organiczne) Jacek Skarżewski
WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN
wprowadzenie do syntezy organicznej
i. ^f
•
WYDAWNICTWO NAUK...
541 downloads
1954 Views
30MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
organiczne) Jacek Skarżewski
WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN
wprowadzenie do syntezy organicznej
i. ^f
•
WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA ŁÓDŹ 1999
Wprowadzenie do syntezy organicznej Jacek Skarzewski
>
Projekt okładki Maryna WHniewika
Redaktor Iwona Cos
Kedaktor U t h n i c z Jolanta Ku€zyńika
Korekta Ewa Juszyńska-Pora
rODRĘCZKIK AKADEMICKI DOTOWANY PRZEZ MINISTERSTWO EDUKACJI NARonoWHJ
Copyright Si by Wydawnictwo Naukowe P W N SA Warszawa 1999
I M N 83-01-12948-4
Wydawiiifiwo Nauktiwe PWN SA 0O-2S1 WaiSiiiwa. ul. Miodowa IG tel. (0-22) b95-4J-21 faki: (0-22) 826-71-6J e-mail: pwn#pwn-com.pl hltpy/wwłw. pwn. coin, p]
Wyflawiiicrwo Naukowe PU'M SA
W\danie pierws7.e Artusry druliarskith 19.50 Ski.id i łamaniec Monika RjoJltowiia, Maiwui Poradetlii Druk iikoikMno w paidiicrniku 1999 r. Druk i oprawa: UnikiiMiia Wydawnictw Naukowych SA Łćdi, ul. Żwirki 2
Przedmowa
Głównym polem działalności chemików jest przekształcanie jednych substancji chemicznych tych latwD dostępnych, w inne, o pożądanych właściwościach. To właśnie na drodze przemian chemicznych uzyskuje się liczne produkty, które później wykorzystywane są jako leki, środki ochrony roślin czy polimery. S[udiuj;^c chemię organiczna, słuchacz poznaje właści wości i sposoby reagowania różnycli yrup związków. Wiedza ta nie zawsze jednak wprost przynosi odpowiedź na pytanie o sposób otrzymania związ ku Cl założonej strukturze. Jak zatem poznać właściwą drogę syntezy? Czę sto moźliwycłl rozwiązań jest wiele, ale nie wszy.stkie są jednakowo dobre. Jak wybrać to najlepsze? Podręcznik ten jest próbą pod powiedzenia stu dentowi, w jaki sposób samodzielnie znajdować odpowiedzi na takie pyta nia. Lektura dalszych rozdziałów powinna też ułatwić studiowanie ze zro zumieniem współczesnych prac dotyczących syntezy złożonych produktów. Książka przedstawia krótko ogólną metodę racjonalnego projektowania syntezy; analizę reirosynieiycziią. Dyskutowane są elemeniy strategii w planowaniu syntezy cząsteczek złożonych oraz kryteria "A^boru prze kształceń takich grup funkcyjnych, by prowadziły do łatwiej dostępnych substratÓW- Tc podstawowe, oj^ólne zasady planowania syntezy ilustrowa ne są przykładami wykorzystującymi reiikcje na pewno znane czytelnikowi z podstawowego kursu chemii organicznej. Lektura tej części książki może być pożyteczna dla studentów, rozwiązujących swe pierwsze zadania z syn tezy. Zwłaszcza w łych rozdziałach zostały wprowadzone nowe pojęcia i terminy, a ich pierwsze użycie (definicje) sygnalizowane jest w tekście kursywą. W dalszej części opisane są vs'}'brane współczesne „narzędzia" syntezy: niektóre selektywne metody przekształcania grup funkcyjnych, główne gru py ochronne oraz podstawowe zastosowania związków metalo- i metaloidoorganicznych w reakcjach zmierzających do konstrukcji szkieletu węglo wego. Stosowane przemiany mogą okazać się mniej znane. W takich przy padkach, obok cytowanej na końcu każdego rozdziału literatury uzupełnia-
Przedmowa jącej, czytelnik może sięgnąć do znakomitej monogr;ifiij. Marcha {Chemiaorganiczna: Reakcje, mechanizmy, budowa, PWN. 1975 lub w oryginale: Advimced Organie Chemistry. J- Wiley, 1992) i tarn znaleźć niezbędne informacje na te mat mechanizmu reakcji, a także jej stosowalności i ograniczeń. Miiym obowiązkiem autora jesi podziękowanie wszystkim, którzy przy czynili się do powstania tego podręcznika. Szczególnie wdzięczny jestem P-ani Prof. Marii D. Rozwadowskiej (UAM) za życzliwą uwagę poświęconą te mu przedsięwzięciu tak na etapie oceny konspektu, jak i za wnikliwą oraz rzeczową recenzję maszynopisu. Podziękowania za cenne uwagi kieruję również pod adresem Pana Prof. Józefa Góry (PL). Za mile słowa zachęty i wszechstroiuią współpracę dziękuję Pani Redaktor Wacławie 'larocińskiej z Wydawnictwa Naukowego PWN w bxtzi. Jacek Skarżewski
Spis treści
Przedmowa
5
Wykaz stosowanych skrótów
11
1. Plaiiowaiiic syntezy: wybór właściwych reakcji
13
2. Analiza retrosyntetyczna 3. Strategia syntezy 3.1. Zasada kolejnych uproszczeń struktury 3.2, Zasada iiiiiiimalncj liczby ciapów 3-3. Synit^za liniowa i zbieżna 3.4, Reguły dyskonekcji 3.4.1. Wykorzystanie symetrii cząsteczki docelowej i materiału wyjŚL-iowcgo 3.4.2. Dyskonckcja w tnicjscu rozgałęzienia 3.4.3. Dyskonckcja miedzy tańcucht-ni a piL-rścicniem. . . . . . . . . . . . 3.4.4. Identyfikacja fragmenrów dwufunkcyjnych 3.4.5. Strategia dyktowana reakcją kluczową 3.4.0- Strategia dyktowana dostępnymi matLTialami wyjściowymi.., 3.4.7. Uproszczenie struktury przez przekształcenia grup funkcyjnych 3--},S- Aktywacja dodatkową grupą funkcyjną 3.4,9. OdwTÓcenie polaryzacji grup funkcyjnych (Umpnlung)
18 26 26 27 28 30
4. Przekształcenia grup funkcyjnych 4-1. Selektywność i specyficzność reakcji 4.2. Hedukcja 4.2.1. Redukcja wiązań wielokrotnych węgiel-węgiel 4.2.2. Redukcja grup karbonylowych 4.2.2.1. Redukcja pochodnych kwasów karboksylowych do aldehydów 4.2.2.2. Redukcja związków katbonyiowych do alkoholi . . . . . 4.2.2.3. Redukcja związków karbonylowydi do węglowo dorów 4.2.3. Redukcja związków azotowych
53 53 57 58 64
30 33 34 36 40 43 46 46 48
65 65 69 70
8
Spis treści
4-3.
i ; .. 4.4. 4.5.
4.6.
4.2.3.1. Redukcja amidów 4.2.3.2. Redukcja nitryli 4.2.3.3. Redukcja imin i oksymów 4.2.3.4. Redukcja związków nitrowych 4.2.3.5. Redukcja azydów 4.2.4. Rediiktywne usunięcie heteroatomu z cząs{cczki Reakcje utleniania 4.3.1. Uileniaiiie węglowodorów nasyconych (C ,) 4.3.2. Utlenianie węglowodorów nienasyconych i aromaty cznych (C,,) 4.3.3. Uileniaiiie'alkoholi 4.3.3.1. Utlenianie alkoholi picrwszorzędowych do aldehydów 4.3.3.2. Utlenianie alkoholi drugorzędowych do k e t o n ó w . . . . 4.3.3.3. Utlenianie alkoholi i aldehydów do kwasów karboksyI0W7CI1 i pochodnych 4.3.3,4. Rozszczepienie wicynalnych dioli. 4.3.4. Utlenianie heteroatomów Reakcje eliminacji Selektywne przekształcenia aldehydów, ketonów, kwasów karboksylowych i ich pochodnych 4.5.1, Aldehydy i ketony 4.5.2, Kwasy karboksylowe i ich pochodne Grupy ochronne 4.6.1. Metody usuwania jjrup ochronnych 4.6.2. Ochrona grup hydroksylowych 4.6.3. Ochrona grup aminowych 4.6.4. Ochrona grup karbonylow^ch w aldehydach i ketonach 4.6.5. Ochrona grup karix)k.sylowych 4.6.6. Ochrona innych grup funkcyjnych 4.6.7. Strategia wyboru giup ochronnych
70 71 72 73 74 75 76 77 79 92 93 97 98 100 102 104 109 109 110 114 116 119 122 124 126 127 127
5, Klasyczne metody budowy szkieletu węglowego 3.1. Synteza związków niuiiofunkcyjnych 5.2. Synteza związków dwu funkcyjnych 5.3. Zastosowania aldehydów i keionów 5.3.1. Związki karbonylowc jako odpowiedniki syntonów d^ 5.3.2. Związki karbonylowc jako odpowiedniki syntonów a' 5.4. Zastosowania kwasów karboksylowych i ich pochodnych
129 129 133 139 140 145 148
6. Nowsze metody budowy szkieletu węglowego. Zastosowania związków nietalu-i metaloidoorganicznych 6.1. Selektywne litowanie układów aromatycznych 6.2. Zastosowania związków miediioorganicznych 6.3. Zastosowania reakcji katalizowanych kompleksami palladu 6.4. Za&to.suwania reakcji zredukowanych związków tytanu 6.5. Zasto.sowania jodku saniaru(ll) 6.6. Reakcje rodnikowe indukowane związkami cynocrganicznymi
156 156 159 163 171 174 175
Spis treści 6.7. Zastosowania organicznych związków krzemu 6.8. Zastosowania organicznych związków fosforu 6.8.1. ileakiywność związków fosforoorganicznych 6.8.2. Zastosowania ylidów fosforowych. Reakcja Williga 6.8.3. Zastosowania związków fos fory Iowy eh. Reakcja Hornera i Horncra-Wodswortha-Emmonsa 6.8.4. Prz
184 198 198 199 204 212 218 218 224 227 230 243
7. Synteza cząsteczek złożonych 7.1. Synteza leków 7.1.1. Z w i t k i heterocykliczne 7.1.2. Związki chiralne 7.2. Taktyka syntezy 7.2.1. Synteza iicracyjna 7.2.2. Chemia koinbinatoryjna 7.2.3. Reakcje zamykania pierścieni 7.3. Sztuka syntezy
251 252 252 265 284 284 292 295 301
Skorowidz
309
Wykaz stosowanych skrótów
I
Ac acac AIBN 9-BBN-H BINAL-H Bn Boc i-Bu sce-Bu t-Bu CAN CAS Cbz CHP CPO DABCO DBN DBU DCC DnQ DEAD DET DIBAL-H DII''!" DMAP DME DMF DMSO DPt'A EDG Et EWG FGI Fmoc HBT
