This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
qlAqApr,r/p = C8.65 - 8.66 8.66. CApAqrApAqApr 8.51plApAqApr,qlAAqAprp,rlApAqr = C8.43qlAqApr C8.66 - 8.67 8.67. CApAqrAAqAprp 8.51p'Apr,q!AqApr.np = C8.62plApr - C8.42qlr -8.68 8.68. CpAąApr 8.44q/AqApr,r/AqApr = C8.68 - 8.69 8.69. CAAqAprpAAqAprAqApr
PRZYKLAP ZASTOSOWANIA MF.TOUY AKSJOMATY f 101 8.51plAAqAprAqApr,q AqApr,r AAąAprp = C8.41p
V. METODY REDUKCYJNE 17. Uwagi ogólne Historyczne uwagi wstępne. Podobnie jak to miało miejsce w wypadku większości innych działów logiki, także dla teorii redukcyjnych metod myślenia podstawy dał Arystoteles. Wprawdzie interesował się o wiele bardziej dedukcją niż redukcją, przynajmniej w swojej logice; ale w praktyce naukowej stosował powszechnie indukcję, a także w godny uwagi sposób rozważał ją teoretycznie. Nowoczesną formę metodom redukcyjnym nadal F. Bacon, którego “tabulae" są pierwszymi próbami sformułowania odpowiednich dla tej dziedziny reguł. Za czasów Bacona i jeszcze aż do połowy XIX wieku mieszano ciągle w fatalny sposób logikę z metodologią, tak że w końcu prawie wszyscy metodologowie sądzili, że należy znaleźć “inną" i “lepszą" logikę niż dedukcyjna, a mianowicie tak zwaną logikę “indukcyjną". W XIX wieku, szczególnie w Anglii, zostały przeprowadzone znaczące badania w tej dziedzinie, m.in. przez J. Herschela i J. St. Milla. Podstawowe idee Herschela mają do dzisiaj znaczenie. Pojawienie się logiki matematycznej ukazało nowe punkty widzenia i doprowadziło do rozległych badań na tym polu. Z ostatnich publikacji należy wymienić prace W. Kneale'a, R. G. Braithwaitha i G. von Wrighta. Szczególnie trudnym i żywo dzisiaj badanym działem metodologii redukcyjnej jest teoria prawdopodobieństwa i jej zastosowania. Rozstrzygające znaczenie dla tych badań miała publikacja dzieła lorda M. Keynesa w 1927 roku. Innym ważnym dziełem na temat zastosowania teorii prawdopodobieństwa i redukcji jest praca R. Carnapa (1951). Jednakże cała ta dziedzina badań jest do dzisiaj o wiele mniej rozświetlona niż dziedzina metodologii dedukcyjnej. Pojęcie i podział redukcji. Na podstawową różnicę między dedukcją a redukcją wskazaliśmy już odwołując się do J. Łukasiewicza. W wypadku dedukcji na podstawie zdania warunkowego i jego poprzednika wnioskuje się o jego następniku: Jeżeli A, to B A a wiać B
W wypadku redukcji wnioskuje się odwrotnie, ze zdania warunkowego i jego następnika o jego poprzedniku: Jeżeli A, to B B a n ięc A Chwilowo pomijamy trudny problem uprawomocnienia takiego postępowania (które oczywiście nie jest niezawodne) i zajmiemy się tylko podziałem redukcji. Istnieją dwie możliwości takiego podziału. (a) Dokładnie ta k j a k dedukcję, redukcję można podzielić na progresywną i regresywną. W obu wypadkach następnik jest znany jako prawdziwy, poprzednik zaś nie. Jeżeli jednak przeprowadza się redukcję progresywnie, wtedy zaczyna się od, co do swojej wartości prawdziwościowej jeszcze nieznanego, poprzednika i postępuje się do znanego i dającego się stwierdzić następnika. Ta progresywna redukcja nazywa się “weryfikacją". Przeciwnie jest w wypadku redukcji regresywnej, tu zaczyna się od znanego następnika i idzie się do nieznanego poprzednika. Redukcja regresywna nazywa się “wyjaśnianiem". Widać, że często używane wyrażenie “hipotetyczno-dedukcyjny" wskazuje właśnie na te dwa kierunki postępowania redukcyjnego: jest ono hipotetyczne, tzn. formułuje się w ni m hipotezy wyjaśniające (dzięki redukcji regresywnej) i dedukcyjne, gdyż następnie z tych hipotez wyprowadza się następniki, które są weryfikowalne (redukcja progresywna). Oczywiście wyrażenie “dedukcyjny" jest tutaj użyte w innym znaczeniu, niż my to czynimy. (b) Inny podział powstaje przy uwzględnieniu rodzaju poprzednika: jeżeli jest on uogólnieniem następnika, wtedy tego typu redukcję nazywa się “indukcją"; jeżeli natomiast to nie ma miejsca, wtedy mówimy o redukcji nie-indukcyjnej. Redukcja regresywna i pojęcie wyjaśniania. Najpierw chcemy się zająć redukcją regresywna, ponieważ stanowi ona pierwszy krok w postępowaniu redukcyjnym. Jak powiedzieliśmy nazywa się ona “wyjaśnianiem". Słowo to jest jednak wieloznaczne, dlatego najpierw należy ustalić różne jego znaczenia. Może niekiedy chodzić o wyjaśnienie sensu jakiegoś znaku. Dzieje się to za pośrednictwem definicji. O jej metodach mówiliśmy już w poprzednim rozdziale na temat metody aksjomatycznej. Nie ma tu miejsca żadna redukcja w naszym sensie.
Mi IO UY RI-.UI.KrYJST.
