partim haeretica, partim insana, partim fabulosa». Du Plessis, Coll. iud. I 1, 291 ; Denzinger, n. 484-490. Enchiridion, 10. Urn Ostern 1318 verurteilte eine papstliche Theologenkomin Marseille, die dem mission drei Artikel von fiinf Fratizellen das Recht bestritten, irgend eine Entscheidung Papste hartnackig iiber den Besitz iiber die Form der franziskanischen Ordenstracht, der Mindern Briider zu treffen. Oder Unterhalt Baluze-Mansi, Chart. Univ. Miscellanea II, Lucae 1761, 270 f. Denifle-Chatelain, Paris. II, 215 ff. eine Kommission von 8 Theolo11. Jm Jahre 1319 untersuchte Olivi iiber die Apokalypse gen die Postille des Petrus Johannis und verwarfen 60 Artikel als haretisch oder temeran. Baluze-Mansi, XXII Miscellanea verurteilte am 8. II, 258-270 K Johannes ist jedoch bisher Februar 1326 die Postille Olivis ; das Aktenstiick nicht wiedergefunden 2. XXII in der Kon12. Am 21. Juli 1321 verurteilte Johannes « Vas electionis» drei Irrtumer des Magisters stitution Jean de Pouilly iiber die Beichte. Du Plessis, Coll. iud. I 1, 301 f. DenifleChart. Univ. Paris. II, 243 ff. Chatelain, 1. Cod.3381A der PariserNationalbibliothekenthalt«eine sehr weitlaufigeWiderlegung der in der genanntenPostilleenthaltenenjoachimitischenExtravaganzen» (Archivf. Litvnd Kirchengesch. d. MA 3 (1887)453).Diese1318entstandeneSchriftsteht vielleichtmit der Irrtumsliste von 1319in Zusammenhang. 2. Vgl. Archiv3 (1887)455.
UND THEOLOGISCHE IRRTUMSLISTEN VON 1270-1329 PHILOSOPHISCHE
311
Zur Beurteilung vergleiche : Cod. Palat. Vindobon. 2168 (membr. saec. XV, f. 118): 1) Petrus de Palude, Judicium contra Johannem de Poliaco : «Primus articulus est, quod episcopi qui succedunt aposdiminuta tolis potestate clavium nullatenus nee aliqualiter immutatav (lr-12r). 2) Johannes de Poly, Responsio ad predicta : « Coram vobis Reverendis in Christo Patribus de poili... ego Johannes ex quibus patet eorum articulos nichil contra me concludere» (12vConclusio contra responsionem datam 16v). 3) Petrus de Palude, per Johannem de Poliaco :« Omnes articuli singuli contra Magistrum de polly... fuerunt de illis septem in diacon^s ordinati. Johannem (act. sexto capitulo) » (17r-35r). 4) Petrus de Palude, Fesponsiones ad ea, que sibi imposuit magister Johannes de pollhiaco : « Primus articulus contentus in responsione magistri Johannis... quod per se minus posse fieri reputabat » (lOlr-lllv). eine vom 13. In der ersten Halfte des Jahres 1326 zensurierte 51 Artikel aus dem SenPapste beauftragte Theologenkommission Das Schriftstiick tenzenkommentar des Wilhelm von Ockham. wurde veroffentlicht von A. Pelzer : Les 51 articles de Guillaume. Occam censures, en Avignon, en 1326, Revue d'histoire ecciesiastique 18 (1922) 240-270. XXII 14. Am 23. Oktober 1327 verurteilte in der Johannes « Licet iuxta doctrinam » 5 Irrtumer Konstitution des Marsilius von Padua und Johannes von Jandunum hinsichtlich der Kirche zum Staat als haretisch. Du Plessis, Coll.. und ihres Verhaltnisses n. 495-500. iud. I 1, 304-311. Denzinger, Enchiridion, 15. a) Am 26. September 1326 musste sich Meister Eckhart vor einer vom Kolner Erzbischof Heinrich von Virneburg bestellten Kommission iiber 49 aus seinen Werken ausgezogene Artikel verantdie worten. Spater wurde ihm eine zweite Liste von 59 Artikeln, entnommen aus seinen Predigten waren, vorgelegt, zu der er sich Schriftstiick wurde ebenfalls aussern musste. Das sehr wichtige von A. Daniels in : Beitrage zur Geschichte der Phiveroffentlicht H. 5; mit genauen QuellennachBd.XXIII losophie des Mittelalters, weisen von G. Thery in : Archives d'hist. doctr. et litt. du moyen von O. Karrer und age I, 1926; 129-268. Deutsche Uebersetzung vom Jahre H. Piesch, Meister Eckeharts Rechtfertigungsschrift 1326, 1927. von 28 Jrrtiimern b) Am 27. Marz 1329 erfolgte die Verurteilung durch Johannes XXII in der Bulle « In agro dominico ». Eckharts Du Plessis, Coll. iud. I 1, 312 ff. Archiv. f. Lit.-und Kirchengesch. des MA 2 (1886) 636 ff. Denzinger, n. 501-529. Enchiridion,
312
J. KOCH
Die sechzig Jahre von 1270 bis 1329 bieten, wie wir sehen, eine reiche Mannigfaltigkeit von Irrtumslisten. Sie sind sehr verschiedenen Ursprungs und sehr verschiedener Wir konnen Bedeutung. sie etwa folgendermassen ordnen : : a) Feierliche Verurteilung durch 1) Eigentliche Verurteilungen : Nr. 6c ; b) Verurteilungen Konzilsbeschluss durch papstliche Bullen und Konstitutionen : Nr. 9, 12, 14, 15b ; c) Bischbfliche : Nr. 2b, 3, 4, 5. Verurteilungen Kommissionen : a) Papstliche Kom2) Gutachten theologischer missionen : Nr. 11, 13 ; b) Inquisitionskommission : Nr. 10 ; c) Ordenskommissionen : Nr. 6b, 7. : Nr. 2a, 5 (beide in der ersten Fassung), 3) Anklagematerial 6"S, 15a (zwei Listen !). » mit vorwiegend Inwissenschaftlichem 4) « Warnungstafeln teresse : Nr. 1, 8. Schon dieser Ueberblick zeigt, dass die Listen sich gewissermassen gegenseitig Zuerganzen. Wir konnen sie vom primitiven stande des exzerpierten Materials bis zur Vollendung, d. h. zur durch das kirchliche Daraus Lehramt, Verurteilung verfolgen. unter denen sie ergeben sich die verschiedenen Gesichtspunkte untersucht werden miissen : 1) Woher stammen die Artikel einer Liste ? Sind sie objektiv (wortlich oder inhaltlich ?) aus der betreffenden Quelle exzerpiert ? 2) Wenn die Liste mit Zensuren versehen ist, erhebt sich die Frage : Welche Zensuren werden gefallt? Wie werden sie begriindet ? 3) Welchen Anteil haben die Kommissionen die kirchliche anderseits an der endgiiltigen Autoritat einerseits, kommt der Fassung einer Liste ? 4) Welche rechtliche Bedeutung Liste zu ? 5) Welche tats'achliche hat sie dam als Bedeutung zu ihr ? Wie urteilen die gehabt ? Wie stellt sich der Beklagte Lite? Welche Wirkung hat sie auf die theologische Zeitgenossen ratur ausgeiibt ? Ich mochte im Rahmen dieses Aufsatzes nur auf die ersten drei und die Behandlung des gesamten Fragen eingehen FragekomArbeit vorbehalten. plexes einer grossern II Die Listen
bestehen jeweils aus «Artikeln», d. h. knappen Forder fiir irrig erachteten Lehren. Teilweise handelt mulierungen es sich um eigentliche Thesen ; Aegidius von Lessines legt Albert dem Grossen vor « articulos, quos proponunt magistri in scolis Pari-
PHIL0S0PHISCHEUND THEOLOGISCHE IRRTUMSLISTEN VON 1270-1329
313
Teilweise sind es anstossige Satze in sonst einwandfreien Der Ausdruck articulus uns in diesem Ausfiihrungen. begegnet Sinne zuerst in der Verurteilung der Irrtumer des Dominikaners de Varnesia durch den Kanzler und die theologischen Stephanus am 31. Januar 1241 2. Spater Magistri der Pariser Universitat man aber durchweg den Ausdruck errores ; so auch Stegebraucht Listen vom 10. Dezember 1270 phan Tempier in seinen bekannten und 7. Marz 1277. Gleichwohl werden in der Folgezeit die einzelnen Satze dieser Listen als articuli Parisienses oder articuli condemnati bezeichnet. Damit biirgert sich der Sprachgebrauch ein, die Proeiner Liste als articuli zu bezeichnen. Die Theologen positionen vermeiden es, den Ausdruck errores zu gebrauchen, da sie mit der mancher Satze durch St. Tempier nicht einverstanden Verurteilung sind, und sprechen lieber von den articuli Parisienses. JohnPeckham, der ehemalige Pariser Magister, ist der erste Bischof, der die verurXXII teilten Satze als articuli bezeichnet 3. In der Zeit Johannes ist der Sprachgebrauch ganz allgemein und erscheint auch in den Dekreten papstlichen (vgl. Liste 14 und 15b)., Was nun das Verhaltnis' der articuli zu ihren Quellen angeht, so ist hier noch sehr viel Arbeit zu leisten. Pelzer und Thery haben in dieser Hinsicht durch ihre Ausgaben der Ockham-und EckhartListen (Nr. 13 und 15a) ein gutes Vorbild gegeben. Ich selbst werde die Olivi-und Duranduslisten (Nr. 6-8) mit Quellenangaben veroffentlichen. Jedoch ist. hier noch alles fiir die altern Listen zu tun. Nehmen wir ein Beispiel aus «De erroribus Philosophorum ». In der Aufstellung der Irrtumer des Maimonides heisst es : « Posuit enim in Deo non esse aliquam multitudinem nee re nee ratione, ut patet i° libro De Expositione Legum capitulo XI 0 [lies : LI0]. cum tres personae Propter quod sequitur in Deo non esse Trinitatem, sint tres res. Unde in eodem libro capitulo LXXI 0 quasi derisive christianis insudantibus de ratione Triniloquitur de sapientibus credere * ». Die erste Stelle fintatis, ac si frivolum esset Trinitatem det sich tatsachlich in der lateinischen des Dux Uebersetzung neutrorum — denn um diesen handelt es sich, — die zweite nicht. Daher erhebt sich sofort die Frage, woher der Verfasser dieser Liste sein Material schopft. — Ueber die Quellen der Listen 2 sius...1-*.
1. Mandonnet,Siger de Brabant II, 29. Vgl. Wilhelmv. Toccoiiber die Lehrweisedeshi. Thomas: «Erat enimnovosin sua lectionemovensarticuloso (ActaSS. VII martii n. 15). 2. « Isli sunt articulicontratheologicam veritatemet reprobatia cancellarioParisiensiOdone et magistristheologieParisius regeniibus anno DominiM° CC XL... » Denifle-Chatelain, Chart. Univ. Paris. I, 170. 3. RegistrumepistolarumJoh. PeckhamIII, 841,853,866, 922. 4. Mandonnet,Siger de Brabant II, 21 f.
314
J. KOCH
(1270), 3 und 4 (1277) wissen wir auch nur sehr wenig 5 vor allem, dass die Artikel in erster Linie aus den Schriften Sigers von Brabant und Boetius von Dacien entnommen sind. Jedoch fehlt noch der Einzelnachweis. Sodann : Wieweit ist Thomas getroffen ? Johannes von Neapel berucksichtigt in seiner Quaestio die' Artikel 79, 81, 124, 129, 156, 173, 187, 212, 218. Sind aber die Artikel 27, 96, ? Eckhart sagt 1326, 97, 163, 191, 219 nicht ebenso heranzuzichen die Pariser Magistri hatten neben den Schriften des hi. Thomas auch die des dominus Albertus priifen miissen 1. Ist die Aussage des Meisters richtig ? Bisher wussten wir jedenfalls nichts davon, dass Albert 1277 in Mitleidenschaft war ; seine Reise gezogen nach Paris wurde dahin gedeutet, dass er fiir die Lehre seines grossten Schiilers eintreten wollte 2. Alles in allem — die articuli Parisienses sind noch in vielem ratselhaft; aber erst wenn wir wissen, in der Liste getroffen sind, vermogen welche Schriften wir sie in die -Kampfe jener Tage einzuordnen. Trotz unserer der Quellen der altern Kenntnis ungenugenden Listen 2-4 diirfen wir aber vielleicht schon etwas fiber die in ihnen man namlich Exzerpiermethode angewandte sagen; vergleicht der altern mit dem der jiingern, den Wortlaut so hat man den dass in den altern Listen keine wortlichen Eindruck, Exzerpte, sondern freie Wiedergaben der beanstandeten Lehren vorliegen. Alles ist auf die Thesenform reduziert; spater bemuht man sich mehr um wortliche Interessant ist in dieser Hinsicht Wiedergabe. ein Vergleich zwischen den zwei Fassungen der Knapwell-Liste de Dunstaplia) (Nr. 5). Die Artikel der ersten Fassung (Annates sind wortlich exzerpiert, wahrend in der zweiten Fassung (RegisZusatze nicht gescheut sind. Man vergleiche etwa : trum) erklarende (Annales) 9. Item identitatem esse numeralem tantummodo propter identitatem materiae et dimenet habisionum interminatarum tudinis ipsarum ad animam intellectivam, quae manet, et eiusdem existentiae corporis vivi et mortui in eadem hypostasi Verbt.
Quintus est, iden(Registrum) titatem fuisse numeralem corporis Christi mortui cum eius corpore vivo tantummodo propter identitatem materiae et dimensionum interminatarum et habitudinis ipsarum ad animam intellectivam quae immortalis est. Esse insuper identitatem numeralem corporis vivi et mortui ratione existentiae utriusque in eadem hypostasi Verbi. 1. Vgl. Archivesd'hist doctr.et Hit.du m. a. T(1926)185:«...maxime cumiam pridemmagistri theologieParisius noslris temporibusmandatum habuerint superiorisde examinandis libris preclarissimorumvirorumsanctiThomede Aquinoet dominifratris Albertt,tanquamsuspectis et erroneis». 2. Ueberweg-Geyer,Geschichted. patrist und schotast Philosophic,11. Aufl., 1928,404.
UND THEOLOGISCHE PHILOSOPHISCHE IRRTUMSLISTEN VON 1270-1329
315
Warum im Verurteilungsdekret diese Zusatze sind, gemacht Der Text des Artikels ist einleuchtend. sollte auch fur den vernicht kannte. Solehe stistandlich sein, der Knapwells Quaestio lassen sich auch in papstlichen Verurteilistische Bearbeitungen feststellen : man vergleiche etwa die ersten Artikel lungsdekreten der Eckhartbulle der Artikeln (Nr. 15b) mit den entsprechenden ersten Kolner Liste (15a). x. Man musste natiirlich untersuchen, welche Regeln fiir solehe Textanderungen sind ; sie massgebend abzuleiten sein. werden wohl aus dem Kanzleistil
Ill Zenkommen nunmehr zu den in den Listen enthaltenen Hier heben sich die ersten vier Listen, d. h. die private und die Listen St. Tempiers Sammlung De erroribus philosophorum und R. Kilwardbys deutlich von den spatern durch zwei Eigenurn tiimlichkeiten es sich hier vorwiegend ab. Einmal handelt Satze ; ausserdem aber kommen diese Listen nicht philosophische iiber die Feststellung «error » hinaus. In diesem Punkte gleichen 1241 wurden sie den noch altern Pariser Listen : Am 31. Januar und den 10 Irrtumer des fr. Stephanus de Varnesia vom Kanzler verurteilt. Das Urteil lautet beim ersten theologischen Magistri Irrtum : « Hunc err or em reprobamus et assertores et defensores autem auctoritate excommunicamus. Firmiter Wilhermi episcopi credimus et asserimus... ». Bei den iibrigen Artikeln noch einfacher : 2» 1254 «Hunc errorem reprobamus, enim credimus... firmiter untersuchten Pariser theologische Magistri den Liber Introductorius und das Evangelium aeternum des Abtes Joachim und stellten eine 3. Dasselbe Liste von 31 errores auf, ohne im einzelnen abzustufen und R. Kilwardby. Verfahren beobachteten St. Tempier spater Bei den meisten Artikeln der grossen Liste vom 7. Marz 1277 findet wie das bei sich gar keine Zensur ; man muss « error » erganzen, : « Hoc Art. 95 und 134 geschieht 4. Bei Art. 8 heisst es ausserdem male sonat». Bei 8 Artikeln (21, 47, 53, 60, 119, 149, 151, 187) des Urteils ; bei 18, 124, 130 folgt eine philosophische Begriindung ist sie theologisch. wird das Urteil eingeschrankt Bei 18 Artikeln
Wir suren.
1. Vgl. meineAusfuhrungenin Theol.Revue26 (1927)419. 2. Denifle-Chatelain,Chart Univ.Paris. I, 170f. 3. L. c. I, 272 f. 4. Johannes von Neapelnimmt auch diese Erganzungvor ; vgl. Xenia ThomisticaIII, 89, 90, 93, 98, 99, 100.
316
J. KOCH
a si intelligatur... * (68, 122, 147, 164, 171, 178, 190, 194, » (191, 204, 207, 210, 211, 213, 217, 219) und « nisi intelligatur... 208, 209). Von dieser Durftigkeit und Einfbrmigkeit der Zensuren in den altern Listen sticht die Reichhaltigkeit und genaue Abstufung der Zensuren in den Listen aus den ersten Jahrzehnten des 14. Jahrhunderts gewaltig ab. Und doch ist diese neue Technik in den vorbereitet Autoritaten Jahrzehnten worden, als die bischoflichen sich noch auf die Feststellung «error » beschrankten. Die Urheber dieser neuen Zensurierungstechnik sind die Theologen. Das erste hierher gehorige Dokument ist Alberts des Grossen Antwort an Aegidius von Lessines (1270). Er versieht fast alle 15 articuli mit die so interessant Zensuren, : sind, dass ich sie hier wiedergebe durch
Art. 1. Quod intellectus omnium hominum est unus et idem numero. «Non ergo tantum secundum theologos falsum est quod dicunt, sed etiam secundum philosophiam » (Mandonnet II, 35). Art. 2. Quod ista est falsa sive impropria : homo intelligit. « Absurdum ergo est omnino quod dixerunt in secunda fictione » (II, 36). Art. 3. Quod voluntas hominis ex necessitate vult et eligit. «Omnino ergo ridiculosum est quod dicunt» (II, 37). Art. 4. Quod omnia quae in inferioribus aguntur, subsunt necessitati corporum coelestium. «Quod vero IV 0 inducunt,... eumdem fere habet mqdum improbationisi* (II, 38). Art. 5. Quod mundus est aeternus. « ...antiqua valde quaestio est» (II, 39). Art. 6. Quod nunquam fuit primus homo. « ...non est philosophicum...»(II, 41). Art. 7. Quod anima, quae est forma hominis secundum quod hoc, corrumpatur corrupto nomine. «...ex omnimoda ignorantia procedit philosophiae» (II, 42). Art. 8. Quod anima post mortem separata non patitur ab igne corporeo. «Sed hoc nullo modo est philosophicum... absurdum... talia ex ignorantia aut certe ex odio fidei procedunt, magis quam ex probata veritate* (II, 44, 45). Art. 9. Quod liberum arbitrium est potentia passiva, non activa, et quod de necessitate movetur ab appetibili. «...omnino absurdum est et contra principia ethicorum philosophicorum » (II, 46). Art. 10. Quod Deus non cognoscit singularia. «...ex omnimoda procedit ignorantia... ridiculum* (II, 47, 48).
VON 1270-1329 UND THEOLOGISCHE IRRTUMSLISTEN PHILOSOPHISCHE
317 ...
Art. 11. Quod non cognoscit alia a se. «In hoc autem nullum sapientem in philosophicis ignorare putabam » (II, 49). Art. 12. Quod humani actus non reguntur providentia Dei. «...error antiquus est Tulii... » (II, 49). vel incorruptfbiliArt. 13. Quod Deus non potest dare immortalitatem tatem rei mortali vel corruptibili. «non est dictum philosophicum secundum philosophiam Peripateticorum, sed oportet huius dicti rationem accipere ex philosophia stoicorum » (II, 50). Art. 14. Quod corpus Christi iacens in sepulchro et positum in cruce non est vel non idem fuit numero simpliciter, sed secundum quid. « Sed de cor pore Christi loqui per philosophiam temerarium est, eo quod rationi humanae non subicitur. Tamen etiam hoc dictum contra rationem est corporis Domini» (II, 51). Art. 15. Quod angelus et anima sunt simplices, sed non absoluta simplicitate, nee per accessum ad compositum, sed tantum per recessum a summo simplici. «... anima et angelus composita sunt et-non simplicia »(II, 52). sind natiirlich in ers.ter Linie philosophisch Zensuren Satz antiqua : Die Skala steigt von dem vorsichtigen eingestellt valde quaestio est (5) auf zu falsum (1, 12), non-philosophicum [d. unvereinbar h. unbeweisbar (8)], (6) und mit echter Philosophic ridiculosum (3, 4, 10), absurdum (2, 8, 9), procedens ex omnimoda philosophiae (7, 10, 11). Die Gefahr fiir den Glauben ignorantia herwird bei den Artikeln 1, 8 (ex odio fidei I), 14 (temerarium) » Art. 15 bleibt ohne Zensur. Das Urteil «temerarium vorgehoben. ist deshalb sehr beachtenswert, weil es sich um eine thomistische These handelt. das uns Aufschluss iiber die Entwicklung Das zweite Dokument, Zensuren der theologischen gibt, ist die Rechtfertigungsschrift des Petrus Johannis Olivi aus dem Jahre 1285. In der Einleitung die vom General beaufgibt er genaue Kunde, welche Zensuren Artineben die aus seinen Schriften exzerpierten tragten Gutachter kel gesetzt haben : sive a maiori « Quorum quaedam sive ab omnibus concorditer datam in scriptis et in parte vestrum per sententialem diffinitionem sunt iudicata falsa, quaedam vero ipso rotulo a latere consignatam haeretica, quaedam in fide dubia, quaedam nostro ordini periculosa, seu quaedam nescie, quaequaedam nescia, quaedam praesumptuosa, dam praesumptuose prolata, et quaedam, ut ita dicam, crucifigenda seu crucis signo signanda; et sicut apparel ex his, quae a latere Alberts
318
J. KOCH
in ipso sunt rotulo consignata, non solum ea, quae ibi excerpta laesus seu represunt, sed etiam ipse auctor est sententialiter hensus x». Er beschwert sich auch dariiber, dass die Zensuren nicht begriindet werden : dictorum meorum nulla ratio aut auctoritas «...ad improbationem sed absolute dicta vel mini imposita improbantur inducitur, praecise dicendo : 'hoc est haereticum vel falsum vel erroneum vel periculosum', vel dicendo : 'hie fiat crux' et consimilia ; nee ibi etiam ex dictis meis contra me probatur, quod ego sensum ilium, qui mihi ibidem ifnponi videtur, semper habuerim, sed tamquam sit hoc certum et ratum, sine mora damnatur 2». ist nun Olivis Beschwerde Besonders dass wichtig dariiber, man ein so ungewohntes Urteil iiber ihn gefallt habe 3. Dieser Ausdruck von Zensuren fiir geht zweifellos auf die Anwendung die einzelnen Artikel und zeigt damit, dass wir hier wirklich das erste Verfahren das spater in theologischen dieser Art haben, Prozessen so haufig angewandt wurde. Darum ware es so wichtig, den Rotulus von 1283 wiederzufinden, weil er den Ausgangspunkt fiir die Entwicklung der theologischen Zensuren bildet. Bei dem Vergleich der Angaben Olivis mit dem durch die Rekonstruktion gewonnenen Material zeigt sich nun, dass dieses tatsachlich noch unvollstandig ist. Nachweisen kann ich bisher folgende Zensuren : 1) « Haereticum ». Art. 28 (Die Ehe ist kein Sakrament). 24 (Die 2). « Error circa fidem ». Art. 4, 5 (Trinitatslehre), ist nicht Form des menschlichen anima intellectiva Leibes). 3) « Falsum et periculosum ». Art. 1, 2, 4, 5, 29, 30 (p. statui nostro). 4) « Falsum ». Art. 10, 12, 19 (et contra sanctos et philosophos), 22 (ebenso), 28 (zweiter und drifter Teil), 31, 32, 33 (mit langer Begriindung). 5) « Contra opinionem communem ». Art. 8, 27 (-f- irreverenter loquitur). Art. 4, 5, 6, 11, 13, 26, 33. 6) a Male loquitur*. 1. C.Du Plessisd'Argentre,Coll.iud. 11, 227a ; Archiv3 (1887)418. 2. Archiv 3 (1887)420. 3. «Si haecquidemita se habent, miror satis, quomodotarn rigidus processusest contrame actus, et quomodotarn solemnistamqueinusitata sententiatamquediffamatoriaper virostarn solemnesest data, mesuperhis omninoirrequisito.»Archiv3 (1887)418 f. Ebensoheisstes am Schlusseder zweiten Verteidigungsschrift:«Supplicoigitur ac peto... ut quid in predictis minus sane dictumsit mihi... explicetis,ne videaminisine causa et ratione urgenli contrame iam gravemtamqueinusitatamsententiamprotulisse.»Quodlibetaf.61vb.
VON 1270-1329 UND THEOLOGISCHE IRRTUMSLISTEN PHILOSOPHISCHE
319
7) « Hie fiat crux ». Art. 8, 9, 11. Dafnit wird auf die entsprechenden Artikel der Litter a sigillata hingewiesen. Die Art und Weise, wie der Franziskanerorden gegen Olivi durchaus der Methode, die der Dominikanervorging, entspricht Der Unterschied orden gegen Durandus de S. Porciano anwandte. ist nur der, dass drei Ansichten Olivis schliesslich feierlich durch ein Konzilsdekret verworfen wurden, wahrend Durandus kirchlich nie verurteilt wurde. Zensuren hat die Liste der theologischen Fiir die Entwicklung des doctor modernus 1314 der 93 aus dem Sentenzenkommentar ausgezogenen Artikel die grosste Bedeutung. Denn hier haben wir eine so sorgfaltige Abstufung der Urteile vor uns, wie sie bis dahin nicht iiblich war. Ich mochte sie in fiinf Gruppen einteilen : Die Ordenskommission fallt dieses Urteil 1) «Haereticum». hinsichtlich der Trinitatslehre (art. 6, 13), der Lehre von der Erbstinde (29, 31), vom Verdienst (7), von der Heiligung der Gottesmutter (40), von der Seligkeit Christi (51) und seiner Nichtexistenz in triduo mortis (58) \ Auch die Art. 42 und 45 werden als haretisch doch diirfte es sich da mehr um logische und grammabezeichnet; tische als um sachliche Unterschiede gegentiber der Glaubenslehre Durandus diese Artikel weder handeln 2. Jedenfalls beriicksichtigt in seinen Excusationes noch im ersten Quolibet von Avignon 3. Die Ansicht des Durandus, dass Johannes der Taufer ohne bestimmte als «contra textum act. Formel taufte (Art. 63), wird beurteilt [apost.] 19 » ; von seiner Meinung, dass zwei Korper auch durch Gottes Allmacht nicht an demselben Orte sein konnen (Art. 90), heisst es : «Hec omnia contra Sanctos ac doctrinam fidei catholice reputamus ». 2) « Error » und « erroneum » lautet das Urteil bei einer grossen Anzahl von Artikeln ; wir wollen der Deutlichkeit wegen trennen : 17 (et a) « Error ». Art. 4 4, 5, 10, 11 (et contra Augustinum), periculosum, jedoch nur bedingtes Urteil), 21, 24, 28, 29. (et heresis ; 1. « Ibidem[III Sent. (A)d. 22 q. 2] eciamdicit,quodin illotriduoChristusnonfuit in sepulchroneeinfernoneealicubi,neeiotusneenon-totus; ymo tunc simpliciteiChristusnon fuit nee Christustuncerat». «Contrasimbolumfideireputamus». 2. (42)«D. .— (45)« Ibidem [d. 7 q. 2]dicit,quodista estfalsa: HomoestpredestinatusesseFiliusDei; et quodnon potestveredici: Homoestpredes-, tinatus esseFilius Dein. «Hereticum». . 3. Vgl.Durandusde S. PorcianoI, 119f. 4. Ich mussmichhier und im Folgendenleiderauf die Angabeder Artikel beschranken, weil ich sonst die ganze Liste abdruckenmiisste.
320
J. KOCH
54, 61, 70 vgl. die erste Gruppe), 30, 32, 33, 34 (e. periculosus), (et contra doctrinam sanam), 75, 78, 84, 93. Art. 9, (18), 38 (et periculosum), 41 (et blasb) «Erroneum». phemum* 1, 43 (et periculosum),44 (zweiter Satz), 47 (falsumete.), 55 (ac periculosum), 56, 62, 68, 70 (et contra doctrinam sanam), 79 (sibi repugnantia, frivola et e.), 80, 81 (et sibi dissonum), 82, et e.). 89, 91 (periculosum dieser Zensuren ist ganz effensichtlich Die Haufigkeit noch eine der altern die sich mit der Praxis, Nachwirkung Feststellung « error » begniigte. . 3) Die dritte Gruppe der Zensuren hebt den Gegensatz gegen die kirchliche Tradition und die Autoritat der Heiligen, d. h. der Vater, hervor : a) Contra illud, quod Ecclesia tenet (65), contra ritum Ecclesie (67), Ecclesie (76, 77, 83). contra consuetudinem Sanctorum ». Art. 27 (contra Thomam et b) « Contra doctrinam Sanctos), 57, 59, 60 a, 88, 90 (vgl. die erste Gruppe) ; contra Augustinum heisst es bei Art. 11, 26, 36 ; contra Thomam bei Art. 25, 26, 27, 42. ». Art. 3, 19, 25, 37 (non-tutum), 38, 43, 55 4) « Periculosum (alle drei Artikel bereits in Gruppe 2b), 53 (falsum et p.), 64, 66 (falsum et p.), 67 (vgl. Gruppe 3a), 69, 71 (falsum et p.), 72, 73, 83 87' (temerarium et p.), 91 (vgl. Gruppe 3a), 85, 86 (temerarium), (p. et erroneum). Art. 1,2 (etenervans principiatheologie), 8(f.secun5)«Falsum». 18 (omnia sunt falsa et erronea et [contra] doctrinam dum plures), 20 (contra Philosophum et irracionabiliter ac fictio communem), doctrinam communem), 39 (contra Philosoest), 35 (f. secundum 47 (f. et errophum et f.), 44 (erster Teil), 46 (et occasio scandali), 66 (Mum reputamus neum), 48, 49, 50, 52, 53 (f. et periculosum), 71 (ebenso), 74, 77 (vgl. Gruppe 3a), f. et asserere periculosum), 92. 83 (ebenso), Wie schon einige Zusatze zeigen, handelt es sich bei der letzten sondern vorwiegend um Gruppe nicht mehr bloss um theologische, Satze ; sie werden teilweise als solehe fiir falsch philosophische fiir gefahrerklart, teils wegen etwaiger theologischer Folgerungen sei noch hinzugefiigt, dass Art. 22 nur von lich. Zur Erganzung fiir falsch gehalten wird. einem, 23 nur von vier Kommissaren 12-16 fehlt in der Hs. von Le Mans die Zensur ; Bei den Artikeln 1. Einer schliesst sich diesem Urteil nicht an. 2. Vgl.Anm. 1.
PHILOSOPHISCHE UND THEOLOGISCtlE IRRTUMSLISTEN VON 1270-1329
321
zweifellos auf haretisch das Urteil fur 13 lautete (s. Gruppe 1), bei den vier andern kann man es nicht abschatzen. Die zweite von Petrus de Palude und Johannes von Neapel Liste der « Articuli in quibus magister Durandus zusammengestellte deviat a doctrina venerabilis doctoris nostri fratris Thome » (1316/17) nicht das interessante bietet natiirlich Zensurenmaterial wie die. erste. Denn das Urteil lautet gewohnlich «contra Thomam ». Ausvon Neapel x gern auf die doctrina serdem beruft sich Johannes communis (z. B. Art. 9, 14, 26, 173, 177, 180, 182 u. s. w.), Petrus de Palude auf die opinio communis (Art. 39, 42, 44, 142, 144, 145, 158-160, 165, 167, 168), einmal (Art. 153) auf einen Articulus Paridieser Liste liegt nicht auf dem Gebiete siensis 2. Die Bedeutung der theologischen Zensuren, sondern stellt den ersten grossziigigen doctor fr. Thomas zur auctoritas Versuch im dar, den venerabilis Sinne zu erheben 3. Durandellus theologischen legt die Liste seinen contra Durandum zu Grunde ; Capreolus in Evidentiae kniipft seinen Defensiones an Durandellus an. Wenn man einmal die Gedes hi. Thomas zum doctor communis Eccleschichte der Erhebung siae schreibt, dann muss man von der Liste des Johannes von Nede Palude apel und des Petrus ausgehen. XXII In der Zeit des Papstes wird nun die AnwenJohannes Zensuren etwas Selbstverstandliches, dung abgestufter theologischer vor allem bei den Kommissionen, die er selbst mit der Untersuchung Die Theologen, Lehren betraute. die in seinem Auftheologischer priifen mussten, sollten sehen, trage Olivis Postille zur Apokalypse « utrum ipsos articulos haereticos aut erroneos seu temerarios censeremus 4 ». Die einzelnen Artikel dieser Liste sind sehr umfangreich, in wieweit sie haretisch und so wird bei sehr vielen unterschieden, oder irrig oder temerar sind. Nehmen wir als Beispiel den ersten Artikel : « Hie autem nobis videtur... Ecclesiae quod divisio ilia statuum intellecta sicut in sequentibus articulis declarabit... septijormis haeretica est censenda. Quod vero dicit hos septem status Ecclesiae in Wis septem Apocalypsis describi eo modo quo applicat et visionibus 5». exponit, temerarium reputamus 1. Vgl. meine Ausfuhrungenin MiscellaneaFrancescoEhrle.1, 1924,279ff. 2. « Contraarticulum,qui dicitanimaset spiritusaffiigiab igneinferni».Vgl. die Liste Tempiers von 1270,art. 8 (quod anima post mortemnon patitur ab ignecorporeo); die Liste von 1277,art. 19.(quodanima separata nulla modopatitur ab igne). 3. Vgl. M. D. Chenu, «Maitre» Thomasest-ilune «Autorite» ? Notessur deuxlieuxtheologiquesau X/Ve siecle, Rev. Thorn.8 (1925) 187 ff. 4. Baluze-Mansi,Miscellanea II, 258 a. 5. L.c. 258 b. 21 MflangesMandonnet— T, II
322
J. KOCH
Bei andern Artikeln lautet das Urteil «haereticum quoad duo, tria, quattuor » u. s. w., oder « h. quoad aliqua, quoad multa »; « h. et ridiculum et insanum »(Art. 22) ; neu ist der Ausdruck : «schismaticus et haereticus »(Art. 43, vgl. 48, 56, 58). Der terminus « erroneus » wird seltener angewandt (Art. 46, 58, 60). Als temerar werden vor allem Olivis Weissagungen (Art. 4, 7, 31 [divinatio temeraria et fictio derisoria], 35, 38, 39, 44, 47, 51, 52, 59), seine Anwiirfe gegen Richard von St. Victor (32) und anderes Temerarius wird noch durch Hinzufugung von falsus, gewertet. fatuus, confictus, frivolus, irrationabilis, fictitius, blasphemus, insanus bekraftigt. Trotz der Haufung der Ausdriicke sind die Zensuren dieser Liste nicht so fein abgestuft wie die der Oliviliste von 1283 und der Durandusliste von 1314. .Es ware natiirlich sehr wiinschenswert, wenn man die Bulle vom 8. Februar 1326 wieder auffande, in der Olivis Postille verurteilt wurde. Dann konnte man sehen, wie das Gutachten der Theologen vom Papste benutzt wurde. Bisher ist es leider so, dass uns bei Olivi, wo wir die Voruntersuchung kennen, die Verurteilungsbulle fehlt, und wir bei Eckhart, wo die Bulle erhalten vermissen ; bei Ockham, wo wir das ist, die vota magistrorum Gutachten der Theologenkommission haben, scheint es zu keinem Entscheid zu sein. papstlichen gekommen sehr bemerkenswert, nicht Jedoch ist das Ockham-Gutachten bloss durch die sorgfaltige der Zensuren, sondern vor Abstufung allem durch deren eingehende Begriindung. Wir konnen hier folaufstellen : gende Zensurenskala 1. « Hereticus ». Art. 6, 9, 12, 14, 16-18 (zum Teil), 27 (Haresie liegt in der Folgerung ; vgl. 44), 35, 38. 2. « Erroneus et sapit heresim Pelagianam». Art. 1-4. 3. « Erroneus* (oder «falsus et erroneus*). Art. 5, 7, 8, 22, 23, 24, 26b, 29, 37, 41. 4. « Temerarius et periculosus ». Art. 19 (et contra reverentiam et doctrinam Ecclesie), 21 (erroneum et periculosum et contra determinationem Ecclesie), 28 (falsum et tern, et prebens occasionem error is simplicibus ; vgl. 42 b). 5. « Falsus » : a) simpliciter falsus : Art. 10, 15-18, 30, 31, 42a, 49. b) Falsus in philosophia et in theologia : Art. \3 (Iste art. est simpliciter sophisticus et continet multa falsa, que sunt expresse contra et applicata ad aliqua theologica essent heretica), 25 philosophiam (falsum in philosophia et in theologia et dare contra dicta sanctorum),
PHILOSOPHISCHE UND THEOLOGISCHE IRRTUMSLISTEN VON 1270-1329
323
26 (quod dicere et tenere per modum, quern iste tenet, esset subvertere 43 (falsum fere totam doctrinam tarn theologie quam philosophic), et contra intentionem sanctorum et philosophorum). c) « Falsitas, [sed] non contra fidem vel bonos mores* : Art. 34, 47, 48, 50. 6. « Ridiculosus » : Art. 11 (falsum et r. et periculosum), 39. 7. « Male sonat» : Art. 36 ; « male deducit» : Art. 45 ; « disputabilis » : Art. 46. Art. 40 wird zunachst im wesentlichen gebilligt; in einer Nachschrift sagen jedoch die Zensoren (mit Ausnahme des Durandus), « quod ratio, que fit in articulo 40... est insufficiens et periculosa x ». Die Artikel 20 und 51 bleiben ohne Zensur, die Artikel 32 und 33 fehlen in der vatikanischen Handschrift ganz. Der besondere Wert dieser Liste liegt — wie bereits hervorge- ' hoberi wurde — darin, dass die Zensuren begriindet werden. Ockham hatte sich also nicht wie sein Ordensbruder Olivi dariiber beschweren konnen, dass man seine Lehren « absolut », d. h. ohne In dieser Hinverurteile. Angabe von Griinden oder Autoritaten sicht bedeutet die Ockham-Liste : Der einen weitern Fortschritt wissenschaftliche Charakter tritt deutlich in die des Gutachtens Erscheinung. Die beiden
Eckhartlisten aus demselben Jahre 1326 bilden nun das Gegenstiick zur Ockhamliste : Beide sind gewissermassen » ; kein Artikel ist mit einer besondern noch im « Rohzustande Zensur versehen, jedoch heisst es in der Einleitung zu dem gerichtlichen Akt vom 26. September 1326, dass die Artikel « videntur erronei quibusdam et, quod peius est, heresim sapere, sicut dicunt2». Es ist also noch nicht einmal die Rede davon, dass diese und jene Artikel haretisch seien ; gleichwohl muss man beachten, dass die haereticae pravitatis » mit der Pruning der Eckhart«inquisitores Schriften betraut betont der Meister wiewaren. Infolgedessen derholt, dass er kein Haretiker sei, Weil er keiner sein wolle : « Errare enim possum, hereticus esse non possum ; nam primum ad intellectum pertinet, secundum ad voluntatem 3». Auf der andern Seite weiss er natiirlich auch selbst, dass es sich bei solchen Irrtumslisten nicht um die personliche handelt, sondern Gesinnung des Angeklagten um den sensus obvius der Artikel ; sie werden genommen, « prout 1. Revued'hist eccl.18 (1922)270.Vgl.J. Koch,DurandusdeS. PorcianoI, 170f. 2. Vgl.Daniels,I, 5 f.; Thery, 157 § 1. 3. Daniels,2, 25f.; Th6ry,186.Vgl.Daniels8,8 f.; 13 20 ff.; 20,23 ff. ; 65,25 ff. Thery. '91, 197,205, 206.
324
j. KocH
L Diesen Massstab iacent» oder «sicut sonant». wendet Eckhart auf die seinen Predigten entnommenen Artikel an und versichert zunachst : « Hoc unum dico, quod nullum eorum, sicut sonant et ut err or em vel heresim sapiunt, sentio nee sensi et falsum inplicant, tenui nee predicavi 2 ». Und da er die in diesen Artikeln enthaltenen Irrtumer von vorneherein auf das Konto seiner Zuhorer setzt, die ungenau, haben, so stelit er diesen ja falsch mitgeschrieben Artikeln freier gegenuber und fallt selbst Zensuren iiber sie. Ich greife zwei Beispiele heraus : « Quod autem infra eodem articulo dicetw : quod deus general me suum filium sine omni distinciione, male sonat primo aspectu ». « Quod autem sequitur ultimo in eodem articulo : transformamur et convertimur in deum, error est 3 ». Beide Zensuren sind deshalb interessant, weil beide Artikel ebenso in der XXII eingeschatzt werden ; i andere Johannes Verurteilungsbulle Zensuren Eckharts lauten : error est, sicut sonat (a. 2, Thery, 199 ; a. 4, Thery, 200 ; a. 5, Thery, 201) ; falsum est et error (a. 6, Thery, 201 ; a. 8, Thery, 202). Manche Artikel werden jedoch als wahr dasselbe geschieht mit den meisten Artikeln der zweiten verteidigt; Liste ; hier findet sich b.ckharts Urteil « falsum est et error » nur bei den Art. 3, 15 C und 50 (Thery 211, 221, 253). Gehen wir nun iiber zu den papstlichen so Verurteilungsdekreten, erscheint ztierst in der Konstitution 1317 (Liste 9) vom 1. Januar eine gewisse Abstufung der Zensuren. Die Irrtumer der Fratizellen werden als «partim haeretica, insana, partim partim fabulosa » verworfen iiber das Irrtumer (Denzinger, 490). Jean de Pouillys Busssakrament der Papst 1321 utanquamfalsos (Liste 12) verurteilt et erroneos », ° die Irrtumer des Marsilius von Padua und Johannes von Jandunum el conirarios (Liste 14) « velut sacrae Scripturae haerelicos seu haereticales et erroneos» fidei catholicae inimicos, die 28 Artikel teilt die Eckhartbulle (Denzinger, 500). Endlich in zwei Gruppen : die. ersten 15 und die beiden letzten werden als 1. DieseAusdriickcwerdenwiederholtin der Olivi-Listevon 1319gebraucht; vgl. BaluzeMansi,MiscellaneaII, 259 a (a. 2 : haercticusquoadtotumproul iacetet sonantverbaproprie 261a(h. proutiaccl),268a inlellecta),259b (a. 6 : h., proulverbasonantacccptaad praecedentia), (a. 46 : omniahaec,proul iacent...reputamuserronca).— DenselbenAusdruck gebraucht die 1326; vgl. Rev. d'hist eccl.18 (1922)249. Ockham-Kommission 2. Daniels,12, 25 ff.; Thery, 196. 3. Daniels, 15, 8 f., 20 f.; Thery, 199D. E. 4. Es macht keinenUnterschied,dass die Bulleden zweitenSatz als haretisch bezeichnet, da sie nicht — wieEckhart selbst— den Ausdruckhaereticusblossauf die subjektiveOesinnung bezieht. Letzterescheidetvielmehrfiir den Papst volligaus, da die Bulle ja Eckharts Unterwerfungunter das kirchlicheLehramt mitteilt. 5. Du Plessisd'Argentre,Coll.iud. 1,301b.
PHILOSOPHISCHE UND THEOLOG1SCHE IRRTUMSLISTEN VON 1270-1329
325
die andern 11 als male sonantes, temerarii und suspecti haretisch, de haeresi verurteilt (Denzinger, 529). Von dieser Bulle ging man bisher gewohnlich aus, wenn man die der theologischen Zensuren schilderte \ Aus meinen Entwickelung 60 Jahre friiher Darlegungen ergibt sich, 1) dass die Entwicklung Lehramt die theologischen einsetzt, 2) dass nicht das kirchliche Zensuren ausgebildet Die Entwickhat, sondern die Theologen. lungslinie fuhrte uns von Albert dem Grossen (1270) iiber die Zensoren Olivis (1283, 1319) und Durandus' (1314) zu den Zensoren Ockhams das sich bisher auf Lehramt, (1326). Das kirchliche beschrankt allgemein gehaltene Verurteilungen («error») hatte, der magistri theologiae. iibernahm die Zensurierungstechnik Damit erhielt sie eine ganz andere, weil autoritative Bedeutung. IV Aus dem uns bisher bekannten Material ergibt sich deutlich, wie solehe Listen entstanden. Zuerst exzerpierten theologische im Auftrage eines kirchlichen Obern (Papst, Fachleute Bischof, aus den beanstandeten Werken die Satze, die ihnen Ordensgeneral) erschienen 2. Diese wurden dann einer von derselben anstossig von Theologen Autoritat berufenen Kommission zur Beurteilung Sitzungen wurden die einzelnen Artikel vorgelegt ; in gemeinsamen der Beratung war 1) die quaestio Gegenstand durchgesprochen. Artikel wirklich in dem beanstandeten facti, ob die exzerpierten Werke enthalten seien, 2) die quaestio iuris, ob die Artikel verdammenswert seien oder nicht, bezw. welche Zensuren sie erhalten Hieriiber wurde falls keine Einmiitigkeit sollten. abgestimmt, des Urteils vorlag 3. Zur Zeit Johannes XXII wurde auf den ersten 1. Vgl. etwa J. Chr. Gspann,Einfiihrungin die katholische Dogmalik,1928,90 f.: «Zeigt schondie Verurteilungdes Trinitatstraktates des sonst gut gesinntenAbtes Joachim zum erstenmaledieWendungzumeinzelnen,so nimmtdiesePraxisnun ihrenormaleEntwickelung. Entwederziehtdie KirchecinzelnefalscheSatzewortlichoderdemSinnenach ausden Schriften heraus und verwirft sie, ohne noch eineZensurzu nennen,oderes werdendieverwerflichen Satzeaneinandergereiht und einigebesondereZensurenangehangt.Eineviel genauerdifferenzierte Zensurierungfindet sichin der Konstitution«In agrodominico»vom27.Marz1329...» 2. Der Auszugder Artikelaus den Originalenwirdfiir so wichtigerachtet, dass oft genug in den Akten mitgeteilt wird, wer dieseArbeit geleistet hat: So stellten Petrus de Falude und Johannesvon Neapel1314und 1316die beidenDuranduslistenzusammen(vgl. meinen Nachweisin MiscellaneaFr. Ehrle I, 279ff.); der Dominikaner-Kardinal Nicolausde Albertis, MiscellaneaII, 258 a) ; Jakob, exzerpierte1319die Artikelaus OlivisPostille(Baluze-Mansi, Erzbischofvon Aix,stellte die Ockhamlistezusammen(Rev.d'hist. eccl.18[1922]249). ' 3. « In hocenim concordabantomnesmagistritheologiaecongregatisuper hoc, quorumego eram unus, unanimilerconcedentes, quodsubstantiaangeii non est ratio angeiumesse in loco secundumsubstantiam.»Henricusde Gandavo,Quol. II q. 9. DerBcrichtbezieht sichauf die
326
j. KOCH
Punkt nicht weniger Gewicht gelegt als auf den zweiten. Die Kommission, die Olivis Postille zu priifen hatte, sagt, ihr sei die von Liste mit der Postille dem Kardinal Nikolaus zusammengestellte ubergeben worden mit dem Auftrage, sorgfaltig zu priifen, « utrum videlicet dicti articuli... in ipsa postilla continerentur et utrum ipsos articulos hacreticos aut erroneos seu temerarios censeremus x ». Genau dasselbe bezeugt die Ockham-Kommission von 1326. Ihr ist aufgetragen, « quod diligencius videremus an prefati articuli contineantur, prout iacent, in libro et quaternis predictis et de eisdem articulis inter nos deliberaremus et scriberemus quid nobis videretur de singulis 2 ». Ich hebe diese faciendum Zeugnisse deshalb ausdriicklich hervor, weil von ihnen auch Licht auf das im Eckhartprozess angewandte Verfahren fallt; durch sie wird namlich die Ansicht entkraftet, als ob man sich in Avignon vollig auf das Material der Kolner Inverlassen hatte 3. quisitoren Die Bildung solcher theologischer zur Priifung Kommissionen von Lehrmeinungen ist nun ein sehr bedeutsamer Vorgang. B. dass der technischGeyer hat mit Recht darauf hingewiesen, Lehre in der Scholastik Ausbau der christlichen wissenschaftliche die Ausbildung eine.s eigenen Standes wissenschaftlich gebildeter Theologen, der Magistri in theologia mit der Vorstufe der Baccalarii zur Folge hatte 4. Diese soziale Umschichtung innerhalb des Klerus wirkt sich dahin aus, dass die Mitglieder dieses netien Standes nicht bloss die ersten Anwarter auf die Bischofsstiihle, sondern auch die besondern Berater des kirchlichen Lehramtes werden. Die Entwickelung geht naturgemass von den theologischen der Universitaten Fakultaten aus, da in ihnen der neue Stand organisiert ist. Bereits 1210 nehmen sie neben den Bischofen an dem Gericht iiber Amalrich von Bena teil 5. 1241 verwerfen der Kanzler und die Magistri theologiae regentes die Irrtumer des Stephanus Listeder 219Artikelvon 1277.— Kilwardbysagt in seinerListe (Nr.4) ausdriicklich,dass sive ihm alle Magistrizugestimmthaben.— <•Quorumquaedamsiveab omnibusconcorditer sunt iudicatafalsa... », sagt Oliviin a maioriparte vestrumper senientialem diffinitionem... von1314iiber seiner Rechtfertigung(Archiv3 [1887]418).— DassdieDominikanerkomission dieZensurenabgestimmthat, sahenwiroben(siehS. ). — « .. .habuimussolemniaconsilia...» heisst es in der Einleitungzu demUrteiliiberdie Fratizellen(Liste 10).Jedes Mitgliedder MiscellaneaII, 270f.). — DieOliviKommission gab einbesonderesVotumab (Baluze-Mansi, Kommissionvon 1319bezeugtdie Einmiitigkeithinsichtlichder gefalltenUrteile (Baluzevon 1326(vgl.obcnS. ). Mansi,/. c. 258 b); ebensodie Ockham-Kommission 1. Baluze-Mansi,MiscellaneaII, 258 a. 2. Rev.d'hist eccl.18 (1922)249. 3. 0. Karrer,MeisterEckehart,1926,35, 364f. 4. B. Geyer,Der Begriffderscholastischen in : Synthesen,Festgabefiir A. Dyroff, Theologie, 1927, 123. 5. C DuPlessisd'Argentre,Coll.iud. 11, 131.
PHILOSOPHISCHE UND THEOLOG1SCHE IRRTUMSLISTEN VON 1270-1329
327
« auctoritate Wilhermi episcopi» de Varnesia und exkommunizieren deren Verteidiger ]. Robert Kilwardby verurteilt die 30 Artikel (Liste 4) « de consensu omnium magistrorum tarn non regentium der Oxforder 2. John Peckham Universitat quam regentium» zieht zur feierlichen Verurteilung Richards von Knapwell auch den Oxforder Kanzler hinzu 3. Ob Stephan Tempier 1277 die ganze Fakultiit zu Rate gezogen hat, oder nur einen Teil, theologische ist unklar. In der Einleitung zu den 219 Artikeln heisst es, er verurteile sie « tarn doctorum sacrae Scripturae quam aliorum prudentium virorum communicato consilio i»; nach einer Mitteilung Heinrichs von Gent nahm die ganze theologische Fakultat teil an den Beratungen s; Aegidius Romanus stellt das aber in Abrede 6. Jedenfalls hat der Bischof auch noch andere Berater herangezogen und damit zum ersten Male eine eigene Kommission gebildet. Diese Kommissionen mussten naturlich da gebildet werden, wo die theologischen Fakultaten nicht als Gutachter in Frage kamen, wie bei den Orden. So beauftragt der General der Franziskaner 1282 sieben Theologen mit der Priifung der Werke Olivis 7; zehn den Theologen priifen 1314 im Auftrage des Dominikanergenerals Kommentar des Durandus 8. Das Neue ist, dass die Ordensobern nicht bloss Magistri, sondern auch Bakkalare heranziehen. In der Zeit Johannes XXII geht dann auch der papstliche Stuhl zur Biliiber ; man denke nur dung solcher Untersuchungskommissionen an die gegen Olivi 9 und Ockham 10 gefiihrten Prozesse. Dieses weil der Papst doch in Vorgehen ist deshalb so beachtenswert, Berater hat. dem Lector sacri palatii einen eigenen theologischen Gleichwohl kann man beobachten, dass schwierigere theologische ihm nicht allein anvertraut werden ; vielmehr Untersuchungen bildet der Papst in einem solchen Falle eine besondere Kommission und macht den Lector sacri palatii zu deren Mitglied n. 1. Denifle-Chatelain, Chart.Univ.Par. I, 170. 2. L. c. I, 558. Peckhamzweifeltnichtdaran «condemnalionem praediclamde consilioplurium sapieniiorumipsiusordinisprocessisse ».Reg.epistol.J. P. Ill, 841. 3. Reg. epistol.J. PeckhamIII, 921. 4. Mandonnet,Siger de Brabant II, 176. 5. Vgl.oben S. Anm.2. 6. Mandonnet,Siger de Brabant I, 216 Anm. 5. 7. C Du Plessisd'Argentre,Coll.iud. I 1, 226b. 8. J. Koch, Durandusde S. Porciano I, 17. 9. Hier priifenacht Theologendie PostilleOlivis;BALUZE-MANSI, MiscellaneaII, 258a. 10. Ander Zensurierung OckhamssindsechsTheologenbeteiligt; Rev.d'hist.eccl.18(1922) 249. 11. Abgesehenvonden beidenebengenanntenProzessenist der lectorsacri palatiiauchin der Fratizellenkommission von 1318(Liste10) vertreten.Ausder Folgezeitliessensichnoch mehr Beispieleanfuhren.
328
j. KOCH
Die Griinde fiir diese korporative der Theologen Heranziehung sind teils allgemein wissenschaftlicher, teils theologischer Natur : Die Hatifung des Wissensstoffes und der philosophischen wie theosowie die Bildung der neuen logischen Literatur im 13. Jahrhundert dem alten Augustinismus machten es einem Schulen gegentiber ob ein Werk oder bestimmte Bischof sehr schwer, zu beurteilen, Lehren eines Werkes noch rechtglaubig seien oder nicht. Handelte es sich doch — man denke nur an die Listen von 1270 und 1277 — vielfach um philosophische Satze und Synthesen, bei denen nur der philosophisch und theologisch gebildete Fachmann iiberblicken sich aus ihnen ergeben. konnte, welche theologischen Folgerungen Einem Bischofe oder dem Papste konnte aber die Heranziehung wenn auch noch so tiichtigen eines einzelnen, Mamies nicht gevon der Rivalitat des Welt- und Orniigen ; denn — abgesehen — ist der einder Orden und Schulen untereinander densklerus, zelne Theologe keine « auctoritas 1 *; er ist ein quidam 2, er hat seine mehr oder minder begriindete Meinung, der andere widerer ist Mitglied einer Schule, neben der es andere gleichsprechen; Endes nicht mehr der berechtigte gibt. Darum kommt letzten einzelne Theologe fiir die kirchlichen Autoritaten als Gutachter sondern nur noch die Theologenkommission. in Betracht, wir die hier gezeichnete Betrachten von seiten der Entwickelung Magistri selbst, so bietet Eckharts Auftreten gegeniiber den Kolner einen ganz charakteristischen Ausdruck des neuen Inquisitoren der wissenschaftlichen Er beruft Standesbewusstseins Theologen. auf Grund deren sich natiirlich zuerst auf seine Ordensprivilegien, «Authenticat et «Magislralia». DeuxHeuxtheologiques aux XII' 1. Vgl. M. D. CHENU, XIII 0siecles,DivusThomas(Piacenza)2 (1925)257-285,bes.266ff. Derselbe,«Maiire» Thomas esl-ilune « Alitoriti» ? Notessur deux lieux theologiques au XIV siecle,Rev. Thorn.8 (1925)187ff.ChenufiihrtdiebezeichnendeRandbemerkungauseinerFlorcntinerHandschrift an : «Dicta magislralianon habentrobur auctoritatis»(188). 2. Die Bezeichnungder magistridurch quidam,die uns wegender Identifizierungsoviei Kopfschmerzen macht,ist nichtdaraufzuruckzufuhren,dassman «sichnicht getraute, in der wissenschaftlichenDiskussionFreundoder Feindbei Namenzu nennen», wie Altanermeint (Theol.Rev.27 (1928)137),sondernrein sachlichdarin begriindet,dass der Sentenzdes einzelnen Theologendie auctoritasabgeht. Entwickeltsich ein Theologezur «Autoritat», so wirder gennant.Mankann das z. B. sehr gut fiir ThomasvonAquinnachweisen.Endedes13. und Anfang des 14. Jahrhunderts ist er ebensoein quidamwie jeder andere Magister; sein hoheresAnsehenerhellt jedoch aus dem Titel doctorcommunis(ohne Eigennamen),der wcnigstensseit 1312nachweisbarist. DieDominikanerbeginnen•—entsprechenddenwiederholten EmpfehlungenseinerLehreauf den Generalkapiteln— inn mit Namenzu nennen; daswird die Regel mit der Heiligsprechung1323.— Nun andert sich bekanntlichim Laufedes 14. Jahrhunderts das Bildder scholastischenHandschriften.An die Stelleder quidamtreten die Namender Magistri. Das hangt einerseitssichermit dem erhbhtenStandesbewusstseinder Magistri zusammen; anderseitsaber kommt hier die Loslosungder SpStschoIastikvon den alten auctoritateszum Ausdruck.Man mochtefast die Regel aufstellen: je unabhangigerein Theologegegeniiberden auctoritatesder Vorzeitist (wieetwa Johannes Baconthorp),desto mehrwird er die zeitgenossischen Magistri nennen.
UND THEOLOGISCHE IRRTUMSLISTEN VON 1270-1329 PHILOSOPHISCHE
329
er der gerichtlichen Verfolgung durch die Inquisition entzogen sei, « presertim cum non sim de heresi notatus.aut unquam infamatus ». « maxime in Geduld hinnehmen, will er die Vorladung Trotzdem nostris cum iam pridem magistri theologie Parisius temporibus mandatum habuerint superioris deexaminandislibrispreclarissimorum virorum sancti Thome de Aquino et domini fratris Alberti tanquam er dagegen, suspectis et erroneis » (Thery, 185). Darum protestiert « nee coram aliquo citra papam aut dass er sich vor Inquisitoren universitatem habe, « nisi. quod parisiensem » zu verantworten fortassis fidem, quod absit, tangeret, quam semper protestor » (Thery, 196). Hier sieht man deutlich das Ergebnis der oben gekennzeich: Nur die Haresie gehort vor die Inquisineten Entwickelung von Lehrmeinungen und theolotion ; jede andere Beurteilung theologiae, der Universitat gischen Werken ist Sache der Magistri — des Papstes. und— selbstverstandlich Damit mochte ich vorlaufig meine Ausftihrungen iiber die Irrtumslisten schliessen. Vieles habe ich nur andeuten konnen ; die und der beiden wichtigen Fragen nach der rechtlichen Tragweite habe ich nur gestellt, aber nicht beantwortet. faktischen Bedeutung Die Frage nach dem sachlichen Gehalt der Listen habe ich gar nur durch sorgfaltigste nicht gestellt, weil ihre Beantwortung Einzeluntersuchung moglich ist..Ich hoffe, den ganzen Fragenkomzu konnen, plex bald in einer grossern Arbeit griindlich behandeln die mithelfen und verbesserte soil, eine vermehrte Neuausgabe der Collectio iudiciorum Du Plessis d'Argentres vorzubereiten. Breslau.
Joseph
KOCH.
STUDIEN
TADDEO
UBER
M
DEN
PARMA
AVERROISTEN
(CA
1320)
Der lateinische und Boetius Averroismus des Siger von Brabant und gewaltiger Einfluss durch das von Dacien, dessen Entwicklung worden monumentale Werk von P. Mandonnet uns erschlossen Verbote von 1270 und 1277 und trotz ist, ist trotz der kirchlichen der wissenschaftlichen durch Gerhard von Abbeville, Widerlegung Albertus Magnus, Thomas von Aquin, Aegidius von Rom, Raymundus Lullus, Vitalis a Furno, Duns Skotus u. a nicht aus dem Geistesleben der Scholastik entschwunden, sondern hat im 14. Iahrhundert als eine machtige Bewegung des philosophischen Denkens weiterund gemilderten Form, welche die gelebt. In einer abgeschwachten des der christlichen Ansichten widerstrebenden Weltanschauung seine Commentator auszumerzen sich miiht, hat der Averroismus in den verschiedensten aber auch der Schulen gefunden, Anhanger Averroismus mit seinen heterodoxen Thesen von der eigentliche u. s. w. ist im Ewigkeit der Welt, von der Einheit des Intellekts 14. Iahrhundert von angesehenen worden. Philosophen verteidigt Auch die wohl nicht von Averroes selbst, wo hi aber von den lateinischen vertretenen Lehre von der doppelten Averroisten der kirchlichen wodurch man sich segen das Einschreiten Wahrheit, Auktoritat sicherzustellen suchte, hat bis an die SchwellederNeuzert iu diesen Kreisen weitergelebt. Ich erinnerebloss an den Humanisten der Unsterblichkeil der seine Leugnung Pomponio Pomponazzo, der 'Seele und der gottlichen durch die Lehre von dei Vorsehung Wahrheit zu verschleiern suchte. Die widerchristlichf doppelten Form des Averroismus Form bei einen tritt uns in ihrer schroffsten der Ordensmann namens Thomas Skotus entgegen, apostasierten wie uns Alvaro Pelayo in seinem Collyrium fidei contra haeresei vertreten hat. It den krassesten mitteilt 1, in Portugal Unglauben 1. Vgl. M. MENENDEZY Historia de lot heteroioxosespanolesIII, Madrid,1911 PELAYO,
332
M. GRABMANN
Paris war im Beginn des 14. Iahrhunderts Iohannes de Ianduno, der sich als Affen des Aristoteles und Averroes bezeichnet und zu alien auch den glaubenswidrigen Lehren des Commentator sich bekennt, der Fiihrer der averroistischen In England konnen wir, Bewegung. wie dies C. Michalski mehrmals hat, averroistische festgestellt Tendenzen bei Thomas Wilton und Fitz-Ralph wahrnehmen. In Deutschland hat gleichfalls C. Michalski einen einflussreichen den Magister Theodorieh Rektor eines Kollegs in Averroisten, Erfurt nachgewiesen, der einen Kommentar zu den Quaestionen des Iohannes de Ianduno iiber De anima und einenTraktat De sensu hat 1. agente geschrieben Am langsten hat sich der Averroismus in Italien erhalten, wo . inn noch im 17. Iahrhundert Cesare Cremosini verfochten hat.Die des italienischen Averroismus war die Universitat Hauptstatte Padua. Doch treten uns die Vorkampfer des Averroismus eigentlich erst gegen des Ende des 14. Iahrhunderts und im 15. Iahrhunderts In Bologna hat der Servit Urban von Bologna in Italien entgegen. einen gemassigten Averroismus in seinem Physikkommen(+1405) tar vorgetragen. Die Hatiptreprasentanten des italienischen Averroismus im 15. Iahrhundert waren Paulus von Venedig, Caietan von Thiene und Nicoletta Vernias. Indessen sind die Anfange des italienischen Averroismus noch in Dunkel gehiillt, da wir aus dem des 14. Iahrhunderts keinen italienischen Beginn Philosophen nachweisen zur Physik oder zu konnen, der etwa in Kommentaren De anima entschieden fiir die averroistischen Eigenlehren eingetreten ist. Als Anhanger des Averroismus der gait Pietro d'Abano, seit 1307 Philosophie und Medizin an der Universitat Padua lehrte. Sein Biograph Sante Ferrari ist mit seiner These, dass Pietro d'Abano Averroist namentlich seitens von gewesen sei, auf Widersprtich Bruno Nardi gestossen 2. Auch lasst sich aus den Schriften dieses dessen Hauptstarke auf den Gebieten der Medizin Philosophen, und Astrologie Averroismus lag, kein klarer und entschiedener nachweisen Die hier bestehende Liicke wird nun dadurch ausgefiillt, einen bisher unbeachtet dass wir aus den Handschriften gebliebenen italienischen Averroisten Taddeo da Parma festellen konnen, der in den ersten Zeiten des 14. Iahrhunderts als Professor an der von Bologna sich, wie seine Schriften Universitat zeigen, als entUnbeka.rmtekirchenpolitischeStreitschriflenaus der 244-250,CXXX-CXXXII. R. SCHOLZ, Zeit LudwigsdesBayern.1, Rom,1911,197-202. 1. VI0Congrcsinternationaldesscienceshistoriques.Resumesdescommunicationspresentees au Congres,Oslo,1928,116-118. 2. Vgl.M. DEWULF,Histoirede la philosophiemedievale,Paris, 1925, 220.
STUDIENUBERDEN AVERROISTEN TADDEODA PARMA(CA 1320)
333
So soil die folgende schiedenen Anhanger de Averroismus bekundete. sondern nur eine vorlaufige Sttidie, welche nicht eine vollstandige, iiber diesen Averroisten sein will, in diese Festschrift Untersuchung des lateinischen zu Ehren des hochverdienten Geschichtsschreibers Werkes Averroismus und des Verfassers des hier bahnbrechenden iiber Siger von Brabant sich einreihen. Ich will im Folgenden zuerst und da Parma festellen den literarischen Nachlass des Tiddeo Standordnen, sodann soil aus diesen Schriften der averroistische werden. Schliesslich wird, Scholastikers punkt-dieses nachgewiesen seiner Werke was gerade aus der handschriftlichen Ueberliegerung sich an sicheren biographischen Notizen findet, kurz zusammengestellt werden. Cod. I III 6 der Biblioteca nazionale von Florenz, eine aus dem Dominikanerkloster San Marco stammende Pergamenthandschrift Werke des die wichtigsten des friihen 14. Iahrhunderts enthalt Schriften Taddeo da Parma mitten unter anderen philosophischen der zumeist des 14. Iahrhunderts. Da diese anderen Bestandteile iiberaus reichhaltigen Handschrift grossenteils clem gleichen Gedanund so kenkreis wie die Werke des Taddeo da Parma entstammen eine geschichtliche derselben bilden, wird eine kurze Umrahmung des Codex, der meines Wissens bisher noch nirgends Inhaltsangabe beschrieben sein. An der Spitze worden ist, nicht unzweckmassig stehen die Kommentare des Averroes zur Isagoge des Porphyrius und zu den aristotelischen Von fol. 19r-22v erstreckt Kategorien. : sich sodann ein anonymer Traktat iiber das Individuationsprinzip aut Utrum individuum sit individuum per formam substantialem per materiam aut per quid aliud. Das nachste Stack ist ein anonymer Kommentar zu Perihermeneias (fol. 23r-35v) mit dem Initium : cause requiOmnis doctrina etc. In isto libro sicut in aliis quattuor oft runtur. In diesem Kommentar sind Albertus und Linconiensis zitiert. In den Randglossen finden sich auch Hinweise auf Aegidius und auch gedruckvon Rom. Auf fol. 39r beginnt der viel verbreitete te Kommentar des Robert Grosseteste zu den Analytica posteriora. : Utrum Hieran reihen sich fol, 51r anonyme logische Quastionem de intentionibus intentiones secundis possit esse scientia-Utrum modus essendi sit secunde sint in predicamentis (fol. 51v)-Utrum in re tanquam modus essendi vel in subiecto (fol. 52v) -Utrum addant aliquid in predicamentis, proprietates, quibus res gradantur rebus vel sint idem (fol. 52v). Nunmehr begegnet uns eine Quaestio welche wieder mit dem Namen des Autors versehen ist : disputata,
334
M. GRABMANN
utrum ordo predicamentalis sit posQuestio disputata proponitur, sibilis circumscriptis rerum et est magistri Angeli de proprietatibus Aretio. An diese Quaestio disputata reihen sich mehrere andere Quaestionen, die teils anonym sind teils einem Magister M. de A. (de Ag. sind : Queritur a quo fiat ordo Agag ?) zugeeignet consequenter, aut a re sive forma substantiali aut a proprietate predicamentorum universale sit subiectum in libro Porphirii (et (fol. 54r) - Utrum est M. M. d. A. (fol. 55r) - Utrum universale sit genus ad predicabile. M. M. d. A (fol. 55v). - Utrum universale reale sumptum formaliter habeat esse in re extra circumscripto M. d. A. opere intellectus. nihil (fol. 56r) - Questio est, numquid entia rationis sint formaliter (fol. 57r) Das nachste Stuck ist das far unsere Untersuchung wichtigste. Von fol. 58r-fol. 82v ersteckt sich der Kommentar des Taddeo von Parma zur aristotelischen Schrift De anima. Der Verfasser ist im : Expliciunt Kolophon fol. 82v deutich genannt questiones magistri Thadei de Parma super libro de anima. Amen. Ich werde mit diesem Kommentar mich eingehender befassen mussen, muss aber der Handschrift zuvor in der Beschreibung fortfahren. Zunachst : Utrum intellectus numeretur begegnet uns mit der Ueberschrift numeratione corporum und dem Initium : Quia nonnulli dubitant De intellectu die Schrift des Aegidius Romanus possibili contra Averroim (fol. 84r-87r). Darauf folgt ein grosserer wieder anonymer Traktat : Liber de corpore celesti et iis que ad ipsum pertinent mit dem Initium : Necesse est hunc mundum inferiorem contiguum esse superioribus. Wer der Verfasser dieses Werkes ist, lasst sich nicht so leicht feststellen. Derselbe ist ein Anhanger der averroistischen Richtung. Averroes ist far ihn der Commentator egregius verborum Aristotelis. zu Losung der Autorfrage Einen Anhaltspunkt gibt die Bemerkung, zu De anima geschrieben und dass der Verfasser einen Kommentar eine gehende zu Beginn des 3. Buches desselben Commendatio philospohiae geboten habe : Sed quia commendationem philosophie scripsi diffuse in principio tertii de anima dimitto propter brevitade Ianduno, von dem das unmittelbar tem (fol. 89r). Iohannes Stuck stammt, werden wir dieses Werk nicht darauffolgende zu De anima sich diese zuteilen darfen, da in seinen Quaestiones nicht findet. Von fol. 109r-110v steht Commendatio philosophiae
STUDIENUBER DEN AVERROISTEN TADDEODA PARMA(CA 1320)
335
de necessitate die Quaestio : Utrum omne generabile generabitur, dem Iohannes de Ianduno zugeeignet ist : Explicit die ausdriicklich ordinata a generabitur questio, utrum omne generabile necessario magistro Iohanne de Gandavo anno Domini Mccc decimo et octavo. Wir haben hier eine auf das Iahr 1318 datierte Quaestio des Iohanbisher nes de Ianduno, die in der Literatur iiber diesen Scholastiker noch nicht beachtet zu sein scheint. Der Verfasser ist auch von der continua Quaestio : Utrum tempus sit quantitas nachstfolgenden aut discreta (fol. 110v-114r) ausdrucklich genannt : Explicit questio fratrem Guilelmum de Anglia doctodeterminata per reverendum rem licentiatum parisius in sacra theologia et lectorem generalem Es handelt sich hier um einen Franziskaner fratrum minorum. Gulielmus de Anglia, der Pariser Magister der Theologie gewesen und zugleich das Amt eines lector generalis des Franziskanerordens de Anglia ist, kann hier hat. Wer dieser Guilielmus bekleidet werden. Ein Pariser Magister der Theologie war nicht untersucht Wilhelm de la Mare. Im Iahre 1303 erscheinen an der theologischen mit dem Namen Guilelmus de in Paris zwei Franziskaner Fakultat von Anglia 1. Wilhelm von Alnwick war Magister der Theologie der ungedruckten Oxford. Es wird nur eine Untersuchung Quesde Anglia diesen Guilelmus tionen identifizieren gelegentlich konnen. Anonym ist wieder die niichste Quaestio tur ex se vel ex alio (fol. 114r-l 15v).