Grupa acetylowa, CH,COAtviyloacetonyl (ligand) Azobisizobinyronitryl 9-Borabi£:yklol3.3.IJDonan Chiralny wodorek glinowy, pochodna binaftolu, wzór s. 68 Grupa benzylowa, C^H^CHjGrupa t-bu tok syk ar bony Iowa Grupa izobutylowa Grupa sec-buiylowa Grupa (eri-butyiowa, (CH^jjCAzotan amonu ceru(IV) Siarczan anionu ceru{IV) Grupa benzyloksykarbonylowa Wodoronadtlonok kumylu Chlorowe rgk.sydaza l,4-Diazabicyklo[2.2-21oktan l,5-Diazabicyklo[4.3.0]nori(;ti-5 l,8-Diazabicyklor5,4.0]undeken-7 Dkykloheksylokarbodiimid 2,.'i-Dichloro-5.6-dicyjano<:hinoii Dietylow7 ązodikarboksylan Winian dieiylowy Wodorek diizobutyloglinowy Winian di izopropylowy 4-DimŁ'ty!oaminopirydyna l,2-Dimctoksye[an Dimetyloformamid Dimctylosulforlenek Ditenylowy esier kwasu azydofosforowego Grupa elektronodonorowa Grupa etylowa, CHjCH^Grupa cloklronoakcepiorowa Przekształcenie grupy funkcyjnej Grupa fluorenylumeloksykarbonylowa I -Hydroksybenzotriazol
/=
12 HMPA Im LAH LDA MCPBA Mo MI-.M Mes MOM MPM NBS NCS N1>M NMO Nu i*CC PDC Ph Pht Piv i-Pr PTC Py, py O.* rac RaNi TBDMS TBDPS Tceoc TEMPO THS Tl-AA 'l'l ir THP TM TMEDA Tms, TMS Tos Trt
V^ykaz stosowanych skrótów Heksametylofosfoiiiamid Imidazol Wodorek li[owoglinowy Amidek diizoprofiyloluowy Kwas m-chloroperoksybenzoesowy Grupa metylowa, CH-,Grupa 2-metoksyctylowa Grupa mtiiiiiosuironylowa (mcsylowa) CHjSOjGrupa meioksymecylowa Grupa p-metoksybenzylowa. (i-CHpC^H^CHjN-bromoimid kwasu bursziynowego N-chloriiimid kwasu bursziynowego Nadjodan Ocssa-Martina N-tlenek-N-meiylomorfoliny Nukleofil Pirydyniowy chlorochromian Pirydyniowy dwuchromian Grupa fcnylnwa, CgHjGrupa ftaloilowa Grupa piwaloilowa. (CH0,CCOGrupa izopropylowa, (CH,)^CHKataliza międjyfazowa Pirydyna Kation czwartorzędowej soli amoniowej Raccmicziiy Nikitl Ranoya Giupa i-buiylodimeLylositilowa Grupa t-butylodifenylosililowa Grupa 2,2.2-trichlotoeiuk.sykarbonylowa 2,2,6,6-Tetrametylopiperydyl-l-oksyl Grupa irieiylosililowa liczwodiiik kwa^u trifluorooctowego Teirahydrofutan Grupa 2-ieiraliydropiranylowa C24sreczka doctlowa TerrametyloetyleLiodiąmina Grupa trinieiylosililowa, (CHj)3SiGrupa p-tolufiiosulfononylowa (tosylowa), p-CH;3CgH^S02Grupa triiylowa. (C5H^)3C-
1 Planowanie syntezy: wybór właściwych reakcji Synteza organiczna jest tą częścią chemii, do której być może najlepiej •stosują się siowa M. R E. Berthelota o celach, które ta dziedzina stawia przed sobą; Chemia stwarza swój wiosny przedmiot badań. Ta zdolność kreatyw na upodabniają do iztuk artystycznych, a odróżnia od nauk naturalnych i histo rycznych (1860). Często lx>wiem samo zainteresowanie reaktywnością czy właściwościami fizycznymi substancji skłania clicniików do podejmowania nowych syntez, prowadzących do coraz to bardziej złożonych cząsteczek. Potrzeby medycyny i technologii stawiają przed nimi coraz to nowe wy zwania zwiijzane z koniecznością otrzym^fwania czy to nowych farmaceuty ków, czy materiałów. Stopień skomplikowania struktury pożądanych pro duktów powoduje, że do ich uzyskania konieczne jest stosowanie bardzo wielu kolejnych przemian, a materiałami wyjściowymi do syntezy są często związki o strukturze wcale nie przypominającej struktury końcow^-ch pro duktów. Taka sytuacja wymaga, aby reakcje stosowane w syntezie przebiegały możliwie „czysto", ij, w kierunku tworzenia tylko jednego pożądanego związku. Nie wszystkie znane reakcje posiadają taką cechę i dlatego tylko niektóre z nich znajdują rzeczywiste zastosowanie w syntezie. Przykładem „niewłaściwej" reakcji jest bezpośrednie metylowanie aminy pierwszorzędowcj, jako mcioda syntezy odpowiedniej N-metyloaminy. Produktami ta kiej reakcji są zazwyczaj pochodne mono- i dimetylowe, bo metyloamina jest silniejszym nukleofitem od aminy pierwszorzędowej i łatwiej ulega dal szemu metylowaniu. Natomiast dobrą metodą monometylowania może być reakcja aminy pierwszorzędowej z chloromrówczancm, a następnie re dukcja glinowodorkiem litu. Innym, jeszcze lepszjTn sposobem monome tylowania jest .\'-formylowanie aminy pierwszorzędowej mieszaniną kwa su mrówkowe(;u i bezwodnika octowego, a potem redukcja otrzymanego formamidu kompleksem borowodoru z siarczkiem dimetylowym. Tu za zwyczaj otrzymuje się 8 0 - 9 5 % pożądanego produktu. Chemia związków aromatycznych dostarcza wielu klasycznych przy kładów wykorzystania w syntezie reakcji podstawienia elektrofilowego. Zna ne reguły wpływu podstawników obecnych w pierścieniu pozwalają otrzy-
^.
14
<•
1. Planov
mywać na tej drodze różne pochodne. Jak widać z przytoczonych przykła dów, kolejność zastosowanych reakcji (bromowanie i nitrowanie) decyduje tu o uzyskaniu konkretnego izomeru.
^ r .j : -
'
h,)0K
Czasami, aby zapewnić reaktywność umożliwiającą osiągnięcie zamie rzonego celu, do czą-steczki substratu tymczasowo wprowadza się grupę aktywującą (tu: acet>'loaminową), a po dokonanej przemianie grupę taką usuwa się:
H' / H , 0
Dodatkowe komplikacje pojawiają się, gdy mamy do czynienia z kilko ma reaktywnymi miejscami w cząsteczce. Wtedy, chcąc zmodyfikować tyl ko jedno centrum albo wykorzystamy metodę selektywną (np. używając odczynnika o specjalnej reaktywności), albo niezbędne będzie użycie grup ochronnych, które zabezpieczą inne miejsca przed niepożądaną reakcją. Ta ką rolę pełnią np, grupy sulfonowe, wprowadzone do pierścienia fenolu, a usunięte po przeprowadzeniu bromowania. Procedura ta umożliwia prak tyczne otrzymanie o-bromofenolu z fenolu.
1. Pianowarńe syntezy: wybór wtaściwych reakcji
15
OH
OH
O ł^^7P;r O SOnH
Niejednokrotnie znaczny stopień skomplikowania struktury syntczowanych zwii^zków powotiuje, że do ich otrzymywania nic wystarcza odpo wiednie przekształcenie elementów budowy obecnych już w dostępnym substracic (synteza parcjalna). Wówczas caia cząsteczka musi być budowa na od nowa, a chemik staje przed koniecznością konstruowania jej szkiele tu węglowego z fragmentów wywodzących się z innych związków (synteza totalna). Kluczowym dla powodzenia przedsięwzięcia jest wybór takich ele mentów struktury syntezowanej cząsteczki, aby znalazty one swoje odpo wiedniki wśród dostępnych substratów. Substraty te, reagując ze sobą, po zwolą na realizację najtrudniejszego zazwyczaj etapu każdej złożonej syn tezy: budowę nowego wiązania węgiel-węgicL Ilustracją takiego rozumo wania może być synteza 4-met>'lo-3-heptanolu:
Pamiętając o dostępności aldehydu propionowego oraz 2-podstawionych pochodnych pentanu, skorzystać możemy z klasycznej metody synte zy alkoholi drugorzędowych, jaką jest reakcja związków Grignarda z alde hydami: •O • ' ' ^ N : ^ + BrMgH
Podobnie, pamiętając o wykorzystaniu reaktywności acetylooctanu etylu do otrzymywania metyioketonów, dobrać możemy substraty potrzebne do syntezy ketonu 2:
16
1. Planowanie syntezy: wybór wtaściwych reakcji COjEt
^ocu^^c, ^ vW"^^T^^r o
o
•*- ,
o
Widać, że gdy celem syntezy jest cząsteczka o umiarkowanie złożonym szkielecie, posiadająca jedną lub dwie grupy funkcyjne, to często można przewidzieć strukturę właściwych subsiratów. Kiedy jednak budowa pożą danego produktu komplikuje się bardziej, a synteza staje się wieloetapowa. to takie bezpośrednie dobranie właściwych (optymalnych) substratów sta je się znacznie trudniejsze. W roku 1905 R. Willstaettcr przeprowadził pierwszą syntezę tropinonu 3, produktu pośredniego w syntezie alkaloidu atropiny.
Synteza była długa (20 etapów, wydajność całkowita 0.75%), a jej pierwszy etap polegał na zamknięciu siedmioczłonowego pierścienia cykloheptanonu. MOx + ^Me
Br
Br
W roku 1917 R. Robinson opisał inną, jednoetapową syntezę tropinonu. Analizując produkty hipotetycznej hydrolizy 3 przebiegającej z rozsz czepieniem zaznaczonych wiązań, wskazał, że kondensacja tych związków może dać bezpośrednią syntezę; +
HaN—Me
+
]>=0
Doświadczenie wykazało, że reakcja tych trzech prostych związków data istotnie pożądany produkt- Wydajność procesu była jednak bardzo niska.
17
,', Planowanie syntezy: wybór wfaściwych reakcji
Zastąpienie acetonu solą kwasu aceronodikarlx>ksylowego pozwoliło już na skuteczną, jednoetapową syntezę:
c
CHO
CHO
+
HjN-CHa
+
nr^nu .COOH ^ O CO OH
1. Kondensacja EtOH;H..O ^ j ^ • dekarboksylacja
3 42%
R. Robinson. J. Chem. Soc, 111, 762 (1917)
Warro tu także zauważyć, że dzięki użyciu cyklicznego acetalu zamiast sa mego aldehydu bursztynowego oraz optymalizacji warunków tej reakcji, obecnie tropinon jest otrzymywany na tej drodze z wydajnością bliską 90%. Natomiast procedura przypominająca wyimaginowaną liydroiizę Ro binsona stanowi dziś podstawę dyskonckcyjncj analizy retrosyntetycznej, wprowadzonej przez E. J. Coreya w roku 1965 systematycznej metody ana lizy struktury związku, którego synteza jest planowana.
Literatura uzupetniająca GawrońKki J., Wiadomości Chemiczne, 42, 209 (1988). Hiidlicky T- Cliem. Rcv.. 96, 3 (iy!)6). ScL-bachD.. Angew. Chem. Int. Ed. Engl.. 29, 1320 (1990).