Wyjaśnianie może się jednak odnosić do wypowiedzi /Austagej — a wi<;c do obiektywnego zdania fSatz] — którego sens jest j uż z na ny Polega ono wted\ na wyprowadzeniu tego zdania z innego zdania. Ogólnie można powiedzieć, że ..wyjaśniać" w urn sensie nie znaczy nic innego niż tworzyć pewien system aksjomatyczny. v> któr\m zdanie mające być wyja ś-' nione zostaje wyprowadzone. Jednakże możliwe są tutaj znowu dwa wypadki: (a) zdanie (a), wyjaśniające, znane jest (są) już jako prawdziwe, (b) jest (są) ono (one) co do swojej wartości prawdziwościowej jeszcze nieznane. W pierwszym wypadku praca myślowa polega tylko na samym znalezieniu zdań potrzebnych do wyjaśniania: w drugim zdania te powstają dopiero w wyniku wyjaśniania. Pierwszy typ wyjaśniania wydaje się często mieć miejsce m.in. w historiografii. Mamy np. jakieś zdanie stwierdzające podróż pewnej osoby i chielibyśmy wiedzieć, dlaczego podjęła ona tę podróż. W tym celu bierzemy inne, znane już historykom jako prawdziwe. zdanie i pokazujemy, że zdanie dotyczące podróży da się wyprowadzić z tego zdania. Chodzi tu jednak raczej o regresywną dedukcję niż o redukcję. Natomiast drugi typ wyjaśniania jest rzetelnie redukcyjny. Dotychczas mówiliśmy tylko o wyprowadzalności, która jest minimalnym warunkiem każdej redukcji wyjaśniającej. Nie każda jednak redukcja polega na czysto logicznym stosunku między wyjaśnianym i wyjaśniającym zdaniem. Wtedy, gdy między oboma zdaniami zachodzą jeszcze inne stosunki, mówi się o “kauzalnym" i “teleologicznym" wyjaśnianiu. Tymi pojęciami zajmiemy się później. Weryfikacja. Jeżeli zdanie wyjaśniające zostało już redukcyjnie sformułowane, wtedy następnym etapem jest zwykle tzw. weryfikacja, tzn. zdanie to próbuje się potwierdzić albo odrzucić za pomocą redukcji progresywnej. Dzieje się to w następujący sposób: ze zdania sformułowanego na drodze redukcji wyprowadza się, w oparciu o system aksjomatyczny (który zwykle nie jest czysto logiczny, lecz zawiera także wiele redukcyjnie utworzonych zdań), nowe zdania, które w odpowiedniej dziedzinie są bezpośrednio weryfikowalne, tzn. których wartość prawdziwościowa da się stwierdzić. Następnie przeprowadza się operacje (eksperymenty itd.) wymagane, aby móc ustalić wartość prawdziwościową wyprowadzonych zdań. Jeżeli okaże się. że są one prawdziwe, wtedy uzyskuje się konfirmację zdania. z którego zostały one wyprowadzone. Jeżeli okazuje się
fx.oi M
jednak, że są one fałszywe, wtedy mówi się o falsyfikacji: w tym wypadku zdanie, z którego zostały one wyprowadzone odrzuca się jako fałszywe. Ma tu miejsce uderzająca asymetria. Falsyfikacja jest logicznie konkluzywna. natomiast konfirmacja nigdy nie jest ostateczna, gdyż jak już powiedzieliśmy, wnioskowanie z następnika o poprzedniku nie jest niezawodne, podczas gdy wnioskowanie z negacji następnika o negacji poprzednika jest uzasadnione przez prawo logiczne i obowiązuje ogólnie. W związku z tą sytuacją twierdzono, że nauki redukcyjne rozwijają się właściwie nie przez pozytywne, lecz przez negatywne kroki, wykluczając jedno po drugim fałszywe wyjaśnienia za pomocą falsyfikacji. Asymetria ta nie jest jednak aż tak ostra, j a k to się na początku wydaje. W żadnej bowiem redukcji nie wyprowadza się czegoś z pojedynczego zdania, powiedzmy . A " , które ma być zweryfikowane, lecz z koniunkcji tego zdania z innymi zdaniami (mogą to być teorie itd.), powiedzmy “T". Schemat zatem wygląda nie tak: Jeżeli A, to B nie B a wiać nie A lecz tak: Jeżeli A i T, to B nie B z czego można jednak tylko wnioskować: <więc albo nie A, albo nie T>. Teoretycznie mamy więc zawsze wybór między odrzuceniem , A " albo odrzuceniem “T". Praktycznie jednak “T" jest zdaniem o takiej doniosłości, że raczej dochodzi do decyzji o odrzuceniu ,A ". i o tyle ma miejsce wymieniona wyżej asymetria. Nauki redukcyjne. Pojęcie redukcji pozwala połączyć wiele nauk, z punktu widzenia ich metody, w jedną klasę. Przede wszystkim należą tutaj nauki indukcyjne. Tak zwane empiryczne nauki przyrodnicze stanowią ważną, chociaż nie jedyną. klasę nauk indukcyjnych. Wiadomo bowiem, że indukcja (i to indukcja w autentycznym sensie) stosowana jest także w pewnych gałęziach matematyki, np. w teorii liczb pierwszych. Inną klasę tworzą tzw. nauki historyczne. Bez pojęcia redukcji nie można byłoby ich właściwie nigdzie zaklasyfikować: nie są one na pewno dedukcyjne, indukcyjne również nie. gdyż
Ml IOH>
KHJl KCYJM.
nie for m u ł u j e sit; w nich ogólnych hipotez i teorii. Zagadka rozwiąże sit,-, jeżeli zwrócimy uwagę. że używają one redukcji ni e-m dukc yjn cgo t ypu. l en sam wypadek wydaje się, zachodzie w niektórych i nn ych naukach, tak np. w pewnych dziedzinach geologii, astronomii (np. w selenologii). geografii itd. Ponieważ wśród wszystkich tych klas nauk klasa n auk prz yrodniczych jest najobszerniejsza i należące do niej dyscypliny mają o wiele lepiej wykształconą metodologię niż wszystkie inne. zajmiemy się teraz prawi e wyłącznie metodami, które są w nich stosowane. Są one aktualnie najlepszym przykładem redukcyjnego sposobu myślenia.
______________STTtUKTLRA NAUK PRZYRODMC /"l < H_________
] ()~J
zwykle następujące dane: współrzędne czasowe, współrzędne przestrzenne, okoliczności, opis fenomenu. W praktyce zawiera ono dodatkowo jeszcze nazwisko obserwatora. Prostym przykładem zdania obserwacyjnego jest notatka robiona przez pielęgniarkę na temat temperatury pacjenta. Notatka taka może mieć np. następująca formę: łóżko nr 47 (współrzędna przestrzenna), 3.5.1953. godz. 17.15 (współrzędna czasowa). J. Kowalski (przedmiot), w ustach (okoliczności), temperatura 38,7° C (zdarzenie). Zdania obserwacyjne występują także w nieempirycznych naukach, np. kosmologii filozoficznej, jednak w naukach przyrodniczych są używane w specjalny sposób. Przedyskutujemy to teraz krótko.
IX. Struktura nauk przyrodniczych Zdania obserwacyjne. Nauki przyrodnicze, jak powiedzieliśm y , stan owią podklasę tzw. nauk empirycznych, do których poza t y m należą jeszcze tzw. nauki historyczne. Nauki empiryczne charakteryzują się tym. że w nich wszystkich występują zdania o fenomenach, tzn. zdania obserwacyjne i że w pewnym sensie zdania te tworzą właściwą bazę całego systemu. Zbadajmy najpierw, jakie znaczenie przypisuje się wyrażeniom ..fenomen" i ..zdanie obserwacyjne". Mianem fenomenu określa się tutaj — w przeciwieństwie do fenomenologów — po prostu pewne zmysłowo dające się zaobserwować zdarzenie. Przedmiotem sporu jest tylko, czy odpowiednia obserwacja może być przeprowadzona wyłącznie za pomocą zmysłowego spostrzeżenia zewnętrznego (wzrok, słuch, dotyk itd.). W jednej z nauk empirycznych, mianowicie w psychologii, niektórzy badacze dopuszczają także inne metody obserwacji (introspekcja). Jest to jednak wyjątek. W większości nauk przyrodniczych obserwacji dokonuje się wyłącznie za pomocą zmysłów zewnętrznych. W ten sposób za fenomen uznaje się np. spadanie jakiegoś ciała, zapalenie się lampy, podniesienie się temperatury, nie zaś takie zdarzenia jak: przepływ prądu elektrycznego przez drut (w odróżnieniu od jego. dających się zaobserwować, następstw) albo choroba jako taka (w odróżnieniu od jej symptomów). Zdania, które stwierdzają zachodzenie fenomenów, nazyw a j ą się zdaniami obserwacyjnymi (Protokollaiissagen] dlatego, że zostają zapisane w protokole z laboratorium, obserwatorium, z wykopalisk archeologicznych czy w innych podobnych raportach obserwacyjnych. Zdanie obserwacyjne zawiera