: Utrum
gravia
movean-
Nunmehr tritt uns wieder ein Werk des Taddeo da Parma entgegen : Questio disputata per magistrum Tadeum de Parma : Utrum formam substantialem in mainterminate dimensiones precedant teria et utrum corrumpantur supposito, Queritur, quod precedant. in substantia orbis ponit, quod dimensiones quia Commentator in materia (fol. 115vformam substantialem interminate precedant des Aegidius von 117r). Hieran reiht sich eine kleines Opusculum et videtur Rom : Questio est, quid sit medium in demonstratione quod diffinitio subiecti (fol. 117r) Explicit questio de medio demonsheremitarum S. trationis edita a fratre Egidio Romano fratrum Augustini. Die nachste Quaestio ist wieder anonym : Utrum forma rei (fol. 118r-121r). Die nacshte sit tota quiditas stibstantialis in agente (fol. 121r-122r) actio sit subiective Quaestio : Utrum Guilelmus de stammt von dem soeben gaenannten Franziskaner 1. Vgl. A. G. LITTLE,The FranciscanSchoolof Oxfordin theThirteenthCentury.Archivum Franciscanum,XIX, (1926),872.
336
M. GRABMANN
ilia fuit recollecta theotonicum Anglia : Questio per quendam sub fratre Guilelmo de Anglia de ordine fratrum minorum. Eine bisher noch nicht verwertete Quaestio des Iohannes de Ianduno : Utrum eternis repugnet habere causam tragt die Ueberschrift eft'icientem (fol. 122r-123r). Fiir den averroistischen Standpunkt des Autors ist diese Quaestio, in welcher der philosophische und : die sententia und die theologische Standpunkt philosophorum sententia scharf einander theologorum gegeniibergestellt werden, ohne Zweifel von Interesse. Sie ist am Schlusse dem Iohannes de Ianduno zugeteilt : Explicit Iohannis de G. (fol. 123r). questio Hieran reiht sich eine kurze Quaestio : Utrum propter impressionem vel in sensum quantitas rei sensibilis speciei sensibilis in intellectum minuatur der uns schon bekannte (fol. 123r), deren Verfasser Magister Angelo d'Arezzo ist : Explicit questio M. Angeli de Aritio, Auch der Magister M. d. A., der tins schon friigher gegegnet ist, kehrt in der ncahsten Quaestio wieder : De intelligentiiset motoribus celorum de Deo (fol. 123r-125v). quid et quomodo intelligant Explicit questio magistri M. d. A. (Aga ?). Nun kommt eine Reihe : Utrum dimensiones interminate anonymer Quaestionen precedant formam substantialem in materia (fol. 127r-128r) — Utrum motus localis secundum motu genus sive secundum speciem sit perfectior augment! (fol. 128r-129v) — Utrum imago, que apparet in speculo, sit in speculo subiective aut in aere circumtangente speculum — Utrum dimensiones interminate (fol. 129v-130v unvollstandig) sic precedant substantialem formam, quod non corrumpantur adveniente forma substantiali (fol. 132v-134v) — Utrum in celo sit materia (fol. 134v-136v). Von grosserer Bedeutung sind wieder die beidenfolgenden Quaestionen des Iohannes de Ianduno : Utrum species intelligibilis sit aliud realiter ab actu intelligendi (fol. 136v-140v) - Utrum elementa sub propriis formis maneant in mixto (fol. 140r-146r). Beide Quaestiones sind am Rand ausdrucklich dem Johannes de Ianduno de zugeteilt. Vielleicht durfen die erste Quaestio mit dem tractatus den Iohannes de Ianduno in seinem Kommentar specie intelligibili, zu De anima als eine seiner Schriften zitiert, gleichsetzten. Die andere des 13. Iahrhunderts und 14. Quaestio, welche das in derScholastik Iahrhunderts Problem des Verharrens vielerbrterte der Elemente in der Mischung zum Gegenstand hat, ist in den bisherigen Zusamder Schriften des Iohannes de Ianduno meines menstellungen Wissens nicht aufgefuhrt.
STUDIENUBERDENAVERROISTEN TADDEODA PARMA(CA 1320)
337
Das jetzte und unfangreichste Stack dieser Quaestionensammlung ist aberrrials ein Werk unseres Taddeo da Parma : Questio Magistri de Parma disputata : Utrum in anima sensitiva sit aliquis sensus agens (fol. 146r-160v). Das Initium lautet : Queritur, utrum propter et propter sensum, qui speciem rei sensibilis in sensu receptam est subiectum sit aliqua alia virtus. sensationis, Far unsere uber literarhistorischen Taddeo Untersuchungen von Parma ist Cod. lat. 15805 der Bibliotheque nationale zu Paris von Wichtigkeit, da uns hier nicht bloss eine Schrift desselben dargeboten wird, sondern auch eine sichere biographische Mitteilung kurz beschreiben. Am gemacht wird. Wir mussen die Handschrift stehen Quodlibeta des hi. Thomas von Anfang der Handschrift Aquin (fol. lr), des Iohn Pecham (fol. 14v) und des Wilhelm von Hothun (fol. 17r-19r). Fol. 20r-36v steht ein Traktat aber die SelbstDa der Anfang weggesbewegung des Willens zu den Willensakten. chnitten ist, lasst sich der Verfasser vorlaufig nicht bestimmen. Der Verfasser an, wie gehdrt jedenfalls nicht der Dominikanerschule ersehen lasst : Et quia adversarii sich aus folgender Bemerkung doctrinam Thome ideo adduco contra eos dictum ipsius, sequuntur quod in prima parte Summe qu. 83 a. 4 dicit. Er beruft sich auch auf Petrus Aureoli : Hie pono breviter opinionem fratris Petri de Aureoli (fol. 25r)... Das nachste Stack (fol. 26v-31r) ist am Anfang forme aberschrieben und ist eine Quaestio uber mit Elementorum das Verbleiben der Elemente in der Mischung. Das Initium lautet : utrum elementa sub propriis Questio disputanda proponebatur, in mixto et arguebatur formis maneant primo, quod sic, quia ilia sub formis propriis manent in mixto que sunt elementa ipsius mixti. Diese Quaestio ist nun am Schluss als Werk des Taddeo da bezeichnet : Explicit de elementis Parma unzweideutig questio determinata per me Thadeum de Parma Anno Domini mccc xxi ad honorem et utilitatem universitatis scolarium Bononie et aliorum in philosophya studentium. Aus dieser Notiz, istersichtlich, dass im Iahre 1321 da Parma diese Quaestio Taddeo disputata hat und dass er damals Professor gehalten und nierdegeschrieben an der Artistenfakultat in Bologna gewesen ist. Ich werde auf die Das nachste am Anfang Quaestio selbst noch kurz zuruckkommen. ist der Kommentar des Stack der Handschrift unvollstandige et corruptione Aegidius von Orleans zu De generatione (fol. 32r• 38v). Der Verfasser ist am Schluss genannt Expliciunt questiones et corrupmagistri Egidii Aurelianensis super libro de generatione — T. II 22 Mandonnet Melanges
338
M. GRABMANN
Ein anderes vollstandiges Aristotelis. Exemplar des gleichen Werkes, das zugleich viel schoner geschrieben ist, findet sieh im Cod. Palat. lat. 1059 fol. 36r-49r. Cod. lat. 16089 fol. 195r-233v enthalt einen Kommentar des Aegidius von Orleans zur nikomachischen Ethik. Ich werde in einem grosseren Zusammenhang auf diesen Professor ausfuhrlich der Pariser Artistenfakultat zu Ich habe in seinem Kommentar zu De generasprechen kommen. tione et corruptione deutliche Spuren der averroistischen Richtung feststellen So ist ein Werk dieses Scholastikers, konnen. der allerdings erheblich fruher gelebt hat, in unserer Handschrift ganz Nahe einer Schrift des Taddeo gut und sinngemass in unmittelbarer In der Handschrift da Parma untergebracht. folgt jetzt eine grosse Anzahl anonymer Die erste fol. Quaestionen. kleingeschriebener 40r ist betitelt : Utrum in entibus possit aliquid esse infinitum. Auf fol. 89r beginnt das letzte Stack der Handschrift der, Kommentar des Franciscus de Marchia zum 3. Sentenzenbuch.
tione
Ausser den philosophischen die in den bisher beschrieSchriften, benen Handschriften unter dem Namen des Taddeo da Parma uns uberliefert ein astronomisches sind, tragt auch in Handschriften zur Theorica Planetarum des Gerhard von Werk, ein Kommentar Cremona den Namen des Thaddeus de Parma. eine sehr schon gesCod. I 90 Sup. des Biblioteca Ambrosiana, chriebene Handschrift des 14. Iahrhunderts enthalt von fol. lr-160v Questiones Magistri Blasii de Parma super tractatu Perspective Auf fol. 161r beginnt ein Werk mit folgencum determinationibus. den Worten : In Christi nomine incipit quod collegi ex expositione Gerardi Cremonensis. Tadei de Parma super Theorica planetarum : Circulus excentricus. Es beginnt dann sogleich die Texterklarung in tractatu Notandum, quod iste liber exponit eaque subponuntur fol. veros motus planetarum. Das Werk schliesst ad habendum des Taddeo da 194v. Wir haben hier nicht die ganze Erklarung vor uns, sondern, wie schon die Parma zur Theorica Planetarum den ein nur einen Auszug aus demselben, andeuten, Anfangsworte Autor gemacht hat. anonymer 205 der BiblioDas ganze Werk begegnet uns im Cod. Asburnham zu Florenz fol. lr-24v. Auf fol. Ir steht oben als teca Laurenziana Das Titeluberschrift planetarum. Scriptum Tadei super theoricam Initium lautet : Est enim sapientia rerum, que sunt suique immu
STUDIENUBERDEN AVERROISTEN TADDEODA PARMA(CA 1320)
339
tabilem substantiam certa veritatis. sortiuntur, comprehensio inchoante Boetius auctoritate primo arismetice sue capitulo primo. suo ,in quo Sicut dicit Hugo de Sancto Victore in quodam tractatu et ordinem liberalium Iiberalium numerum artium explicavit, tres scilicet grammatica artium sunt septem, quarum dyalectica et rhetorica trivium nominantur eo quod ad instar trivii ad unum scilicet ad perfectionem finem conducant eloquentie que in his tfibus videtur subsistere. Das Werk schliesst fol. 24v : Explicit edita ab inclito Magistro Thadeo de expositio theorice planetarum in 1318 anno Domini die 12 Iulii ad commuParma et completum Bononie studentium in medicina. Diese nem utilitatem scolarium ist wegen ihrer biographischen Notiz sehr beachSchlussbemerkung und eine wertvolle zu der soeben erwahnten tenswert Erganzung und biographischen Notiz in der Pariser Handschronologischen noch einmal chrift. Wir werden am Schluss unserer Untersuchung auch noch darauf zuruckkommen. Unsere Handschrift enthalt : Von fol. 25r-40v andere interessante astronomische Schriften sich eine Arbeit des dominus erstreckt Iohannes de Saxonia uber des die sogenannten Tabulae welche, im Auftrag Alphonsianae von spanischen grossen Konigs Alfons des Weisen (1252-1284) Isaak ben Said verfasst worden sind... Das Initium dieses Werkes 4 Physilautet : Tempus est mensura motus, ut vult Aristoteles canocorum. Der Verfasser ist am Schlusse angegeben : Expliciunt nes tabularum illustris olim regis Castelle et cum hoc principis de SaxoIohannem supra tabulas eclipsium ordinati per dominum Auf fol. 65r nia. Von fol. 41r-52v steht ein anonymer Traktat. ein Novus sphere tractatus a domino Andalo beginnt compositus de Nigro de Ianua. Das Initium lautet : Quoniam ad habendum sunt necesintellectum atque notitiam sphere alie artes geometrice breviter sarie in principio huius operis de aliquibus geometricalibus profitemur, Eine weitere Handschrift der vollstandigen Erklarung des Taddeo • da Parma zur Theorica befindet sich im Cod. F. 380 Planetarum der Stadtbiliothek der Handschriftensammlung als Bestandteil deren des Collegium sive Portae Caeli zu Erfurt, Amplonianum in dem monumentaleh Bande von P. Lehmann Katolog nunmehr Von Erfurt in einer uber die mittelalterlichen Bibliothekskatologe kritischen Ausgabe vorliegt \ Das erste Stuck dieser Miszellanhand1. MitielalterticheBibliothekskatologe Deutschlandsund der Schweiz.Herausgegebenvon der BayerischenAkademieder Wissenschaftenin Munchen.ZweiterBand, Bistum Mainz,Erfurt, Munchen1928.
340
M. GRABMANN
schrift ist der Kommentar des Taddeo da Parma zur Theorica plane tarum (fol. lr-28v). Der Name des Verfassers ist am Anfang und am Schulss genannt: Thadeus de Parma super theoricam planetarum (fol. lr)- Explicit expositio planetarum a Thadeo. Deo gratias ist mit anderen astrono(fol. 28v) Der Rest der Handschrift mischen Traktaten von Nicolaus d'Oresme, Thomas Bradwardine, Themon u. a. ausgefullt, wie dies in W. Schums ausfuhrlichem im EinzelKatalog der Amplonianischen Handschriftensammlung nen angegeben ist. Inhaltlich ist dieses Werk des Taddeo da Parma der Astronomie gewidmet und kommt fur unsere philosophiedeswegen Es ist ein geschichtlichen Untersuchungen weniger in Betracht. zu dem handschriftlich Kommentar viel verbreiteten und auch oft Werk Theorica planetarum des Gerhard von Cremona, gedruckten worunter nicht der berahmte Aristotelesaberseter des endigenden 12. Iahrunderts, sondern ein jangerer Gerhard von Cremona des 13. Iahrhunderts da Sabionetta) zu verstehen ist 1. Von (Gherardo auch philosophiegeschichtlichem Interesse ist die allgemeinerem welche Taddeo von Parma seinem ausfiihrliche KomEinleitung, zu diesem astronomischen mentar Wir haben Werke voranstellt. hier eine philosophische und geschichtliche Einfilhrung in die Astronomie vor uns und zwar auf dem Hintergrunde einer Wissenschaftslehre. Eingehend handelt hier Taddeo von der Mathematik und ihren verschiedenen ehe er auf die Astronomie Zweigdisziplinen, und deren Teilgebiete Sowohl bei den mathematischen eingeht. wie besonders auch bei den einzelnen astronomischen Disziplinen mit dem Namen des Fachern gibt er die einschlagigen Textbacher Verfassers und dem Initium an. Eine Faile von arabischen Autoren mathematischer astronomischer Werke treten uns hier entgegen. Wir haben eine Art nach Materien und Arbeitsgebieten angeordneter Geschichte der Mathematik und Astronomie samt den damit vor uns. Taddeo da Parma erwahnt verwandten hier Disziplinen nicht bloss eine sehr grosse Zahl arabischer Autoren und bekundet damit seine grosse Vertrautheit mit der naturwissenschaftlichen arabischen er erwahnt auch Scholastiker und NaturwisLiteratur, des 13. Iahrhunderts so als Verfasser von Werken aber senschaftler Witelo und Roger Bacon, als Vertreter der Optik (Perspectiva) Gerhard von Cremona, Wilhelm von Moerbeke, BarthoGeomantia lomaeus von Parma und Frater Albertus. Albert der Grosse hat Deliavitaedelleoperedi GherardoCremoneseedi Gherardo]fliSabionetta. 1. B. BONCOMPAONI, Atti de l'AccademiaPontificiade nuovi Lincei,IV, (1851).
STUD1ENUBER DEN AVERROISTEN TADDEODA PARMA(CA 1320)
341
Werk aber Geomantia geschrieben. Philosophiekommt diese Einleitung wie uberhaupt das ganze geschichtlich Es sei hier nur darauf hingewiesen, Werk nicht in Betracht. dass in den allgemeinen am Anfang, sich sehr viele Zitate Darlegungen aus Averroes finden.
indessen
kein
Als Ergebnis unserer handschriftlichen Untersuchungen Werke als unzweifelhaft wir nunmehr echte folgende : des Taddeo da Parma feststellen
konnen Schriften
super libro de anima. 1) Questiones utrum dimensiones interminate 2) Questio disputata, precedant formam substantialem in materia et utrum corrumpantur supposito quod precedant. 3) Questio disputata, agens. 4) Questio disputata, in mixto. 5) Commentum
utrum utrum
in anima elementa
super theoricam
sensitiva
sit aliquis
sensus
sub propriis formis maneant
planetarum.
Eine eingehende der in diesen ideengeschichtliche Darstellung Schriften entwickelten Gedanken=uhd philosophischen Lehren, vorwird erst moglich sein, wenn eine Textausgabe Beweisgange liegen wird. Hier muss ich mich mit einer vorlaufigen philosophiegeschichtlichen Wardigung begnugen. Das bedeutendste Werk des Taddeo da Parma sowohl dem Umzu De anima, fang wie auch dem Inhalt nach ist sein Kommentar der ahnlich wie die meisten Aristoteleskommentare aus dieser Zeit wie von Iohannes de Ianduno, Radulphus Brito, Bartholomaeus von Petrus von Brussel, Iakob von Douai, von Bragge, Heinrich Alvernia u. s. w. in Quaestionenform abgefasst ist. Aehnlich wie in des Petrus Lombardus den Kommentaren zu den Sentenzen hat auch bei den Aristoteleserklarungen diese selbstandige Form der die schon .friihzeitig in der Artistenfakultat wie bei Quaestio, Petrus Hispanus, Aegidius von Orleans, Martin von Dacien, Boetius von Dacien, Siger von Brabant u. a. ublich geworden war, zu einer gefahrt, das nur mehr die Folie fur die, Losliisung vom Textbuche Ansichten bildete. Daneben Darlegung der eigenen philosophischen blieb die Literaturform der paraphrasierenden bei Kommentare den Erklarungen wie auch zu den sowohl zu den Sentenzen aristotelischen Schriften bestehen. So werden wir schon ein ungewelche unseren fahres Bild von den psychologischen Problemen,
M. GRABMANN
342 Scholastiker Quaestionen
beschaftigten bieten :
gewinnen,
wenn wir das Verzeichnisder
Utrum anima sit subiectum libri de anima (fol. 58r) Utrum scientia speculativa sit de numero bonorum honorabilium (fol. 58r) Utrum scientia de anima sit utilis ad alias scientias (fol. 59v) Utrum scientia de anima sit difPcillima (dol. 59v) Utrum sit possibilis una methodus ad investigandum omnia (fol. 59v) Utrum universale sit prius singulari (fol. 59v) Utrum accidentia magnam partem conferant ad cognoscendum quod quid est (fol. 59v) Utrum anime sit aliqua propria operatio (fol. 60r) Utrum loycus difn'niat per formam (fol. 60r) Utrum naturalis difn'niat per materiam (fol. 60v) Circa secundum librum primo queritur, utrum anima sit substantia (fol. 60v) Utrum anima sit forma substantialis corporis (fol. 61r) Utrum diffinitio data de anima, qua dicitur anima est actus etc. sit conveniens (fol. 62r) Utrum anima et corpus fiat per se unum (fol. 62r) Utrum anima sit in qualibet parte corporis (fol. 62v) Utrum potentie anime essentialiter distinguantur ab anima (fol. 63v) Utrum sit naturalissimum opus sibi simile generare (fol. 64 r) Utrum nutriri et augeri sit ab anima et generare et eius operatio propria (fol. 64v) Utrum generativa nutritiva et augmentativa sint una potentia (fol. 65r) Utrum virtus sensitiva sit activa vel passiva (fol. 65v) Utrum sensibile dicat actum (fol. 65v) Utrum sit possibibile dare prefer sensum passivum in sensitiva anima sensum alium activum (fol. 66r) Utrum sensus decipiantur circa obiectum proprium (fol. 67r) Utrum sensibilia communia sint per se sensibilia (fol. 67r) Utrum lumen sit requisitum, ut tribuat coloribus sensibilis formam (fol. 68r) Utrum lumen sit corpus (fol. 68v) Utrum color sit proprium obiectum sensus visus (fol. 69r) Utrum aer sit subiectum sonus quoad eius esse reale (fol. 69r) Utrum odor habeat esse in aere quoad suum esse reale (fol. 69v) Utrum homo inter cetera animalia peius odoret (fol. 69v) Utrum tactus sit unus sensus (fol. 70r) Utrum sensus tactus indigeat medio extrinseco (fol. 70r) Utrum sensus particularis percipiat sensationem suam (fol. 70v) Utrum sensus communis sit unus (fol. 71r) Circa tertium librum de anima queritur primo, utrum virtus intellectiva shy virtus passiva vel activa (fol. 71 v) Utrum oporteat intellectum esse denudatum ab intelligibilibus, ut ea apprehendat (fol. 71v) Utrum intellectus antequam intelligat sit in actu (fol. 72r)
STUDIENUBER DEN AVERROISTEN TADDEODA PARMA(CA 1320)
343
Utrum anima intellectiva sit forma substantialis dans esse corpori nostro (fol. 72v) Utrum intellectus sit unus numero (fol. 74v) Utrum due intellectiones respectu eiusdem intelligibilis sint una numero (fol. 75r) Utrum cognitio intellectus possibilis sit necessaria ad cognoscendum multitudinen substantiarum separatarum (fol. 76r) Utrum cessante intellectione lapidis, quam habet intelligendo lapidem, in eius intellectu remaneat species sumpfa a fantasmate deciso a lapide (fol. 78v) Utrum species differat ab intellectione (fol. 77r) Utrum fantasma sit principium activum speciei intelligibilis (fol. 77v) Utrum intellectus seipsum intelligat (fol. 77v) • Utrum species differat ab intellectione (fol. 77r) Utrum fantasma sit principium activum speciei intelligibilis (fol. 77v) Utrum intellectus seipsum intelligat (fol. 77v) Utrum quiditas rei sit primum obiectum intellectus nostri (fol. 78r) Utrum intellectus intelligat singulare (fol. 78v) Utrum sit necessarium ponere intellectum agentem (fol. 79r-82v) In diesen Quaestionen sich Taddeo da zu De anima bekundet Parma aliaberall und Anhager der averroistischen als Vertreter der aristotelischen Lehre. Es kann dieser Kommentar Deutung demjenigen des Iohannes de Ianduno zu der gleichen aristotelischen Schrift an die Seite gestellt werden, wie denn auch in unserer Florentiner Handschrift dieser beiden Scholastiker Quaestionem nebeneinander Ich kann hier nur zwei Quaestionen des stehen. des Taddeo da Parma zu De anima herausgreifen, Kommentars in welchen sein averroistischer Standpunkt ganz besonders scharf und in Punkten, in welchen die kirchliche Glaubens lehre in Frage gestellt wird, hervortritt. Die erste Quaestio ist diese.: Utrum anima intellectiva sit forma substantialis dans esse corpori nostro corporis (fol. 72v-74v). Taddeo dieser umfangund Gedankengeang gibt den Aufbau reichen durch das lebhafte Gegenspiel vonEinwanden undLosungen, von vielverzweigten sehr verwickelten und Antworten Fragen sic procedam : also wieder : In hac autem Quaestio questione secundo primo nar-rando aliorum opiniones et ipsas improbando, narrando opinionem quam credo fore Aristotelis et Commentatoris, tertio removendo opiniodifficultates, quasdam quarto recitando nem, cui de fide est adherendum. Er gibt sodann folgende Gliederung Ansichten : der wichtigsten Una fuit opinio quod intellectus constituens est forma substantialis in esse et hec est bipartita. Nam una ponit earn corpus humanum
344
M. GRABMANN
(quia ex non^educi ex potentia materie sed (ab) agente immateriali Deo per modum creationis) et hec est opinio nostre fidei. Alia ponit earn educi ex potentia materie et hec est bipartita. Una enim, quod et sic fuit generabilis forma et elementorum ipsa fit per mixtionem et hec fuit opinio Alexandri. Alia fuit, quod non fit corruptibilis ex mixtione sed ab agente extrinseco et hec fuit elementorum, a Avempace, quod opinio AlfarabiiBabilonensiseteidemimponit(?) non est verum, quia in tractatu huic non quem fecit de intellectu assentit. Alia fuit opinio ponens, quod ipsa nullo modo sit forma Nach dieser Uebersicht auf die corporis. geht unser Scholastiker einzelnen Ansichten ausfahrlich die Grunde, auf ein, entwickelt welche sich dieselben stutzen, und abt dann an diesen Theorien und an deren Begrundungen eine scharfsinnige Kritik. Er beginnt mi der Theorie des Alexander von Aphrodisias in seiner Schrift Form des Leibes in Trepl w, wornach die Seele die substantielle dem Sinne ist, dass sie aus der Mischung der Elemente ensteht und und Vergehen des Leibes verflochten und ganz in das Entstehen wird. Wir sind uber diese materialistische Seelenlehre einbezogen des Alexander von Aphrodisias und ihren Einfluss auf dasscholastische Denken durch die uberaus griindlichen von Untersuchungen P. G. Thery aufs Beste unterrichtet 1. Die zweite Theorie, welche Taddeo ausfahrlich kritisch praft und gleich derjenigen des Alexander von Aphrodisias ablehnt, ist diejenige des Alfarabi, wodurch die Seele in dem Sinne Wesensform des Leibes ist, dass sie aus der Potenz der Materie durch ein ausseres Agens eduziert wird. An drifter Stelle bespricht unser Scholastiker diejenige Theorie, die er als katholische Glaubenslehre bezeichnet, Darnach ist die menschliche Geistseele eine substantielle Form, welche den menschlichen konstituiert und welche von einem Korper in seinem spezifischenSein immateriellen Agens, von Gott auf dem Wege der Schopfung herwird. Er will nun die Bedeutung und den Wert dieser vorgebracht Theorie vom Standpunkt der aristotelischen Lehre kritisch beleuchten : Et hec est opinio nostre fidei, sed quante auctoritatis sit hec opinio secundum Aristotelis intendo declarare (fol. principia bezeichnet, 73v) Auch diese Lehre, obschon er sie als Glaubenslehre findet seine Zustimmung nicht. Unter anderem hebt er als ein besonderes Bedenken hervor, dass bei Annahme einer Erschaffung der Seele unmittelbar durch Gott der Mensch seines opus naturalissimum beraubt wird, in sich selbst eine substantiale Form einzuAutourdu decrelde 1210: II. Alexandred'Aphrodise.Apercu sur I'influence 1. G. THERY, de sa noitique(Bibliothequethomiste VIII), Le Saulchoir,Kain, 1926.
TADDEODA PARMA(CA 1320) STUDIENUBER DEN AVERROISTEN
345
fuhren : Sed quod dicunt earn non educi de potentia materie... et ab agente sed earn infundi in corpus per modum creationis jmmateriali patitur, impedimenta quia in homine perdetur opus naturalissimum substantialem sibi similem quod possit formam introducere. (fol. 73v). Es wird dann noch die vierte Ansicht, nicht substantiale Form des Leibes derzufolge die Seele uberhaupt ist, abgelehnt, weil sie sowohl gegen Aristoteles wie auch gegen den Commentator, gegen Averroes sich richtet. der verschiedenen Nach dieser kritischen Erbrterung opiniones stellt Taddeo die Lehre des Aristoteles und des Averroes, so wie er sie auffasst und sich zu eigen macht, also dar : Hiis ergo prehabitis duo ad questionem. Primum est, dictant Aristoteles et Commentator non est forma substantialis quod anima intellectiva perficiens materiam inherenter. Secundum est, quod est forma substantialis sic, quod operans intrinsecum adpropriatum (sit) a Deo, quod eius actus sive operatio ex corpore humano vel ex aliquo sui est depender aristotelischen Lehre dens. Diese averroistische Interpretation von der Seele als der Entelechie, der Wesensform des Leibens wobei Taddeo findet sodann eine ungemein ausfahrliche Eroterung, sich mit Aegidius von Rom, mit einem novus expositor und mit zahlreichen Scholastikern anderer Anschauung ,deren Namen er und scharfsinnig nicht anfahrt, ausfahrlich auseinandersetzt. Ein ist hier nicht beabsichEingehen auf diese Spezialuntersuchungen nur an der Hand einer Textedition tigt und ist tiberhaupt moglich. Fur unsere Zwecke genagt es zu wissen, dass Taddeo diese Ansicht sich zu eigen macht und alle dagegenstehenden zu Schwierigkeiten losen sich bemaht, wahrend er der Theorie, dass die menschliche Leib in seinem spezifischen Sein konGeistseele den menschlichen stituiert und dass sie durch gottliche Schdpfungstat hervorgebracht ist, einer Theorie, die er ausdriicklich als opinio fidei nostre bezeichnet, seine Zustimmung versagt. auf Seiten des Taddeo von Parma stellt sich sonach entschieden Averroes uns ist sich dabei bewusst, dass er damit in Gegensatz zur katholischen Glaubenslehre gritt. Merkwurdig kommt uns deswegen der kurze Schlusssatz der langen Quaestio an : Advertat tamen quilibet in hiis scriptis aspirans me hoc non dixisse asserendo, sed solum recitando. Rei enim Veritas est, quod anima nostra intellectiva est forma substantialis perficiens inherenter corpus humanum infusa per modum creationis a principio primo ,quod est benedictum in secula seculorum Amen. Taddeo von Parma erklart also, dass alle seine vorhergehenden nur eine referierende BedeuDarlegungen
346
M. GRABMANN
und keine strikte Behauptung darstellen. Die tung beanspruchen einzig richtige Lehre sei die, dass die Geistseele dem Leibe inhaeriere und ihn so informiere und dass die Geistseele von dem ersten Prinzip von Gott erschaffen sei. Ieder Leser der Quaestio wird naturlich diesen Schlusssatz nur far eine blosse Formel halten, in ihr nur eine Art Sicherung gegen die kirchliche Auktoritat sehen. Der Eifer und die Ausfahlichkeit, Theorie darlegt mit der er die averroistische und auf alien Linien verteidigt und die Entschiedenheit, mit der er die von ihm als katholische Lehre bezeichnete Theorie philosophisch zu widerlegen gesucht hat, lassen diesen Schlusssatz unmdglich als den Ausdruck ernster wissenschaftlicher erscheinen. Ueberzeugung Wie C. Michalski bemerkt, haben Aritoteleskommentatoren des 14. Iahrhunderts ihre radikalen glaubenswidrigen Theorien haufig mit der Bemerkung zu decken und zu verhailen gesucht, sie warden solehe Anschauungen nicht asserendo, sondern nur recitando oder exercitii gratia (disputative) vertreten 1. P. Mandonnet hat darauf aufmerksam gemacht, dass schon der hi. Thomas in einem vor der Paris gehaltenen Sermo auf diese Schliche ,auf dieses Universitat hat : Inveniuntur in Doppelspiel hingewiesen aliqui qui student et dicunt aliqua que non sunt vera secundum fidem ; philosophia et cum dicitur eis quod hoc repugnat fidei, dicunt, quod Philosophus dicit hoc, sed ipsi non asserunt, imo solum recitant verba Philosophi 2. Die zweite Quaestio, die wir herausheben wollen und in der die Averroismus am meisten umstrittene Lehre des Pariser lateinischen erortert wird, reiht sich unmittelbar an und an die vorhergehende ist also aberchrieben : Cum presuppositum sit in questione precedente intellectum esse unum omnium, ideo gratia huius queritur numquid hoc sit possibile (fol. 74v). Schon aus diesen Anfangsworten ergibt sich, dass der Schlusssatz der vorhergehenden Quaestio nicht ernst gemeint ist und nur ein ganz ausseres und formelhaftes Bekenntnis zur kirchlichen Lehre darstellt. Er geht in dieser Quaestio von der Lehre von der numerischen Einheit des menschlichen far seine vom Monopsychismus als der Voraussetzung Intellekts, in der vorhergehenden These aus, und stellt Quaestio vertretenen des Einheit sich nunmehr die Frage, ob diese numerische Individuen Intellektes in der Vielheit der menschlichen moglich 1. C MICHALSKI, LeCriticismeet le Scepticisme dansla philosophiedu XI Vesiecle,(Extrait du Bulletinde l'AcademiePolonaisedes Scienceset des Lettres. Classed'histoireet de philosophie— annee 1925).Cracovie,1926,27. 2. P. MANDONNET, Siger de Brabant, V, 109.
TADDEODA PARMA(CA 1320) STUD1ENUBER DEN AVERROISTEN
347
sei. Als Antwort auf diese Frage gibt er die Lehre des Averroes^ dass in alien Menschen numerisch ein einziger Intellekt anzunehmen in omniintellectum ist: Ad questionem istam dictat Commentator rationibus. esse unum numero motus pluribus bus hominibus Taddeo fuhrt dann die von Averroes far seinen Monopsychismus dann die Grunde und Beweise auf und behandelt vorgebrachten wurden. Sein die gegen diese Theorie vorgebracht Schwierigkeiten, zu losen und geht dahin, diese Schwierigkeiten ganzes Bestreben die Lehre des Averrores als die richtige zu erweisen. Ich kann hier ebenso wie in der vorhergehenden Quaestio auf das Einzelne nicht sind im Einzelnen ja nur verstandlich, eingehen. Die Beweisgange wenn der ganze Text einmal von liegen wird. Ich muss dies auf eine andere Gelegenheit im grosseren Zusammenhange versparen. die und Einwande, Taddeo behandelt zuerst die Schwierigkeiten Averroes selbst gegen seine Theorie erhebt : Sed contra opinionem et primo ille, quas contra difficultates Commentatoris insurgunt se facit. An zweiter Stelle nimmt Taddeo eingehend Stellung zu den die Albert der Grosse gegen den Einwanden und Schwierigkeiten, erhoben hat. Prefer has difficulaverroistischen Monopsychismus tates sunt quedam instantie, quas Albertus facit contra opinionem ScholastiCommentatoris. Zuletzt werden noch die von anderen Schwierigkeiten kern, die nicht eigens genannt werden, erhobenen Die Diskussion ist auch hingestellt. besprochen und als unzutreffend Beachtenswert und scharfsinnige... hier eine lebendige ist, dass Taddeo hier gerade die Polemik Alberts des Grossen gegen die Avermacht. Albert hatte seiner Widerlegung roisten zum Gegenstand Ueberschriften unter verschiedenen mit seiner handschriftlich contra Averroistas, sehr verbreiteten Schrift De unitate intellectus Summa einverleibt die er spater auch seiner theologischen hat, Averroismus den ersten grossen Vorstoss gegen den lateinischen Es haben dann auch untemommen. an der Pariser Universitat Gerhard von Abbeville und Heinrich yon Gent in ihren Quodlibeta (Gerhard Quodl. 18, 2 ; Heinrich Quodl. 9, 14) sodann Thomas von Lullus in eigenen Aquin, Aegidius von Rom und Raymundus sich gegen diesen averroistischen Monopsychismus Monographien hohen wissenschaftgewendet. Wir konnen darin ein Zeichendes lichen Ansehens Alberts des Grossen sehen, dass Taddeo hier gerade den contra Averroistas gegen seine Schrift De unitate intellectus Wir warden eher erwarten, des Averroes verteidigt. Standpunkt dass er die gleichnamige Streitschrift des hi. Thomas zum Gegenstand seiner Auseinandersetzung gemacht hatte. Albert hat gerade
348
M. GRABMANN
in den Kreisen der Aristoteleserklarer der Artistenfakultat vielfache und Beachtung Erwahnung gefunden. Taddeo von Parma schliesst in der er sich wissenschftlich auf den Standpunkt diese|Quaestio, des averroistischen stellt und alle gegen denselben Monopsychismus aus dem Wege zu raumen sucht, geltend gemachten Schwierigkeiten mit einer ahnliehen Formel wie die vorhergehende Quaestio : Non Rei cogitet quis, que dicta sunt fore dicta asserendo sed recitando. esse plurificatum sicut et humana enim Veritas est intellectum Diese Formel ist hier naturlich ebenso corrpora sunt plurificata. ernster Quaestio der Ausdruck wenig wie in der vorhergehenden Taddeo von Parma bekundet wissenschaftlicher Ueberzeugung. sich in diesen Quaestionen als einen entschiedenen des Anhanger Averroismus. Auch in den drei einzelnen Traktaten lateinischen oder Quaestionen, die wir oben aus den Handschriften festgestellt haben und auf deren Inhalt hier nicht weiter eingegangen werden wir deutlich Taddeos Bemahen, kann, bemerken aberall, wo sich oder den Gelegenheit bietet, far die Lehre des Averroes einzutreten im Sinne der eigenen Ansicht zu deuten. Die Quaestio Commentator formam subsutrum dimensiones interminate disputata, precedant des averroisin materia etc. ist ganz der Rechtfertigung tantialem tischen Standpunktes gewidmet, wie dies schon im ersten Satze sich in sua substantia : Queritur, deutlich'auspricht quia Commentator formam suborbis ponit, quod dimensiones interminate precedunt in materia. Im Verlaufe der Quaestio stellt sich Taddeo stantialem ganz auf die Seite des Averroes und sucht vor allem die Einwande, Lehre erhoben hat die der hi. Thomas gegen die averroistische zu entkraften 1. Ich (Thomas wird als frater Thomas bezeichnet) werde bei einer anderen Gelegenheit auf diese Quaestio zuruckkommerL Die Quaestio disputata, utrum in anima sensitiva sit aliquis ein Problem, mit grosser Ausfurhlichkeit sensus agens behandelt offers des beginnenden 14. Iahrhunderts das in der Philosophie zu Im Cod. lat. 1444 der Universitatsbiliothek erortert wurde. a MagisLeipzig z. B. ist uns eine eingehende Quaestio determinata Gelede Brugis de sensu agente 2. Reichlichere tro Bartholomeo 1. DieseFrage wurdein der philosophischenScholastikdes 13.und besondersdes14. Iahrhunderts offersbehandelt. Im Cod.lat. 1444der Universitatsbibliothekzu Leipzigz. B. fol. 149v-152vbefindet sich eine Quaestio de dimensionibusdeterminataa reverendoMagistro lohanne Anrijabro in artibus licentiato. 2. C. MICHALSKI, Resumesdescommunications presenteesau Congresd'Oslo,1928,117 weist daraufhin, dassBartholomiensvonBruggeein GegnerdesLehredes Iohannesde Ianduno vom sensusagensist und dass auch der AverroistTheodorichvon Erfurt einenTraktat De sensu agentegeschriebenhat. Schonin den Quodlibetader Petrus von Auvergnefindetsichin eine Quaestio: Utrumsit poneresensumagentem.(Quodl.II, 11).
TADDEODA PARMA(CA 1320) 8TUDIENUBER DEN AVERROISTEN
349
bietet sich fur Taddeo mit Averroes sich zu befassen, genheit, Handschrift uns aberlieferten da Parma bei der in der Pariser utrum elementa sub propriis formis maneant Quaestio disputata, in mixto. Diese Frage, aber die ja schon Thomas von Aquin ein hat und die auch in Quodlibeta z. B. bei geschrieben opusculum Heinrich von Labeck, kurz auch in einer Quaestio des Meisters Iohannes von Eckhart behandelt wird, hat ja auch der Averroist Ianduno zum Gegenstand einer eingehenden Untersuchung gemacht. der Florentiner Handschrift Wir konnten oben bei der Beschreibung Auch Taddeo hat dies Frage, nur ganz kurz darauf hinweisen. mit grosser Auswelche er eingangs als questio difficilis bezeichnet, Wir haben hier ein Beispiel in sechs Artikeln behandelt. fahrlichkeit vor uns, wie in der Zeit nach dem hi. Thomas von Aquin schwierige untersucht bis in ihre letzten Verzweigungen wurden. Probleme Unser Scholastiker kandigt den Plan und Aufbau seiner Quaestio an : Sic in hac questione procedam. Primo quidem folgendermassen Secundo exponam terminos questionis ne in equivoco procedamus. questionis. ponam aliqua principia, quibus utar in processionetotius Tertio ponam opiniones aliorum de hac questione ipsas improbando iuxta posse. Quarto ponam opinionem quam credo veram esse et testimoniis aliorum. Quinto ponam rationibus ipsam confirmans circa dictam difficultates opinionem, quas secundum quasdam dissolvam. Sexto respondebo ad rationes meam possibilitatem si factas in principio questionis et ad rationes aliarum opinionum Ich kann natarlich auf diese einzelnen Punkte nicht que erunt. eingehen, ich mochte nur auf das Verhaltnis des Taddeo zu Averroes Im dritten Artikel wo er die verschiedenen ganz kurz hinweisen. opiniones auffahrt und kritisch praft, kommt er auch auf eine opinio zu sprechen, die er als opinio quorumdam sequentium opinionem und deren Inhalt er so formuliert : Elementa Averrois bezeichnet ad quiditates et naturas formaliter secundum quod sunt quantum omnem modum essendi ipsorum in mixto, manent non secundum etc. Taddeo abt an dieser wie auch an den anderen Ansichten nicht zu Anschauung Kritik, scheint also hier die averroistische Artikel spricht er seine eigene Ansicht dahin teilen. Im nachsten aus : Dico ad questionem primo, quod elementa sub propriis formis per se non manent in mixto. Secundo dico, quod quidem in mixto Bei der Begmndung seiner eigenen in virtute. per se remanent 'Theorie sucht nun Taddeo Averroes in seinem Sinne zu deuten und die nach seiner Auffassung wahre intentio Commentatoris Er ist sich dabei bewusst dass seine Interpretation festzustellen. des
350
M. GRABMANN
hier von der bisherigen Averroes abweicht. Er redet noch am Schlusse der Quaestio von der declaratio totius intentionis Commenoccultata tatoris, que usque nunc fuit ut videtur omnibus que etsi forte per me non sit completa erit tamen ut spero principium So legt also Taddeo auch in dieser Quaestio, in der er complementi. die von anderen Averroes zugeschriebene Anschauung ablehnt, doch alles Gewicht darauf, eine Konkordanz zwischen seiner eigenen Theorie und zwischen den Texten des Averroes herzustellen. Aus unseren Darlegungen und Mitteilungen aus den philosophischen Schriften des Taddeo von Parma namentlich aus seinem zuDe anima ist ersichtlich, dass wir hier einen AverroisKommentar ten im vollen Sinne des Wortes vor uns haben, der 'ahnlich wie Iohannes von Ianduno die averroistische Lehre vor allem auf psyGebiete entschieden festhielt auch in den Punkten, chologischem in welchen ein Gegensatz zur kirchlichen Lehre sich klar und offen zeigt. Die formelhafte die wir oben kennen Schlussnotiz, vor dem kirchligelernt haben, ist eine nichtssagende Verbeugung chen Standpunkt, der man es deutlich. ansieht, dass sie nicht ernst gemeint ist. Er ergibt sich zum Schlusse noch die Frage, wo und wann Taddeo von Parma diese averroistischen Lehren vortrug und so die von Siger von Brabant und Boetius von Dacien ausgehende weterfuhrte. Ueber die Lebensgeschichte von Taddeo Bewegung da Parma waren bisher keine sicheren Daten bekannt: I. Aff6xsetzt einen Philosophen und ungefghr in die Halfte des 14. Iahrhunderts Astronomen Taddeo da Parma, bemerkt aber dass aber seinen sichere Angaben Lebensverhaltnisse fehlen. Nur als Vermutung spricht er aus, dass dieser Taddeo da Parma mit einem Taddeo da Costula identisch sei, der Kanonikus an der Kathedrale in Parma war und 1341 gestorben ist. Doch halt dies Afffi far wenig wahrscheinin Urkunden des Kapitelsarchivs als lich, da dieser Kanonikus Doctor Decretorum bezeichnet wird und Kanonist gewesen ist. Man ihm schwerlich wird die philosophischen und astronomischen die unter dem Namen des Taddeo da Parma sich Schriften, handschriftlich finden, zuteilen konnen. Affd kennt durch das Iter literarium der Quaesper Italiam von Zaccaria eine Handschrift tiones des Taddeo zu De anima in der Klosterbibliothek von S. Marco in Florenz. Es ist dies eben die oben beschriebene Handschrift der Biblioteca nazionale zu Florenz. Ferner nennt Aff6 Quaestiones aliae Magistri Thadei de Parma, die in der gleichen Handschrift 1. I. AFF6,Memoriedegli Scrittorie LetteratiParmiggiani II, Parma, 1759,37.
TADDEODA PARMA(CA 1320) STUDIENUBER DEN AVERROISTEN
351
Er hatte naher zu bezeichnen. befinden, ohne sie indessen sondern nicht gesehen, kannte diese ja selber die Handschrift Werke nur aus Zaccaria. Affo erwahnt schliesslich noch als Werk Durch des Taddeo da Parma eine Expositio Theoricae Planetarum. kennt er die HandschMuratori nicht durch eigene Einsichtnahme welche im Anschluss an ein Werk des Blasius rift der Ambrosiana, einen Auszug aus dem Kommentar von Parma aber Perspectiva Wir enthalt. des Taddeo da Parma aber die Theorica Planetarum kurz beschrieben. haben oben diesen Cod. I 90 Sup. der Ambrosiana von Affo aber Taddeo von Parma Die biographischen Mitteilungen nicht zu dem Schriftsind sonach sehr darftig und stimmen'zudem uns unter dem Namen des Taddeo da tum, das in Handschriften Parma aberliefert ist. Die einzig sicheren Daten finden sich in diesen Handschriften der Codices erwahnt selber. Wir haben sie bei der Beschreibung Das erste sichere und mussen sie hier nochmals zusammenstellen. Datum uber das Leben des Taddeo von Parma haben wir oben im zu Paris feststellen nationale Cod. lat. 15805 der Bibliotheque konnen: Explicit questio de elementis determinata per meThadeum Unide Parma Anno Domini MCCCXXI ad honorem et utilitatem studentium. versitatis scolarium Bononie et aliorum in philosophya im Iahre Taddeo da Parma hat diese Quaestio niedergeschrieben der Philosophie also der Artsitenfa1321 und zwar als Professor stimmt kultat an der Universitat Bologna. Mit dieser Zeitangabe des hi. Thomas von Aquin mit frater Thomas auch die Bezeichnung uberein. und biographische Notiz aber Die zweite sichere chronologische Handschrift Taddeo da Parma ist uns an Schlusse der Florentiner der Theorica seiner Erklarung planetarum begegnet : Explicit edita ab inclito Magistro Thadeo de expositio theorice planetarum 1318 anno Domini die 12 julii ad communem Parma et completum in scientia medicine. scolarium Bononie studentium utilitatem Taddeo da Parma hat demnach dieses Werk im Iahre 1318 also drei Iahre fruher als die Quaestio der Pariser Handschrift gleichfalls als Professor an der Universitat Bologna verf asst und zwar zum Nutzen Die Verbinder Medizin. und der Studierenden Gebrauch war damals keine seltene Gedung von Medizin und Philosophie bloss an Petrus im 13. Iahrhundert Man braucht pflogenheit. an Pietro d'Abano oder zu Beginn des 14. Iahrhunderts Hispanus an der Universitat Padua zu denken. Die Heimat unseres Taddeo vvar jedenfalls Parma, das um diese Zeit auch andere Gelehrte auf
sich
352
M. GRABMANN
dem Gebiete der Philosophie und Naturwissenschaft hervorgebracht hat. Magister Blasius von Parma ist als Verfasser eines Kommentars zur aristotelischen und von astronomischen Schriften Physik x. Cod. lat. 16682 der Bibliotheque bekannt nationale zu Paris enthalt fol. ir-16v unter dem Titel Theorica temptativa von einem Zacharias von Parma ein Werk iiber Rhetorik. Hieran reiht sich von demselben Verfasser (fol. 17r-20v) eine Schrift uber Zeit und Beweist : Explicit abbreviatio de gung, die gegen Averroes gerichtet tempore et motu contra Averroym editaa magistro Zacharia in urbe oriundo de Parma. Zacharias von Parma ist demnach zum Unterschied von seinem Landsmann Taddeo da Parma ein Gegner des Averroes. Ueber den Studiengang unseres Scholastikers besitzen wir keine Nachrichten. Es ist nicht unwahrscheinlich, dass er in sich den Einflassen des AverroisParis, wo auch Meister Eckhart mus nicht entziehen konnte, seine Studien an der Artistenfakultat von Siger von Brabant gemacht hat und dort von der machtigen erfasst wurde. In Denifles Chartularium ausgehenden Richtung findet sich allerdings der Name des Thaddaeus de Parma nicht. Die Notizen sind nur die in den beiden einzig sicheren biographischen Handschriften wornach genannten angebrachten Bemerkungen, Taddeo von Parma in den Iahren 1318 und 1321 als Professor an der Universitat So tritt uns noch zu Lebzeiten Bologna erscheint. der in seinem Paradiso Dantes, (X, 133-138) Siger von Brabant, den grossen Theologen in der Himmelsherrlichkeit an die Seite gestellt hat 2, Taddeo da Parma als der zeitlich fruheste unter den italienischen des Averroisaberzeugten Anhangern und Verteidigern mus uns entgegen, da der Standpunkt des Pietro d'Abano hier nicht geklart ist. Zugleich erscheint die Universitat Bologna als Statte dieser geistigen Bewegung. Vielleicht werden noch weitere Funde Lichtin diese Fruhzeit des italienischen Averroismus bringen. Martin GRABMANN Professoran der UniversitatMilnchen. 1. Vgl. M. GRABMANN, MittelalterttchelatelnischeArlstoteleslXbersetzungen und Aristoteles in Handschriften Kommentare spanischerBibliotheken.Sitzungsberichte derBayerischenAkademie der Wissenschaften.PhilosophischphilologischeKlasseMunchen,1928,106. 2. Der Taddeo, den Dante Paradiso XII, 83 zugleichmit dem Ostiense,dem beruhmten Kanonisten Heinrich von Segusiadem spateren Kardinalbischofvon Ostia (-1-1271)nennt, wird schonaus chronologischenGriindenmit unsermTaddeoda Parma nicht identisch sein. Mansiehtdarin gewbhnlichdenberuhmtenliterarischsehrfruchtbarenArztTaddeod'Alderotto, der 1295als Professorgleichfallsder UniversitatBolognagestorbenist. K. VossLERD/eGottlicheKomodieHeidelberg,1925,I2,282Anm. 2 bemerkt,dass man in diesemTaddeo wohl eher den bolognesischenRechtsgelehrtenPepoli als den Arzt D'Alderottozu erblickenhat.
FRANGISCUS AN INQUISITOR AND HIS
TREATISE MAGIC
OR
FLOMNTINDS,
AND
OF
THE
FIFTEENTH
ON ASTROLOGY POPULAR
PADUANUS,
AND
CENTURY, DIVINATION,
SUPERSTITION.
now well nigh forgotten, but of We shall discuss an author considerable learning and repute in his own day, and whose works and of religious were listed in some of the old histories of literature Of the treatise Orders. by him which we shall examine in some but detail the past notices of its author specify no manuscript, of Munich : CLJVl there is one in existence at the Staatsbibliothek It opens with the following illuminated Titulus which 23593. " Fratris francisci florentini : in the six lines manuscript occupies ad universos et autem paduani ex ordine Minorum cognomento de quorundam astrolor heretice Inquisitores pravitatis singulos iudiciis et de incantatoribus et pariter gorum parvipendendis " This : nullo modo ferendis. divinatoribus may be translated " The work of Brother Francis, surnamed of Florence or of Padua, to each and all of the Inquisitors of of the Order of Minorites, Predictions of the Undependable wicked Concerning heresy, and Diviand likewise concerning Enchanters certain Astrologers " this treatise Neither nor ners who are not to be tolerated. its author is mentioned by LEA in the chapter on magic and occult arts in the third volume of his History of the Inquisition of the HANSEN in his Zauberwahn, Middle Ages, 1888, or by Joseph im Mittelalter, und Hexenprozess 1900, though he lists Inquisition or describes a number of similar writings by other inquisitors of to notice is the more important the same period. Our treatise from the picture which since its attitude considerably diverges and Hansen and Lea have drawn of treatises by other inquisitors of the attitude to magic, divination, and occult of the Inquisition science in practice. On June 29, 1424 he man. Francis was a highly educated 23 Mandonnet.— T. II Melanges
354
LYNNTHORNDIKE
received the master's laurel at Perugia, and on October 10, 1439 was admitted to the College of Theologians at Florence, where in 1441 he became dean. According to Negri, he was born at Floand there took the religious habit of rence, when is not stated, the Franciscans in the convent of Santa Croce ; but received his other name, the Padtian, from having long lectured at the of Padua. He was praised for success both in letters University and the speculative sciences ; as a preacher, profound jurist, and man of singular moral probity theologian, ; and for both the style and substance of his writings. He enjoyed personal and literary associations with several successive popes, Nicholas V, Calixtus III, Pius II, Paul II, and Sixtus IV, who held him in His writings show that he also had relations with high esteem. the Medici family at Florence. He probably died about. 1480 \ Other writings, of Francis than that in which we are particuTo Braccius Martellus, a larly interested may be briefly listed. of Florence, he addressed a book of Christian Institutes patrician in forty chapters, and another on the excellence of man's condition. Of his Breviloquium de epidemia, addressed in 1456 to Piero de' Medici, there were manuscript formerly copies in both the Laurentian and Riccardian libraries of Florence, but the Laurentian text has long since disappeared, leaving only its wooden covers 2. Francis also wrote letters to Piero on the occasion of Cosimo's death in 1464, and to Nicholas V and Sixtus IV upon their accessions to the papal see. He furthermore delivered orations in the pontifical His treatise on St. Francis presence. of Assisi seems to have been delivered to the people of Verona in the form of eight lectures or sermons 3. Other works ascribed to him by Negri were : De divinis operibus, De lapsu hominis, Liber de insensata cura mortalium ad huius I itae amatores decern and Tractatus de flocci pendendo vulgo et proponens illusiones, contemnendis eius ineptiis et de quidditate fortune. The first three titles are obviously religious, but the last, despite its employment of the scholastic of term quidditas, smacks of the philosophy humanism. 1. For the facts in this paragraph see NEORI,Istoria degliscrittorifiorentini,1722,p. 207! Supplementumet castigatioad scriptorestrium ordinumS. Francisci,reviseded. of SBARALEA, 1908,I, 269 ; and the earlier bibliographerswhom they cite, such as MichaelPOCCIANTUS> CalalogusilluslriumscriptorumFlorentinorum;and Raphael BADIUS, Catalogusiheologorum universilatisFlorentinae. Fabricius and Chevalieradd nothing. 2. Seethe descriptionof Laurent.Plut. LXXIII, cod.30in BANDINI'S catalogue. 3. Tractatusde B.Franciscoad plebemVeronensem per octodies .-see Laurent.Plut. XXVI. cod. 19.
FRANCISCUS FLORENTINUS OR PADUANUS
355
our Munich manuscript is written in a humanist Similarly of Italian provenance, hand and is presumably perhaps an autoThe treatises do not, by Francis which it comprises graph. The order of their writing. however, occur in the chronological De quorundam iudiciis astrologorum parvipendendis occupies its first fifty sheets and, instead of being addressed to Nicholas V, as Negri stated, was written in the second year of the pontificate of Sixtus IV, i. e. in 1472 or 1473, as an allusion on folio 16 recto The author there refers to the recent prediction of an shows. that Sixtus would reign only eight months, whereas astrologer he is already in^the second year of his pontificate. Our treatise is immediately which neither [followed by another Negri nor a work addresed to Nicholas V in defense Sbaralea mentioned, of humanistic studies against some opponent|who had declared that St. Francis was hostile to learning 1. AfterJt comes a briefer tract to a friend who loved this present life more than he should 2, and three letters to Sixtus IV, the first congratulating him on his accession 3, the last penned before he became pope 4. The treatise which we propose to analyze opens 5 with the statement that the author, how readily unbelief having considered " or rather is or certain infidelity engendered by astrologers, rather falsilogers, and their like ", magi, diviners, enchanters, who ascribe to creatures what belongs to God alone, as inquisitor is about to discuss them and their errors and how we may take care not to be deceived thereby. The first third of the treatise deals with astrology and is very 1.This treatiseextendson to fol.90 versoof CLM23593.Its Titulus,Incipit,leadingrubrics, end onedecisivepassageare as follows:«ElusdemFratris Francisciad SanctissimumSummum PontificemNicolaumV de non negligendovel etiam abdicandostudiolitterarumtractatus. » KEst quidam B. P. sacerdotiotibi coniunctusclarissimiordinis...»; fol. 54r, « Prima obiurgantis seu detrahentisinsultameditatio»; fol. 56r, «Secundaipsiusobiurgatorislongeinsulsiorimpugnatio»;fol.59v,«Tertia obiurgantissophisticaet dolosaobiectio» ; fol. 64v,« Quarta obtrectatoristemerariaobiectio»; fol. 65v,« Perea igitursiccatholicedisputataliquidoclarere videtur almum confessoremChristifranciscumnullatenusdiceredebuisselitterarum studia negligendaesse aut quomodolibetrelinquenda»;ibid., «Responsioad eiusdememuli nostri obtrectatorissecundumobiectionem»; fol. 78r, «Tertia ad sequentemimpugnationemresponsio» ; fol. 80r, « Responsioad ultimameiusemuliimpugnationem.» 2. Ibid., fols. 91r-100v,« EiusdemFratris Francisci ad amicumquendam vite presentis plusquamexpediat amatorem.» 3. Ibid., fols. 101r-105v,« Fratris Francisco Florentini cognomentoautem Paduani ad sanctissimumpontificemex ordinemtnorumnuper assumptumSixtum Quartum congratulatoria epistolaincipitfeliciter». 4. Ibid.,M. 106v. 5. Ibid., fol. lr,«Tractatus incipit.Cogitantimihiquanta facilitateper inconsultamquidem incredulltatemveriusinftdelitatem...»;fol. 50v,«...ad instruendassimpliceshomlnummentes ne cum diabolopereant et imitatoribus eius sed deo serviant per infinita seculaseculorum Amen. Explicit deo gratias ».
356
LYNNTHORNDIKE
It has often been assumed that medieval astroilluminating. in hot water with the ecclesiastical authologers were frequently From a hasty rities and liable to persecution by the Inquisition. treatise it might be inferred that glance at the title of Francis's was the primary object of its attack, but a closer scruastrology of certain astrologers are tiny reveals that only the predictions criticized. Towards the great science of astrology itself, as it to the middle ages of whose Weltanschauung it was the appeared our inquisitor fundamental maintains a most respectful doctrine, and tactful attitude. This is again illustrated towards the close of the work when, after citing Augustine against the observance of days, such as the Egyptian days or the kalends of January, and of the courses of sun and moon, he hastens to add that this of days and hours V doesnot observance prohibit wise astrological " It is only to those astrologers who often inadvertently pervert " the Catholic faith " that he raises objection. Not because the science of the astrologers is not most true, " but because its pro-, fessors are sometimes trained and make mistakes 2. imperfectly " For no one can come to a knowledge of his Creator more accurately than by the aid and effects of the celestial bodies 3 ". Francis grants that it is useful to know the hour of death in advance in order to prepare for it. as he supposes *, He cites Hippocrates, of physicians, the primate that one should not employ a doctor who is unskilled in astrology. And in the treatise on air Hippocrates says that its diversities and variations come from the stars. Francis even cites the Greater Introduction of the Arabic astrologer, for the assertion that Noah kne wof the coming of Albumasar, the flood a hundred year sin advance by virtue of the astrological him by God 5. vouchsafed knowledge The theme of Noah's flood turns our author's thoughts to Peter " of Abano or Padua, who among astrologers was more than 1. CLM23593,fol. 38r-v. 2. Ibid., fol. lv,« Et quum astrologiinter ceterosnon mediocriterperitospotissimeilli sunt qui fidemcatholicaminadvertentersepepervertunt. Hocautemnon quia astrologorumscientia verissimanon sit, sed quia illam professipersepe non integriter disciplinatifalluntur, disserendumiudicavioportunequeindaganduman debeamusastrologorumiudiciisintendere et llorumpronosticatacrederes. 3. Ibid., fol.2r,« Nemoenimin conditoriscognitionemaccuratiusquam side supercelestium corporumope eorumque effectibusdeyenire potest». 4. The workon astrologicalmedicinefromwhichthe citationcomeswas incorrectlyascribed to Hippocratesin the medievalperiod,but our author can hardlybe blamedfor acceptingthis ascription,sincethe treatise had been translated into Latin by such learned men as William of Moerbekeand Peter of Abano. 5. Ibid., fol.' 2v.
357
OR PADUANUS FLORENTINUS FRANCISCUS "
At moderately expert and in the art of medicine was famous. this we are all attention because it has often been said that Peter «* died while undergoing trial by the Inquisition and escaped burning I have discussed at the stake only by this timely natural death. elsewhere the lack of evidence for this assertion and various indications to the contrary 1; let us see what our fifteenth century He informs us that Peter was suspected inquisitor has to add. of heresy and summoned before the papal court at Avignon because he had taught in his classes that the flood was the necessary outBut that he was finally absolved come of the influence of the stars. by all the council when he said that while the deluge was partly a matter of natural necessity, it was partly a matter of secret This would have occurred some time before divine dispensation. Peter's death, since Francis states that in memory of the affair and his acquital Peter edited a remarkable volume called Concilium. If by this Francis means the Conciliator, there would appear to be some confusion, since it has usually been dated in 1303, which as the year of writing in the text itself, whereas is mentioned the popes did not take up their residence at Avignon until 1308, of this passage by Sante Ferrari, however, without knowledge Francis, has already contended that the Conciliator contains an allusion to Peter's presence at the bedside of the dying Marquis of Este, Azzo VIII, in 1308, and so has accepted the statement of the Conciliator that in the Explicits of certain manuscripts in 13102. Francis continues' his account of it was completed : •" And so he asserted that the said deluge Peter's explanation had come under the dominion of certain stars, that is, from that But that it had inof Saturn and Jupiter. great conjunction and filled the whole world with creased in such vast quantity " divine a matter of he declared was dispensation. waters, That some such compromise between astrological theory and to the the scriptural narrative should have proved satisfactory of Peter's time, the early fourteenth century, religious authorities of the fifteenth, is perhaps not more and also to our inquisitor aback when than we should expect. But we are rather-taken of Peter's Francis goes on to speak in high terms of approval doctrine of the influence of the stars upon the progress of civili1. L. THORNDIKE, Science,1923,II, 938-947; and«RelaHistoryofMagicandExperimental tionsofthe InquisitiontoPeterofAbanoand Ceccod'Ascoli»,Speculum,I(1926),338-343. «Per la biografiae pergli scrittidiPietrod'Abanot, Atlidell'Accademia 2. Sante FERRARI, dei Lincei; Memoriedeltaclassediscienzemorale,XV(1918),629-727.
358
LYNNTHORNDIKE
zation and the history of religions, since it was classed among his errors by Symphori en Champier at the beginning of the sixBut let us quote what Francis has to say in teenth century. full. " For as he very beautifully taught his disciples, when about 1400 years had elapsed since the beginning of the world, a greatest conjunction of the two planets which are above the rest, Saturn and Jupiter, occurred in the first division of Aries, in which, since Saturn had assumed the lordship, the manners of men were wild, At that time agriculture was the chief savage, and uncivilized. but men did not then seek after delicious food or occupation, And from the rule of that planet after the conornate clothing. junction of those two planets, the earth, as has been said, was covered with a very great flood of waters. " Then after a thousand years those two superior planets met again in the beginning of Aries, and Jupiter assumed the lead the reign of law began with Saturn participating. Thereupon and first Judaism, whence men were serious, modest, and with high moral standards. " At length when Mars, which is the third planet, met them in the same spot and took control, the ardor of war began and exercise of arms. " Again they met, the sun assumed the lordship of the conjunction, and then the Egyptian religion arose, which, inasmuch as it is the mother and fountain of idolatry, bade that the militia of the sky and the stars be adored, whose chief is the sun. And 1 men became'' more vigilant with zeal for honors than at other times. " as I think, six hundred Afterwards, years having passed with Mercury before the Virgin birth, they were in conjunction which bestows science. Wherefore, just as it was characteristic of the sun to bestow liberality, magnificence, the science of government, and to make men more intense, so it was Mercury's function Whence our relito give knowledge of life but with austerity. gion arose and other disciplines, and men devoted themselves For at that time flourished those to the study of the sciences. supreme ^philosophers, Socrates, Plato, and Aristotle, and many poets, as in this millenium of years under" the^powerloffMercury men made^great strides in science. " But last now?after eight hundred years they were in conjunction, and Venus, that most voluptuous planet, took the lead-
FRANCISCUS FLORENTINUS OR PADUANUS
359
ership in the conjunction, and from this the sect of Mohammed prevailed, when each thought he ought to embrace pleasures, and men were further given over to most ornate vestments and every luxury. " Finally to be expected is the coming and final conjunction which is ascribed to the moon, not more than one hundred and in whose time, unless sixty years after this latest conjunction, the infallible order observed by the lord is passed over, will arise the rule of antichrist. " Wherefore from what we have just said no one of sane mind will deny that not merely the natures of the least and mediocre things but also the religions and condition of the whole world and the manners of men are ruled, changed, and established by the celestial bodies. And therefore we see the men of the present time become more ready and prone for every evil work, deficient in faith, most cold in celestial matters ; in things mundane, mean, and small, most fervent. On which account the skill of astrologers is to be highly esteemed which confers upon us inestimable 1 ". . and divine benefits goods 1. CLM23593,fols.3v-4v,«Nam ut perpulchresuosdiscipulosperdocuit,a mundiexordio cum fluxissentannifermemille quadringenti,coniunctiomaximaduorum planetarumqui ceterissuper sunt Saturn!et Iovisin primoArietisterminofacta est, in qua cum Saturnus sibi dominiumvendicassetmoreshominumsilvestreshorridi incompositique fuerunt terrarumquecultustunc maximeexercebanturnee proptereasuavescibosnee ornataindumenta tunc temporishominesquerjtabant,et ex ipsius etiam planete dominio post ipsorumque planetarumconvenctummaximoaquarumdlluvioterra ut preferturabsortaest. Indevero post annosmilleduo illi planetealtiorcsin initioArietisconveneruntet Iuppiter cumparticinationeSaturnisibi dominiumvendicavit.Minequidemlegescepissect judaicam primoindehominesgravesmodestimoribusqueoptimecompositifuerunt. Demumcumin eodemlococonvenissetMarsqui tertius planetaest et dominaretur,tunc ardorbellorumcepit turn armaexerceri. DeindeconveneruntSolquedominiumsuscepitconiunctionis tuncquelex egiptiacasurrexit que cumessetydolatriemateret origomilitiamceliet stellarumprecepitadoraricuiusprinceps est Sol. Tuncquehomineshonorisstudioplus ceteristemporibusvigilarunt. Posteaverout arbitrortransactisannissexcentisante Virginispartum coniunctisunt Mercurioquiscientiaminfluit,quaresicutSolisfueratliberalitatemmagnificentiam gubernandique influeredisciplinamet hominesintentissimosreddere,Ita et Mercuriifuit scientiamvite quoque asperitatemundelexnostrasurrexitceterarumdisciplinahominesnonplustunc sescientiarum studiistradiderunt. Etenimeo temporephilosophiillisummiSocratesPlatoAristotelesclaruerantet poetequampluresin hocannorummillenariosub Mercuriipotestatehominesmultum in scientiaprofuerunt. Postremumvero iam post annos octingentbsconiunctisunt Venusille voluptuosissimus planetaqui sibiin coniunctioneducatumassumpsit,et nineMacumettisectaprevaluitvoluptates tunc amplectandasunusquisqueputavit ornatissimisqueindumentiset omni luxurie proptereasunt hominesdediti. Tandetn expectandafutura est ultimaconiunctioque Lurieascribendafertur post annos nonultra centumet sexagintaa novissimaipsaconiunctione cuiustemporibusnisiinfallibilisa dominooueobservatusordo pretermittaturinsurgetAntichristlex. non modominimarum rerumet mediocrium naturasverum Quareex hiisqueita meminimus etiamtotius mundilegesstatus moresquehominuma celestibuscorporibusregi mutariatque firmarinemosanementisnegabit.Hincigiturhuiustemporishominesprocliviores et proniores
360
LYNNTHORND1KE
I do not know of any passage in the Conciliator which corresponds at all exactly to the exposition, which we have just heard but its general tenor and theory from Francis, with represent essential accuracy Peter's point of view as expressed in several passages of the Conciliator, Lucidator, and treatise on the movement of the eighth sphere 1. of Peter's Very different is our inquisitor's approving paraphrase of history from what the modern hisinterpretation astrological has given us to understand torian of the medieval inquisition would be its reception. Lea wrote of Peter's "Even doctrine, to religion manifested indifference in worse was his Averrhoistic that the conjunction of Saturn and Jupiter in the the statement head of "Aries, which occurs every 960 years, causes change in the monarchies and religions of the world, as appears in the advent Alexander the Great, of Moses, Nebuchadnezzar, and Christ, whose infidelity was even worse, than its Mahomet — a speculation " But our 2. inquisitor appears to see no suggestion chronology or religious indifference in Peter's relation of the of infidelity and religion to the conjunctions of the of civilization history had been attacked The theory of conjunctions planets. by Henry of Paris and Vienna, in a treatise of Hesse, the famous theologian written after 1373 3. But Cardinal Pierre D'Ailly, in shortly aware of some at least of the early fifteenth century, although in the main the against astrology, accepted Henry's arguments He had objected, doctrine of conjunctions. however, to the suggestion that the Christian religion was under the planet Mercury 4. reddi videmusad singulamala opera, deficientesin fide,frigidissimiin celestibus,in terrenis autemrebusvilibuset exiguisferventissimi.Quamobremastrologorumperitia niagnipendenda est que nobis inextimabiliabona divinaqueconfertbeneficiao. 1. I have summarizedthese passagesin my History oj Magic and ExperimentalScience,II 895-898,but may add a specificcitation of the Tractatusmotusoctavespere:Distinctioquarta, capitulum1, fol. 81v in Canon.Misc.190at the Bodleianlibrary. 2. H. C. LEA,A Historyof the Inquisitionof the Middle Ages,III, 440. The passageto which Lea refersoccursin the Conciliator,DifferentiaIX, in the courseof the paragraph opening, «Propter tertium...» 3. I haveexaminedthe treatisein a manuscriptof the Laurentianlibrary,Florence,Ashburnham 210, fol. 71, « Incipit tractatus magistri Henricide Hassia per eundum Parisiuscontra eos qui ex coniunctionibusplanetarumquas magnasvocant magnoseffectuspredicereconati sunt» ; and in a manucriptof the British Museum,Sloane2156,15th century, fols.209-223v. This last I erroneouslyascribedto NicolasOresmein my HistoryofMagic and Experimental Science,II, 970. OtherMSSare : at Paris, BibliothequeNationale,LatinMS 16401,late 14th century, fols. 28-47,«Explicittractatus contraconiunctionistasde eventibtisfuturorumeditus a venerabilemagistro Henricode Hassia» ; at Erfurt, Amplon.Quarto 298, item 8; and at Vienna, Latin MS4613, item 6. 4. See his treatise, ConcerningLaws and Sectsagainst SuperstitiousAstronomers,written December 24, 1410.