Analiza retrosyntetyczna
w celu znalezienia możliwych substratów, Ictórych reakcja pozwoli utworzyli pożądaną cząsteczkę docelową (Target Molecule, TM), przeprowa dza się hipoict>'c2ne rozłączenia wiązań (dyshmekcje). Rezuliaccm dyskoneltcji są rzeczywiste luli potencjalni^ylko indywidua chemiczne (jony, rodniki lub cząsteczki), których wzajemna reakcja pozwoli na utworzenie rozłączonego wiązania. Tak generowane indywidua chemiczne określamy mianem synionów, a całą procedurę nazywamy retrosyntczą. Dla zapisu roz łączenia rezerwujemy symlwl =>. ^+
^
bo
A % B"
rf
bo
A"
+ Ef
^
A — B
A' + B"
bo
A'
+ B"
•-
A -
A - 1 - B '^> A^ +
TM „(Xl .
dyskonekcja (ro-tlączenie)
A -
.. _ .'
B
B
^^^,^^3
Zatem aby dane rozłączenie retrosyntetycznc stanowiło prawdziwe od wrócenie syntezy (reirosynteza). za generowanymi syntonami muszą kryć się rzeczywiste odczynniki reprezentujące je swoją reaktywnością. Co wię cej, dopiero gdy rozłączeniu odpowiiida znana w chemii organicznej lub teoretycznie możliwa do przeprowadzenia reakcja, może ono być użyte do planowania syntezy. Ilustracją przedstawionej ogólnie metody może być retrosynteza nieskomplikowanej cząsteczki docelowej, jaką jest alkohol 1. Planując jego syntezę rozpatrywać możemy rozłączenia tD i •^. .e ^-1^®.^ <S> © TM
'
ffi, ^
\ '
OH
^<
2. Analiza retrosyntetyczna
19
Syntonom generowanym w dyskonekcji ® odpowiadają C^HciM^^Br (ujemna polaryzacja atomu węgla) i /-PrCHO (dodatnia polaryzacja k;irbonylowego atomu węgla), natomiast dyskonekcja @ oznacza użycie CjH-CHO (synton kationowy) i f-PrMgBr (synton anionowy). Jak widać, obu rozłączeniom odpowiada dobrze znana reakcja aldehydów ze związka mi Grignarda, a charakter syntonów zgadza się z poiarnością reagujących cząsteczek, Syntony obdarzone ładunkiem ujemnym (formalnie aniony) nazywa się donorowymi (d), a dcxiatnim (formalnie kationy) określa się ja ko akceptorowe (a). Gdy w wyniku kombinacji syntonów akceptorowego i donorowego powstaje nowe wiązanie węgiel-węgiel, a nie wprowadzają one grupy funkcyjnej, wówczas mówimy o syntonach alkilujących, np. CjH-' to synton typu d^"', a CH^* to synton a'"'. Jeśli wprowadzona przez synton do TM grupa fiinkcyjna znajduje się przy tym samym atomie węgla co utworzone nowe wiązanie, to mówimy o syntonie lypu 1, np. CjH^C^HOH oznacza synton a'. Ogólnie, gdy synton wprowadza grupę funkcyjną ulokowaną na n-tym atomie węgla w stosunku do utworzonego, nowego wiązania, wówczas chodzi o synton typu n. Na oddzielne potraktowanie zasługują syntony wprowadzające wiąza nie z heteroatomem (C-X), np. C-Cl. Określa się je mianem a" lub d^ (ta bela 2.1.). Tabela 2.1. Przykłady syntonów dororowych i akceptorowych t
Synron typu d" jiik
dl di d^ a" a'"" a' a' .i'
Priyklad SHCH,CN "CH^COOR CHiCH;COOR *CI *CHj -CH-,OH -CHjCOOR -CH^CHjCOOR
Odpowiadający odczynnik (H,N)jC=S ClI^Mgl KCN CH;(COOR)j ROOCCHjCH^COOR Cl^/AlCl, CH,! HCHO ClCHjCOOR CHj-CHCOOR
Gnj)^,i
i i i i i k i ;'|ii:!
-SH
_ •CN -COOR -COOR -Cl — -OH -COOR -COOR
• - . • - -
Łatwo zauważyć, że bezpośrednie reakcje odczynników reprezentują cych odpowiednio syntony a"' i d" prowadzą do 1, (m -l- n)-dipodstavvionych pochodnych związków lańcuchow7ch. Syntezę związku 1,3-dipodstawionego można przeprowadzić na dwa sposoby: ' d' + a'' -> 1,3-dipodsiawiony związek, np.: KCN + CICH^COOR > NCCHjCOOR d^ + a' —> 1,3-dipodytawiony związek, np.: CH^(COOR)2 + HCHO -> HOCH = C{COOR)-..
m.,j,T
20
2. Analiza retnDsyntetyczm^
Gdy naioniiasr stanowią one fragmenty jednej cząsteczki, to ich reak•j(^a może prowadzić do cyklizacji:
COOR
Analizując strukturę cząsteczki docelowej, odnajdujemy w niej grupy funk cyjne o polaryzacji określonej elcktroujemnością tworzących je atomów. Co więcej, polaryzacja ta przenosi się też na dalszą część cząsteczki. Mamy wówczas do czynienia z tzw. ukrytą polaryzacją całej cząsteczki (tateni polarity). Polaiyzacja la wyznacza zarazem charakter ayntonów generowanych w odpowiednich dyskonekcjach, tj. czy reprezentują one syntony donorowe czy akceptorowe. Bywa jednak nierzadko, że proste przekształcenie grupy funkcyjnej zmienia jej polaryzację na przeciwną. Ta sama dyskonckcja ozna cza teraz np. zmianę odczynnika reprezentującego synton donorowy (d) w odpowiedni synton akceptorowa (a). Wprowadzony przez C. Wittiga ter min umpolung oznacza taką zmianę. d 0
d d d 2 4
a 6
umpolung
^^^.^^^^^^ 1 3 a a
^
5 a
0
a 2
a 4
a 6
^S-S^-Sh©^® 1 3 d d
5 d
Prosty przykład takiej zmiany stanowi przekształcenie łialogenku alki lowego w związek nieialoorganiczny. Odczynnik reprezentujący synton a-^'^ zmienił się w związek o reaktywności d''"'.
Klasyczną metodą odwracania polaryzacji grapy aldehydowej (a') jest jej przck.sztaicenie w pochodną tioacetalową. Dzięki stabilizacji ładunku ujemnego na tioaceialowym atomie węgla związki te reprezentują odpo wiednie aniony acylowc, tj. syntony d'.
Mo H
/Gd' Me
2.Analiza retrosyntetyczna
21
Ponieważ tak zmodyfikowaną grupę karbonylową można po wykorzystaniu syntonu d' odzyskać, to cykliczny tioacetal {i,3-diuan) reprezentuje zamas kowana grupę karlx)nylowa. Termin maskowanie grupy funkcyjnej oznacza od wracalne przekształcenie jej w pochodiiij o odwróconej polaryzacji (umpolung). Wykorzystanie syntonów z umpolun^ jesi szczególnie istotne, gdy ana lizowaną cząsteczką docelową jest 1,2- lub 1,4-dwupodscawiona pochodna. W takich przypadkach analiza ukr\'tej polaryzacji caiej cząsteczki docelowej prowadzi do sprzecznych (dissonant) wyników (cząstkowe ładunki wynika jące z obecności jednej grupy nie zgadzają się z indukowanym przez drugą grupę donorowym lub akceptorowym charakterem tych samych atomów).
©o
Dopiero użycie syntonu z umpolung prowadzi do skutecznej dyskonekcji.
Dalsze przykłady zastosowania użytecznych w syntezie syntonów o od wróconej polarności znajdzie czytehiik w następnym rozdziale. Obok licznych syntonów donorowych i akceptorowych istnieje też mniejsza grupa syntonów rodnikowych (r), tabela 2.2. Tabela 2.2, Przykłady syntonów rodnikowych Syruoti typu *"
i^-
r<^ i'
r-
Przykład •Br •R R-,C>(OH> •CH(COOR}j
OiliNiwiadający odczynnik NOS/ (PhCOj)j RCOO" / Anodowe ullcniaric RJC=O/MB-HB C H j ( C O O R ) j / - M \ ~ J elektron
Grupa funkcyjna -Br -OH j -COOR
Warto przypomnieć, że za anodowym utlenianiem soli kwasów karboksylowych (r'"^) kryje się reakcja Kolbego, a syntony rypu r'. to rodniki ketylowc występujące w syntezie pinakolu.
22
2. Analiza retros^tetyczna
Na uwa^c zasługuje fakt, że rodniki generowane na atomach węgla z podstawnikami elektronoakceptorowymi (HWG) mają charakter elektrofilowy i wówczas hitwu reagują z cząsteczkami o zwiększonej gęstości elek tronowej. Si[ one zatem indywiduami o odwróconej polaryzacji (umpoiung) w stosunku do karboanionów, z których niogij być otrzymywane na drodze jednoelektronowego utleniania, COOR d>COOR
I
^ ^
mOR
rfł np. EWG: COOR'
coOR
x ' ' ' V , / \ dOOR ^WG
^ . ^ /•'^^ (foOR^''^ ^WG
wniihiing
COOR
^
,^S>s.
np.: EDG; OMe, Aikil
COOR
COOR
COOR
^DG
dOOR
^DG
Szczególni) grupę syntonów reprezentują karbeny. Za odpowiadające im odczynniki można uważać zarówno istotnie generowane karbeny, jak i inne związki, reagujące podobnie (karbenoidy). O ile w pierwszej z przy toczonych reakcji bierze udział wprost dichlorokarben (dichlorocyklopropanowanie Mąkoszy), to ostatnia z nich, reakcja Simmonsa-Smitha prze biega jednak z udziałem związku metalourganicznei^o.
synlony ^
+ :CH,
c>. ,R + CHCI^ - ^ P ^ — ^=:s.^ O* Cl Cl ^ ^ '
R ł N.CHCOOBu-f
9iiM^ COOBu-(
" ^
R + CH.i j i j
2n - Cu. ^
"
Oddzielną klasę syntonów stanowią związki ulegające reakcjom pericyklicznym: clcktrocyklizacji, cykloaddycji i przegrupowaniom sigmatropowym. Oznacza się je symbolem c i odpowiadają one bezpośrednio czą steczkom subsuatów.
2. Analiza retrosynletycsm_
23 OH
OH
o H*.
syn ton e
QC
COOR
ĆOOR syntony ©
e^
e synlon e
Do tej samej (irupy syntonów zaliczyć należy też inne nietrwale zwi:^ki po średnie, minio że ich reakcje nie zawsze zachodzą w sposób ściśle syn chroniczny. Przyktadcm są keteny ulegające formalnej reakcji cykloaddycji [2 + 21. /^
'-N/.A/ \-
c=c=o
/n:^
,/e
e syntony e
TM
Należą tu też ważne syntony. których reakcje prowadzą do dipolarnej addycji 1.3. , / ^ N N •V i^C—C-^ \ TM
> = <
R —Ń—N=F1
e
®
/ synlony o
Innym, obok rozłączenia ważnym elementem analizy ret rosy ntetycznej są przekiztakcma ^rup funkcyjnych (Functional Group lntcrconversion, FG]).