Postęp w naukach przyrodniczych. Schematycznie i upraszczające patrząc, pewna nauka przyrodnicza rozwija się mniej więcej następująco: punktem wyjścia są zdania obserwacyjne. (Jest to uproszczenie, faktycznie bowiem do zdań obserwacyjnych prowadzą często zdania otrzymane na drodze redukcji). Zdania obserwacyjne są początkowo nieuporządkowaną klasą, która ponadto ma tendencję do ciągłego narastania, ponieważ badania stale postępują i wciąż robi się nowe obserwacje. Ta klasa zdań obserwacyjnych jest pierwszym stopniem w strukturze nauki przyrodniczej. Zdania obserwacyjne zostają następnie wyjaśnione w ten sposób, że formułuje się inne (zazwyczaj ogólne) zdania, z których, przy uwzględnieniu istniejących teorii i na podstawie jakiegoś prawa logicznego, są one wyprowadzane. Dopóki nie zostaną zweryfikowane nazywają się “hipotezami". Po weryfikacji stają się prawami nauk przyrodniczych. W ten sposób powstaje drugi stopień zdań należących do nauk przyrodniczych, mianowicie klasa hipotez lub praw, które bezpośrednio i redukcyjnie zostały ustanowione na podstawie zdań obserwacyjnych. Następnie przechodzi się do wyjaśniania samych praw. Dzieje się to przez utworzenie trzeciego stopnia zdań, z których prawa te dadzą się wyprowadzić. Jeżeli zdania trzeciego stopnia są wystarczająco ogólne i wyjaśniają wiele praw, zostają nazwane ogólnie “teoriami" (odpowiednia terminologia metodologiczna jest ciągle jeszcze nieco chwiejna). Proces prowadzący do utworzenia teorii jest, z logicznego punktu widzenia, zasadniczo taki sam jak ten, który prowadził do sformułowania praw. Istnieją jednak dwie różnice. (1) Prawa formułuje się (redukcyjnie) bezpośrednio na pod-
METODY R t i D l KC Y J N F
stawie zdań obserwacyjnych — teorie natomiast pośrednio: baz ują one (redukcyjnie) bezpośrednio na prawach. ( 2 ) Prawa są uogólnieniami zdań obserwacyjnych, tzn. nie za wiera ją one żadnych pozalogicznych wyrażeń, które nie bytyb y już obecne w zdaniach obserwacyjnych. W przeciwieństwie do tego teorie z reguły zawierają nowe. w prawach, na których się opierają, nieobecne wyrażenia -teoretyczne' (ja k ..neutron". ..inflacja". ..nieświadomy" itd.). Nie są więc one tylko c:\'st\mi uogólnieniami praw. Teorie mogą być znowu wyjaśniane, tak że logiczny gmach nauk przyrodniczych staje się wielostopniowy. Dla uproszczenia bierzemy tu pod uwagę tylko trzy stopnie: zdania obserwacyjne. prawa i teorie. W toku rozwoju nauk przyrodniczych normalnie dzieje się ta k. że obserwacja dostarcza coraz to nowych zdań obserwacyjnych i odpowiednio do tego wyjaśnienie tworzy nowe prawa. Zazwyczaj dawniej sformułowana teoria <pokrywa> początkowo te nowe prawa. tzn. pozwala je wyprowadzić. Po pewnym jednak czasie nie jest ona już wystarczająca. Wtedy zwykle nieco się ją ulepsza i zmienia, tak aby znowu mogła pokrywać nowe prawa. Wcześniej lub później przychodzi jednak moment, w którym nie nadaje się ona w ogóle do wyjaśnienia wszystkich nowych praw. Mimo to toleruje się j ą , w każdym razie tak długo, j a k może ona wyjaśniać wiele praw. W końcu staje się tak skomplikowana i niewystarczająca, że się ją porzuca, traktując jako obowiązującą co najwyżej dla przypadku granicznego, ale zasadniczo szuka się nowej teorii. W ten sposób cały proces zaczyna się od nowa. Ani w dotychczasowej historii nauk przyrodniczych. ani w logicznej analizie ich struktury nie można znaleźć jakiejkolwiek racji dla przyjęcia, że proces ten będzie kiedykolwiek miał swój koniec. Weryfikacja. W szkicu tym jeden ważny czynnik został wprawdzie już wymieniony, ale nie był jeszcze bliżej rozważany, mianowicie weryfikacja hipotez. W naukach przyrodniczych wyjaśnianie i weryfikacja są stosowane na przemian. Po utworzeniu hipotezy mającej wyjaśniać zdania obserwacyjne, wyprowadza się z niej jeszcze nie istniejące zdania obserwacyjne, tzn. zdania. które mają formę zdań obserwacyjnych i których wartość prawdziwościowa da się technicznie ustalić, ale jeszcze nie została ustalona. Teraz przeprowadza się operacje konieczne dla stwierdzenia tej wartości, tzn. podejmuje się odpowiednie 'eksperymenty albo inne obserwacje, aby otrzymać konfirmację
I
_______________S I K I K U K A
V-M'K FR/YRODMf 7.\< H_________
] (J9
l ub falsyfikację. Jeżeli zdania wyprowadzone z hipotez\ okażą się prawdziwe, wtedy hipoteza uchodzi za potwierdzona i w pewnych okolicznościach staje się prawem. Jeżeli jednak zdania z niej wyprowadzone okażą się fałszywe, wtedy hipoteza jest sfalsyfikowana i powinna — w związku z wyżej wymienionym zastrzeżeniem — być odrzucona. Ogólną regułą jest. ze hipoteza dopiero wtedy staje się prawem, gdy ( 1 ) została potwierdzona przez weryfikację w wielu wypadkach i ( 2 ) w żadnym wypadku nie została sfalsyfikowna. Z tego, co wyżej powiedzieliśmy, widać, że hipotezy mają bardzo wielkie znaczenie dla kierowania obserwacją, a stąd dla tworzenia zdań obserwacyjnych. Bez nich w większości wypadków nie byłoby wiadomo, czego właściwie się szuka. Nadają one obserwacji określony kierunek. Są więc podstawą dla każdego rodzaju eksperymentów. Eksperymentowanie bez prowadzącej go hipotezy jest nie do pomyślenia. Doświadczenie i myślenie. Kilka dalszych uwag na temat struktury nauk empirycznych, tak ja k ją tutaj zarysowaliśmy, może przyczynić się do wyjaśnienia metodologicznej sytuacji w tej dziedzinie. (1) Całkiem poprawnie zwykło się mówić, że doświadczenie stanowi podstawę dla całego systemu tych nauk. Dokładniej powiedziawszy: zdania obserwacyjne rozstrzygają o dopuszczalności innych elementów systemu w tych dyscyplinach. To, co stoi w sprzeczności ze zdaniami obserwacyjnymi, musi zostać odrzucone, to, co służy wyjaśnieniu tych zdań. musi być przyjęte. Reguła ta wyznacza empiryczny charakter tych nauk. (2) Z tego jednak w żaden sposób nie wynika, że możliwa byłaby
10
METODY REDUKCYJNE
żenić ..podstawa" jest dwuznaczne. Z logicznego punktu widzenia na uka jest systemem aksjomatycznym. w którym właśnie najbardziej abstrakcyjne, najbardziej oddalone od doświadczenia teorie tworzą ..podstawę", tzn. aksjomaty, natomiast zdania obserwacyjne są ostatecznymi konsekwencjami tych teorii. Jednak 7 epistemologicznego punktu widzenia zdania obserwacyjne z na jdują się na początku i w oparciu o nie tworzy się (redukcyjnie) elementy teoretyczne i ostatecznie najbardziej abstrakcyjne teorie. Obrazowo można byłoby powiedzieć, że nauka redukcyjna jest stojącym -na głowie- systemem aksjomatycznym. (4) Również jednak patrząc epistemologicznie, prawa i teorie nie są bez znaczenia. Naiwnością byłoby sądzić, że przyrodnik porzuca dobrze zweryfikowane prawo, jeżeli znajdzie jedno lub dwa sprzeczne z nim zdania obserwacyjne, albo że porzuca wielką, pokrywającą wiele dziedzin teorię, gdy stwierdzi, że nie pokrywa ona kilku nowych praw. Okazuje się zatem, że, z epistemologicznego punktu widzenia, zdania obserwacyjne są wprawdzie najważniejszą, ale nie jedyną podstawą systemu. Także elementy teoretyczne odgrywają ważną, chociaż drugorzędną rolę. Schematyczna ilustracja. Dwa schematy i jeden całkiem prosty przykład powinny jeszcze lepiej wyjaśnić poprzedni opis struktury nauk empirycznych. Pierwszy schemat przedstawia proces psychologiczny, przy czym strzałki wskazują kierunek, w którym przebiega myślenie, nie zaś porządek wyprowadzania logicznego. Ruch myśli idzie od P \ i P '2 do H, (redukcja regresywna, tworzenie hipotez), następnie od Ht do P '3 (weryfikacja). To samo ma miejsce dla P 2r P \ i P j. Teorię 7"; osiąga się regresywnie z H, i H2; następnie z T, (wraz z odpowiednimi teoriami pomocniczymi itd.) wyprowadza się //, i stąd P)'. które jest weryfikującym zdaniem obserwacyjnym.