OR PADUANUS FLORENTINUS FRANCISCUS
361
On the other hand, Cardinal D'Ailly had insisted that the nativities of Christ andt he Virgin Mary, in so far as they were natural could not be freed from the laws of nature and human beings, control of the stars x, whereas our Francis asserts that astrologers exceed the limits of their science in discussing the star which led the Magi of the east to the cradle of the Christ child 2. This, or constellation, but a he holds, was no ordinary star, planet, new creation in the air 3. It was with this matter that the error of for which he was convicted of Cecco d'Ascoli was associated, burned to of Florence and deservedly heresy by the Inquisitor death. For he taught in his classes and set forth in a book that of the human race, the Son of God, Christ Jesus, the redeemer of the star from under the constellation was born or conceived the east which led the Magi, and that of necessity from the influence of that star he led the life of a poor man, lying in the manger with the ox and ass, and suffered all that he did down to his death. under the influence And that the said kings came to Jerusalem " and execrable of that same star. What, pray, more profane than to say that could that heretic have put forth or imagined the Creator of all thus took on human form for us from the influHis bodies and did not voluntarily'fsuffer ence of the heavenly * " ? and crucifixion passion evidence not only furnishes Francis Thus against negative of Peter of Abano by the Inquisition any trial or condemnation to the just before his death, but adds his positive contribution was which have been offered why Cecco d'Ascoli explanations burned at the stake 5. in this connection We wonder whether his statements may have Verbum5, but alsoelsewherein his works. 1. Especiallyin the Vigintiloquium, 2. CLM23593,fol. 5r. 3. Ibid., fol. 13r. 4. Ibid., fol. 12r-v,«In parem Franciscuseschulanusetiam erroremprolapsusest ob quern ab Inquisitorehereticepravitatis florentinotali deheresiconvictusmeritocrematnsest. Asserverat quidempravelegenssuisin scoliset docuerattractatumque edideratquod dei filiuschristus yehsus humani generisredemptor sub constellationestelle ab oriente magosregesperducentisnatus fuerat sive conceptusac necessarioipsius stelleinfluxupauperemvitam duxit in presepioquidem(?) iacuitboviet asinosociatus. Quid plus (?) certeeadempertinaci temeritate addiditquod adversaac molestacunctaque perpessusest adusquemorteminclusiveeadem necessitatesustinuit sicut prefati regesex eodeminfluxusiderisyerosolimamveneruntregem querefatesiudeorumchristumnuperimenatum eis per ipsumsidusdemonstratumcumastrorum arte pollerent quemadmodumLeo papa testis est. Quid itaque profanius aut execrabilius hereticusiste proferrevaluissetaut confingerepotuissetquam dicereconditoremomniumita ex influxucelestiumcorporumpro nobishumanatumet nonex voluntate passumatque crucifixum?...» 5. See my Historyof Magic and ExperimentalScience,II, 948-968; and article in Speculum, 1 (1926),338-343.
362
LYNNTHORNDIKE
any special value as possibly based on records of the Inquisition to which he would naturally have access, or whether he is simply other written accounts, oral tradition, and local gossip. repeating What he says of the heresy of Cecco seems largely identical with Villani's account, and he later tells a story about Peter of Abano of Alexander which is merely a repetition of the old anecdote and Nectanebus did not mean to have and which he probably taken seriously 1. A client asked the astrologer what length of life the stars alloted to Peter himself. On being told a longlife, he drew his sword and gave Peter a great scare by pretending that he was about to kill him, thus supposedly him a teaching of his art and the freedom wholesome lesson as to the uncertainty of the human will 2. It seems clear that to our author's mind the heresy of Cecco the star of the Magi with an asconsisted not merely in identifying but in denying even to Christ the exercise trological constellation, of free will. Although Francis quotes Augustine, Gregory, Ambrose in the Hexaemeronand his chief contentions anent astroLactantius, logy are the~>e. Freedom of the will must not be destroyed, or man will not be man 3. More than once Francis repeats the dictum of that Ptolemy that the wise man rules the stars, thus recognizing freedom of human action. His se cond itself admits astrology of that discipline must keep in mind point is that the professors that nature can accomplish i. nothing against the lord of nature «" For granted that the stars have virtue and the greatest power over inferior bodies, yet they have received the influence which 5 ". they exercise limited by the lord of nature Theologians by no means despise astrology, but they think it fallible, not from in the art itself, but because its practitioners any defect inherent are sometimes 6. As Francis says later in speaking of mistaken some future events, such as eclipses, other forms of divination, 1. Since he introduces it with the remark (fol. 14v), « In argumentumpredictorum volo advertamus ad nonnullas veterum facetias vel ineptias». 2. CLM23593,fol. 15r, «sicquePetrus astrologuscognovitastrologiamsibi nee prodesse». 3. Ibid., fol. llr. 4. Ibid., fol. lOr, « Itaque usque modo sic deducta volo sufficianttarn pro comendatione astrologiequam pro evacuationeeorumque non rccte ac digestesentiuntur ab cis. Reminis. cantur igitur ipsius disciplineprofessoresquod non potest natura contra nature dominums. 5. Ibid., fol. lOv, « Esto namquequod astra virtutem et vim maximamsuperinferioracorpora habeant, limitatam tamen qua pollent influentiama dominonature susceperunt». 6. Ibid., lOr," Nuncverosecundumtheologorumscolamloquendumrestat, qui quamquam astrologiamminimedespiciantfallibilemtamen ideo affirmantnon quia ex se iacturam ullam sapiat sed quia nonnumquamfalluntur eius sequaces».
FRANCISCUS FLORENTINUS OR PADUANUS
363
with certainty may be predicted ; others, such as the weather while contingent events only God can foresee 1. conjecturally; For one of the four things which God reserves to Himself is the events 2. knowledge of all future contingent Towards other forms of divination than astrology our inquisitor " is unfavorable. Oh, how greatly to be derided are those who of the magicians seek to predict length or brevity by deception of life from looking at the fingernails... or the lines in the hand 3! " " human " Divination if of a matter is prohibiby lots, inquisition ted at all times and everywhere, and is execrable *. We have and other already touched on Francis's hostility towards Egyptian such lucky or unlucky days. Francis adopts the usual orthodox Concerning magic (magia) of detheological position that it is identical with the invocation mons 5. He also follows the traditional view as to the vast powers These impure spirits are able to work such possessed by demons. seeming miracles because they have known every faculty of nature from the beginning, and so can enable to operate enchanters without delay what medical men can effect only with difficulty and, in process of time 6. Hence magicians sometimes perform cures which the most skilful physicians cannot equal, and old-wives are preferred by the populace to the most famous doctors 7. Moreover, the demons are crafty and deceitful, sending diseases in order to be able to cure them subsequently, and taking care to inflict as they are able to cure 8. If human only such complaints artists are able to paint lifelike figures, how much more are demons able to simulate and feign bodies9?Hence the apparitions by which the saints 10. As Augustine hass hown, they have striven tooutwit 1. /Md.,fol.46r-v. 2. Ibid., fol. 17r, «Quattuor namque ut theologisplacetsibi deus reservat, videlicetimpii iustificationem,rerum creationem,cognitionemomniumfuturorum contingentium,sueque glorieIargitionem". 3. JMrf.,fol33r. 4. Francisdistinguisheddifferentvarietesof lots as follows: fol. 45r-v,«Verumtamennotandum est quod sortium quedamsunt terrene possessionisalteredivinepredestinationis,relique vero humane inquisitionis.Harumscilicethumane inquisitionissortium quedamest divisoria, quedam consultoriaet quedam divinatoria et ista est omni tempore et loco prohibita et execrabilis». 5. Ibid., fol. 18r,«Ampliusut de Magisa magiaquidemdictisquod idem sonat quam demonum invocatio». 6. This point ismadethriceat fols.21v, 23r,43r. 7. .Ibid., fol. 23v. 8. /6M.,ffol24r. 9. ;Wtf.,foI.41r. 10. Ibid., fol. 42r.
364
LYNNTHORNDIKE
it was not really Samuel but ademon in his guise that the witch of deto Saul x. The demons can furthermore Endor made appear dreams 2. There follow the and influence ceive the imagination of the demons, ability to divine the future familiar explanations such as their long life and experience 3. Indeed, the whole disand the nature of demons by our aucussion of magic, divination, thor is such as may be found in Augustine, William of Auvergne, the thirteenth century bishop of Paris, and various other authors. more startling, Somewhat though by no means unprecedented, is the position which Francis twice assumes that it is lawful to study magic if one does not practice it, and that it is. even lawful to practice it to the extent of prevailing against the demons and One of the passages to this effect has been curing their victims. crossed out in the Munich manuscript, by some disaapparently proving reader 4, while the other passage has been left untouched 6. In it Francis further argues at length with citation of authorities whether it be of good or bad things. that science is permissible, are followed These passages by two others in which Francis are evil and consurprises us by holding that not all incantations In the first passage he states that a careful nected with demons. since some are distinction must be made between incantations, without offense to God simple ones invented for human advantage Such are to or dependence on demons or deception by enchanters. be judged licit and proper, provided they are employed with faith of times, places,!fand in God and without admixture prohibited ceremonies, in which the common people believe divine power is adds that the remedies instituted But Francis further involved. by the church against the works of demons are sufficient for us, 1. Ibid., fol. 41v. 2. Ibid., fol. ter-v. 3. Ibid., fol. 47r. 4. Ibid.,foh. 38v-39r.«The passage,throu li whicha line has been drawn, readsasfollows: 'fltidem neque prohibemurmagicasartes disceread hoc solumut sciamus,non tamen operemur.nisi quantum honestismodiset non prohibitisnitamur adversusdemonesprevalereet ab eis ofensoscurare, eo semper salvo quod per te incantationesoppositasnullatenus contingat divinam offenderemaiestatem atque cuiusvishominissalutiobiicerequemadmodumplurimi deo adherenteslesishominibusobsequi curavcrunt. Nam Aurelius Augustinusinter ceteros quandoque didicit magicas artes non tamen opere(?) institit eis sedsolum ubi intellexit honestaet deo grata atquehominibuscomodain operamdareut prefertur ". 5. Ofthe secondpassage,which beginson fol. 48r, we may quote a portion fromfol. 49r : " Deniqueoportunumnecessariumquevidetur scireet investigarequibus modisa demonedecipianturet Hludanturhominesquod maximeper disciplinamsepedicte magiceartis discipotest sicquenoscereremediaadversuseundemut per oppositaresisterediligenteret accuratevaleamusfalaciisdoliset deceptionibuseius. Demumpossimusetiam deceptosab eoilluminareet offensosquovis modoliberare egrosqueatque vexatosubi sine offensadei fieri possit sanare, si quo pacto demonunnullumintervenirecontingatpresidium".
FRANCISCUS FLORENTINTJS OR PADUANUS
365
of the Lord's Prayer, sign of the cross, such as the interposition or name of Jesus x. In the second passage the emphasis is different. Here it is asserted of that if some incantations are found free from any admixture demons or other superstition, invoking they are none the less the prohibited generally by the church except those employing Lord's Prayer, sign of the cross, name of Jesus, and invocation of the most holy Trinity. Not that there is anything intrinsically wrong with the others, but lest by their use simple minds take occasion of falling into idolatry 2. Thus one reason why Francis does not disapprove of all incantations is because he extends that But he word to cover certain uses of divine names and prayers. further recognizes a third type of incantations which are not diabolical or intrinsically harmful, and he appears anxious that other should not regard the employment of this third variety inquisitors He would probably as evidence of magic or heresy. discourage by a light penance any uneducated layman whom he found tambut Would have little objection to pering with such incantations, their use in medicine by a properly qualified doctor. While Francis regarded this third type of incantation as innocuous per se, he could not consistently have had much faith in its he had denied any peculiar efficacy, since earlier in the treatise virtue to particular words and letters except those employed in the sacraments of the church. He mentions, however, that the magicians and sorcerers pretend that there is great virtue in the words of their incantations and lead simple-minded persons to think Franthat there is some divine power in words 3. On the otherhand, cis assents to the doctrine, universally accepted in the middle ages, that there is great virtue divinely implanted in gems 4, and he held the theory, equally widespread then, of occult presumably in natural objects. For in one place, virtue variously disseminated in defining a miracle, he explains that many cures worked by to simple men, to whom the doctors would seem miraculous occult virtue of herbs precious, stones, and other like substances 1. /6M.,fol.39r-v. 2. Ibid., fol 50r-v, «Si que vero alias invente fuerint nonnulleincantationesquibus nulla sit admixta demonuminvocatioaut quevis superstitiosadeprecatio,universaliterab ecclesia sunt prohibiteexceptisillisque mediodominiceorationissimboligloriosinominisyeshuatque invocationisdivinissimetrinitatis, nonquidemabstinereab eis debemuseo quod de sehabeantur indevotevelquomodolibetinlicitesedtantum per accidensne opere earum mentessimplicium... s etc. 3. Ibid., fol. 24r-v. 4. Ibid., fol. 24v, « Needubium debetalicuifalsumvevideri quin sua sit virtus ingensdivinitus insita gemmis.»Thesentenceis almostidenticalwith a linein the Lapidaryof Marbod.
366
LYNNTHORNDIKE
is unknown, but to medical men and astrologers is most manifest \ If our inquisitor is lenient towards astrology, the mere study of in medical practice, magic, and the use of harmless incantations he is much stricter in the matter of popular superstition and obser" vances. For example, he regards celebrations as a birthday detestable because educated men error, and the more reprehensible have fallen into it". Holy Church wishes no natal days of men to be celebrated except of those born without original sin such as Christ, His mother, Jeremias, John the Baptist. Instead of our own birthwhen we may with propriety days we should celebrate Christmas, light yule fires and exchange gifts 2. Francis classes as an execrable invention of the devil the writing sacred woids on the host and of it thrice 3- He censures the practice having the sick partake of blowing on diseased at sunspots or members on Thursday rise from a fasting stomach with the thread of a virgin girl or cotton wool or the skin of an unborn animal, accompanied with words of incantations from 4. He condems those sufferers epilepsy who dance all day long on S. Bartholomew's day in the hope that this will free them from their disease for the remainder of the year. themselves Instead, he says, some have so exhausted that they have died and gone to hell instantly 5. Another superstition is that herbs collected on the eve of the nativity of St. John the Baptist possess special virtue 6. Who can enumerate all the po7 ? Then there is pular auguries from meetings of certain animals the custom of repeating an incantation to cure toothache and at the same instant fixing a sword in the earth 8. But such practices our inquisitor to sorcerers ascribes and old-wives always to medical never men or astro(magi, malefici, muliercule), logers. The popular with superstitions just listed may be associated But Francis also opposes the superstitious magic. exaggeration of Christian rites. He regrets that sometimes even learned men 1. Ibid., fol. 21v, «...sicuti est interdumsanitatum remediaegrotisexiberemulta que licet videanturmiraculosismodisfieri, Idtantum apparensest non tamen existenspro eo quod virtute quorundamolerumpretiosorumlapidum aut aliarumsimiliumrerum quarum occultissima virtus licet simplicibushominibus sit ignota, medicis tamen et astrologis manifests est». 2. The argument against birthday celebrationsextends from' fol. 13r to 14r. 3. Ibid., fol. 22v. 4. Ibid., fols.22v-23r. 5. Ibid., fol 26r. 6. Ibid., fol 34v. 7. Idem. 8. Ibid., fol. 35r.
FRANCISCUS FLORENTINES OR PADUANUS
36?
and the clergy sanction such customs as on the day of St Agatha the Mentem sanctam, through the streets Virgin singing the antiphony, and squares and writing it on candles ; or a similar procession on the of the Virgin ; or the making a cross of olive feast of the Purification boughs on Good Friday and offering to the cross a penny which is afterwards carried as a charm ; or the offering twelve candles on twelve successive days to the twelve apostles as a means of gaining one's wish. Others think that if they repeat daily certain verses to S. Bernard, ascribed \ Others they will not die unabsolved imagine that by having a thousand masses said they can escape the demons and future punishment, or that by special masses they can desired graces. Others think that eggs laid on acquire certain Ascension a peculiar virtue 2. These and similar Day possess superstitions, although they may sometimes be helpful accidentally or by their psychological effect, must not be thought to bring the benefits sought as a matter of course, since this would be ridiculous and would be wholly denied by those trained in law 8. Referring to the use made by sorcerers of what they pretend to be milk of the Virgin preserved in bottles, Francis states that none can be found except by a miracle, and that the blood shed by Christ on believed by some to be still in existence in the cross is ridiculously various places, while others sell bones under the pretense that they are relics of certain saints *. But Francis credits the special virtue of holy places 5. 1. The referenceis perhaps to certain versesfrom the Psalter, seven or eight in number. In a manuscript at the British Museum,Harleian 1845,fol. 15r, seven such verses are given with the followingexplanatoryrubric prefixedto them : - Legitur in vitaS. BernardiAbbatis Clarevallis,quod Demonsibi semel apparuit dicensse scire octo versus in psalterioquosqui cotidiediceret tanti meriti acquireretac si totum Psalterium Daviticumdecantassct.Et cum BeatusBernardus,instarct ut sibieosdemversusostenderet,illevero hoc facererecusaret.Tunc Beatus Bernardus,Scio, inquit, quidfaciam, nam quotidielegam totum Psalterium, deinceps sicquepredictosversus non obniittam. Quod cumaudissctDemon,ne tantum bonum faceret, potius sibihos versusostenderet».The manuscript alsogives at fol. 15van « Oratio dicenda post hosversus». 2. The popularsuperstitionsthus far listed occurin CLM23593at fols. 29r-30r. 3. Ibid., fol. 30r, «Que et similes superstitiose obsecrationes,quamvis utiles nonnumquam essevaleant, non tamen licet determinate credere postulata beneficia inde rccipere pensatasque advenire sequelas, cum sit hoc ridiculosumet a peritis iuris omnino reiciendum ». 4. Ibid., fol. 33r-v, «Ut est insuper a maleficisfatua credulitatein ampullisreciperelac genitricis chrysti confictum quod non est reperire nisi miraculo nobis concessumprout in oppido montis Varchi esse vulgatur, quod et de sanguinechristi in cruce perfuso ridiculose ab hominibuscreditum diversisin locis. Que omnino ridicuiosasunt pro eo quod virgo ipsa ubere de celopleno lactavit filiumfidem(eidem?)ad necessitatemtantummododesuperministrato, nee redemptorisnostri sanguinemsuperfuissea multis doctisviriscreditur vel asseritur cum deus et natura ut philosophoplacuit nihil agant frustra. Venduntitidem locoet nomine sanctorumquorundamossadefunctorumsimplicibushominibusexistimantibussacra esse» 5. Ibid., fols. 27r-28r.
368
LYNNTHORNDIKE
The witchcraft delusion was well under way by the time our treatise was written (1472-1473). The very next year Henry Instibecame inquisitor, one of the authors of the Malleus maleficaram, tor in Upper Germany. We might therefore expect any work by an on magic, divination, and popular superstitions to be inquisitor full of allusions to witches and their sabbats. But our author hardly mentions such matters, his closest approach to doing so being in two anecdotes which he tells. One concerns a man who had a him that he would not die so long as it reletter which assured mained in his possession. Falling very ill, he consulted a priest but would not let go his letter for fear lest he die, although the priest refused to absolve him unless he gave it up. The result was that he died unshriven as the devil had designed 1. The other story tells how the inquisitor at Florence discovered that an old-wife of A man who had lost the diocese of Lucca was a follower of Satan. a large sum of money tried to recover it by consulting this enchantress (incantatrix) and was told to return for his answer the next Curious as to what procedure she would adopt to discover the day. theft or loss, he hid near her house and saw her gaze at the stars and invoke a demon to tell her what had become of the lost money. The demon answered her that the truth was that it had fallen into the garbage and been eaten by the pig, but that he wished her to tell her consultant that his wife had given it to the priest who had committed The eavesdropper turned thereupon adultery with her. to the inquisitor talebearer who killed the pig and sure enough " found the lost money. to punish the magnitude of Wherefore was handed over by the same inquisitor the crime the enchantress to the flames 2 ". This story, told to discourage men from consulting soothsayers, is indeed rather discreditable to the Inquisiton, which is represented by one of its own members as accepting what seems questionable evidence, since the informer may have known that the pig had eaten the money or have fed it to the animal himself, and have concocted a plot against the woman out of malice. But inasmuch as this tale and the passage concerning the fate of Cecco d'Ascoli are the only cases where Francis mentions burning at the stake with be cannot be regarded as manifesting the spirit of perseapproval, 1. Ibid., fols. 31r-32r. 2. Ibid., fols. 19r-20r,concluding,«Quare ad puniendamscelerismagnitudinemincantatrix mulierab ipsoinquisitoreigni tradita est». It willbe noted that even another inquisitordoer not bother to state exactly that she was handed over to the seculararm to be burned, but places the responsibilitydirectlyupon his fellowinquisitor.
FRANCI3CUS OR PADUANUS FLORENTINUS
369
to any such degree as histocution or the passion for witch-hunting and of witchcraft have given us to underrians of the Inquisition stand was the case with the typical inquisitor. And the fact that in the year 1472-1473 an inquisitor, of all persons, could treat at divination, length of astrology, magic, and popular superstition and the conception with scarcely a passing reference to witchcraft of the witch as given by Hansen, suggests that in the broad field in the fifteenth the of occult science and superstition century witchcraft delusion did not occupy so prominent a place as some would assign it. his The noteworthy thing about our inquisitor is that throughout treatise he makes no criticism of men of learning or of what we may term the magic of the learned, that is, occult science. Apparently of moderation and not some inquisitors, at least, were men but with a deep respect for learning in merely learned themselves general. If there is any criticism to be made of our author, it is of astrology and some other forms of that he is a bit too tolerant occult science, but these of course were generally accepted in his time. For learning he has the utmost respect and no suspicion ; or science he is ready to make every allowance. His attack is and diabolical directed practices. popular superstitions against and to preserve them His concern is to keep simple men straight, from magi, maleftci, and diviners. Even in the case of such persons and monitory rather than minaand practices his tone is hortatory tory K For some pages he rather pleads with them against such or seems to entertain than threatens observances penalties any real hope of putting a stop to these superstitions and forbidden arts 2. LYNN THORNDIKB. :-;Columbia University, New York. 1. Ibid., fo!. 40v. " Sinant ergo magi..." etc. 2. Ibid., fo!. 35r ct seq.
Mandonnet.—T. II. Melanges
ZUR
IEBENSGESCHICHTE
NIKOLAUS
VON
DES
SCHONBERG
KARDIMLS
0.
P.
Im Vorraum vor der Zelle Savonarolas zu San Marco in Florenz steht seit einigen Jahren ein dreieckiges, mit einem Fresko geziertes Stuck Mauerwerk. Das Fresko stellt Christus und die Emmausjunger dar *. Fruher befand es sich in einem Zwickel iiber dem Eingang zum kleinen Refektorium unweit Fra Angelicos bertihmter Darstel2 begriisst wird. lung Christi, der als Gast von Dominikanern den Heiland mit Dem Fresko, in dem uns Fra Bartolommeo den Emmausjungern zeigt, misst Andre Perate geringen Wert bei, mit kiihlen Worten meint abtun wie er iiberhaupt Fra Bartolommeo schon anders geurzu konnen 3. Da hat doch Jakob Burckhardt « Christeilt, wenn er diese « einfach schone Lunette » hervorhebt: tus auf dem Weg nach Emmaus mit den beiden Wanderern, in denen er (Fra Bartolommeo) Ordensgenossen portratierte (1508) » *. Vollends ein Vincenzo Marchese, bei dem zum Kunstverstandnis noch der Affekt klosterlichen hinzutritt, bedauert, Familiengeistes dass dieses Werk des Porta trotz dem giinstigen Standort von den und Kiinstlern so unbeachtet Schriftstellern bleibe. Bevor man an das Studium oder die Besprechung anderer Gemalde Bartolommeos sich heranmache, sollte man an die Betrachtung dieses Werkes hatte doch gehen 5. Schon wegen der Technik. Fra Bartolommeo eine so grosse Bedeutung fur die technische Seite 6 der Malerei ! 1. Phot. Alinerin. 4266. Vgl. G. VASARI, Opere.Florenz, 1880, IV, 197. H. VONDER della Fra Bartolommeo. Leipzig,1922,1, 143.L. FERRETTI OP, Fra Bartolommeo GABELENTZ, Porta nel quarto centenariodalla sua morte.Firenze, 1917, 15. I. SCHNITZER, Savonarola. Munchen,1924,340. MunchenGladbach,1927,138, 2. I. STRUNK OP, Fra Angellcoaus demDominikanerorden. 142. 3. InHistoiredeVartpublleesousladirectiondeA.MICHEL. Paris, 1909,IV, 1, p. 379s. 4. Cicerone10.Leipzig,1910,828. 3Genova,1869,II, 55. 5 Memoriedelptu tnsignipiitori,scultorie architetttdomentcani 6. Vgl.A. KUHN,0 S B., AllgemetneKunstgeschtchte: Malerei1. Einsiedeln,1909,528f. A. SPRINGER, Handbuchder Kunstgeschichte\Leipzig,1904,III, 188fl.
372
A. WALZ,0. P.
Er hat
in unserem Fresko einen «saggio di stile lionardesco » geboten, den er iibrigens auch sonst hie und da anklingen liess \ Und die Probe seines Konnens hat der Frate glanzend geliefert. Dass er sich gerade zur Zeit, da Leonardo noch in Florenz weilte, an seine Aufgabe gemacht hat, erschliessen wir aus der Tatsache, dass — laut dem Zeugnis Vasaris 2 — auf dem Fresko Nikolaus von Schonberg abgebildet wird, freilich in historischem Gewand, Im selben Jahre 1506, in dem Leonardo •nicht im Ordenshabit. Florenz verliess 3, war aber Schonberg zu San Konventsprior Marco geworden als Nachfolger des Sante Pagnini. Die Zuge dieses letzteren sehen wir offenbar im Kopfe des andern Emmausjungers und iiberliefert. In diesem Fresko auf unserem Bilde festgehalten — schreibt Marchese * — tritt die Manier des Vinci so klar zu dieses Grossmeisters der Kunst so Tage und ist die Nachahmung Leonardos Hand habe trefflich, dass man versucht ist anzunehmen, jene drei schonen Gestalten gezeichnet und gemalt. Das Fresko enthalt neben den religiosen und asthetischen Werten die Fra Bartolommeo in seiner Sprache liebe schone Erinnerungen, Formen hat. Ein kleiner malerischer Kommentar niedergelegt zum Bilde wird uns das verdeutlichen. In der Zeit, da Porta dem Stift und Pinsel entsagt hatte, wird haben es ihm doch oft in der Seele und in den Fingern gebrannt nach Formen, Zeichnung und Farbe. Sante Pagnini gegeniiber war in mehr als einer Hinsicht verpflichtet. Sante hat Fra Bartolommeo ins Kloster um die Regelung von sich beim Eintritt Bartolommeos bemiiht und auf seinen Rat hin nahm dessen Familienausgleichen « die kiinstlerische im Lichte der Religion Bartolommeo Tatigkeit seine wieder auf » 5. Durch Sante Pagnini feierte Fra Bartolommeo zu erneuter kiinstlerischer In dankbarer Auferstehung Sendung. seinen vaterlichen Freund ganz Gesinnung stellt Fra Bartolommeo nahe zum Heiland. Wir gewinnen Sympathie zu Padre Sante durch des religiosen Malers. Eine aus tiefem Innern das Kunstwerk Giite und eine abgeklarte, den Gelehrten von herauswachsende und Ruhe sprechen aus Santes Weltruf 6 zierende Bescheidenheit a. a. 0., 14. KUHN,a. a. 0. 528. E. FRANTZ, 1. MARCHESE, Memorie,55. Vgl. FERRETTI, ChristlicheMalerei.Freiburg,1894,II 674. a. a. 0., 57. 2. OpereIV 197.Vgl.MARCHESE, a. a. O., 656. 3. FRANTZ, 4. Memorie,55 a. a. O., 819f. a. a. 0.; 668.SCHNITZER, 5. FRANTZ, a. a.-0. 374, 926. QUETIF-ECHARD 6. SCHNITZER, OP, Scriptoresordints Praedicatorum. litterarlustheologiaecathoLutetiae Parisiorum,1719, I 114-118.H HURTER II, Nomenclator
DERKARDINAL NICOLASVONSCHONBERG, O. P.
373
Sein Leben war ein Leben mit Christus und Ziigen und Benehmen. fur Christi Kirche im Dienste kirchlicher Wissenschaft. Sein Sehnen des Erlosers teilhaftig zu werden. Sein Blick war, der Auferstehung haftet voll Beschaulichkeit auf dem Heiland, als erschlosse ihm der Schrift. dieser die Zeugnisse Auf seinem Fresko hat Fra Bartolommeo die sich folgenden die Sante Pagnini 1504/06 und Nikolaus von Priorate verkniipft, 1 zu San Marco innehatten. Schonberg 1506/07 nacheiriander. war ein ganz anderer Mensch als Pagnini. Und in Schonberg feinster Weise hat sich der Kiinstler der verschiedenen Eigenart zur Kontrastierung von Mienen und Haltung beider Charaktere und Farben der Figuren bedient. Nikolaus von Schonberg stand damals — wir setzen die Anfer2 tigung des Freskos ins Jahr 1506 — in frischesten Mann'esjahrcn. Ihn zeiclmet und malt Fra Bartolommeo als kraftig und mit einem Hellbraune nordlichen rotlicher Hautfarbe. oder, besser Einschlag 3 Haare rotlichblonde tragt Schonbergs energisches, gescheigesagt, Es eriibrigt sich, hier auf die naheren tes Haupt. personlichen Es Fra Bartolommeos und Schonbergs Beziehungen einzugehen. sei nur erwahnt, dass beide sowohl der am 11. August 1472 geborene Musensohn deutsche Adlige 4 als auch der 1475 geborene Florentiner Eindruck der PreBaccio della Porta 5 unter dem uberwaltigenden sich den Jungern des hi. Dominikus zu San Marco digt Savonarolas haben, jener im Jahr 1497,.dieser drei Jahre spater. angeschlossen im Jahr 1496 zu Prato aufhielt, wohin die Als sich Savonarola durch die Florentiner Pisaner Universitat seit kurzem verlegt worund Studenten zu den war, lud er « eines Tages die Professoren sich in den Speisesaal des Klosters S. Dominikus ein und hielt ihnen des Glaubens, der einen dreistiindigen die Herrlichkeit Vortragiiber selbst die bisherigen Gegner in einer Weise ergriff, dass sich manche und Olivier Arduino, florentinischer Doktoren bekehrten Domher.r, damals als erster Philosoph Italiens gefeiert, in die Worte ausgebrochen sein soil : « Meine Schuler und ihr andern alle, kommt, licae3. Oeniponte,1906, II 1515-1518.FRANTZ, a. a. O, 669. I. TAURISANO OP, / domenlcani in Lucca.Lucca,1914,109-111.AnalectaOP (I. VOSTE) XIII (1917/18),525.Did.de la Bible Paris 1908, IV 1949s. SCHNITZER, a. a. 0, 374,926. 1. MARCHESS, a. a. O, 57. 2. MARCHESE, a. a.O, 55-57.VONDERGABELENTZ, a. a. 0., 143: um 1506. BURCKHARDT, B.a. O.: 1508.FERRETTI, a. a. O., 36 : 1504(?) 3. VONDERGABELENTZ, a. a. 0,143. 4. SCHNITZER, Das Deutschtumin Rom,Berlin^Leipzig a. a. O., 1054,339 f. F. NOWACK, 1927,II 533 (>J<9.9. 1537). 5. VONDERGABELENTZ, a. a. 0. SCHNITZER, a. a. 0,818 ff.
374
A. WALZ,O. P.
lasst uns diesem Manne die Bucher nachtragen, denn selbst dessen sind wir kaum wiirdig !». Zu Fussen des Frate sass in Prato auch ein Student der Rechte aus Sachsen, Nikolaus von Schonberg, der Dietrich von Schonberg. Das Bild alteste Sohn des Landhofmeisters des gottenflammten und sein erschiitterndes Wort Propheten verliess den jungen Adeligen nicht mehr ; selbst in dem sinnberauschenden Getriebe der ewigen Stadt, wohin er von Prato zog, liess es ihm keine Ruhe. Als er nun im folgenden Jahre auf der von Rom nach Florenz kam, lenkte er seine Schritte Ruckkehr nach S. Marco und bat um das Ordenskleid, das er am 29. Oktober 1497 aus der Hand des Frate empfing. Als Novize erlebte er die furchtbaren mit, die sich bald darauf in S. Marco abEreignisse und mit der grausigen des Frate endeten. spielten Hinrichtung Gleichwohl trat er nicht aus, sondern legte am 31. Oktober 1498 die Gelubde ab. Bei seinen Mitbriidern beliebt und geschatzt, wurde er in jungen Jahren zum Prior von Lucca, Siena und S. Marco (1506 /7) erwahlt » x. wie sich Schonbergs Beruf und Zukunft Und es ist eigenartig, enthullt erweist. Tief hat der Blick des durch Fra Bartolommeo seines Priors erfasst. Der edelmiitige, Kiinstlers die Personlichkeit Mann blickt als Emmausjunger auf dem Fresko mit tatenfrische innigem Glauben den Heiland an und ergreift mit fester und doch so seiner Linken die rechte Hand Christi, ehrfurchtiger Bewegung er die andere Hand an den Wanderstab wahrend Jesu legt. Als hatte Fra Bartolommeo geahnt und andeuten wollen, dass die angeund die erprobte Tuchtigborenen Fahigkeiten diebekannteBildung erheben keit Schonberg zum Obern und sogar zum Kirchenfursten des Erlosers teilzunehmen. wiirden, um an der Hirtengewalt In der Tat stieg Nikolaus von Schonberg bald zu den hohen Aemtern und Wiirden seines Ordens und der Kirche empor. Jean der DominikaCleree, der im Juni 1507 erkorene Generalmeister als Titularprovinzial vom Heiligen Land ner 2, nahm Schonberg Thomas zum Generalassistenten de Vio aus Gaeta 3, wahrend wurde. Nach dem baldigen Tod Clerees (10. Generalprokurator der Wahl zum Ordensgeneral, 1507) erfolgte Kajetans August zu seinem Generalprokuratur bestellte und zeitlebens Schonberg a. a. O., 339f. 1. SCHNITZER, 2. A. MORTIER OP, Hlslolredes Mattres Generawtde VOrdredes FreresPricheurs.Paris, 1911,V 134-139. 3. Monum.Ord.Praed. Hist., ed. REICHERT, Romae,1901, IX 82. P. A. DE PRETISOP, Seriessociorumrev.mor.generalium,fts.im Ordensarchlv,XIV 20, S. 23f.
DER KARDINAL NICOLASVONSCHONBERG, 0. P.
375
mit ihm lebte wie, die Zeitgenossen in Freundschaft hervorheben. Dieses wichtige Amt der Generalprokuratur versah Schonberg von fur die 1508 an. Alser im Herbst 1512 durch Kajetan als Visitator deutsche und sachsische Provinz des Ordens bestimmt war, wurde er von der Generalprokuratur enthoben, hatte sie aber 1513 wieder inne uhd zwar wahrscheinlich bis Jahre 1515 \ Indem er an der papstlichen Kurie die laufenden Geschafte seines Ordens vertrat, erweckte er die Aufmerksamkeit eines Julius II. Durch ihn wurde Schonberg nicht nur mehrmals zum Predigen in den Vatikan erbeten 2, sondern auch im Jahre 1510 zum Professor des ersten theologischen Lehrstuhles an der romischen Universitat ernannt. des DominiNjach ihm pflegten die Generalprokuratoren kanerordens diese Lehrtatigkeitbeizubehalten 3. Unter den Schriften, die Schonbergs Namen tragen, sind die Orationes vor Julius II. zu erwahnen 4. Leo X erwies dem Generalprokurator der Dominikaner ebenfalls reiches Wohlwollen. Er schatzte ihn so hoch, dass zur Arbeit im unmittelbaren er ihn ausschliesslich Dienst der Kirche des 5. Laterankonzils setzte sich Schonheranzog. Bei Gelegenheit fur die Wahrung der Mendikantenprivilegien berg begreiflicherweise ein 5. Und nicht lange nachher betraute ihn der Papst mit einer wo er den Kongress von Cambrai verhinSendung nach Frankreich, dern sollte, der iiber Bekampfung und Aufteilung des osmanischem und den Kaiser unter AusReiches unter Frankreich, Spanien schluss des Papstes beraten sollte. Im Januar 1517 verliess der die ewige Stadt 6. Am 17. Marz 1518 erhielt SchonDominikaner berg die weitere Mission sowohl Ungarn und Polen zum Anschluss an das vom Papst geplante Kreuzzugsunternehmen zu gewinnen als auch den Streit zwischen Polen und dem Deutschen Orden beizuist es der Schwierigkeiten dieser Aufgaben legen. In Anbetracht nicht zu verwundern, wenn des papstlichen die Bemuhungen Gesandten erfolglos geblieben sind. Es war auch eine Einwirkung 1. I. TAURISANO OP, HierarchiaOP. Romae 1916,97 f. 99. Ueber SchOnbergund Petrus Diedeutschen DominikanerIm KampfegegenLuther.Freiburg,1903,54. Sylviusvgl.N. PAULUS, Geschlchie der Pdpste, *-•Freiburg 1926 III 2, 907 BUDDEE, Zur Geschtchie 2. L. PASTOR. der dtplomalischen MissionendesDominikanersNikolausvon Schonbergbis zum Iahre 1519. Greifswald,1891,3. 3. G. M. CAVALIERI e Vescovldell' OP, Gallerlade' SommiPontepci,Palrtarchl, Arcivescovl Ordinede' Predicatori.Benevento,1696,II 219.P. Th. MASETTI OP,Monumentaet antiquitates OP. Romae,1864, II 96. 4. In Leipzig1511gedruckt.QUETIF-ECHARD, ScrtptoresOrd.Praed., Lutetiae Parisiorum, a. a. O., II 1192A. 1721,II 103f. HURTER, 5. QUETIF-ECHARD, a. a. O., II103. MORTIER, a. a. 0., V203. 6. PASTOR, a. a. O., •-• Freiburg,1925IV 1, 115-150;IV 2,"-' 1923688.
376
A. WALZ,0. P.
auf den Grossfiirsten Vasili von Moskau und auf den Schonbergs Fiirsten der Tataren in Aussicht genommen x, wie die Regesten des Geheimarchivs ausweisen 2. Aber Schonberg erreichte papstlichen weder Moskau noch erlangte er Gehor in den Ostreichen. Inzwischen war in den deutschen Landen der Ablasstreit entbrannt. In ihm bewies Schonberg sein treues kirchliches und reliGern nahm er fur seine Haltung den Spott der gioses Interesse. Humanisten da es gait itberliefertes Recht und guten entgegen, Glauben zu wahren und zu verteidigen 3. Hof war durch den Willen Schonbergs Stellung am romischen Leos X. bezeichnet, der ihn seinem Nepoten Giulio de Kardinal Medici als Hausgenossen und Berater zuteilte 4. Giulio hatte seit 1517 das Vizekanzleramt inne, das ihn zum ersten Minister des Von Jahr zu Jahr stieg Giulios Einfluss machte. und Papstes damit auch die Anerkennung, die sich seine Hauptmitarbeiter Giberti und Schonberg erwarben 5, Um Schonberg zu ehren und die Kirche von Kapua mit einem wurdigen Verwalter und Hirten zu verlieh ihm Leo X. am 12. September 1520 jenes bedenken, Erzbistum 6. Seine Mithilfe bei diplomatischen Diensten fur den Schon am 6. Heiligen Stuhl war dadurch keineswegs ausgeschaltet. Februar 1521 dachte man wieder an Schonberg, der zur UeberbrinInstruktion iiber die Begung einer von Kardinalen abgefassten durch pliindernde Soldaten und iiber drohung des .Kirchenstaates die lutherische Bewegunganden Kaiser abgeschickt werden konnte 7. Dass ein so ernst und reformatorisch gesinnter Papst wie Adrian VI. ausser Albert Pighe und andern auch Nikolaus von Schonberg nach Rom berufen hat 8, legt von der bewahrten und Tiichtigkeit unseres Dominikaners bestes Zeugnis strengen Lebensauffassung ab. Der Pontifikat Klemens' VII. nahm fast in ein emfort die Mitwirdes Papstkung des Erzbischofs von Kapua ftir die Angelegenheiten tums in Anspruch. Wie einst beim Kardinal so waren auch beim die vornehmsten Papst Medici Giberti und Schonberg Ratgeber 9, 1 PASTOR, a. a. O, IV 1, 163; IV 2, 714-716. 2. Regest. Vatic. 1194,f. 225-226. 3. Vgl.KALKOFF, DerAnteildesDominikanerordcns an derBekdmpfungLulhcrswahrenddes 31-33(1910ff.). Ablasstreitesjim Zeitschrijijiir Kirchengeschichte, 4. Vgl.OLMEDA unten in der Textausgabe. 5. PASTOR, a. a. O., IV 1, 361. 6. G. VANGuLiK-Conradus Hierarchiacaih.mediiaevi.Monasterii,1910,III 166. EUBEL, 7. PASTOR, a. a. O., IV 1, 318. 8. PASTOR, a. a. 0., IV 2, 82 A 5. 9. A. a. O., IV 2,172 ConciliumTrldentlnumed. SocietasGoerresiana,FriburgiBrisgoviae, 1904,IV35 A 1.
O. P. DER KARDINAL NICOLASVONSCHONBERG,
377
Giberti stand politisch Richtung. jedoch beide entgegengesetzter auf Seiten Frankreichs wegen der durch, die spanische Weltmacht bei verblieb Gefahr fur den Kirchenstaat. drohenden Schonberg fur den Kaiser. Dem Einfluss dieser zwei seinem treuen Einstehen Politik Klemens' VII. zum grossten Berater muss die schwankende werden. Je nachdem der eine oder der andere mit Teil zugeschrieben wandte sich der seinen Planen und seiner Auffassung durchdrang, oder dem Kaiser zu x. Bei den BemiihunPapst dem Franzosenkonig von fiel dem Erzbischof gen des Papstes urn einen Weltfrieden Hofe als Nunzius zu Kapua die Aufgabe zu, mehrere europaische besuchen. Er reiste am 11. Marz 1524 von Rom ab nach Blois, von dort nach Burgos, zuri'ick nach Blois, weilte im Mai in London und kehrte am 16. Juni nach der ewigen Stadt zuruck. Die Abreise mochte ihm schwer gefallen sein, denn die Sendung gait als undankkeinen Erfolg Unternehmung bar, wie auch die ganze diplomatische wurde wie der eine Abordnung hatte 2. Trotzdem zu verzeichnen machte er Schonbergs iiber die Alpen erwogen. Am 7. September auf den Weg, um die Herrscher von Frankreich, sich neuerdings Frieden zu gewinnen. Spanien und England fur einen allgemeinen musste fehl. Am 5. Oktober die Bemuhungen Wieder schlugen Schonberg nach Rom melden, Konig Franz werde mit einem Heere naherte sich Franz I. mehr als nach Italien Ziehen 3. Der-Papst des Heiligen Stuhles ziemte 4. oder Unabhangigkeit der Neutrality Und unerwartet genug kani Klemens VII.- der Sieg Karls V. bei Dieser Sieg hatte 1525 iiber die Franzosen. Pavia am 24. Februar derfranzosich in Rom sein Nachspiel im Widerstreit gesinnten Orsini Colonna. Die Anhanger beider stanund der dem Kaiser ergebenen den sich in der ewigen Stadt gegeniiber, ohne dass Giberti oder der der Erst Schonberg, vermocht hatten. Papst die Ruhe herzustellen zu am 5. Marz in Rom eintraf, gelang es, auch die Colonna weiter, ob er beruhigen 5. Klemens VII. zogerte und schwankte bleiben solle. « Allein zuletzt drang doch der nicht bei Frankreich kaiserlich gesinnte Schonberg gegeniiber Giberti durch. Die nachste von Karl V., in dessen Hand es auch Gefahr drohte unzweifelhaft aus Pialag, Florenz den Medici zu nehmen. Dazu baten Abgeordnete cenza dringend um Schutz gegeniiber dem zugellosen Kriegsvolk. I I | I I
1. Vgl. PASTOR, a. a. O., IV 2, 193,198, 205. 2. PASTOR, a. a. O., IV 2, 179. 3. A. a. 0., IV 2, 181 f. 4. A. a. 0., IV 2, 188-190. 5. A. a. 0., IV 2, 192.
378
A. WALZ,O. P.
iiber die soziale Revolution in Endlich lauteten die Nachrichten der Tiirken ausserordentlich Deutschland und die Fortschritte Klemens VII. sah ein,er miisse sich mit dem Kaiser beangstigend. es koste, was wolle »\ Es wurde zwischen dem Papst vergleichen, in Italien, ein Generalstatthalter und Lannoy, dem kaiserlichen dessen Dauer aber nicht Schutz-und Trutzbundnis abgeschlossen, lang wahren konnte. durch den Nunzius Wie der Papst so wurde auch Schonberg Seine von Spanien aus auf dem Laufenden gehalten. Castiglione verhallten ungehort 2. Am 22. Mai 1526 kam die heilige Warnungen Mailand Frankreich, Papst, Venedig, Liga von Cognac zwichen liessen die Lombardei Die Kaiserlichen zustande. jetzt erst recht den Zug siidwarts vor. Die Florentiner nicht los, sondern bereiteten ihrer Stadt durch die Spanier und befiirchteten die Besetzung Landsknechte. Schonberg mahnt den Papst, ein Abkommen mit den zu treffen, damit Florenz nicht falle 3. « Am Abend des Kaiserlichen zu einem Waffenkam der vom Kaiser mit Vorschlagen 25. Januar von Schonberg Cesare Fieramosca, stillstand begleitet abgesandte und Quinones, in Rom an ; die Genannten begaben sich sofort ins zum Papste * ». Mitte Marz wurde dann ein achtmonatBelvedere vereinbart 5. Freilich die Sicherheit, die von licher Waffenstillstand und gegeben worden war, beiden Seiten aufrichtig genommen des als kaiserlich und Zersetzung konnte bei der Zusammensetzung Die Unterschatzung dieser Heeres nicht gross sein. benannten Tatsache musste Klemens VII. und seinen Ratgebernzum Verhangnis werden 6. Am. 7. Mai 1527 als der Sacco di Roma erfolgte, weilte Schonberg aus der er sich am. Juni zu den Kaiserlichen in der Engelsburg, wurde 7. geschlossen begab, worauf am 5. Juni das Abkommen nach hatte man die papstliche Seitens der Kaiserlichen Sendung gesehen 8. Doch wollte Klemens Spanien gern Schonberg anvertraut dafiir wurde Schonberg auserihm diesen Auftrag nicht zuerteilen, die Kardinalen bei den neuernannten neapolitanischen sehen, des Hutes des Ringes und der Aufsetzung Zeremonie der Uebergabe 1. A. a. O., IV 2, 193. 2. A. a. O., IV 2, 209 A 7, 210 f. 3. A. a. O., IV 2, 250, 742. 4. A. a. O., IV 2, 251. 5. A. a. O., IV 2, 255. 6. A. a. O., IV 2, 257. 7. A. a. O., IV 2, 272, 2918. A. a. O., IV 2, 299.
NICOLAS DERKARDINAL VONSCHONBERG, O. P.
379
*. Das Stillschweigen des Jahres 1528 iiber den Erzvorzunehmen bischof von Kapua lasst sich teilweise aus Krankheit erklaren. Schonberg musste damals in Kampanien Badekuren machen 2. Aber 1529 sollte er dem papstlichen Stuhl wieder seine Dienste widmen. nach Cambrai, wohin er sich am 15. Juni begab So als Abgesandter und von wo er am 2. August abreiste, um am 19. September in Rom einzutreffen. Schonberg wird das fur die Liga ungunstige Ergebnis macht er sich am 23. Septemzugeschrieben 3. Eben zuriickgekehrt, ber auf den Weg zu Philibert von Oranien und nach Florenz 4. Als Klemens VII. schliesslich 1530 mit Karl V. in Bologna zusammenunter den Ratgebern traf und die Kaiserkronung vornahm,erschien des Papstes auch Nikolaus von Schonberg 5. Vielleicht ist in jene das Klemens VII. ulnd Tage das Gemalde des Giuliano Bugiardini, Im Jahre 1530 sch ug den Erzbischof von Kapua zeigt 6, anzusetzen. Schonberg eine Miission an den Kaiser aus Gesundheitsriicksichten sich um die Lutheraner, die nach Schonberg aus. Es handelte weder durch Konzil noch durch Waffen gewonnen werden konnten. und ihnen einiges Man miisse friedlich sich mit ihnen vergleichen zu schmalern 7. beweisen, ohne Glaubensartikel Engegenkommen mit einer von KardiStatt Schonberg wurde Uberto de Gambara Instruktion nal Kajetan verfassten abgesandt 8. Der Kaiser aber zum Kardinalat unterliess Doch nicht, Schonberg vorzuschlagen. erfolglos 9. Als Klemens VII. 1534 aus dem Leben schied, schmiickte den Erzbischof von Kapua, der nach dem Ermessen vieler 10 schon langst zur Wurde eines Kardinals hatte erhoben sein diirfen, noch nicht der Purpur. Er wurde ihm erst unter Paul III. zuteit, wahrend Giberti ihn nie tragen sollte. der zweiten Kardinalernennung ,die Paul III. am Gelegentlich stand Nikolaus von Schonberg obenan als 21. Mai 1535 vornahm, erster vor sechs andern 11. Es waren alles wiirdige und ausgezeichnete 1. A. a. 0., IV 2,321 A2. 2. VANGULIKa. a. 0., 166A 3. EUBEL, a. a. O., IV 2, 362A 4, 364. 3. PASTOR, 4. A. a. O., IV 2, 374. Gegen 1530wurde er Gouverneurvon Florenz. Dartiber viele Urkundenin der Nazionaleund im Staatsarchivzu Florenz. 5. A. a. O., IV 2, 379. 6. VASARI, a. a. 0., Florenz,1881,VI 205. 7. PASTOR, a. a. 0., IV, 423f. ConciliumTridentinumIV, XLIX-L. 8. PASTOR, a. a. 0., IV 2, 423f. 9. PASTOR, a. a. O., IV 2, 470f. 10. Vgl. OLMEDA unten bei denTexten. 11. VANGULIK-EUBEL, a. a. 0., Ill 26.
380 Manner
A. WALZ,O. P. und
der strengeren kirchlichen 1: Anhanger Richtung. Du Bellay, Caracciolo. Simoneta, Ghinucci, Fisher, Contarini, Durch die Kreation dieser Kardinale wollte der Papst bezeugen, dass er ernstlich auf Hebung der kirchlichen Schaden bedacht sei. Ausserdem haben Deutschland in Schonberg, Frankreich in Du Bellay und England in Fisher edle Vertreter gefunden. Schonberg nun als romischen erhielt Titel das ehrwiirdige Dominikanerkirchlein S. Sisto bei den Caracallathermen. Als Kardinal 2 wurde er zwar meist mit den Namen Capuanus bezeichnet, obwohl er spatestens imFruhjahr 1536 sein erzbischofliches hatte 3. Amtniedergelegt Die nachste im Dezember 1536 wird vom Kardinalernennung reformfreudigen Schonberg doppelt begriisst worden sein, weil in ihr sein Freund Gian Pietro Carafa mit dem Purpur bedacht worden ist 4. Im Beginn des Pontifikats Klemens VII. hat er mit Giberti und Sadoleto zusammen den feurigen Carafa unterstiitzt, der auf seine zwei Bistiimer verzichten wollte 5, um Theatiner zu werden. Hatte Carafa einst Dominikaner werden wollen, was sein Vater vereitelt hat 6, so ist ihm nicht ohne Vermittlung seines Dominikanerfreundes Schonberg in Jahre 1524 die Freiheit seiner reformSeelen geworden. durstigen der schon seit 1524 der Abhaltung eines Konzils Schonberg konnte 1536 als Kardinal seinen Namen vorgearbeitet hatte, auf die papstliche nach Mantua setzen 7. Er Konzilsausschreibung blieb ein wichtiger Forderer des Konzilsgedankens, wie er auch 1537 « Ausschuss in dem beriihmten von Kardinalen und Pralaten fur » entschieden Kirchenreform die Anschauung hat, die verteidigt konne am besten durch eine allgemeine Kirchenreform Kirchenwenn diese nur moglichst werden, versammlung bewerkstelligt bald zusammentrete Wiinsche wurden oft liber 8. Die deutschen zumal wenn sie deutsch Kardinal Schonberg geleitet, abgefasst waren 9. Mit Sadoleto war unser Dominikanerkardinal fur Preis1. PASTOR, a. a. 0., V 103. 2 GUMBLEY-WALZ, S.R. E. CardinalesexOrd.Praed. assumpti,Romae, 1925.AnalectaOrd. Praed. XVII (1925/26),341. ConciliumTrtdenttnumIV, 613. 3. VANGULIK-EUBEL, a. a. 0., Ill 166A 5. 4. Vgl. a. a. O., Ill 26. 5. PASTOR, a. a. O., IV 2, 600. 6. A. a. O., IV 2,594 f. 7. ConciliumTrldenitnumIV, XX, 5. 8. A. a. O., IV, 498. 9. A. a. O., IV, 95, 120.
DER KARDINAL NICOLAS VONSCHONBERG, O. P.
381
und fur Einberufung Konzilversuchs einer gabe des Mantuaner in Bologna oder Piacenza \ neuen Versammlung Nordische Aufgeschlossenheit als Ausfluss umfassender Bildung durch seine Kenntnisnahme bewies Kardinal von der Schonberg Im Jahr 1536 neuen Astronomie, die er auch Paul III. vortrug. um die Abschrift seiner hatte namlich Schonberg den Koppernikus Lebensarbeit ersucht 2. in Monat August 1537 wieder schwer erkrankt, beSpatestens und verdienstvolle schloss der hochangesehene Dominikanerkardinal in Rom, wahrscheinlich am 7. September, sein irdisches Leben 3. Das Beispiel der Demut Kajetans nachahmend, der sich einer Bestattung in der Kirche fiir unwiirdig hielt. wollte auch Schonberg nur an des Heiligtums begraben sein 4. Seine Ruhestatte der Wandmauer befindet sich am Westende von S. Maria sopra Minerva inwendig neben dem Hauptportal, wahrend eine Erinnerungstafel an der Fassade der Kirche eingelassen ist als Gegenstiick zu der Grabtafel das 1539 zu Rom tagte, Kajetans (+ 1534). Das Generalkapitel, mit Suffragien, bedachte beide Kardinale in derselben Verordnung werden mussten 5. die durch den ganzen Orden verrichtet war laut Fontana 6 Ueber dem''Grab Schonbergs im Kircheninnern : angebracht folgende Inschrift Nicolaus a Schomberg Theodorici Filius Ex Suevis Smisnensibus Germaniae populis oriundus S. R. E. Tit. S. Sixti Presbyter Cardinalis Cognomento Capuanus Ord. Praedicat. Vixit annos LXV D.XXIX Obiit anno Christi MDXXXVII V. Idus Septembris 7. Diese Inschrift war noch 1822 vorhanden an der Aussenseite der Minerva bot einen Die Erinnerungstafel Tafel nicht ganz tibereinText, der mit dem der heute sichtbaren stimmt8.Das diirfte eher durch ungenaue Ueberlieferung zuerklaren a. a. 0., V 72. 1. A. a. 0., IV, 104.PASTOR, a. a. O., V, 74. 2. PASTOR, 3. A. a. 0., V 102A 8. unten bei den Texten. 4. Vgl. OLMEDA 5. MonumentaOrd. Praed. hisiorka, IX, 290. a. a. O., 6. V.M. FONTANA, Sacrumtheatrumdominicanum. Romae1666,33.QUETIF-ECHARD, II, 103. 7. 1.1.BERTHIER OP, V Eglisedela Minervea Rome.Rome,1910,435f. 8. Vgl. FONTANA, a. a. 0.
382
A. WALZ,O. P.
sein als durch die Annahme, dass der Gedenkstein an der Minervafassade bei den Restauratiosarbeiten in der Mitte des letzten Jahrhunderts in neue Form und auf neuen Stein gebracht worden sei. ware es zu wunschen, dass man das Errichtungsdatum Jedenfalls der Tafel kannte. Das diente auch zur Zeitbestimmung der Ein» Form des Ordenswappens fiihrung der « spanischen gegeniiber der J und 1522 feststehenden schon spater «romisch» gewordenen deutet. Form, die auf ein stemma cappatum Wie immer der Hispanismus des Dominikanerwappens auf Grabtafel ist oder auch bewertet Schonbergs gekommen wird, das in seiner edlen, eine ist sicher, dass dieser Gedenkstein stilvollen und schlichten an einen im Dienste der Haltung wiirdigerweise Dominikussohne Kirche tatigsten erinnert. Roma.
A. WALZ, 0. P.
1. Vgl. Die Abblldungaus demMissaledes Ordensin AnalectaOrd.Praed. XVII, 231, und den Text dazu, a. a. 0., XVII, 232 A 1.
GEDENKSTEINDES KARDINALSNIKOLAUSVON SCHONBERG ZU S. MARIASOPRA MINERVAIN ROM
R EMM DIE AUSJUNGE UN'D CHRISTUS
DER KARDINAL NICOLASVONSCHONBERG, 0. P.
ERSTMAXS
VEROEEFENTLICHTE
383
TEXTE
diese Chronik, von Zeitgenossen 1) Aus der Chronica S. Marci: hs. auf der Laurenziana in Florenz, (1435-1612), geschrieben bietet wie mir P. Giuseppe Benelli OP giitigst mitgeteilt und kopiert hat folgende Eintrage iiber Schonberg. Parte
III.
Professiones
[Hand
des Ubaldini:]
c. 98 r Fr. Nicolaus Scembergh Domini Theoderici filius natione germanus, iuris utriusque studiosus annorum XXV in manibus Yen. Prioris fratris Matthei solemniter est professus die 31 octobris 1498 hora noctis ferme 2". Hie post prioratum Lucensem, Senensem et huius Conventus defunctum, Socius effectus est Rmi or nl8. Magistri Iohannis Clare et Provintialis terre Ste. Post Procurator totius or ls. in Romana Curia ascitus, ipso off(ici)o ad presens probe admodum fungitur, etatis XXXVI annorum. [Von anderer Hand beigefiigt.:] Demum deanno 1520 a Leone X° effectus est Archiepiscopus Capuanus et a Paulo 3° Card.. [Am Rand von der Hand des Tolosani:] Hie accepit habitum die 29 octobr. 1497. Parte
II.
Priores
[Hand
des Ubaldini
:]
c. 74 r XXX11dM prior electus iuit.fr. Nicolaus Schemberg de Alemmania huius conventus filius, qui sicut genere doctrina et moribus clarus et compassionis erga fratres praecordia extitit, ita totius humanitatis gerere videbatur. Didicerat enim misereri ex iis que in suis infirmitatibus passus erat. Iniit regimen men.se. iunii anno MDVIto prefuitque summa fratrum acceptione ad secundam diem augusti MDVII assumptus tunc in socium Rmi ordinis magistri fratris Iohannis Clare magne opinionis viri presertim apud Ludovicum VIII Galliarum Regem, cuius confessor erat, a quo provincialis terre Ste effectus est. Tandem paucos post dies prefato Revmo ordinis magistro vita simul et officio functo, insequente mox anno 1508 procurator Ordinis nostri in Curia Romana a Rmo Ordinis magistro suffecto fratre Thoma de Vio Caietano ascitus, ipso officio ad presens probe admodum fungitur. [Von anderer Hand:] et a Leone Xmo confirmatus Archier piscopus capuanus.
384
A. WALZ,o. P.
Parte
IV.
Necrologium
c. 172 v Fr. Nicolaus Scembergh Cardinalis S. Sixti, vulgariter appellatus Cardinalis Capuanus eo quod Capue esset Archiepiscopus : obiit Rome XI Septembris 1537 nocte precedente, de quo supra c. 34 [moderno 33] satis dicitur. Hie renuntiavit hospitali Innocentium de florentia Abbatiam Collensem cum pensione Conventui huic XXV ducatorum quotannis. Parte
I. Chron.
c. 33 Memoriale de assumptione fratris Nicolai de Alamania ad Cardinalatum. Fr. Nicolaus Scembergh domini Theoderici filius natione germanus dum esset Laicus iuris utriusque studiosus inde vitam nostram aggressus XXV annos natus, professus est tandem in manibus venerabilis p. fratris Mathei Marci de Florentia tunc Prioris nostri conventus sancti Marci die 31 octobris 1498 circa 2™ horam noctis. Apud nos autem prioratum egit Lucensem, Senensem et florentinum. Post hec socius Rmi Magri ordinis fratris Iohannis Cleret galli provincialatum gessit terre Sancte. Mortuo in brevi . prefato Magistro ac in eius locum suffecto Thoma Caietano, creatus est totius ordinis nostri procurator in curia Romana, cui officio cum post multos labores resign asset, instigante Carolo Imperatore, a Leone X° pro quo et eius domo multa diu tolerasset assumptus est in Archiepiscopum Capuanum anno 1520. Novissime a Paulo 3° P. M0., nemine petente honorifice electus et creatus Cardinalis sancte Romane Ecclesie tituli Sancti Sixti, die XV Maii 1535 in ieiuniis 4or temporum Penthecostes [Am Rand beigefiigt :] fuit primus inter sex Card. des Generalvikars 2) Aus dem Amtsregister Hieronymus der Dominikaner in Rom, hs. iiafieL Ordensarchtv
de Pe-
IV 19, fol. 32 Congregacio tuscie 1520. Rmo dno fratri Nicolao Splenger conventus Sancti Marci de Florentia electo archiepiscopo Capuano licentia conceditur et mandatur ut archiepiscopatum acceptet, et quod possit unum vel duos fratres ordinis in obsquium sui eligere, qui etiam sint sibi subditi. 29 septembris. Derselbe Eintrag findet sich unter der « Romana »in IV 2, fol. 80. 3) Aus
der Chronik
des Olmeda.
Sebastian von Olmeda OP, (-1550), hs. im Ordensarchiv.
Nova
Chronica
ord.
Predicatorum
XIV 26, fol. 113 v : « Et frater Nicholaus de Alemania (am Rand : natu Germanus professione Romanus) et ipse etate minus prouectus facundia tamen ingeniique ac generis claritate, iuris peritia morumque
DER KARDINAL NICOLASVONSCHONBERG, O. P.
385
elegantia multis prestans [fol. 114] ibidem [Romae] generalis ordinis procurator designatur ».
\ | I ] ; ; | i I 1 ] j i -;
fol. 118: « Et Thome [de Vio] quidem Generalatus ita se habet. Nicholaus vero nuncupatus de Alemania eiusdem Thome a principio in directione ordinis socius et consors utpote in Ro. Curia eius solers procurator quique a pontifice designatus iam fuerat in domesticum collateralemque Cardinalis de Medicis qui post fuit Clemens VII ab eodem Leone Xmo promotus similiter paulo ante in archipresulem Capuanum in Regno Sicilie est. Vir quidem toti Curie ac Pontifici gratissimus. Cuius etiam gloriam vidimus cum sub Garsia in civitate Burgorum Hispanie Charolum Philippi novellum Regem ac Cesarem eiusdem Clementis nuncius et orator ad Reges etiam Francie et Anglie destinatus salutavit. Et ipse demum intra numerum cardinum terre conscriptus quamuis usque ad Paulum III fuerit eius huiusmodi spes dilata cum a multis nulla certior ea fuisset merito expectata». * » fol. 131 : « Et ex his quidem [assumptis ad ecclesiae dignitates] ut plures alios omitamus dns frater Nicholaus de Alemania iam diu ante archipresul Capuanus a papa Paulo creatur Ro. ecclesie Cardinalis unus ex primis in Jeiuniis Penth'. Pontificatus eiusdem Pauli anno prirno sub titulo sancti Sixti. Thomas namque Cayetanus defecerat iam (heu) paulo ante decessum pape Clementis mense Septembri... [fol. 131 v] qui [Thomas] et in inorte clarus sui funeris pomp am ex toto resecans sepeliri voluit non quidem super aras ut plerique qui adhuc mortui insaniunt sed nee intra ecclesie ambitutn quin potius extra pre foribus quasi indignus non modo sepulture fratrum sed et fidelium. Primus qui hoc christianitatis exemplum reliquit ceteris. Secundus Nicholaus iste qui post biennium ex hac luce similiter subtractus maximo desiderio speque de se in curia utpote magnus et antiquus in ilia relictis recondi et ipse elegit foras Minerue templum a diuerso latere ad condilectum Cayetanum (am Rand :eisdemidibusSeptembricis uterque e seculo migrans). Hinc enim et hinc humili solo herentia parieti templi eorum sepulchra cernuntur. Dictus hie vulgariter Cardinalis Capuanus». Hs. im
1 I
des Thomas de Vio aus 4) Aus dem Amtsregister Ordensarchiv. Annus MDIX (Provincia) Romana.
\ j ; I j | \ I ! :
IV 18, fol. 47 Reverendus pater procurator Ordinis Frater Nicholaus de Alemannia fit vicarius super provinciam Romanam statim in egressu magistri ab Urbe, super totatn Italiam et Dalmatiam, Greciam et Terram sanctam ac societatem terrae peregrinantium quando exierit magister Italiam. Item super omnes fratres peregrinaliter undecunque ad Urbem venientes quantum ad eos spectat etiam statim ab egressu magistri ex Urbe et hoc cum plenitudine potestatis, exceptis absolutionibus et confirmationibus provincialium et vicariorum generalium et facilitate licentiandi ad baccalaureatum vel magisterium in theologia, X° (Martii). Idem fit procurator ad recipiendum et exigendum quantascunque 25 Melanges Mandonnet.—T. II
Gaeta.
386
A. WALZ,O. P.
1 pecunias a quocunque banco ad Reverendissimum etc., X°.
spectantes et quitandas
fol. 51 (1509) Reverendo procuratori ordinis fratri Nicolao de Alemania et eius vicegerenti eo absente imponitur ut nulli det licentiam moramfaciendi in curia nisi suscepto prius iuramento quod nolit nee per se nee per alium. nee pro se nee pro aliis quicunque procurare nisi de scitu, voluntate et assensu suo vel sui vicegerentis iuxta ordinationem capitulorum generalium Montispessulani 1456 et Novimagiensis 1459 2. In contratium etc. VII (Decembris Pisis). fol. 57 (MDXII) Declaratur quod si contingat Reverendum patrem fratrem Nicolaum de Alamania Procuratorem ordinis officio procuratoris Romae onerari, nihilominus litterae super provincia Saxoniae et locis ubi praesens fuerit et gratiae activae et passivae sibi concessae manent in suo robore, VII octobris Romae. fol. 164 (MDXII) (Lombardia superior). Reverendus pater Magister Georgius de Casali fit Procurator totius ordinis cum auctoritate praedecessoribus suis concessa et quod litterae non sortiantur effectum nisi promulgatae de voluntate ipsius absolute 3 fratre Nicolao de Alamania Reverendo procuratore et cum praecepto quod acceptet hoc onus etc., VII octobris Romae. fol. 192 ,v : (MDXII (Provincia) Saxonia. Reverendus pater frater Nicolaus de Alamania procurator ordinis in Curia fit vicarius provinciae Saxoniae et Theutoniae et Germania quoque cum plenitudine potestatis faciendi id quod posset Magister ordinis si praesens esset absolutione proet licentiis ad magisterium exceptis, super omnibus conventibus vincial et monasteriis et personis utriusque sexus etiam III* 11habitus, specialiter ad investigandum de reformatione Conventuum ac etiam super ilia parte provinciae quae est sub vicario Hollandiae, et insuper ut loquatur cum patribus Theutoniae de loco capituli generalis futuri 4 habita tamen ratione Lateranensis concilii, cum praecepto, ut omnes eidem obediant etc., XII Mir Romae. Item Reverendae suae paternitati dantur licentiae in testimonium itineris cum potentate prioris provincialis ubique terrarum eundo et redeundo atque ubicumque manserit, cum mandate ut omnes obediant. etc. XIII: (Iulii Romae). 1. Das BeispieleinerBankanweisungdurch die Fuggeran den Ordensprokuratorist aus dem; Jahre 1520bekannt. «.[ProvinciaSaxoniae] Item solvit XXII februarii 1520per banclium; Fuckarorumaureosducatosvigintiquatuor pro anno 1519».OrdensarchivXIX Contribut.1 fo.68. Geldanweisungen durch andereBanken,vgl. a. a. 0., foil.8 und 34. 2. Moph, VIII, 261, 272. 3. Schonbergscheintaber in Georgvon Casalikeinen Nachfolgergefundehzu haben.Vgl.. Taurisano,HierarchiaOrdinisPraedicatorum97f. 4. DieMitgliederdes:1508zu RomstattfindendenGeneralkapitelshatten alsOrt desnSchsten nach.dreiJahren 1511abzuhaltendenGeneralkapitelsKbln bezeichnet.Dochmusstedie Feier des Kapitels aufs Jahr 1513:verschobenund zudem nach Genuaverlegt werden,Moph IX, 92-93.Julius II erliessiiberdie VerlegungeinBrevevom28 Februar 1512.BullariumOrdinis. PraedicatorumIV, Romae 1739,p. 269 Vgl. OrdensarchivIV 18, fol. 54.