24
.
2. Analiza retrosyntetyczna
Taka iranslorniacia odpowiada znalezieniu sposobu przemiany jednej gru py w inną i nie pociąga za sobą zmiany szkieletu węglowego cząsteczki. FGi
Qnpi
R—Cl =*- R—OH transformacja retrosyntetyczna
bo
R—OH
' w>
R—CI
,•
Istotne znaczenie w syntezie mają tylko takie transformacje, które można przeprowadzić z dużą wydajnością oraz selektywnie, tj. bez naruszenia in nych grup obecnych w cząsteczce. Szczególną rolę odgrywają tu procesy utleniania i redukcji, pozwalające dopasować siopień utlenienia atomów węgla oraz heteroatomów do stanu pożądanego, np. ze względu na sposób vv)'twarzania nowego wiązania węgiel-węgicl. Zastąpienie jakiejś grupy funkcyjnej w cząsteczce docelowej inną gru pą zmienia tę cząsteczkę w inną, zaitfpczą cząsteczka docehwą i jej synteza może już być łatwiejsza. (utlenierłie, np. CrOj-py)
(HgCI;/HpO)
^
H
"^•^ ' ^
y ^ - - ^ ^
^ '^^'^'' • " ^ ' ^ ' " ' ^ ° * '
Kiedy indziej natomiast wario wziąć pod uwagę taką zastępczą czą steczkę docelową, której synteza będzie możliwa, dzięki zastosowaniu jed nej spośród dobrze znanych metod konstrukcji szkieletu węglowego. Tu odwołujemy się do kondensacji acyloinowej. / ^ ^ \ _ y TM
FGI
Wo
=>
/
\
FGI
Vzo
=*
(HWkal-l \ ; = /
(TM)'
r'^A^
^COOEt
>=o ^
[ H * / H^O) \ — < ^
(TM)" ^ ^
[
cooEt
^ - ^
jlrokorłdi (felrokorłdensacja acyloJnowal
Czasem kluczowym dla powodzenia syntezy bywa wprowadzenie do datkowych grup funkcyjnych. Mogą one aktywować określone miejsca czą steczki i ułatwiać efektywne utworzenie noweyo wiązania węgiel-wcgicl. Typowym zastosowaniem takiej wtaśnie procedury jest synteza z użyciem malonianu, zamiast mniej reaktywnego kwasu octowego.
2. Analiza retrosyntetyczna
it
R—CHjCOOH jj^
FGI =>
25 /COOEt n —CH =*>R—X
+
^COOEt
/COjEl CH, ^COjEt
Analiza retrosyntetyczna polega zatem na takim upraszczaniu (mody fikowaniu) struktury cząsteczki docelowej, aby, cofając się na drodze po tencjalnej syntezy, osiągnąi! strukturę możliwych do zastosowania materia łów wyjściowych.
Literatura uzupełniająca Boczków A- E, Smii W. A., Organiczeskij sintiez, Naiikii, Moskwa 1987. HuiirhupJ., Penzlin G., Organie Synihesis, Verlag Choniit, Wcinlicim 1983; 2 wyd. 1994. Tislcr M.. Sintezne strategije, Ljubijana 1987. Warren S,, Organie Syntbesis.}. Wiley, 1988.
Strategia syntezy
w celu zbudowania cząsteczki docelowej (TM), jej strukturę poddaje my zaiem wielokrotnym transformacjom: przekszialceninm grup funkcyj nych (FGI) i dyskonckcjom. Powmrzamy tę procedurę tak długo, aż osią gnięte zostaną struktury cząsteczek, które odpowiadają materiałowi wyj ściowemu w syntezie. Nie wszystkie jednak możliwe transformacje zbliża ją nas jednakowo skutecznie do pożądanego celu. Z pomocą przychodzą nam podstawowe zasady strategii syiuczy. l^odpowiadają one miejsca dyskonekcji w taki sposób, aby syntezę Ualo się zrealizować na możliwie opty malnej drodze.
3.1. Zasada kolejnych uproszczeń struktury Przytoczone w poprzednich rozdziałach przykłady analiz retrosyntetycznych pokazują, że niektóre z dyskonekcji skuteczniej niż inne prowadzą do konstrukcji cząsteczki docelowej. Kluczowym dla znalezienia popraw nego rozwiązania zadania syntetycznego jest dążenie do uproszczenia struktury kolejnych zastępczych cząsteczek docelowych. Należy zatem po stępować cak, aby dyskonekcje generowały syntony, a HGl odpowiadające im zastępcze cząsteczki docelowe o coraz prostszej .strukturze. Takie związ ki powinny być łatwiej dostępne, a zarazem ulegać pożifdanym przekształ ceniom z dobrą wydajnością, W celu sprostania temu drugiemu wymaga niu warto, w dodatkowej dyskonekcji lub FGI, wprowadzić do cząsteczki kolejny element: grupę aktywującą lub skierowującą. Po przeprowadzeniu potrzebnej transformacji, często kluczowej dla caiej syntezy, trzeba następ nie taką grupę usunąć. Cala operacja bywa jednak w sumie opłacalna, gdyż dzięki niej proces budowy cząsteczki docelowej postępuje bardziej efek tywnie. Procedura kolejno następujących dyskonekcji i FGI, służąca uprasz czaniu struktury zastępczych cząsteczek docelowych, jest powtarzana aż do
3.2. Zasada minimalnej liczby etapów_
27
osiągnięcia dostępnych materiałów wyjściowych. Jednak samo kryterium upraszczania struktury, niewątpliwie podstawowe, bywa często niewystar czające do wyboru optymalnej drogi syntezy.
3.2. Zasada minimalnej liczby etapów Następnym, dość oczywistym kry^terium wyboru jednej z kilku alterna tywnych dróg syntezy jest zasada minimalnej liczby etapów. Każdy z eta pów syntezy oznacza spadek jej całkowitej wydajności i ]iodnosi koszty (do datkowe odczynniki itp.), oddalając w czasie osiągnięcie zamierzonego ce lu. Zatem liczbę etapów syntezy należy rozpatrywać łącznie z problemem wydajności reakcji stosowanych do realizacji tych etapów. Picrnastoetapowa synteza, przy \s7dajności każdego etapu wynoszącej 50% da cząsteczkę docelową z wydajnością (0.5)'-^ - 100% ~ 0,003%, natomiast ta sama syn teza przy wydajności etapu 80% daje 3,5%. Jest to zatem radykalny wzrost wydajności całkowitej (przeszło tysiąckrotny}, o który naprawdę warto za biegać. Podobny rachunek pokazuje, że przy tej siunej pięinastoetapowej syntezie poprawa wydajności jednego etapu z 50% na 70% zwiększa całko witą wydajność 167 razy, a poprawa wydajności etapu z 70% na 90% zwięk sza tę wydajność tylko ok. 40 razy. Porównanie to wskazuje, że dia długiej syntezy największe znaczenie ma poprawa wydajności etapów w przedzia le 50-80%, a kosztowne, dalsze zabiegi są już często nieopłacalne. Porów nanie w>'dajności dla syntezy piętnastnctapowej wybrane jest nieprzypad kowo. Tu właśnie znajduje się nieostra granica maksymalnej liczby etapów, jeśli synteza ma służyć praktycznym celom, tj. rzeczywistemu otrzymaniu większej niż tylko miligramowa ilości produktu. Już dwudziesioetapowa synteza, przy 80% wydajności etapu, daje 1,1% syntezowanego związku, a dwudziestopięcioetapowa tylko 0,34%. To kryterium jest szczególnie ważne w przypadku przeprowadzania syntezy na nieco większą skalę. Wtedy, obok kosztów, zaczyna leż mieć znaczenie j)owsrawanie produktów ubocznych. W takim przypadku wybór stosowanych metod optymalizuje się ze względu na tzw. wydajność ato mową. Chodzi o maksymalne wykorzystanie (tj. wbudowanie do cząstecz ki produktu) możliwie wszystkich elementów (atomów) cząsteczek stoso wanych w syntezie. Przytoczony prosty przykład pokazuje, jak ta sama przemiana alkenu w epoksyd może tiyć zrealizowana w sposób mniej lub bardziej „oszczędny", tj. bez produktów ubocznych.
X
kat.
A
synteza ekonomiczna
28
3. Strategia syntezy
Drog^ do ograniczania liczby niezbędnych, oddzielnych etapów jest przeprowadzanie kilku formalnych transformacji za pomocą reakcji odby wającej się w jednym naczyniu. Czasami są to różne reakcje, które moż na kolejno przeprowadzić bez wydzielania produktów pośrednich, a nie kiedy są to kolejne przemiany, gdzie samo zachodzenie pierwszej reakcji wywołuje reakcje następne. Dostrzeżenie takiej możliwości pozwala w istotny sposób skrócić syntezę, a taka przemiana staje się dla niej klu czową reakcją. Trzeba też jednak zauważyć, że odmienne sposoby realizacji tej samej liczby kroków mogą skutkować bardzo różną całkowitą wydajnością syn tezy.
3.3. Synteza liniowa i zbieżna Przeprowadzenie syntezy substancji docelowej za pomocą następują cych po sobie kolejnych etapów nazy^wamy syntezą liniową. Synteza liniowa 8 etapów po 80%. w>'dajność całkowita {0,8)" • 100% = 16,8%. Gdy np. w syntezie ośrnioeiapowej każdy z kroków przebiega z 80% wy dajnością, to całkowita wydajność procesu wynosi (0,8)" • 100%, tj. 16,8%. Jej całkowita wydajność spada zatem bardzo mocno wraz ze wzrostem licz by etapów i ewentualnym spadkiem ich wydajności. Jeżeli jednak putrafiiny podzielić strukturę cząsteczki docelowej na dwa lub więcej fragmentów, a potem przeprowadzimy syntezę tych frag mentów, to taką syntezę nazywamy syntezą zbieżną. Te łatwiej dostępne fragmenty to bloki budulcowe. l'rzy takiej samej liczbie etapów i takiej samej wydajności każdego z nich, całkowita wydajność syntezy zbieżnej będzie większa niż wydajność odpowiedniej syntezy liniowej. Syntezo częściowo zbieżna
I->TM D^C-»B^ A 8 etapów po 80%, wydajność całkowita 26,2%.