Drugi schemat ma przedstawiać strukturę logiczną gotowej teorii. Tutaj wszystkie strzałki skierowane są w dół. gdyż wskazują na relacje wyprowadzalności logicznej. Tak więc z teorii T, zostają wyprowadzone Hr //, i //,. potem z //;. //, i //, odpowiednie zdania obserwacyjne.
S I K I KM RA S A l k P R / YR O D S K /•>' H
Porównanie obydwu rysunków pokazuje, dlaczego naukę przyrodniczą nazwaliśmy stojącym ..na głowie" systemem a ksjomatycznym. Teoria Kopernika. Poprzednie opisy i schemat) unaocznimy przez stary, lecz dopiero w świetle dzisiejszej metodologii całkowicie zrozumiały przykład, mianowicie przez schematyczne przedstawienie teorii systemu słonecznego Kopernika. Jeżeli najpierw zapytamy, co jest dane jako podstawa epistemologiczna tej teorii, to odpowiedź brzmi: zdania obserwacyjne, które mówią, że w określonych miejscach, w pewnych czasach, na sklepieniu niebieskim można znaleźć świecące punkty. To jest wszystko. Rzeczywistego ruchu Ziemi, a także pozornego ruchu gwiazd nie możemy obserwować. Widzieć możemy tylko świecące punkty w tym lub innym miejscu na niebie. Najpierw formułuje się hipotezę wyjaśniającą, że świecące punkty poruszają się wzdłuż określonej krzywej na sklepieniu niebieskim. Tę krzywą można przedstawić za pomocą funkcji matematycznej. Jeżeli przyjmie się taką funkcję, wtedy dadzą się z niej wyprowadzić nie tylko zdania już zaakceptowane na temat położenia określonego punktu świecącego, lecz także przewidywania o położeniu tego samego punktu w innym czasie. Obserwujemy odpowiedni sektor nieba o czasie znalezionym dzięki wyprowadzeniu (liczeniu) i stwierdzamy, że punkt, o który chodzi, faktycznie się tam znajduje, gdzie się powinien znajdować. W ten sposób hipoteza jest zweryfikowana i staje się prawem. Tak stopniowo powstaje klasa — i to całkiem obszerna — tego rodzaju praw. W odniesieniu do nich podejmuje się ponownie wyjaśnianie redukcyjne, w wyniku którego otrzymujemy właśnie teorię Kopernika: zakładamy, że świecące punkty są gwiazdami i planetami i że planety obracają się wokół Słońca wzdłuż pewnych krzywych. Ten opis upraszcza oczywiście w najwyższym stopniu faktyczne postępowanie; w rzeczywistości mamy tu do czynienia z najbardziej skomplikowaną strukturą, złożoną ze zdań matematycznych, które częściowo pochodzą z geometrii i fizyki, częściowo jednak są składnikami samej tej teorii. Z tego kompleksu wyprowadza się teraz ra-
M I . I O D Y RHH K C Y J S h
chunkowo wszystkie dotychczas ustalone prawa, ale też prawa, które nie zostały jeszcze sformułowane, i ze wszystkich tych praw dające się stestować zdania obserwacyjne o procesach na niebie. Jeżeli zdania te zgadzają się z obserwacją, teoria jest zweryfikowana. Następnie zostaje ona sformalizowana i uwidacznia się jako potężny system aksjomatyczny. w którym teoria Kopernika wraz z matematycznymi i fizycznymi teoriami tworzy zespół aksjomatów, natomiast zdania obserwacyjne są z nich wyprowadzone. Przykłady weryfikacji. W oparciu o nowszy rozwój nauki przedstawiony wyżej przykład można jeszcze bardziej rozszerzyć w następujący sposób. Wśród teorii matematyczno-fizycznych, które służyły do wyprowadzenia praw astronomicznych w systemie Kopernika, znajdowała się także teoria grawitacji Newtona. Jak wiadomo, w 1919 roku Einstein przeciwstawił jej inną teorię, która miała tę wielką zaletę, że była o wiele prostsza (sprowadza ona grawitację do czysto geometrycznych własności); dalej zobaczymy jeszcze, ja k ważna jest ta zaleta większej prostoty. Dodatkowo jednak — i to interesuje nas tutaj przede wszystkim — teoria Einsteina mogła być zweryfikowana za pomocą zdań obserwacyjnych. Z teorii tej wynikała mniej więcej dwukrotnie wyższa wartość odchylenia promieni świetlnych przez masę Słońca niż z teorii starszych. 29 maja 1919 roku miało miejsce zaćmienie Słońca, podczas którego dwie ekspedycje (jedna na Wyspę Książęcą w Zatoce Gwinejskiej, pod kierownictwem EddingtoCottinghama) mogły obserwować ten fenomen w szczegółna nie korzystnych okolicznościach. Rezultaty odpowiadały całkowicie przewidywaniom wyprowadzonym z teorii Einsteina. Innym klasycznym przykładem jest sławny eksperyment Michelsona-Morley'a (1887). Chodziło w tym wypadku o weryfikację obowiązującej wówczas teorii Stoksa i Kelvina, według której miało istnieć coś takiego ja k eter służący jako medium dla rozprzestrzeniania się promieni świetlnych. W oparciu o tę teorię Michelson i Morley wnioskowali, że ponieważ Ziemia znajduje się w ruchu, powinien istnieć <wiatr eteru>, a stąd wynikało dalej, że prędkość światła musiałaby być różna, zależnie od jego kierunku w stosunku do tego <wiatru>. W Cleve-land (Ohio), za pomocą skomplikowanych aparatów, przeprowadzono eksperyment, który wykazał ostatecznie, że nie da się stwierdzić żadna różnica w prędkości światła. W ten sposób teoria została sfalsyfikowana.