DER KARDINAL NICOLASVONSCHONBERG, O. P.
387
fol. 97 v: MDXII I (Provincia) Romana. Reverendus procurator ordinis frater Nicolaus de Alemania.fit vicarius ordinis super totum ordinem et singulas personas quomodolibet subiectas ordini in absentia Reverendissimi ab Urbe et ipso illic exeunte cum auctoritate plenaria etiam ad exigentia mandatum speciale, confirmationibus et absolutionibus provin* cialium et vicariorum generalium congregationum exceptis, item et licentia ad baccalaureatum vel magisterium in theologia excepta : id cum praecepto ut omnes ei obediant; X Maii Genuae.
THE
FRIARS AND
FOUNDATION IN
THE
OF
THE
UNIVERSITY
THE
FACULTY OF
OF
THEOLOGY
CAMBRIDGE
Few universities in the thirteenth century had a Faculty of Theo* Paris, Oxford and Cambridge were among them., Grelogy. a Faculty of Theology in his new university gory IX. established of Toulouse in 1229. In the imperial university of Naples the Montexistence. Faculty of Theology had a fitful and intermittent pellier is a doubtful case; but in spite of the existence of important schools of several religious Orders there, it is doubtful whether the conferred before middle of the university degrees in theology A Faculty of Theology formed part of the fourteenth century. studium generate set up by Innocent IV. at the papal court, but did it ever confer degrees ? The famous university of Bologna was without a Faculty of Theology till 1360, and the same holds good of the universities of Salerno, Orleans, Angers, Padua (till 1363), Avignon (till 1413), Salamanca (till the latter half of the fourteenth century) Lisbon (till c. 1400). Theological teaching was given in many of these places, generally in the schools of the friars, but the right to ne grant degrees in theology was confined to few universities,.« detrahatur Romane sedis studio concessis Parisius.»z privilegiis The university of Paris had almost a monopoly in theological degrees on the continent in the thirteenth It is remarkable that century. both the English universities should have enjoyed this rare and carefully guarded privilege. The object of this paper is to set forth some evidence which tends 1. SeeDENIFLE, Die EntstehungderUntversitaten(1885);RASHDALL, The Universities of EuLacrisescolaireau dibutduXIIIs siicle, in Revue ropein theMiddleAges(1895);MANDONNET, d'hlst.eccl's.XV. (1914). 2. DENIFLE, Die Entstehungder Unlversll&ten, 261.
390
A. G. LITTLE
to show that the university of Cambridge owed its. Faculty of Theoand Franciscan Friars. logy to the Dominican reference to Cambridge The earliest authentic as a place where occurs in 1209 — in connexion masters and scholars congregated of the university of Oxford. with a temporary The dispersion of Oxford is mentioned by many chrodispersion of the university niclers of the period; only the St Albans chroniclers, Roger of Wenas one dover and following him Matthew Paris, name Cambridge of the places to which the Oxford scholars migrated. This is Roger A student of arts at Oxford accidentally of Wendover's account: of the city and other killed a woman, and fled. The mayor unable to find the culprit, seized the three [elsewhere townsfolk, two] innocent students who lodged with him, threw them into prison, and a few days later by the king's order hanged them outside of ecclesiastical the walls, in contempt the liberty. Whereupon clerks to the number of 3.000 masters and scholars departed from remained : some Oxford, so that not one of the whole university pursued liberal studies at Cambridge, others at Reading, and Oxford was left empty. * It appears, however, that the dispersion " " was not so complete : some masters continued irreverently to lecture at Oxford and, when the university returned in 1214, from lecturing for three years. 2 were punished by suspension as a protest against infringement The dispersion of a university of privileges was not an uncommon event in the Middle Ages : it was fairly easy because the university had no property. Bodies of masters and scholars migrated to other towns and reproduced in them their existing organization and claimed their wonted priwere temporary; but if the sevileges. As a rule such migrations ceders were in sufficient numbers and if the original quarrel took in and result some years to settle, they might be permanent It is possible that Oxford acquired the creation of new universities. the status of a university The through a migration from Paris. of Padua arose from a migration from Bologna in 1222. university and Angers became a university owing to the dispersion of Paris in England — which in 1229. Instances of temporary migrations to establish of failed universities were — those permanent Flores.Hist. ed. CoxeIII., 227- 8, 274;ed. Howlett,II., 51 and 1. Rogeride VVENDOVER, 94. Cf. Mat. PARIS,Chron.Maj., ed. Luard, II., 525 - 6, 568 - 9, Hist. Angl.,ed.Madden,II. 120;AnnatesMonastlcl,ed Luard, III., 32, IV.,54. The Melrosechroniclep. 207 and Lanercost chroniclep. 4, (ed. J. Stevenson)say «Oxoniamfere omnesreliquerunt...partimapud Redyngs, partitn Parisius divertentes". 2. MunimentaAcademica,ed. Anstey, I., 3;
OF CAMBRIDGE THE FRIARSIN THE UNIVERSITY
391
and Oxford to Reading in 1209 (mentioned above), of Cambridge about 1260, and of Oxford to Stamford Oxford to Northampton The migration from Oxford to Cambridge in 1209 about 1330.i resulted in the establishment of a permanent university. of CamFrom 1209 to 1231, there is silence about the university bridge. Then (1231-1233), we get a series of royal and papal letters from which various facts emerge. One is that there was a chancellor. Another is that there had recently been a great influx of scholars both from England and abroad (which means that Cambridge profited by the dispersion of Paris) and another is that the townsfolk took advantage of this increase in numbers to raise rents and Town and gown rows were part of prices and had to.be restrained. the ordinary life every university. But from these documents " we learn of difficulties of another kind-the " insolence of students who refuse to submit to the ruling of chancellor and masters and call in the help of external and distant tribunals. This lack of discipline was, however, not peculiar to Cambridge ; exactly the same difficulties were being experienced at Oxford and the same remedies were applied 2. of Theology is contained The earliest reference to a Faculty in a letter from" R. de Gedeneye Chancellor of the university of " to s and the other masters there Henry III. Cambridge regent The letter is not dated: it cannot be before 1259 and may be a few It is about a tax which the king's bailliffs have been years later. to custom, trying to levy on members of the university; contrary as the writers assert : "nee ballivi vestri, congregata Universitate, nostris nobis ostendere potuerunt in quo de nobis aut scholaribus conqueri de facto potuerunt, excepto unico scholari veterano Johanne Auvere, qui dum junior erat et [vxora] * tus ac mercator, inter ceteros de eorum exstitit collegio : sed idem, uxore mortua, ad * theoper octo annos et [plus] frugem melioris vitae se convertens, logicam audivit facultatem, interimque, usque modo, privilegio " scholarium est gavisus. This implies the existence of a Faculty of Theology about the 1. RASHDALL, UniversitiesofEurope,II., 395-8; MALLET, Hist, of the UniversityofOxford I, 52-3,157; Cf. Eng. Hist, review,XXXVII., (1922),249-253. 2. For the papal documentssee DENIFLE, Universitalei,370: the royal documentsprinted in SHIRLEY, Royaland otherhistoricaltellers,etc., I., 396 - 8; and "CloseRolls of the Reignof Henry III. 1227-1231, p. 586, where there in the note: consimiles litteras habet UniversitasOxonie". See also RASHDALL, Universitiesof Europe,II u. p. 547; 3. Originalnowin PublicRecordOffice,London,AncientCorrespondence.Vol. III. no. 2., Printedin ShirleyII, p. 165-6. 4. Edge of the parchmenthas perishedin this place.
392
A. G. LITTLE
that the first secular year 1250 or a little later. It is noteworthy of theology at Cambridge whose name is preserved was a student retired tradesman. Further evidence of theological is found in a charter teaching of 12 August 1257, by which Jolan, prior of Barnwell, binds himself and his successors to carry out certain provisions of the will of William of Kilkenny, The bishop bishop of Ely, who died in 1256. left the prior and convent of Barnwell 200 marks, " unde duo sacerdotes in perpetuum conuenienter in scolis", possunt sustentari and the prior with the unanimous consent of the chapter declares: " nOs et successores nostros ad inueniendum duos caobligamus in vniuersitate studentes pellanos in theologia Cantebrigie pro ipsius anima imperpetuum diuina celebraturos, quibus singulis annis decern marcas de camera nostra ad eorum sustentationem persoluemus... Qui cappellani per nos et per Cancellarium Cantebrigie "r fuerit debent prouideri. qui tunc pro tempore There is, however, reason to think that there was no Faculty of in existence when the friars came to Cambridge and began Theology to study and teach theology. When the friars entered on a course of theology in any univerto attend lectures and perform sity they had, like other students, the various scholastic acts under a regent master of the Faculty. Thus the Friars Preachers of Paris at first studied under Master dean of St Quentin, 2 the Friars Minor of Oxford John de Barastre, studied under Master Robert Grosseteste and a succession of secular masters. 3 The same procedure was followed by the Friars Preachers Of Oxford and the Friars Minor of Paris, though the fact is less obvious and the time was shorter, because in each case a secular master while actu regens took the habit of the Friars (Robert Bacon that of the Friars Preachers at Oxford *, Alexander of Hales that of the Friars Minor of Paris, 5) and from henceforth the Friars studied under a regent master of their own Order. 1. Ecclesiede BemewelleLiber Memorandorum, ed. J. W. Clark 1907,pp. 71, 94 : cf 95-6. m. 2. DENIFLE,Chartul. Univ. Paris. I., p. 101. 3. ECCLESTON (Traclatusfr. Thomaevulgodicti de Eccleston,ed. Little) 60-2. 4. Nic. TRIVET,Annates,ed. Hog, 229. 5. Cf, Nic. TRIVET,Ibid.. 211 H. FELDER,Gesch.d. Wissenschajtl. Studtentm Franziskanerorden(1904),177seq.:Fr. RogeriBaconisOperaquaedamhactenusIned.(ed.Brewer)-Opus " Minus, 325-6: fuit bonus homoet dives et archidiaconusmagnuset magisterin theologia sui temporis. Unde,quum intravit ordinemfratrum minorum,fuit de eomaximusrumor,non solum propter suas conditioneslaudabilessed propter hoc quod novusfuit ordo minorumet neglectusa mundoillis temporibus,et ille aedificavitmundumet ordinemexaltavit. Ex suo ingressufratres et alii exaltaverunt [or exultaverunt] in ccelum, et ei dederunt auctoritatem totius studii. ... Tamennon legit naturalia nee metaphjsicalia,nee audivit ea, quia
OF CAMBRIDGE THE FRIARSIN THE UNIVERSITY
393
There is no trace of this procedure being followed at Cambridge ; the evidence we have points to the conclusion that both the Domiat Cambridge studied from the first nicans and the Franciscans under lectores of their own Orders, just as they did in towns where and no theological faculty existed 1. no university The earliest mention yet found of the Friars Preachers of Cam* bridge is 1August 1240, when a writ was issued to the Sheriff of Camhim to send to the king at Westminster the hebridge instructing retic whom the Friars Preachers of Cambridge will deliver to him.a Two lectors at Cambridge are mentioned in the Vitae fratrum ordinis 3 who must have before 1260 : namely taught praedicatorum, " Frater : to two quidam Sigerus [or Seyerus, according (p. 63) vita sciencia et fama praeclarus, lector in universimanuscripts] " tate Cantebrigie, retulit ", etc : and (p. 273) : Frater Guillelmus 4 lector universitatis defunctus fratri apparuit Kantebrigie, Benedicto, tunc suppriori fratrum". etc. The phrase "lector in uni" is peculiar : it occurs in the versitate" or lector universitatis" book only in these two passages and only in connexion with Cambridge. The author of the Vitae Fratrum is always careful to their proper titles, e. g. give friars who had university degrees " Frater " Cremonensis Rolandus magister theologie (p. 38); and the unnamed Frater (i. e. Thomas Aquinas)" missus est Parisius et non fuerunt Iibri principalesharumscientiarumnee commentariitranslati quando rexit in artibus. Et diu postea fuerunt excommunicatiet suspensiParisius,ubi ipse studuit. Unde citius ordinemintravit antequamfuerunt hi libri semel perlecti. Istud notum est per ejus universitatisParisiensis: nam usquead earnfuerunt lngressumin ordinemet per dispersionem libri prohibiti, et usquequo rediit Universitas,post quern reditum ipse intravit religionem, jam senexet magisterin theologia.(I have correctedBrewer'stext in someplacesfrom a late MS.CorpusChr. Coll.Oxford,No.255. Cf. CHARLES, .RogerBacon,353-4). 1. Thisdistinctionis clearlyimpliedin the bullofAlexanderIV.Exultantesplritu,28March 1257,to the FriarsMinor(a similarbullwasissuedto the FriarsPreachersthree days before): ".. concedimusut singuliFratresde ordinevestro,quos secundumConstitutionesipsiusOrdinisconventibusvestrisdeputandosduxeritisin Lectores,sinecujusquamalteriuslicentialibere in domibuspraedictiOrdinislegereac docerevaleantin theologicafacultate;Mislocisexceptis in quibusviget studium generate;ac etiam quilibet in facultate ipsa docturus [ut magister] solemniterincipereconsuevit". Bull Franc. II., 208; confirmedby Clement IV. ('Virtute conspicuos',i. e. 'Mare Magnum')21 July 1265,(ibid. III. 19) 2. Calendarof LiberateRolls.,I., 485. Further particulars of the hereticare givenin Mat. Chron.Maf. (ed Luard),IV.,32. PARIS, 3. MonumentaOrdinisFratrumPraedicatorumHistprica,vol. I., Fratris GerardtdeFracheto 0. P. VitaeFratrumOrdinisPraedicatorum, ed.B.M. REICHERT, O. P., 1897. 4. Father GUMBLEY 0. P. has suggestedto methat this «Frater Guillelmus»may be identical with Fr. WilliamKingsham,who is caliedS. T. Mag.Cantabrigieby QUETIFECHARD ScriptoresI., 469 and is said by them to have flourishedin 1262. The date howeveris very uncertain,dependingas it doesonthe weak authority of Baleand Pits. A commentaryon EcclesiasticusCapp. 1-6or 7 is attributed to Fr. William Kingsham 0. P. in Brit. MuseumMSS.Royal 2 D. IV.,(saec.XIV), 2 F. VII (saecXV) and3 A XIV (saecXV)but this commentaryis closelyrelatedto that ofRobertHolcoteO.P. Iam inclinedto think that Kingsham's, date is nearer1362than 1262.
394
A. G. LITTLE
est magister in theologia" (p. 201), "frater quidam qui erat " " cum in Parisius cancellarius theologia magister (p. 215), dictum fratrem Parisiensis ad legendum in theologia disposuisset " " de St Cher is licenciare mentioned as bache(p. 216). Hugo " larius iam in theologia Lectors in convents not in uni(p. 173). " thus : towns are'mentioned "lector versity Pragensis (p. 135), " " in et lector fratrum Flandrie domo predicatorum Brugensi (p. " (p. 278); "lector quidam fratrum 252); "lector de Norhamptona " The lector at Bologna, where apud Argentinam (p. 300). but no theological faculty is mentioned withthere was a university out any reference to the university : " Frater quidam, vir religiosus et Parisius in theologia magister, cum studeret Bononie, et fra" Cum tunc ibi" etc. ter Guerricus, Rolanlegebat qui (p. 189). Parisius infirmaretur dus, doctor quondam theologie Bononie, " lector fratrum vidit in visu noctis, etc. (p. 275). The Dominican lectors at Cambridge were not masters or bachelors of theology but were in some way recognised by the University. Of the early history of the Friars Minor in Cambridge we are better informed. The earliest written record we have of them is the roll of Lucy, foundress titulus in the mortuary and first prioress 1 of S. Cross and S. Mary of Hengham or Hedingham, county Essex. It is almost the last entry in the roll and is written in a small, neat, professional hand, one feature of which is the use of abbreviaof the Roman Curia: " Titulus fratrum tion marks characteristic commorantium minorum Anima Domine Lucie apud Kantebr'. de Hengham et anime omnium fidelium defunctorum per priorisse misericordiam dei requiescant in pace. Concedimus ei Amen. ecclesie nostre. comune beneficium Orauimus pro uestris. Ora" te pro nostris. The priory was founded in 1191, 2 but we do not know the date of prioress Lucy's death, nor how long the roll was in circulation. The date is probably about somewhere 1230. The Friars Preachers of Cambridge are not represented on the roll, but no inferences can be drawn from that. Our chief authority is Friar Thomas of Eccleston. His Tractatus de Adventu Fratrum in Angliam was finished in 1259: he had been collecting materials for it for 26 years : it was therefore benarrative gun about 1234 and may be regarded as a contemporary for the years 1234 to 1259. In his chapter (or collatio) IV., De
factus
1. Brit. MuseumMS. Egerton,2849. A facsimileof a portion of the roll is givenin Nevr PaleographicalSociety, vol. I., part I, plate 21, 1903. 2. DUGDALE Monast. AigZ. IV., 437.
OF CAMBRIDGE THE FRIARSIN THE UNIVERSITY
395
" he writes of : locorum', Cambridge Cantibrigiae priadeptione eis veterem fratres mo receperunt villae, assignantes burgenses Cum vero intolerabilis carceri. quae erat contigua synagogam, habebant esset vicinia carceris fratribus quia eundem ingressum carcerarii et fratres, dedit dominus rex X marcas ad emendum redscaccario suo pro redditu areae : et sic aedifiditum, quo satisfieret ut carpentarius cabant fratres capellam ita pauperrimam, una die In festo autem sancti XV coplas tignorum. faceret et erigeret cum non essent nisi tres fratres clerici, scilicet frater W. Laurentii, nomine frater de Esseby et frater Hugo de Bugeton et novitius in oratorium, cantaveHelias, qui tam claudus erat ut portaretur flevit novitius ut cum nota, et in tantum runt officium solemniter canentis currerent lacrymae. Igitur cum sancaperte per vultum fratri tissime mortuus esset apud Eboracum, W. de apparuit et quaerenti se haberet, Esseby apud Norhamptonam, quomodo " ora : Bene me habeo me. ; pro respondit is fully supported Part of this statement and explained by entries in the Public Records. By writs dated at Royston (County Cambridge) 15 and 16 June 1238, the king informs the bailiffs of Cambridge that he has granted to the Friars Minor of Cambridge for the of their houses the house with its appurtenances which extension the Jew and which he had previously had belonged to Benjamin the bailiffs granted to them to use as a gaol : he further authorized to expend 10 marks of the ferm of their town in buying a mark of yearly rent for ever for the King's use in that town, in place of the mark of yearly rent which he had hitherto had from the house of Benjamin the Jew and to expend another 10 marks towards i The house of making a new gaol. Benjamin the Jew was granted to the town for a gaol about 1224. 2 It was situated near the of the Guildhall were present Guildhall, and when the foundations were discovered, one of being dug in 1782, several gravestones which bore an imperfect Hebrew inscription. There was thus a burial place attached to the house, and, according to Eccleston, a The burgesses allotted the synagogue to the Friars synagogue. Minor when they came to Cambridge, keeping the rest of the house as a gaol: there was one door only for both parts of the house - that occupied by gaolers and prisoners and that occupied by the friars. — the stories of the The later part of Eccleston's narrative 1. CloseRolls22, Hen III. m.12(printed in Eccleston,p. 167, and in CloseRolls Hen. Ill, 1237 - 1242, p. 61 :) Cal. of LiberateRolls, I., 338. , f2. FULLER, Historyof the Universityof Cambridge(ed. Nichols)p. 17. (I have failed to ind the grant in the Public Records)
396
A.. G. LITTLE
of the office — relate building of the chapel and the celebration not the 1238, but to the period of the foundation of the friary. It is quite certain that in 1238 there were more than three friar In 1240 the house was important clerks at Cambridge. enough for a provincial chapter to be held there.x Further Cambridge was the head of a custody before 1232. Eccleston tells us that Richard of Ingworth was the first custodian of Cambridge. Richard of Ingworth was sent as provincial minister to Ireland in 1231 or 1232. 2 A house was not made head of a custody immediately There is fairly good evidence that Norwich, on its foundation. which was in the custody of Cambridge, was founded in 1226, 3 and it is unlikely that the foundation of the Cambridge house was later than this. The friars were first welcomed by the town, not by the university, and numbered only three clerks among them ; the friary was mainly a body of laymen. 4 The Franciscans at this period regarded a university town not as place of study, but as a place where young men of impressionable age — a place where there was hope of « a good catch » congregated of souls 6, but by 1238 a change had come over the scene. The friars found the proximity of the gaol intolerable. The leaven of intellectualism was at work on primitive Franciscan simplicity. The house at Cambridge had become a house of students, who rewith gaolers and being disturbed sented hobnobbing by prisoners. Intellectual work was becoming their chief interest, and they had begun to enter on close relations with the university. in that year another The year 1240 is a date of some importance: large migration from Oxford took place 6, and the Franciscans held their provincial chapter at Cambridge in July. * Whether the chapter issued any decrees about the Cambridge studium is unknown, but it was probably presided over by William of Nottingham as vicar of the provincial minister, Haymo of Faversham. William was soon afterwards — perhaps at the chapter of London in May 1. CloseRollsHen. III., 1237-1242 (p. 208). 2. ECCLESTON, and LITTLE,Brit. 4, 44: FranciscanProvinceof Ireland(ed. FITZMAURICE Soc.FranciscanStudies,IX) pp. XI, 1. 3. BartholomaeiDECOTTON MONACHI Hist. Angllcana(ed. Luard, 1859)NORWICENSIS, p. 113. 4. If " Thomasde Hispania" firstguardianof Cambridgeis the same as " Thomas Hispanus miles" whoenteredthe Orderat Northampton,thenthe first guardian of Cambridge was a layman: but this identificationis morethan doubtful: Eccleston,13,24. 5. Cf. Jordan of Saxony'sletter: " Apud studiumOxonienseubi ad praesenseram spetn bonae capturaeDominusnobisdedit".B. JordantsdeSaxoniaOpera,ed.BERTHIER, 1891,p.72 6. Mat. PARIS,Chron.Maj., IV., 7-8. 7. CloseRollsof thereignofHenryIII., 1237-1242, p. 208.
OF CAMBRIDGE THE FRIARSIN THE UNIVERSITY
397
1241 — elected minister 1. He held anotherchapter at Cambridge on 15 August 1246 2, when no doubt further steps were taken to establish the Franciscan school. William of Nottingham, (1240-1254), organized the whole during his long provincialate educational system of the province under the two universities — raising Cambridge to a level with Oxford in the provincial administration. 3 " For he had assigned (says Eccleston 4) in the universities for every friary students who should succeed lecturers Let us therefore, omitting the others, on their death or removal. ". speak briefly of the succession of lecturers in the universities These two lists of Oxford and Cambridge Franciscan masters are unique in the history of the Franciscan Order and of mediaeval and deserve careful study. universites, Eccleston begins his chapter de promotione lectorum with .an account of the Oxford school under Grosseteste and the secular It was so successful that English masters who followed him. to teach abroad and in many friaries in friars were appointed Albert of Pisa on coming to England as provincial England. minister Fr. Vincent of Coventry as lector (in 1236) apointed in London and Fr. Henry (Vicent's brother) as lector in Canter" Et sic bury. paulatim per diversa loca positi sunt lectores, frater scilicet Willelmus de Leycestria Herfordiae ; frater Gregorius de Bosellis Leycestriae ; frater Gilbertus de Cranfort Bristolliae ; frater Johannes de Westun Cantebrigiae ; frater Adam Et ita inundavit in provincia Anglicana de Marisco Oxoniae. donum sapientiae, ut ante absolutionem Willelmi de Nothingham disputabant, [1254] essent in Anglia XXX lectores qui.solemniter et tres vel 4or, qui sine disputatione legebant. Assignaverat enim in universitatibus qui decepro singulis Iocis studentes, 1. ECCLESTON, p. 108: Successitautem ei [Haymoni]vicariussuus,frater W. de Notingfactamab eis,quibusfuerat demandata ham,per communemelectionemet confirmationem Albertof Pisa generalministerdied 23 January 1240(JordaniChronica,ed H. Boehmer,p 59-60).Haymoof Favershamwas electedhis successor1 November1240:(Chron.XIV vel XV Generalium,in Anal.Franc. Ill, 696.). Eccleston(p. 126)saysthat Williamof Nottingham, ccpostquamcirciter 14 annos provinciamAngliaerexerat, in capituloMetensi[1254] absolutusest. » These14years includedthe periodwhenhe was actingas vicar of Haymo. 2. LiberateRolls30 Hem. III. m. 5. 3. The equalitywasartificialand appliedonlyto the provincialadministration.Evenhere it wasdfficnltto maintain: in 1377the Cambridgefriars complainedto the pope that they were unfairlytreated as comparedwith the Oxfordfriars, and GregoryXI. ordered"quod omninoin omnibusparitas servetur circa fratres eosdemutriusquestudii praedictorum.". -Bull. Franc.VI., 584-5. The real relationof the twouniversitiesis moreaccuratelyreflected in the annualgrants from the royalexchequerto the friars: namely50 marks each to the housesof Dominicansand Franciscansat Oxford,and25marksto those at Cambridge.(Cf. LITTLE,GreyFriars in Oxford,97-8). 4. ECCLESTON, p. 63.
398
A. G. LITTLE
vel amotis lectoribus dentibus succederent. Igitur aliis omissis, lectorum in universitatibus de successione succincte dicamus U1 Then follows the list of friars who lectured as masters at Oxford, Eccleston giving the first five and later hands adding 62 more. Eccleston then continues : - " Isti vero legerunt Cantebrigiae et non Frater Vincentius de Coventre, frater J. de Westun, fraOxoniae. " frater Hunfridus. ter Willelmus Pictavensis, Next follows on one side of an inserted leaf in the oldest manuscript of Eccleston (Cotton Nero A. IX., f. 78r) - the verso being left " * blank - a list of 73 masters of the friars minor of Cambridge The first 49 names are written by the same fourteenth century hand which wrote numbers 22 to 58 in the Oxford list. The names 50 to 73 are added by three later hands, all of the fourteenth century. Though we are here concerned only with the first few names, I give the whole list, partly for its intrinsic interest, partly because I wish to correct a number of mistakes which occur in the list as chronicle. printed in my edition of Eccleston's
Magistri
Fratrum
Minorum
CantebrigiL
2UB Fr. W. Pictauensis. Primus Fr. Vincencius de Couentre. 3™ Fr. Eustachius de Normanuile Oxon'. et resumpsit qui incepit 4™ Fr. I. de Westone. 5™ Fr. W. de Milton. ibi. 6™ Fr. T. de sed incepit Oxon'. 7 Fr. Vmfridus Eboraco de Hautboys. 8VS 9™ Fr. Robertus Fr. W. de Wynbourne. de Roiston'. 10us de Rauigham. II" 8 Fr. W. de Assewelle. Fr. Walterus 12us Fr. Rogerus de Merston' 13™ Fr. T. de Briincepit Oxon'. 14™ Fr. I. de Letheringfot. 15 sigham sed incepit Oxon' etc. sed incepit Fr. T. de Bungeya 16™ Fr. Robertus de Oxon', 18™ Fr. Bartholomeus Worstede 17™ Fr. Henricus de Apeltre. 19™ Fr. Ricardus de Soutwerk. de Stalam. 20™ Fr. Ricardus 21™ Galfridus de Tudigton'. 22us Fr. J. Russel. de Burton'. 23 Fr. Walt' de Knolle, sed incepit Oxon'. 24™ Fr. I. de Kim25™ Fr. W. de Fingringho. 26™ Fr. I. de Linpenho. berley. de Templo. 28™ Fr. Galfridus 27™ Fr. Ricardus Heyroun. 29us Fr. Adam de Houeden' sed incepit Oxon'. 30ua Ricardus 31™ Fr. Ricardus de Coniton', sed incepit de Trillek. et Oxon'. 32™ Fr. Symon de Saxlinham. Cant'. 33™ Fr. Riresumpsit cardus de Grymeston'. 34™ Fr. I. de Wateley. 35™ Fr. W. de 62-3. 1. ECCLESTON,
OF CAMBRIDGE THE FRIARSIN THE UNIVERSITY
399
36™ Fr. Rogerus Dunemede. 37™ Fr. Walterus Beafou. Doffeld. de Slolee. 39™ Fr. Robertus 40™ de Caue. 38™ Fr. Ricardus 41™ Fr. Thomas de Hyndringham. de Grenton'. Fr. Radulphus 43™ Fr. Edmundus 42™ Fr. Symon de HussebOurne. Marchal. 45™ Fr. Thomas J de El44BB Fr. Walt' de Blockeswourthe. 46™ Fr. Henricus de Costesey. 47™ Fr. Robertus medene. de 48™ Fr. Thomas de Canynge. 49™ Fr. Yrton'. Radulphus 50 2 Fr. R. Beuercote. Fr. W. de Lilleford'. 51 Pigaz. 49(sic) 52 Fr. Henricus Fr. Bartholomeus de Rippes. de Hychintone. 54 Fr. Willelmus 55 53 Fr. Willelmus de Chitterne. Staunton. 56 Fr. Ricardus Kellawe. 57 Fr. Johannes Fr. Robertus Alifax. 58 Fr. Gilbertus Peckam. 593 Fr. Johannes de Casale Russel. de prouincia Ianue. 60 Fr. Willelmus Tithemers decustodia Oxon'. 61 Fr. Willelmus de custodia Bristoll'. 62 Fr. RiDermyntone cardus de Haltone. 63 Fr. Johannes Kellaw. 64 Fr. Jacobus de 64 (sic) Fr. Adam de Hely. 65 Fr. Pennis postea episcopus. Petrus de Arragonia. 67 (sic) Fr. Walterus de Bykertone. 68 Fr. Fr. Walterus de Stowe. 70 Fr. RogeJohannes de Antingham.69 rius de Cicilia. 71 Fr. Willelmus de Harlestone. 72 Fr. [Johannes ?] de Walsham. 73 Fr. Willelmus de Foleuile. in these accounts about the order There are some discrepancies of the early lectors at Cambridge. The list of masters of the Friars which probably Minor of Cambridge, the official trarepresented as the dition in the fourteenth century, gives Vincent of Coventry of Normanvile as first, William of Poitou as the second, Eustace of Weston and John as the fourth. the third, Eccleston, " lectured at Cambridge and not at Oxin enumerating those who ford " gives the order as I Vincent of Coventry, 2 John of Weston, 3 William of Poitou : but when he is seeking a parallel to Adam Marsh, who was the first friar to be master of the Friars Minor at but John of Weston. Oxford, he selects not Vincent of Coventry, of Coventry of Pisa in Vincent was appointed by Albert lecturer to the friars of London. There is no doubt he 1236-7 was the first lecturer to the friars of Cambridge, but there is nothing under any regent master. to show that he incepted at Cambridge is that lecturer to the friars The natural inference though he was not a master of theology at Cambridge, which at this pe1. MS. Tohas (sic). 2. Another hand begins here. 3. Thenames59and 60seemto be in anotherhand andthosefrom61to73 in yet another.
400
A. G. LITTLE
of Theology. riod had no Faculty Vincent might accurately be described (like the Dominican Friar Siger) as " lector in umversi" If we tate Cantebrigie examine the names of his successors a refact emerges. Of William of Poitou I know nothing; his markable name suggests that he came from Paris. Eustace of Normanvile had already been chancellor of Oxford and had taken the degrees of master of arts, canon law and theology there.J John of Weston was a person of distinction in the academic world; there was talk - of his being called to Paris to teach 2. William of Milton may be identified with William de Melitona or Militona, who was regent master at Paris in 1248, and was nominated IV. . by Alexander head of a commission to complete the unfinished Surama of Alexander of Hales in 1256, and died after the chapter of Rome 3 Thomas of (1257) and before the chapter of Narbonne (1260). is now attracting attenYork, whose great work on metaphysics tion 4, had been master at Oxford, where he incepted in 1253. What strikes one about these early masters ot the Friars Minor at Cambridge is the very large proportion of men who had taken their degrees elsewhere. It looks as if the position of the Faculty of Theology at Cambridge were not firmly established and the rulers of the Franciscan Province of England were strengthening it by sending a succession of their most experienced and distinwho already had the jus ubique docendi, as guished members, teachers 5. The practice continued down to about 1300 ; to that time about one third of the Cambridge Masters of the Friars Minor were already in theology of other universities. From graduates about 1300 the practice ceases. entirely The Friars Minor took the chief part in creating and building In the Dominican Proup the faculty of theology at Cambridge. vince the University of Cambridge seems to have been less promimaterials are less adequate. There .is nent, 6 and the historical 1. ECCLESTON, 64. 2. Mon. Franc. I., 354. 3. DENIFLE, Chart. Univ. Paris, I., 210, 328-9; Arch. Franc. Hist., III. 504. The name appearsin variousformsJ e. g. " de Mideltown" in LanercostChron.71. 4. GRABMANN, Die Metaphystkdes Thomasvon York,in Festgabezum60 GeburtstagClemens Fr. Thomasd' YorkO. F. M. La premieresomme Baeumker,1913pp. 181-193; E. LONGPRE, du XIIIe siecle,in Arch.Franc.Hist. XIX (1926)pp. 875-930. metaphyslque 5. It is worth noticingherethat evidencehas recentlycometo light that Duns Scotusstudied at Cambridge,perhaps beforehe went to Oxford. Arch.Franc.Hist. XXI, 608. (1928). 6. In Father Bede JARRETT'S The EnglishDominicans(1921)Cambridgedoesnot appear in the index, though there are a few referencesto it in the text. The numbersof the Preachers and Minoritesat Cambridgetowardsthe end the 13th century seemto have been about the same-about60-to judge from the gifts of royal alms (see e. g. Public RecordOffice,Chancery Miscell.42 and 46 : Brit. Mus.Addit. MS7965): in 1325the numberswere Preachers55, Minorites70: Public RecordOffice.ExchequerAccts.381(14).
THE FRIARSIN THE UNIVERSITYOF CAMBRIDGE
401
of Dominican no list Masters at The valuaCambridge. ble and illegible Assisi MS. 158 contains at least one group of questions discussed at Cambridge about 1280, which shows that the then contained both and seculars. theological faculty regulars " " 95 has the note Worsted 16th i. e. Robert de Worstede, Quaestio master of the Friars Minor at Cambridge. Quaestio 101 "ad vesperias fr. Johannis Crossebot, respondit ", i. e. John de Letheringfot 14th master. Several of the following Quaestiones Letheringfot to fr. John Crossebut or Trussebut are attributed : e. g. 102 Prima fr. Johannis Fr. Symon predicaCrussebut, disputatio respondit tor : 103 disputatio Crussebut' : 104 disputatio fr. Johannis Crussebut apud Cantebr', Warinus de Neuport et Adam responderunt de Elingham' : 108 fr. Joh. Trusseb' de Erpringgam. respondit... determinavit archidiaconus The Assisi MS. does not, Elyensis'. I think, give the Order to which John Trussebut 1 belonged, but it was undoubtedly the Order of Friars Preachers. A mendicant friar who celebrated his vesperies would certainly proceed to incephad been a Minorite his name would appeation, and if Trussebut red in the list of Magistri fratrum minorum Cantebrigie. To judge from the number of his Quaestiones preserved in the Assisi MS., Trussebut must have enjoyed a considerable reputation among his contemporaries; his name does not appear to be known to Dominican and should be rescued from oblivion. historians, A. G. LITTLE. W1. Trussebutis the correctform of the name. The family was of knightly rank, and held land in Yorkshireand othercounties. A John Trussebut (not the friar)witnesseda deed dated at Cambridgein 1267: Cal. Pat. Rolls Henry III., 1266- 1272, p. 132.
Mandonnot.— T. II. Melanges
26
DIE
DOMINIKANER AN
UNIVERSITATEN
DEUTSCHEN AM
DEN
ENDE
DES
MITTELALTERS
der erste Orden, « In der Ordensgeschichte ist der Predigerorden welcher mittels Gesetze die Studien geregelt und gefordert hat1». Satze hat P. Hemnch Denifle 0. P., der grosMit diesem lapidaren die Bedes Mittelalters, der Universitatsgeschichte se Erforscher Lehrordens und als theologischen des Predigerordens deutung fur die Theologie an den Hochschulen damit seine Bedeutung gezeichnet. Als es dem Orden gelungen war, an der ersten Universitat in Paris, festen Fuss zu fassen und zwei Lehrstiihle des Mittelalters, der Theologie dauernd zu erwerben, als er dann die beiden Fursten dorthin als seine Vertreter Thomas und Albertus, der Scholastik, dauernd verbunden. gesandt hatte, da war er mit den Hochschulen auch in Das zeigte sich, als gegen Ausgang des 14. Jahrhunderts der Pariser entnach dem Muster Universitaten Deutschland dass die Predigerbriider Es erscheint standen. selbstverstandlich, ihnen inkordie neuen Hochschulen begriissen, ihre Generalstudien Grade an ihnen porieren oder neue dort errichten, die akademischen stellen. der Theologie erwerben und vor allem auch Professoren fur die waren Universitaten der deutschen Bei der Errichtung d.h.besoldete theol. Fakultat im allgemeinen nicht viele Ordinariate oder mit Einkiinften versehene Stellen geschaffen worden, an verUniversitaten schiedenen sogar nur eines. Man rechnete damit, die Mennamentlich dass die Kloster mit ihren Studienanstalten, stellen wiirden und zwar unentProfessoren dikanten, anderweitig geltlich. Dazu kam, dass das Doktorat anders als heute nur durch zu einer erworben wurde und auch die Verpflichtung Lehrtatigkeit Hochschule mit sich an der promovierenden gewissen Lehrtatigkeit 1. Archtvfiir Lilteralur-undKirchengeschkhte des Mittelalters,I, 18?B
404
G. LQHR,O. P.
brachte.
Der doctor novellus musste sich unter Eid verpflichten, zu dozieren, an der er promoviert einige Jahre an der Fakultat worden war. So wollte man in der einfachsten Weise fiir Nachwuchs an Dozenten sorgen. Eine zusammenfassende der Tatigkeit der DominiDarstellung kaner an den deutschen Universitaten am Ende des Mittelalters ist bisher noch nicht geboten worden. Diefolgende soil nur Abhandlung ein vorlaufiger Versuch sein; fiir eine abschliessende Arbeit fehlen zum Teil noch die Voraussetzungen. Wenn ich dabei zu den Universitaten auch Basel und Wien rechne, so geschieht deutschen nicht in polititischen es naturlich Sinne der Gegenwart. Von den alten deutschen Universitaten hat wo hi auf dieDauerden grdssten Einfluss in der Theologie die von Koln besessen. Sie gilt noch heute in manchen Kreisen als der Hauptsitz des « Obsku1 ». Liber ihre rantismus und den Einfluss, den sie ausBedeutung wenn man die von getibt hat, kann man sich erst heute orientieren, H. Keussen meisterhaft Matrikel (- 1555)studiert 2. herausgegebene Sie war wirklich eine internationale Und gerade Bildungsanstalt. an ihr war der Einfluss des Ordens besonders gross. Begreiflich, dass vor allem die Dominikaner wenn man bedenkt, zu ihrer hatten 3. Es ist von Wichtigkeit, von vornGriindung mitgeholfen herein auf eine Bestimmung der Universitatsstatuten aufmerksam zu machen, wonach die Angehorigen der vier Bettelorden zur Immatrikulation nicht verpflicbtet waren, » nisi cum fuerint ordinati ad legendum, aut pro suis privatis usibus voluerint gaudere » (n. 1.) Das wird offers iibersehen. Selbst privilegiis universitatis mehrere von jenen, die nachweisLch als Lehrer an der Universitat Die grosse Masse tatig waren, sind nicht in die Matrikel eingetragen. der Studierenden des Ordens und die einfachen Lektoren finden sich also nicht darin. Einige Zahlen konnen am besten den Einfluss des Ordens belegen. Von 1388, dem Grundungsjahr der Universitat, bis zur Kirchen1517 sind 187 Professoren in der theologischen Fakulspaltungvon tat tatig. Von ihnen gehoren nicht weniger als 54 dem Dominika1. FriedrichPAULSEN, Geschichte des gelehrtenUnterrichtsauf den deutschenSchulen und Universitaten.DritteAufl. I. (1919),123. 2. Die Matrikelder UniversitatKbln. Bd I (1389-1475),zweiteAufl.1928BdII (1476-1559). '1919. 3. H. KEUSSEN, WeslMitteilungenaus demStadtarchivvon Kbln, 36 /7 n. 2; H. KEUSSEN, deutscheZeitschrlftfiir Geschichte und Kunst, 11.344ff; Franz KardinalEHRLE, DerSentenzenkommentarPetersvonCandta,(1925),S. 147.
DIE DOMINIKANER AN DEN DEUTSCHEN UNIVERSITATEN
405
hochverner orden an. Servatius Fanckel O. P., spaterlangjahriger, dienter Prior des Kolner Klosters und Professor an der Universiin der Theotat, verzeichnet fur 1467-1488 23 Doktorpromotionen und 11 Ordensleute, logie ; es handelt sich um 12 Weltgeistliche Von 1475-1488 nennt er 44 Bakvon letztern sind 7 Dominikaner. von letztern 19 Ordenskleriker; kalare der Theologie, 25 Welt-und von denen nach Fanckels Wissen bis 1488 sind 11 Dominikaner, erwerben. a Hochschulen den Doktorgrad noch 4 an auswartigen heisst es 1520 : « Nomina Uber den Bestand der theol. Fakultat magistrorum, qui in initio anni 1520 actu residentes in civitate facultatem ». 20 Namen werden aufColoniensi repraesentabant prior conv. Praed. gezahlt, darunter : fr Jacobus de Hoichstraten, et inquisitor ; fr Bernardus de Lutzemburgo ; fr Conradus Kolyn, alibi residentes et non Praed. Magistri regens in conventu regentes : 4, darunter Magnus Vetter de Ulma 0. P., fr Petrus Melis de Antwerpia O.P 2. Es scheint seitdem auch im wurde 1464 reformiert. DasKloster zu sein. Der franzoStudium ein neuer Aufschwung eingetreten Gervasii wurde, wie es in der FortLaurentius sische Dominikaner heisst 3, « cum maxime sanctissimi doctosetzung zu Trithemius in meris Thome Aquinatis doctrinam calleret, ad reformandum lius Coloniense studium missus, cum ibidem supra modum profespiritum reddidit)) (1467). cisset, exinde rediens... apudDivinionem « UtiWare uns nur iiber seine Tatigkeit in Koln Naheres bekannt! lia valde opera, que Copulata magistri Laurentii Gervasii dicuntur, super totam Summam theologie angelici Doctoris (cuius videlicet Leider ist doctrine dum viveret emporium dicebatur) reliquit». Sumtne S. Thome nicht gedruckt. Er diese Declaratio articulorum hat wo hi in Koln das Studium des hi. Thomas neubelebt. Der General Salvus Cassetta gab am 14. Februar 1483 nach der Visitation Statut fiir das Studium, wodes Kolner Klosters ein ausfiihrliches an den actus solemnes der rin u. a. die Teilnahme der Studenten aulae magistrales, Universitat responsiones licentiae, (principia, Universitat Koln undPromottonenander 1. P. GabrielM.LOHR 0. P. Dietheol.Dispulationen im ausgehenden 15. Jahrhundert.Leipzig,1926,S. 15 f. = Q/21. Ichmochtebemerken,dass zur Geschichte desDomiichfolgendeAb'iirzungenverwende:QJ= Quellenund Forschungen kanerordensin Deutschland.Leipzig,Harrossowitz.1907ff. bis jetzt 25 Hefte.—•Moph= Rom. 1897ss. — MonumentaOrdirdsfratrum PraedicatorumHistoricaed. B.M. REICHERT. O. P. Handschriftlich Reg.Gen.(oderSax.) = RegistrumUtterarum MagistrorumGeneralium im GeneralarchivdesOrdens.DieEintragungenfur dieTeutoniasindin den Qferschienen.Ich benutzedas noch ungedruckteRegistrumfiir die Saxonia. 2. Koln, Stadtarchiv,Un. Ill, 113S. 15. 3. Paris, 1512,fol.220a.
406
G. LOHR,O. P.
formales in vacantiis et in quolibetis) in Begleitung des Bakkalaureus und des Magister studentium der geregelt wird, die Predigten des Studium generale fiir die Universitat Angeh5rigen (an St. Dominicus und St. Thomas, dazu je eine Kollation vor Weihnachten und im Kapitelshause Ascnermittwoch des Domes) festgelegt werden, dann aber unter n. 8 bestimmt wird :» Indefectibiliter semel in die non celebri universaliter loco regens vel aliquis magistrorum vel alia rationabilis causa obsisterit, in eius, nisi infirmitas legat S. Thome; alie quoque due lectiones fiant, in logica vipartibus delicet et physica seu mathematica, ut est consuetum 1». Die Einfiihrung der Reform brachte dem Kloster reichen Segen: Professoren traten ein, wie der beriihmte Gerhard von Elten, friiher Rekund Kanonikusan tor der Universitat S.Maria ad gradus;derLizentiat der Theologie Johannes der Theologie Hoy de Scotia; der Lizentiat ein sehr beliebter Lehrer. ZahlJohannes Heyer, anscheinend reiche begabte Scholaren folgten, wie Matthias und ServatiusFancde Clivis, Joh. Olyschleger, kel, Theodericus Siisteren, Everhardus Andreas Hermanni de Harlem, Richard Schotten de Sittard, samtlich spater Doktoren und Professoren der Theologie. Die Zeit von etwa 1470-1525 bezeichnet die hdchste Bliite des Kolner Dominikaes ist die Zeit, wo Manner wie Heinrich von Rubenach, nerstudiums; Gerhard von Elten, Jakob Sprenger, Michael Francisci de Insulis, Servatius von Siisteren, Hieronymus Fankel, Theodoncus Reineri, um nur diese Konrad Kbllin an ihr wirkten, Jakob Hochstraten, zu nennen. Siisteren war als stadtischer, besoldeter Professor d. h. als Ordinarius angestellt. Von studentes generales finden sich zwei Listen von 1505 und 1507 in den Akten der Generalkapitel 2; die erste enthalt 19, die zweite 29 Namen. Fur die Jahre 1478 - 81 ergeben sich aus einer andern Quelle etwa 43 Namen. Sie sind, soweit man nach den Namen urteilen kann, zu einem grossen Teil aus andern war die Congregatio Provinzen. Namentlich die u. a. Hollandica, zahlreiche Kloster in Nordfrankreich ich umfasste, gut vertreten, nenne bloss Tristan Dolo aus Nantes, spater Provinzial der Francia und 1507 Kandidat fiir das Generalat. Von Italienern sei erwahnt Paul us Moneglia von Genua, 1475 Bakkalaureus und Magister studentium in Koln. Das Studium Coloniense war wirklich, seinem urCharakter international. Es besass im spriinglichen entsprechend, Orden den besten Klang und nicht umsonst, denn, bemerkt der K611. Qf,7, 68 f. An andererStellehabe ich geschrieben(Qf.21, 20):« Die Summawar nicht der Text fur den Sententiar, sondernfur den Magisterim Dominikanerorden». 2. Moph,9, 52 und 72.
DIE DOMINIKANER AN DENDEUTSCHEN UNIVERSITATEN
407
ner Dominikaner Heinrich Rotstock (f 1447), der 40 Jahre lang als Professor und Regens in Wien wirkte, ostudium Coloniense propter Uber die artistische Fakultat schreibt exercitiumfacittheologum1». der Historiker der Kolner Universitat, Hermann Keussen :» Die Fakultat Kolner philosophische stand auf dem realistischen Boden mit ihrer via moder sog. via antiqua, sie duldete die Nominalisten derna nicht. Der Einfluss der Dominikaner, welche in Koln allzeit mochte fiir die Beibehaltung der eine Vorzugsstellung einnahmen, Thomistischen Richtung nicht ohne Bedeutung gewesen sein a». Von Lehrstreitigkeiten, die den Orden besonders betrafen, hebe iiber die Unbefleckte ich nur hervor die Disputation Empfangnis an verschiedenen Maria, die um die Wende des 16. Jahrhunderts Orten ( z. B. Rostock, Frankfurt, Heidelberg) zu erregten Auseizwischen Dominikanern und Fransiskanern nandersetzungen gefuhrt hat. Die Kolner Dominikaner waren anschehiend seit Beginn der Universitat als Gegner der Lehre aufgetreten, Jakob von Soest, der lange Jahre in Koln gewirkt und von 1407 an zehnljjahre das Dekanat verwaltet hatte, hatte einen Traktat dagegen geschrie1450 waren der Promotor, Herben 3. Bei einer Doktorpromotion mann TalheimO. P., und der Promovendus Wilhelm Lesser 0. P. zum grossen Missfallen der Fakultat. scharf dagegen aufgetreten Als der Frankfurter Wirt (Cauponis), ein Dominikaner Wigand Hauptkampfer gegen diese Lehre, an der Universitat promovieihn am 12. Dezember 1494 die Fakultat ren wollte, verpflichtete auf die Verteidigung der Lehre * — er scheint dann von einer Prozu haben. Am 6. Juni 1496 motion in Koln Abstand genommen wird fr Matthias von Luxemburg O. P. nur unter der gleichen im zur Licentia Am bekanntesten zugelassen. Bedingung sind freilich die Kolner Dominikaner geworgrossen Publikum den durch den Streit Johann Reuchlins wegen der Judenbiicher und die Epistolae virorum obscurorum. Die Verleumdungen, die damals iiber sie ausgestreut worden sind, sind als feststehendeWahrheiten angenommen worden. Erst Pralat N. Paulus, der verdiente hat die EhrenErforscher der deutschen Reformationsgeschichte, des am meisten angegriffenen, gefiihrt 5. rettung Hochstratens, 1. Q/,21,11. 2. WesldeutscheMonatshefte, PetersvonCandla,S.238 l,5Q3;UnRLn,DerSentenzenkommentar 3. Qf, 19, 162. 4. Mittetlungenaus demSladtarchivvon Koln,36/7 S. 537. iiber die Albertistenschulein Koln,der der grossereTeil der Professorenaus dem WeltklerusangehOrten,s. Qf21,15 ff. 5. DieDeutschen Dominikanerim KampfegegenLuther(1581-1563). Freiburg,1903,S.87-106. Geschichte des gfiVe-gleicheauch dasbesonneneUrteildes ProtestantenFriedrichPAULSEN, S. 86 ff. lehrten.Unterrichls,
408.
G, LOHR,O. P.
noch einmal umfas1525 erfahren wir durch das Generalkapitel :l Kbllin ist Regens, die Lizentiaten sende Ernennungen Georg und Tilmann von Siegburg sind seine Stellvertreter; Hattingen JoLektoren der Phihann Host von Romberg bei Kirspe Sententiar; losophic sind Wilhelm Konigsdorf und Jacobus de Baiaraco. K61Kampfer gegen Lulin, Siegburg, Host sind als eifrige literarische Dazu kommen 20 Studentes ther bekannt geworden. generales Auch Nationen.Dann aus verschiedenen gin ges aberschnellabwarts. sah es bald traurig aus : von 1521-1534 an der theol. Fakultat wurde keine Doktorpromotion vollzogen, die Zahl der ImmatriIm Kloster an der Stolkgasse ulierten sank rapid. wurden die Liicken immer grosser, der Nachwuchs in den Klostern blieb aus. Trotzdem hat der Orden an der Kolner Universitat seine Profes16. undBeginn suren behaupten konnen, wenn auch am Endedes nur durch Berufung auswartiger Krafte. des 17. Jahrhunderts Am 16. Marz 1473 wurde die Universitat Trier feierlich eroffnet. Unter den 8 « primordiales in studio Treverensi theologice facultatis inceptores »2 von 1473 wird an sechster Stelle genannt Dr. theol. Johannes Milvi 0. P. aus dem Maa.strichter Kloster, an letzund Griinder des ter der bekannte der Observanz Vorkampfer der durch Cultellificis de Sutphania, Klosters Zwolle, Engelbert mehrere Schriften bekannt geworden ist. Leider ist von der Matrikel und den Akten der theol. Fakultat aus der ersten Epoche so gut wie nichts erhalten; wir sind daher auf sparliche gelegentliche Mitteilungen angewiesen. Es scheint, dass anfangs ein grosser Andrang von Studierenden des Ordens erfolgte. Es sollen, so wird vom General daraufhin nur Mitglieder der natio Brabantiae bestimmt, werden, da die andern nationes mit Universitaten aufgenommen versehen sind. 3 Dann werden aber auch andere zugelassen, wenn sie nur fiir die Kosten auf kommen, «quia ibi viget bonum studium»* Genannt werden Wir horen von einzelnen Doktorpromotionen. Prior Leonhard Reinstein aus Wiirzburg, Tilmann von Bensberg, des Trierer Klosters, Vitus Hagen aus Strassburg, Johann Hilpolt aus Konstanz, Christoph Radelef aus Liibeck, spater Weihbischof Prior von Bremen und Verden; anscheinend auch der Luxemburger 1. Moph,9, 211. 2. Trier. Archiv, Erganzungsheft16 (Trier 1917)= Aktenund Urkundenzur Geschichte der Trierer Universitat,I, S. II. f. 3. Qf,6, 80. 4. Qf,6, 80, 90.
DIE DOMINIKANER AN DEN DEUTSCHEN UNIVERSITATEN
.409
StrassJohannes de Bousy und JohannWilhelmideSchmicheymaus der Konventualen. Als Regens studii burg, spater Generalvikar Matthias et decretorum, der wird erwahnt Fanckel, Dr theol. Prior in Trier; Claudius de Rota aus Lyon Fiihrer der Konventualen, der nach der Reform des und vor allem Johannes Dietenberger, Klosters (1517) nach Trier kam und 1518/9 das Amt des Regens ausiibte. Er begann am 27. Januar 1518 mit der Erklarung der I-II1.. war wohl der Lizentiat Matthias Leonis Einer seiner Nachfolger 1539 Dr theol. wurde 2. aus Aachen, der auf dem Generalkapitel und die Grossere Bedeutung Hochschule gewann die Trierer theol. Fakultat nicht, sie konnte gegen Koln und Lowen nicht aufkommen, in den Wirren der Reformation ging sie immer mehr zuaus dem Orden, die langer an riick. Die bedeutendste Personlichkeit Ambrosius Pelargus aus dem Frankihr gewirkt hat, war unstreitig furter Kloster, der in Heidelberg studiert und in Freiburg promoviert zu Erasmus stand. hatte und in freundschaftlichen Beziehungen Im Sommer 1533 kam er als Universitatsprofessor und Dompredort eine umfangreiche Tatigkeit, diger nach Trier und entfaltete zu Worms und Regenswar beteiligt an den Religionsgesprachen des Trierer Kurfiirsten auf dem Tridentinum, burg, Vertreter Dekan der theol. Fakultat 1534, 39, 41, 45, 47. Als er zuletzt einen Schlaganfall seine Professur erlitt, sah er sich gezwungen, und iibergab das Dekanat, da in der theol. Fakultat niederzulegen Im Januar 1561 iiberkein Professor mehr war, der Universitat. den kiirzlich eingetroffenen trug er als Kommissar des Erzbischofs und Theodas Recht, an der Hochschule Philosophie Jesuiten zu lehren. 3. logie, sowie die Humaniora Fast gleichzeitig mit Trier wurde die Universitat Mainz errichtet Mainz bereits die beriihmte und stark (1476), obwohl der Kurstaat Erfurt besass. Mainz erlangte iibrigens keine besuchte Universitat Die Leipziger bemerken einmal in einer Denkgrossere Bedeutung. schrift anHerzogGeorg vom Jahre 1511, in Mainz wiirden vor allem seien aber dort oft kaum jura und poetae (Humanismus) gepflegt,es Ein studium generale oder iiberhaupteinnennensloo«supposita4)>. wertes studium theologiae besass das Mainzer Dominikanerkloster wird niemals des Mainzer Stunicht; in den Regesta Generalium 1. Hermann WEDEWER, JohannesDietenberger,Freiburg, 1888 S. 35. 2. Moph,9, 274. 3. J. MARX,Geschichte des ErzstiftesTrier, I. Abteilung, Bd 2, (Trier, 1859), 469. N" Die deutschenDominikaner,S. 208 ff. PAULUS, 4. Urkundenbuchder LeipzigerUniversitatn. 252.
410
G. L6HR, O. P.
diums gedacht, wie es z. B. fur Trier, Heidelberg, Freiburg, selbst fiir Basel geschieht. Dass aber trotzdem auch hier die Dominikaner Einfluss auf die Universitat besassen, ergibt sich aus mehreren Die « Antiqui» hatten in Mainz ebenso wie die Beobachtungen. « Moderni » eine eigene Burse. 1508 oder 1509 kaufen Johannes Laund Nicolaus Gerbel, « artium maHoltmann, picida, Nicolaus de via s. Thomae Aquigistri et actu regentes bursae Schenkenberg natis », das Haus Zum Schenkenberg fiir 300 Goldgulden 1. Es beherbergte ausser den Scholaren auch einen Teil der Magistri, war also zugleich Kollegium und Burse. Nach dem Tode der Regentes sollen der Prior und der Lektor der Mainzer Dominikaner oder einer von ihnen ersucht werden, « ob honorem s. Thomae de Aquino » bei der Besetzung mitwirken zu wollen ; ist in Mainz ein Ersatz nicht zu finden, so soil eine geeignete Personlichkeit aus Koln verschrieben werden «pro conservatione viae praedictae» sc. antiquae. Bei den Dominikanern wurde auch, wie die Urkunde weiter erzahlt, von den Regenten und Senioren der Burse eine Memoria fUr deren Im Streit Reuchlins Wohltater gestiftet. wegen der Judenbiicher stand die Mainzer theol. Fakultat auf seiten Hochstratens und der Kolner. Von Dominikanern, die an der Universitat haben, seien gewirkt drei verdiente Manner genannt. aus dem Johannes Dietenberger Frankfurter literarischen Kloster, einer der eifrigsten Gegner der und beriihmter Bibeliibersetzer, Neuerung erlangte nach Studien 1514 das Lizentiat in Mainz zu Koln und Heidelberg im September und im folgenden Jahre das Doktorat. 2 Von 1532 bzw. 1533 war er als Ordinarius an der Universitat angestellt und bekleidete dieses Arat bis zu seinem Tode (1537). Sein Nachfolger wurde ein anderes Konrad Necrosius. 3 Er war Klosters, Mitglied des Frankfurter fiir Erzbischof Albrecht und seinen Nachfolger mehrfach in wichtatig, u. a. als Gesandter in Trient im Friihjahr tigen Geschaften 1545. Von Necrosius wurde am 25. Sept. 1543 zum Dr theol. promoviert der unermiidliche Dominikaner Petrus Rauch von Jenaer Ansbach.* Er hatte 1539 die Mark Brandenburg verlassen und seine Stelle als Hofprediger aufgegeben, als Joachim II. sich offen fiir die Eine Ubersiedlung nach Leipzig, wo sich die Neuerung erklarte. 1. Fritz HERRMANN, Die Mainzer Bursei aZum Algershetmer»und «Zum Schenkenund Altertumskunde. NF 5 (1907),94 — 124. bergt, Archtvfiir hessischeGeschichte 2. H. WEDEWER, S. 34. JohannesDietenberger, 3. N. PAULUS, S. 214/5. 4. N. PAULUS. S. 51.
DIE DOMINIKANER AN DEN DEUTSCHEN UNIVERSITATEN
411
des Jenaer Konventes hatten, war wegen der aufgehalten des Klosters nicht moglich. So liess er sich mit seiUnterdriickung im WS 1540/41 in Er. nem Prior Georg Kramer von Konigshofen furt immatrikulieren, ist dann aber nach dem katholisch geblieEs war die sechste Universitat, benen Mainz iibergesiedelt. die er besuchte. 1546 wurde er Weihbischof von Bamberg. Die Universitat Heidelberg (gegriindet 1386) hatte bereits eine 1476 an sie kamen. Freials die Dominikaner grosse Vergangenheit, lich hatten schon vorher mehrere Dominikaner hier studiert, allein ein Kloster bestand nicht, und im Orden sah man es nicht gern, wenn an solche Hochschulen Studenten wurden, geschickt abgesehen von den Kosten \ Der Pfalzgraf Friedrich I, der in jeder Weise bemfiht war, seine Universitat zu heben, stiftete nun 1474 ein Domiin seiner Residenz mit der Verpflichnikanerkloster Heidelberg Studium datung, dass der Orden ein theologisch-philosophisches rin errichten miisse 2. Das Kloster wurde als solches der Universitat inkorporiert. Friedrich tat alles, um das neue Studienhaus in Betrieb zu bringen. Auf sein Drangen kam der beriihmte Kolner Professor fr Gerhard von Elten fiir einige Zeit als Oberer nach Wir sind fiir die nachsten 50 Jahre ziemlich Heidelberg. gut mit iiber das neue Studium versehen; man muss danach Nachrichten Lehrkraften versehen war. gestehen, dass es mit ausgezeichneten 1477 wurde der Wiener Ulrich Zehntner als Biblicus und Sententiar der als Lizentiatim Dezember 1488 die theol. Professur geschickt, in Wien iibernahm und 1496 Provinzial der Teutonia wurde. Nach ihm kam der Baseler Heinrich Rottenberg, 1484 Dr theol., dessen Sentenzenkommentar die Basler Universitatsbibliothek aufbewahrt 4. Mit ihm las gleichzeitig fr. Nicolaus de Swollis O.P. Matthias Fanckel, dr theol. er deer., ist fur 1488 und 89 in Heidelberg von CI eve, 1490 immatrikuliert, Eberhard promovierte bezeugt. dort zum Dr theol., ging 1496 als Nachfolger des neuerwahlten Provinzials Ulrich Zehntner nach Wien, ist 1511 wieder Regensin Heidelberg und ebenso Prior, gleichfalls 1503, 5, 7, 10, 15, um dann unvon 1515-1529 als Provinzial ter den schwierigsten Verhaltnissen die Teutonia zu leiten. 1496 ist Peter Siber Prior und Regens, der und Predigers den Ruf eines ausgezeichneten Theologen genoss. Sein Sentenzenkommentar findet sich noch in Basel und Frankfurt 4. Reste
1. vgl. z. B. Qf,7, 27, bez. Ttlbingens. der UniversitatHeidelberg,Bd. 2 (1886).n. 470. 2. Ed. WINKELMANN, Urkundenbuch 3. Qf,19,127 = P. G. LOHR, Die Teutoniaim 15. Jahrhundert. 4. Qf,19,125, 180.
412
G. LOHR,O. P.
1498 wird er Prior seines Heimatkonventes Ulm und 1501-1508 Provinzial der Teutonia. Sein Nachfolger in Heidelberg war anscheinend der Basler Werner von Selden. Den klangvollsten Namen besizt Konrad Kollin, 1500 in Heidelberg immatrikuliert, dort Sentener tiar, 1507 Prior und bald darauf Regens. Als solcher erklarte die Summa des hi. Thomas und schrieb seinen beriihmten Komtnentar zur I. und I-11, von dem leider nur der letztere erhalten und der durch seine Schriften gegen die . gedruckt ist. 1513 promovierte Neuerer spater so bekannt gewordene Michael Vehe und mit ihm Dionysius Grieb aus dem Kloster Esslingen. Vehe wurde 1515 Regens als Nachfolger Cleves, ist es anscheinend noch 1520. Sein Nachfolger wurde vielleicht der Lowener Lizentiat Gottfried Sittart. x In der Heidelberger Matrikel sind in den Jahren 1475-1523 nicht eine sehr hohe Zahl, wenn weniger als 59 Dominikaner eingetragen, man bedenkt, dass nur « volentes promoveri a principio audientie lectionum intitulari deberent zr>.Es handelt sich dabei um die sog. Studentes generales, die die hohern Studien fiir das Cursorat und Lektorat machten. Dazu kamen noch manche andere, die nach Ausweis des Registrum litterarum der Ordensgenerale nach Heidelvorkommen. wurden, in der Matrikel aber nicht berg geschickt Wir konnen uns an der Hand der Matrikel und der Akten der Geein Bild des Kollegiums 1505 ist Eberhard entwerfen. ralkapitel von Cleve Regens, Konrad Kollin Magister studentium, Andreas Pirata oder aus de Transsylvania Guldenmunster ( = Antonius in Siebenbiirgen, Hermannstadt der spater der Fiihrer der Katho-liken in Konstanz 6 Stugegen die Neuerer wurde 3) Sententiar. 1507 Cleve als Regens, Kollin als dentes generales werden genannt. Sententiar, Dionysius Grieb als Biblicus, dazu 8 Studentes generales. 1515 Vehe als Regens, als Sententiar Vincentius Vispeck, und Johannes Barel aus spater Dr theol. und Prior von Landshut, Prior und InquisiHerzogenbusch, spater Dr theol. in Heidelberg, tor in Herzogenbusch 4. Von Studentes wird nur einer generales Dominicus von Schweidnitz aus der Polonia, 1517 Cursor genannt, in Breslau ; die Auswahl der iibrigen wird dem Provinzial der. Das Kollegium ist also nicht gross, nicht Teutonia iiberlassen. mit dem Kolner; entfernt zu vergleichen es scheint auch, dass 1. Vgl. H. DEJONGH, L'anciennefacultedeLouvain,Louvain,1911,S. 46;Moph,9,206(scin S.127An. 5 (1527/8 Inquisitorin K61n). Magisteriurriwird 1525bestatigt); N. PAULUS, 2. G. TOEPKE, Matrikelder UniversitatHeidelberg,I, (1884),501Anm.3. 3. N. PAULUS, S. 313ff. 4. MatrikelKoln,2, 664; Analecta0. P., 36, 503.