3.3. Synteza liniowa i zbieżna
29
Synteza zbieżna
A-»B C^ E->
'W
K -^ TM
G-łH
8 clapów po 80%, wydajność całkowita 4 1 % . Obok korzystniejszej wydajności całkowitej, synteza zbieżna ma jeszcze inne zalety w porównaniu z syntezą liniow;]. Gdy w pracy nad jednym z końcowych etapów syntezy liniowej spotyka nas niepowodze nie, może to oznaczać klęskę całego przedsięwzięcia. Natomiast w syn tezie zbieżnej oznacza to tylko niepowodzenie w otrzymywaniu jednego z fragmentów. Trudność tę można zazwyczaj pokonać na drodze syntezy alternatywnej. Jeszcze inną zaletą syntezy zbieżnej jest ograniczenie liczby chronio nych grup funkcyjnych. Wynika to z faktu budowania srruktur\' substancji docelowej o znacznym stopniu skomplikowania z przygotowanyc:h wcze śniej, prostszych fragmentów. Synteza tych fragmentów jest często syntezą związków o niewielu grupach funkcyjnych i dlatego może być realizowana prostszymi metodami niż dalsze etapy synttzy liniowej tego samego związ ku. Kolejną zaletą syntezy zbieżnej jest jej elastyczność, gdy chodzi o mo dyfikacje struktury substancji docelowej, Chcąc otrzymać różne pochodne takiego związku, wystarczy zmodyfikować substraty stosowane w jednym z rozgałęzień schematu syntezy. Pozwoli ro uzyskać całą gamę pożądanych pr(xiuklóvv przy wykorzystaniu tej samej, raz opracowanej metody syntezy. Jeszcze inną przewagą syntezy zbieżnej nad liniową jest jej szczególna przy datność do pracy zespołowej. Każdy z członków zespołu może pracować nad jednym jej elementem, niezależnie od innych. Taki sposób postępowa nia umożliwia znacznie szybsze osiąganie założonych celów i jest szczegól nie preferowany przy syntezie dużych i skomplikowiuiych substancji doce lowych, np. produktów naturalnych. Warto na zakoiiczcnie zauważyć, że planowanie syntezy w wysokim stopniu zbieżnej bywa niełatwe i najczę.ściej sprowadza się ono do dwóch lub trzech rozgałęzień w ogólnie liniowym schemacie. O wyższy stopień zbieżności należy zwłaszcza zabiegać, gdy synteza dotyczy cząsteczki o bar dzo złożonej strukturze, a do jej realizacji potrzeba wielu etapów. To wła śnie wtedy najmocniej dają znać o sobie wynucnione już zalety budowy substancji ducelowcj z wcześniej przygotowanych fragmentów. Przykłady takich syntez są przedstawione w dalszych rozdziałach.
30
3^ Sfrategia syntezy
3.4. Reguły dyskonekcji 3.4.1. Wykorzystanie symeirii cząsteczki docelowej i materiału wyjściowego Obecność elementów symetrii w strukturze cząsteczki docelowej w bar dzo istotny spnsób ułatwia jej syntezę. Symetria cząsteczki podpowiada ja ko najkorzystniejsze te dyskonekcje, które odpowiadają równoczesnemu wbudowaniu takich samych elementów jej struktury. Prostą ilustracją tej zasady jest analiza retrosyntetyczna 5-nonanolu. O
,Q +
Q%
«y"'°ny
-cjiflóiii odcrynniki
Również synteza układów pierścieniowych może być skutecznie realizowa na dzięki podobnej zasadzie. /®
O/^ +
"^e
C
synlony
9^x / COOEt\ + [H,C odczynniki "^CDOEty
Do budowy symetrycznych układów z homopolarnym wiązaniem węgiel-węyicl dobrze nadaje się reakcje dimeryzacji rodników, co odpowiada sto sownej dyskonekcji. n ^ B
=*- 2R'
(RCOCr-1e,-CO2) elektroliza (rotro-reakcja Kolbogo)
3.4. Reguły dystone/cc/f
^
OR
(RC-^
-„)
(retro- jednoeleklronowe utlenianio eterów winylowych w obocności alkoholu)
Czasiuni, mimo braku formalnej symetrii cząsteczki docelowej, analiza jej struktury pozwala odkrw'ać obecność analogicznych fragmentów. Jak wi dać w lym przypadku, struktura ta odpowiada produkEOwi kondensacji aldoiowej dwóch cząsteczek icgo samego aldehydu. R fi—®
~CHO
OH
RCHEC
+
fl-CHa-C
Trzeba też pamiętać, że laka analiza struktury powinna uwzględniać moż liwe przekształcenia grup funkcyjnych, obecnych w cząsteczce docelowej. Celem omawianej syntezy byt wprost /3-hydroksyaldehyd (aldol), ale ta sa ma reakcja homoaldolowa może posłużyć do syntezy odpowiedniego związku tt,^ nie na syconego, alkoholu itd- Wówczas, przed przystąpieniem do dyskonekcji należy dokonać odpowiedniego przekształcenia grup funk cyjnych, np.; FGl
*?
FGl ;HO
^
CHO OH
Symetria cząsteczki docelowej jcsi kluczowym elementem umożliwiającym kaskadową syntezę związków o wielu identycznych funkcjach, a także istot nym czynnikiem ułatwiającym syntezę stereospecyficzną (np. w przypadku indukcji asymetrycznej na dwóch równoważnych centrach stereogcnnych). Warto także zauważyć różnorakie możliwości wykorzystania związków o symetrycznej budowie jako materiałów wyjściowych w syntezie:
3. Stfategia syntezy
32
b)
("""^a CHO
1.0,
a)
2. Zn/OH *• L^^^^^HO
H—C = C—H ~—2HBr
HOCHjC= CCHjOH
Pd / BaSO,
HO—{CH,)jBr
O
Przykład (c) pokazuje ważne z punktu widzenia zastosowań przekształ cenie laiwo dostępnego związku symctr)'Czncgo w pochodną niesyme tryczną. Takie reakcje desymetryzacji można przeprowadzić w sposób efek tywny, gdy cząsteczka jest rzeczywiście symetryczna. Natomiast, gdy obie funkcje w cząsteczce są „prawie identyczne", procedura laka prowadzi do mieszaniny izomerów nie dających się praktycznie rozdzielić. HO[CH,)^OH
PhCH;Br (1oq)_ '^1::HBO nasada
PhCH20(CH,)aOH ok, 63%
PhCH;,0(CH;)aOCH3ph +
subsitat
{lalwo oddzielić od hrseteni i glikolu)
l^^^^i^
Pf,CH,o' -ł- bis-eter + subslrat OCHaPh iniesz. ok. 1 ; 1 ok. 63%
Innym, ważnym przykładem Łastosowania symetrycznego subsiratu jest tworzenie prekursora w procesie dobudowy pierścienia. Obecność dwóch ident)'cznych grup ketonowych zapewnia wysoką wydajność takiej reakcji.
'
^
3.4. Reguły dyskonekcji
33
3.4.2. Dyskonekcja w miejscu rozgałęzienia Gdy celem syntezy jest związek pozbawiony symetrii, ale o rozgałęzio nym szkielecie węglowym, to często warto rozpocząć analizę retrosyntetyczną od rozłączenia w miejscu rozgałęzienia. Wskazanie to oparte jest na tezie, że łatwiej dostępne są subsiraty o prostym, łańcuchowym szkielecie węglowym (uproszczenie struktury). Przykładem takiego planowania jest analiza retrosyntetyczna 4-benzyloksy-2-metylo-l-butanolu. Mimo iż czą steczka docelowa jest pochodną l,4-dipods(awionq i jej synteza możliwa jest na wiele sposobów (a' + d', a-* -f- d' itd.), wybór dyskonekcji w miej scu rozgałęzienia daje syntony, dla których iatwu jest zidentyfikować od powiednie odczynniki. Zaproponowane rozwiązanie wykorzystuje reakcję alkilowania anionu enolanowcgo, otrzymanego z aJdehydu,
..OH
FGI ^
PhCHsO
CHO
PhCH,0
^^ PhCH,0^%
*
A ^ ^
a'
P
+
(PhCHjOCHjCHjBr)
CHO d'
(CjH^CHO)
I FGI HOCHfCH;Br
Podobną anahzc retrosyntetyczna można przeprowadzić dla izomeru lego związku, 4-benzyloksy-3-metylo-l-butanolu; tu również roziączcnie w miejscu rozgałęzienia skutkuje uproszczeniem struktury oraz łatwą syn tezą substancji docelowej. Ta synteza z kolei wykorzystuje dobrze znaną reakiywno.ść epoksydów: pod wpływem odczynników nukleufiluwych otwar cie pierścienia następuje na mniej podstawionym atomie węgla (S^.2), na tomiast pod wpływem kwasów otwarcie pierścienia daje produkt przyłą czenia nukleofila do bardziej podstawionego atomu węgla.
•OCH.Pti HO
^°
©
a*
"*"
0^
,OCH,Ph
V 3. Strategia syntezy
34
€H,Phl
BtMg
^J,FGI
HB,. V 7 ^ B-^^^" *
BA^'"-"
3.4.3. Dyskonekcja między łańcuchem a pierścieniem Rozłączenie iarkuchowego fragmentu cząsteczki od pierścienia często ułatwia procedurę rctrosyntetyczną i zarazem pozwala na zaprojektowanie schematu syntezy zbieżnej. Przyktadeni takiego postępowania jest plan syntezy poniższego chlorku honioallilowego, półproduktu do syntezy leku. Warto zauważyć, że wybrana jest laka sekwencja rozlącień, w której bezpośrednie wiązanie z pierścieniem aromaiycznym buduje się dzięki użyciu klasycznej reakcji podstawienia elektrofilowego, wykorzystując skierowujący wpływ obecnego tara podsiawnika. Z tego powodu dysko nekcja łańcucha z pierścieniem nie jest tu pierwszą, lecz drugą retroiransformacją.
OH FGI
CO p.l^-^-^-o ^
ł
FGI
3.4. Reguty ćyskonekcji
35
ł O
FGt
Cl
retro-acetylowanle Frtedla-Craftsa
* Br-
'OH + ^O
Podobnie, rozłączenie między niearomatycznym układem karbocyklicznym a lancuch!?m bocznym bywa kluczową dyskonckcją odpowiedzialną za skuteczną rctrosyntezę cząsteczki docelowej.
ćn:
3
©
Ph OH
O Ph'
Innym przykiadem podobnej co do zasady retiosyntezy ważnego związku pośredniego jest poniższy schemat wykorzystujący retro-addycję Michaela.
Apl.
O COOEt G
©
'^Y O
COOEt -
(ó-
tr
3^ Strategia syntGzy
'•m
3.4.4. Identyfikacja fragmentów dwufunkcyjnych Wśród reguł kierujących retrosyntezą bardzo ważne miejsce zajmuje identyfikacja, a następnie wyszukanie odpowiednich dyskonekcji prowa dzących do konstrukcji fragmentów l.n-dwufunkcyjnych. Ponieważ znane si[ liczne syntony (i odpowiadające im odczynniki) umożliwiające syntezę takich elementów cząsteczki, to ich identyfikacja w strukturze cząsteczki docelowej niemal od razu wskazuje siosowne kroki retrosyntezy. Analiza rctrosyntetyczna cząsteczki kwasu j^oksokarboksylowego jako pochodnej 1,4-dipodsiawionej podpowiada, niezależnie od bezpośredniego rozłączenia między łańcuchem a pierścieniem aromatycznym, trzy alterna tywne sposoby postępowania. 1,4-dipodstawiona pochodna => d' 4 a^ lub a* + d ' lub d^ + a^ •
[._
COOCHa
®
©..-"^
^
^
COOCH3
COOCHj
(sr v , ^ ^ C O O C H j )
TM* (ylid azotowy)
'(.
FGI TM"
»*•
0^\C>™„
3.4. Reguły dyskonekcji_^
37
o .