l
_________________TYPY ZDAŃ WYJAŚNIAJĄCYCH____________
l 13
Najbardziej interesujące jest jednak, że teorii tej natychmiast nie odrzucono, lecz próbowano ją ratować przez różne teorie pomocnicze. Sami Michelson i Morley sądzili, że eter porusza się wraz z Ziemią. W 1895 Fitzgerald sformułował teorię pomocniczą, która głosiła, że rozmiary aparatów zmieniają się wraz ze zmianą kierunku i dlatego nie można zaobserwować żadnych różnic w prędkości. Dopiero teoria Einsteina umożliwiła całkowite wyjaśnienie tego nowego zdania obserwacyjnego. 19. Typy zdań wyjaśniających Wprowadzenie. Ogólna struktura nauk redukcyjnych jest o wiele bardziej skomplikowana niż struktura nauk dedukcyjnych. Widzieliśmy już, że w naukach przyrodniczych należy odróżnić przynajmniej trzy rodzaje zdań: zdania obserwacyjne, hipotezy (lub prawa) i teorie. Do tego dochodzi jeszcze fakt, że, z wyjątkiem zdań obserwacyjnych, wszystkie zdania systemu redukcyjnego mogą być podzielone na różne klasy. W tym względzie dawniejsza metodologia okazuje się dzisiaj bardzo nieadekwatna. Wykazuje ona szeroko rozpowszechnioną tendencję do sprowadzania wszystkich tych zdań do jednego typu. Tak też np. często sądzono, że każde wyjaśnianie redukcyjne albo indukcyjne dochodzi zawsze do skutku w wyniku sformułowania tzw. praw przyczynowych; inni natomiast twierdzili, że każde wyjaśnianie polega na znajdowaniu warunków. Także i dzisiaj jeszcze pokazują się nierzadko tego typu tendencje monistyczne, chociaż najczęściej uznaje się, że w naukach redukcyjnych (a także w węższej klasie nauk przyrodniczych) istnieją różne rodzaje praw i teorii i stąd również różne rodzaje wyjaśniania. Ponieważ odróżnienie różnych rodzajów zdań wyjaśniających ma znaczenie dla zrozumienia samej metody redukcyjnej lub indukcyjnej, chcemy teraz krótko opisać najważniejsze z tych zdań, tak jak one są dzisiaj rozumiane. Dzisiaj odróżnia się: (a) wyjaśnianie kauzalne i wyjaśnianie teleologiczne. (b) prawa współwystępownia i prawa funkcjonalne, (c) prawa deterministyczne i prawa statystyczne. Typy warunków. Całkiem ogólnie można powiedzieć, że zdania redukcyjno-wyjaśniające ustalają zawsze przynajmniej — Współczesne metody myślenia
Ml l R h Dl k( YJM-.
jeden warunek wyjaśnianego fenomenu. W ten sposób nie twierdzi się. że wystarcza to we wszystkich naukach, lecz tylko. ze obojętnie jaki typ wyjaśniania wybierze się. zawsze również będzie on zawierał wyjaśnianie za pomocą warunków. Jeżeli np. stormuluje się wyjaśnienie teleologiczne i powie się. ze A jest B. ponieważ prowadzi to do tego. że A jest także C. wted y podaje się nie tylko cel bycia A -B. lecz również warunek tego faktu. Warunki dzieli się na wystarczające, konieczne oraz wystarczające i konieczne. (1) Warunki wystarczające. Mówimy, że A jest wystarczającym warunkiem B, wtedy i tylko wtedy, gdy obowiązuje zdanie .Jeżeli A. to B" W tym wypadku wystarcza bowiem, żeby było dane A. wtedy także dane jest B. ( 2 ) Warunki konieczne. Mówimy, że A jest koniecznym warunkiem B, wtedy i tylko wtedy, gdy obowiązuje (odwrotne) zdanie: ..Jeżeli B, to A " . Gdyby A nie było dane, wtedy także nie mogłoby się pojawić B: A jest więc tutaj koniecznym warunkiem B. (3) Warunki wystarczające i konieczne. Mówimy, że A jest warunkiem wystarczającym i koniecznym B, wtedy i tylko wtedy, gdy oba wyżej wymienione zdania obowiązują, tzn. ,^A wtedy i tylko wtedy, gdy B" . Wydaje się, że ostatecznie wszystkie nauki dążą do formułowania warunków wystarczających i koniecznych. Jest to np. prawdą w odniesieniu do fizyki klasycznej. W wielu jednak wypadkach trzeba się zadowolić innym typem warunków. Każda klasyfikacja naukowa dostarcza naocznych przykładów dla dwóch pierwszych typów warunków. Bazuje ona, jak łatwo można dojrzeć, na tzw. prawach współwystępownia. Jeżeli np. mówimy, że wszystkie ssaki są kręgowcami, to w zdaniu tym zawarte jest prawo współ występowania, które stwierdza konieczny warunek bycia ssakiem, a mianowicie bycie kręgowcem. Jednocześnie zostaje stwierdzony także warunek wystarczający bycia kręgowcem, mianowicie bycie ssakiem, gdyż dla istoty żywej wystarcza, aby była ssakiem, żeby tym samym była kręgowcem. Przykładu dla trzeciego rodzaju warunków dostarcza wiele praw chemicznych, zgodnie z którymi pewna substancja posiada tę lub inną cechę. np. specyficzny ciężar. Dla dzisiejszej metodologii nie ulega wątpliwości, że wiele wyjaśnień przyjmuje formę tego typu zdań. Nie są one oczywiście prawami przyczynowymi, gdyż fenomen nie jest wyjaś-
_________________TYPY ZDAŃ WYJAŚNIAJĄCYCH____________
JJ5
niany za pomocą jakiejś przyczyny, lecz za pomocą czegoś z dziedziny formy (w arystotelesowskim sensie tego słowa). Wyjaśnianie kauzalne i teleologiczne. Zauważyliśmy już. że w wielu naukach wyjaśnianie przez same warunki nie wystarcza. Przeważa raczej wyjaśnianie kauzalne, które polega na podaniu przyczyny fenomenu. Należy jednak oddzielić dwa różne pojęcia przyczyny. (1) Pojadę ontologiczne. Pojęcie to można z grubsza opisać w następujący sposób. Pojawienie się A jest przyczyną pojawienia się B wtedy, gdy w danych okolicznościach A wywołuje urzeczywistnienie się B. A pojawia się tutaj jako pewien agens, który wywiera wpływ na B. udzielając B bytu. Pod wpływem Hume'a i jego następców wielu metodologów twierdziło kategorycznie, że to pojęcie przyczyny nigdy nie występuje w naukach przyrodniczych. Trudno jest jednak zaprzeczyć, że bardzo wielu przyrodników (nie tylko psychologów i historyków) bardzo często w swoich wyjaśnieniach myśli o przyczynie właśnie w ten sposób. Tak np. geologowie powstawanie gór interpretują całkiem jednoznacznie jako wywołane przyczynowo przez czynniki geotektoniczne — a zatem wywołane przyczynowo w ontologicznym sensie tego wyrażenia. (2) Pojęcie fenomenalistyczne. W fizyce, a także jeszcze w wielu innych wysoko rozwiniętych naukach, ontologiczne pojęcie przyczyny wydaje się być, i to z dobrze umotywowanych racji, wyeliminowane. Jeżeli się mianowicie założy, że dana nauka ma do czynienia tylko ze zdaniami obserwacyjnymi, które opisują zmysłowo dające się obserwować fenomeny, wtedy jest jasne, że nie może tu być mowy o żadnym wpływie, ponieważ nie da się on zmysłowo zaobserwować. Wydaje się więc, że nauki te ograniczają się do wyjaśniania przez warunki. A jednak tak nie jest. Wprawdzie, jak powiedzieliśmy, występują tu często zdania stwierdzające wyłącznie tylko warunki, ale mówi się jednak zawsze również o przyczynach i o wyjaśnianiu przyczynowym. Co tutaj mogą znaczyć te wyrażenia? Wydaje się, że przez przyczynę rozumie się: (1) warunek wystarczający, który (2) czasowo poprzedza to, co jest wywołane przyczynowo, albo przynajmniej jest z nim równoczesny i, dodatkowo, (3) znajduje się z nim w pewnych stosunkach przestrzennych. Nie jest to jednak ani jasne, ani wyraźne i stąd jest zrozumiałe, dlaczego wielu metodologów współczesnych woli w ogóle wyeliminować ten rodzaj przyczynowości i mówić tylko o warunkach.