AN DEN DEUTSCHEN UNIVERSITATEN DIE DOMINIKANER
413
Studenten aus andern Provinzen, abgesehen- von der Saxonia, hier seltener assigniert wurden. Der General Vincentius Bandelli erliess fiir Heidelberg, worin er u. a. am 1. Juli 1501 eine Studienordnung » Ich will und mahne*eindringlich die Vorsteher bestimmtx des studii Hauses, ut de bono ac honesto sufficiente doctore regente provideant »... Der Regens muss taglich wenigstens eine Vorlesung bono ac halten. Gleichfalls miissen sie Sorge tragen « de aliquo sententias docto baccalaureo qui studentibus legat nach der der das studium Methode der Heidelberger convenUniversitat, ich strengstens, tus einverleibt ist. Ebenso befehle dass all'e des Magister fratres studentes generales jeder Vorlesung regens studii beiwohnen von Anfang bis zum Schluss. Das gilt auch von den lectiones sententiarum. Ebenso will ich, dass jeden andern in theologia gehalten werde, wobei einer der Tag eine disputatio antwortet. Sie konnen auch die Disputationen Studenten und besuchen 2. Auch sollen sie Sermone Sermone an der Universitat halten auf Wunsch des Regens studii, der ihnen an der Universitat die Sermone auftragt und .sie vorher durchsieht. » Aus der Geschichte des Klostrs verdient noch erwahnt zu werden der Streit iiber die Lehre von der Unbefleckten Empfangnis Maria, der sich in Heidelberg abspielte. Nachdem schon 1494 Wimit dem bekannten Abt Trithemius gand Wirt 0. P. in Frankfurt am geraten war, veranstalteten wegen dieser Lehre in Kontroverse in Heidelberg eine bffent18. Juni 1501 die Franziskanerobservanten liche Disputation iiber diesen Gegenstand, obwohl sowohl der Kurfiirst als auch die Universitat und dieBischofe von Worms und Speydaran streng verboten hatten. Der Streit ging er die Beteiligung der davon Argernis fiir das nun weiter. Auf Bitten des Kurfursten, und des Provinzials Volk befiirchtete, Peter Siber, der sich bewurden von den Franziskanern und klagte, er und seineMitbriider als Ketzer verschrien, wandte andern Ordens = und Weltgeistlichen an den Papst. Es kam auch tatsachlich sich die Universitat ein Vergleich zwischen beiden Orden zustande 3. Nach Januar 1523 ist kein Dominikaner mehr in die Matrikel eingetragen. Auch hier blieb der Nachwuchs aus. Erst Anfang 1539 1. WINKELMANN, II, n. 586;Hlstorisch=politlscheBlatter,78 (1876),926. 2. EinersolchenDisputation,die im April 1518in der Augustinerkirche in Gegenwartvon UniversitJtsprofessorenund vieler G ste stattfand, wohnte auch der junge Dominikaner MartinButzer(am31, 1.1517immat'rikuliert) beiundwurdefur Luther gewonnen,der hier Luther!, 255. gegendenfreienWillenund die alte Theologiedisputierte.H. GRISAR, 3. Zusammenfassend N. PAULUS im Kircherlexikon,XII, 1708ff; WINKELMANN, II, n. 580 Geschichte der UniversitatHeidelberg,I. (1864)351ff. ff, 592f; Joh. Friedr.HAUTZ,
414
G. LOHR,0. P.
einen neuen Anlauf zurBesetzung des Studiums dieProvinz zu haben. Am 13. Januar 1539 werden immatrikuliert genommen Petrus Platten aus Luxemburg :«coepit complere cursum biblicum secundum morem Ordinis Predicatorum », und der Kolner Lizentiat der anscheinend Im folgenGeorg Hattingen, Regens sein sollte. den Jahr ist noch der Aachener Dominikaner Martinus Amia einEs war der ausstergetragen; damit* schliessen die Eintragungen. benden Provinz nicht mehr mSglich, das studium generale aufrecht zu halten. 1553, als nur noch zwei Insassen das Kloster bewohnten, wurde es von Kurfiirst Friedrich mit Zustimmung des Papstes aufeinverleibt. gehoben und sein Besitz der Universitat
scheint
Die Universitat AlFreiburg im Breisgau, 1455 von Erzherzog brecht von Oesterreich wurde am 26. April 1460 eroffgestiftet, der als Ordinarius der Theologie an net. 1 Der erste Dominikaner, die neue Hochschule berufen wurde, war der Strassburger Magister Balthasar Scholl, der bereits 1475 als Biblicus fiir Freiburg bestimmt worden war, dann in Perugia die Sentenzen gelesen und dort das Magisterium erlangt hatte. Als der berUhmte Prediger Johannes nach Strassburg Geiler als Domprediger ging, wahlte die Stadt mit einem Freiburg Scholl zu seinem Nachfolger an der Universitat von 40 Gulden, das erste Mai, dass ein Ordensmann Jahrgehalt mit Gehalt angestellt wurde.Er verpflichtete sich sich auf ein Jahr, den Donnerstag eine Stunde Vorausgenommen, jeden Werktag, iibliches Fach lesung zu halten iiber ein an andern Universitaten und Priifungen und sich an den Disputationen gemass den Statuten zu beteiligen. Am 25. April 1480 begann er seine Vorlesungen. nach Konstanz versetzt wurde, wurde ein Als er vom Ordensgeneral sein Nachfolger als Ordinarius, anderer Dominikaner Caspar Griinwald aus dem Kloster Kolmar. Er hatte in Koln studiert und wurde Am 21. August 1481 begann als Lektor in Freiburg immatrikuliert. als Baccalaureus er an der Universitat biblicus, an der Vigil von 2 SeptemPeter und Paul 1483 wurde er Baccalaureus formatus,am ber Dr theol. Am 25. Mai 1483 hatte er unter denselbenBedingungen Griinwald war eine hervorwie Scholl das Ordinariat angetreten. 1488 wurde er Rektor der Uniragende energische Personlichkeit. dem diese Ehre zu teil wurde der einzige Dominikaner, versitat, and en Universit aten waren die Ordensleute gewohnlich vomRektorat Er durfte ausserhalb des Klosters in einem Hause ausgeschlossen. 1. H. SCHREIBEB, Geschichte der Albert-Ludwigs-Universitat zu Freiburg i. B. Bd. I. Freiburg, 1857„
AN DENDEUTSCHEN UNIVERSITATEN DIE DOMINIKANER
415
der Universitat die wohnen, vielleicht wegen der Schwierigkeiten, ihm der friihere Prior Georg Roth machte. Als Rektor machte er der Universitat iiber seine vielen Arbeiten und seine Vorhaltungen geringe Besoldung; nirgends miisse ein Ordinarius taglich Vorlesungen halten, dabei habe er das geringste Gehalt. Man versprach ihm statt 40 Gulden 52, auf jede Woche einen. Bald eine Erhohung, ein: er sei nicht liefen aber Klagen gegen ihn bei der Universitat offers seine Vorlesungen fleissig genug im Amte, vernachlassige oder lasse sie durch andere halten - Griinwald war seit 1490 auch Prior des Klosters - zudem lese er nicht iiber den biblischen Text, am 27. sondern nur iiber die Summa des hi. Thomas Er versprach zu halten, die Mai 1490, sich nach dem Verlangen der Universitat ihm auftrug : « Pro ordinaria lectione debet legere epistolas Pauli Est stabilita hora et super illas ex doctoribus colligere materiam. etiam jus septima, ut possint scholares eiusdem facultatis visitare im August seine canonicum ». Griinwald kiindigte aber bereits Stelle mit Wirkung vom Februar 1491 an. Er blieb auch weiterhin im Lehrkorper der Fakultat, wenn aucht nicht mehr als besoldeter Ordinarius, und war noch 1493/4 und 1497/8 Dekan. Im November 1498 ging er als Weihbischof und Professor der Theologie nach Wiirzburg \ Wenn man allein H. Schreiber folgen wollte, kame man zur Ander Dominikaner sei mit diesen beiden Ordinasicht, die Tatigkeit rien und dem noch zu nennenden Johannes Winckel abgeschlossen. UniDie von H. Mayer vorziigliche edierte Matrikel der Freiburger versitat 2 gibt aber ein ganz anderes Bild. Um nur jene zu nennen, zu Doktoren die an der Universitat wurden, die somit promoviert auch verpflichtet waren, nachher eine Zeit lang an ihr zu dozieren, sei hingewiesen auf Johann Ortwin, Dr theol. 1475, spater Weihbischof von Strassburg; Leonhard Wisbach, 1478 Dr theol., 1480 Weihaus Strassburg, Dr theol. bischof von Worms; Jakob Wirttenberger der Konventualen; Andreas Hermanni von Har1493, Generalvikar formatus von Koln, Dr theol. i489; Johannes de lem, Baccalaureus Mera aus Nimwegen, Dr. theol. 1498; vor allem Johannes Winckel von Halle a. Saale aus dem Strassburger Kloster, Freund Geilers, Dr theol. 1501, sieben Mai Dekan der Fakultat (1512); Jon. Burchard, Drtheol. 1513, spater ein scharfer Gegner der Reformation; Michael Molitoris aus dem Kloster Augsburg, Drtheol. 1515, Dekan 1515/6; 1. Qf,21,109if;Archivdeshistor.VerelnsvonUnterfrankenund Aschaffenburg,XVIII(1865), 96-99;Bulletineccl. de Strasbourg,43 (1924),184-88. 2. DieMatrikelder UniversitatFreiburgi. Br., Bd I. Freiburg,1907.
416
G. L6HR, O. P.
de Colle aus Kloster Herzogenbusch, Bacc. formatus von Johannes der letzte Prior des Blesheim, Koln, 1510 Dr theol.; Nikolaus Dekan der Fakultat; AmKlosters, 1522, mehrmals Strassburger brosius Pelargus (Storch) aus Kloster 1533. Mehrere Frankfurt, oder Lizentiat holten sich andere, die das Bakkalaureat erwarben, an andern Universitaten den Doktorhut. Auch in Freiburg setzt mit der Reformation der Bruch mit der des Ordens ein, aus dem grossen wissenschaftlichen Vergangenheit einfachen Grunde, weil es an Nachwuchs fehlte. Freilich werden auch spater noch Dominikaner immatrikuliert, sogar relativ mehr als friiher, doch es handelt sich gewohnlich um einfache Studieder Grade reflektierende der Theologie, die nicht auf Erwerbung und zugleich letzte theol. Doktor ren. Der nachste ist Johann Ulrich Gdtzonis aus Zurich, der am 13. Mai 1603 promovierte. Basel war 1460 unter der kriiftigen Beihilfe Papst Die Universitat Pius II, der zwei Jahrzehnte vorher als Enea Piccolomini in Basel eine bekannte Personlichkeit gewesen war, ins Leben getreten. Fiir die Theologie war ein einziges Ordinariat vorgesehen, es wurde 1461 mit Johann Ruchrat von Wesel besetzt, der spater mit der Inquisition in Konflikt geriet und Widerruf leisten musste. Als erster Dekan wurde am 18. Oktober 1462 der Basler Domitheologischer nikaner Caspar Maner gewahlt, der u. a. in Koln und Ldwen seine Studien gemacht hatte. 1 Er hatte schon vor seiner Wahl Vorlesungen an der Universitat gehalten. Neben ihm wirkten Wilhem Texund Johann Kreutzer toris aus Aachen, Nachfolger aus Ruchrats, war der erste Dekan der Artistenfakultat. Kreutzer Gebweiler, eine bedeutende Personlichkeit. Als Miinsterprediger in Strassburg, wo er sich einer grossen Popularity erfreute, war er infolge eines Streites zwischen den Plebanen und den Mendikanten 1452genotEr wurde nach einigenjahren die Stadt zu verlassen. igt worden, Domherr und Prediger am Basler Miinster, und der einstige Gegner trat am 6 August 1465 in das Gebweiler Domini der Mendikanten 2 Von kanerkloster ein, wo er nach emigen Jahren als Prior starb orationis ihm stammt die Schrift : Expositio dominicae ac de Ein anderer Basler Dominikaner, septem pietatis operationibus. formatus Heinrich Nolt, der in Koln Baccalaureus geworden war, wurde 1469 in Basel zur Lizenz zugelassen und, nachdem er am 16. hatte, als Professor der TheoJanuar 1471 zum Doktor promoviert 1. W. VISCHER, Geschichte der UniversitatBaselvonder Grundung1460bis zur Reformation, Geschichte der StadtBasel.II, 2,585;Qf,19,132f. 1529.BaselI860, S. 205;R. WACKERNAGEL, 2. Qf,19,103; VISCHER, S. 216; WACKERNAGEL, S. 857.
DIE DOMINIKANER ANDEN DEUTSCHEN UNIVERSITATEN
4H
und Nachfolger von Textoris logie in die Fakultat aufgenommen als Ordinarius, sodass jetzt zwei Dominikaner als Doktoren- in ihr waren und, nachdem Textoris am 6. Juni 1472 abgegangen war, diese all ein. Beide starben aber kurz nacheinander anscheinend 14741. Der Sentenzenkommentar Heinrich Nolts hat sich noch iiber seine Stellung erhalten 2. Wichtig ist darin seine Erklarung zum hi. Thomas : « Expedito principip ad sententiarum expositionem instat currendum. Et primum quidem ante omnia doctrinam S. Thome de Aquino imitari atque insectari conabor et presertim earn doctrinam, quam nobis in scriptis protulit super 4 libros sententiarum et plerumque pro temporum opportunitate quedam in Summa sua ac aliis eius opusculis contenta... subducere. » der Weltgeistliche Nach Nolt war von 1474-1502 Siber Johann von Wangen Ordinarius. Von 1490-1502 wurde nur eine Promotion vorgenommen 3. Unter Siber war als Baccalaureus tatig der Prior Werner von Selden, der 1492 vom General dazu bestimmt wurde 4. 1482 wirkten zwei bedeutende Manner als Lehrer im Kloster, die Bakkalare Matthias Fanckel und Ulrich Zenthner ; es scheint aber an der Universitat nicht, dass sie pro gradu et forma magisterii doctissimus » gelesen haben s. Dasselbe gilt von dem « professor der Theologie, dem Basler Konventualen Alexander Hacscher, der fiir 1495 und 1498 in Basel bezeugt ist 6 Die Ernennung des beriihmten Konrad Kollin zum Regens in Basel ist wohl nicht zur Zu Beginn des 16. Jahrhundets gekommen. Ausftihrung lag die Universitat ziemlich darnieder; die Manner, die ihr in den zwanziger Jahren neuen Glanz verleihen sollten, gehoren zum Teil schon der neuen Lehre an T. Von Dominikanern wird aus der Zeit von 1500-1510 nur einer genannt, der seine Kurse an der Universitat hielt, Bernhard Senger. Basel war zu Beginn des 16. Jahrhunderts eine Stat.te des Humanismus und der Buchdruckerkunst geworden. Hierhin kam im Dezember 1510 der Niirnberger Dominikaner Grazist. « Mit einem Schlage hob Cono, der beriihmte Johannes diese Ankunft den Ruhm der Stadt,'», schreibt der Historiker der 1. Qf, 19, 132. 2. Basel, Universitatsbibl.A. XI. 23. 3. VISCHER, S. 222. 4. Qf. 19, 125. 5 Qf, 19, 126. 6. Qf, 19, 128; WACKERNAGEL, II, 2, 587. 7. WACKERNAGEL, III, S. 427 ff. — T. II. Mandonnot. Melanges
418
G. LOHR,0. P.
1. Als akademisch Stadt Basel, R. Wackernagel unverpflichteter arbeitete mit Reuchlin Lehrer gab Cono griechische an Kurse, der Werke des hi. Hieronymus und forschte der Herausgabe in in den der Bibliothek des Klosters die einst Handschriften, von Ragusa 0. P. von seiner Reise nach KonstantinoJohannes und dem Kloster vermacht hatte. Weit und breit pel mitgebracht machte er von sich reden. Leider starb er bereits am 21. Februar Als 1529 die Reformation in Basel 1513, erst fiinfzigjahrig. kein Platz mehr an der Universiegte, war fiir die Dominikaner ihre Bibliothek sitat, sie zogen in die Verbannung; aber, deren der grosster Teil noch erhalten ist, wurde einer der wertvollstenTeile Universitatsbibliothek. im Die Universitat Tiibingen, 1477 durch den Grafen Eberhard zum Orden gehabt. Bart gestiftet, hat am wenigsten Beziehungen aber mehrere Kloster Die Stadt besass kein Dominikanerkloster, Schwabisch vor allem Rottweil, Gmiind, Esslingen, Stuttgart, Ulm — lagen nicht weit davon das wissenschaftlich hocbstehende keinen einzigen Dominikaab. Die Liste der Promovierten2weist ner auf. Auch in der Matrikel 3 konnte ich deren nur zwei ausfinGrieb aus Esslingen, am 20 September 1509, dig machen ,Dionysius 1513 zum Dr theol. in Heidelder als Prior seines Heimatkonventes und Joh. Lendlin aus dem Kloster Stuttgart am berg promovierte, 17. August 1528. In einigen Fallen 4 wird zwar ein Studium in Tubei dem bekannten Jerusalempilger bingen in Aussicht genommen,so Felix Fabri aus Ulm, der am 30. Mai 1478 als Bibliund Chronisten fiir Tubingen wird. Es ist bestimmt cus und dann als Sententiar Worauf diese Zuriickhaltung des wohl nichts daraus geworden. — EremiDie Augustiner Ordens beruhte, ist mir nicht bekannt. sie nehmen mit den ten waren stark an der Hochschule vertreten, Lebens die fiihrende Stelk unter den Briidern des gemeinsamen ein 5 Ordensleuten am 2. Dezember 1402, war WtirzZu Beginn des 15. Jahrhunderts, geworden6.. Sie konnte burg zum ersten Mai Sitz einer Universitat wieder eingegangen. aber nicht recht gedeihen und ist langsam 1. /. c, III, S. 140 Die theologische Fakultat in Tubingenvor der Reformation1477-1534 2. H. HERMELINK, Tubingen,1906,S. 190.ff. Bd. I, Stuttgart 1906. 3. Ed. H. HERMELINK, 4. Q/.VI, 133;VII, 27. 5. H. HERMELINK, Theol.Fakultat S. 190. der UniversitatWiirzburg.2Teile. Wiirzburg1882. Geschichte 6. F. X. VONWEGELE,
DIE DOMINIKANER AN DEN DEUTSCHEN UNIVERSITATEN
419
1419 wurde eine Professurfiir Theologie errichtet, womit auch die Stelle eines Dompredigers war. Als solcher wurde 1427 verbunden von Dr th. Johannes Miinnerstadt 0. P. mit einem Jahresgehalt 60 Gulden fiir drei Jahre ernannt. Er muss jeden Freitag « diebus canicularibus et vindemiis et aliis temporibus anni,' in quibus in studiis generalibus legi non consuevit exceptis, legere lectionem unam in sacra pagina in loco per nos designando eamque per diem antea in valvis ecclesie intimare debet» An alien Sonn = und Feiertagen, in der Fastenzeit jeden Tag, am Advent jeden Montag, Mittwoch und Freitag muss er im Dom in der Volkssprache x Seit der Mitte des als die Universita predigen. Jahrhunderts, die Stelle de praktisch erloschen war, scheinen die Weihbischofe Professors vertreten zu haben. Als solcher wurde theologischen 1498 der Freiburger Dr Caspar Griinwald berufen, Dominikaner der bis zu seinen Tode 1512 in dieser Doppelstellung aushielt 2. Der interessanteste der in Wiirzburg Dominikaner, gewirkt hat, war unstreitig Antonius Rescius, der vom Fiirstbischof Friedrich « Partikularschule » im von Wirsberg an die von ihm gegrundete St. Agnetenkloster in Wiirzburg berufen wurde. Er ist vielleicht identisch mit Antonius de Mendoza aus der Ordensprovinz Baetica, der auf dem Generalkapitel 1551 zum Sententiar in Paris fiir 1552 bestimmt in Paris — aber nicht dort wurde — er war Student 1552 in Koln immatrikuliert wurde und 1552 die las, vielmehr Sentenzenvorlesung begann. 1553 wird er als Bakkalaureus approbiert. Rescius wird 1553 in die Provinz Germania inferior in sein wirkte Kloster Briissel zuriickgerufen. Unter Maria der Katholischen er als Professor an der Universitat Oxford. Als solcher wird er da er zum 1. Mai 1561 in die Kolner Matrikel eingebezeichnet, und auf tragen wird. Sein Ruf drang bald auch nach Wiirzburg nahm er mit Zustimmung des Bitten des Fiirstbischofs dringendes und des Provinzials die Professur an 3. Vorher wurde Ordensgenerals er am 8. Juni 1563 in Kbln zum dr. theol. promovierte zusammen mit dem Kolner Jesuiten in Koln war Rhetius. Eine Promotion keine kleine Sache. Die Kosten des Doktorschmauses fiir Rhetius warum beliefen sich auf 185 Thaler 15 Albus 4 eine Grund., manche Lizentiaten konnten. diese letzte Wiirde nicht erreichen 1. v. WEGELE, 2,20 ff. • 2. Archiv des histor. Vereinsvon Unterfrankenund Aschaffenburg,XVIII (1865),S. S6-99 Qf.21,109 1 3. v. WEGELE, 2, 44ff. 4. J. HANSEN, des Jesuiienordens1542-82.Bonn, 1896,S. RheinischeMtenzur Geschichte 470,Anm.7.
420
G. LOHR,O. P.
Provinzial schrieb zwar an seinen : Der Kolner Jesuitenrektor >« Mater d. Rhetii videtur facere prandium doctorale; omnia tamen omnium ». Resut erit possibile ad aedificationem sobrie fient iiber den Psalter. Im zun'achst Vorlesungen cius hielt in Wiirzburg christiaDruck erschien von ihm : v Praecipua capita doctrinae demonsnae edita a facultate theologica Lovamensis universitatis, ex verbo dei in scholis theologicis,per tranda vero et comprobanda fratrem Antonium Rescium O. P. ac s. th. doctorem 1 ». Es scheint, Vorlesundass er die Schrift als Leitfaden fiir seine theologischen hat. Bei alien beherausgegeben gen im Agneten=Kollegium wurde er 1567 auch Weihliebt und mit vielen Gelehrten befreundet, am Als Bischof Julius bischof von Wiirzburg (ep. Salonensis). eroffnete und die Lehr2. Januar 1582 feierlich die neue Universitat Fakultat den jesuiten und philosophischen stiihle der theologischen zum Dekan der theol. Fakultat erwurde Rescius tibergab, von den nannt. Er wird als ein grosser Freund der Gesellschaft 2 und war am 15. Mai 1568 zugegen mit Bischof geriihmt Jesuiten Klosters St. Agnes an die Jesuiten, Friedrich bei der Ubergabedes deren Kollegium es wurde. 1472 ins Leben trat, besass der OrIn Ingolstadt dessen Universitat 3 ist Dominikaner den kein Kloster; die Zahl der immatrikulierten nicht gross, allein es finden sich unter ihnen Namen vonBedeutung. Zu dem ersten, aus drei Doktoren bestehenden Kollegium der theol. 4 Prior Lucas Braun, der sich mit Fakultat gehorte der Augsburger Lektor und spatern Prior Georg Brenner am 6. dem Augsburger einschreiben liess. Ende 1475 bat der Wiener DominiFebruarl473 Schiltel von Landshut, der in Koln Baccalaureus kaner Johannes als solcher formatus der Theologie geworden war, um Aufnahme — er konnte in die Fakultat, was auch nach einigen Schwierigkeiten und des Kolner wohl die litterae testimoniales des Ordensgenerals vorweisen — aber nicht die seines Wiener Konventes Klosters, gewahrt wurde. Er wurde am 28. November pro examine pro magisund emterio in theologia capessendo dem Vizekanzler prasentiert pfing am 15. Januar 1476 die Insignia magisterii. Am meisten treten in den ersten Jahren der Universitat die Briider Schwarz(Nigri)her8 und drei der Ingolvor, von denen vier dem Orden angehorten 18 (1865),171ff. 1. ArchtvdesHistor. Vereinsfiir Unterfrankenu. Aschaffenburg 2. Petri Canlsii Epistulaeet acta. Collegit...0. Braunsberger,VI (1903),186. - 1550.(Munchen,1906). Die Matrikelder UniversitatIngolstadt,/1472 3. GeorgWOLFF, 4. Carl PRANTL,Geschichteder Ludwig-MaximilianUniversitatin Ingolstadt-Landshut Munchen.Bd. I, (Munchen,1872),33. 5. Qf. 19,119.
DIE DOMINIKANER AN DEN DEUTSCHEN UNIVERSITATEN
421
Dr th. Johannes Schwarz, Prior des Regensburger stadter Fakultat. Klosters, wurde am 2. Januar 1476 in das Consilium der Fakultat seine zahlreichen, Schriften bewahrt ungedruckten aufgenommen; Sein Bruder die Miinchener Staatsbibliothek. Georg Schwarz, Klosters, damals aber Lektor in RegensMitglied des Eichstatfer burg, wurde mit Riicksicht auf seine Studien in Koln und nach yorausgegangener Priifung am 20. Okt. 1478 als Biblicus iibernommen und am 18 Okt. 1479 als Sententiar Er wurde zugelassen. der Lizentiat und spater Provinzial der Bohemia. Der bekannteste ist aber nicht in vier Bruder — Nikolaus war Prior in Landshut, — war Peter der bedeutendste Schwarz, Ingolstadt gewejsen Hebraist im deutschen Mittelalter. Er war weit in der Welt herum Bakkalaureus von Montpellier, Salamanca, gekommen, Freiburg i. Universitat Br., wurde zuletzt erster Rektor der neugegrtindeten Ofen (Buda) und ist bekannt vor allem durch seinen Clypeus Thomistarum. In Ingolstadt scheint er, nach einer Streitschrift der Moderni gegen die Antiqui zu schliessen x eine bedeutende Rolle gespielt und grosses Ansehen genossen zu haben. Von Spatern seien drei hervorragende Gestalten hervorgehoben : Petrus Hutz, der als eifriger kath. Prediger aus Ulm vertrieben, im Sommer 1526 in Ingolstadt immatrikuliert wurde, am 28. Okt. 1527 die Sentenbegann und am 18 Nov. 1528 von dem beriihmten zenvorlesung Dr Johann Eck zum Dr th. promoviert wurde 2. Er war von 1537-41 3 aus clem Provinzial der Teutonia. Sodann Balthazar Fannemann der in Paris studiert und in Koln das Dortmunder Kloster, Lizentiat erlangt hatte. Er wurde Weihbischof von Hildesheim und und mit gewaltiger Beredtsamkeit trat unerschrocken fiir den kath. Glauben ein, bis ihm der lutherische Stadtrat die Predigt untersagte. Im Sommer 1548 wurde er Professor der Theologie in Ingolstadt — er war der einzige! — und Vizekanzler der Universitat, ging aber bereits im Friihjahr 1551 als Weihbischof nach Mainz. Endlich 4 einer der und gewandJohann Fabri von Heilbronn, vielseitigsten testen Kampfer gegen Luther und die Neuerer, der am 27. Jantiar 1552 immatrikuliert und wenige Tage spater unter dem Vorsitz des hi. Petrus Canisius zum Dr. theol. promoviert wurde. um 1500 Eine glanzende Geistesleben Stellung im deutschen nahm die Universitat Wien ein; freilich herschte hier nicht mehr die in der ersten HiUfte des 15. Scholastik, sondern der Humanismus. 1. EHRLE, PetervonCandia,S. 330,332.FiirSirartzistnaturlichSwarcz(Schwarz)zulesen. 2. N. PAULUS, S. 283-86.Qf,1, 16. 3. N. PAULUS, S.84 - 86; KolnerMatrikel,2, 903. 4. N. PAULUS, S. 232 - 266.
422
G. LOHR,O. P.
war der Ruf ihrer Theologen und Philosophen bedeuJahrhunderts tend gewesen, seit der Mitte des Jahrhunderts zeigten sich die ersten Regungendes 1480-90 bedeutete Humanismus,das Jahrzehntvon eine Zeit der Depression Mit infolge politischer Schwierigkeiten. Kaiser Maximilian (1493-1519), der alles fiir seine Universitat tat, erlebte sie ihre Bliite; sie zahlte damals iiber 1000 Horer, eine fiir waren seit 1384, dem jene Zeit hohe Zahl x. Die Dominikaner an der theologischen Fakultat Beginn der Hochschule, eigentlichen Der erste angesehene Professor aus dem Orden, Franz vertreten. von Retz, hat iiber ein Menschenalter an ihr mit grossem Erfolg ununterbrochen eine gewirkt 2. Von 1388 an hatten die Dominikaner lectura ordinaria an ihr. Neben Franz von Retz und nach ihm wirkten Johannes Nider und Heinrich Rotstock (+ 1447). Der setzte besonders ein mit dem Anschluss des Wiener Aufschwung Klosters an die Observanzbewegung (1434). Es gewann bald eine Kloster iiberragende Stellung nicht bloss fiir die osterreichischen fiir die angrenzenden des Ordens, sondern wurde auch Zentrum und ungarischen. Die Wiener Observanten mahrischen schrieben ihrer eifrigen Pflege der diesen Einfluss nicht zum wenigsten Wissenschaft zu. In einem Schreiben an den Ordensgeneral von sie seien 1451 bemerken sie ausdriicklich, emporgekommen «precipue per hoc, quod fratres habiles ad litteras ad studium 3 ». deputati sunt et promoti Tatsachlich ist der Orden seitdem an der Univesitat sehr stark vertreten, ich nenne Dr Jakob Fabri von Stubach, den ersten Provinzial der Observanz; lie. Innocentius ersten GeneStingelhamer, der Observanten von ralvikar ; vor allem Leonhard Huntpichler 4 Brixental, der an der Universitat eine einflussreiche Stelle einnahm. Im letzten Drittel des Jahrhunderts erscheinen als Doktoren und Professoren Chrysostomus Alexius Hainan, Reginald Rempelkofer, Puzel, Andreas von Laa,die beiden spatern Provinziale Ulrich Zehntvon Cleve. Sie fungieren auch der Reihe nach ner und Eberhard Im ersten Drittel des 16. Fakultat. als Dekane der theologischen wirkenausserdem als Professoren 5 Johannes von Werd, Jahrhunderts 1. SoO. REDLICH, Die geschtchtltche Stellungund BedeutungderUniversitatWien.Reldoratsrede.Wien,1911,S. 12ff. FruhereSchriftstellerhatten von6.000Studentengeredet! 2. Dr GallusHA'FELEO.P. Franz vonRetz.Innsbruck1918.Zu H.Rotstockvgl.meineAusuhrungenin den AnalectaO. P. 1929,S. 39ff. 3. Qf, 19, 81. 4. Q/,19,8ff. derWienerUniversitatimerstenJahrlmndertHiresBestehens. Wien 5. J. ASCHBACH, Geschichte Der Prediger-Orden in Oesterreich. 1865.Und zweiFortsetzungen(-1569);SebastianBRUNNER, Wien, 1867,S. 30ff.
DIE DOMINIKANER AN DEN DEUTSCHEN UNIVERSITATEN
423
Leonhard Dominicus Man von dessen Teissendorfer, Liegnitz, in mehreren handschriftliche Banden die Bibliothek Predigten des Klosters besitzt, Martin Huppauer, Dandel und JoJohannes hannes Jung. Der letzte Dekan ist Jung 1531. Neben ihnen sind zahlreiche andere in den Acta facultatis theol. erwahnt, die als Cursoren oder Sententiare tatig waren, wenngleich sie das Doktorat nicht erwarben. Ich nenne unter vielen andern—ich habe mir rund 30 Namen notiert — Johannes Cono, den beriihmten Grazisten, x der als magister artium den Sermo ad clerum (d. h. Universitat) fiir die Vigil von Pfingsten 1489 iibernimmt, und Balthasar Mendel aus Briinn, den langjahrigen spateren Provinzial der Bohemia. Dazu kommt noch eine Reihe anderer Dominikaner, die in die Matrikel sind : ich zahle von 1451-1508 deren mindestens 35 eingetragen ausser den bereits genannten Cursoren und Sententiaren. Es ist also eine Vertretung des Ordens, wie sie der Bedeutung des Wiener Klosters fiir den Osten entsprach. Aus dem Leben der Fakultat sei wenigstens eine Episode erwahnt. 2 In der Fakultatssitzung am 12. Marz 1480 erhob der Professor Michael Lochmayr Klage, dass der Dr Chrysostomus (Haman) O. P. den Rosenkranz predige. Chysostomus wird gemahnt, eine Zeit lang oder fiir immer von dieser In einer weitern Sitzung, die auf schriftliches Predigt abzustehen. Ersuchen Lochmayrs vom 19. Marz einberufen wurde, wurde Chrysostomus direkt Stillschweigen auferlegt, gleichzeitig aber beschloseine Abordnung an den papstlisen, zur Beilegungder Streitigkeit chen Legaten, Bischof Alexander von Forli, zu schicken. Der Legat solle bis zu sandte seinen Auditor mit der Mahnung, Crysostomus seiner personlichen Ankunft schweigen. Der Legat war in Koln 1475 bei der feierlichen der Bruderschaft in der DomiErrichtung nikanerkirche er wird gewesen und als ihr Fdrderer aufgetreten, sich auch in Wien in giinstigem Sinne ausgesprochen haben. Die Fakultatsakten berichten nichts Weiteres dariiber. der in Wien von Mannern wie Cuspinian Gegen den Humanimus, und namentlich Konrad Celtes vertreten wurde, konnte die Scholastik nicht aufkommen; die Jugend stand auf seiten des genialen, aber leichtfertigen Celtes. Nur einmal wird von einem bedeutsamen Es war am 28. August 1515, als Auftreten der Fakultat berichtet. Johann Eck, der spater durch sein Auftreten gegen Luther so beriihmt gewordene Theologe, seine Disputation mit der Wiener theol. Fakultat abhielt, nachdem er sich vorher bereits zu Koln, Heidelder Stadt Basel,3, 140. 1. R. WACKERNAGEL, Geschichte 2. Actafacultatistheologicae(Wien,Universitatsarchiv)II f. 27v.
424
G. LOHR,0. P.
berg, Mainz, Freiburg, Basel und Bologna mit den ersten Gelehrten Er hat in einem Brief an seinen seines Faches gemessen hatte. die Disputation, die unter riesigem Zulauf Bischof von Eichstatt iiber die verschiedensten einen ganzen Tag dauerte und in der und schwierigsten theol. Fragen gestritten wurde, geschildert 1. est Dr MarAn erster Stelle nennt er den Dekan : « Argumentatus tinus Huper, facultatis theol. decanus, ex. s. Praed. Ordine, vir admodum acutus et huius scholastici exercitii gn'arus » Es war ein fiir die Fakultat. Ein paar Jahre spater ware es nicht Ehrentag mehr moglich gewesen. Mit dem Tode Maximilians (Januar 1519) trat ein plotzlicher Verfall ein 2; biirgerliche Unruhen und anareine furchtbare chische Zustande in Wien und an der Universitat, die Tiirkengefahr, alles das liess die HbrSeuche, der Bauernkrieg, sale bald veroden. Von 1526 an wurden nicht mehr 100 Studenten nicht 30. Die theol. Fakultat war am schwersten eingeschrieben,bald betroffen durch die religiosen Wirren. Der Humanismus hatte an einen wenig kirchlichen Geist erzogen, die kirchliche der Universitat war erschiittert. Die theol. Fakultat wurde bei der Auktoritat direkt verhasst, weil sie gegen Luther und seine Ann anBevolkerung ger einschreiteri wollte. Das Wiener Kloster sank fast bis zur Bedetterst gegen Ende des Jahrhunderts konnte herunter, tungslosigkeit es sich wieder erholen. Einen Lehrstuhl hat der Orden bis zum Ende des 18. Jahrhunderts.behauptet. war eine der altesten und einflussreichsten deutschen Erfurt Universitaten ge(gegriindet 1392) 3. Am Ausgang des Mittelalters wann der Humanismus, namentlich unter dem Einfluss von Mutian und Eoban, eine massgebende Stellung, und 1519 wurden in der Fakultat die Studien im humanistischen artistischen Sinne umgestaltet.DasDominikanerkloster der Stadt besass das studium genein Magrale der Provinz Saxonia neben dem altera Gen eralstudium deburg, das 1478 nach Berlin verlegt wurde. Wir sind leider nicht geIn der Matrikel, die fiir die ersten niigend iiber Erfurt unterrichtet. relativ viele Dominikaner nennt, sind seit Mitte des Jahrzehnte 15. Jahrhunderts nur noch wenige ausdriicklich als solche bezeichnet, nur 15 aus der Zeit von 1450-1517. Auch in den Akten der ist Erfurt seit 1478 (abgesehen von, der Ernennung Generalkapitel des Regens 1491) nicht mehr genannt, wahrend die verschiedenen Studienhauser der Teutonia reichlich vertreten sind. 1. Aschbach,2, 117ff. 2. Aschbach,3, 3 ff, 16 ff. 3. Fr. PAULSEN, 0. P., Die UniversitatendesMittelaltersbis 1400 1, 83; HeinrichDENIFLE, Berlin,1885,I, 412.
DIE DOMINIKANER AN DEN DEUTSCHEN UNIVERSITATEN
425
zu Doktoren der Theologie Von 1392 —1520 sind 30 Dominikaner in Erfurt promoviert worden, ein Viertel aller Promovierten 1. Das fiir die Bedeutung, die dem Orden in Erfurt spricht am deutlichsten ist er an der Univerzukam. Im letzten Drittel des 15. Jahrhunderts durch die Doktoren Clemens Lossow, der 1478 erssitat vertreten in Berlin wird, Nikolaus Marquis ter Regens des Generalstudiums 1492 Dekan der theol. Fakultat, von Magdeburg, und Nikolaus Klenger. Von einer besondern Bliite des Studiums horen wir nichts; vielmehr muss 1498 der General Turriani den Regens Joachim Marquis, den er selber der Provinz vorgeschlagen hatte, « propter » absetzen und ihm strengstudii negligentiam suam omnimodam sich noch um die Geschafte des Hausstudiums stens verbieten, zu kiimmern. Der General erlasst dann, « quia hucusque destruction fuit studium 2 », n'ahere Bestimmungen fiir Erfurt. Bemerkenswert sind darin vor allem die Verftigungen iiber die Erholungen der die zeigen, dass auch sie im Kloster sich als Studenten Studenten, fiihlten und ihren Anteil an den studentischen nicht Vergniigen entbehren wollten. « Semel in quindena studentes poterunt habere sine quibuscumque aliis ab eis non invitatis inter se recreationes ac sub propriis expensis cuilibet eorum, ita tamen ut regens cum suis bachalariis provideat, ne fiant nimie insolentie, que emergerent in detrimentum religionis. Nullo modo tamen debent in hiis seu aliis locis intra civitatem Erfordensem vesci carni-? quibuscumque vel prandium bus, nisi fuerint invitati ad universitatem episcopoad terminum unius miliaris rum; poterunt tamen vesci carnibus extra civitatem, et quando interdum illic iter petierint, prior de consilio regentis eis licentiam non denegabit». Marquis Nachfolger wurde der Lizentiat Joh. Keltz, 1489 in Erfurt immatrikuliert, der bis zu seinem Tode (vor Sept. 1526) das studium geleitet hat. Neben ihm erscheint Caspar Eberhardi (auch Ebur oder Eburneus de Schmalmit humanistischem kaldia, wie er sich vielleicht Beigeschmack 1513 vom Generalkapitel wird, nennt), dessen Doktorat approbiert Mathaus Sturtz, der 1514 promovierte, 1518 Dekan der Fakultat; und Wichmann Luder aus dem Kloster Braunschweig, der 1520 das Doktorat erlangte. Erfurt hat wie kaum eine Universitat unter den Wirren der Reformation gelitten. Auf ihre Bliite folgte ein jaher Verfall. Von 1520 — 1629 wurde keine einzige theologische Pro1. MOTSCHMANN, Todtenbuch desDominlkanerklos Erfordialiterata(bei A. ZACKE,Uberdas ters...zu Erfurt, S. 149f). 2. Reg. Sax. fol. 171.-In einemSchreibenvon Papst Paul II vom17.Dez.1468heisstes : «ad illamex diversismundipartibus multidicti Ordinisprofessofescausastudii concurrunt: ita ut in ea cmmuniter 80 fratres vel circitercommorantur»BullartumO.P. 3, (1731),462.
426
G. LOHR,0. P.
motion mehr vorgenommen. Infolge der Neuerung, die sich gerade hier stark bemerkbar machte, wo sich Scharen von ausgelaufenen Ordensleuten und der einfanden, infolge des sog. Pfaffenstiirmens des Bauernkrieges verfiel auch das Studium im DoVerheerungen minikanerkloster zeitweise musste der gesamte kathovollstandig; lisch gebliebene Klerus die Stadt verlassen. Die Universitat Leipzig, 1409 durch den Auszug der deutschen und Studenten aus Prag gegrundet, in den Professoren gelangte des 16. Jahrhunderts zu grosser Blute beiden ersten Jahrzehnten und hatte damals Erfurt iiberfliigelt. Um 1501 erreichte dieZahlder etwa 500, die Gesamtfrequenz kann Immatrikulationen jahrlichen auf 1000-1500 angeschlagen werden 1 Das Selbstbewusstsein der Universitat machte sich bei jeder Gelegenheit geltend, sie wurde nicht was er an seiner Unidarauf hinzuweisen, miide, den Landesherrn versitat besitze : « Des soil sich das ganze Haus von Sachsen trosGnaden gewiss sein, dass dieser Univerten, auch Euer Fiirstlichen sitat keine in deutschen Landen iiberlegen ist, auch nicht Sancta die HauptColonla 2 ». Herzog Georg von Sachsen, der spater in Deutschland stiitze der kathol. Kirche wurde, nahm sich der mit grossen Eifer an. Bei der Reform der Hochschule Universitat 1502 wird bestimmt 3 : « und solle alle tag ein am 8. November doctor, den andern tag ein anderer doctor und also folgende ordieine stunde vormitnarie, wie gewonlich in andern universiteiten, der hailigen stunde ein baccalarius tage lesen und die nehisfolgende umb eilffen ein cursor in biblia, schrifft in sententiis; nachmittags umb zwo horen sol dornach umb 1 stunden aber ein sententiarius, ein doctor oder aufs wenigst ein licentiat in partibus beati Thome lesen eine gantze stunde, umb drei horen aber ein sententiarius... Es sollen auch zween doctores Prediger ordens ad consilium facullauts der statuten... auch tatis werden, theologice genommen so aufgenommen sollen werden, allhier in der univerdieselbigen, ». 1511 muss siteit cursum und sententias lesen und byrretum.nemen 4 : « der dritte artikel von zween docfreilich die Universitat klagen torn Prediger ordens ist nye vorfolget, wenn es ist noch heut keyn zu Leyptzk ». doctor der hi. schrifft im Predigerkloster wurde es desThomismus.darum Leipzig gait als eine Hauptstiitze 1. Fr. PAULSEN, 1, 96. im LaufderJahrhunderts 2. Fel.GESS,Die StetlungLeipzigsunterdendeutschenUniversitaten des Gesamtvereins derdeutschenGeschichts-und Alterlumsvereine, 48, 168). Korrespondenzblatt 3. Urkundenbuchder UniversitatLeipzign. 225. 4. L. c. n. 252.
DIE DOMINIKANER AN DEN DEUTSCHEN UNIVERSITATEN
427
auch in denEpistolaevirorumobscurorumammeistenhergenommen. Berichten an Herzog Das ergibt sich auch aus zwei gleichzeitigen Im beschaftigen. Georg die sich mit der Reform der Universitat ersten heisst es : « Dieweyl aber das Paulercloster (O. P.) durch e. f. g. und derselbigen seliger furfaren begnadt, gebessert und in e. f. g. pfleger landtschaft versorgt ist und irer heyliger orden auf der ist wer dem Orden erlich und hi. schrifft verkiindigung ausgesatzt das zcwen doctores, eyner in evangeliis, der ander in b. nutzbarlich, und yrer bruder Thoma vleyssig lese, zu der universiteit mercklich besserung1)). Die theol. Fakultat berichtete ihrerseits an den lection aus tesHerzog : « Sust yn den andern zv/een uffentlichen tamenten vorsoldet, als lectio Capreoli, dy der her doctor Magnus Hundt hat gelesen, und beati Thome, dy der her doctor Jheronimus itzt list, ist basher keyn vleys gespart noch gebrechen gewest. Desund geubet in gleichen wirdt aller moglicher vleys vorgewandt unsern disputationibus als in ordinariis in theologia, der man alle monden eyne hilt, doryn eyn doctor nach dem andern in seyner orin theologia respondiret denung presidiert, ein magister baccalarius und ufte zcen elfe und zwelfe magistri, baccalarii in theologia arextraordinariis, dye man gewonguiren. Und in disputationibus lich wo sust hynderung nicht ist, alle freytage helt, in welcher der und wer do wyl, doctor Haynis presidirt, eyn magister respondirt in theologia, auch nicht baccalarius der magk dorynne arguiren. Uber das komen yn derselbige disputation dy andern doctores der hi. schrieft, vier, funf, sechse uff meher und weniger, dy yre in kegenwertigkeit der arguirer und zcuhorer theologica problemata leuchtern und uflossen, gantzfrutbarlichbewegen, desgleichen von unsern vorfarn ny gehort noch yn ubung gebraucht ader gewes ist» 2. Aus diesen Berichten erhellt klar die besondere Stellung, die der Orden an der Universitat einnahm. Seit 1452 (1455) wardassog.Paulinerkloster observant und verfiigte stets iiber eine grosse Zahl tiichtiger Manner. Wie in Koln nahmen auch hier manche Scholaren das Gewand des hi Dominikus, ich nenne nur einige derverdientesten: Hieronymus Friessner von Wunsiedel 3, der als Sententiar, Oswald Oertel von Frickenhausen, der als bacc. theol. eintrat, Hermann Rab und Balthasar 1478 erteilt der Miiller von Neustadt. General die Erlaubnisd, dass gleichzeitig vier Leipziger Konventualen die Sentenzen an einer Universitat zur Erlangung der Grade lesen 1. Urkundenbuchder Universitat Leipzign. 278. 2. L.e.n.284. 3. Moph,8, 349. 4. Reg. Sax.f. 258 r.
428
G. LOHR,O-.P.
Friedrich durfen: BarthoSeckendorfer, Georg von Frickenhausen, lomaus Kanstat und Konrad Wallenfelser; derBakkalar Hieronymus erhiilt die licentia zum Magisterium Wunsiedel Kanstat und Wallenfelser werden im nachsten Jahre als Sententiare nach Perugia war der Orden an der geschickt 1. Gegen Ende des 15. Jahrhunderts vertreten durch Universitat die Doktoren Nikolaus Beier und Bartholomaus Die Doktoren Wallenfels, Wunsiedel, Georg Kanstat. Orter von Frickenhausen scheinen dem Lehrkorper der Universitat nicht angehbrt zu haben. Als Beier 1505 starb, besass das Kloster an nur noch den Lizentiaten Adam von Worms und den der Universitat Bakkalar Bernhard Franck von Niirnberg. Der fiihrende Mann wurde Hermann 1514 in das Rab, der 1512 das Lizentiat erlangte, Consilium der theol. Fakultat. eintrat, 1515-1534 (-f) die Saxonia unter den schwierigsten Verhaltnissen leitete und gleichzeitig der theol. Fakultat sein ganzes Interesse schenkte. Von 1517 an sind von nur noch Dominikaner Ordensleuten anscheinend neu promoviert in Leipzig worden 2, obwohl auch von ihnen keiner das Doktorat und Wolfgang Fock erlangte. Es sind Johann Loblin von Ochsenfurt von Annaberg, 1517 Biblici, 1519 Sententiare; Sebastian Brucher de Rauch von Ansbach, Calis, Lektor in Halle, und Bartholomaus beide 1523 Lizentiaten; 1523 der Magdeburger Lektor Bomfatius 1528 Lizentiat; 1524 Johannes Bechtold von Neustatit, Bodenstein, 1531 Sententiar; 1527 Rupert Miiiler von Elgersma und Balthasar letzterer 1537 Lizentiat; 1531 Wolfgang Pannificis Neustadt, 1537 Lizentiat, und Petrus Rauch von Ansbach. Als (Schirmeister), letzter der Cursor Simon Ollificis 1538. Eine besonders interessante in Figur ist Petrus von Ansbach, der nach seiner Immatrikulation bemerckt Leipzig humoristisch (1528) : » Et- sic sum intitulatus Ordinis in Wienna anno 1514, deinde in prius ante ingressum Ordine intitulatus sum Heydelberge, deinde Colonie, quarto Lipsie... et sic creatus fui unum ens rationis universitatum et quattuor unicum in rerum natura monstrum ». Die katholische Zeit der Universitat schloss als 1539/40, « visitiert » sie im Auftrag des neuglaubigen Heinrich Herzogs wurde. Es kam zu mehrtatigen der Pradikanten Disputationen und DoMyconius und Crutziger mit den Universitatsprofessoren minikanern. Das Resultat Balthasar Miiiwar, dass der Lizentiat ler Leipzig verliess und sich in das Wiirzburger Dominikanerklos1. Ibidem.Moph,8, 346, 349. 2. Vgl. ThcodorBRIEGER, Die ilieclogischen Promotionalauf der UniversitatLeipzigIJ^SI53i.-.-1••i zi , 1890.
AN DEN DEUTSCHEN UNIVERSITATEN DIE DOMINIKANER
429
ter fliichtete, wahrend sein Kollege, der Prior Wolfgang SchirmeisFater blieb und 1543 das Doktorat in der lutherisch gewordenen kultat annahm. Sachsen Die Universitat Wittenberg, 1502 im Kurfurstentum gegriindet und darum im Gegensatz zu Leipzig im damaligen Herzogtum Sachsen, zeigte von der Griindung an den Einfluss des humanistischen Zeitgeistes. Kurftirst Friedrich der Weise hatte fiir Eremiten interessieft, seine Griindung besonders die Augustiner= wurden. Allein auch die denn auch zahlreich an ihr immatrikuliert trotz des Gegensatzes zu den Augustihier sind die Dominikaner, nern und obwohl der Orden hier kein Kloster besass, vertreten geweMagdeburg, sen, vor allem aus dem bedeutenden Observantenkloster dem Zentrun des deutschen Zweiges der Congregatio Hollandica. Von 1503-1519sind 12 Dominikaner eingeschrieben 1, an erster Stelle 1503 der Magdeburger Lektor Johannes de Campis, spater Drtheol.; Provinzial der Prior Johannes der Magdeburger Antonii, spater Doktor Eckhard der spatere Meyer von Bremen Saxonia; in Magdeburg, des kath. Glaubens und der Hauptverteidiger Bodenstein. Unter dem Dekan Jodocus Truttfetter Bonifacius wird am 18. Sept. 1508 fr Isbrandus de Bplswardia O.P. als Biblicus am 16. Oktober 1509 zugelassen 2, am 8. Dezember als Sententiar, zum Dr. theol. promoviert. Der so bertihmt gedurch Truttfetter wordene Johannes Henrici aus dem Magdeburger Kloster, gewohnlich Mensing genannt, wird am 23. November 1515 unter dem Vorbiblicus gepriift, am sitz des Petrus Lupinus fiir den Baccalaureatus am 23 Miirz 1517 Lizentiat unter dem Dekan -16. Juni Sententiarius, Andreas Karlstadt. Er konnte darum spater mit Recht seinen neuin Wittenberg vorhalten : glaubigen Gegnern seinen Aufenthalt « Ob ich in der Wahrheit des hohen Titels (eines Doktors) wohl unzu Wittenberg wurdig bin, so haben mich doch die Gelehrtesten vor X Jahren darzu genugsam erkannt, so ich bei ihnen Lizentiat ward 3». Noch am 4. November 1519, also nach der Leipziger DisHieronymus Mathie putation, wurde der Magdeburger Dominikaner fiir den bacc. bidem Vorsitz Bodensteins unter (Karlstadts) blicus gepriift und am 6. November zugelassen. Am Vorabend von 1520 «sub decanatu hiberno reverendi patris doctoris Allerheiligen ab a. Chr.\502usqucad 1602.Lipsiae, AlbumacademiaeVitebergensis 1. K. E. FORSTEMANN, 1841(Bd. 1); Halts, 1895(Bd. II). dertheol.Fakultat zu Wittenberg.In Lichtdruck DasDekanatsbuch 2. Liberdccanorum. nachgebildet.Halle 1923. S. 17. Die deutschen 3. N. PAULUS, Dominikaner,
430 Martini
G. LOHR,O. P. Luther
Mathie », Prior der respondit... pater Hieronymus Dominikaner. Es ist die letzte Eintragung im DekaMagdeburger die einen Dominikaner betrifft. Mathie wird iibrigens natsbuch, bereits im Sept. 1523 als verstorben Im Wintersemesbezeichnet. ter 1510/1 wurde auch Franziskus Tham aus Kloster Freiberg i.S. der 1518 gleichzeitig mit Mensing vom Generalimmatrikuliert, die Lizenz zum Magisterium Im Wittemberger erhieltx. kapitel wird er nicht genannt. Dekanatsbuch Die letzte Universitatsgrimdung auf deutschem Boden, die noch dem kath. Mittelalter ist die von Frankfurt a. 0. in der angehort, Mark Brandenburg, 1506. Eine namhafte hat sie nicht Bedeutung seitdem Wittenberg mit Luther und gewinnen konnen. Namentlich alles an sich zog, siechte die neue Griindung Melanchthon dahin. Kurftirst Joachim I. war dem Orden sehr gewogen. So war es selbstdass sich Dominikaner in seiner Hochschule ein-. verstandlich, dort bestand, so schon fanden, obwohl kein Dominikanerkloster 1506 und 1507 je zwei Mitglieder des markischen Klosters Straus1512 wird der Berliner Prior Georg berg 2. Am 5. November er macht seine Kurse Episcopi als s. theol. lector immatrikuliert; an der Universitat, ist 1514 Baccalaureus, 1517 Lizentiat, 1518 Doktor 3. Johannes de Neumburg liest 1519 die Sen(Nunborch) tenzen in Frankfurt, ist 1523 Dr theol. Johannes Fabri vom BranKloster ist 1521 Biblicus, erhalt 1526 die Erlaub.nis, die denburger Sentenzen zu lesen. Am bekanntesten ist freilich Johannes Tetzel geworden, der am 20. Januar 1518 unter der Leitung des Professors Konrad Wimpina eine lange Reihe Thesen gegen Luthers Aufsteler eine zweite lungen verteidigte. Anfang Mai 1518 verteidigte Reihe von 50 Thesen, Ende des Jahres ist er Doktor der Theologie 4. Auch Dr Joh. Henrici (Mensing) liess sich unter Wimpina immatrikulieren. Von 1529 an ist Mensing mehrere Jahre in Frankfurt als 5 Unter seinen Vorsitz machte Prediger und Ordinarius der Theologie der bekannte von der kath. Sache, Petrus Rauch Vorkampfer kam Ansbach, der 1532 als Hofprediger Joachim I. nach Frankfurt und sich in diesem Jahre immatrikulieren liess, am 18. Juli 1533 sein Examen « pro sententiis ». Von Spatern seien genannt Rupert aus dem Leipziger wurde, Elgersma Kloster, del hier Lizentiat 1. AnalectaO. P. 1928, S. 503. 2. E. FRIERLANDER, Matrikelder UniversitatFrankfurt a. O. Bd I. Leipzig,1888. 3. AnalectaO. P. 1928,S. 502. Die deutschenDominikaner,S. 5. 4. N. PAULUS, 5. N. PAULUS S. 28; Otto CLEMEN, BriefevonHieronymusEmser,Johann Cochlaus,Johann Mensingund PetrusRauch.Miinster,1907.
DIE DOMINIKANER AN DEN DEUTSCHEN UNIVERSITATEN
431
1530 auf kath. Seite als der er auf dem Augsburger Reichstag erscheint, protestantisch geworden ist 1; spater aber anscheinend Baccalaureus von Bologna, der Henning Lampe aus Hildesheim, hier ebenfalls Lizentiat wurde wie er 1540 genannt wird; 1534 die Bonifatius Bodenstein, Prior von Magdeburg, Leipziger Lizentiaten und Sebastian Brucher de Calis aus Halle und der Magdeburger der Saxonia und WeihLektor Johannes Alberti, spater Provinzial bischof von Halberstadt; letzterer las in Frankfurt pro gradu et in der forma und war 1540 Baccalaureus. Der letzte Dominikaner Liste ist der Wismarer Lektor Matthaus BacalauForstermann, wird. reus der Theologie, der 1536 eingetragen Die Universitat Rostock (in Mecklenburg), gegriindet 1419, erhielt eine theol. Fakultat erst 1432 durch Papst Eugen IV. DieHochschule mit Vorliebe besucht. Im Orden genoss wurde von Skandinaviern Der bekannte Dortsie anfangs kein besonderes Ansehen. munder Dominikanerchronist P. der Crawinckel, Johannes in Paris gemacht war als Lektor seine Ordensstudien hatte, 1462 in Rostock am 21. Oktober immatrikuliert worden. Nach gliicklicher wurde er unter einem Serviten Responsio von der Universitat ad legendum biblia et gradu pro forma Doch der Provinzial keinem magisterii zugelassen. gestattete seiner die Promotion an dieser Hochschule, Untergebenen « eo quod videretur non ita aestimari». So kam er 1465 an die Universitat Erfurt als Biblicus, wurde dort Sententiarius, promovierte aber zum Drtheol. 1470 an der Universitat Avignon « ob magnas 2 ». expensas Erphordiae impendendas, quas ipse non habebat Seitdem das Kloster reformiert worden war und zur Congregatio von deren AngeHollandica wurde die Hochschule gehorte(1468), sollten. So finden hbrigen beschickt, die hier die Grade erwerben wir bekannte de Rupe, der als Baccalaureus Namen 3: 1470Alanus der Congretatig war, und Adrianus de Mera, spater Generalvikar gation; 1471 Antonius de Castro, bekannt als theol. Schriftsteller; 1476 Johannes Hoppe und 1483 Cornelius de. Snekis. die uns noch de Castro alias Onmath spater begegnen werden; 1488 Johannes und Dominicus de Swollis alias Suer, Inquisitor im Bistum Utrecht 1492 Henricus ein Fiihrer der Kongregation im Kloster Magdeburg; Floris de Gravia; 1493 Jacobus de Stella aus Zwolle, einer der Begriinder der Provinz Germania von Meppen, Inferior; 1492 Wibbold 1. N. PAULUS, S.31. 50f. 2. ChromcouSchultz-Crawinckei, im StadtarchivDoitmund. 3. AdolphHOFMEISTEP, Die Matrikelder UniversitatRostock.Bd. I u. II. Rostock1889-1891.
432
- G. LOHR,0. P.
spater langjahriger Regens in Liibeck; 1496 die beiden spatern Doktoren Ludowicus Fleding de Xanctis und Jacobus Rydder aus dem Kloster von Utrecht. Am 8. Januar Kalkar, spater Weihbischof 1507 wird Dr Johannes de Campis immatrikuliert, vielleicht als Professor an der Universitat. 1520 veranlassten die Landesherrn, die Herzoge Heinrich und Albrecht von Mecklenburg, die Universitat zu einer Reform der Studien in humanistischem Sinne. Sie kommt zum Ausdruck in der « Observantia lectionum» vom erhalten ist * und uber die 1520, die uns gliicklicherweise Jahre und den Anteil der Dominikaner theologischen Vorlesungen erwiinschten Aufschluss gibt. « Lectiones in theologia. D. Bartholdus Moller, S. Th. Dr, eiusdem facultatis et ecclesie collegiate Rostochiensis decanus, Psalmos Davidicos juxta sensa SS. Doctorum ecclesie, Hilarii, Hieronymi, Cassiodori et similium continuabit. Hora octava diebus mercurii et veneris. Idem Dr Bartoldus Molitor diebus lune et jovis hora nona auspicabitur lecturus librum sententiarum primum magistri ad ponendum in altissima fundamentum ilia Trinitatis connon ex vanis arguntiunculis et soporiferis cavillatiotemplatione, nibus sophistarum, sed ex Hilario, Athanasio, Cyrillo, Chrisoset quos Magister citat in planiorem tomo, Augustino intelligentiam auctoritatum testamenti. Idem Doctor utriusque pro suo virili ad hoc contendet, ut tribus distinctionibus de eisdem explanatis effingatur questio singula summatim comprehendens, quam auditores sub moderatione inter se prenominati Magistri theologie ex solidis argumentis et rationibus discutient et absolquietissime vent ad illuminationem illorum dictorum Magistri, que adhuc subobscura permanserant. Rev. p. Johannes haeretice Hoppe, theol. magister, pravitatis Orcinis Predicatorii diebus inqmsitor, vicarius, leget et elucidabit testis hora prima Secundam Secunde b. Thome Aquinatis, summis testis dumtaxat exceptis. Rev. p. Cornelius de Sneckis, theol. magister, heretice pravitatis Predicatorii conventus Rostochiani inquisitor, prior, hora septima antemeridiana leget et enucleabit primam Secunde b. Thome singulis diebus onerosis. Rev. p. Everhardus Ordinis Minorum, Runghe, lector principalis s. theol. bacc. formatus, librum Sent., leget hora octava tertium eundem pro suo cursu elucidando. Rev. p. Mathias Nicolai, s. theol. bacc, Predicatorii Ordinis lec1. Otto KRABBE, Die UniversitatRostockim 15.und 16. Jahrhundert.Rostock, 1854,S. 321.
AN DEN DEUTSCHEN DIE DOMINIKANER UNIVERSITATEN
433
et secundum statuta facultatis tor, hora prima leget Ecclesiasten ubi subtilitas Textus cum glossa ordinaria, pro suo deprehenditur, van dem Mare, theol. bacc. cursu studiose declarabit. Johannes liest um 12 Uhr weiter den Propheten Joel, Joh. Kruse, theol. bacc, theol. bacc, um 4 Uhr Daniel, der Franziskaner de Weddewen, Tobias. 1530 siegte in Rostock die Reformation. Die Universitat und nahatten sich entschieden mentlich die Dominikaner gewehrt, doch an der Universitat, die iibriDamit war ihre Tatigkeit vergeblich. gens so gut wie einging, unmoglich, wenn sie sich auch noch mehrere in der Stadt behaupteten. Jahrzehnte die fiir uns in Frage kommt, Die letzte Griindung, Greifswald Die Immatrikulationen (i456), erlangte keine grossere Bedeutung. hielten sich immer in ganz bescheidenen Grenzen, 20-50 im Jahre x. ist die sehr starke Teilnahme der Dominikaner. Das Merkwiirdig Kloster Greifswald gehorte zur Provinz Polonia, obwohl es schon mit der Saxonia anstrebte, aber erst kurz lange eine Vereinigung vor der Aufhebung erreichte. So kam es auch, dass mehrere der aus Schlesien stammten oder an der Universitat Immatrikulierten 1461 /2 sind nicht Im Wintersemester studiert hatten. Krakau es hangt wohl mit der Reform zusammen, weniger als 6 eingetragen, Bakkalaureus 0. P. die der Krakauer Gregorius Hirledeyg (= Hentze ?) im Kloster vornahm 2. Er wurde als Bakkalaureus von aer theol. Fakultat iibernommen und las die Sentenzen zu Ende. Im Winter 1468 /9 sind wiederum 6 Dominikaner immatrikuliert. 1475 wurde eine zweite Reform des Klosters notig, bzw. es wurde zur Bewahrung der Observanz der Congregatio Hollandica angefinden jetzt als Professor an der Universitat den Dr schlossen.Wir von Lund, frater 0. P. de observantia Nikolaus Johannis 3, am 25 der im Wintersemester 1480 den zeitigen Okt. 1477 immatrikuliert, lie. theol. Nikolaus Dedelow, zum Dr theol. Rektor der Universitat, 1488 werden die beiden Bakkalare Johann Antonii und promovierte. Dominikus von Zwolle aus dem Magdeburger Kloster, die in der der Observanz eine wichtige Rolle .spielen, in aie MaGeschichte Ein feierlicher Akt wurde am 15. Februar 1501 trikel eingetragen. voilzogen ; die Professoren Dr Hinrich Went 0. P., Prior von Stralsund, und Dr Wibbold von Meppen O. P. aus dem Liibecker bzw. verOsnabriicker immatrikuliert, Kloster, beide am 12. Februar der UniversitatGreifswald.Greifswald,1857,1,173; E" Geschichte 1. J. G. L. KOSEGARTEN, DieMatrikelder UniversitatGreifswald.2 Bde. Leipzig,1893. FRIEDLANDER, 2. KOSEGABTEN, II, 180. 3. L. c. S. 192. 28 MclaugesMaudonuet.— T. II.
434
G. LOHR,o. p.
liehen ihrem Swarte Ordensbruder, Johannes (Nigri)x in der das Doktorat. Nikolaikirche Ahnlich wurden 1515 die Rostocker Doktoren Cornelius von Sneek, Generalvikar der Congregatio Hollannach Greifswald dica, und Johannes Hoppe geholt, um, nach dem Lizentiaten Wilhem Kruse vorausgehender Immatrikulation, das Doktorat zu verleihen. Im gleichen Jahre wurde Dr theol. de Campis 0. P, ancheinend als Professor, Johannes eingetragen. Kruse seinerseits am 9. Mai 1520 den Schleswiger promovierte Prior Wilhelm von Buren 0. P. und den Greifswalder Dominikaner biblici mit der Vollmacht, in ihren Egbert Arnoldi zu baccalaurei Klostern die Sentenzen zu lesen, und ersten am 7. Nov. desselben Das letzte was wir Jahres zum Baccalaureus theologiae formatus. von der Tatigkeit des Ordens an der Universitat horen, ist dann die feierliche Doktorpromotion des nunmehrigen Lektors Hamburger Wilhelm von Buren durch Dr Cornelius von Sneek, damals Dekan der Rostocker theol. Fakultat, am 15. Sept. in Gegenwart vieler Mitbriider aus Hamburg, Rostock und anaern Orten. Der Rostocker lector » Joachim Ratstein 0. P. zeichnete sich bei dieser «publicus durch seine Verteidiguiig der Thesen besonders aus. Gelegenheit Fassen
wir alles zusammen, so ergibt sich die hervorragende am Ende des Mittelalters im geisStellung, die der Predigerorden einnahm. Er erscheint zum letzten Male tigen Leben Deutschlands in seiner Bedeutung, als eine der grossen geistigen Organisationen der deutschen Kirche. Er hat soater diese Bedeutung nLht mehr eilangt. Wie kam es, dass diese Bedeutung des Ordens und seiner fiihrenden Manner von damals so ganz vergessen werden konnte ? Es ist aieselbe Frage, die sich H. Wedewer bezuglich Dietenbergers stellt, 2 eines an hundert Mannes, dessen Bibeliibeisetzungen Auflagen Erst N. Paulus verdanken erlebten. wir zu einem guten Teil die Kenntnis der gegen Luther kampfenden Dominikaner. Massgebend war einmal der Kampf, den der Humanismus in den epistolae virorum obscurorum gegen den Orden als den HauptvertreterderScholastik fiihrte. Die Gebildeteu wurden mit Verachtung gegen die scholastischen namentlich die Dominikaner, Theologen, erfiillt, und diese Stimmung ist in weiten Kreisen, namentlich protesbis heute geblieben. Dann kam die Reformation. Sie tantischen, vernichtete den Orden in Nord-und nur ein Mitteldeutschland, 1. Moph, 9, 22. 2. HermannWEDEWER, JohannesDietenberger1475- 1537.Sein Lebenund Wirken.Freiburg, 1888, S. IV.
AN DEN DEUTSCHEN UNIVERSITATEN DIE DOMINIKANER
435
ging ein paar Triimmer blieben iibrig, in Siid-und Wesdeutschland Grossteil verloren. Vor allem : der Orden wurde von den UniversiDie Kloster starben auch in den mehr oder wetaten verdriingt. gebliebenen Gegenden fast aus, die Professuren niger katholich konnten nicht mehr besetzt werden. Als dann seit etwa 1630neues alle anderweiLeben emporzubliihen begann, waren die Katheder tig besetzt und in festem Besitz und konnten nicht mehr zuriickgewonnen werden. Es scheint, dass damals auch der zeitliche und von der mittelalterlichen der neuen Generation geistige Abstand so gross war, dass die Fiden gewisserdeutschen Vergangenheit massen abgerissen waren, dass man sich lieber mit der spanischen immer wieder und deren Erzeugnisse Neuscholastik beschaftigte der VerMitbriider als dass man sich der deutschen nachdruckte, z. B. eines Elten, Hochstraten, Kollin, um nur einige gangenheit hatte. So sind zahlreiche wertvolle Kolner zu nennen, angenommen erhalten waren, zugrunde gegangen, Werke, die nur handschriftlich vor allem in Koln beim grossen Klosterbrande 1659, aber auch anderswo. Schon 1497 muss ubrigens der Kolner Regens Theodoricus Prior klagen uber den Siistern in einem Briefe an den Bamberger Leuten und seine Befiirchtung ausspreMangel an brauchbaren honor, quern ex doctis et religiosis chen, « ne religionis ordinisque fratribus et patribus habuit permaximum, depereat)) 1. KeinWunder, in den wenn bei dieser Mentalitat J. Quetif O.P. wenig Ausbeute Klcistern machen konnte 2. Es ist aber auch zu wenig rheinischen hat einen KbTiin worden. Eine falsche Bescheidenheit publiziert zur I-IIzu seinen beriihmten Kommentar Jahre lang abgehalten, andere werden derselben Stimmung veroffentlichen; nachgegeben haben. Dass es nicht am Konnen fehlte, haben gerade die deutschen in der Reformation bewiesen. Der beste Kenner Predigerbrtider mit Seite erklart es ausdriicklich; dieser Zeit auf katholischer beschlossen : « Man einem Wort von ihm sei diese Abhandlung den im 16. kann wohl sagen, dass in dem schweren Kampfe, zu bestehen die katholische Kirche in Deutschland Jahrhundert und so zahlreiche Genossenschaft hatte, keine andere religiose so treffliche literarische Vorkampfer gestellt hat, wie der Orden des hi. Dominikus 3 ». Gabriel Walberberg (Kbln). L0HR, O. P. 1. QF19, 148. 2. AnalectaO. P. Ill (1897),216. DiedeutschenDominikanerim KampfegegenLuther 3. N. PAULUS, (1518-1563). Freiburg,1903 S. VI.
BILDER
DER
UNGARISCHEN
UNTER DES
Wenn
AUS
BENUTZUNG
DER
VERGANGEMEIT
D0MINIKANERPR0V1NZ
DES
DOMIN1KANERORDENS
ich mich
ZENTRALARCHIYS IN
ROM.
in meinen Vorlesungen iiber Verfassungs und mit der Organisation der katholischen Kirche Rechtsgeschichte in Ungarn beschaftige, erwahne ich stets, wenn ich iiber die Monchsorden spreche, in erster Linie die Pauliner Paul) (ordo sancti als einzigen Orden ungarischer primi eremitae), Griindung ; doch gleich nachher stelle ich mit Freuden fest, dass auch der Begriinder der ungarischen Provinz des Dominikanerordens ein ungarischer Jurist, und zwar ein Kanonist, Professor des Kirchenrechtes war. dass bei der Griindung Doch tragt nicht bloss die Tatsache, dieser beiden Orden Ungarn, oder auch Ungarn mitwirkten, dazu stellen, sondern hauptbei, dass wir diese Orden nebeneinarider sachlich der Umstand, dass beide Orden als Stolz und Ruhm der katholischen Kirche gelten. Beide Orden brachten ungarischen namhafte meinem Vaterlande Kultur und hatten einst eine hohe als machtvolle geistige Faktoren Ungarns. Bedeutung, die Kunst, die DomiDie Pauliner reprasentieren hauptsachlich doch befassten sich Letztere nikaner hingegen die Wissenschaft, und aller Wahrscheinauch mit den Kiinsten. Im XV Jahrhundert lichkeit nach auch schon friiher, zogen viele ungarische Dominikaund bei ihrer Riickkehr ner nach Italien um dort zu studieren, brachten sie nicht bloss wissenschaftliche Grade, Lizenziat, Bacoder kurz : nicht nur das damacalaureat und Magisterialwiirde, und philosophischen Wislige hochste Wissen der theologischen durch die Pracht senschaft zuriick, sondern angeregt begeistert und der Heimat der klassischen illuminieren Kunst, Italiens,
438
B)SLAIVAN^KI
minieren sie Biicher, beschaftigten sich mit Bildhauerei, bauten Kirchen und Kloster ad maiorem Dei et patriae gloriam. Der diese Zeilen schreibt, ist nicht der erste, der sich mit der Geschichte der ungarischen befasst. Von Dominikanerprovinz Ferrari bis Pfeiffer und Alexander Horvath O. P., gibt es eine ganze Reihe von Gelehrten, die sich mit mehr oder weniger Erfolg mit der Erforschung Domider Vergangenheit der ungarischen Der Zweck dieses Aufsatzes ist nikanerprovinz beschaftigten. auch keineswegs, der ungarischen die vollstandige Geschichte Dominikaner provinz oder deren Auszug zu geben, sondern hinweisend auf die stattliche Menge der Quellen, welche das Dominikabezweckt er bloss einige skizzenhaften nergenefalarchiv birgt, zu zeichnen, um den ausserordentlich Kulturbilder hohen, ja unschatzbaren Wert dieses Archivs zu wiirdigen.