%H
(KCN)
N(CH3) C
©NRo
©e
reiro-reakcja Mannic ha
HCHO. HNR;
Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na znaczenie generowania za stępczych cząsteczek docelowych przez proste przekształcenie grupy funk cyjnej. Z powyższego przykładu widat^, że grupa nitrylową łatwo zastępuje, tj. może być syntetycznym ekwiwalentem Crównoważnikieiii) grupy estro wej. Możliwości selektywnego przekształcania jednych grup funkcyjnych w inne w bardzo istotny sposób ułatwiają konstrukcję szkieletu węglowe go i skracają syntezę cząsteczki docelowej. Wiele przykładów różnycti syiiiet>'Cznych ekwiwalentów grup funkL7Jnycli znajdzie czytelnik w rozdziale 4. .•' O
->=
Q =
—C=C-
'•'? \ H
x/"
- C—OH = \ = 0 i /
RCH,OH
O
-.
RCOOH
=
RCHO == R — C N
CHO CHO
=
R —X
c-
CHO
38
3. Stratega syntezy
Bywa też, że ten sajn związek jest syniclycznym ekwiwalentem róż nych pochodnych. NaBH, RCOOH
=
-
RCHO
Gdy cząsteczki) docelową jest ^ketonoaldehyd. lo rozwiązania należy poszukiwać na drodze kombinacji typowych syntonów d^ i a^. Wówczas synteza sprowadzać się może do addycji Nlichaela pomiędzy acctofenonem i aldehydem krotonowym.
p^A^^k^HO
O
Ph'i ^ ^ H
ffi^^^^HO
tf
+ zasada
inną procedurę podpowiada identyfikacja pochodnej 1,6-difunkcyjnej, Związki takie można często uzyskać z odpowiednich, łatwo dostępnych związków cykHcznych. FGI
FGI CO^Me ^
FGI
HO'
;0;Me
a
,0
reiro-reakcja Baeyera-Villigeia
Przytoczone wyżej przykłady nieprzypadkowo dotyczą związków z gru pą karbonylową i estrową. To właśnie lakic pochodne, obok epoksydów i związków heieroorgaiiicznych Csiiirki. fosforu, krzemu, boru i fluorowców) pełnią najważniejsze funkcje w syntezie i są najczęściej stosowane do budowy nowych wiązań węgiel-węgiel, 7. tego powodu na osobne przedsta wienie zasługują odpowiadające im syntony oraz odczynniki (tabela 3.1.).
39
3.4. Reguty dyskonekcji Tabela 3.1, Syntony wprowadzające grupę karbonylową i estrową Typ d' a' d^ a'd*
.•' d'
a' dl a' d*
a?
Synton CHO -CHO CHjCHO +CH,CHO C:il,CH,CHO •CH.CHjCHO COOR -COOR CHjCOOR *CH;C0OR CHjCH^COOR •CHjCH.C:OOR
Odpowind.ij^ry ndi-.7.y(itiik {ekwiwalent syntetyczny) 1 CH^CSR)^, CH^NOj. R,P-CHOR' HCHO, HC(OR),, MCOOR, DMF 1 POClj CH,CHO + Łisada, CHj=CHOSiRj CIĆHjCH(OR)j CHj=CHCH,SH - 2BuU,CHj=CHCH,NRj I Bul.i CH3=CHCHb KCN COj, CO(OR)j. CICOOR BrZnCH-^COOR. CH,COCH,COOR. CHj(COOR)^ CICH^COOR ROOCCH;Cl i/:OOR. HC=CCOOR CHj-CHCOOR, CH;^-CHCN
Warto też zauważyć, że wiele z wymienionych w tabeli 3.1. syntonów to syniony z iimpoiun^. Odwrócenia naturainej polaryzacji wymaga niewątpli wie ujemna polaryzacja węgla grupy karbonylowej, a także węgla fi (d' i d'). Jak pokazuje poniższa synteza, przedstawiona lista bynajmniej nie wy czerpuje możliwo-ści wprowadzania vs'yrnienionych syntonów.
V
RMgX 1. O
RCH,COOH
2. CrOj
Synteza cząsteczek l,n-dwufunkcyjnych, zwłaszcza gdy obie grupy są rozdzielone dwoma, trzema i więcej elementami szkieletu węglowego, jest skutecznie realizowana dzięki kondensacjom typu aldolowego lub estrowe go (Claisena i inne) oraz reakcji addycji Michaela. Zwłaszcza ta ostatnia re akcja znajduje liczne zastosowania do konstrukcji całych fragmentów czą steczek. Akceptury Michaela (syntony a^) zawdzięczają swą reaktywność sprzężeniu podstawnika elekt ronoakceptorowego (Flcctron Withdrawing Group, EWG) z grupą winylową. ^ ^ EWG
ffix^
e
EWG
Takie przeniesienie efektu podstawnika przez sprzężone wiązanie podwój ne jest zjawiskiem powszcchnvm i nosi nazwę winylogU. Podobnie efekt grupy elektroiindonorowej jest przenoszony przez wiązanie wielokrotne, np. w eterach winylowych. Efekt len powoduje, że cxiczynnik taki repre zentuje synton d^.
40
3. Strategia synteza ^o^""^
e/^--"
Gdy sprzężona grupa clektronoakceptorowa związana jest z j;rupi5 metylowowinylową, to taka ^rupa meiylowa ulega deproionowaniu, dając sta bilizowany karboaniori. Tu zatem również, na zasadzie winylogii, efekt elektronowy podstawnika przenoszony jest na dalszy atom węgla, a w re zultacie otrzymujemy synton d'*. t
-. -EWG ^^^^^
_H* *Js.,^EWG n _ * . ^-^-"^^^ -*
*•
,^ .EWG -il^^--^
Inny jeszcze rodzaj syntonów reprezentują pochodne halogenometylocyklopropanu. Arak ruikleofila na wi,'gicl pierścienia cyklopropanowego po woduje jego przyłączenie, otwarcie pierścienia cyklopropanowego i elimi nację halogenku. Są to zatem odczyrmiki reprezentujące syntony a'',
rr^x ^"
^^ NU
Dalsze syntetyczne odpowiedniki wymienionych odczynników przed stawiono w rozdziale 4, Tam także objaśniona będzie reaktywność i zasto sowanie niektórych z zaprezentowanych tu reagentów.
3.4.5. Strategia dyktowana reakcją kluczową Niejednokrotnie struktura szkieletu związku docelowego wskazuje na możliwość użycia do jego budowy konkretnej reakcji. Rozważając wyżej syntezy cząsteczek I.n-dwufunkcyjnych. wśród szczególnie skutecznych metod konstrukcji szkieletu węglowego wymieniliśmy kondensacje typu aldolowego i addycje Michaela. Klasycznym przykładem syntezy dyktowanej reakcją kluczową jest dobudowa pierścienia karbocykticznego — anelacja Robinsona. Synteza polega właśnie na następujących po sobie; addycji Mi chaela, kondensacji typu aldolowcgo i końcowej eliminacji cząsteczki wody. Temu celowi podporządkowane są struktury substratów (materiału wyj ściowego), jak i warunki reakcji.
k
fĘtro konclensac|a al tiulowa
retro-addycja Michaela
i 3,4, Reguty dyskonekcji
41
Jak widać, anelacja Robinsona jest procesem złożonym z dwóch zasad niczych, następujących po sobie, reakcji. Przyłączenie (J:,/J-nienasyconcgo ketonu buduje subsirai dla zachodzącej w tych samych warunkach kon densacji aldolowej. Jest ro przykład reakcji typu domino {tandemowej, bo re akcje są dwie). Oto pierwszy proces powoduje reakcję następną, tak jak przewrócenie pierwszej kostki domina powoduje upadek wszystkich na stępnych, które są za nią ustawione, Takie reakcje stanowią niezwykle cen ne narzędzie w syntezie złożonych cząsteczek, i jeśli tylko są w danym przy padku możliwe, to chętnie wybiera się je jako reakcje kluczowe. W dalszych częściach tej książki zostaną omówione kolejne reakcje typu domino, nie jednokrotnie stosowane w syntezie złożonych produktów naturalnych. Inną, kiuczową reakcją często używaną w syntezie sześćioczionowych układów karbocyklicznych jest addycja Dielsa-AIdera. Proces jest regioi stcreoselektywny, a przeprowadzenie go w sposób wewnąLrzcząsteczkov\'y pozwala na efektywną syntezę złożonych związków pierścieniowych. -COOEt
. ."COOEt
-COOEl
naturalny ssskwiterpan
ret to-reakcja Diesla-Al cl era
Zastosowanie anelacji Robinsona lub addycji Dielsa-AIdera jako eta pów kluczowych w syntezie związków pierścicniowycłi warto poprzedzić szczegółową analizą struktury cząsteczki docelowej.
:o:
3 ^ EWG
4
O 5
-3^
I
EWG
X
Należy wziąć pod uwagę cweniualną symetrię cząsteczki docelowej oraz typ podstawienia. Addycji [2 + 4J sprzyjają podstawniki elektronodonoro-
3. Strategia synfe^y
42
we w dienie i elektronoakceptorowe w dienofilu. Gdy dicn zawiera jeden podstawnik, jego pozycja w pnws[ajiic)'m addukcie jest sąsiednia („orfo") lub przeciwległa {„para") w stosunku do podstawnika poctiodziic-Cgo od dienofila i inne możliwe regioizomery powstają w minimaJtiej ilości. Istot ne są też uwarunkowania stcreoclieiniczne; sicrcoselektywny charakter addycji Uiclsa-Aldera pozwala na syntezę enancjoselektywną przy zastosowa niu chiralnego substratu. EWG
r
EWG
X i.
EWG
EWG
Anelacja Robinsona stanowi zarazem jeden z pierwszych przykładów łączonej sekwencji ret rosy nteiyczncj. Innym przykładem takiej taktyki, wy kraczającej poza standardową procedurę, jest schemat złożony z kondensa cji aldolowcj, rozszczepienia podwójnego wiązania (np. ozonolizy) i addycji Diclsa-Aldera. Me COOMe
Me COOM9
OHC
^
Me COOMe
CHO
reiro-hondensacja al dołowa
fGtro-ozonoliza
MeOOC
Me
retro-addycja Di osi a-Al dera
Dalszym, nietypowym zastosowaniem reakcji Dielsa-Aldcra jest jej wy korzystanie do diastereoselektywnej dobudowy dwuwęglowego fragmentu i hydroksylacji pierścienia cyklopentanowego.