MhTOBY RFDI'KC'YJNE
Jeszcze bardziej kontrowersyjne są. ciągle na nowo pojawiające się., tzw. wyjaśnienia ideologiczne. Ich istota polega na tym. że podaje się cel wyjaśnianego fenomenu. Na przykład wspaniałą strukturę pewnych kwiatów wyjaśnia się przez to. że zapewnia ona zapłodnienie. Z logicznego punktu widzenia ten typ wyjaśniania jest częściowo przeciwstawny przyczynowemu. gdyż podaje się w nim wprawdzie warunek fenomenalny, ale warunek ten znajduje się w jeszcze nie istniejącym fenomenie. który czasowo pojawia się dopiero po fenomenie wyjaśnianym. W fizyce i w innych naukach zajmujących się naturą nieożywioną do wyjaśnień teleologicznych nikt się już obecnie nie odwołuje. W naukach biologicznych wyjaśnianie przyczynowe wydaje się wprawdzie dominować, ale od czasu do czasu pojawia się także wyjaśnianie ideologiczne, np. w wypadku problemu celowości organów. Tak samo w socjologii pojawiają się tendencje Ideologiczne » chociaż jako całość zbudowana jesl kauzalnie. Wyjaśnianie ideologiczne kryje irudne problemy filozoficzne. Przede wszyslkim powslaje pylanie, ja k coś, co jeszcze się nie pojawiło, co jeszcze nie islnieje, może wyjaśnić (islniejący) fenomen. Pomijamy lulaj ten i inne ważne problemy filozoficzne, które przekraczają granice czystej metodologii. Prawa funkcjonalne. W wysoko rozwiniętych naukach — nie tylko w fizyce, lecz także w psychologii — formułuje się tzw. prawa funkcjonalne. Mają one zawsze następującą formę: dla każdego A, F i G — przy czym F i G są cechami A — wielkość F jest (matematyczną) funkcją wielkości G. Prostym i klasycznym przykładem jest tu fizyczne prawo spadania ciał: prędkość jakiegoś ciała jest funkcją jego czasu spadania. Jak można logicznie zinterpretować tego rodzaju prawa? Są one zdaniami zawierającymi podwójne uogólnienie: najpierw mówi się o wszystkich A, np. o wszystkich spadających ciałach, dokładnie tak jak w prawach nie-funkcjonalnych. Do tego dochodzi jednak drugie uogólnienie: funkcja matemalyczna pokrywa się ze zdaniem uniwersalnym, że wszyslkie wielkości jednego rodzaju przyporządkowane są w pewien sposób wielkościom drugiego rodzaju. Fundamentalnie rzecz biorąc, prawa funkcjonalne są więc tylko pewną skomplikowaną formą praw warunkowych. Trzeba przy tym zauważyć, że odpowiednie warunki mogą mieć wymieniony wyżej, trojaki charakter. Praktycznie jednak każda nauka dąży do formułowania praw funkcjonalnych, które są wystarczającymi i koniecznymi warunkami danego fenomenu.
I
IN D1 K O A
Ustanawianie praw funkcjonalnych jest głównym zadaniem indukcji ilościowej. Niestety, la część ogólnej metodologii nie jesl jeszcze opracowana leorelycznie. chociaż każda nauka przyrodnicza, która formułuje tego rodzaju prawa, posiada do lego celu swoje własne metody. Prawa statystyczne. Jeszcze przed kilkoma dziesiątkami lal prawa stalyslyczne slosowane były prawie wyłącznie w naukach społecznych, dzisiaj używa się ich także w wielu innych dziedzinach. Chodzi lulaj nie o zdania o indywiduach, lecz o klasach indywiduów. W prawach slatystycznych mówi się, że pewna cecha B przysługuje określonej części elementów klasy A, np. 60% lych elementów. Prostym przykładem jest statystyczne prawo śmiertelności, które głosi, że z 1000 żywo urodzonych ludzi n umrze w /c-tym roku życia. Takie prawa nazywane są lakże “indeterminislycznymi", ponieważ nie mówi się w nich nic określonego (zdeterminowanego) o poszczególnych indywiduach; z tego np. że z 1000 żywo urodzonych Francuzów dokładnie 138 umiera w 47 roku życia, nie wynika absolutnie nic na temal śmierci mojego przyjaciela Jean-Paula, który aklualnie ma 47 lat: może on umrzeć, ale może lakże żyć. W takich wypadkach mówi się więc o prawdopodobieństwie, które malemalycznie da się dokładnie obliczyć. Ale ścisłość lego obliczenia nie może nas mylić co do jego rezullalów, nie może nic zmienić w lym, że nie jesleśmy w sianie wiedzieć, co będzie się działo z jakimś indywiduum. Jasne jesl żalem, że prawa slalyslyczne nie iworzą osobnego rodzaju obok innych rodzajów praw; to, co posiada formę statystyczną może być równie dobrze wyjaśnieniem przez warunki jak też wyjaśnieniem przyczynowym, znane są także prawa statystyczno-funkcjonalne . Należy jeszcze zauważyć, że prawa nie-statyslyczne można ująć jako wypadek graniczny praw slalyslycznych; według lych praw dany fenomen występuje w 100% wypadków. 20. Indukcja Indukcja aulentyczna i nieautentyczna. Ważną i stosowaną przede wszystkim w naukach przyrodniczych formą redukcji jest indukcja. Od indukcji autentycznej należy najpierw odróżnić różne metody myślenia nazywane wprawdzie “indukcją", lecz nie będące redukcjami.
J |8
_______________METODY REDUKfYJSfc____________________
(1) Indukcją nieautentyczną jest tzw. indukcja matematyczna. Polega ona na zastosowaniu następującej reguły. Jeżeli F przysługuje liczbie 7. i jeżeli przysługuje ono liczbie n, wtedy także liczbie n + 7. to F przysługuje każdej liczbie. Tego typu indukcje- są bardzo częste w matematyce, powinno być jednak jasne, że chodzi tutaj raczej o autentyczną dedukcję. Nazwa “indukcja" jest w tym wypadku zwodnicza. (2) Poza tym mówi się niekiedy o tzw.