In Altkastilien, an dem Strassenzuge, nach der von Talatayud Valladolid fiihrt, liegt der Ort Caleruega, der zu der Diozbse Osma zahlreiche gehorte, und in dessen Umgebung im XII Jahrhundert • beriihmten Dort lebte Mitte des XII JahrhunKloster standen. derts ein ziemlich namens Felix wohlhabender Grundbesitzer, mit seiner Gemahlin Dieses Paar schenkte der Welt Johanna. den heiligen Dominikus, Griinder eines der grossten Ordens der Welt. Dieser Heilige wurde in den siebziger, andere sagen in der des XII Jahrhunderts achtziger Jahren geboren 1. Wir wollen uns "hier nicht ausfiihrlicher mit dem Leben des Ordengrunders befassen, indes ist es doch notwendig zu erwahnen, dass der heilige Dominikus schon friihzeitig, angeblich im Jahre 1202 oder 1207 in der Umgebung von Toulouse Kampf gegen die Heresie in Siidfrankreich bedeutet begann 2. Diese seine Tatigkeit gleichzeitig III. den Beginn seiner Arbeit als Ordensgriinder. Papst Honorius erst im Jahre 1216 (22 Dezember) den durch ihm bestatigte Orden mit seiner Ftille, die folgendermassen gegriindeten beginnt : « Religiosam vitam eligentibus... a» 1. SCHEEBEN, HeribertChristian,Der heiligeDominikus.Mit Geleitwortvon AngelusWALZ O. P. — Freiburgin Breisgau,1927. 2. TAURISANO Z. B. behauptet, dassdie Griindungdes Ordensin Toulouseim Jahre 1207> ETDUord. Praed. — Roma, 1916,s. A.-—MARTENE geschah.— TAURISANO,Hierarcliia Paris, 1817.Band III, s. 685.— : De principioord. RAND,Thesaurusnovus anecdotorum. fratrum praedicatorum. 3. BALME-LELAIDIER, Cartulalreou histoirediplomatiquede saint Dominique.Paris 18931901,Band II, S. 71. —
DIE VERGANGENHE1T DERUNGARISCHEN D0MIN1KANERPR0VINZ439 so behauptet z. bezweifeln diese Jahreszahl, Einige Schriftsteller B. Lambermond, dass obenerwahnte Bulle bloss die Griindung der Toulouser Romanus Kirche bedeutet und die Bestatignug des Ordens erst im Jahre 1218 erfolgte \ Nach der papstlichen wie allgemein Bestatigung beginnen, der heilige Dominikus und seine Gefahrten diesen Ordo bekannt, Praedicatorum in ganz Europe zu verbreiten. Nach unserer bisjieri gen Kenntnis wurde der Orden im Jahre 1221 durch Paulus Hunan der Universitat zu Bologna garus, Professor des Kirchenrechtes und seine Gefahrten in Ungarn eingefuhrt und bald darauf auch die ungarische Provinz des Ordens gegriindet. Die bisher fur das Sesshaftwerden des Dominikaner Ordens in von Heri1221 wurde neuerdings Ungarn bekannte Jahreszahl bert Christian Scheeben bezweifelt. Er schreibt iiber die Etabliein Ungarn folgendes : « Man hat bisher rung der Dominikaner die Griindung der ersten Niederlassung in Ungarn mit dem Namen des Paul von Ungarn verkniipft. Das aber schon vor der Abreise Pauls nach Ungarn, die in den Sommer 1221 fallt, Niederlassungen inUngarn bestanden haben, ergibt sich nicht nur aus dem Bericht iiber die Ankunft der Predigerbriider in Danemark, sondern auch aus der kurzen Abhandlung in Ungarn, iiber die Predigerbriider die um 1260 yerfasst worden ist. Der erste Bericht spricht klar in Ungarn, deren Prior und unzweideutig von einer Niederlassung Paul zum General Kapitel von 1220 eingeladen worden war.Dieser nicht identisch mit demKirchenrechts Prior Paul ist demnach lehrer Paul von Ungarn, der in Friihjahr 1221, noch Prior von von 1221, nach Ungarn Bologna war und vom General-Kapitel gesandt wurde. Der Bericht iiber den Ursprung der Ordensprovinz im setzt ebenfalls bei der Ankunft Pauls vonUngarn Ungarn von Ordens-niederlassungen 1221, die Existenz inUngarn Jahre voraus. Paul von Ungarn trat mit vier Britdern im Iuni 1221,. die Reise nach Ungarn an. Er kam ztmachst nach Raab. Die Bruder dort vor einer grossen Volksmenge und konnten drei predigten in ihren Orden aufnehmen. Der Bericht sagt dann Studenten wortlich : « Weil sie (dort) keine Niederlassung besassen, verliessen Von dort gelangten sie die Stadt und kamen nach Pannonien... und von da nach Stuhlweiszenburg ». Hier sie nach Wesprim der Briider bricht der Bericht ab und erzahlt von der Tatigkeit und dem Eintritt in die Kumanen-misunter den Schismatikern 1. D1H. C LAMBERMOND O. P., Der Armutsgedanke desheiligenDominikusund seinesOrens. Zwolle(Holland),1926,S. Q.
440 sion.
B£LAIVANYI
.
in Stuhlweiszenburg eine Niederlassung gegriindet hatten, sagt der Bericht nicht. Vermutlich bestand dort eben schon ein Konvent 1. In Raab machten sie nicht halt, weil diese Stadt noch keinen Konvent besasz l. Villeicht hat Dominikus gleich nach seiner Ankunft in Bologna Ende August i2ig den Bruder Paul nach Stuhlweiszenburg gesandt. Auf dem Generaldes Ordens in Kapitel von 1221, wurde die weitere Ausbreitung noch beschlossen,, eine Ordensprovinz Ungarn Ungarn dagegen nicht errichtet. Paul von Ungarn wird in dem erwahnten Bericht auch nicht als Provinzial bezeichnet, obwohler warscheinlich dafiir in Aussicht genommen war 2». Diese neue Theorie Scheebens iiber die Ansiedlung der Dominikaner in Ungarn ist keineswegs durch annehmbare historische Daten bewiesen. Scheeben wagt selber nicht mit ganzer Bestimmtheit zu behaupten, dass es einen Dominikaner namens Paul I. und Paul II gegeben hatte und dass der Paul I mit dem II, dem Professor der Rechtswissenschaft an der Universitat in Bologna nicht identisch sei, ferner dass die Ansiedlung der Dominikaner in Ungarn im Jahre 1219 bereits geschehen war u. s. w. — Das Scheeben bei seinen Behauptungen die Worte : « vermutlich », « villeicht », « warscheinlich» uns offenkundig, beweist gebraucht, dass er selbst fiihlt, dass seine Behauptungen nur angreifbare sind. Man konnte villeicht annehmen, dass die GriinHypothesen Dominikaner dung der ungarischen provinz schon im Iahre 1219, ihren Anfang nahm, doch ist es durchaus nichfbewiesen, dass der Griinder nicht Paulus Hungarus war. Doch ist es von unserem Gesichtspunkte aus gleichgiiltig, ob die im Jahre 1219 oder Griindung der ungarischen Dominikanerprovinz 1221 erfolgte. Fiir uns geniigt die Tatsache, dass bei dem in der Orden Bologna im Jahre 1221 abgehaltenem General-Kapitel bereits acht Provinzen zahtle und zwar gab es solche in Spanien, in Ender Provence, Frankreich, Lombardien, Rom, Deutschland, gland und in Ungarn 3. Dass
die
Bruder
1. Sie hatten ja nicht nur Halt gemacht,sondern sogargepredigtetc. ! Hier ist also ein Wiederspruch! 2. SCHEEBEN, Der heiligeDominikus,S. 358-359. 3. «Au secondchapitrede Bologne,en 12211'ordrefut diviseen huit provinces: relies d'Espagne, de Provence,de France, de Lombardie,de Rome, de Teutonie,d'Angleterre,et de HongrieK BERTHIER, Le couventde Sainte-Sabinea Rome,Rom, 1912,S. 195.— s Avant la fin du XIIIe siecleexistaientdeja plus de deux cent-cinquantecouventsde religieuses^du GrandOrdre.Apress'£tre largementdeveloppeesen Franceen Italie, en'Espagne,en Allemagne.elless'dtaientinstall6esen Portugal,*en"Hongrr'e.rRAMBAUD, Jean Dominique0. P. Saint Dominique1170-1221.Sa vie, son ame, son ordre,Paris 1926,S. 30.—The catholicEncyclo-
DER UNGARISCHEN D0M1NIKANERPR0V1NZ 441 DIE VERGANGENHE1T Platz unter dass auch Ungarn seinen Es ist also ersichtlich, des Ordens inne hatte, wenn auch an den acht ersten Provinzen Stelle. letzter Als die « vera mundi lumina et pugiles fidei » sich in der Welt um den Orden zu verbreiten und Provinzen zu griinden, zerstreuten wurde es notig den immer mehr um sich greifenden und weiterentwickelnden Orden von einer Zentrale aus zu leiten und zu regieren. noch zwischen den . Lebenden Anfangs als der heilige Dominikus meist in Spanien den Hauptweilte, bestimte wohl sein Aufenthalt des Ordens brachte sitz des Ordens. Die sehr rasche Verbreitung nach Rom, mit sich, dass dieser Hauptsitz aber die Notwendigkeit Welt verlegt werden musste. Dort der christlichen der. Residenz die Kirche der heilige Dominikus und seine Getreuen erhielten san Sisto Vecchio, gegeniiber den Thermen.des und das Kloster Doch verblieb Caracalla, an der heutigen Via Porta die Sebastiano. des Ordens nur kurze zeit, denn bald erhielt hier die Vervaltung und sein Orden die wundervolle Kirche Santa Sabina, Dominikus genannt, und den daneben gelegenenPalast «gemma dell'Aventino» Honorius III, der selber ein Savelli war.;— Savelli, vom Papste Am 15 oder 16 Februar des Jahres 1220 geschah der Umzug der von San Sisto Vecchio nach Santa Sabina unter der Dominikaner Bis zum heutigen Tage gehort Fiihrung des ersten Priors Tancred. ihnen dieser Besitz ungestort 3. des Santa Sabina der Mittelpunkt So wurde also das Kloster wie und wirkten die grossen Dominikaner, Ordens, dort lebten von PefiaAlbertus Raymundus Magnus, der heilige Hyacinthtts, forte und sogar der heilige Thomas von Aquino, der « doctor gen und Jurist des Ordens tium », wie auch der beriihmte Liturgist Humbertus de Roman's lebten hier, derselbe den das im Jahre zum Ordens 1254 in Buda (Ofen) abgehaltene General-Kapitel dass auch der von Berthier general erwahlte 2. Es ist moglich, pedia,New-York,1911. — B. XII. S. 354-370.— Die im Jahre 1228, herausgegebenen Ordensconstitutionenzahlen die Provinzenin folgender Reihe auf: Ispania.Provincia,Francia, Lombardia,Romana,Unqaria,Teutonia, Anplia. H. DENIFLE,Die Constitutionendes des MittelalPredigerOrdensvom lahre1228, im Archtviiir Litteraim und Kirchengeschichle ters, I. Jahrgang (1885),S. 212. DieseWerke,die sich mit demLebendes heiligenDomir.ikusoder mit der Ordenstrundling befassen,beschaftigensichauchfast allemit der PersondesPaulusHunearus.Z.B. TheEncyin Verbindune clopediaBrilannlca erwahnt die Oriinduns der imtjarischenOrdens.Drovinz mit Paul eben so,, als das diesb(!7U!?Iich unhedeutenrlsteWerk, nur MOPONI'S grosser: Dizionarto di erudtzionestorko-ecclesiastico, welcherim Band XX. S. 185, iiber : Domenko(S.) fondatoredell'ordinedei padri nredicatorischreibt, erwahnt die Griindungder ungarischen DominikanerProvinzund die Tatigkeit Pauls mit keinemWorte. 1. BERTHIER, Le conventde Sainte-Sabtne,S. 147. 2. REICHERT, Litteraeencyclicaemagistrorumgeneralium(1233-1376)Rom, 1900, S. 15.
442
B^LA IVANYI
erwahnte« bienheureux Maurice de Hongrie » etliche Tage seines -Lebens hier verbrachte, doch wissen wir ausser seinem Namen merits iiber ihn 1. vorlaufig In Santa Sabina dem Mittelpunkte der Ordensverwaltung miissen wir also den Anfang und Keim des Zentralarchivs der Dominikaner suchen, denn im XIII Jahrhundert musste notwendigerweise die schriftliche der Briefverkehr mit den Provinzen Fiihlungnahme, auch die magistri beginnen. Abgesehen davon, waren generales und Prioren fiir die Mitglieder des Ordens mit dem Recht der betraute Urkunden-austellung Faktoren, (gSaubwiirdige Personen). In Verbindung mit dem Vorhergegangenen wollen wir noch bemerken ,dass das im Jahre 1240 in Bologna stattgefundenem Genebereits wie das beglaubigte ral-Kapitel vorschreibt, Siegel des Generals beschaffen sein solle, namlich, dass in dem selben das Crucifix angebracht werden solle. Das Florentiner General-Kapitel des Jahres 1257 bestimt ferner, dass diejenigen Ordensbriider, die an den General, oder an das General-Kapitel irgendeine Schrift nicht bloss ihren Namen unterzeichnen richten, sollten, sondern auch den Namen ihrer Provinz und den Namen ihres Ordenshauses 2. Humbertus de Romanis der hochberiihmte Jurist des Ordens, zwischen 1254-1263 (-f 1277) auch verhandelt Ordensgeneral in seinem noch heute sehr brauchbaren Werke : « De vita regulari » natiirlich auch iiber : « De officio magistri ordinis », und gibt im XIII. Punkte desselben Vorschriften fiir die Ausstattung und der Briefe und Urkunden DementAbfassungsart (circa litteras). also : « Litterae ineptae nunquam ab eo sunt mittendae, sprechend sed decenter formatae, plus vel minus, secundum exigentiam vel personarum sunt. Et ideo sunt materiae, quibus dirigendae omnes ante sigillationem sollicite respiciendae. Scribentibus dili3 ». genter est rescribendum Aus dem bisherigen ersehen wir also, dass der General des Dominikaner Ordens schon im XIII Jahrhundert dem Orden und dessen eine amtlich betraute Urkunden ausstelMitgliedern gegeniiber lende Behorde war ; wir sehen ferner, dass zwischen dem Magister und General den General-Kapiteln, Ordenshauser Provinzen, und den einzelnen der schriftliche Verkehr Ordensmitgliedern der Provinzen und Ordenshauser beginnt und mit der Vermehrung 1. BERTHIER, Sainte Sabine, S. 317, Fusznote. 2. FONTANA, Constitutiones declarationeset ordinationescapltulorumgeneraliumS. ordinis fratrumpraedicatorum,Roma, 1862, S. 265. 3. HUMBERTUS DEROMANIS, De vita regulari,Romae, 1889,Band II, S. 191.
DIE VERGANGENHEIT DOMINIKANERPROVINZ443 DERUNGARISCHEN wird. Wenn auch nicht im XIII, so wuchs immer umfangreicher des XIV und XV Jahrhunderts der Geschaftsverdoc hwahrend Generalats dominikaner kehr des romischen ganz gewaltig empor. in Rom eine besondere Zu dieser Zeit hatte der Ordens-general welche aus deren Amtierung wir feststellen konnen, Kanzlei, durch die Ordensgenerale, Provinzialen, Urkundenkategorien sind Diese Urkundenkategorien wurden. Prioren etc. ausgegeben folgende : Litterae » » » » » » y> » » » » » » » » » »
Litterae » » » »
institutionales, intimationes, licentiae particulares, obedientiales, ordinationes praeceptivae lares, » concessionales, praeceptionales, » confirmationales, prohibitionales, » commendatitiae, promotionales, » comissionales, prorogationales, » rehabilitationales, creationales, » renovationes, declarationes, » decreta, renuntiationales, » reservationales, designationales, » restitutionales, dimissoriales, » revocationales, dispensationales, » sententiae contra reos, evocationales, » transfiliationales, exemptionales, » translationales. •— facilitates, » libros imprimendi (spater)
absolutionales, acceptationales, affiliationales, approbationales, assignationales,
particu-
Daten hatten, konnten wir dennoch Wenn wir keine anderen wie umfanallein aus dieser Urkundenkategorienliste feststellen, dominikaner war, die einst in der romischen greich die Tatigkeit herrschte. Zentralkanzlei dominikaner der romischen Diese in die Registratursbiicher Urkunden und Briefe mussten eingetragenen Zentralverwaltung Prioren etc. beantwortet oder demgemasse durch die Provinzialen, getroffen werden. So liefen denn Meldungen, Berichte, Verfugungen Inhaltes aus alien Teilen verschiedenen der Antwortschreiben nach Rom ein, wo all diese Welt zum Ordensgeneralat damaligen ferner die Schriftstucke, Antwortschreiben, Briefe, Meldungen, die von heilider General-Kapiteln, Texte der Beschlussfassungen von den Papsten einlaufenden Schrifte, Bullen, gen Consistorium, kirchlichen oder Breven, die mit der ausser dem Orden stehenden
B*LA IVANYI
444
u. s. w., u. s. w. Personen geffihrten Korrespondenzen werden mussten. irgendwo an sicherem Orte aufbewahrt Es konnte auch oft vorkommen, dass man sich auf die heraus gegebenen Bullen, Breven, auf die Belege (Beweise) von der Vollder Zentralverfiigungen, auf die Meldungen, Berichte, streckung auf den Inhalt wichtiger Briefe berufen musste, so dass das Vorhandensein dieser Texte notwendig war. So war denn bereits im XIII die Moglichkeit der Entstehung des romischen ZentraJahrhundert larchivs des Ordens vorhanden. Allmahlig haufte sich der Stoff des im Entstehen Zentralarchivs des Ordens an. begriffenen des Dominikaner-ZenDieses alteste Material (Urmaterial), tralarchivs wurde in der zweiten Halfte des XIII Jahrhunderts vermutlich in dem neben der Kirche Santa Sabina gelegenem bis zu dem Palaste Savelli, dem Zentral Ordenshaus aufbewahrt, wo der Orden sein neben der Kirche santa Maria sopra Zeitpunkte, Minerva gelegenes Ordenshaus bezog. des dominikaner der Entstehung Heute konnen wir das Jahr doch konnicht mehr mit Sicherheit Zentralarchivs feststellen, dass Ende Wahrscheinlichkeit nen wir mit grosster annehmen, schon ein zimoder Anfang des XIV des XIII, Jahrhunderts Iich ansehnliches Archivsmaterial beisammen war, nur ist dieses Zeiten zu grundegegangen, alteste Material im Laufe der unruhigen des einstigen Archivs, von den Schriftso dass aus dem Urmaterial bloss einige Bruchstiicke stiicken des XIII und XIV Jahrhunderts sind. Ein geringer Teil des Bestandes erhalten und Fragmente, des heutigen Archivs greift wohl in das XIV und XV Jahrhundert Archivsdie mehr zusammenhangenden zuriick, doch beginnen In dieser eher mit dem XVI und XVII Jahrhundert. sammlungen Epoche hat nicht bloss die Zentrale des Ordens ihr eigenes Archiv, Ordenshauser sondern auch einzelne Provinzen, ja sogar einzelne Generalbesitzen solche. Das in Rom im Jahre 1608 abgehaltene locus tutus ordnet schon an, dass : « In omni conventu Kapitel in quibus scripturae, cum armariis, sive capsis habeatur, privilegia, fratrum et omnia libri professionum instrumenta, contractus, seu indice cum suo inventario, iura ad conventum pertinentia, Ordensx». So kam es also, dass auch die niedrigsten asserventur — Einheiten und fiir die Griindung die Moglichkeit verwaltungs haben. Die Anfangs des XIV der Archive bekommen Aufstellung Generalin Paris, etc, abgehaltenen Strassburg Jahrhundert
weltlichen
1. FONTANA, Conslitutiones,S. 35.
• 445 DIE VERGANGENHEIT DOMINIKANERPROVlNZ DER UNGARISCHEN und Kapitel suchen auch einen Schutz gegen die Urkunden^— derzeit schon ziemdie also in folgedessen Siegel-Falschungen literas magistri ordinis lich haufig geiibt wurden. («Quicumque vel .eis vel prioris provincialis, seu sigilla eorum falsificauerit, lausus fuerit, incurrat scienter sententiam excommunicationis tam »... etc1). Das General-Kapitel des Jahres 1592, ordnet an, im Original oder in legalisierter dass die Processe der Ordensbruder aufbewahrt Abschrift in den Archiven der Provinzen untergebracht, werden sollen 2. Diese Provinzialarchive umfassten wohl bereits Ende des XVI. ein sehr ansehnliches denn sonst wiirde Material, Jahrhunderts schon wohl nicht Maria Hyppolit Beccaria, der Ordensgeneral im Jahre 1597, die Bearbeitung der Ordensgeschichte angeordnet haben. Das in Valencia 1647, abgehaltene verfugt, General-Kapitel ihrer gelehrten dass die Provincialen und Vikare irgendeinem seu : « Ut historiam suae provinciae Ordensbriider beauftragen sicut in effectu factum fuit in congregationis ordinet, imprimat, 3» Diese Veret Philippinarum... proviniics Hungariae ,Aragoniae Archivmaeines ansehnlichen fiigung nimt also das Vorhandensein terials an. — Das in Rom im Jahre 1650 stattgefundene GeneralKapitel wiederholt diese Disposition 4. Es ist ganz offenbar, dass das 1637. erhier auf Sigismundus Ferraris im Jahre General-Kapitel schienenes, noch heute als sehr wertvolle Quelle dienendes Werk: De rebus hungaricae ordinis praedicatorum hinweist. provinciae Nicht bloss die entwickelte Tatigkeit sondern der Ordenskanzlei, auch die reichliche Moglichkeit der Anhaufung des Archivmaterials beweist dass Mitte des XVI. Jahrhundert (1566), in Rom « apud Antonium Bladum cameralem»bereits impressorem gedruckt acerschienene Ordensformelbuch :« Formularium principalium ordinis praetuum ad officium prioris provincialis et conventualis in dessen Umfang von 41 Seiten wir dicatorum spectantium», eine ganze Mertge Urkundenformeln des Ordens finden 5. Wenn man sich also in jener Zeit bereits um die Archive der einzelnen Provinzen, Ordenshauser, Kloster bekiimmerte, wenn schon im XVI. Jahrhundert Ordensformelkonventual provinzial-und des Ordens bticher vorhanden sind, so musste dem Zentsalarchiv eine noch viel grossere Bedeutung Sein Material war zukomraen. 1. FONTANA, S. 36. 2. Ibid., S. 265. 3. REICHERT, Acta capitulomm,Band VII, S. 232. 4. Ibid., S. 294. 5. Archivumgeneraleord. Praedicatorum,Roma: Serie VI, n3 1.
446
BELAIVANYI
im XVI-XV1I von der Gefahr der Verwiistung schon Jahrhundert bedroht. dieser Wahrend konsolidierteren weniger ruhigeren, Zeiten vermehrte sich das Material desselben in solchem Masse, dass der Ordensgeneral, Thomas de Manini im Jahre 1656 sich des Zentralarchivs zu erweigezwungen sah, die Raumlichkeiten tern und zu vermehren. Im Laufe des XVIII entwickelte besonders Papst Jahrhunderts Benedikt XIII einen stark ausgepragten Sinn fiir die kirchlichen Archive Durch und deren Inhalt. den Worten: seine, mit « Maxima im Jahre 1727 vom 14 Juni vigilantia » beginnende, datierte ordnet er an, dass die Archive der Orden Konstitution in. Italien, also auch die der Dominikaner, mit entsprechender Methode geordnet, katalogisiert, und registriert werden inventiert er an, dass die Konvents-Archivare sollen. Ferner ordnete die ihnen anvertrauten Archive mit Sachverstandniss und Sorgfalt zu pflegen und hiiten hatten. Es wird auch angeordnet, dass in diesen Konventsarchiven in erster Linie die Fundations-oder Erections Urkunden oder Bullen, die apostolischen Dekrete, die und Regeln, das Buch « ubi notetur Ordensstatuten dies mensis et annus ingressus novi'tiorum » etc., das Affiliations — und Trans und aufbewahrt werden sollen 1. filiations Buch konserviert Diesen Anordnungen des Papstes konnten auch die Dominikaner sich nicht entzichen, und wenn nicht schon Miner, so waren sie nun gezwungen, ihr Archiv auf irgend eine Weise zu ordnen. Est ist hier nicht unsere Aufgabe, die ausftihrliche und detailund des allgemeinen lierte Geschichte des romischen Zentralarchivs zu geben. Es ware auch riichtArchivwesens dominikanischen mdglich, da auch die dies beziigliche Daten noch nicht gesammelt dass 1870 bei sind, doch wollen wir an dieser Stelle erwahnen, Zentralarchiv der Eroberung Roms das Dominikaner ungefahrdet blieb und im Jahre 1884 noch immer im Kloster santa Maria sopra Minerva aufbewahrt wo das Dominiwurde, bis zu dem Zeitpunkte, die neben der piazza di Spagna, in kaner Generalat provisorisch der via Sebastianello gelegenen Lokalitaten bezog. Im Jahre 1909 in der ruhigen via wurde das neue gewaltige Zentralordenshaus der via Nazionale) san Vitale (Paralell-strasse erbaut, das Collein welchem sich ausser dem Ordensgeneralat gium Angelicum, auch die papstliche Dominikanerund das Ordens-Zentralarchiv Im ersten Stock des nach der via Genova befinden. Universitat, sich der Palastes befindet Fliigels dieses machtigen gelegenem S. 35. — BullariumOrdinisPraedicatorum,Band VI, S. 636. 1. FONTANA,
DER UNGARISCHEN DOMINIKANERPROVINZ447 DIE VERGANGENHEIT cler aber weder mit Feuerlichte Archivraum, schone, geraumige, und eisernen Fensterladen, noch mit gehorig sicheren Eisentiiren elektrischen Beleuchtung isolirter, in Bergmann-Rohren geleiteter denn die hier befindliversehen ist. Dies ist lebhaft zu bedauern, Kulturganz seltenen chen, auch in internationaler Beziehung nur zu sehr verdienert. schatze wurden diese Vorsichtsmassregeln der Verganherrlichen Denkmalen Wenn diesen hier aufbewahrten unschatzbar wiirde, ware der Schaden genheit etwas zustossen und der Verlust unersetzlich. befindet sich ein vollkommen. Neben dem Archivraum abgesonkleiner versehener Handbibliothek. derter, mit einer vorztiglichen An diesen schliesst fiir das Ordnen des Archivmaterials. Arbeitsraum der des Generalarchivars und Arbeitszimmer sich das Wohn Ordenszentrale. von der via SebastiaIm Jahre 1910 wurde das Zentralarchiv Die der modernen Zeit entsprechendere nello hierher iiberfiihrt. des Archivs begann Pater Vincencius Ligiez 0. P. Inventarisierung wurde ungefahr ein Drittel des Materials. (ffr 1898). Verarbeitet 1904 Seine Arbeit wurde von P. Mothon O. P. bis zum Jahre wurde. Vom Jahre als derselbe aus Rom fortdisponiert fortgesetzt, und Arbeit des Ordnens 1904 bis 1922, ruhte die angefangene des Zentralarchivs. Pater Dr. Angelus M. Walz, Inventarisierens nahm das Ordnen des Archivs in seine der jetzige Generalarchivar Arbeit 1. Teilweise Hand und widmet sich nun dieser gewaltigen er den administrativen teilweise ordnete und inaugurierte, und revisierte er, den ganzen, Teil des Archivs, dann durchpriifte grossen Stand des Archivs, auf Grund dessen ordnete er die einzelin entsprechender Weise dieselben nen Sammlungen um, stellte wieder auf und machte sich dann an die grosse Arbeit der Invendas P. Angelus Walz, dieser treffliche Das Inventar, tarisierung. unterncmmen des Ordens anfzuzeichnen Gelehrte hat, hat er Dei ad maiorem auf Ostern 1930, nach anstren gender Arbeit gloriam glucklich vollendet. des Dominikawar das Kataster Laut seiner Zusammenstellung zu Rom im Jahre 1926 «in crudo » folgendes : ner-Zentral-archivs SERIES INVENTARIIARCHIVIORDINIS PRAEDICATORUM. I. Bullarium ordinis, (edita et inedita) originalia et copiae. Bis zum Iahre 1900. 163 Fascikeln, davon sind 81 Fascikeln ediert. 1. Ich ergreife hier gem die Gelegenheit,dem Herrn GeneralarchivarP. Walz auch an mit welcherer mir die nrjtigen dieser Stelle fiir die ausserordentlicheLiebenswiirdigkeit,
448
BELAIVANY!
II. Decreta, rescripta, positiones ss. congr. tribunalium, officiorum. Collectiones vel^animadversiones canonisticae quorundam auctorum saepe ms." III. Acta capitulorum^generalium, annotationes ad capit. gener. programmata. IV. Registra magistrorum generalium, eorumque vicariorum. (beinahe 300 Bande). V. Litterae et res personales magistrorum generalium. VI. Jus et legislatio ordinis quoad fratres et sorores. VII. Cardinaies archiepiscopi, episcopi ex ordine Praedicatorum assumpti. VIII. Magister sacri palatii, comissarius s. officii, secretarius indicis, procurator generalis inquisitionis. IX. Statistica ordinis et provinciarum domorumque ^sororum. X.. Causae sanctorum, venerabiies, beati, sancti et sanctae. XI. Conventus ordinis in particulari. XII. Monasteria et congregationes sororum. XIII. Provinciae, congregationes, missiones ordinis. XIV. Ms. notitiae et relationes historicae ad res ordinis praedicatorum spectantes. XV. Liturgia 0. P. XVI. Confraternitates 0. P. XVII. Tertius ordo s. Dominici. XVIII. Relationes 0. P. cum aliis ordinibus. XIX. Administrationes variae in 0. P. XX. Miscellaneae de rebus ad 0. P. non spectantibus. XXI. Cultorea artium in 0. P. XXII. Iconographia. XXI11. Bibliotheca prope archivum ordinis Praed. instituta. — Das Archiv gliedert sich also in 23 respective von abgesehen, der Archivs bibliothek, in 22 Sammlungen, weiche mit laufenden romischen Zahlen von I-XXIII numeriert sind. Diese 23 Serien enthalten Bande oder Fascikeln, die mit laufenden Numern oder Buchstaben versehen sind. Bei Berufungen oder Zitierungen muss man also die Serie, dann die Nummer des Bandes oder der Fascikel, endlich die Folionummer des Bandes, oder Numer, gelegentlich das Datum des im Fascikel befindlichen Schriftstuckes anfuhren. Also z. B. IV Serie, Band X, Folionummer y; oder XIV Serie, Band Ddd; Folionummer X; oder XIII Serie, Band resp. Fascikel 164, Stuck n. X, oder ein Stuck n. X, oder ein Stuck von folgendem Datum etc. In den erwahnten finden Archivssammlungen wir Beziehungen auf Ungarn gleich in der I Serie, zwischen den Daten zur Verfiigungstellte, ferner fur die vielen Benuihungen und die grosse Zuvorkommenheit,weicheich wahrendmeinerfast halbjahrigerForschungszeitim Dominikaner Zentralarchiv stets genossenhabe, meineninnigstenund warmstenDank auszusprechen.
DOMINIKANERPROVINZ449 DER UNGARISCHEN DIE VERGANGENHEIT Bullen, deren grosster Teil im Bullarium Ordinis Praepapstlichen dicatorum bereits im Druck erschienen ist. aber der Geschichte Vom Standpunkte Ungarns hauptsachlich ist die IV Serie, weiche die der Kirchen-und Kulturgeschichte enthalt Ordens-Generalats des Dominikaner Registratursbiicher die Expereich und wertvoll. Das sind eigentlich ausserordentlich die zusader Dominikaner, der Generalatkanzlei dit-Protokolle In diesen 1474 beginnen. Banden mit dem Jahre menhangend finden wir jeden Moment des aussern und innern Lebens der ungaEs ist uns beinahe, als Dominikaner-Provinz fixiert. rischen sahen wir mit eigenen Augen das Leben und Wirken der einst wenn wir die Regesten lesen, so gewaltigen Dominikaner-Provinz, Provinz beziehen. Fiir uns Ungaren weiche sich auf die ungarische des r6mischen ist diese Collection die wertvollste Zentralarchivs, Material. fiir uns das alteste und schatzbarste denn sie enthalt Man kdnnte fast sagen, dass uns diese Bande in chronologischer Dominikaner-Provinz der ungarischen die Geschichte Reihenfolge erzahlen. bereits im Fascikel 164. B. Ausser der IV Serie, finden wir besonders Provinz beziehende viele sich auf die ungarische der Serie XIII wohl zum grossten Teil aus Schriften und Briefe. Diese stammen doch gibt es eine Anzahl retrospectiver dem XVIII Jahrhundert, darunter weiche also auch fiir friihere Zeiten Briefe und Relationen, In den Fascikeln als Quelle gelten konnen. Aa, und Ddd. der Serie XIV finden wir ebenfalls mehrere ungarischen Beziehungen. des romischen dass ein Fragment Ich muss noch erwahnen, Weise in das Vatiauf irgendeine Dominikaner-Zentral-archivs befinden sich kanische Archiv geriet. Unter den Ordensschriften beziehen hier einige Fascikeln, weiche sich auf die Dominikaner Dominiund diese Fascikeln erganzen das Material des romischen kaner Zentralarchivs. Der Inhalt dieser Fascikeln ist laut Inventar folgender : Fasc. i. und i la. Bullae, brevia. Papstliche Bullen und Breven im Original, in Abschrift und gedruckt. Fasc. 2. Die Akten der General-Kapitel, darunter viele gedruckte Stvicke. Fasc. 3. Causa sanctorum. Liturgia. Confraternitates. sermones. Fasc. 4. Theologia, philosophia, Fasc. 5. fa. und 5 lb. Lettere e document! italiani. Fasc. 6. Lettere e documenti Francesi 1597-1793. — 775 Stuck, in drei Teile. Fasc. 7. Lettere e documenti Spagnuoli e Portoghesi. — . Fasc. 8. Lettere e documenti Tedeschi. 1593-1781. 28 Miliums Mandonnet— T, II
BELAIVANYI
450
Austro diesem finden wir die sich auf die Provincia Schriftstticke und Saxonia bezichenden ; zum grossten hungarica wir auch Teile Briefe, unter denen ungarische Beziehungen finden. Ausser den schon erwahnten sind, so viel wir wissen, keine anderen Dominikaner Archive in Rom, denn obwohl die in der via san Giovanni in Laterano gelegene Kirche San Clemente und das dazu Dominikaner Kloster seit 1667 im Besitze irlandischer gehorige sind \ erhielt ich auf meine Anfrage, ob sich dort ein historisch Archiv befinde, eine negative Antwort. wertvolles befindder Dominikaner Unter dem im romischen Zentralarchiv der sind also besonders die Registraturbiicher lichen Material, von unschatzbarem fiir uns Ungaren Ordens-Generalatkanzlei denn sie bieten uns reiche Wert und hervorragender Bedeutung, der ungarischen Dominikaner-Provinz Quelleh fur die Geschichte und die Moldau — WalaCroatien — Slavonien (Siebenbiirgen, zwar auch schon aus chei inbegriffen). Diese Bande enthalten dem Jahre 1474 einige Eintragungen iiber Ungarn, doch beginnen — wie ich diese hbchst wertvollen Regesten zusammenhangend n it dem Jahre 1474. Die Bande der Serie IV schon erwahnte—erst liefern uns gerade aus jener zeit wertvolle Daten, aus welcher In diesen wir verhaltnismassig wenig edierte Quellen besitzen. iiber manerfinden sich Ausziige von Urkunden Regestenbiichern Aus der Zeit je eines Ordensgenerals nigfaltigste Verfiigungen. auf deren Titelblatt finden wir einen oder mehrere Regestenbande, der iiber welches Ordensgenerals Regierung steht, geschrieben nicht enthalt. Insofern sich die Eintragungen Band Eintragungen Interesse wird der von allgemeinem auf Verfiigungen beziehen, und das Kloster oder Konvent wo derjeName des Ordensbruders in dessem Interesse die Anordnung getroffen nige sich aufhalt wird, stets genau angegeben. viele Dieses hochstwertvolle Material gibt uns die Moglichkeit Details aus der Geschichte und bisher unbekante interessanten Es ist zu rekonstruieren. der ungarischen Dominikaner-Provinz der ungarischen jezt nicht unsere Aufgabe, die ganze Geschichte Dominikaner-Provinz darzustellen ; um aber dem Leser und den und Inhalt des romieinen Begriff iiber die Bedeutung Fachleuten zu geben, werde ich mir erlauben schen Dominikanerzentralarchivs In
1. « Nelanno 1667,il cardinaleMaidalchinotitolare la concesseai domenicaniIbernesiche Descritionedi Roma e suoi cohtorni.Roma 1826,Band: II, a custodiscono>. FEA-BONELLI, S. 330.
DIE VERGANGENHEIT DER UNGARISCHEN DOMiNTKANERPROVINZ451 auf Grund der eben erwahnten Bilder aus der Vergangenheit vinz zu zeichnen.
Hauptquelle einige skizzenhaften der ungarischen Dominikane-Pro-
* * * Mit der Regierung des Leonardo de Mansuetis (1474- >£< 1480. VII. 27), 31. Generals des Ordens beginnen die eben erwahnten Regestenbticher \ weiche nicht, wie Anganfs, iiber acht, sondern schon 22 Provinzen iiber Zentralverwaltungsaufzeichnungen enthalten. De Mansvetis stand also an der Spitze von den 22 folgenden Provinzen : A. Provincia » B. » C. » D. » E. » F. G. H. I. K. L.
» » ' » » »
Hyspaniae. Tolosae. Franciae. Sancti Dominici. Romanae. Regni.
M. Provincia » N. » 0. » P. » Q. » R.
Theutoniae. S. Trinacriae seu Siciliae. T. V. • Hungariae. Poloniae. X. Angliae.
» » » »
Greciae. Aragoniae. Daciae. Provinciae. Terrae Sanctae. Lombardiae superioris. Bohemiae. Dalmatiae. Saxoniae. Portugaliae.
Diese Provinzen des einerseits der General-Magister regierte Ordens und andrerseits das sich jahrlich versammelnde General welches in alien Angelegenheiten des Ordens ebenfalls Kapitel, : So organisirt es Provinzen, OrdenshauKonvente, disponierte ernennt, transferirt, ser, verfiigt in personlichen Angelegenheiten, setzt ab, spricht suspendirt, frei, bestraft, belohnt, begnadigt, wissenschaftliche acceptirt Grade, verfiigt in Studien —, Discietc. etc. plinar —, und liturgischen Angelegenheiten Unter diesen Provinzen stand die ungarische an neunter Stelle (im Jahre 1553 schon an vierter Stelle). das Machtgebiet Das Gebiet dieser Provinz deckte geographisch des ungarischen Konigs, so dass ausser dem im engeren Sinne Slavonien und seit Kroatien, genomenem Ungarn, Siebenbiirgen, 1456. auch Moldau und die Walachei ebenfalls einen Teil der 1. SolcheRegestenbiicherBruchstuckeund Fragmentegab es bereits aus dem XIV Jahrhundert.So sind Z. B diesichauf die deutscheProvinzbezichendenRegestendes XIV Jahrhundertspublizirt; dochgibt es aus diesemJahrhundert keinedie ungarischeProvinzbetreffenden Regesten,
452
BELAIVANYI
dominikaner Provinz denn das im Jahre ungarischen bildeten, hat die : ((Con1456, in Monpellier abgehaltene General-Kapitel ventus contrate Moldavie et Valachie maioris et minoris »der \ Dass aber die ungaungarischen Ordensprovinz untergeordnet Provinz schon im XIII Jahrhundert ansehnrische|Dominikaner lich war, beweist auch der Umstand, dass nach dem Tartareneinbruch auf dem hergestellten Gebietder ungarischen Provinz mehrere stattfanden. So wurden 1254 in Buda (Ofen), General-Kapitel 1273 in Pest, 1382 «in obedientia Romana » wieder in Pest GeneralKapitel abgehalten. An der Spitze der einzelnen Provinzen Prior Provinstandj-der cialis. Das Haupt der ungarischen Provinz war damals (1474-1477) der Prior Provincialis Episcopus Johannes (oder loannes EpiscoDiese Provinz pi), der mit seinen Vikaren die Provinz regierte. oder Contraten, gliederte sich in Nationen (Natio Transsilvanica, Contrata Moldaviae. Die Verteilung richtet sich also nach dem Territorium oder der Nazionalitat) wie es auch bei den anderen Provinzen der Fall war. So verteilte sich die gewaltige deutsche Provinz 1512 ungefahr uni die Regierung des ganzen (Teutonia) zu erleichtern auf neun Nationen. (Natio Saxoniae, Westfaliae, LivoSlaviae, Misnae, Thuringiae, .Marchiae, Frisiae, Hollandiae, niae et monasteria Die ungarische Dominikanermonialium). in der ,zweiten HSlfte des XV Jahrhunderts Provinz umfasste : Natio Hungarica, Croafolgende flinf Nationen Transsiluanica, et Moldavica. tica, Sclavonica An der Spitze der Nationen oder Contraten (Gebieten) standen die Vikare, doch war es scheinbar nicht notwendig, dass eine jede Nation einen solchen habe. Das Vikariat war ein angesehener Posten, mit mehr Ruhe und als der des Provinzials. So wurde Z. B. weniger Verantwortlichkeit als er sich von der Verwalder oben erwahnte Episcopus Johannes, Provinz zuriickzog, Vikar der Natio Trantung der ungarischen silvanica. Dass er schon vorher, als Vikar an der Spitze der Natio Transilvanica dariiber finden wir in unserer hatte, gestanden Quelle keine Spur. Die Provinz, respective die Nation oder Contrata verteilte sich auf Manner —- und Frauen-kloster An der Spitze und Konvente. der einzelnen Konvente oder Kloster stand der Prior conventualis, 1. EUBELKonrad, Zur ErrichtungdesepiscopatusMoldavlensisim RomischeQuartalschrift, Kirche in der Moldau? 1903, S, 188-191.— EUBEL,Zur Geschichteder romisch-katholischen Acta capttulorumgeneralium,B. Ill, S..268. Ebendort 1898,S. 107.— REICHERT,
DIE VERGANGENHE1T DERUNGARISCHEN DOM1NIKANERPROV1NZ 453 oder bei den Frauen die Priorissa, respective deren Stellvertreter, der Subprior, das heisst die Subpriorissa. Zuweilen kommt es auch zeitweise Vikare iiber die Priore vor, das in den Ordens-haiisern gesetzt werden. Die vor der Mohacser Schlacht geschriebenen Registraturbucher und bezeugen, dass auf dem Gebiete von Ungarn, Siebenburgen, mehr als 40 Dominikaner^Konvente und KlosKroatien-Slavonien In der zweiten Halfte des XV[und Anfang des XVI ter wirkten. hatten die Dominikaner an folgenden Orten in Ungarn Jahrhunderts : Ordenshauser 1. Beregszasz. 2. Besztercze (Bistric in Siebenburgen). 3. Bodrog. (Wahrscheinlich identisch mit dem Ordenshaus zu Saros1 patak oder Patak). 4. Brass6 (Kronstadt, Corona). 5. Biida (Ofen). 6. Csazma. 7. Czoborszentmihaly. 8. Esztergom. (Strigonium, Gran). 9. Gara. 10. Gyor. (Jaurinum, Raab). 11. Gyulafej '.rvar. (Karlsburg, Alba Julia, Alba Carolina). 12. Kassa (Cassovia, Kaschau). 13. Kolosvar. (Klausenburg). 14.:lKomarom. (Komorn). 15.|K6rmend. 16. Labatlan. 17. Nagyszeben oder nur Szeben. (Cibinium, Hermanstadt). 18. Nagyszombat. (Tirnavia, Tyrnau). 19. Nemetujvar. 20. Nyulsziget. (Insula Leporum, Margarethen-Insel in Budapest). 21. Pecs. (Quinqueecclesiarum, Fiinfkirchen). 22. Pest. (Budapest). 23. Pozsegavar. 24. Sarospatak, oder nur : Patak. 25. Segesvar (Schassburg). 26. Selmecbanya. (Schemnitz). 27. Simontornya. 28. Szaszsebes. (Miihlenbach). 29. Szatmdr — Nemeti, oder nur : Nemeti.. 30. Szecseny. 31. Szeged. (Szegedin): 32. SzekcsB. 33. Szekes fejervar (Alba Regalis, Stuhlweissenburg). 34. Szentfalva. 35. Temesvar.
454 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43.
BBLAIVANYI Varad. (Groswardein). Vasuar. Verocze. Vertes. Veszprem. Udvarhely, auch : Szekely udvarhely. Zagrab. (Zagabria, Zagrabia, Agram). Zeng.
Ausserdem kennen wir in der Moldau zwei Ordenshauser, namlich : Szuczawa und Tergowist. An den Orten, wo sich in dem Konventen noch studium generale, oder eine Universitat befand, stand an der Spitze derselben noch separat ein Regent. So war Z. B. 1488 magister Nicholaus de Ungaria Regent des in Rom neben der Santa Maria Sopra Minerva studium generale. gegriindeten In den einzelnen Ordenshausern finden wir ausser den Prioren und Subpriore.n noch viele Funkcionare. In der ungarischen Dominikaner-Provinz schalteten auch Inquisitoren ; so war z. B. 1488 in Szekesfejervar Valetinus, Inquisitor Mitglied des Konventes (Stuhlweissenburg). Die Bewohner der Ordenshauser sind die fratres, respective sorores oder matres, diejenigen die nach Beendigung des Noviziats und der theologischen Studien Priester (respective sorores) geworden sind. In den Kldstern leben noch ausserdem sogen. fratres conversi, die eigentlich nicht geweiten Laienbriider. Die genaue Zahl der Mitglieder der ungarischen DominikanerProvinz im XV Jahrhundert ist uns unbekannt, doch wissen des Genewir, dass im XVI Jahrhundert (1510) eine Verordnung den zulassigen ralats Hochststand der Siebenbiirger weiblichen Auf Grund festsetzte. Dominikaner-Kldster dieser Verordnung St. Egydius sehen wir, dass das kolozsvarer (Klausenburger) Dominikanerinnen Kloster St. 33, das brassoer (Kronstadter) Kloster 18, des segesvarer St. Sebastian Johannes (schassburger) Maria Magdalena KlosKloster 12, das Szebener (Hermannstadter) ter 24, und der besztercze-er Kloster 22 Sorores auf(Bistritzer) nehmen durfte; die Zahl der in den fiinf Siebenbiirgischen weiblichen Ordenshausern war also 109*. aufgenommenen Ordensmitglieder und weiblichen Dagegen war der Mitgliedstand einiger mannlichen Ordenshauser bei weitem grosser. So konnen wir Z. B. mit Gewissheit annehmen, dass die Mitgliederzahl des grandioser Ofner St. 1. Ordens-Zentralarchiv, Rom: Serie IV, Band 18, S. 93 /b. —
DIE VERGANGENHEIT DERUNGARISCHEN DOMINIKANERPROVINZ455 Nikolaus Konventes, oder die des gewaltigen Frauenklosters auf der Margareten-Insel Stand der (Insula Leporum) den gesammten fiinf siebenbtirgischen noch ubertrifft. obenerwahnten Kloster Im Ofner Ordenshause wotinten ja nur aus dem Orden allein ungefahr 80-100 Ordensbriider, als an das studium generale disponierte Studenten. Und der Gebaudekomplex des Margareteninselklosters war laut der alten Aufzeichnungen annahernd ein Stadtviertel. So ist es villeicht keine Ubertreibung, wenn wir annehmen, dass die Zahl der Bewohner der ungarischen Dominikaner Ordenshauser sich ungefahr auf 1000 belief. Die Dominikaner Kleriker studierten nach Beendigung des und lernten Noviziates auch freie Theologie, sogar Philosophie Kiinste, — artes liberales —, doch kam es auch vor, dass ein schon geweihter wahrscheinlich Bruder des Wesprimer Ordens hauses im Jahre 1488 nach Rom geschickt wurde um Mechanik zu studieren 1. Der Orden seine schickte ungarischen Mitglieder«propter studium », oder « studendi an die Dominicausa » am haufigsten kaner Universitaten Italiens. So Z. B. werden einzelne ungarischen nach Bologna, Ferrara, Bruder ad studendum Firenze, Neapel Doch werden Padua, Perugia, Rom, Siena und Viterbo entsendet. nicht bloss nach Italien, die ungarischen Dominikaner-Fratres sondern auch nach Deutschland, Polen, Frankreich geschickt, wo sie in Koln, Krakau und Paris studieren. Wir wollen diesbeziiglich bloss einige Beispiele anfiihren : Im Jahre 1474 wird frater Gregor, Mitglied des pecser (Fiinfkirchen) frater BarthoKonventes nach Koln, und 1475 der siebenbiirgische lomeus nach Siena geschickt « pro rata sua provincia », um zu . studieren. Letzterer wurde im folgenden Jahre in Siena « magister frater Bartholomeus studentium ». Derselbe erhalt 1476 in Siena die Bewilligung « audire jus canonicum ». 1476 werden frater Peter Mitglied des Kassaer (Kaschauer) und die zagraber nach Florenz OrdensKonventes (Agramer) briider Emerich und Anton nach Padua gesandt, um Theologie Zur selben Zeit gehen frater Andreas und Thomas zu studieren. (beide aus Szeged) nach Florenz, um sich dem studium der TheoFrater Petrus' von Pecs (FiinfKalmancsehi logie zu widmen. Poloniae » provincia kirchen) Perugia « pro rata geht . nach 1. Ordens-Zentralarchiv, Rom : Serie IV,Band 9, S. 157./a. — Frater Mathiusde Ungaria wird entsendet « ut addiscat artem mechanicamsibi gratam pro ordinis et conventuum utilitate».
456 und
BELAlVANX'l zur selben
Zeit
wird ebenfalls
aus Pecs auch
frater
Thomas
hingeschickt. Frater Marcus de Debreczen erhalt in dem selben Jahre die « ad studium seculare Krackoviam Erlaubnis vier Ordensbriider », also nach Polen zu senden. 1477 wird frater Nicolaus de Jadra, Mitglied des Zagraber (AgraBeichtvater der Gemahlin Mathias Corvinus, mer) Konventes, des ungarischen derselbe, der Konigs, Beatrices von Arragonien, assispater Bischof von Modrus wurde, an, die Pariser Universitat gniert, um dort Theologie zu studieren. Spater, als er schon Baccalaureus erhielt er die Erlaubnis : « sumendi insignia geworden, in universitate Budensi, eo modo, quo a sede aposmagistratualia tolica ordinabiturJ ». 1478 gehen frater Laurencius aus Brasso (Kronstadt) und frater aus Koloswar Martinus nach K61n; der Frigh (Klausenburg) frater Paulus und frater Emericus Nicolai wiederum siebenburger nach Koln, studienhalber. Frater Blasius Simonis wird nach artium », und der frater Marcus Krakau geschickt «in studentem in de Transilvania erhielt im Jahre 1488 die Erlaubnis «standi in cotlegio sive burssa, Cracouiensi universitate extra^'ordinem, studendi causa 2». u. s. w. Ad maiorem gloriam provinciae dominicanae hungaricae konnten doch kann schon' das wir noch lange diese Aufzahlung fortsetzen, bisher gesagte als Beweis fiir die grossziigigen Kulturbeziehungen und dem die der Dominikanerorden zwischen gelten, Ungarn besonders Italien, einst inaugurierte. Auslande, Nicht immer ist es der Orden,der seine jungen Mitglieder in's Ausland studieren sendet; es kommt auch vor dass der Konig von Ungarn (so z. B. Mathias Corvinus) in eigener Person darauf bedacht zu entsenden. studienhalber ins Ausland So ist, Dominikaner I den frater Paulus sandte z. B. der genannte Konig Mathias nach Venedig in den Konvent St. Johannes und de Transilvania miserat ad Italiam S. Paul um zu studieren (« quern rex Hungariae ad studendum cum multis pecuniis »), derselbe ist auch 1479, dort a. gestorben der ungarischen Dominikaner-Provinz werden Die Mitglieder ins Ausland entsendet, sondern es aber nicht nur studienhalber « pro recuperanda komt auch hier und da vor, dass Ordensbriider 1. Ordens-Zentralarchiv,Rom : Serie IV, Band 3, Seite 113/b. » » » s Band 9, » 157/b. » 2. » » » » Band A, » 169/a. » 3.
DIE VEROANGENHEIT DER UNGARISCHEN DOMIN1KANERPROV1NZ457 sanitate » die Bewilligung erhalten nach Italien zu reisen. So z. B. 1497 der «frater Gaspar Sculteti de Brassovia im Jahre potest venire ad termas Italie pro sanitate», oder 1524 dem magister in Italiam Mathias de Bistricia«conceditur licentia veniendi et in ea manendi pro recuperanda sanitate, usque ad ipsam x». Nach beendigten Studium konnten die Dominirecuperatam dazu gab, auskaner kleriker, wenn der General die Bewilligung schon in dem Alter von 22 Jahren die Priesterweihe nahmsweise nachher wurden sie dann in die verschiedenen Ordensempfangen, hauser disponiert. Es kommt auch haufig vor, dass die Ordensbriider der ungariins Ausland gehen. So schen Dominikaner-Provinz causa devotionis sehen wir sie causa peregrinationis z. B. Aachen, Loretto (Oreto), aufsuchen ; auch pilgern sie nach PalasSantiago di Compostella tina zum Heiligen Grab und ad limina apostolorum nach Rom, besonders im Jubileumsjahr 1500. Es ist uns schon bekannt, dass die ungarische Dominikanerdurch den Prior-Provinzial und die Provinzial-Kapitel Provinz wurden z. B. 1474, in Sz6kesregiert wurde. Provinzial-Kapitel 1520 «in domo 1478 « apud Pest», fejervar (Stuhlweissenburg), Der Vikar, der sanctae Mariae oppidi Simontornia» abgehalten. an der Spitze der Nation, Contrata oder mehrerer Konvente stand, war diesen untergeordnet. An der Spitzen der Konvente standen die Priore. wiederum Wissen wurde von Ein gewisses Alter und entsprechendes wurde. Deshalb gedemjehigen verlangt, der Prior eines Konventes schah es im Jahre 1493. dass frater Nicolaus, Szegeder prior von und Verwaltung der Leitung des Szegeder Konventes dispensirt wurde « quia est puer et indoctus 2 ». Es komt sogar vor, dass ein Ordensbruder oder besser wegen zu wenig wegen Unwissenheit erklart Wissen seines schon erworbenen Baccalaureates verlustig wurde, wie das 1494 dem Szekesfejervarer (Stuhlweissenburger) Ordensbruder Chrisostomus erging. Dieser gab sich aber nicht und bewies Faktoren darein, sondern erschien vor den berufenen wurde ihm sein dass er ein gehoriges Wissen habe. Daraufhin • zurtickgegeben, mit dem Vorbehalt, doch Baccalaureatsgrad bloss mit der ausdrucklichen dass er die Insignien des Magistergrades des Generals anlegen diirfe. Bewilligung 1. Ordens-ZentralarchivRom : Serie IV, Band 12, Seite 85/a. undBand 20, Seite 971/a. ' » 2. » » » » Band 10 » 162/b.
458
BELAIVANY
In den Konventen bekleideten die Ordensbriider ausser der Prior-und noch vielerlei Amter. Humbertus de Subpriorwiirde Romanis zahlt bereits 36 solcher Amter und Warden auf *. Ausser den geweihten , fratres lebten in den Konventen auch fratres conversi, Laienbriider. Und Priester sowohl wie Laienbriider durften sich mit Kunst, Gewerbe und verschiedenen BeschaftiUnter ihnen finden wir nicht nur Miniatoren, gungen befassen. Bildhauer sondern auch BaumeisScriptoren, (sculptor lapidum), ter 2. Ferner gab es auch unter ihnen Militar architecten, Z. B. der Brassoer (Kronstadt) Dominikaner Prior doctor Dominicus leitet im Jahre 1529 die Befestigungsbauten der Stadt Brasso. — Frater Martinus conventus sancti Thome war z. B. Quinqueecclesiis Cassoviensis war minisculptor lapidum, frater Joannes conventus ator librorum 3. Unter den Ordensbrtidern finden wir auch GoldarbeiPanniter, Glaser, Maurer (lapicida) Eisenarbeiter, Kiirschner, und auch Uhrmacher. So Z. B. der frater Gregor « de tonsores, Pest converssus fuerit vocatus ». potest facere horlogia ubicunque war im Jahre 1497 «pannitonsor Der frater Barnabas conventus Budensis », frater Thomas conversus war lapicida und im Jahre er in Szekesfejervar 1479 arbeitete U. S. W. 4. (Stuhlweissenburg), und Kunstgewerbler Handwerker unter ihnen, deren Diejenigen eine seltene und wertvolle war, erhielten die Erlaub Beschaftigung 1. HUMBERTUS DEROMANIS, De vita regulari,B. II, S. 180. 2. Der Pecser(Funfkirchen)frater Nicolausbaut Z. B. 1525in Veszprem(Wesprim)seine Zelleselbst, und in Siebenburgenbauten die Dominikanerauch Kirchen. Siche: HALAVATS, Julius, Szelindekvara, es a szelindeki,nagycsiirl,kakasfalvitemplorn( = Die Burg Szeltndek und die KirchenvonSzelindek,Grosscheuren und Kakasfalva).,im ArchaeologtaiErtesito(= Archaeotogische Rundschau,Jahrg. 1911,S. 17-18.— Halavats behauptet, dassdie obengenannten Kirchenund auch die Kirche von Vizakna(Salzburgin Siebenburgen)durch den Siebenbiirger DominikanerarchitektJohann Welthervon Scholten,anfangsdes XVI Jahrhunderts erbaut wurde. Sicheauch : Archaeol.Ertesito,Jahrg. 1889, S. 274; 1909, S. 205.— Archtv des Vereinsfiir SiebenbiirgischeLandeskunde,XXIII Jg, S. 45-46.— SZAZADOK (Jahrhun— A kiizepkori szobrdszatMagyarorszdgon derte) 1874,Jg., S. 27 ; 1875,S. 187. IPOLYI, (= Die Bildhauerkunstdes Mittelaltersin Ungarn), S. 75. — MARCHESSE Vincenzo0. P., Memorie dei piu insigni pittori, scultorie architettiDomenicani,III. Aufl., Genova, 1869. I-II. — FINKE,Die fretburgcrDominikanerund der Miinsterbau.Freiburg, 1901. — GILLET,Nos artistes. L'Annee Dominicaine,1910,jan-febr. — VIGIL,La ordendc Predicadores,II Teil dans Arquiteclurade los dominlcanosen Epana. 3. Ordens-Zentralarchiv: Serie IV,Band Q, S. 155 /a. — 1529.« lnscripta et in hanc praesentem rationem redacta quid et quantum in extructionemunitionisligneaecirca festum Remigiiinchoataeet intra trium hebdomadarumspatium utcunque ob temporis brevitatem consumatae, tandemque in crastino Simoniset Judae quod in feriam sextam cecidit, per Moldavosexustaeinsuptumet expositumsit dominovillicoJoanne Fux pecuniaseas erogante. Praefutt autem archytecturae isti doctor Dominicusprofessionisdominicanaehuius monaterii prior et ceterarumomniummonasteriorumvicariusgeneralis». — Rechnungen aus dem Archivder Stadt BrassoBand II, S. 157. 4. Ordens-Zentralarchiv,Rom. Serie IV, Band 10, S. 162.a. Band 12, S. 85 /b ; Band 4, S. 169. /b.
DIE VERGANGENHEIT DER UNGARISCHEN DOMINIKANERPROVINZ 459 ausnis, von einem Konvent zum anderen ziehend ihr Handwerk zuiiben. Doch waren Kunst und Gewerbe bei dem Dominikanerorden Linie kam die Kultivierung nicht erster ; in Hauptsache auf die Theologie und besonders wurde der Wissenschaften Eben deshalb war der Orden bestrebt gelegt. grosse Gewicht in jeder Provinz ein eigenes Studium generale einzuwomoglich richten. Bei uns in Ungarn war bisher die irrtumliche Meinung verbreidurch Ungarns Konig, grossen tet, dass die Ofner Universitat Mathias Corvinus gegriindet worden sei. Diese Griindung der Uniso dargestellt, wird seitens der ungarischen Gelehrten versitat Universitat als ob Konig Mathias Corvinus die bereits errichtete Doch habe. zur Instandhaltung den Dominikanern iibergeben verhalt sich die Sache nicht ganz so, denn das Ofner Studium genenoch schon im Jahre 1390 (oder sogar rale fungierte scheinbar der Orden bereits causa studii fratres frtiher) ; damals assignirt durch den Urnhieherl. Die Gelehrten werden wahrscheinlich dass dieses Studium stand generale sich besonders irregefiihrt, der Regierung des Konigs Mathias Corvinus entwickelte wahrend und gedieh. Ein Beweis daftir, dass das Ofner Studium generale des Konigs Mathias fungierte, schon vor dem Zeitalter ist, dass Budenstudii conventus die «in favorem 1477 den 10 September bestaden Ordensgeneral auch durch sis»erteilten Privilegien dass diese Privilegien volltigt werden. Es ist kaum anzunehmen, und der Privilegien kommen neu gewesen waren. Die Entstehung einer gewissen Zeit. Beide Statuten bedingt auch das Verfliessen sind eigentlich Leges, aber Leges speciales. Zur Regelung der besonVerhaltnissen der in solchen specialen deren Lebensverhaltnisse Individuen ist unter anderen das Verfliessen einer gewissen lebenden die Verahltnisse welcher wahrend Zeit ja ebenfalls notwendig, sich stabilisieren konnen, deshalb sehen wir Z. B. dass das bereits seit langen Iahrzehnten, ja vielleicht seit einem vollen Jahrhundert 1495. Statuten wirkende Ofner Studium generale erst im Jahre Dominikaner erhalt. Daher komt es auch, dass das beriihmte der Margareten-Insel Frauenkloster (Insula Leporum) der einstige erst von Papst Wohnort der seligen Konigstochter Margarete, die in welchen eigentlich Statuten Pius II (1458-1464). erhalt, 1. Acta capttulorumgeneralium: B. II, S. 337.— Quellenu. Forschungenzur Geschichte desDominikanerOrdensin Deutschland,1911,Jahrg. S. J. 1390.I. 2. « Item eadem die assignavit fratrem Johannem MarBudae per bienniumpro studente...»
4«0
BELA IVANYI
alien consvetudines bekraftigt werden. \ Diese werden durch Sixtus IV modifiziert. Es ist also Kaum denkbar, dass Konig Mathias Corvinus der 1458, im Januar den Thron bestieg, die Ofner Universitat gegrundet Unieine Dominikaner hatte, die doch bis zu Ende ausdrficklich war. versitat talentvoller Mitarbeiter der Eugen Abel, ein friihverstorbener, sich in seinem Werke, ungarischen Kulturgeschichte, beschaftigt des Mittelalters welches die ungarischen Universitaten behandelt, auch mit der Ofner Universitat. Sich auf die Dedikation eines » betitelten in Venedig 1481 erschienenen : &Clypeus Tomistarum Werkes von Peter Niger (Schwarz) berufend, sagt er, dass Konig Mathias Corvinus in Ofen ein gymnasium universale errichtethabe. Der erste Regent dieser Universitat ware Peter Niger gewesen ; auf den Rat Antonius de Jadras, des Hofkaplan und Beichtvaters der Kdnigin Beatrice, Gemahlin Konigs Mathias, habe der Konig diesen tuchtigen Gelehrten aus Wurzburg berufen. angesehenen von Montpellier, Niger war einst Horer an den Universitaten und Ingolstadt Salamanca, Freiburg gewesen, und gait als sehr hatte also der Konig im Ofener gelehrt. — Diese Universitat der Dominikaner Kloster untergebracht (! !), und der Regent und die Professoren hatten vom koniglichen Aerar reichliche dieser Erza'hlung wird Gehalter bezogen, u. s. w 2. Die Echtheit durch die Eintragungen der Registratursbiicher umgestossen. Laut dieser Biicher war frater Mathias der erste, der schon in hieher geschickt wurde. (1476, 4 febr ». Jahre 1476 studienhalber in studentem artium Frater Mathyas de Zagrabia fuit assignatus in conventu Budensi »). Es entspricht auch keineswegs der Wahrheit, dass Petrus Niger der erste Regent der Ofner Universitat gewesen de Ragusei, denn :« damus in regentem magistrum Seraphinum in Perugia abgehaltene General-Kapitel. sio » sagt das im Jahre|l478 Im Jahre 1479, wurde Petrus de Coloswar Regent der Ofner Universerenissimi regis Hungariae » sitat, und ihm folgte « ad instantiam der « magister Franciscus de Neritono provinciae Regni ». Petrus Petrus Nigri sive frater Petrus Nigri ») wurde erst Niger (« magister » « de voluntate 1481 im Dezember regis et reginae Hungariae Regent 3, womit also seine Prioritat vollkomen illusorisch erscheint. 1. MonumentaRomanaepiscopatusVesprimiensis B. 3, S. 221; 227-8. 2. ABEL,Egyetemclnka kiizepkorban (= UnsereUniversitatenin Mtltelalter),S. 37-41. 3. Acta capitulorumgeneralium,B. Ill, S. 348.— Ordens-Zentralarchiv : Serie IV, Band 3, S. 112/a. ; Band 4, S. 168.b. und 169.b.; Band 6, S. 143/b.
DIE VERGANGENHEIT DER UNGARISCHEN DOMINIKANERPROVINZ461 An der Ofner Universitat wurde damals schon Theologie Philoim Allgemeinen sophic, Artes liberales, und auchGramatik gelehrt; nahm sich dieses Studium von Bologna generale die Universitat zum Vorbilde, und 1495 werden auch die Statuten nach dem Muster derer von Bologna und zur Bestatigung ausgearbeitet nach Rom zum Ordensgeneral gesendet 1. Es ist wahrscheinlich, dass diese «institutiones vel ordinationes studii Budensis... observandas tempro conservatione perpetuis durch den Ordensgeneral, nach Ofen poribus •» nach Bestatigung wo sie im Archiv des Konventes oder wurden, zuriickgeschickt wurden. Dort wurden wohl diese Stader Universitat aufgehoben bis zu dem Zeitpunkte, tuten bis 1526, oder bis 1542, aufbewahrt, wo die Ordensbriider vor derdrohenden Gefahr der herannahenden Tiirken aus Ofen entflichend, dieselben mit anderen Schatzen des und der Universitat Es ist moglich, Konventes hinwegfiihrten. dass das Archiv des Ofner Dominikanerkonventes und der Unizuerst nach Nagyszombat versitat (Tyrnau) oder Pozsony (Pressnach . doch wurde es dann hochst wahrscheinlich burg) gelangte, Diese Voraussetzung scheint durch eine AufzeichWien gebracht. zu werden, weiche der Schreiber dieser Zeilen nung bekraftigt in einem Registratursbuche des Jahres 1718, fand. Diese Aufzeich: « 1718 17 Dez. Patri nung lautet folgendermassen praesentato ut bene lustrato archivio nostro VienMarco Jauner committitur, esse creditur «... etc 2. nensi, ad quod etiam Budense translatum des Dominikanerordens im Wenn also die Zentralverwaltung 1718 annimt und glaubt, dass das Archiv des Ofner KonJahre diese Annahme ventes nach Wien gelangt sei, so musste doch ein Positivum, auf welches dieser Glaube einen Grund haben, sich stutzte. Archiv des Moglich ist es also, dass das wertvolle Ofner Konventes wircklich nach Wien gekommen ist und Verfasser dieses Artikels forschte auch im Wiener Archiv des Dominikanerdes einstigen beriihrnOrdens nach den Spuren oder Bruchstucken doch bisher ohne Erfolg 3. ten Archivs der Ofner Universitat, Archiv wird derzeit erst geordnet, Das Wiener Dominikaner und so ist — Gott sei Dank noch die Mdgiichkeit und Hoffnung mit dem Ordnen des Archivs, dass in Verbindung vorhanden, 1. Ordens-Zentralarchiv,Rom : Serie IV, Band 11, S. 112.b. : Serie IV,Band 200,S. 62. . 2. Ordens-Zentralarchiv 3. Ich ergreifehier mit Freudendie Gelegenheit,dem Herrn Ordensarchivar des Wiener QrdenshausesPater Joseph, meinemwarmstcnund innigstenDank fiir sein liebenswurdiges Entgegenkommenaus zu sprechen.
462
BELAIVANYi
meine fortgesetzten in der Zukunft vielleicht Nachforschungen nicht ganz fruchtlos bleiben diirften und ich wenigstens die Spuren des einstigen Archivs des Ofner Konventes entdecke. Wenn das Archiv des Wiener Ordenshauses bereits geordnet ware, so g'abe es keine Hoffnung mehr ; so aber kann die fiir die ungarische Wishdchst wichtige senschaft Frage, wie sich das weitere Schiksal der Universitats-Statuten noch irgend hat, eventuell gestaltet wie beantwortet werden. war einst Ungarns wissenDiese Ofner Dominikaner-Universitat schaftlicher Focus, wo magistri, baccalaurei, lectores, biblici etc. um Theolowirkten ; die Ordensbruder wurden hieher geschickt, Artes liberales zu studieren. So Z. B. wurden gie, Philosophic, de Carniolia und Georg aus Zagrab (Agram) als 1490, Johannes studentes artium nach Ofen gesandt, oder 1496. « Frater Joannes Budae in studentem artium » etc 1. de Hwswazo asignatur An der Spitze des Lehrpersonals des Ofner Studiums standen, wie wir bereits wissen, die Regenten, und nach Petrus Niger wurde 1490 frater Jakob, und nach diesem 1497 frater Valentinus der noch Regent. Dieser Letztere bekleidete ausser der Regentswiirde doch wurde er von der Priordie des Priors des Ofner Konventes, absolviert : « Propter sui quiewiirde mit folgender Motivierung tem, ut possit studiis inherere, quia simul non potest servire officio et regentie propter incompatibilitatem et quodlibet dicprioratus torum officiorum requirit totum hominem2». und notigen Fiir die Ernennungen des an der Erganzungen Universitat hatte—natiirlich mit Bevolwirkenden Lehrpersonals — der Prior des Ordensgenerals Provinzial oder machtigung der General vikar zu sorgen. So erhalt bereits im Jahre 1478 der dass er : « Potest assiProvinzial, magister Paulus die Erlaubnis, Budensi baccalarios et magistros artium ad gnare in conventu exercitium sociorum, sine inferioris molestia 8». Im Jahre 1499, sorgt Valentinus, der gewesene Ofner Regent, in dieser Eigenschaft dafiir, wie die Lehrstiihle spater Generalvikar, beim Ofner Studium besetzt werden sollen 4. und die Professoren Uber die Studienordnung, der Ofner Universitat werden ofter wichtige Verordnungen getroffen in solchen 1. Ordens-Zentralarchiv,Rom : Serie IV, Band 9, S. 160a ; Band 11, S. 114a.— » » » Band 9, S. 160. a; Band 12, S. 85 b. 2. » » » » » 3. Band 4, S. 168. b. 4. «MagisterValentinusvicariusgeneralisprovincieUngariepotest providerede officialibus regente,bachalariis,biblicis,magistrisquestudentiumin conventuBudensietc ».— OrSerie IV, Band 12, S. 87. a. dens-Zentralarchiv,
DIE VERGANGENHEIT DER UNGARISCHEN DOMINIKANERPROVINZ463 in welchen nicht verdie Statuten scheinbar Angelegenheiten, dass :«. Nullus fiigten. So wird Z. B. im Iahre 1487 verordnet, extra provinciam ad studia mittatur, nisi prius in studio Budensi * ». 1495, verbietet in philosophia der Ordens-general, studuerit dass die Horer der Ofner Universitat zum Sammeln von Almosen er die Studenten verwendet werden. Zur selben Zeit dispensiert vom obligatorischem Silentium bei den Mahlzeiten ausser dem 2. In mehreren Fallen werden auch die vorzutragenden Refektorium Studien regulirt. So verordnet im Jahre 1505 der Ordensgeneral, dass in Ofen « non ponatur studium, nisi philosophie et theologie, nisi forte pro filiis conventus poneretur gramatica 8». Diese Verordnung scheint also den Vortrag der Artes liberales gleichsam einzuskeine tellen, doch falls dies auch geschah, so hatte diese Verordnung lange Dauer, denn 1506. wird wieder erlaubt, dass der Prior Provinzial « potest — nach Ofen — mittere juvenes idoneos pro artibus ». Zur selben Zeit ordnet der Ordensgeneral auch an, dass am in theologia cum exaOfner Studium : « recipiantur studentes mine », und diejenigen, die auf die Theologie aufgenomen wurden, von hier drei Jahre lang nicht entfernt werden konnten, bloss vel assumpti in drei Fallen beziehungsweise : « ratione scandali, 4 ». in lectores, vel si non proficiuntur Im Jahre 1511, erfreut sich der Ofner Konvent mehrerer solcher Vincentius weiche angeblich shcon Ordensgeneral Gnadenakte, dem Ofner Ordenshause hatte. Bandello (1501-1506) gewahrt wurde angeordnet, dass : «in conventu non fuit aliiid Demgemass studium nisi theologie et phisice 5, nisi forte propter nativosif lios wurde bestudium gramaticae vel logicae ». Gleichzeitig ponatur bloss je zwei fratres stimt dass aus den einzelnen Ordenshausern werden diirften. So konnte an die Ofner Universitat geschickt auf einmal 80-100 Studenten also die ungarische Ordensprovinz nach Ofen senden 6. 1507 betreffend ist aber der im Jahre Die Ofner Universitat von Papia gefasste Beschluss am bemerkensbeim General-Kapitel Dieser Beschluss ist wert, wortlich zitiert zu werden : wertesten. : Serie IV, B. 9, S. 156. a. 1. Ordens-Zentralarchiv 2. « Precipitur priori conventus Budensissub absolutionispena, ne occupet studentesin questuandoremotiusuna dieta, et quod possintloquiin mensastudentesextra refectorium». — O.-Zentralarchiv,Serie IV, B. 11, S. 112.b. : Serie IV, Band. 17, S. 116. a. 3. Ordens-Zentralarchiv ' » » S. 120. a. » 4. » 5. Natiirlich: mefaphisice. 6. Ordens-Zentralarchiv:Serie IV, B. 18, S. 94. a.