3.4. Reguły dyskonekcji
Ql^
43
Baoycra-Villigara COOH
3.4.6. Strategia dyktowana dostępnymi materiatami wyjściowymi Dotąd rozważaliśmy strategie rozłączeń, patrząc wyłącznie na struk turę cząsteczki docelowej. Upraszczając ją przez kolejne transformacje, tj. przekształcenia grup funkcyjnych i dyskonekcjc, zmierzaliśmy do siruktur, które można byio skorelować z dostępnym materiałem wyjściowym. Na tym przecież polega metoda retrosyntezy. Chemik praktykujący syntezę musi jednak ciijgle mieć świadomość posiadania określonego zbioru do stępnych materiałów wyjściowych. Cały czas zatem, podczas anaJizy reirosynietycznej, poszczególne kroki uproszczeń muszą zmierzać do tych właśnie związków. Tak więc proces planowania syntezy, któiy z jednej strony kieruje się zasadami analizy retrosymetycznej cząsteczki docelo wej, z drugiej strony musi być oparty na poszukiwaniu podobieństwa strukturalnego między możliwie dużymi jej fragmentami a dostępnymi materiałami wyjściow7mi. A dostępnych jest naprawdę wiele różnych związków. Firmy chemiczne, dostarczające umiarkowanie złożone związki che miczne (Jine chemuais), oferują bardzo długie listy takich odczynników. Czytehiik może się z nimi iaiwo zapoznać, studiując katalogi takich firm, jak Aldrich. Fluka czy Merck. Niektóre z nich wydają również specjalne katalogi związków v-7Jścinw7cli do syntezy, związków optycznie czynnych czy odczynników stosowanych do wprowadzania grup ochronnych. Do stępne są także wersje elektroniczne zwykłych katalogów. Posługiwanie się nimi bardzo ułatwia znalezienie potrzebnych bloków hudukowych — od czynników odpowiadających syntonom. Zestawiono* również ok. 10 tys. niedrogich (do 2 DM za 1 g), dostępnych w handlu zwic^zków, uszerego wanych jako różnego rodzaju pochodne. Lista ta zawiera większość moż liwych pochodnych rnonofunkcyjnych C[—C|g o prostych łańcuchach, w lyrn liczne ketony z grupą karbonylową w różnych położeniach, a także •J. Fuhrhop, G. Anilin, OrganU SynchesU. VCH. 1994.
44
3. Strategia syntezy
ok. 60 związków krzemu i fosforu. Szczególnie istotne są związki dwu-, trój- i wielofunkcyjne, których obszerny zbiór również się tam znajduje. Są w tym zestawieniu także liczne związki pierścieniowe (mono-, bi-, trii tetracykliczne), związki aromatyczne i hcteroaromatycznc. Mówiąc o sto sunkowo niedrogich, dostępnych materiałach wyjściowych dotykamy bar dzo istotnego aspektu planowania syntezy: kosztów. Jest rzeczą zrozumiałą, że w zależności od celu przedsięwzięcia różne też będą akceptowalne wydatki, jakie musimy ponieść. Planując syntezę cząsteczki o umiarkowanie tylko złożonej strukturze, zwłaszcza jeśli po trzebna jest większa ilość tego produktu, nasz wybór powinniśmy ograni czyć do odpowiednio tanich materiałów wyjścio\sych. Z kolei prowadzona w laboratorium akademickim synteza małych ilo ści bardzo skomplikowanych związków, np. produktów naturalnych, po zbawiona już będzie takich ograniczeń. Co więcej, zadanie może być wyko nalne tylko przy odpowiednio wysokim budżecie lalwratorium, Strategia dyktowana dostępnymi substratami jcit tradycyjnie stosowa ną metodyką w syntezie 1,2-, 1,3-. i 1,4-dwupodstawionych pochodnych benzenu, a także odpowiednich związków naftaleno\vych i pirydyno\\7ch. Prostym przykładem zastosowania takiej procedury jest synteza kwasu [ł-jodobcnzoesowego z ftalimidu.
a:
COjH
' tf
•
•
II'
•/•llj':."!!):
9-.
Zasadniczym etapem tej syntezy jest wykorzystanie reakcji Hofmaima, któ rej ulega powstający in situ monoamid kwasu ftalowego. Jest to zarazem przykład desymetryzacji łatwo dostępnego substratu.
^^^co©
^^cop prz&grupowariie Hofmanna
Dn tanich materiałów wyjściowych zawierających w cząsteczce trzy funkcje należą np. 2-butyn-l,4-diol
3.4. Regufy dyskonekcji
46 ROH3C—C=C—CH,OR
H ; ; Pd - BaSOj
Hg'\H
/CH=CH, ROCHi CH^fl
ROCH^CH^CCHiOR
HOCHf^CCHjOAc
O
I
I
a także epichlorohydryna. Związki te, dzięki możliwościom różnorodnych przekształceń, stanowią bardzo dogodne bloki budulcowe w syntezie.
Cl /"NU^ zasada (-•HCI)'
Do strategii dyktowanej dostępnymi materiałami wyjściowymi najczę ściej odwotiijemy się w syntezie związków nieraceniicznych, Tc matctiaty to liczny zbiór związków pochodzenia naturalnego, takich jak amino- i hydroksykwasy, terpeny i węglowotiany. Wicie z nich (chiral pool), jest źró dłem bardzo użytecznych cbimlitych Wotów' budiikowych. Ich jednostki stereogenne stanowią potem elementy budowy chiralnej substancji docelowej. Takim przykładem często wykorzystywanego związku jest acetal aldehydu D-glicerynowego, otrzymywany z naturalnego D-mannitolu. HO—1 HOHOHH-
-H -H -OH -OH -OH
>o H*
X OHOHH-
NalO.
noX
CHO
46
3. Strategia syntezy
3.4.7. Uproszczenie struktury przez przekształcenia grup funkcyjnych Przekształcenia p,Tup fimkc\'jnych cząsteczki docelowej są zwykle pierwszym stosowanym zabiegiem, zmierzającym do uproszczenia struktu ry. Operacja taka powinna wyłaniać zastępcze cząsteczki docelowe, które będą łatwiej dostępne. Rozważane transformacje odpowiadają zatem utwo rzeniu syntetycznych rów)wważnikó\v (ekwiwaleniów) ^rup funkcyjnych. Najsku teczniejsze są tu takie przemiany, dzięki którym w nowej cząsteczce doce lowej odnajdziemy znane fragmenty struktur, dla których możemy przewi dzieć właściwe dyskonekcje. Taka operacja jest często związana ze zmianą stopnia utlenienia aioniu węgla, Cliodzi zatem o możliwość wzajemnych przeksziatceń alkołioli, związków karbonylowych oraz kwasów karboksylowycłi i ich pochodnych.
Przeprowadzenie odpowiedniej reakcji wymaga zastosowania sclekt^'wnej i wydajnej metody utleniania lub redukcji, W przytoczonym przykładzie niezl>ędna operacja polega na utlenieniu drugorzędowej grupy liydroksylowej do ketonu, bez naruszenia takiej grupy przy pietwszorzędowym atomie węgla. Przegląd takich metod przedstawiono w podrozdziałach 4.2 i 4.3. Gdy jednak nie dysponujemy odpowiednio selckt^^^fnym odczynnikiem, to potrzebne jest odwracalne zablokowanie jednej z grup, aby po transformacji przebiegającej z udziałem tylko drugiej funkcji, uwolnić tę pierwszą z po wrotem. Problemowi zastosowania grup ochronnych poświęcony jest pod rozdziale 4.6. Druga, kolejno w>'loniona, zastępcza cząsteczka docelowa umożliwia już zastosowanie znanej dyskonekcji, prowadzącej do symetrycz nego dialdehydu i związku Grignarda jako materiałów wyjściowycłt. O
O
H A . - - ^ ^ OH
=» H A - - ^ "
+ BrMg-^
O
3.4.8. Aktywacja dodatkową grupą funkcyjną Prosty plan syntezy tej samej substancji można ułożyć, stosując od mienny materiał wyjściowy. Acetylooctan etylu ulega pod wpływem silnych
3.4. Reguły dyskonekcji
47
zasad podwójnemu deprotonowaniu i odpowiedni dianion jest selektywnie alkilowany na skrajnym atomie węgla. O
-H^
„^
O
CHjCCHjCOOEt —^^^-^ CHiCCHOOEt — i ^ ^ * -
II O
lii OT
O
CH^CCHCOOEt
i II To
miejsce alkilowania
mie|sce alkilowania
Można zatem, korz)'Stając z takiej reaktywności, selektyvs'nie wprowadzić dwa, różne podstawniki elektrofilowe, kolejno w położenie y i a aceiylooaanu. COOEt * O
COOEt
HO'
tBlro hv
O COOEl
^^d^e--^
+
CH,® a
+
(Mel)
OEt,
Przedstawiony scliemat reirosyniezy wykorzystuje akry^vacjc donorowego synionu. Dzięki obecności grupy ketonowej i estrowej, aeetyloocian może być alkilowany regioselektywnie. Podobną, aktywująca rolę pełni jedna gru pa estrowa w estrach kwasu malonowego. Warto też zauważyć, że w pew nych przypadkach obecność dwu grup clektronoakccprornwych, związa nych z grupą metylenową prowadzi do niepożądanej aktywacji dwóch wią zań C-H i powstają wówczas produkty mono- i bisfunkcjonalizacji. W ta kiej sytuacji wprowadzenie trzeciej grupy aktywującej umożliwia selektyw ną monofunkcjonalizację. y COOEl
H,c \
COOEt
zasada (kat.)
NC
-1,
COOEt COOEt
48
_
3- Strategia syntezy^ ^COOEt 2^j^a H —C—COOEt V - g ^ C N " ^ " - '^COOEt *^'
/COOEl ^c''A-^C—COOEt ^COOB
Zatem w niektórych przypadkach, dodatkowa grupa aktywująca pełni zarazem rolę grupy ochronnej i wymusza pożądany przebieg reakcji. Jak po przednio, hydroliza i dekarboksylacja usuwają dwie dodatkowe grupy es trowe. Oznacza to, że ester metanntrikarboksylowy jest, podobnie jak malonian. odczynnikiem reprezentującym syriton -CH^COOR. Kolejny plan syntezy tego samego związku 1,4-dii'unkcyjncgo można ułożyć, wykorzystując inną grupę aktywującą: funkcję sulfotlenkową.
HO^^-^-^^Y^^ = ^ TM
e
T r ^ A-' ^ 9
^"'^
-'^"^1^
j
fcH:,S(0)CHi-.N8H
Jej tatwe wprowadzenie do cząsteczki polega na acylowaniu anionu dimsylowego, utworzonego przez deprotonowanie dimctylosulfotlenku. Grupę tę można też bardzo iatwo usunąć, korzystając z redukcji niklem Raneya. Pro stota w7konania i wysokie wydajności obu reakcji obiecują, w tym przy padku, bardzo efektywną syntezę.
3.4.9. Odwrócenie polaryzacji grup funkcyjnych (Umpolung) Polaryzacja reaktywnej grupy odczynnika określa charakter reprezento wanego przez niego synionu (donorowy czy akceptorowy). Co więcej, dzię ki winylogii polaryzacja ta przenosi się na dalszą część cząsteczki odczyn-
3.4. Reguty dyskonekcji
^^
nika. Mamy wówczas do czynienia z określoną polaryzacją całej cząsteczki i odpowiednią jej reaktywnością. d»
d'
d"
a"
a=
a'
umpOung
Zmiana w obrębie grupy funkcyjnej może odwracać jej polaryzację (zmie niać na przeciwną). Powoduje to, np. zmianę odczynnika reprezentującego synton donornwy (d) w odpowiednik syntonu akceptorowego (a) lub vice yersa czyli umpolung. Odwrócenie polaryzacji przesuwa także czasem miej sce reakcji na dalszy alom węgla. Dzieje się rak np., gdy alken reprezentu jący synton d'"^ przekszialcony zostanie w epoksyd reprezentujący synton a^. Ponieważ rozumiane przez umpolung przekształcenie syntonu (masko wanie) powinno być procesem odwracalnym, tam gdzie ftankcji zamasko wanej w celu odwrócenia polarności odzyskać się nie da, mówimy o umpolunf> iuhstraiu.