[NDI.KCJA
_________ 119 niczyć do wskazania, że pewne pytania metodologiczne są przez nie uwarunkowane. W ramach naszego przedstawienia nie chodzi o to. aby poszczególne metody filozoficznie uprawomacniać. lecz tylko o to, aby opisać metody, które są dzisiaj stosowane w praktyce naukowej i rozważane w metodologii Podział indukcji. Indukcje, które określiliśmy jako “autentyczne", można podzielić w następujący sposób. (1) Ze względu na przedmiot na pierwszorzędne i drugorzędne. Pierwsze prowadzą do hipotez lub praw. drugie do teorii (zob. wyżej, s. 104). (2) Ze względu na rodzaj zdań wyjaśniających na indukcje jakościowe i ilościowe, deterministyczne i statystyczne, zależnie od tego, czy powstające zdanie dotyczy tylko współwystępowania fenomenów czy też ich wzajemnej funkcjonalnej zależności, a to albo w sensie niezmiennym, albo w sensie statystycznym. Jak już zauważyliśmy, metody indukcji ilościowej są jeszcze mało teoretycznie opracowane. (3) Ze względu na samą metodę indukcje dzielą się na enumeracyjne i eliminacyjne. Indukcja enumeracyjna akumuluje tylko zdania, które mogą być wyprowadzone ze zdania wyjaśniającego. Rozstrzygająca jest tu ilość zebranych zdań. W wypadku indukcji eliminacyjnej nie potrzeba mnożyć zdań na temat wypadków indywidualnych (np. zdań obserwacyjnych), lecz eliminuje się możliwe hipotezy, które w danej sytuacji mogłyby wchodzić w grę. Przy tej drugiej metodzie ilość wziętych pod uwagę zdań jest nieistotna, istotny jest natomiast ich rodzaj, tzn. różnorodność uwzględnianych fenomenów. Tabulae Francisa Bacona i metody Milla są specjalnymi sposobami stosowania indukcji eliminacyjnej. Przyjmuje się dzisiaj powszechnie, że czysto enumeracyjna indukcja stosowana jest bardzo rzadko — zwykło się ją nawet niekiedy określać jako “nienaukową". Z drugiej strony, metodologowie nie są zgodni, jak należy rozumieć drugi rodzaj indukcji. Podczas gdy G. von Wright jest zdania, że jest ona wyłącznie eliminacyjna, to R. N. Braithwaite utrzymuje, że eliminacja odgrywa dziś znikomą rolę w praktyce nauk przyrodniczych, których postęp wynika raczej z konfirmacji niż z falsyfikacji (tzn. eliminacji). Metody Milla. Chociaż są one przestarzałe, a nawet w tej formie, w jakiej ujmował je John Stuart Mili, nigdy nie były w nauce stosowane: to jednak omówimy je teraz krótko, po-
J 2()
_______________METODY REDUKCYJNE____________________
nieważ ułatwiają wgląd w to. co rzeczywiście dzieje się podczas wnioskowania indukcyjnego. Mili przedstawia pięć takich metod. Streszczamy jego opis, przy czym to. co on nazywa “przyczyną", tłumaczymy jako ..warunek" i dla prostoty zakładamy, że istnieją tylko dwie klasy fenomenów, a każda z nich posiada tylko trzy elementy: a. b, c, i A, B. C. (1) Metoda zgodności: a pojawia się zarówno z A B jak i z AC. Założywszy, że (1) a w ogóle posiada jakiś warunek i że (2) tylko ABC wchodzą w grę jako możliwe warunki, wynika z tego, że A jest warunkiem wystarczającym dla a. (2) Metoda różnicy: a pojawia się wraz z ABC, natomiast nie pojawia się z BC (gdzie brakuje tylko A). Przy takich samych założeniach wynika, że A jest koniecznym warunkiem a. (3) Połączone metody zgodności i różnicy: a pojawia się wraz AB i AC, natomiast nie pojawia się z BC. Przyjmując ciągle te same założenia, można stąd wnioskować, że A jest wystarczającym i koniecznym warunkiem dla a. (4) Metoda reszt: w wyniku innych indukcji zostało stwierdzone, że B jest warunkiem b i C jest warunkiem c; abc pojawiają się wraz z ABC. Pod wyżej wymienionymi warunkami i dodatkowym, że każdy fenomen może być warunkiem tylko jednego typu fenomenów, wynika, że A jest wystarczającym i koniecznym warunkiem a. (5) Metoda zmian towarzyszących: A zmienia się w taki sam sposób jak a, B i C zmieniają się jednak w inny sposób. Jest to metoda indukcji ilościowej, o której jeszcze będziemy mówili; tymczasowo możemy ją pominąć. W wypadku czterech pierwszych metod dało się zauważyć, że wymagają one przynajmniej dwóch założeń, mianowicie, że w ogóle istnieje warunek odpowiedniego typu i — dalej — że tylko jeden z wyliczonych fenomenów (w naszym przykładzie ABC) może być tym warunkiem. Pierwsze z tych założeń nazywa się “postulatem determinizmu", drugie nazywane jest niekiedy “postulatem zamkniętego systemu". Jeżeli je założymy, wtedy wnioski wynikają dedukcyjnie. Można jednak zaraz zapytać, jak takie założenia mogą być usprawiedliwione. Faktycznie nie tylko nie mają one żadnego uzasadnienia, lecz często muszą być po prostu uznane za fałszywe. Założenia metod Milła. Zauważmy najpierw, że determinizm, o którym tutaj jest mowa, nie jest determinizmem ontologicznym. Nauki przyrodnicze nie znają przyczynowości ontolo-
_________________________INDUKCJA____________________
J2 1
gicznej i stąd też nie posługują się determinizmem w tym sensie (z czego poza tym wynika, że bezsensowne jest dedukowanie wolności woli z odrzucenia determinizmu metodologicznego). Ale jeżeli nawet mówi się tylko o determinizmie fenomenalnym (a więc nie o przyczynach ontologicznych, lecz o warunkach), wyrażenie to jest jeszcze wieloznaczne. O ścisłym determinizmie da się mówić tylko w wypadku połączonej metody zgodności i różnicy, gdyż tylko tutaj przyjmuje się, że dla każdego fenomenu istnieje warunek wystarczający i konieczny. W metodzie różnicy zakłada się tylko, że dla każdego fenomenu istnieje warunek konieczny, tzn. że zawsze konieczny jest pewien inny fenomen, nie zaś, że wystąpienie pierwszego fenomenu wystarczałoby, żeby również obecny był drugi. W tym wypadku mówi się o częściowym determinizmie. Jest to założenie akceptowane w dzisiejszej mikrofizyce: żeby jakąś cząstkę, np. elektron, wprawić w ruch muszą być spełnione pewne warunki, jednak one same nie wystarczają, gdyż nawet wtedy, gdy są spełnione, oczekiwany fenomen może nie wystąpić. Jak można usprawiedliwić przyjęcie jednego bądź drugiego rodzaju determinizmu? Na pewno nie przez odwołanie się do ontologii. Może ona pokazać, że każdy fenomen ma przyczynę, ale nie że przyczyna ta jest fenomenem. Także logika nie może dostarczyć usprawiedliwienia dla zasady determinizmu. Wreszcie nie może ona być również ustalona indukcyjnie, ponieważ jest założona w każdej indukcji. W tych oto prostych uwagach leży punkt ciężkości tzw. problemu indukcji i wystarczają one, aby pokazać, że każda próba transformacji indukcji w dedukcję przez przyjęcie nowych przesłanek jest skazana na niepowodzenie. To samo dotyczy drugiego rodzaju determinizmu. Nie mamy ani ontologicznej, ani logicznej, ani indukcyjnej podstawy dla założenia, że możliwe są tylko hipotezy wzięte przez nas pod uwagę. Przeciwnie, wiemy z doświadczenia, że wiele innych hipotez jest także możliwych. Uwagi te potwierdzają to, co już powiedzieliśmy o determinizmie: nie istnieje most między indukcją a dedukcją, w każdym razie nie w formie dodatkowych przesłanek. Niektórzy metodologowie, aby jeszcze o tym krótko wspomnieć, próbowali ustalić to połączenie w inny sposób. Twierdzili mianowicie, że indukcja wtedy zmienia się w dedukcję, gdy odpowiedni fenomen po prostu inaczej się zdefiniuje. Jako przykład weźmy diament i załóżmy, że dotąd był on zdefinio-