464
BBLAIVANYI
studium Budense ad instar studii Bononiensis, «Approbamus dantes regenti et priori auctoritatem lectiones et philosophiae ad disponendum de horis, ad legendum, et Iogicae committendi quod conventus Budensis teneatur vestire officiales studii. Lecturas fratris Valentini Leonini praesentati Parisiensis, Jacobi Uberti, Alphonsi Ritii, Guilielmi Galli, Joannis Jolicii, Joannis de Rosa, erkennt Angeli Scaymoil et Hervei Claudi 1. » Das General-Kapitel also auch an, dass die Ofener Universitat nach dem Muster der von Bologna wirkt. Hier wird in dieser Zeit nicht bloss Universitat und der ProfesTheologie, sondern auch Philosophie vorgetragen wurde aus der beriihmten Fakultat der Pariser Unisorenkdrper von denen die dort «in magnis scholis » oder versitat erganzt, <(in parvis scholis » lehrten. Die Ofner Universitat fungierte also vor Konig Mathias Hunyadi's Regierung uns wohl nicht und auch danach. Wir entfernen dass ihre Glanzperiode weit von der Wahrheit, wenn wir behaupten, in die Regierung eigentlich auf den Anfang des XVI Jahrhunderts, Thomas de Vios (1508-1518) 2 fallt. Diese Universitat uberlebte auch die ungluckliche Mohacser Schlacht. Das in Rom 1525 stattverfiigt noch iiber das Ofner Studium gefundene General-Kapitel und die anderen Offiund spricht aus, dass fur dessen Regenten 1. Acta capitulorumgeneralium: Band IV, S. 69. — AlphonsusRizius lehrte in Paris e in magnis scholis»die Sententien; Vilhelm Gallus lehrte dasselbe«pro intraneis»; Johann Jolicius war neben Petrus de Verti« ad legendumsecundambibliamv flit die Burgunderparvis scholis».— QUETIFzugeteilt; Johannes de Rosa und HerveusClauduslehrten«in — ScriptoresO. P. Band II, S. 26; B. W, S. 19. U. 49. Ich muss hier erwahnen ECHARD, dass die in der zweitenHUlftedes XV JahrhundertswirkendePozsonyer(Pressburger)Unisaeculariswar, auchnachdemMusterder UniversitatvonBologna versitat, diewahrscheinlich jungierte. 2. Thomasde Vio Gaetano,der 1523-4in UngarnpapstlicherLegat war, spielte in dieser Eigenschaftauch in der GeschichteUngarnseinebedeutendeRolle.Er wurdeim Jahre 1469, 26. II, in Gaeta geboren.SeineEltern waren Franz de Viound Isabellade Sieri.Das Knd erhieltin derTaufe denNamenJakob. ImAlter von 16Jahren trat er in den Orden des heiligen Dominikusund bekam dort den NamenThomas. Er studierte in Neapel Philosophie undin BolognaTheologieundwurdeimAltervon23 Jahren bereitsProfessorin Padua. 1500 wurdeer Prokurator des DominikanerOrdens, 1508Vikarund nachher Ordens-general.Er warein hochgebildeterMannvon grosserGelehrsamkeitund entwickelteeine gewaltigelitera rischeTatigkeit. Seinin Rom 1525erschiennesWerk: PeccatorumSummulaverfasste er in Ungarn,respectivebeendeteer es dort. In Colophonschreibterselbst: « Et sicfit omnipotenti Deolaus et gloriapro perfectautrumquehoc summula,interhungaricaelegationi discrlmlna Posonii,in die sanctaeCeciliae(22november),anno Salutis 1523,aetatis meaeautem55. » 1517wurdeer Cardinalund versuchteals papstlicherLegat in den Jahren 1523und 1524, vorder MohacserKatastrofe,der damaligentraurigenLageUngarriszu Hilfezu komen,doch vergebens.Das SchicksalUngams war schondamals besiegelt.— 1527,bei Gelegenheitdes Saccodi Romawurdeaucher gefangengenomenund als er unter der BurgS. Angelo hinwegg geftihrtwurde,rief Papst ClemensVII angeblichzu : «Cavete,ne lumeneccleslaeextingvatis.» Erstarbl 534,undist in dersopraMinervabegraben,«a I'entr^ede I'eglise,sousles piedsdes passantsn (Berthier),wiees sein Wunschwar. Sein Epitaphiumist nebendem Hauptportal der BasilikaMinerva,auf der rechtenSeite, angebracht.
DER UNGARISCHEN DOMINIKANERPROVINZ465 . DIE VERGANGENHEIT zu sorgen habe. Diese Prior Provincialis ungarische 1530 wiederholt. Verfiigung wird durch das Romer General-Kapitel die letzten das Ofner Ordens1539 im Juni erteilt der Ordensgeneral und von 1541 bis zum Ende haus betreffenden Instructionenx, des XVII Jahrhunderts schweigen die Dominikaner-Registratursaber keines iiber Ofen. Das bedeutet bucher tief und beharrlich wegs, dass der einst so glanzende und gewaltige Ofner S. Nicolaus Studium generale in der ErinKonvent und das damit verbundene nicht der Dominikaner und hauptsachlich nerung der Menschen hatte. Noch im Jahre 1703, erwahnt Bucelleni, Proweitergelebt in einem an dem Provinz Austro-Hungarica vinzial der damaligen Briefe das Ofner Ordenshaus Erzbischof Kalocsaer geschriebenem olim conventus dariiber folgendes : « nobilissimum und berichtet noster Budensis 2. » noch immer bliihende unDie zu Beginn des XVI Jahrhunderts Provinz besass aber nicht nur dieses einzige garische Dominikaner Studium generale. Fiir die von Ofen sehr entfernt gelegenen Teile Generalliess das in Rom 1525 stattgefundene Siebenbiirgens Studium der Szebener (Hermannstadter) generale errichKapitel Cibiniense et ordinamus studium ten. (« Instituimus generale »). Lector der Theologie. wurde an diesem provinciae Ungariae... ad gradus Studium frater Franz Segesvari («cui damus licentiam frater Lukas von bacchalariatus »), und lector der Philosophie Beszterce (Bistricia). Dieses Studium bestand noch im Jahre 1530 3, ebenso wie die des Szebener Konvenspater scheint seine Tatigkeit zu haben. Nach triiben Zeiten aufgehort tes in den unruhigen, nicht mehr. die Quellen das Szebener Studium 1530, erwahnen In der zweiten Halfte des XV und anfangs des XVI Jahrhunderts weit und breit Dominikaner-Provinz war also die ungarische eine grosse Anzahl und zahlte unter ihren Mitglieder beriihmt Manner. Solche waren Gelehrten und angesehenen hervorragender de Jadra (Zara), Hofkaplan Antonius Z. B. der bereits erwahnte und Beichtvater der Konigin Beatrice, spaterer Bischof von Modrus, Petrus -Niger, ferner der uns schon ebenfalls bekannte Gelehrte, Biicher 1481 die Erlaubnis erhielt der unter andern gedruckte » zu verkaufen. Paulus und so auch sein « Clipeus Tomistarum Lector der Theologie und Artium liberalium de Wacia (Waitzen)
cialen
der
1. Acta capitulorum generalium: B. IV, S. 205. (hier als « Universitas »-erwahnt); B. IV, S. 205. und 238: 2. Ordens-Zentralarchiv:Serie IV, Band 166,S. 24. b. 3. Acta capitulorumgeneralium,B. IV, S. 200.,214, 229. 30 Mfl«ng«sMandonaet.— T. II.
466
BELAIVANYI
war Magister, im Jahre 1482 Prior von Nagyszombat (Tyrnau), einer der beriihmten Miniatoren seiner Zeit. Ferrari meint, dass er derjenige sei, der die Statuten der Dominikanerinnen von der habe ; Margareteninsel (Insula Leporum) ins ungarische iibersetzt nochim Jahre 1637 selbst gesehen. Ferrari hat diese Ubersetzung Paulus de Wacia beendigte diese Arbeit am 1 October 1474, (am Tage des heiligen Remigius) «wie das die sich in meinem beweisen » — schreibt Besitz befindenden beglaubigten Exemplare Ferrari. Dieser Codex ging leider, zum grossen Schaden der ungaverloren. — In der Esztergomer rischen Wissenschaft, (Strigobefindet sich noch heute eine : nium, Gran) Didzesan-Bibliothek Prima pars summae theologiaebeatiThomaeAquinidessenColophon anno Domini MCCCCL. XXX 0 — et finivi so lautet : « Illuminavi sexta feria in 8° Nativitatis Verbi incarnati librum illuminando in artibus et filii... etc. Ego frater Paulus de Wacia, magister Amen x». Frater Johannes, Ordensbruder des Kassaer theologie, war auch ein vorziiglicher Miniator, dem Konventes, (Kaschauer) erteilt wird, dass er «tam in conventibus, die Erlaubnis quam extra » potest miniare libros. Dieser'Kassaer Konvent, dessen Be. wohner Z. B. auch Nicolaus de Mirabilibus war, musste sicherlich Herd des Dominikaner-Ordens . ebenfalls einen wissenschaftlichen besonders durch seine weitberiihmte die bedeuten, Bibliothek, auch noch in ihren Ruinen herrlich ist. Diese Kassaer (Kaschauer) Bibliothek existierte bereits im XIII Jahrhundert Dominikaner eine der hervorragendsten und wurde Ende de XV jahrhunderts Statten unter den Klosterbibliotheken Ungarns. Aus dem Bestand dieser Bibliothek befinden sich nur noch etwa 50 Bande in Kassa das ubrige, besonders die wertvolle verManuscripte (Kaschau), streuten sich in alle Welt. In Rom, Wien, Krakau, Niirnberg, BudaBibliothek von (bezw. erzbischoflichen) pest, in der bischoflichen Kassa und Eger (Erlau) und auch in Gyulafejervar (Karlsburg, sind Teile davon vorhanden. Dass Alba Carolina in Siebenburgen) eine Bibliothek der Kassaer Konvent bereits in XIII Jahrhundert befindliche Codex. besass, beweist gerade ein in Gyulafejervar Bibliothek von Gyulafejervar In der beriihmten Batthyanyi gibt aus dem XII Jahrhundert, die folgenes namlich eine Handschrift den Titel fiihrt : « Haymo 0. S. B., episcopus Halberstadiensis homiliae super epistolas et evangelia ». Am oberen Rand der 27a Seite finden wir den Anfang ernes Briefes in einer Schrift aus der : Egyhaztortcnef(Kircliengeschi 1. LANYJ-KNAUZ elite). S. 602, •— Magyar Konyvszemle (UngarischeBticherscliau) Jg. 1879.S. 55.
DIE VERGANGENHEIT DER UNGARISCHEN DOMINIKANERPROVINZ467 Mitte des XIII welcher so lautet : Jahrhunderts geschrieben, « Reverendo in Christo patri fratri M. priori de Potocha, frater in filio Clemens filiorum eiusdem ordinis de Cassa orationes cum obedientia »— filiali. Cum multis gravaminibus... virginis Es ist also offenkundig, dass dieses Buch im Kassaer Dominikaner damals bereits gebraucht Konvent wurde. Dieses Buch blieb auch im Besitze der Kassaer Dominikaner, was die aus dem spaterhin XV Jahrhundert stammenden beweifolgenden drei Eintragungen sen : « Istum librum Omeliarum in conventu haymonis invenimus hoc anno reformationis ». Ferner : « Omelie Haymonis fratrum Cassoviensium». Und endlich : « Iste liber est praedicatorum ordinis praedicatorum fratrum in Cassovla et sunt Omilie venerabilis Heymonis \ » In Verbindung mit dem Vorhergegangenen sei es mir erlaubt auch die anderen Dominikaner wertvollen Codexe der hochst Bibliothek kurz bekannt zu machen. Wir finden Gyulafejervarer in der Bibliothek eine « Sermon.es Varii » betitelte Handschrift aus dem XIV Jahrhundert, nach weiche aller Wahrscheinlichkeit im Kassaer Konvente entstand und aus den verschiedenen Schriften konnen wir darauf schliessen, dass alle Ordensbruder des KonAuch in diesem Werke finden wir zwei ventes daran arbeiteten. in Schriftziigen Aufschriften des XV Jahrhunderts : «Liber « und : Cassoviensis conventus ordinis fratrum praedicatorum « Liber Cassoviensis conventus ordinis praedicatorum a. » der Werke S. Thomas Abgesehen von den vielen Handschriften von Aquino, die in Gyulafejervar aufbewahrt werden, finden wir in dieser Bibliothek noch folgende Handschriften dominikanischer : Provenienz 1.) Bartholomaeus Pisanis ordinis praedicatorum : Summa !de casibus conscientiae, (anni 1383). — Signatur : F. 5. IV. 5. 2.) Rabbi Samuelis epistola ad rabbi Isaac, seu rationes breves ad repr'obandos judeorum errores, in latinum translata per fratrem Alphonsum de Bonihominis ordinis praedicatorum. (Saeculi XV). — Signatur : H. 5 III. 11. 3.) Sancta Catharina Senensis : Revelationes. (Anni 1425). . Colophon : Explicit liber beate virginis Katherine de Senis sub habitu beati Dominici conditus per ipsam in vulgari et denique reductus in litteram simplici latinitate quasi de verbo ad verbum per quemdam ex 1. VARJU,Velimir: A gyulafejervariBatthyanyKonyvtdr.(Die BatthydnvBibliothekin Gyulafejervar-Karlsburg), Budapest, 1899. — S. 106-108. — Signatur der Handschrift : N. 5. II. 14. 2. VARJU, A.a. o. S.114-115.— Signatur : L.5. VIA.
468
BELAIVANYI
suis filiis minimum, ut legant libentius literati. Conscriptus et finitus est iste liber per me Johannem de Flandria in vigilia circumcisionisDomini, sub anno eiusdem 1425, de quo sit laus et gratiarum actio Cliristo, amen. Ferner finden wir noch folgende Eintragungen : « Obiit venerabilis dominus dominus Johannes Regenppgen plebanus ecclesie sancti Jacobi in Lewbena 1, anno Domini M° CCCC0 XXXIII. — Testatus est hunc librum conventui Leubenensis ordinis fratrum predicatorum. » « Anno millesimo quadringentesimo nonagesimo secundo quarta decima die februarii ego frater Rudbertus Kasrer zu (sic !) Salisburgo ordinis codicem... » predicatorum, « Dominica 2a in adventu Domini incepi hunc codicem perlegere ego frater Rudbertus Kasri'r ex Salisburgo, anno Domini M° CCCC° nonagesimo primo. Et legi usque ad capitulum 14. anno eiusdem. Et anno 1492. die 14. februarii ex toto legi et perlesii librum presentem. » Signatur: L. 5. III.'"29. 4.) Episteln und Evangelien. (Anni 1454). Colophon : Die ob geschriben episteln hat geschriben Pruder Andre Pischolff prediger Orden zu Cherms vierczehen hundert jar und darnach in dem vier und funfczigisten jar. Legenden der Heiligen. (Anni 1445). Colophon : Scriptum Chremse per manus fratris Andree Episcopi ordinis fratrum predicatorum et finitum anno 1445 in vigilia sancte pasche. Signatur dieses Colligates : G. 5. V. 29. 5.) Divisio artkulorum fidei. — De fide spe et obedientia. — etc. (Colligat. saec. XV). auf S. 1. a : « Iste liber est conventus Leubenensis Randbemerckung ordinis predicatorum ». Signatur: L. 5. IV. 13. 6.) Expositio psalmorum. Alanus de. Rupe ordinis praedicatorum : Psalterium beatae Mariae virginis. etc. (Collig. saec. XV). Signatur : F. 5. IV. 15. 7.) Repertorium biblicum cum interpretatione Germanica. etc. (Colligat. saec. XV). Eintragung vorne : « Iste liber cessit conventui nostri Leubnensis ex ordinatione seu testamento venerabilis domini Wolfgangi ex Purckstal sacerdotis prebendarii nostri defuncti anno Domini M° CCCC0 89. feria secunda post letare. Cuius anima devotissimefratres Domino recomendent.» Rtickwarts, auf der letzten Seite : « Iste liber est conventus Leubnensis ordinis fratrum predicatorum in Stiria.» Signatur: K. 5. III. 12. 8.) Gilbertus Tornacensis : Sermones de variis hominum statibus, — und : Johannes Gerundensis : Sermones festivales. (Collig. saec. XV). Randbemerckung auf der Seite 2a: «Iste liber est conventus Leubnen1. Leobenin Steyermark.
DIE VERGANGENHEIT DERUNGARISCHEN D0M1NIKANERPROVINZ469 sis ordinis fratrum predicatorum, emptus pro 70 denariis a Nicolao Pratl quondam prefecto in Sancto Petro anno-Domini 1513.» Signatur : N. 5. III. 14. 9.) Sanctus Thomas de Aquino : Super quarto sententiarum. (Anni 1466). Colophon : Explicit quartus sentenciarum Sancti Thome de Aquino ordinis fratrum predicatorum, per fratrem Michaelcm Vandalum ordinis eiusdem. Zweiter Colophon : Et tantum de registro. Explicit dictum et scriptum Sancti Thome de Aquino ordinis fratrum predicatorum super quartum sentenciarum per me fratrem Michaelem Slauum ordinis eiusdem licet indignum, anno Domini millesimo quadringentesimo sexagesimo sexto. Signatur : M. 5. III. 16. 10.) Tractatus de statu ecclesiae. (Anni 1467). Colophon : Finitum et completum est hoc opus anno Domini M° CCCC0 LXVII in die sancti Vincencii ordinis fratrum predicatorum per Haynricum Stelinx de Blesia, pro tunc in Leubcn degentem, de quo reddatur laus Domini et sue genitricis Marie. Signatur : K. 5. III. 16. 11.) Varia theologica. (Saec. XV). Dieses sehr wertvolle Ms. besteht aus folgenden Teilen : a.) Regula fratrum et sororum ordinis praedicatorum. b.) Collectio privilegiorum ordinis praedicatorum sancti Dothinici. Enthalt den Dominikaner-Orden betreffende 18 papstlichen Bullen und endigt mit der und andere Urkunden aus dem XVI. Jahrhundert «legenda beati Vincencii confessoris fratrum ordinis praedicatorum». c.) Legenda sanctae Catherinae de Senis. (Anni 1468). Colophon : Explicit legenda Sancte Katherine de Senis, abreviata per reverendum fratrem Thomam de Senis ordinis praedicatorum pro praedicatoribus. Quam scripsit frater Laurencius de Stropka ordinis eiusdem professor ad instanciam fratris Leonard] Regensperger, pro tunc supprioris conventus Budensis anno M° CCCC0 68°. Passio Jesu Christi. Sermones. "' d.) «Hec passio predicata est per me f(ratrem) Leonardum Regensperger pro tunc predicatorem domus Cassoviensis, anno 1469. — » • Das Colligat enthalt ausserdem noch drei Werke, die uns aber weniger interessieren. Randbemerkung auf der Seite 2a : « Conventus Cassoviensis B. V. MARIAE fratrum ordinis praedicatorum, recuperatus a civitate Cassoviensi anno 1699. 2. x-bris. Signatur : G. 5. V. 23. • 12.» Humbertus ordinis fratrum praedicatorum prior generalis : Expositio. regulae sancti Augustini. (Anni 1469). Colophon : Finito libro sit laus et gloria Christo etc. hyllft got. Explicit per manos (sic !) cuiusdam Martini Craus de Casschowia. Finitum et completum anno Domini millesimo CCCC0 LXIX. etc. Signatur: N. 5. Ill; 13.— 13.) Sanctus Thomas de Aquino 0. P. : De officio sacerdotis. (Collig. saec, XV).
470
B&LAIVANXI
doctoris Thome de Aquino : Ego {raColophon : Finitus tractatulus... ter Bartholomeus de Perentinis ordinis predicatorum provincie Tholosane et conventus Orthesii in Vasconia... Signatur : G. 5. IV. 4. 14.) Albertus Magnus : Sermones notabiles de tempore et de Sanctis. (Saec. XV). Signatur : G. 5. IV. 26. 15.) Bartholomeus Pisanus: Summa confessorum decasibus conscientiae. (Saec. XV). Signatur: H. 5. III. 2. 16.) Modus legendi abbreviaiuras utruisque iuris. — Martinus Polonus ordinis praedicatorum: Margarita decreti, seu tabula Martiniana. (Anni 1479). Colophon : Finit feliciter tabula Martiniana super decretum et decretales. Presens liber scriptus et completus est per fratrem Danielem ordinis fratrum predicatorum infra octavas sanctorum Petri et Pauli apostolorum, anro Domini millesimo quadringenthesimo septuagesimo nono. Liber conventus Casschoviensis provincie indite quoque Ungarie ordinis fratrum predicatorum. Merces mea Jhesus Christus Virgo Maria. Amen. « Iste liber est conventus Cassoviensis ordinis fratrum predicatorum, scriptus sub prioratu fratris Dominic! Salomonis anno Domini 1479. » Signatur: D. 5. III. 9. i. Ausser in Gyulafejervar finden wir in Eger (Erlau) in der Erzbischoflichen Bibliothek des Lyceums auch einen Codex aus dem Hier lesen wir in dem « Opus Kassaer Dominikaner Konvent. Guillermi super tercium librum Simonyarum»be.titelten Codex des XIII. Jahrhunderts stamfolgende aus dem XV. Jahrhundert : « Iste liber est conventus mende'i? Schlussbemerkung Cassensis datus eidem a nobili ordinis predicatorum provincie Ungarie, domina Katherina... Pauli... 2». Ferner gibt es Dominikaneraus Kassa Z. B. auch unter den Codices der Kassaer Handschriften So finden wir in der : « Sermones bischoflichen Bibliothek. pro dominicis et totius anni -festi fratris Jacobi ordinis praedicatoweiche aus der zweiten Halfte des rum » betitelten Handschrift, XIV oder aus der ersten Halfte des XV Jahrhunderts stammt, : « Iste liber est conventus Cassoviensis in folgende Eintragungen fratrum ordinis 0, P.» Und : « Liber iste est conventus Hungaria 1454».— In einem anderen anno Domini hier predicatorum, Codex aus dem XIV-XV lesen wir aufbewahrten Jahrhundert 1. VARJU : A. a. 0. — S. 168,183,199-200,206,214,216,219,227-228,228-232,232-233, 236-237,242. der 2. VARJU, Adaiokaz egriersekmegyei konyvtirismertetesehez. (DatenzurBckanntmachung Erlauer archidioecesan Bibliothek).Magyar Konyvszemle. Ung.Biicherschau)1902,Jahrg. S. 32.
DIE VERGAN6ENHEIT DERUNGARISCHEN DOMINIKANERPROVINZ471 :« Conventus 0. P. 1788 ».— Cassoviensis folgende Eintragung In einem aus dem XV Jahrhundert stammendem Codex 1 finden wir dieselbe Eintragung:« Conventus 0. P. 1788 », Cassoviensis u. s. w. 2. Es ist also offenkundig, dass die Kassaer Dominikaner Bibliothek Ende des XVIII Jahrhunderts noch beisammen war. Die Uberraschung war daher in ungarischen wissenschaftlichen Kreisen gross, als 187o. Bischof Florian Romer, der beriihmte die Ausserung tat, er habe in Niirnberg ungarische Archaeologe eine grosse Anzahl Pergament-Codices aus den XI-XIV Jahrhunderten gefunden, weiche einst im Besitz der Kassaer Dominikaner waren. Diese Codices kaufte angeblich der deutsche Historiker Alexander Gold(!) von den Niirnberger Flegler zentnerweise schmieden zusammen. Diesen letzteren Umstand leugnete Flegler, als der ungarische Csontosi der Sache nachBibliograph Johann ging 8. Wohin Flegler diese Codices gebracht, haben die Forscher bisher noch nicht ergriindet. Was die in der Bibliothek des Niirnberger Germanischen Museums befindlichen Codices anbelangt, erfuhr Csontosi, dass am 19. X. 16 Bande Handschriften aus dem . 1860, die genannte Bibliothek und einen Band aus dem XVII. Jahrhundert XI-XV. Jahrhundert von Cunig von dem damaligen Bonner Landesgerichtspraesidenten erworben den Niirnberger Gold habe, weiche dieser angeblich Schmieden abgekauft hatte. All diese Umstande andern aber leider nichtsmehr an der traurigen historischen Tatsache, dass diese reiche hochst wertvolle Bibliothek von der alles verwiistenden kriegerischen Flut vernichtet des worden, die sich an Blasius Lippay's, Bocskais Fersen heftete. Einen Teil der Bibliothek Feldherrn nahm die Stadt Kassa in Beschlag, obwohl es Ende des XVII. dem Orden gelang, einzelne Codices von hier zuriickJahrhunderts zuwerben, so war es dennoch nicht mehr moglich, diese prachtige Bibliothek wieder herzustellen 4. Natiirlich finden wir in den Bibliotheken Ungarns beinahe iiberall So z. B. ist in der Bibliothek Biicher dominikanischer Provenienz. Closters eine : « Summa des Nemetujvarer (Giissing) Franziskaner frater Bartholode casibus conscientiae ». — « quam comparavit 1. Betitelt: THOMAE DEAQUINO, De modoconftlendiet de puritateconscientiae. A kassaipiispoksegi 2. RECSEI: es incunabulupiainak (Yerzeichkdnyvtarcodexeinek jegyzeke. niss der Codicesund Incunabulader KaschauerblschSfllclien Bibliothek),S. 11, 12, 13^.23. 3. MagyarKbnyvszemlc (Ung. Biicharschau)1882Jahrg. S. 30. : Kassa vdros evkonyvei 4. SchematismusOrd. Praed., Cassoviae,1877.S. 101.—TUTKO — Sieheauch die Chronik (Die Annalender Stadt Kassa). Daten aus den Jahren 1604-1605. Szamoskozy's: B. II. S. 30.
472
B£LA IVANVI
meus
ordinis fratrum in civitate im Jahre predicatorum Pisana», des Franziska1438, am 2 Juli \ — In der Szegediner Bibliothek ner-Ordenshauses fand ich selbst ein Incunabel': Sancti Thomae tertia pars, cum commentariis cardinalis Caietani etc., auf dessen Titelblatt zu lesen ist : « Joseph me Bononie folgende Eintragung ere sibi ascivit anno a Christo 1531 ». — und : « Magistri Joseph 2 ». de Transsilvania ordinis predicatorum conventus Wesprimiensis wir von diesen bibliographischen Kehren Irrfahrten zu den beriihmten Mannern der ungarischen Dominikaner-Provinz zuriick, unter denen wir Nicolaus de Mirabilibus (oder Mirabilis) jedenfalls erwahnen miissen. Dieser hochangesehene Dominikaner stammte aus Kolozsvar in Siebenburgen), andere angeblich (Klausenburg wieder halten ihn fiir einen Italiener. Doch woher er auch stammen vom Marz mag. das eine steht fest, dass ihn die Registraturbiicher 1489 als Mitglied des beriihmten Kassaer erwahnen. Konventes Von hieraus gelangte er als Doctor und Professor der Theologie in das Florenzer Kloster Santa Maria Novella* als Regent des Studiums. In Florenz scheint Mirabilis zutritt in den hiesigen Palast Lorenzo Medicis gehabt zu haben, wo es gelegentlich eine mit Georgius de Salviatis, dem Professor Disputation Benigni der Theologie vom Orden der Minoriten und Lehrer Pietro de MediDie Disputation endete mit Mirabilis Niederlage, wie cis, hatte. wir auch aus dem am 27 Juli 1479 in Florenz erschienenem dieser Disputation ersehen konnen. Mirabilis gedruckten Exemplar bis zum Mai des Jahres 1494 in Florenz. blieb wahrscheinlich Zu dieser Zeit wurde er namlich Prior Provinzialis und kam so an die der ungarischen Provinz. Ausserdem war er auch «per Spitze universum dominium serenissimi hereticae regis Hungariae praviet apostolicus tatis inquisitor ». praedicator schrieb er sein Werk : «Tractatus Anscheinend de praedesti» schon hier, natione hominis iuxta doctrinam Thomae Aquinatis in der Wiener welches Hofbibliothek Lat. nro. (Cod. 1566) aufbewahrt wird. — Mirabilis starb wahrscheinlich 1495, Anfang denn am 24 Marz dieses Jahres wird bereits iiber die Election des « futuri provincialis » verhandelt 3. 1. Magyar K'dnyvszemle (Ung. Bucherschau).1883 Jahrg., S. 103. 2. Es ist also keine Sclimeichelei,was ein Schriftstelleriiber die Dominikanergeschrieben hat, namlich:«dass sie ihre reichen Bucherschatzein der liberalstenWeiseanderenzuganZU demPhilobtblionRichardsde Bury.Centralblatfiir Bibltoglich machfen».G. KAUFMANN, VI Jg., S. 343. thehswesen, 3. «ConcediturmagistroNicholaoIMirabili conventusCaschoviensis, quod...» etc. — Ordens zentralarchiv : Serie IV,Band Q, S. 158.a ; Band. 10.S. 164. a. — ABEL,Eugen, Nicokus de Mirabilibus. Irodalomtbrteneti Emlekek (LitteraturgeschichtlicheDenkmaler) Band I,
DIE VERGANGENHEIT DER UNGARISCHEN DOMINIKANERPROVINZ473 Das Leben der ungarischen Provinz ist also im Dominikaner XV-XVI stark pulsierend; lebhaft, farbenreich, Jahrhundert und die sehr wertvollen Registraturbiicher spiegeln uns alle wichtidesselben. So sehen wir z. B. dass die gelehrten gen Momente Ordensbruder im XV Jahrhundert ihre Handschriften ungarischen zum Druck Scoto nach Mailand zum Buchdrucker Ottaviano Im Jahre 1480 erhalt frater Emericus Nicolai (Nicolaus bringen. in Venedig Ordensbruder Erlaubnis Sohn) zagraber (Agramer) Biicher zu erstehen und diese in der Heimat zu verkaugedruckte fen \ Im allgemeinen eine finden wir in den Registraturbiichern grosse Menge auf Biicher und auf die Geschichte der Kultur beziigliche Daten. Wir miissen auch das Kloster der seligen Margarete, der aus dem Arpadhause welches stammenden erwahnen, Konigstochter auf der Margareteninsel stand, (auch Insula Leporum genannt) und gegen Ende des XIII Jahrhunderts (vor 1289) der Gemahlin Ladislaus als Kerker diente 2. IV, Konigin Elisabeth, (Cumanus) Dieses Kloster spielte auch im XV und XVI Jahrhundert eine besonders grosse Rolle und wurde von der Ordens-Verwaltung dass : So z. B. verordnet 1479 der Ordensgeneral, beriicksichtigt. « Nullus potest di'sciplinare sorores nudis carnibus, nisi priorissa », und : « Nullus habeat monasterium auctoritatem super dictum nisi magister ordinis aliquem specialem mitteprefer provincialem, dass die wirtschaftlichen ret8». 1487 wird ausgesprochen, Angeledes Klosters nicht von fratres gefiihrt werden diirften, genheiten kommen ferner dass der Provinzial bloss jahrlich einmal visitieren solle, und auch das miisse im Kapitel oder einem anderen offenem alteren und stets in Gegenwart zweier Raum geschehen aut aliquis fraNonnen vor sich gehn : « nee potest provincialis ter nudis humeris dare disciplinam, sed hac committitur priorissae*». Im Jahre 1499, erhalt die Priorissa Sophie vom Ordensgeneral die Barones und Magnaten auf den Rat der Matres die Erlaubnis beatae ein zulassen «ad visitandurn in das Kloster imaginem — auch viele Virginis». Und weil —- setzt der Ordens general fort Matronen das Kloster besuchen, will ich nicht, dass diese bei den XXIII, 289,351,429. —-CZVITTINGER, SpecimenHungariaeliteratae,1711 S. 254.— HORANYI,Memoria Hungarorum,S. 254-255.—MagyarKcnyvszenilc,(ung. Biichcrschau)1879. Scriptores,B. I, S.878/b. Jg, S. 175; 1884.Jg., S. 180.— QUETIF-ECHARD, : Serie IV, Band q, S. 155b ; Band 4, S. 171a. 1. Ordens-Zentralarchw 2. Hazai Okmanytar (Codexdiplomaticuspatrius) B. VI, S. 343. : Serie IV, Band 4,, S. 170. a. 3. Ordens-Zentralarchiv » » » o 4. 9, S. 155, a.
474
BELAIVANYI
Nonnen schlafen sollen. Ich wiinsche nicht dass die Matronen ; die wegen Verrichtung sind die Nacht ihrer Andacht gezwungen im Kloster zu zubringen im Schlafsaale der Sorores untergebracht werden ; sie sollen in einem anderen Teile des Klosters, von den Schlafstatten werden *. der Nonnen abgesondert, untergebracht Der Ordens general bewilligt auch, das die Nonnen jarlich zehnmal das Grab der seligen Margareta doch mit dem aufsuchen, wahrend Vorbehalt dass die Tore der Kirche gesperrt werden, die Nonnen drinn verweilen, und keinerlei weltlicher Mann, und keine Frau wahrenddessen durfe. Die Tore der sich dort aufhalten Kirche diirfen erst wieder geoffnet werden, wenn auch die letzte Nonne durch die in das Kloster fiihrende Tiire die Kirche verliess 2. DominiDas einstige aussere und innere Leben der ungarischen Teil des mittekaner-Provinz ist eigentlich ein hochinteressanter Aus diesem Kulturbilde von Ungarn. lalterlichen Kulturbildes konnte man noch viele interessante Details und Episoden heraus dass dieser Artikel doch ware dann zu befurchten, schneiden, nicht mehr die Besprechung des Archivmaterials bliebe, sondern sich zur Ordensgeschichte wiirde. Doch ist es auch auswachsen dass eine uns unbekannte aus dem Vorhergegangenen ersichtlich, Geschichte Hand vollkommenRecht hatte, als sie in der Einleitungder schrieb : der ungarischen Dominikaner-Provinz folgender-massen « Inclytum fuit totius Europae Ungariae regnum sicut quondam sacrarum felicitatis ita erat multarum familiarum, compendium, 8 ». foecundissima parens nostraeque praedicatoriae Bevor ich m ein en Aufsatz schliesse, ware noch Kurz von dem Provinz zu reden. Dominikaner Zusamenbruche der ungarischen als die ungarische In der zweiten Halfte des XV Jahrhunderts, noch in Bliite war, musste sie auch schon Dominikaner-Provinz Im Jahre 1479, werin Beriihrung kommen. mit der Tiirkengefahr erwahnt, den die Tiirken zum ersten mal in den Registraturbiichern aus Csazma, Mathias den Ordensbriidern als der Ordensgeneral aus Pozsega die Erlaubnis und Dominikus erteilt, dass falls sie « propter Turchos »in ihre Kloster nicht zuriick kehren konnten, Im Jahre sie sich dahin wenden sollten, wo der Prior sie aufnehme. Turchainvasionem de Hungaria « propter 1480. kann Matheus rum » fliichten (« potest fugere 4») und je mehr wir uns dem Jahre 1. Ordens-Zentralarchiv:Serie IV, Band,12, S. 87, a. » » 12, S. 87, b. » » 2. 3. Ordens-Zentralarchiv: Serie XIV, Manuscr. Ddd. 4. Ordens-Zentralarchiv:Serie IV, Band 4, S. 170.b. und 171.b.
DIE VERGANGENHEIT DER UNGARISCHEN D0MIN1KANERPR0VINZ 475 der beriihmten desto Mohacser Schlacht traurigen (1526) nahern, mehr Leid und Ubel verursachen die Tiirken. 1494 fallt dez zagraber (Agramer) in tiirkische frater Clemens irgendwie Gefangendoch gelingt es ihm bald zu entkommen. 1526 erlaubt der schaft, und Basilius « cum habitu den fratres Gregor Ordensgeneral » in der timorem Turcarum et lutheranorum occultato propter zu reisen. In demselben Provinz ungarischen Jahre werden die « propter Ordensbruder latrones et discrimina siebenbtirgischen viarum » von dem Erscheinen beim General-Kapitel dispensiert. 1533 erhalten die fratres Petrus Hajmasi und Stephan aus Pozsega« propter arripiendam var die Erlaubnis fugam ob Turcas » sieben Goldstucke bei sich zu fiihren. 1535 werden die fratres Stephan und Markus zum Pettauer infestationem TurchaKonvent « propter Im Jahre 1539 rum provinciae illorum Hungariae»versetzt. Soror Christine erlaubt der Ordensgeneral der ehrbaren Dombai » sich in die Festungen und anderen Sorores « ut timore Turcharum ihrer Verwandten oder in andere sicher gelegene Kloster zuriick Im selben Jahre beauftragt der Ordens-general Michael zichen. Egri, die « dispersos fratres » zusamen zu rufen ; doch fiihrte diese zu einem ernsterem schwerlich Resultat V Einberufung Schlacht. von Mohacs (29 Aug. Nach der hochst unglticklichen der Tiirken gelegenen Ordens1526) gehen die im Aufmarschgebiet und werden entvolkert. Das Pecser zu Grunde hauser langsam 1527 ab, und vom Szegeder Ordenshaus brennt (Ftinfkirchner) wird 1529 berichtet, dass es bereits zu Grunde gegan Ordenshaus von Ofen und Pest entvolkert, gen 2. 1541 werden die Ordenshauser Ordenshaus nicht mehr 3 : 1546 besteht das Brassoer (Kronstadter) die gefahrlichen Orte und zerstreuen die Ordensbriider verlassen sich im Lande oder gehen ins Ausland. Teilweise begeben sie sich in sichere Festungen und teilweise suchen sie die sicher gelegenen wo die Reforauf bis zu dem Zeitpunkte, Kloster Oberungarns mation auch diese vernichtet. Nach all dem ist es kein Wunder, wenn das im Jahre 1561 abgehaltene General-Kapitel Avignoner 1. Ordens-Zentralarchiv: Serie IV, Band 11, S. 112 a. — Band 20, S. 98 a. — Band 24, S. 58 a und b. — Band 25, S. 201 b und 202 a. 2. « Frater Stephanus transfertur de conventu Quinqueecclesiensi combuslo,ad conventum Zagrabiensem...%Serie IV.Band. 22. S. 76-b. «Frater Barnabas de Ungariapredicatorgeneralishabet licentiam acquirendinovam filiationem conventusin sua provinciadestruciuconventusuo Zegediensipropter bella.»— Serie IV. Band : 22. S. 77. a. . 3. 8 Dez. 1546.«Ex census. Martinirestant, quae pecuniaest data aniehacmonachisdominicastris...» — Rechnungenaus demArchiv der Stadt Braso (Kronstadt), Band III. S. 360, 407.
476
B£LAIVANXI
bereits. schreibt:« In amplissimo folgendes regno Hungariae — und wegen vix unum et alterum cenobium nobis remansit», dem Zerfall der ungarischen Dominikaner-Provinz erteilt das im dem ungarischen Jahre 1553 in Rom abgehaltene General-Kapitel Provinzial Ambrosius die Erlaubnis: «de non veniendo Zylagh ad capitulum, durante desolatione dictae provinciae1.» Nach 1526 enthalten die Registraturbiicher nunmehr sehr iiber die ungarische Provinz. Im Jahre sparlich Eintragungen 1569 wird ja die ungarische Provinz zu Osterreich geschlagen und 1580 wird sie bereits als : « Provincia alias Stiriae Ungariae etc » erwahnt, ohne uns aber iiber das Leben der ungarischen Pro.: vinz auch nur eine einzige Aufzeichnung zu ^eben. So ging also trotz ihrer ruhmreichen die ungari Vergangenheit sche Provinz zu Grunde, deren Name, als Reminiscenz der OsterreiProvinz zugefiigt wurde. An ihrer Spitze standen somit chischen von nun an auch nicht mehr Ungaren, sondern Auslander. In der zweiten Halfte des XVI Jahrhunderts, als laut einer nunc est penultima : « Ungaria Aufzeichnung provincia », erhalt sich nur noch ein einziger Dominikaner-Konvent auf ungarischem Gebiet, namlich in der neuen Residenz des Esztergomer (Graner) in Nagyszombat Erzbistums (Tyrnau) 2, da befand sich also das Doch Anfang des XVII Jahrhunletzte Dominikaner-Ordenshaus. derts hort auch dieses auf, so dass es wirklich kein Wunder ist, Cardinal Petrus Pazwenn der grosse Gegenreformator Ungarns, der ewige Stolz der ungarischen katholischen Kirche, mit many, Verfall der ungarischen Mdnchstiefer Bitterkeit den vollkomenen « Me quidem certe sola recorfeststellt. o rden und Ordenshauser status Patriae dulcissimae reficit. Quid enim, datio pulcherrimi tutius esse potuit, vel ad securitatem vel ad aspectum iucundius, acies ordinatas, pro salute Ungariae quam videre tot castrorum coenobia hi nimirum oratione, excubantes, quot fuere religiosorum omnibus vitae religiosae exercitationibus Dei lachrymis, jejuniis, murum se pro domo Dei iram avertebant, favorem impetrabant, in Ita in pulchritudine pacis, in requie opulenta, opponebant. Dei coeli commorabatur gens nostra. Nunc (proh dolor !) protectione virorum examisanctuarii, lapidibus pulsis religiosorum dissipatis nibus, destructis monasteriis, migravit una Dei favor ! » Dann fahrt Zeiten passend fort : «Indignaer ganz zu den heutigen traurigen 1. Ada capitulorumgeneralium,Band V, S. 38, und B. IV, S. 344. 2. Dahin fliichteten namlichvor denTiirkender ErzbischofvonEsztergom(Gran) und das Kapitel.
• 477 DIE VERGANGENHEIT DER UNGARISCHEN D0MINIKANERPROVINZ tio Omnipotentis innumeris cladibus... hanc mersit, sed patriam Post tenebras lux! 1 » speramus! Die so vernichtete Dominikaner-Provinz ist seither ungarische Provinz erstanden nie mehr als ungarische ! Wahrend der Ttirkenzeiten, im XVII Jahrhundert gestaltet sie sich ganzlich zur OsterProvinz um und zu dieser Provinz reich-Ungarischen gehorten und gehoren bis zum heutigen Tage alle diejenigen ungarischen Kloster die im (wie Vasvar ; Szombathely, Sopron, Budapest), Laufe des XVII-XVIII von neuem Jahrhunderts aufgebaut und bevolkert wurden. Zu Anfang des XVIII Jahrhunderts gaben sich die Ordensbriider und andere Laien unendlich grosse Miihe um die Wiederherstellung der einst in Ungarn und Siebenburgen gelegenen Konvente, doch brachten ihre Bemuchungen bloss einen sehr geringen Erfolg. Besonders entwickelten Martin Bartok 0. P. und Graf Adam Kalwas das zuriickerwerben und die noky eine sehr eifrige Tatigkeit, der siebenbiirgischen Ordenshauser betrifft. Bartok Neugriindung suchte die siebenbiirgischen Ordenshauser mit den zugehorigen Kirchen der Reiche nach auf, und erstattete dem Ordensgeneral einen ausfiihrlichen dariiber diese seine Meldung ist Bericht; noch heute in Rom vorhanden. Aus disem Berichte erfahren wir in Siebenburgen) Z. B., dass in Brasso (Kronstadt, an den Wanden des einstigen Konventes noch im Jahre 1718 die Bilder der Ordensder Dominikaner Uber dem Hauptportal der heiligen hingen. Kirche war das Bild der Kdnigin der allerheiligsten Rosenkranzes, zu sehen, zu ihrer Rechten und Linken der heilige MARIA'S, und der heilige Thomas von Aquino. Nun kamen aber Dominikus den Konvent und die obigen Bilder die Jesuiten, okkupierten brachten sie an deren Stelle die Bilder des heilidreist entfernend, dort an' 2. « Bone Deus — gen Ignacius und des Franz Xaverius ruft Bartok aus — quasi vero sanctus pater noster Dominicus et » sanctus Ignatius ad invicem se compati non potuissent! auch dem Ordensgeneral Bartok berichtet genau wie die Jesuider Dominikaner ten durch List die Ruckkehr nach Siebenburgen zu vereiteln bemiiht waren, und ihr Intriguen auch von waren Sacra concilia,B. II, S. 285. 1. PETERFFY, 2. «Quod attinet conventumCoronensem/: vulgoCronstott:/ conventusllle erat insignis, credo ultro 100 ibidemfratres aut sorores/ : quam pro certo nescitur :/habitasse, fuissetamennostrum monstrantmultae supra parietes imaginessanctorumordinis nostri, sicut etiam ante ccclesiamsuper portam templi erat MARIA, reginasacratissimirosarii, a dextris ipsius sanctus Pater a sinistrissanctusThomasAquinaset ante duos annos quidam annonaepraefectus zelo ductus hos imaginesrenovaricuravit». — Ordens-Zentralarchiv,:Serie XIII., fasc. 164. B.
478
B£LA IVANYI
Erfolg gekront. Sie arbeiteten gegen die Riickkehr der Dominikaner nicht nur am siebenbiirgischen sondern auch im gesellLandtag, schaftlichen Leben. Auch dariiber berichtet Bartok den Ordensgeneral ». Scio — sehreibt er — uti et narrant ipsi cives libentius nobis darent locum (in Brasso)/quam patribus Societatis, qui ut conventum acquirere possint, dixerunt Dominicanos ob liberam antiquitus et contumeliosuam vitam expulsos fuisse. 0 linguam blasfemam sam ! » Und spater wieder : « Nunc scio, quae sit antipatia etiam Dominicum et sanctum non credo, quod inter sanctum Ignatium, sic fiat in coelis. 1 » Bartoks sind die Schriften Ausser den Briefen und Berichten Dominikaner Ordensbruder Provinziale (die teilweise folgender Vinzenz Maries, Lendvai, Ludwig Marquart, waren) : August ThoAntonius Stratemair (Vikar von Pest), Leopold Oberhuber, Dominikus Dominikus mas Patonai, Seelhamer, Twinger, Hyacintus Enders, Joseph Pargger, Markus Jauner und Hyacintus Rossi von hohem Interesse ; sie geben uns einen Begriff von dem heroiund der Anstrengung, die das Wiederaufstellen schen Kampfe Dominikaner Ordenshauser erforderte. der einzelnen ungarischen * * Daten wiinschte Durch diese wenigen, fliichtig hingeworfenen dieser sehr wertvollen, hochinteressanten ich auf das Material Geschichte und uns bisher unbekannten Quellen der ungarischen Bild der Vergangenheit Wer einst das vollstandige hinzuweisen. Dominikaner-Provinz zeichnen will und diesen der ungarischen ein Kultur ungarischen Vorkdmpfem einstigen hervorragenden wiirdiges Denkmal zu errichten wunscht, darf und kann dieses grossnicht ausser Acht lassen. Es ware alsoartige Quellenmaterial das zur Verfugung sehr wtinschenswert, vorlaufig wenigstens zu veroffentlichen, um es jedem, besonders Rohmaterial stehende zu machen. Forschern absr den gelehrten zuganglich dass Rom, unser Zum Schlusse sei noch dankbar anerkannt, Schatzen und aller Mutter, uns noch immer mit bisher verborgenen unci erfreut. iiberrascht neuen Schdnheiten Szeged, Universitat. 1. Ordens-Zentralarchiv : Serie XIII, fasc. 164.B.
prof.
D 1' B&LA IVANYI.
TABLE
DES
NOMS
PROPRES
Abbas antiquas, 141. Abel E., 460, 472. Abelard, 55, 83-86, 90, 98, 102, 103, 106, 108, 113, 114. Abenarabi, 65. Abenhazam, 59. Abentofai'l, 56. Adam de S. Victor, 153. Adam le Chartreux, 145-161. Adam de Marsh (de Marisco), 397, 399 Adam Perseigne, 125. Adelman de Liege, 89. Adrien, I, 25. Adrien V I, 376. Affd I., 350, 351. Agathe (Ste), 367. Alain, 151. Alain de la Roche, 431, 468. Alain de Lille, 99, 111, 121, 124, 130, 133, 138, 183, 232, 268, 271. Albert (Chartreux), 147. Albert de Pise, 397, 399. Albert le Grand, 55, 61, 79-81, 94, 185, 221, 234, 248, 252, 253, 256-258, 307, 314-316, 325, 331, 333, 340, 347, 403, 470. Albert Pighe, 376. Albumasar, 356. Alcher, 244. Ales (d'), 82. Alexandre III, 154, et voir Roland Bandinelli. Alexandre IV, 393, 400. Alexandre d'Aphrodise, 205, 229, 344. Alexandre de Hales, 225, 226, 241, 250, 392, 400. Alexandre de Saint-Swithun, 165. Alexandre de Villa Dei, 264, 266, 270. Alexandre Neckam, 185, 263, 269272 275. Alfarabi, 56, 58, 344. Algazel, 56-66, 307. Alger de Liege, 84, 86, 87, 90, 99, 102, 105, 107. Alkindi, 56, 307. Allen H. E.,145. Alphonse de Bonihominis, 467.
DE
PERSONNES'
Alphouse le'Sage, 339. Altaner, 328. Alvare Pelayo, 331. Amaury de Bene, 326. Ambroise (S.), 89, 91, 108, 233, 362. Andalo de Nigro de Janua, 339. Ange d'Arezzo, 336. Annates de Saint-Berlin, 27, 29. Annibald, 221. Anselme (S.), 55, 67-78, 108, 118, 185. Anselme de Laon, 93, 94, 103-109, 113-115, 130-132, 234. Apulee, 183. Arator, 265. Archer T. A., 152. Argentre (Du Plessis d'), 307, 309-311, 318, 324, 326, 327, 329. Arin, 57. Aristote,56, 65, 72, 170, 183,|207-210, 214-217, 223-229, 232, 247, 272, 275, 277, 289, 293, 299, 302, 306, 320, 332, 339, 343, 345, 358. Arrazi, 58. Aschbach J., 422. Asin, 58-60, 65. Augustin (S.), 7 suiv., 10, 80, 82-90, 100, 104, 107, 109, 111, 115-117, 121-123, 129, 153, 183, 185, 233, 236-240, 243-246, 254-257, 291-294, 297, 301, 319, 320, 356, 362-364. Augustin (Pseudo-), 145. Auriol Pierre, 337. Avempace, 56, 344. Averroes, 56, 58, 59, 65, 216, 232, 307, 331, 341, 343, 345, 347-352. Avian us, 264, 266, 269, 276. Avicebron, 56. Avicenne, 47-54, 56-58, 307. Azzo VIII, 357. Baccio della Porta, 373. Bacha, 26. Bacon Robert, 392. Bacon Roger, 216, 217, 225, 273, 340, 393. Badlu's R., 354. Baeumker, 232.
1. Les caracteresgras indiquent Ies referencesprincipales.Pour les articlesde M. LITTLE, du R. P LOHRet de M. B£LAIVANYI (pp. 389-478), on a relevetous les noms d'auteurs; mais, dans les listesde noms de freres mineurs et de freres prficheurs,on n'a releve que les principaux.
480
TABLEDES NOMSPROPRESDE PERSONNES
Bainvel, 68, 77. Bale J.. 145, 172. Baligault F., 186. Balme-Lelaidier, 438. Baluze-Mansi, 310, 321; 324-327. Bandinelli Roland voir Roland Bandinelli. Bandinelli Vincent voir Vincent Bandinelli. Baudini, 354. Bartholome d'Angers, 221. Bartholomewde Brescia, 112, 114, 120, 122, 135, 141. Bartholome de Bruges, 341, 348. Bartholome de Cotton, 396. ; Bartholome ev. de Paris, 204, 205. Bartholome de Parme, 340. Bartholome de Pise, 467, 470-472. Bartolommeo (fra), 371-374. Bastard, 9. Baxter J. H., 152, 155. Becket (S. Thomas), 147. Bede (S.), 91, 99, 243. Bede-Egbert, 44. Beer R., 31, 33. Bellay (du), 380. Bellerus Pierre, 152. Benecasa, 112, 133. Benelli G., 383. Benott XIII, 446. Benott XV, 57. Benvenuto d'lmola, 283, 284. Berenger, 83, 88, 89. Bernard (S.), 109, 114-117, 124, 129, 130, 143, 186, 187, 244, 247, 250, 252, 267, 367. Bernard (Pseudo-), 116. Bernard Bulbi de Facnza, 164, 165, 179. Bernard de Morlaix, 187, 189, 267. Bernard Sylvestre, -270, 272, 276. Berthier J., 381, 396, 440-442, 464. Beurlier E., 76. Birkenmayer, 308. Black W. H., 184. Blaise de Parme, 351-352. Blanche de Castille, 192, 193, 196, 200. Bliemetzrieder, 93,105,106, 131, 133, 234. Boas M., 264-269. Boccan, 264. Boece, 224, 261, 271, 272, 276, 290, 294 301 339. Boece'le Dace, 314, 331, 341, 350. Boehmer H., 397. Bonagratia, 308, 309. Bonaventure (S.), 91, 185, 225, 236239, 247, 248, 252, 256, 257, 303. ' Boncompagni B., 340. Bonhomme, 221. Bonhilla y san Martin, 265. Bouquet (dom), 24, 29.
Bouyges M., 57. Bovon, 157. Bradwardine Thomas, 340. Brewer, 392. Brial, 157. Brieger T., 428. Bruce, O. T., 155. Brummer, 35, 36, 422. Bruno le Chartreux, 112. Bruno Nardi, 332. Burchard de Worms, 40-45. Burchard Jean., 415. Burckhardt, 371, 373. ButzerM.,413. Cajetan, 374, 375, 381, 385, 464, 472. Callixte III, 354. Canierini E., 287. Camliaco (de) R., 308. Canisius Pierre (S.), 421, Capella Martianus, 271, 272, 276. Capreolus, 321, 427. Caracciolo, 380. Carafa P., 380. Carame (Mgr), 57. Cassel, 179. Cassien, 33. Cassiodore, 72, 83, 99. Castiglione, 378. Catherine de Sienne (Ste), 467, 469. Caton, 265-270, 276. Cavalicri G. M., 375. Cavallera F., 82. Cecco d'Ascoli, 357, 361, 362, 368. Ceillier (dom), 25. Celestin (Pape), 187. Cenni C, 24. Cesare Cremosini, 332. Cesare Fieramosca, 378. Chalcidius, 263, 281. Charles E., 217, 293. Charles V, 377, 379. Chase W. J., 266. Chatelain voir Denifle. Chenu M.-D., 321, 328. Chifflet, 156, 157. Chjonradus], 123. Chossat, 82. Christophe Radelef, 408. Chronique de Saxe, 27-29. Chrysopolitanus Zacharias, 116, 127. Ciceron, 72, 233, 247, 270, 277. Clark J. W., 392. Claudien, 264-267, 271, 276. Clemen O., 430. Clement IV, 393. Clement VII, 376-380, 464. Coleridge, 264. Collon G., 262, 263. Conrad d'Hirschau, 270. Conturini, 380. Copernic, 381.
TABLEDES NOMSPROPRESDE PERSONNES Cremosini C, 332. Crevier, 195. Czvittinger, 473. Damase (Pape), 187. Daniels A., 311, 323, 324. Dante, 211,283-289,352. Daremberg et Saglio, 285. David de Dinant, 205. De Ghellinck J., 25, 72, 82-86, 88, 91, 95. De Jongh H., 412. Delisle L., 268, 271, 272. Delorme F., 299, 300. Denifle H., 100, 194, 211, 212, 221, 389, 391, 392, 403, 441, 424. Denifle et Chatelain, 193, 196-207, 211-216, 219, 220, 227-229, 307, 310, 313, 315, 327, 352. Denis, 187. Denys (Pseudo-) 23-30, 160. Denys le Chartreux, 29. Denziger, 310, 311, 324. De Wulf M., 209, 308, 332. Dhanis, 93. Dhanis-Lowen, 142. Diane d'Andalo (Bse), 196. Dietrich von Schonberg, 374. Dimock J. F., 147, 148. D'OIwer N., 31-33, 37. . Dominique (S.), 438-441. Dominique Gundisalvi, 58. Donat, 270. Dreves G. M., 185. Du Cange, 287. Dugdale, 151, 394. Duns Scot (Bx.), 299, 300, 331. Durand voir Martene. Durandelle, 310, 321. Durand de Saint-Pourcain, 80, 93, 303, 305, 309, 310, 313, 319, 322327. Eadmer, 118. Eccleston voir Thomas d'Eccleston. Echard, 171, 372, 375, 381, 393, 435, 464, 473. Eck Jean, 421, 423. Eckhart, 311, 314, 323, 324, 349, 352. Edmond Rich (S.), 179, 185, et voir : Summa abendonensis. Egbert, 44. Eginhard (Annates Laurissenses), 2629. Ehrle (Card.), 57, 194, 217, 223, 225, 228,229,308,404,407,421. Elisee, 294. Elten (von) Gerard, 411. Erasme, 409. Esope, 264-267, 276. Estienne H., 29. Etienne de Bourbon, 192, 198, 230. —T. II Mandonnet. Melanges
481
Etienne de Prouvins, 215. Etienne de Tournai, 119. Etienne de Venizy (Altissiodorensis), 221 ; (de Varnesia) 313, 315, 327. Etienne Langton, 90, 101, 120, 123, 128, 133-135, 140, 177-179, 183-190, 234. Etienne Tempier, 290. 307, 313, 315, 321,327. Eubel K., 452. Eugene IV, 431. Eustache de Normanuile, 398, 400. Evrard de Bethune, 264, 265, 270. Evrard 1'Allemand, 265, 266, 269. Fanckel S., 405, 406. Faral E., 265, 266, 271. Fea-Bonelli, 450. Felder H., '392. Felder P., 206, 225. ' Feiibien (dom), 25. Feret, 194. Ferretti L., 371-373. Fieramosca C, 378. Finke,458. Fishacre Richard, 118. Fisher, 380. Fitzmaurice, 396. Fitz-Ralph, 332. Florent, 221. Forstemann K- E., 429. Fontana, 381, 442-446. Forest A., 47. Forster W., 266. Fournier P., 39. Francois de Florence (ou de Padoue), 353-369. Frangois de Marchia, 338. Frantz E., 372, 373. Fred6ric II, 383-384. Friedberg, 45, 80, 85-87, 99, 102-107, 113 122 142 Friedlandef E., 430, 433. Fulgence (S.), 33, 36, 103. Fuller, 395. Qabelentz (von der) H., 371, 373. Gaetan de Thiene, 332. Gallo Thomas, 179. Galtier, 18,20, 21. Gandulphe, 92, 99, 103-105, 108, 110, 112, 118, 123, 132. Garcia Z., 31, 32, 34. Gedeneye (de), R., 391. Gennade, 104. Geoffrey de Norwich, 285, 286. Geoffroy d'Anjou, 89. Geofroi (prieur de Clairvaux), 145. Georges de Casali, 386. Gerard d'Abbeville, 331, 347. Gerard de Cremone, 338, 340. Gerard de Sabionetta, 340. 31
^82
TABLEDES NOMSPROPRESDE PERSONNES
Gerard von Elten, 411. Gerringus (fr.), 142; Gervais du Mont-Saint-Eloi, 307. Gess F., 426. Geta, 265. Geyer B., 82, 89, 94, 97, 103-109, 114, 115, 129, 132, 141, 203, 210, 326. Ghellinck (de) J., 25, 72, 82, 86, 83. 91, 95. Ghinucci, 380. Ghiselbert Michel, 152. Giberti, 276-277. Gietl, 85, 87, 91, 92, 104, 105, 108, 110, 113, 122, 129. Gilbert de la Porree, 100, 130. Gilbert de Tournai, 468. Gilles de Lessines, 307, 308, 312. Gilles de Rome, 300, 327, 331, 333335 345 347. Gille7d'Orleans,'337, 341. Gillmann F., 97. Gilson E., 47, 50, 68, 82. Gilson J. P., 163. Gillet S.-M., 458. Girard, 151. Glorieux, 290 suiv. Glose ordinaire, 101, 1.10, 111, 125. Godefroid d'Admont, 99, 120. Godefroid de Babion, 106. Godefroid de B'leneau (de Blevello), 221. Godefroid de Fontaines, 307, 308. Godefroid de Poitiers, 107, 119, 137, . 139, 141. Godefroid de Frano, 139, 141. Godefroid de Vendome (Vindociensis), 119. Goetz, 32. Goldziher, 57, 60. Grabmann (Mgr), .68, 226, 232, 352. Gratien, 80, 85-87, 90, 99, 102-107, 118 122 Gray Birch'(de) W., 152; Gregoire (S.), 10, 80, 233, 362. Gregoire VII (S.), 40. Gregoire IX, 112, 141, 195, 197-206, 211-220. 226-232, 389. Gregoire XI, 397. Gregoire XIII, 86. Gretser J., 24. Grisar H., 413. Grossetete Robert, 179, 333, 391, 397. Grundlach W., 23. Gspann J. Chr., 325. Gueric de Flandre ( = de SaintQuentin), 221. Guido de Baijsio, 99. Gui d'Archelles, 123, 132. Guigues, 145. Guigues II, 156. Guillaume (fr.) (Kingsham ?), 393. Guillaume d'Angleterre, 335, 336.
Guillaume d'Antona, 221. Guillaume d'Auvergne, 50, 179, 191232 364. Guillaume d'Auxerre, 94, 99, 133, 179,212,215,232,241. Guillaume d'Etampes, 221. Guillaume de Hothun, 337. Guillaume de la Mare, 335, 290-292, 293-296. Guillaume de Meliton, 225, 398, 400. Guillaume de Moerbeke, 340, 356. Guillaume de Nottingham, 396, 397. Guillaume d'Occam, 311, 313, 323, 325, 327. Guillaume de Poitiers, 398-400. Guillaume de Saint-Amour, 218. Guillaume de Tocco, 313. Guillaume le Lion, 155. Guillaume Rothwell, 123, 124, 133. Guitmond d'Aversa, 89. Gulik-Eubel (van), 379, 380. Gumbley, 380, 393. Gundissalinus voir Dominique Gundisalvi. Gunther (cistercien), 125. Haefele G., 422. Halavats J., 458. Hamilton G., 266, 267. Hansen J., 353, 369, 419. Harbaldus, 250, 251. Haskins C. H., 189, 263, 269, 271, 273. Haureau, 99, 186-188, 222, 223, 227, 232. Hautz J. F., 413. Haymon de Faversham, 396, 397. Heiberg, 36, 37. Heinrichs L., 74. Heitz, 67, 68. Helie de Provence, 221. HiSlinand de Froidmont, 116. Henri II (Plantagenet), 147, 150, 154. Henri III (Plantagenet), 154,165, 391. Henri V (d'Anglet.), 145. Henri VI (d'Anglet.), 284. Henri d'Andeli, 261, 265, 271. Henri de Beyle, 165. Henri de Br uxelles, 341. Henri d'Eastry, 172. Henri de Gand, 325, 327, 347. Henri de Gand (Pseudo), 177. Henri de Hesse, 360. Henri de Ltibeck, 349. Henri de Seguse, 352. Henri de Virneburg, 311. Henry de la Wyle, 185. Henry Institor, 368. Herman, 85. Hermelink, 418. Herrmann F., 410. Herve Natalis, 309, 310. Hilaire (S.), 91,
TABLEDES NOMSPROPRESDE PERSONNES
483
James M. R., 179, 184, 186. Jancelin, 156. Jarrett B., 172. Jean (Chartreux), 149. Jean XXII, 310, 311, 313, 321, 324327. Jean Aurifaber, 348. Jean Baconthorp, 328. Jean-Baptiste (S.), 319, 366. Jean Cleree, 374. Jean Crawinckel, 431. Jean Crossebot (= Trussebut), 401. Jean Chrysostome (S.), 102. Jean Damascene (S.), 58, 170. Jean de Barastre, 391. Jean de Beaumont, 192. Jean de Cornouailles, 91. Jean de Dieu, 133, 138. Jean de Faenza (Faventinus), 119. Jean de Fecamp, 145. Jean de Flandre, 468. Jean de Galles (Wallensis), 112. Jean de Garlande, 187, 226, 261, 264, 269, 270. Jean de Jandun, 311, 324, 332, 334336, 341, 343, 348-350. Jean de Kelso, 154, 155, 158. Jean de la Rochelle, 225, 239-242, 247, 251, 254, 255, 258, 259. Jean de Naples, 307, 310, 314, 315, 321, 325. Jean de Pouilly, 311, 324. Jean de Saint-Gilles, 218-225. . Jean de Saxe, 339. Jean de Weston, 397-400. Jean Gerundensis, 468. Jean Lector, 128. Jean Peckham, 228, 307, 308, 313 , 327, 337. Jean Pointlasne, 221. Jean sans Terre, 154, 284. Jean Scot, 35, 36, 205. JeanWelther de Scholten. 458. Jeremie, 366. laurel, 354. Innes C, 154. Jerome (S.), 233. Innocent, 111. Joachim (Abbe), 315. Innocent III, 112, 121, 142. Joinville, 191. Innocent IV, 211, 228, 389. Jongh (de) H., 412. Institor Henry, 368. Jourdain A., 57, 196, 232. Jourdain (chan. d'Osnabruck), 196. Ipolyi, 458. Isaac de Stella, 126, 244. Jourdain de Saxe (Bx.), 196, 221, 396, Isidore (S.), 10, 33, 80,81, 88, 91, 92, JugieM., 18, 20, 21. 269, 270, 276. Jules II, 375, 386. Issac ben Said, 339. Jules de Medicis, 376, et voir Clement VII. Ives de Chartres, voir Yves. Juvenal, 31, 33, 265, 276. Jacob (archev. d'Aix), 325. Kalkoff, 376. Jacques de Douai, 341. Karrer 0., 311, 326. 405, 406, Jacques de Hoichstraten, 435. Kaufmann, 472. Jacques de Viterbe, 138. Kayr6 A., 68. I Kellner O., 284. Jaff<5-Wattenbach, 24, 40, 45.
Hilduin, 26-29. Hildebert de Lavardin, 183, 188, 269. Hincmar de Reims, 107, 119. Hinochius, 39. Hippocrate, 356. His R., 284. Hocedez, 297,299. Hofmeister A., 431. Hog, 392. Holten V., 435. Honorius III, 202, 205, 212, 441. Honorius d'Autun, 119. Hoppe Jean, 431, 432, 434. Horace, 183, 265, 271. Horamyi, 473. Horvath A., 438. Hotman, F., 285. How E., 274. Howlett R., 149. Hubert (archev.), 149. Huemer J., 265. Hugo Kien, 221. Hugo Rybometensis (?), 106, 123. Huguccio, 95, 111, 114, 120-123, 133, 270, 276. Hugues (S.), 148-151. Hugues d'Amiens, 131. Hugues d'Avalon, 147. Hugues de Metz, 221. "Hugues de Saint-Cher, 111, 112, 218, 222, 225, 241, 394. Hugues de Saint-Victor, 79, 81, 9195, 98, 104-108, 114, 116, 127, 170, 339. Hugues de Trimberg, 265, 266, 269, 270. Humbert de Prouille, 79. Humbert de Romans, 441, 442, 458, 469. Hunfrid (fr.), 398. Hurter H., 91, 372, 375. Hyacinthe (S.), 441.
TABLEDES NOMSPROPRESDE PERSONNES Keussen H., 404, 407. Kilwardby, 112,, 126, 134, 290, 307, 315. 326 327. Klapweil Richa:d, 308, 314, 315, 327. KnSppfler, 88, 89. Koch'j., 80, 305, 315, 319, 321, 323, 325 327 Kollin Conrad, 405-408, 412, 417, 435. Kosegarten J. G. C, 433. Krab'be O., 432. Kuhn A,, 371. Kunze B., 74.
Luard H. R., 149, 284, 285, 390, 396. Lubin E., 187. Lucain, 276. Lucius III, 151. Lucius (Pseudo-), 39. Luyckx, 303.
Mabillon, 25, 28, 189. Macrobe, 233, 247, 270, 276. Mahomet, 359, 360. Maimonide, 56, 307, 313. Malcolm IV, 154. Mallet, 391. Laborans (Card.), 122. Mandomiet P., 64, 163, 177, 178, 183, Lacombe, 112, 124, 178, 183. 211, 218, 219, 222, 223, 227, 228, Lactance, 362. 305-307, 313, 315, 316, 327, 331, 346, 389. Laistner, 32, 34. Manititts M., 25-27, 264. Lambermond, H. C, 439. Landgraf A., 101, 116-120, 125, 135, Mansi voir Baluze. 183. Marbode, 188. Marchese V., 371-373, 458. Landulphe, 125. Marechal J., 290. Lanfranc, ,86, 89, 90. Langton Etienne voir Etienne LangMarguerite (Bse), 474. ton. Marguerite de France, 154. Marsile de Padoue, 324. Lannoy, 378. Martene et Durand, 89, 438. Lanyi-Knanz, 466. Lair an (IV* Concile de), 181. Martial, 271, 276. Laurence de Durham, 185. Martianus Capella, 271, 272, 276. Martin (Magister Martin us), 112, 122, Laurent de Fougeres (= Le Breton), 221. ' 132, 137, 138, 178, 233, 234. Laurent de Pologne, 139. Martin de Dacie, 341. Martin de Fougeres, 109, 111, 118, Laurent de Stropka, 469. Laurent Gervais, 405. 120, 122, 134, 142. Martin de Laon, 31-37. Lea H. C, 353, 360. Martin de Leon, 116. Lechner, 94. Martin de Pologne, 470. Le Couteulx, 147, 156, 157. Marx J., 409. Lecrivain, 285. Masetti Th., 375. Lecoy de la Marche, 192, 198. Lefevre G., 106. Masnovo, 205. Lehmann, 10, 262, 265, 271, 339. Massignon L., 57. Matthieu d'Aquasparta, Lei and, 184. " 290, 293-295, Leon X, 375, 376. 297, 299, 301. Matthieu de Vendome, 266, 270. Leonard de Mansuetis, 451. Matthieu Paris, 192-195, 211, 225, Leonard de Vinci, 372. Leonard Huntpichler, 422. 263, 284-286, 390, 393, 396. Maurice de Hongrie (Bx.), 442. Leonard Regensperger, 469. L6once de Byzance, 15-22. Maximien, 264, 265, 276. Maxwell H., 152. Liebhard de Prufening, 121. Lieshout (van), 241. Mayer H., 415. Mede W., 145. Ligiez V., 447. Mediavilla Richard, 94, 290, 295-299, Lindsay, 9-11. 300. Little A. G., 335, 396, 397. Medicis, 354, 377, et voir Jules de M. Llauro, 31, 32. Melis Pierre, 405. Lohr G. M., 405, 411, 422. Menendez y Pelavo M., 331. Longpre, 295. Michalski C, 297, 332, 346, 348. Lottin (dom), 82," 257. Michel A., 3?1. Louis I le Debonnaire (= le Pieux), Michel Ghiselbert, 152. 25-30. Michel le Begne, 25-3(s. Louis VII, 154. Michel Scott, 215. Louis IX (S.), 191, 198-200. Miller E., 33-35. Louis de Baviere, 332. Lbwen voir Dhanis. Milton, 264.
TABLEDES NOMSPROPRESDE PERSONNES
485
Pastor L., 375-381. Paul I, 23-25. Paul II, 354. Paul III, 379, 381. Paul de Hongrie, 439-441. Paul de Venise, 332. Paulsen F., 404, 407, 424, 426. Paulus N., 375, 407, 409-413, 421, 429435. Peckham voir Jean Peckham. Pelayo Alvare, 331. Pelster F., 306, 308. Pelzer (Mgr) A., 311, 313. Pepin ie Bref, 23-25. Pepoli, 352. Nardi Bruno, 332. Perots A., 371. Perrod, 218. Neckam, voir Alexandre Neckam. Neve (., 266, 267. Perse, 276. Nicolas V, 354, 355. Perseigne Adam, 125. Nicolas (d'Amiens ?), 100, 106. Petau, 91. Nicolas de Albertis (Card.), 325, 326. Peterffy, 477. Nicolas de Mirabilibus, 466, 472. Petrone, 271, 276. Philibert d'Oranic, 379. Nicolas de Schonberg, 371-387. Nicolas Oresme, 340, 360. Philippe I, 89. Nicolas Trivet, 392. Philippe-Auguste, 154, 199-201. Nicoletta Vernias, 332. Philippe de Greve (= le Chancellier), Nigri (= Schwarz) Pierre, 421. 460, 186, 194, 220, 242-247, 249, 252-259. 465. Philipps T., 185. Nolt H., 417. Philosophorum {De.erroribus), 306, 313, 315. Norgate K-, 186. Nowack F., 373. Pie II, 354, 410, 459. Pie V (S.), 86. Pie X, 67. Occam voir Guillaume d'Occam. Odon d'Ourscamp, 105, 123, 130, 133. Pierre Auriol, 337. Odon Rigaud, 225, 237-242, 247, 251, PierreTBellerus, 152. Pierre'Canisius (S.), 421. 252, 255-256. Pierre d'Ailly (Card.), 360, 361. Ognibene voir Ornnebene. Oldfather W. A., 266. Pierre d'Albano, 332, 351, 352, 356Olivi Pierre Jean, 306, 308-310, 313, 360. Pierre d'Auvergne, 341, 348. 316-319, 321, 322, 324, 325, 327. Olivier Arduino, 373. Pierre de Blois, 99, 116, 145. Pierre de Candie, 404, 407, 421. Olmeda, 379, 381, 384, 385. Olwer (d') N., 31-33, 37. Pierre de Capoue, 123, 133, 136, 141, 142. Ornnebene, 92, 98-103, 107, 108, 110, Pierre de Conflans, 307. 113, 116, 123, 129, 132. Pierre d'Espagne (Petrus Hisoanus), Omont, 29. Oresme Nicolas, 340, 360. 341, 351. Pierre de la Palud, 310, 311, 321, Origene, 10. 325 Orose, 10. Ostlender, 85, 92. Pierre de Poitiers, 109, 111, 114, 122. Oudin, 186. . 123, 133-137, 142, 164, 165. Ovide, 262, 265, 267, 271-274, 277, Pierre de Tarentaise, 221. Pierre Jean Olivi voir Olivi. 279. Ovide (Pseudo-), 263. Pierre Ie Chantre, 97, 99, 131, 138; 141, 185, 233. Paetow I., 261, 267-271. Pierre Lombard, 55, 79-82, 86-95, 98, Pamphile, 264, 265, 267. 103-108, 111, 112, 116, 117, 123, Pantin W. A., 184. 132, 170, 178, 233, 341. Pierre Melis, 405. Papias, 270, 276. Paris Matthieu voir Matthieu Paris. Pierre Riga, 183, 265. Pascal II, 40, 45. Piesch H., 311Paschase Radbert, 88, 90. Pitra ). B., 105, 123, 130, 133, 185.
Minsjes, 241,250. Moe (van), 82. Moise, 360. Montfaucon, 187. Moreau (de), 82. Morelli, 187. Morin (dom) G., 39. Moroni, 441. Mortier, 196, 374, 375. Mothon P., 447. Motschmann, 425. Mullach, 281. Muratori, 283, 351. Mustafa el Cabani, 60.
486
TABLEDES NOMSPROPRESDE PERSONNES
Pits, 164. Platon, 261, 263, 272, 276, 281, 358. Plessis (du) d'Argentre, 307, 309-311, 318, 324, 326, 327, 329. Pocciantus M., 354. Pointlasne Jean, 221. Pompon azzi, 331. Poole R. L., 145. Porphvre, 333. Pourrat, 81, 86. Powicke F. M., 90, 183-185. Prantl C, 24, 420. Pretis (de) A., 374. Prevostin, 90, 94, 121, 125, 130, 164, 165, 177, 183. Priscien, 33, 213, 270. Proost (dom), 82. Prudence, 265, 362. Queiif-Echard, 171, 372, 375, 381, 393, 435, 464, 473. Quifiones, 378. Quintilien, 273. Raban Maur, 88, 112, 119, 161. . Rabbi Samuel, 467. Radelef Christophe, 408. Rambaud, 440. Raoul Ardent (Radulphus Ardens), 99, 121, 132. Raoul le Breton, 341. Rushdall H., 273, 389, 391. Ratramne, 88. Raymond de Peiiafort (S.), 441. Raymond Lulle (Bx.), 331, 347. Raymond Martin, 58, 59. Recsci, 471. Redlich O., 422. Regensperger Leonard, 469. Rcgnon (de) Th., 68. Reichert B. M., 374, 393, 405, 441, 445 452. Reichling D., 266. Richard I., 149. Richard de Devizes, 149, 150. Richard de Fournival, 267-272. Richard Fishacre, 118. Richard Klapwell, 308, 314, 315, 327. Richard Mediavilla (=Middleton) voir Mediavilla. Richard de Saint-Victor. 322. Riga Pierre, 183, 265. Rigaud Odon voir Odon Rigaud. Riviere J., 74. Robert (Abbe), 151. Robert (Prieur),149, 150. Robert de Courcon, 100, 105, 109, 111, 121, 123, 129, 131, 133, 134, 139, 164, 165, 216. Robert de Melun, 90, 91, 94,105, 110, 129. Robert Grossetete, 179, 333, 391, 397.
Robert Holcote, 393. Robert Kilwardby voir Kilwardby. Robert Paululus, 119. Robert Pullus, 107, 124, 125, 132. Robinson J. A., 147. Rodenberg C, 23. Roger Bacon voir Bacon Roger. Roger Marston, 398. Roland Bandinelli, 85-87, 91, 92, 104, 105, 108, 110, 113, 122, 129, 130. Roland de Cremone, 194, 217-225, 241 393 394. Roland-Gosselin M.-D., 47, 49, 52, 53. Romain de Saint-Ange (Card.), 194196, 201-203, 212. Romanus de Romanis, 123. Roscelin, 69. Rossi (de) J.-B., 24, 285. Rostock H., 422. Rottmanner (dom) O., 87. Rutin, 95. Rupert de Deutz, 98, 119. Rymer Th., 151. Sadolet, 380. Saglio voir Daremberg. Salluste (Pseudo-), 273. Samuel, 364. Sandys J, E., 271. Sanford'E. M., 266, 267. Sante Ferrari, 332, 357. Sante Pagnini, 272, 273. Saul, 364. Savonarole, 371, 373. Sbaralea, 354, 355. Schanz, 271. Schardinum, 196. Scheeben H. Ch., 438, 440. Scheler, 270. Scheuer, 160. Schmitz, 42. Schmitzer I., 371-374. Schonberg voir Dietrich ct Nicolas von Schonberg. Scholten (de) Jean Welther, 458. Scholz R., 332. Schopenhauer, 195. Schreiber H., 414, 415. Schulte J. F., 119. Schum, 346. Schwarz (= Niger), Pierre, 421, 460, 465. Scot W., 287. Scot (Bx. Duns), 299, 330, 331. Scott voir Jean et Michel Scott. Sebastien de Olmeda voir Olmeda. Sedulius, 265. Sentences de Saint-Florian, 85, 92, 105. Seneque, 291. Servius, 31, 33, 36. Shirley, 391.
TABLEDBS NOMSPROPRESDE PERSONNES Sicard de Cremone, 142. Sigebert de Gembloux, 29. Siger, 393, 400. Siger de Brabant, 218, 314, 331, 333, 350, 352. Simon (Maitre S.), 93. Simon de Alteis, 215. Simon de Bisiniano, 133, 141. Simon de Hentune (= Henton), 164, 171, 176, 177. Simon de Tournai, 99, 110, 111, 120, 132, 177. Simoneta, 380. Sixte IV, 354, 355. Skene, 155. Socrate, 358. Spottiswode, J. 151. Springer A., 371. Stace, 183, 264-267, 270, 276. Steffens, 263. Steinschneider, 57. Stevenson H., 24. Stockel A., 209. Strabon Walafrid, 88 et voir : Glose ordinaire. Stubbs W., 149. Strunck I., 371. Sudendorf, 89. Susteren Theodoric, 406, 435. Summa Abendonensis (S. Edmond Rich), 112, 121, 126. 163-181. Summa Sententiarum, 81, 85, 91, 94, 95, 100, 106, 108, 109, 111, 114-117, 122. 132. Sylvestre Bernard, 270, 272, 276, Szazadok, 458. Taddee d'Alderotto, 352. Taddee de Parme, 332-352. Tancred, 441. Tardif E. J., 286. Taurisano, 373, 375, 386, 438. Teetaert A., 116, 118, 126, 138. Tempier voir iStienne Tempier. Teulet, 26. Themon, 340. Theodule, 264-267, 276. Theodulphe d'Orleans, 119. Theodoric d'Erfurt, 332, 348. TModoric Susteren, 406, 435. Thery G., 26, 205, 244, 305, 311, 313, 323, 324, 329, 344. Thierry (Abbe), 98, 105. Thomas Bradwardine, 340. Thomas Becket (S.), 147. Thomas d'Aquin (S.), 47, 49-51, 54, 55, 58-66, 78-80, 82, 94, 163, 209, 210, 221, 257-259, 261, 274, 275, 389303, 314, 320, 321, 331, 337, 347349, 351, 393, 403, 405, 406, 410, 412, 415, 427, 432, 441, 467, 469, 471, 472.
487
Thomas d'Eccleston, 392, 394-398. Thomas d'Espagne, 396. Thomas de Vio voir Cajetan. Thomas d'York (= de Eboraco), 398, 400. Thomas Gallo, 179. Thomas Scot, 331. Thompson M. E., 145. Thorndike L., 357, 360, 361. Thurot Ch., 264, 265, 270. Tobias, 264-267, 270, 276. Toeche Th., 284. Toepke G., 412. Torracea Fr., 284. Tounsend, 30. Traube, 9, 24. Tritheme, 405. Trivet Nicolas, 392. Tutleo, 471. Udo, 109, 116, 119, 123, 133. Ueberweg P., 183, 209, 217, 314. Urbain IV, 228, 229. Urbain V, 229. Urbain de Bologne, 332. Valois N., 191, 192, 194, 198, 230, 231. Varju, 467, 470. Vasari G., 371, 372. Vecchio (del) A., 284. Vetter d'Ulm, 405. Vetzel, 187. Vigil, 458. Vincent Bandinelli, 413, 463. Vincent de Coventry, 397-399. Virgile, 35, 36, 271-273, 276. Vischer W., 83, 88, 416, 417. Vita Ludovici Pii, 25, 29. Vital du Four (Card.), 290, 296, 299302, 331. Vossler K-, 352. Vostg, 373. Wackernagel R., 416-418, 423. Wadding, 299, 300. Wailly (de), 191. Walafrid Strabon, 88 et voir Glose ordinaire. Walter. 150, 151. 155. Walter (von) J., 92, 103-105, 108, 110, 112, 118, 123, 132. Walz A., 380, 438, 447. Warner, C. F., 163. Wasserschleben.' 41. Wattenbach voir Jaffe. Wedener H., 409, 410, 434. Wegele (von) F. X., 418, 419. Wenrich, 57. Werner de Saint-Blaise, 116, 122. Wilton Th., 332. Winkelmann, 411, 413.
488
TABLEDES NOMSPROPRESDE PERSONNES
Witelo, 340. Wolff G., 420. Woolley R. M., 147. Wright Th., 189. Wuff (de) M., 209, 308, 332. Wustenfeld, 57. Xiberta, 135.
Ysopus voir Esope. Yves de Chartres, 83, 84, 86, 87, 90, 94, 104-107. Zaccarias de Panne, 351, 352. Zacharias Chrysopolitanus, 116, 127. Zacke A., 425. Zycha, 7-9, 12.
TABLE
DES
MANUSCRITS
CITES
Assise, ms. 158
401
Bale, B. Univ. A XI. 23
417
Barcelone, »
Archives de la Cour d'Aragon (fonds Ripoll) 59 » » » 74.
... . 37 . . . 31-37
5 103,132 Bamberg, Cod. Can. » » 10 107-109,111,114,115,122,125,132 » » 13 112,114,118,141 » » 15 114,122,141 » » 17 118 » 113 » 18 et 19 » » 37 119. » » 38 141, 142 » » 39 133,142 » » 40 . : 111,114,120,121,123,133 » » 138 41 » » 112 43 » » 45 ... . 143 '» » 46 . 141 » » 139 47 » » 141 59 » » 90 . 105,107,122 » » 91 112,133 » » 102 98 » » 99 101,102 » » 110 103 .... '. » » 101 117 » » 136 133,141 » Staatl. Bibliothek, Cod. Patr. 98 133 » » » 127. 105,110,111,116,119,123,133 » » » 128 133 » » » 99, 105, 123 130/2 »' » » 136 134,135,140,142 » Q. VI, 50(Theol. 136) 90 Berlin, Philipp.
1997
•
120
Bologne, Univ. 1359
........
Bruges, ms. 177 » 180 » 181 » 191 208
239,251,252,255,256
308
79 90 110,129 239,247,251,252,255-257
TABLEDES MANUSCRITS
490 Bruges, ms. 220 » 247 » 546 » 547 ..
107,119,139,142 101.109.121,123,129,131,133,134,140 226 187
Bibl. Roy. de Belgique 603 (n° 1665 du Catal.) 235, 249, 153 »» » 1539 108,123,131,134 » » 1542 79 » » 11-1062 185 11-614 (n° 1542 duCat.)239,251,255,256 » » 1216-34 153 » » 1801-03 (n<> 1551 du Cat.) 242-246, 249-251,254,256 » , » 1927-44 153
Bruxelles, » » » » » »
Cambrai, ms. 250(240) » 378
187 90
.
Cambridge, S. John'CoIl. 57 Charleville, ms. »
178
106 204
187 153
Chartres, ms. lat. 325 » » 430.
. . . ;
Cologne, Archiv. 36/7 » » Un. Ill, 113
112,126 123,124 407 405
Copenhague, Kgl. Bibl., Cod. Gl kyl. S 194. » » » » 1363 » » » » 2880 » » » » 3396 » (sans cote)
. 114,120,123,133,135 123,133 131 153 187
Dijon, S. Benigne, 137 .
187
Douai, ms. 434, I
125
Dortmund, Ebirbach Erfurt, » »
(Ste-Marie d'), Laudianus Amplion., Cod. F. 380 » » Q. 117 » » 298 »
Erlangen, » » » » » » » >» »
431
Archives municipals
Univ. » )» » » »> » » » »
135 160 338 353 368 435 450 453 568 581
. . .
.. . . .
.......
130
7-9 339,340 11, 114, 122, 133-135, 142 ; 360 99 99, 135, 139 125 120.121,131 138 128 122, 125 .112 135 132 ......
481.
TABLEDESMANXJSCRITS
186
ms. 39
fivreux, Florence, » » » » >>
Laurenz., » » » » » Nat. Cod.
Francfort-sur-le-Main,
383,384 Chronique de S. Marc '. 338,339 Cod. Asburnham 205 360 » 210 354 Plut. XXV, Cod. 19 354 » LXXIII, Cod. 30 . . . .187 » LXXXXI Sup. Cod. 4 . I III 6 333-337, 342 suiv. Cod. lat. 68 der Dombibl.
Stadtbibl.,
= Strigonium),
Bibl. diocese
Gyulafejervar (Karlsburg = Alba Carolina) » Bibl. Batthyanyi, D. 5. Ill, 9 » » F. 5. IV, 5 » » » 15 » » G. 5. IV, 4 » » » 26 » » » V 23 » » » 29 » » H. 5. III. 2 » » » . 11 » » K. 5. III. 12 » » » 16 » » L. 5. III. 29 » » » IV. 13 » » » VI. 4 » » M. 5. III. 16 » » N. 5. II. 14 » » » III. 13 » » » . 14 444 . . . . \
Laon, Laudunensis Leipzig, Univ., » » » »
673. 986 1444
Le Mans, ms. 231 Leyde, ms. 360 Londres, '» » .> » » » » '
102,103 187
Giessen, ms. 64 Gran (Esztergom
.
. .
....................
.
466
.........
. • .........
. . ....
'
470 467 468 469,470 470 469 468 . 470 467 468 469 467,468 468 467 469 466,467 469 468, 469 33-36 93 121,133 348 305,320 187
145 British Mus., Cotton Vespasian D. IX »' • . 186 (Egbert) 374 » 394 Egerton 2849 » 187 fond Additional, 6447 et 10415 » . 367 Had. 1845., » 393 Royal 2. D. IV » » 2. F. VII 393 » 3. A. XIV 393 » » 5. F. XIV 125» » 9. E. XIV . . .. 112,121,126,163-181
,
492
TABLEDES MANUSCRITS
Londres, British Mus., Roval 14. C. XII » » ".» 15. A. XVI » » Sloane2156 » Lambeth Palace, 371 . Madrid, B. Nacion. >> »
263 32 360 186,189,190 .
B. 166 . . 226
93 310 153
Metz, ms. 634 Milan, Ambrosienne, Cod. I. 90 sup » Brera, A. D. IX. 14 » » » 25
;
338,351 187 187,188
Mont Cassin, ms. 227
187 264 233,234
Montpellier, ms. 322 » Ecole de Med. 340 Munich, Staatsbibl. » » » » » » » » » » » ' » » »'» » » » » » » » » » » » » » » »
168 .. 186 2956. 3661 4409 4413. 4416 7678 11804 12205 13107 14508 16084 19134 22233 23593
.
98,99,107,110,113,
116,123,129,132 132 . 123 93 187 187 187 187 187 42 121 123,133,136,141 112,113 85, 92, 93 112, 133 353-369
Naples, B. Nat. VII. C. 43
85 186
Norvege (sans cote) Novara, LXXX1I Nuremberg,
7
.
103
Cod. Cent. V 81.
264
Orleans, ms. 252 Oxford, » » B » '». )»
Bodleienne, 57 » Misc. Laud. 80 » Can. Mis. 190 » (Ashmole)303 Corpus.Christi Coll.,.255 Magdalen Coll. (Pepys), 1207 S. John's Coll., 57
Paris, Arsenal, 296 et 297 » » 530. .
184 . 127.183 ". . 360 -. . . 184 393 186 178 .
8 99
TABLEDES MANUSCRIT3
493
97 . Paris, Mazarine 176 . 101 » 280 » . 104,107,112 » 758 » 223 . » 795 ........... » Ill, 126, 133 » 983 >, 98, 109, 110,111, 123, 133 a 984 » )> 996.187 « » 1343187 » .; 1708125 « » Bibl. Nat. fran?., . 401187 29 » 696 ..... » » 286 >» 1064 » » 100,130 686 "» » lav,, 7-13 . 1951 >, :o » 8 1974 » » » 105 » 1977 . . » » 153 » 2921 » » » 3013Ill » » « 3116 118, 120, 122, 135, 142 » .111, « 3146 » 242-246,249-251,253 » » »> 3381310 » » 141 » 3477 » » : 187,188 » 3549 » » 187 » 3562 » » 128 » 3804 )> » 84 >» 3875 » » 42 » 3880 » » 105 >» 5822 . . . » » 187 » 8023 » » 187 8207 » - » » 232 8299 » » » » 8422264 » » 187,188 8460 » » » 8491 187,188 » » » » 9593138 » » » 10448 106,123 » » 187 » » 10734 » 187 » 11344 » » 7-13 » 12168 » » . 10 suiv. » 12214 » » .99 . » » 13468 . » 184 » 14144 » » » 14176 187,188 » » » 111,123 14423 » » 178 » 14443 » » 90, 177 » . 14526 » » » » 14556 . 90, 112, 120, 122, 132, 133, 134, 137, 138, » I* 142,177 142 » 14560 » » 133 » 14807 . "» » 104 ......... » 14855 » » 90< . » 14885 » » » 14886 . 99,110,111,234 » » » 14891 . . . 231,247,251,255,259 » » . ... . . , . . . . 187,188 15155 . . ... » » »
494
TABLEDES MANUSCRITS
Paris, Bibl. Nat. lat., 15160 et 15161 » » » 15747 •» » » 15806 » » » 16089 . » » » 16385 » » » 16401 »» » >. 16406 » » » 16407 » » » 16412 » » » 16682 » »> » 17501 )) » noiiv. acquis, lat. 314
. 187 105,108,109,117,123,138 337,351 338 234 360 117,125,134,138 98, 128 Ill,112,126 . 352 123,132 177
Poitiers, ms. 23
161
Prague, ms. 875
153
Reims, Bibl. com. 502 Reun, Stiftsbibl. Rome, » . » » » » » » » » » » » • » » » » » » » »
310
, .
lat. 61
99, 131, 140
Archives de l'Ordre des Fr. Prficheurs .... 384-387,442-478 Bibl. Victor Emmanuel, Fond Sessoriano, 120 127 » . » XXIII ... 7, 8 376 Vatican, Archives, Regest. Vatic. 1194 » Arch. Chapitre St-Pierre, Cod. C. 110 122 » » » 120 102 » Barbar, lat. 484 105, 108 » 309 Borghes, 322 » Chig. lat. L. IV, 106 187,189 » 782 . 99 lat., » » 1042 99 » » 1175 99, 132 )> ' » 1345 104,105,107,108,114 » » 4297 136,141 » » 4361 99, 102, 105 » 118 Ottob., 294 » » 1430 123 » 242 268 Palat, » » 619 93 » » 1059 338 » Rossian., lat. 241. 100,108,109,111,116
Rouen, ms. 670 (A. 592). » (sans cote) Saint-Florian Saint-Gall, . Saint-Omer, » Salzbourg,
.
XI, 264 Stiftsbibl. ms.
Stiftsbibl.
85, 105 160 .....
115 361.
187 152
' . .
............
7-13 -
von St, Peter, Cod. a. X, 19
187 153 101,128
TABLEDES'MANUSCRITS Todi, Bibl. munic.
495
95.
Tours, ms. 897 Troyes, ms. 197 » 663
ms. 153
Vendome, ms. 36 Vienne, » » « » » » » » »
Archiv-Univ (Endlicher) Bibl. nat, » .» » » =) » »
Zwettl, cod. 109
299
.
262 7-13 187
Turin, Univ. I. VI, 22 (906 du Catal. Pasini) Valenciennes,
.
39 .
7-13 8
303 449 1566 2168 2168. . 4548. 4613 4924 (sans cote)
423 187 23 472 311 311 187 360 187 186 113
TABLE
&ENERALE
DES
MATIERES
DEDICACEAU T. R. P. MANDONNET
5
*
..'
Beeson Ch., INSULARINFLUENCE IN THE QUAESTIONES AND LOCUTIONESOFAUGUSTINE
7
Grumel V., LE SURNATUREL DANSL'HUMANITEDU CHRISTVIATEUR D'APRESLEONCEDEBYZANCE , .
15
Thery G., 0. P., L'ENTREEDUPSEUDO-DENYSEN OCCIDENT I. — Premier envoi d'ouvrages de Denys, en Gaule, vers 758. II. — Second envoi des ouvrages de Denys, en Gaule, par Michel Le Begue
23 23 25
Laistner M. L. W., RIVIPULLENSIS74 AND THE SCOLICAOF MARTIN OF LAON
31
Fournier P., ESSAI DE RESTITUTIOND'UN MANUSCRIT PENITENTIEL • DETRUIT
39
Roiand-Gosselin M.-D., 0. P., SUR ~ LES RELATIONSDE L'AME ET DU CORPSD'APRESAVICENNE . .
47
DE LOS ORIGENESDE Asin Palacios M., UN ASPECTOINEXPLORADO LATEOLOGIAESCOLASTICA
55
Jacqtiin A.-M., 0. P., ANSELME
» DE SAINT LES « RATIONES NECESSARIAE
De Ghellinck J., S. J., UN CHAPITREDANSL'HISTOIREDE LA DEFINITION DES SACREMENTSAU XIIe SIECLE
67 79
IN VOTOIN DER FRUHSCHOLASTIK.. 97 Landgraf A., DAS SACRAMENTUM I. — Die Uberlieferung der Frage 99 Ill II.—Die Vertiefung der Beweisfuhrung III. — Der Hauptgegenstand des soekulativen Interesses. . 119 IV. — Die Kasuistik ......'. 138 Wilmart A., 0. S. B., MAGISTERADAMCARTUSIENSIS
145
Lacombe G., LA SUMMAABENDONENSIS
163
Dulong M., £TIENNE LANGTON,VF;RSIFICATEUR
185
Masnovo A., GUGLIELMOD'AUVERGNEE L'UNIVERSITADI PARIGI DAL 1229 AL 1231 . . 191 —T. II Mandonnet. 32 Melanges
498
TABLEGENERALEDES MATIERES
Lottin 0., 0. S. B., LA THEORIEDES VERTUSCARDINALESDE 1230 A 1250 233 i. — Le nombre des vertus cardinales 234 II. —-Le terme de vertu cardinale 249 III. — Vertu cardinale et vertu theologale 253 Rand E. K., A FRIEND OF THE CLASSICSIN THE TIMES OF ST. THOMAS AQUINAS Appendice : Excerpta Turonensia Olivier-Martin
F., LES CHAPESDE PLOMB
261 276 283
HUMAINEDES SINGULIERS Simonin H.-D., 0. P., LA CONNAISSANCE MATERIELSD'APRES LES MA!TRES FRANCISCAINSDE LA FIN DU XIIIesiECLE 289 Koch J., PHILOSOPHISCHEUND THEOLOGISCHEIRRTUMSLISTENVON 1270-1329. EINBEITRAGZURENTWICKELUNGDER THEOLOGISCHEN ZENSUREN 307 Grabmann M., STUDIEN UBERDEN AVERROISTENTADDEODA PARMA 331 (CA 1320) Thorndike Lynn, FRANCISCUSFLORENTINUS,OR PADUANUS, AN INQUISITOR OF THE FIFTEENTH CENTURY, AND HIS TREATISE ON ASTROLOGYAND DIVINATION,MAGICAND POPULARSUPERSTITION. 353 Walz A., 0. P., ZUR LEBENSGESCHICHTEDES KARDINALSNIKOLAUS 371 VON SCHONBERG,0. P 383 Appendice : Erstmals veroffentlichte Texte Little A. G., THE FRIARS ANDTHE FOUNDATIONOF THE FACULTY OF THEOLOGYIN THE UNIVERSITYOF CAMBRIDGE
389
„ L8hr G., 0. P., DIE DOMINIKANERAN DEN DEUTSCHENUNIVERSITAE403 TEN AM ENDE DES MITTELALTERS B61a Ivanyi, BILDER AUS DER VERGANGENHEITDER UNGARISCHEN DOMINIKANERPROVINZUNTERBENUETZUNGDES ZENTRALARCHIVS DES DOMINIKANERORDENSIN ROM . . ./.'":. ,,. :. .,"'N,. • • -• 437
TABLE DES NOMS PROPRESDE PERSONNESI J'?., J 1 ..I . . ft- ;. . . . . TABLE DES MANUSCRITSCITES \ . ,. . . ..,./.
479 48S.
S. l.L. I.e., Imprimerie, 41, rue du Metz, LILLE. 5962
LIBRAIRTE
ARCHIVES ET
6, PLACE
DE LA SORBONNE,
D'HISTOIRE
DOGTRINALE
J. VRIN,
LITTE1UIRE
DU
MOYEN
PARIS
AGE
DIRIGEESPAR Et. GILSON Professeura la Sorbonne PREMIERE
G. THERY, 0. P. Docteur en Thcologie
ANNfiE 1926
4tO fr.
DEUX1EME ANNEE 1927
40
fr.
ANNfiE 1928 £t. GILSON.La cosmogonie de Bernardus Sylvestris. — P. SYNAVE.Le catalogue officiel des ceuvres de saint Thomas d'Aquin. Critique. Origine. Valeur. — J. ROHMER. La theorie de l'abstraction dans l'ecole franciscaine, d'Alexandre de Hales a Jean Peckam. — M.-D. CHENU.La premiere diffusion du Thomisme a Oxford. Klapwell et ses « Notes» sur les Sentences. — P. OLORIEUX.Notices sur quelques theologiens de Paris de la fin du XIIIe siecle. — G. MOLLAT.L'ceuvre oratoire de Clement VI. — E. VANSTEENBERGHE. Quelques lectures de jeunesse de Nicolas de Cues.— A.WILMART.La lettre philosophique d'Ahnanne etson contexte litteraire. — G. THERY. Le commentaire de Maitre Eckhart sur le Livre de la 4t5 fr. Sagesse TROISIEME
QUATRIEME ANNfiE 1929 lit. GILSON.Les sources greco-arabes de l'augustinisme avicennisant, avec une Edition Notes stir critique et une traduction du De inlellectu d'Alfarabi. — L. MASSIGNON. le texte original arabe du De inlellectu d'Alfarabi. — R. DEVREESSE.Denys l'Areopagite et Severe d'Antioche. —Jos. KOCH.Jacques de Metz, le maitre de Durand de Saint-Pourgain. — G. THERY. Le commentaire de Maitre Eckhart sur Ie Livre de la Sagesse (fin) 4LS> fr.
REVUE PHILOSOPHIQUES
DES
SCIENCES ET
THEOLOGIQUES
Trimestrielle Publi^e sous la direction d'un groupe de Dominicains franQais professeurs au College the"ologique du Saulchoir, Kain (Belgique). Prix de l'Abonnement : France et Belgique 40 fr. Autres pays 55 fr. Administration : Librairie J. VRIN, 6, Place de la Sorbonne. Paris (Ve).
'
'. LIBRAIRIE
J. VRIN,
6, PLACE
'.
DE LA SORBONNE,
,,..*sli#;*"*' PARIS
MANDONNET:
.:ji*EAN6ES :J
.
„
Tome
::'
I
."!..
SOMMAIRE '.}£ •j'-'Dedicaeeau T.R, P. Mandonnet. .'- ,""''".'. :'>t"'"-' "'.' '". du TL R. P. Mandonnet. ,'Bibjiographie !P-Cl. Siternioiidt, 0. P.: Le texte leonin de la Prima Pars de S. Thomas. '-Sa_reVisiqn future et la critique de Baeumker. » de S. Thomas. Ses sources. P. Gloricux : Le « Contra impugnantes Son plan. A. Mansion; Le commentaire de S. Thomas sur le «De sensu et sensato » d'Aristote. Utilisation d'Alexandre d'Aphrodise. J. Destrpz : La lettre de S.''Thomas d'Aquin dite lettre au lecteur de Venise, cVapr.es-la tradition manuscrite. M.-D. Clionu, 0. P.: Les reponses de S. Thomas et de Kilwardby a la ' consultation de Jean de Verce.il (1271). :, M.-M. Gorce, 0. P.: La lutte «Contra Gentiles » a Paris au XTIIe siecle. : Obligation de justice C. Spicq, 0. P. : L'aumone S. Thomas, Sum. Th., 2a 2ae, Q. 32, A. 5. Th. Demon, 0. P. : Le peche de sensualite.
ou de charite
?
J. Webert, O. P.: «Reflexio». Etude sur les operations reflexives dans la psychologic de S. Thomas d'Aquin. P. Synavc, 0. P.: La revelation des verites divines naturelles d'apres S. Thomas d'Aquin. Et. Gilsoii : Reflexions sur la controverse S. Thomas — S. Augustin. £. Hoecdez, '
S. J.: Gilles de Rome et S. Thomas.
R.-M. Martin, .0. P. : Les Questions sur le peche originel dans la « Leetura Thomasina >>de Guillaume Godin, O..P.' M. Jujjie : Georges Scholarios et S. Thomas d'Aquin.
B. F. M. Xibcrta, 0. C. :.Le Thomisme de l'Ecole Carmelitaine. A. Perez Goyena, S. J. : Teologos no espagnoles formados en Espana :C i la Minerva: de profesores - M. Van den Oudenrijn, 0. P.: Une a-neienne version armehienne de la Sommc de S. Thomas. •... • --.. • • -. • • - • -.'-'. 1 vol. gr. in-8° de 511 pages ...-'. ST.L.I.C.imii.,41, rue du Metz.Mile.—5.962
V75 fr.
TABLE DES NOMS PROPRES DE PERSONNES Abbas antiquus, Abel E., Abélard, Abenarabi, Abenhazam, Abentofaïl, Adam de S. Victor, Adam le Chartreux, Adam de Marsh (de Marisco), Adam Perseigne, Adelman de Liège, Adrien, I, Adrien VI, Affô I., Agathe (Ste), Alain, Alain de la Roche, Alain de Lille, Albert (Chartreux), Albert de Pise, Albert le Grand, Albert Pighe, Albumasar, Alcher, Alès (d'), Alexandre III, voir Roland Bandinelli. Alexandre IV, Alexandre d'Aphrodise, Alexandre de Halès, Alexandre de Saint-Swithun, Alexandre de Villa Dei, Alexandre Neckam, Alfarabi, Algazel, Alger de Liège, Alkindi, Allen H. E., Alphonse de Bonihominis, Alphonse le Sage, Altaner, Alvare Pelayo, Amaury de Bène, Ambroise (S.), Andalo de Nigro de Janua, Ange d'Arezzo, Annales de Saint-Bertin, Annibald, Anselme (S.), , Anselme de Laon, Apulée, Arator, Archer T. A., Argentré (Du Plessis d'), Arin, Aristote, Arrazi, Aschbach J., Asin, Augustin (S.), Augustin (Pseudo-), Auriol Pierre, Avempace, Averroès, Avianus, Avicebron, Avicenne, , , Azzo VIII, Baccio della Porta, Bacha, Bacon Robert, Bacon Roger, Badius R., Baeumker, Bainvel, Bale J., Baligault F., Balme-Lelaidier, Baluze-Mansi, Bandinelli Roland voir Roland Bandinelli. Bandinelli Vincent voir Vincent Bandinelli. Bandini, Bartholomé d'Angers, Bartholomé de Brescia, Bartholomé de Bruges, Bartholomé de Cotton, Bartholomé év. de Paris, Bartholomé de Parme, Bartholomé de Pise, Bartolommeo (fra),
Bastard, Baxter J. H., Becket (S. Thomas), Bède (S.), Bède-Egbert, Beer R., Bellay (du), Bellerus Pierre, Benecasa, Benelli G., Benoît XIII, Benoît XV, Benvenuto d'Imola, Bérenger, Bernard (S.), Bernard (Pseudo-), Bernard Bulbi de Faenza, Bernard de Morlaix, Bernard Sylvestre, Berthier J., Beurlier E., Birkenmayer, Black W. H., Blaise de Parme, Blanche de Castille, Bliemetzrieder, Boas M., Boccan, Boèce, Boèce le Dace, Boehmer H., Bonagratia, Bonaventure (S.), Boncompagni B., Bonhomme, Bonhilla y san Martin, Bouquet (dom), Bouyges M., Bovon, Bradwardine Thomas, Brewer, Brial, Brieger T., Bruce, O. T., Brummer, Bruno le Chartreux, Bruno Nardi, Burchard de Worms, Burchard Jean., Burckhardt, Butzer M., Cajetan, Callixte III, Camerini E., Camliaco (de) R., Canisius Pierre (S.), Capella Martianus, Capreolus, Caracciolo, Carafa P., Carame (Mgr), Cassel, Cassien, Cassiodore, Castiglione, Catherine de Sienne (Ste), Caton, Cavalieri G. M., Cavallera F., Cecco d'Ascoli, Ceillier (dom), Célestin (Pape), Cenni C., Cesare Cremosini, Cesare Fieramosca, Chalcidius, Charles E., Charles V, Chase W. J., Chatelain voir Denifle. Chenu M.-D., Chifflet, Ch[onradus], Chossat, Christophe Radelef, Chronique de Saxe, Chrysopolitanus Zacharias, Cicéron, Clark J. W., Claudien,
Clemen O., Clément IV, Clément VII, Coleridge, Collon G., Conrad d'Hirschau, Conturini, Copernic, Cremosini C., Crevier, Czvittinger, Damase (Pape), Daniels A., Dante, , Daremberg et Saglio, David de Dinant, De Ghellinck J., De Jongh H., Delisle L., Delorme F., Denifle H., Denifle et Chatelain, Denis, Denys (Pseudo-) , Denys le Chartreux, Denziger, De Wulf M., Dhanis, Dhanis-Löwen, Diane d'Andalo (Bse), Dietrich von Schönberg, Dimock J. F., D'Olwer N., Dominique (S.), Dominique Gundisalvi, Donat, Dreves G. M., Du Cange, Dugdale, Duns Scot (Bx.), Durand voir Martène. Durandelle, Durand de Saint-Pourçain, Eadmer, Eccleston voir Thomas d'Eccleston. Echard, Eck Jean, Eckhart, Edmond Rich (S.), Summa abendonensis. Egbert, Eginhard (Annales Laurissenses), Ehrle (Card.), Elisée, Elten (von) Gérard, Erasme, Esope, Estienne H., Etienne de Bourbon, Etienne de Prouvins, Etienne de Tournai, Etienne de Venizy (Altissiodorensis), Etienne (de Varnesia) Etienne Langton, , Etienne Tempier, Eubel K., Eugène IV, Eustache de Normanuile, Evrard de Béthune, Evrard l'Allemand, Fanckel S., Faral E., Fea-Bonelli, Felder H., Felder P., Félibien (dom), Féret, Ferretti L., Fieramosca C., Finke, Fishacre Richard, Fisher, Fitzmaurice, Fitz-Ralph, Florent, Förstemann K. E., Fontana, Forest A., Forster W., Fournier P., François de Florence (ou de Padoue),
François de Marchia, Frantz E., Frédéric II, . Friedberg, Friedländer E., Fulgence (S.), Fuller, Gabelentz (von der) H., Gaetan de Thiene, Gallo Thomas, Galtier, Gandulphe, Garcia Z., Gedeneye (de), R., Gennade, Geoffrey de Norwich, Geoffroy d'Anjou, Geofroi (prieur de Clairvaux), Georges de Casall, Gérard d'Abbeville, Gérard de Crémone, Gérard de Sabionetta, Gérard von Elten, Gerringus (fr.), Gervais du Mont-Saint-Eloi, Gess F., Geta, Geyer B., Ghellinck (de) J., Ghinucci, Ghiselbert Michel, Giberti, Gietl, Gilbert de la Porrée, Gilbert de Tournai, Gilles de Lessines, Gilles de Rome, Gilles d'Orléans, Gillmann F., Gilson E., Gilson J. P., Gillet S.-M., Girard, Glorieux, Glose ordinaire, Godefroid d'Admont, Godefroid de Babion, Godefroid de Bléneau (de Blevello), Godefroid de Fontaines, Godefroid de Poitiers, Godefroid de Frano, Godefroid de Vendôme (Vindociensis), Goetz, Goldziher, Grabmann (Mgr), Gratien, Gray Birch (de) W., Grégoire (S.), Grégoire VII (S.), Grégoire IX, Grégoire XI, Grégoire XIII, Gretser J., Grisar H., Grossetête Robert, Grundlach W., Gspann J. Chr., Guéric de Flandre ( = de Saint-Quentin), Guido de Baijsio, Gui d'Archelles, Guigues, Guigues II, Guillaume (fr.) (Kingsham?), Guillaume d'Angleterre, Guillaume d'Antona, Guillaume d'Auvergne, , Guillaume d'Auxerre, Guillaume d'Etampes, Guillaume de Hothun, Guillaume de la Mare, , Guillaume de Méliton, Guillaume de Moerbeke, Guillaume de Nottingham, Guillaume d'Occam, Guillaume de Poitiers, Guillaume de Saint-Amour, Guillaume de Tocco, Guillaume le Lion, Guillaume Rothwell, Guitmond d'Aversa,
Gulik-Eubel (van), Gumbley, Gundissalinus voir Dominique Gundisalvi. Gunther (cistercien), Haefele G., Halavats J., Hamilton G., Hansen J., Harbaldus, Haskins C. H., Hauréau, Hautz J. F., Haymon de Faversham, Heiberg, Heinrichs L., Heitz, Hélie de Provence, Hélinand de Froidmont, Henri II (Plantagenet), Henri III (Plantagenet), Henri V (d'Anglet.), Henri VI (d'Anglet.), Henri d'Andeli, Henri de Beyle, Henri de Bruxelles, Henri d'Eastry, Henri de Gand, Henri de Gand (Pseudo), Henri de Hesse, Henri de Lübeck, Henri de Séguse, Henri de Virneburg, Henry de la Wyle, Henry Institor, Herman, Hermelink, Hermann F., Hervé Natalis, Hilaire (S.), Hilduin, Hildebert de Lavardin, Hincmar de Reims, Hinochius, Hippocrate, His R., Hocedez, Hofmeister A., Hog, Holten V., Honorius III, Honorius d'Autun, Hoppe Jean, Horace, Horamyi, Horvath A., Hotman, F., How E., Howlett R., Hubert (archev.), Huemer J., Hugo Kien, Hugo Rybometensis (?), Huguccio, Hugues (S.), Hugues d'Amiens, Hugues d'Avalon, Hugues de Metz, Hugues de Saint-Cner, Hugues de Saint-Victor, Hugues de Trimberg, Humbert de Prouille, Humbert de Romans, Hunfrid (fr.), Hurter H., Hyacinthe (S.), Iaurel, Innes C., Innocent, Innocent III, Innocent IV, Institor Henry, Ipolyi, Isaac de Stella, Isidore (S.), Issac ben Said, Ives de Chartres, voir Yves. Jacob (archev. d'Aix), Jacques de Douai, Jacques de Hoichstraten, Jacques de Viterbe,
Jaffé-Wattenbach, James M. R., Jancelin, Jarrett B., Jean (Chartreux), Jean XXII, Jean Aurifaber, Jean Baconthorp, Jean-Baptiste (S.), Jean Clérée, Jean Crawinckel, Jean Crossebot (= Trussebut), Jean Chrysostome (S.), Jean Damascène (S.), Jean de Barastre, Jean de Beaumont, Jean de Cornouailles, Jean de Dieu, Jean de Faenza (Faventinus), Jean de Fécamp, Jean de Flandre, Jean de Galles (Wallensis), Jean de Garlande, Jean de Jandun, Jean de Kelso, Jean de la Rochelle, , Jean de Naples, Jean de Pouilly, Jean de Saint-Gilles, Jean de Saxe, Jean de Weston, Jean Gerundensis, Jean Lector, Jean Peckham, Jean Pointlasne, Jean sans Terre, Jean Scot, Jean Welther de Scholten. Jérémie, Jérôme (S.), Joachim (Abbé), Joinville, Jongh (de) H., Jourdain A., Jourdain (chan. d'Osnabrück), Jourdain de Saxe (Bx.), Jugie M., Jules II, Jules de Médicis, voir Clément VII. Juvénal, Kalkoff, Karrer O., Kaufmann, Kayré A., Kellner O., Keussen H., Kilwardby, Klapwell Richard, Knöppfler, Koch J., Köllin Conrad, Kosegarten J. G. C., Krabbe O., Kuhn A., Kunze B., Laborans (Card.), Lacombe, Lactance, Laistner, Lambermond, H. C., Landgraf A., Landulphe, Lanfranc, Langton Etienne voir Etienne Langton. Lannoy, Lanyi-Knanz, Latran (IVe Concile de), Laurence de Durham, Laurent de Fougères (= Le Breton), Laurent de Pologne, Laurent de Stropka, Laurent Gervais, Lea H. C., Lechner, Le Couteulx, Lécrivain, Lecoy de la Marche, Lefèvre G., Lehmann, Leland,
Léon X, Léonard de Mansuetis, Léonard de Vinci, Léonard Huntpichler, Léonard Regensperger, Léonce de Byzance, . Liebhard de Prufening, Lieshout (van), Ligiez V., Lindsay, Little A. G., Llauro, Löhr G. M., Longpré, Lottin (dom), Louis I le Débonnaire (= le Pieux), . Louis VII, Louis IX (S.), Louis de Bavière, Löwen voir Dhanis. Luard H. R., Lubin E., Lucain, Lucius III, Lucius (Pseudo-), Luyckx, Mabillon, Macrobe, Mahomet, Maimonide, Malcolm IV, Mallet, Maudonnet P., Manitius M., Mansi voir Baluze. Marbode, Marchese V., Maréchal J., Marguerite (Bse), Marguerite de France, Marsile de Padoue, Martène et Durand, Martial, Martianus Capella, Martin (Magister Martinus), Martin de Dacie, Martin de Fougères, Martin de Laon, . Martin de Léon, Martin de Pologne, Marx J., Masetti Th., Masnovo, Massignon L., Matthieu d'Aquasparta, , Matthieu de Vendôme, Matthieu Paris, Maurice de Hongrie (Bx.), Maximien, Maxwell H., Mayer H., Mede W., Mediavilla Richard, , Médicis, voir Jules de M. Melis Pierre, Menendez y Pelayo M., Michalski C., Michel A., Michel Ghiselbert, Michel le Bègne, . Michel Scott, Miller E., Milton, Minges, , . Moe (van), Moïse, Montfaucon, Moreau (de), Morelli, Morin (dom) G., Moroni, Mortier, Mothon P., Motschmann, Mullach, Muratori, Mustafa et Cabani, Nardi Bruno, Neckam, voir Alexandre Neckam. Nève J.,
Nicolas V, Nicolas (d'Amiens ?), Nicolas de Albertis (Card.), Nicolas de Mirabilibus, Nicolas de Schönberg, . Nicolas Oresme, Nicolas Trivet, Nicoletta Vernias, Nigri (= Schwarz) Pierre, Nolt H., Norgate K., Nowack F., Occam voir Guillaume d'Occam. Odon d'Ourscamp, Odon Rigaud, Ognibene voir Omnebene. Oldfather W. A., Olivi Pierre Jean, Olivier Arduino, Olmeda, Olwer (d') N., Omnebene, Omont. Oresme Nicolas, Origène, Orose, Ostlender, Oudin, Ovide, Ovide (Pseudo-), Paetow J., Pamphile, Pantin W. A., Papias, Paris Matthieu voir Matthieu Paris. Pascal II, Paschase Radbert, Pastor L., Paul I, Paul II, Paul III, Paul de Hongrie, Paul de Venise, Paulsen F., Paulus N., Peckham voir Jean Peckham. Pelayo Alvare, Pelster F., Pelzer (Mgr) A., Pépin le Bref, Pépoli. Péroté A., Perrod, Perse, Perseigne Adam, Petau, Peterffy, Petrone, Philibert d'Oranic, Philippe I, Philippe-Auguste, Philippe de Grève (= le Chancellier), Philipps T., Philosophorum (De erroribus), Pie II, Pie V (S.), Pie X, Pierre Auriol, Pierre Bellerus, Pierre Canisius (S.), Pierre d'Ailly (Card.), Pierre d'Albano, . Pierre d'Auvergne, Pierre de Blois, Pierre de Candie, Pierre de Capoue, Pierre de Conflans, Pierre d'Espagne (Petrus Hispanus), Pierre de la Palud, Pierre de Poitiers, Pierre de Tarentaise, Pierre Jean Olivi voir Olivi. Pierre le Chantre, Pierre Lombard, Pierre Melis, Pierre Riga, Piesch H., Pitra J. B., Pits, Platon,
Plessis (du) d'Argentré, Pocciantus M., Pointlasne Jean, Pomponazzi, Poole R. L., Porphyre, Pourrat, Powicke F. M., Prantl C., Pretis (de) A., Prévostin, Priscien, Proost (dom), Prudence, Quétif-Echard, Qui ones, Quintilien, Raban Maur, Rabbi Samuel, Radelef Christophe, Rambaud, Raoul Ardent (Radulphus Ardens), Raoul le Breton, Rushdall H., Ratramne, Raymond de Pe afort (S.), Raymond Lulle (Bx.), Raymond Martin, Récsci, Redlich O., Regensperger Léonard, Régnon (de) Th., Reichert B. M., Reichling D., Richard I., Richard de Devizes, Richard de Fournival, Richard Fishacre, Richard Klapwell, Richard Mediavilla (=Middleton) voir Mediavilla. Richard de Saint-Victor, Riga Pierre, Rigaud Odon voir Odon Rigaud. Rivière J., Robert (Abbé), Robert (Prieur), Robert de Courçon, Robert de Melun, Robert Grossetête, Robert Holcote, Robert Kilwardby voir Kilwardby. Robert Paululus, Robert Pullus, Robinson J. A., Rodenberg C., Roger Bacon voir Bacon Roger. Roger Marston, Roland Bandinelli, Roland de Crémone, Roland-Gosselin M.-D., Romain de Saint-Ange (Card.), Romanus de Romanis, Roscelin, Rossi (de) J.-B., Rostock H., Rottmanner (dom) O., Rufin, Rupert de Deutz, Rymer Th., Sadolet, Saglio voir Daremberg. Salluste (Pseudo-), Samuel, Sandys J. E., Sanford E. M., Sante Ferrari, Sante Pagnini, Saül, Savonarole, Sbaralea, Schanz, Schardinum, Scheeben H. Ch., Scheler, Scheuer, Schmitz, Schmitzer I., Schönberg voir Dietrich et Nicolas von Schönberg. Scholten (de) Jean Welther, Scholz R.,
Schopenh uer, Schreiber H., Schulte J. F., Schum, Schwarz (= Niger), Pierre, Scot W., Scot (Bx. Duns), Scott voir Jean et Michel Scott. Sébastien de Olmeda voir Olmeda. Sedulius, Sentences de Saint-Florian, Sênèque, Servius, Shirley, Sicard de Crémone, Sigebert de Gembloux, Siger, Siger de Brabant, Simon (Maître S.), Simon de Alteis, Simon de Bisiniano, Simon de Hentune (= Henton), Simon de Tournai, Simoneta, Sixte IV, Skene, Socrate, Spottiswode, J. Springer A., Stace, Steffens, Steinschneider, Stevenson H., Stöckel A., Strabon Walafrid, et voir: Glose ordinaire. Stubbs W., Strunck I., Sudendorf, Süsteren Théodoric, Summa Abendonensis (S. Edmond Rich), . Summa Sententiarum, Sylvestre Bernard, Szazadok, Taddée d'Alderotto, Taddée de Parme, . Tancred, Tardif E. J., Taurisano, Teetaert A., Tempier voir Etienne Tempier. Teulet, Themon, Théodule, Théodulphe d'Orléans, Théodoric d'Erfurt, Théodoric Süsteren, Théry G., Thierry (Abbé), Thomas Bradwardine, Thomas Becket (S.), Thomas d'Aquin (S.), Thomas d'Eccleston, Thomas d'Espagne, Thomas de Vio voir Cajetan. Thomas d'York (= de Eboraco), Thomas Gallo, Thomas Scot, Thompson M. E., Thorndike L., Thurot Ch., Tobias, Toeche Th., Toepke G., Torracea Fr., Tounsend, Traube, Trithème, Trivet Nicolas, Tutleo, Udo, Ueberweg F., Urbain IV, Urbain V, Urbain de Bologne, Valois N., Varju, Vasari G., Vecchio (del) A., Vetter d'Ulm, Vetzel,
Vigil, Vincent Bandinelli, Vincent de Coventry, Virgile, Vischer W., Vita Ludovici Pii, Vital du Four (Card.), , Vossler K., Vosté, Wackernagel R., Wadding, Wailly (de), Walafrid Strabon, et voir Glose ordinaire. Walter. Walter (von) J., Walz A., Warner, C. F., Wasserschleben, Wattenbach voir Jaffé. Wedener H., Wegele (von) F. X., Wenrich, Werner de Saint-Blaise, Wilton Th., Winkelmann, Witelo, Wolff G., Woolley R. M., Wright Th., Wulf (de) M., Wüstenfeld, Xiberta, Ysopus voir Esope. Yves de Chartres, Zaccarias de Parme, Zacharias Chrysopolitanus, Zacke A., Zycha, TABLE DES MANUSCRITS CITES Assise, ms. 158 Bâle, B. Univ. A XI. 23 Barcelone, Archives de la Cour d'Aragon (fonds Ripoll) 59 Barcelone, Archives de la Cour d'Aragon (fonds Ripoll) 74 Bamberg, Cod. Can. 5 Bamberg, Cod. Can. 10 Bamberg, Cod. Can. 13 Bamberg, Cod. Can. 15 Bamberg, Cod. Can. 17 Bamberg, Cod. Can. 18 et 19 Bamberg, Cod. Can. 37 Bamberg, Cod. Can. 38 Bamberg, Cod. Can. 39 Bamberg, Cod. Can. 40 Bamberg, Cod. Can. 41 Bamberg, Cod. Can. 43 Bamberg, Cod. Can. 45 Bamberg, Cod. Can. 46 Bamberg, Cod. Can. 47 Bamberg, Cod. Can. 59 Bamberg, Cod. Can. 90 Bamberg, Cod. Can. 91 Bamberg, Cod. Can. 98 Bamberg, Cod. Can. 99 Bamberg, Cod. Can. 103 Bamberg, Cod. Can. 117 Bamberg, Cod. Can. 136 Bamberg, Staatl. Bibliothek, Cod. Patr. 98 Bamberg, Staatl. Bibliothek, Cod. Patr. 127 Bamberg, Staatl. Bibliothek, Cod. Patr. 128 Bamberg, Staatl. Bibliothek, Cod. Patr. 130/2 Bamberg, Staatl. Bibliothek, Cod. Patr. 136 Bamberg, Q. VI, 50 (Theol. 136) Berlin, Philipp. 1997 Bologne, Univ. 1359 Bruges, ms. 177 Bruges, ms. 180 Bruges, ms. 181 Bruges, ms. 191 Bruges, ms. 208 Bruges, ms. 220 Bruges, ms. 247 Bruges, ms. 546 Bruges, ms. 547 Bruxelles, Bibl. Roy. de Belgique 603 (n° 1665 du Catal.) Bruxelles, Bibl. Roy. de Belgique 1539 Bruxelles, Bibl. Roy. de Belgique 1542 Bruxelles, Bibl. Roy. de Belgique 11-1062 Bruxelles, Bibl. Roy. de Belgique 11-614 (n° 1542 du Cat.) Bruxelles, Bibl. Roy. de Belgique 1216-34 Bruxelles, Bibl. Roy. de Belgique 1801-03 (n° 1551 du Cat.)
Bruxelles, Bibl. Roy. de Belgique 1927-44 Cambrai, ms. 250 (240) Cambrai, ms. 378 Cambridge, S. John-Coll. 57 Charleville, ms. 106 Charleville, ms. 204 Chartres, ms. lat. 325 Chartres, ms. lat. 430 Cologne, Archiv. 36/7 Cologne, Archiv. Un. III, 113 Copenhague, Kgl. Bibl., Cod. Gl kyl. S 194 Copenhague, Kgl. Bibl., Cod. Gl kyl. S 1363 Copenhague, Kgl. Bibl., Cod. Gl kyl. S 2880 Copenhague, Kgl. Bibl., Cod. Gl kyl. S 3396 Copenhague, (sans cote) Dijon, S. Bénigne, 137 Douai, ms. 434, I Dortmund, Archives municipales Ebirbach (Ste-Marie d'), Laudianus 130 Erfurt, Amplion., Cod. F. 380 Erfurt, Amplion., Cod. Q. 117 Erfurt, Amplion., Cod. 298 Erlangen, Univ. 135 Erlangen, Univ. 160 Erlangen, Univ. 338 Erlangen, Univ. 353 Erlangen, Univ. 368 Erlangen, Univ. 435 Erlangen, Univ. 450 Erlangen, Univ. 453 Erlangen, Univ. 568 Erlangen, Univ. 581 Evreux, ms. 39 Florence, Laurenz., Chronique de S. Marc Florence, Laurenz., Cod. Asburnham 205 Florence, Laurenz., Cod. Asburnham 210 Florence, Laurenz., Plut. XXV, Cod. 19 Florence, Laurenz., Plut. LXXIII, Cod. 30 Florence, Laurenz., Plut. LXXXXI Sup. Cod. 4 Florence, Nat. Cod. I III 6 Francfort-sur-le-Main, Stadtbibl., Cod. lat. 68 der Dombibl Giessen, ms. 64 Gran (Esztergom = Strigonium), Bibl. diocèse Gyulafejervar (Karlsburg = Alba carolina) Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, D. 5. III, 9 Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, F. 5. IV, 5 Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, F. 5. IV, 15 Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, G. 5. IV, 4 Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, G. 5. IV, 26 Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, G. 5. V 23 Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, G. 5. V 29 Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, H. 5. III. 2 Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, H. 5. III. 11 Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, K. 5. III. 12 Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, K. 5. III. 16 Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, L. 5. III. 29 Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, L. 5. IV. 13 Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, L. 5. VI. 4 Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, M. 5. III. 16 Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, N. 5. II. 14 Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, N. 5. III. 13 Gyulafejervar Bibl. Batthyanyi, N. 5. III. 14 Laon, Laudunensis 444 Leipzig, Univ., 673 Leipzig, Univ., 986 Leipzig, Univ., 1444 Le Mans, ms. 231 Leyde, ms. 360 Londres, British Mus., Cotton Vespasian D. IX Londres, British Mus., (Egbert) 374 Londres, British Mus., Egerton 2849 Londres, British Mus., fond Additional, 6447 et 10415 Londres, British Mus., Harl. 1845 Londres, British Mus.,Royal 2. D. IV Londres, British Mus., Royal 2. F. VII Londres, British Mus., Royal 3. A. XIV Londres, British Mus., Royal 5. F. XIV Londres, British Mus., Royal 9. E. XIV Londres, British Mus., Royal 14. C. XII Londres, British Mus., Royal 15. A. XVI Londres, British Mus., Sloane 2156 Londres, Lambeth Palace, 371 Madrid, B. Nacion. B. 166 Madrid, B. Nacion. B. 226 Metz, ms. 634 Milan, Ambrosienne, Cod. I. 90 sup. Milan, Brera, A. D. IX. 14 Milan, Brera, A. D. IX. 25 Mont Cassin, ms. 227 Montpellier, ms. 322
Montpellier, Ecole de Méd. 340 Munich, Staatsbibl. 168 Munich, Staatsbibl. 186 Munich, Staatsbibl. 2956 Munich, Staatsbibl. 3661 Munich, Staatsbibl. 4409 Munich, Staatsbibl. 4413 Munich, Staatsbibl. 4416 Munich, Staatsbibl. 7678 Munich, Staatsbibl. 11804 Munich, Staatsbibl. 12205 Munich, Staatsbibl. 13107 Munich, Staatsbibl. 14508 Munich, Staatsbibl. 16084 Munich, Staatsbibl. 19134 Munich, Staatsbibl. 22233 Munich, Staatsbibl. 23593 Naples, B. Nat. VII. C. 43 Norvège (sans cote) Novara, LXXXII Nüremberg, Cod. Cent. V 81 Orléans, ms. 252 Oxford, Bodléienne, 57 Oxford, Bodléienne, Misc. Laud. 80 Oxford, Bodléienne, Can. Mis. 190 Oxford, Bodléienne, (Ashmole) 303 Oxford, Corpus Christi Coll., 255 Oxford, Magdalen Coll. (Pepys), 1207 Oxford, S. John's Coll., 57 Paris, Arsenal, 296 et 297 Paris, Arsenal, 530 Paris, Mazarine 176 Paris, Mazarine 280 Paris, Mazarine 758 Paris, Mazarine 795 Paris, Mazarine 983 Paris, Mazarine 984 Paris, Mazarine 996 Paris, Mazarine 1343 Paris, Mazarine 1708 Paris, Bibl. Nat. franç., 401 Paris, Bibl. Nat. franç., 696 Paris, Bibl. Nat. franç., 1064 Paris, Bibl. lat., 686 Paris, Bibl. lat., 1951 Paris, Bibl. lat., 1974 Paris, Bibl. lat., 1977 Paris, Bibl. lat., 2921 Paris, Bibl. lat., 3013 Paris, Bibl. lat., 3116 Paris, Bibl. lat., 3146 Paris, Bibl. lat., 3381 Paris, Bibl. lat., 3477 Paris, Bibl. lat., 3549 Paris, Bibl. lat., 3562 Paris, Bibl. lat., 3804 Paris, Bibl. lat., 3875 Paris, Bibl. lat., 3880 Paris, Bibl. lat., 5822 Paris, Bibl. lat., 8023 Paris, Bibl. lat., 8207 Paris, Bibl. lat., 8299 Paris, Bibl. lat., 8422 Paris, Bibl. lat., 8460 Paris, Bibl. lat., 8491 Paris, Bibl. lat., 9593 Paris, Bibl. lat., 10448 Paris, Bibl. lat., 10734 Paris, Bibl. lat., 11344 Paris, Bibl. lat., 12168 Paris, Bibl. lat., 12214 Paris, Bibl. lat., 13468 Paris, Bibl. lat., 14144 Paris, Bibl. lat., 14176 Paris, Bibl. lat., 14423 Paris, Bibl. lat., 14443 Paris, Bibl. lat., 14526 Paris, Bibl. lat., 14556 Paris, Bibl. lat., 14560 Paris, Bibl. lat., 14807 Paris, Bibl. lat., 14855 Paris, Bibl. lat., 14885 Paris, Bibl. lat., 14886 Paris, Bibl. lat., 14891 Paris, Bibl. lat., 15155 Paris, Bibl. Nat. lat., 15160 et 15161 Paris, Bibl. Nat. lat., 15747 Paris, Bibl. Nat. lat., 15806 Paris, Bibl. Nat. lat., 16089 Paris, Bibl. Nat. lat., 16385
Paris, Bibl. Nat. lat., 16401 Paris, Bibl. Nat. lat., 16406 Paris, Bibl. Nat. lat., 16407 Paris, Bibl. Nat. lat., 16412 Paris, Bibl. Nat. lat., 16682 Paris, Bibl. Nat. lat., 17501 Paris, Bibl. nouv. acquis. lat. 314 Poitiers, ms. 23 Prague, ms. 875 Reims, Bibl. com. 502 Reun, Stiftsbibl. lat. 61 Rome, Archives de l'Ordre des Fr. Prêcheurs Rome, Bibl. Victor Emmanuel, Fond Sessoriano, 120 Rome, Bibl. Victor Emmanuel, Fond Sessoriano, 120 XXIII Rome, Vatican, Archives, Regest. Vatic. 1194 Rome, Vatican, Arch. Chapitre St-Pierre, Cod. C. 110 Rome, Vatican, Arch. Chapitre St-Pierre, Cod. C. 120 Rome, Vatican Barbar, lat. 484 Rome, Vatican Borghes, 322 Rome, Vatican Chig. lat. L. IV, 106 Rome, Vatican lat., 782 Rome, Vatican lat., 1042 Rome, Vatican lat., 1175 Rome, Vatican lat., 1345 Rome, Vatican lat., 4297 Rome, Vatican lat., 4361 Rome, Vatican, Ottob., 294 Rome, Vatican, Ottob., 1430 Rome, Vatican, Palat., 242 Rome, Vatican, Palat., 619 Rome, Vatican, Palat., 1059 Rome, Vatican, Rossian., lat. 241 Rouen, ms. 670 (A. 592) Rouen, (sans cote) Saint-Florian XI, 264 Saint-Gall, Stiftsbibl. 160 Saint-Omer, ms. 115 Saint-Omer, ms. 361 Salzbourg, Stiftsbibl. von St. Peter, Cod. a. X, 19 Todi, Bibl. munic. 95 Tours, ms. 897 Troyes, ms. 197 Troyes, ms. 663 Turin, Univ. I. VI, 22 (906 du Catal. Pasini) Valenciennes, ms. 153 Vendôme, ms. 36 Vienne, Archiv-Univ. Vienne, (Endlicher) 303 Vienne, Bibl. nat., 449 Vienne, Bibl. nat., 1566 Vienne, Bibl. nat., 2168 Vienne, Bibl. nat., 2168 Vienne, Bibl. nat., 4548 Vienne, Bibl. nat., 4613 Vienne, Bibl. nat., 4924 Vienne, Bibl. nat., (sans cote) Zwettl, cod. 109 TABLE GENERALE DES MATIERES DEDICACE AU T. R. P. MANDONNET Beeson Ch., INSULAR INFLUENCE IN THE QUAESTIONES AND LOCUTIONES OF AUGUSTINE Grumel V., LE SURNATUREL DANS L'HUMANITE DU CHRIST VIATEUR D'APRES LEONCE DE BYZANCE Théry G., O. P., L'ENTREE DU PSEUDO-DENYS EN OCCIDENT I. - Premier envoi d'ouvrages de Denys, en Gaule, vers 758 II. - Second envoi des ouvrages de Denys, en Gaule, par Michel Le Bègue Laistner M. L. W., RIVIPULLENSIS 74 AND THE SCOLICA OF MARTIN OF LAON Fournier P., ESSAI DE RESTITUTION D'UN MANUSCRIT PENITENTIEL DETRUIT Roland-Gosselin M.-D., O. P., SUR LES RELATIONS DE L'AME ET DU CORPS D'APRES AVICENNE Asin Palacios M., UN ASPECTO INEXPLORADO DE LOS ORIGENES DE LA TEOLOGIA ESCOLASTICA Jacquin A.-M., O. P., LES "RATIONES NECESSARIAE" DE SAINT ANSELME De Ghellinck J., S. J., UN CHAPITRE DANS L'HISTOIRE DE LA DEFINITION DES SACREMENTS AU XIIe SIECLE Landgraf A., DAS SACRAMENTUM IN VOTO IN DER FRUHSCHOLASTIK I. - Die Uberlieferung der Frage II. - Die Vertiefung der Beweisführung III. - Der Hauptgegenstand des spekulativen Interesses IV. - Die Kasuistik Wilmart A., O. S. B., MAGISTER ADAM CARTUSIENSIS Lacombe G., LA SUMMA ABENDONENSIS Dulong M., ETIENNE LANGTON, VERSIFICATEUR Masnovo A., GUGLIELMO D'AUVERGNE E L'UNIVERSITA DI PARIGI DAL 1229 AL 1231 Lottin O., O. S. B., LA THEORIE DES VERTUS CARDINALES DE 1230 A 1250 I. - Le nombre des vertus cardinales II. - Le terme de vertu cardinale III. - Vertu cardinale et vertu théologale Rand E. K., A FRIEND OF THE CLASSICS IN THE TIMES OF ST. THOMAS AQUINAS Appendice: Excerpta Turonensia Olivier-Martin F., LES CHAPES DE PLOMB Simonin H.-D., O. P., LA CONNAISSANCE HUMAINE DES SINGULIERS MATERIELS D'APRES LES MAITRES FRANCISCAINS DE LA FIN DU XIIIe SIECLE Koch J., PHILOSOPHISCHE UND THEOLOGISCHE IRRTUMSLISTEN VON 1270-1329. EIN BEITRAG ZUR ENTWICKELUNG DER THEOLOGISCHEN ZENSUREN Grabmann M., STUDIEN UBER DEN AVERROISTEN TADDEO DA PARMA (CA 1320) Thorndike Lynn, FRANCISCUS FLORENTINUS, OR PADUANUS, AN INQUISITOR OF THE FIFTEENTH CENTURY, AND HIS TREATISE ON ASTROLOGY AND DIVINATION, MAGIC AND POPULAR SUPERSTITION
Walz A., O. P., ZUR LEBENSGESCHICHTE DES KARDINALS NIKOLAUS VON SCHONBERG, O. P Appendice: Erstmals verôffentlichte Texte Little A. G., THE FRIARS AND THE FOUNDATION OF THE FACULTY OF THEOLOGY IN THE UNIVERSITY OF CAMBRIDGE Löhr G., O. P., DIE DOMINIKANER AN DEN DEUTSCHEN UNIVERSITAETEN AM ENDE DES MITTELALTERS Béla Iv nyi, BILDER AUS DER VERGANGENHEIT DER UNGARISCHEN DOMINIKANERPROVINZ UNTER BENUETZUNG DES ZENTRALARCHIVS DES DOMINIKANERORDENS IN ROM TABLE DES NOMS PROPRES DE PERSONNES TABLE DES MANUSCRITS CITES