|22
_______________METODY REDUKfYJNF-____________________
wany przez trzy własności: A. B i C. Załóżmy także, że ktoś spalił jeden l ub dwa diamenty, tak ja k to uczynił Lavoisier, i widzi, że ze spalenia powstał tlenek węgla (CO), stąd też twierdzi, że każdy diament składa się z węgla. Jak twierdzenie to da się usprawiedliwić? Po prostu tak. że nowo znalezioną własność, bycie z węgla, doda się do już znanych własności ABC: ..diamentem' ma się od teraz nazywać, zgodnie z nową definicją, każde ciało, które posiada własności ABC i dodatkowo nowo odkrytą własność bycia z węgla. Jeżeli to założymy, wtedy dedukcyjnie wynika, że diament musi zawsze składać się z węgla. Od razu jednak widać, że tego rodzaju czysto konwencjonalna metoda nie wchodzi poważnie w rachubę w naukach przyrodniczych. Wprawdzie da się ona konsekwentnie przeprowadzić, ale pozostawia bez odpowiedzi pytanie, dlaczego ABC ma zawsze występować z nowo odkrytą własnością. Konwencja nie jest prawem przyrody, a nauka wymaga poważniejszych uzasadnień. Indukcja i system. Gdy przyjrzymy się bliżej, jak rzeczywiście wygląda praktyka w naukach przyrodniczych, wtedy dostrzeżemy, że decydującym czynnikiem w formułowaniu praw jest zupełnie coś innego niż założenia Milla, mianowicie prostota praw i ich wzajemne związki w systemie aksjomatycznym. Na czym związki te polegają, pokażemy na prostym przykładzie. Jeżeli wie się, że wszyscy ludzie urodzeni przed określonym rokiem już umarli, wtedy wystarcza to do sformułowania hipotezy, że wszyscy ludzie w ogóle są śmiertelni. Hipoteza ta stanie się jednak jeszcze o wiele bardziej przekonywająca, jeżeli dodatkowo wie się — z innych indukcji — że wszyscy ludzie są kręgowcami i że wszystkie kręgowce są śmiertelne. W ten sposób hipoteza ta nie jest tylko indukcyjnie osiągnięta w oparciu o zdania obserwacyjne, lecz także wyprowadzona z ogólnego prawa, a to znacznie ją wzmacnia. Aksjomatyczny związek z innymi prawami i z całością określonego systemu naukowego jest w każdym wypadku czynnikiem, który istotnie powiększa wiarygodność hipotezy. Według niektórych metodologów jest on nawet koniecznym warunkiem transformacji hipotezy w prawo, według innych jedyną racją dla przyjęcia hipotezy w naukach przyrodniczych. Wprawdzie to ostatnie stanowisko jest z pewnością przesadne, lecz nie da się zaprzeczyć, że aksjomatyczny związek między prawami odgrywa ważną rolę w akceptacji hipotez.
___________________1NDL'K( JA____________________
J 23
Niekiedy jednak używa się także hipotez, które nie znajdują się w takich relacjach; są to tzw. hipotezy robocze, których w związku z tym me nazywa się ..prawami" Posługuje się nimi, o ile jest to celowe dla zbadania określonej, ograniczone; dziedziny. Tak np. znany etnolog P. W. Schmidt skutecznie posługiwał się w swoich badaniach materializmem historycznym jako hipoteza robocza, chociaż sam stwierdził, że nie istnieje żaden szerszy system, w związku z którym mogłaby ona być używana. Reguła prostoty. Drugie zwyczajowe założenie funkcjonujące w trakcie formułowania praw można przedstawić następująco: jeżeli wiele hipotez wyjaśnia dane zdanie, należy wybrać najprostszą z nich. Reguła ta jest konieczna, aby w sytuacji. w której dana jest nieskończona klasa możliwych hipotez, móc je zredukować do jednej. To, że nieskończona klasa hipotez często może być obecna, da się pokazać na następującym przykładzie. Rozważamy trzy punkty na płaszczyźnie, które mają reprezentować trzy zdania obserwacyjne (np. dotyczące ciśnienia jakiegoś gazu w zamkniętej przestrzeni) i szukamy krzywej, na której mogą leżeć. Funkcja matematyczna odpowiadająca tej krzywej będzie hipotezą wyjaśniającą. Widać od razu, że istnieje nieskończona klasa takich krzywych. Rysunek pokazuje tylko kilka przykładów.
W tym wypadku wybierzemy na pewno ostatnią krzywą, mianowicie prostą, ponieważ jest najprostsza. Streszczenie. Interpretacje filozoficzne. Streszczając możemy powiedzieć, że do stosowania indukcji jakościowej konieczne są przynajmniej cztery postulaty: postulat determinizmu. postulat zamkniętego systemu, postulat związku między prawami i postulat prostoty. Odpowiednio do tego dadzą się sformuło-
]24
_______________MŁTODY REDUKCYJNE____________________
wać cztery następujące reguły: szukaj warunków; zakładaj, że te warunki muszą należeć do istniejącego już systemu; wybieraj te hipotezy, które najlepiej są związane z całością systemu; wybieraj hipotezę, najprostszą. Jak teraz wszystkie te reguły dadzą się uzasadnić? Filozofowie spierają się o to od wieków. Jednym z uzasadnień jest uzasadnienie intuicyjne: zgodnie z nim prawa natury można uchwycić nie tylko w racjonalnym wnioskowaniu, ale też w pewnym rodzaju intuicji. Według drugiego wyjaśnienia, kaniowskiego, prawa są formami naszego myślenia, które wprojektowujemy w przyrodę w ten sposób, że faktycznie pojawia się nam ona jako przez nie uformowana. Pragmatyści natomiast twierdzą, że indukcja jest w istocie sprawą czysto praktyczną, chce się przez nią tylko osiągnąć możliwie najkorzystniejsze przewidywania. Wreszcie według sceptyków, których także nie brakuje, zdania sformułowane indukcyjfne nie posiadają w ogóle żadnej wartości prawdziwościowej. Po tym. co dotychczas powiedzieliśmy, powinno być jasne, że wszystkie te ujęcia są błędne. Ani nie istnieje intuicja praw przyrody, ani nie są one dane a priori, przeciwnie, jest oczywiste, że tylko przez trudną pracę racjonalną dochodzimy do naszych wniosków i nie zawsze noszą one charakter pewności. Opinię, że w naukach przyrodniczych chodzi tylko o sprawy praktyczne, można odrzucić chociażby przez wskazanie, że aby jakieś zdanie sformułowane indukcyjnie mogło być praktyczne, musi uprzednio być prawdziwe, tzn. musi być zgodne z rzeczywistością. Sceptycyzm natomiast jest osłabiany przez praktyczne osiągnięcia techniki: jak nasze prawa mogłyby się ciągle potwierdzać, gdyby nie miały żadnej pozytywnej wartości prawdziwościowej? Godne uwagi jest także, że przy wszystkich zmianach teorii oraz mimo postępu w naukach i wynikających stąd podwyższonych wymaganiach, wiele praw, w tym, co istotne, pozostaje nadal nie zmienionych. Krótko mówiąc: dzięki metodzie indukcyjnej udało się dotąd uchwycić kilka aspektów przyrody, jak to jest jednak możliwe, nie udało się do dzisiaj nikomu powiedzieć. Gigantyczna, dokonana dzięki indukcji praca, logikowi ja