X^x^ Warto leż zauważyć, że możliwe jest odwrócenie polaryzacji przez sa mą tylko zmianę funkcji związanej z heteroatomem. Fstiyflkacja alkoholu kwasem 2,4,6-triizopropylobenzoesowym wystarcza, aby litowanie estru mogio oderwać proton od węgla sąsiadującego z tlenem, a otrzymany anion reprezentuje synton d' (CHjOH),
CH,OH—.^H.DOC-f a
V K
—i^LCH,OOC-<
) - (
__-^ECH,OH
1 IłydiDliu
Przykłady te wskazują, że odwrócenie polai-yzacji następuje albo pod wpły wem wprowadzenia do cząsteczki łieteroatomu, albo pod wpływem jego modyfikacji. Inny, często stosowany sposób to zmiana jednego heteroato mu na inny, np. lioacetalc reprezentują zamaskowaną formę anionów acylowych (zmiana karbonylowego clenu na dwa atomy siarki). Możliwa jest
3. Strategia syntezy
50
też zmiana polaryzacji poprzez zmianę stopnia mienienia heteroatomu. Umpolung dntyczy zarówno synionów tworzących w reakcji wiązanie węgiel-węgiel (a^d"), jak i tvch, które tworzą wiązanie węgicl-heteroatom {aVó% Tiofenolan jest bardzo silnym odczynnikiem nukleofilowym, a otrzy many z niego dwusiarczek sam reaguje z nukleofilami, będąc odczynnikiem reprezentującym synton akceptorowy. o
{o\
PhS
bo
PhS—SPh
CH.-^SPh =:^
CHj
+
PhS
(cHj]
CHsfsPh
= ^
CH? fcHjMgl]
^PhSNa^
_®
1-
PhS
^ PhS—SPh "^
Zmiana polaryzacji akceptorowego atomu węgla związanego z azotem w soli iminiowej. na donorowy w anionie powstałym z N-metyloiminy sta nowi również dobrą ilustrację efektu umpolung.
HjC=0
+
NHj
,Ph CH..NH2 +
O HjC=NH;
-H* (-HzO)
0=3^ Ph
1. -H,0
H,C-NHo
H,C=N-CPh,
2 -H
0 CH;-H=CPh2 d'
Jeszcze inną możliwość odwrócenia polaryzacji stwarza przejściowe utworzenie nowego wiązania węgiel-węgiel. Taki efekt umpolung obser wujemy w przypadku przekształcenia aldehydu (odpowiednik symonu a-) w cyjanohydrynę (d'), np. w kondensacji bcnzoinowej.
3.4. Reguty
SI
PhCHO *
9 CN*
(a-)
—fc-
OH „, _ J p Ph—C©
'-"^'
i^') >:N
OH 0 Q
_
l i -*-
PtiCHO^
O
TN®
Ph—C—CM—Ph
OH
n i
— - - • «>
Ph—C—CH—Ph
iN Rezultatem podobnego zabiegu jesc interesująca synteza keionów. R-x ' ' - . . . . , ^^^^^ o-^ ^ ^^ ->. „-. -^0^0 " RCH^CN^^S^i^..CH^CN
^. R N _O
Wspomnianą już, klasyczną metodą odwracania polaryzacji grupy alde hydowej (a') jest jej przekształcenie w pochotlną tioacctalową. Dzięki stabi lizacji ładunku ujemnego na tioacetaJuwym atomie węgla, stosowane najczę ściej 1,3-diiiany reprezentują odpowietliiie aniony acylowe, tj. syntony d'.
-A - 9
R'a'^H
X
Ve
Czasami wprowadzenie grupy (heteroatomu) odwracającej polaryzację do układu sprzężonego umożliwia przesunięcie miejsca reakcji (aVd"').
o
v ^ - ^ , ^
"'
OR
1 7ssada 2 (PhS)2
^
^~^^
11
3.10)
I
1 1,3-Pfiesuiiocie 2. Redukcja
°^
,v^.; O R
OH
Podobnie, przesunięcie miejsca reakcji następuje na skutek wprowadzenia do cząsteczki subscratu pierścienia cyklopropanowego.
82
3. Strategia syntez/ 3^ ^ 1 ^
-CH,
^ ,1.
1
O
Zgodnie z regułą winylogii, ten sam efekt jest przenoszony na kolejne sprzężone wiązanie podwójne. 5
2 1 —
»
'^^^'"-i
R.
'\J3 1
V'^=V'
w p r o w a d z e n i e do cząsteczki fragmentu acctylcnowcgn zmienia charakter ccnirum reakcji i przenosi je o dwa atomy węgla dalej. ©n — f - u
C=CH {a')""
O
i.(0]
^Ir'
R
(d^)\
Literatura uzupełniająca Anand A., Bindrą J. S,, Rangaiiathan S-, An in Organie Synihesif..}. Wiley, 1988. Corey E. J., Cheng X.-M.. The l.agic of Organie Synthtsis,]. Wiicy, 1989. h'uhrhop J., IVnzlin G., Or^-Ufirc SynffwsiJ, Vcrlag Chemie, Weinheim 1983; 2 wyd. 1994. SoL-bach D., Angew. Chcm., 91. 259 (1979); Angew. Chem., Int. Ed. EngI,, 18, 233 (1979), Umpokd Synthons. Survey of Sources and Uses in Synthesis, T. A, Hasc (cd.), J. Wllcy, 1987.' Warren S., Organie Syntheńs. J. Wiley. 1988. Willis C , Wills M.. Organie Synthesis, Oxford Science Publications, 1995.
Przekształcenia grup funkcyjnych 4.1. Selektywność i specyficzność reakcji
*
I
Obok konstruowania szkieletu węglowego cząsteczki docelowej, prze kształcenia grup funkcyjnych stanowią kluczowe elementy syntezy. Wła ściwy dobór tych przekształceń jest tym ważniejszy, im bardziej skoniplikow-ana jest struktura synrczowanego związku. Wtedy zwłaszcza, gdy w cząsteczce docelowej jest kilka różnych grup funkcyjnych, szczególnie ważna jest modyfikacja tylko tych wybranych. Służyć temu tnogi) jedynie ta kie reakcje, które tnożna przeprowadzić w sposób selektywny. Selektywność reakcji oznacza, że spośród kilku możliwych produktów dominuje jeden. Cdy w reakcji powstaje kilka produktów: Substrat -> Produkt, i Produkty + Produktj + .... a Produkt, (Pj) jest produktem głównym, to: Selektywność = 100% [P,] / Z [P;]. Reakcja jest chemos.dektywna, ydy dotyczy przemiany jednej z kilku reuklywnych grup w cząsteczce. Przykładem jest chemoselekiywna redukcja grupy aldehydowej w obecności funkcji estrowej, która też może być redu kowana, czy też chcmoselcktywne przekształcenie reaktywnicjszej funkcji bromowej wobec chlorowej w odpowiedni związek Grignarda.
fj
OH .COOEt
Mg ete-
^ ' ' - v _ . . ' ' ' \ _ X \ -^MgBf
Chemoselckrywnc jest też preferencyjne utlenianie pierwszorzędowego alkoholu do aldehydu, gdy wiadomo, że w procesie tym mogą też po wstawać inne produkty.
4. Przekształcenia grup funkcyjnych
54 CrO-, RCHO główny
RCHjOH
+
RCOOH
+
•RCOOCH^R
Gdy możliwymi produktami reakcji są izomer)' położeniowe (rcgioizomery), to mówimy o Tcgiosclcktywnuści reakcji. -..i(r.
d ^O (główny)
Potlobnic, regioyelektywnie następuje otwarcie pierścienia epoksydowego czy alkilowanie dianionu acetylooctanowego. MuH
•OH
R
H*
Nu (gtówny)
?
RX
CHjCCHCOOEt
e
^i
SN2
Nu OH (główny)
RCHjCCH,COOEt
e
Warto zauważyć, że przyczynami chcmo- i regioselektywności są róż nice w budowie elektronowej lub oddziat>'waniacli sicrycznych w różnych miejscach substratu, a właściwie różnice w energiach aktywacji konkurują cych ze sobą reakcji, Produkl- (główny)
Subsirat'
"'
• * Produkt)
^Pradutitj
Mówimy wtedy o dominacji szybciej tworzącego się produktu, tj, o komroti kinetycznei reakcji. Wówczas logarytm stosunku stężeń konkurujących produk tów jesc proporcjonalny do różnicy standardowych energii swot)odnych od powiadających im stanów przejściowych (zasada Cunina-Hammetta).
4J. Selektywność i specyficzność reakcji
55
Bywa jednak, że to nie szybkość tworzenia się związku, ale raczej jego trwałość decydują o dominacji jednego spośród kilku możliwych, izome rycznych produktów. Mamy wtedy do czynienia z kontrolą termodynamiczną reakcji. Taka sytuacja zdarza się tam, gdzie proces decydujący o powstawa niu izomerycznych związków jest odwracalny. Wlcdy o powstawaniu w przewadze produktu, który tworzy się szybciej {produki kontrolowany ki netycznie) lub tego, który jest trwalszy (produkt kamrolowany tcrmoiiynamicznie). decydować mogą warunki samej reakcji. Niska temperatura i krótki czas trwania sprzyjają otrzymywaniu produktów kontrolowanych kinetycz nie, a warunki przeŁiiwne, umożliwiające ustalenie się równowagi, prowa dzą do dominacji produktów trwalszych. Dobrą ilustrację lej tendencji sta nowi przebieg reakcji O-sililowania enoli otrzymanych z 2-metylocykloheksanonu.
(a) 1 LDWTHF -78° 2 Mą.SiCI.-TB"
(b) EłjN. Me^SJCI, 130'
pfoduKi
pioduKi
kontrolowany termodynamicznie
kontrolowany kinetycznie
1%
99%
92%
6%
Jak widać, szybciej powstaje enol w wyniku deprotonowania alomu H-węgla o niższej rzędowości. podczas gdy trwal.szym związkiem jesl jego izomer zawierający wiązanie podwójne przy bardziej rozgałęzionym atomie rr-węgla. Gdy powstające w w7niku reakcji produkty są stereoizomcrami, może my mówić n stereoselcktywno^ci procesu. Odpowiednio do rodzaju izomerii łą czącej otrzymane produkty mówimy o diastereoselektywnaki lub enancjoselektywnosci reakcji. Selektywności te opisujemy najczęściej za pomocą wyrażo nych procentowo nadmiarów odpowiednich izomerów. Nadmiar diastcreoizomeryczny: % d.e, - iOO% {[D.] - [D^]) / {[DJ + - [D,]}, gdzie: D, to główny diastcreoizomer, a D^ to drugi, diastcreoizonicryczny produkt. Nadmiar cnancjomeryczny: % e.e. - 100% {[a] - ItH) / {[«] -r l/J|}. gdzie: a to giówny enancjomciyCŁny produkt, a fi to jego odbicie zwiercia dlane, ent-a.
^
56
Pr7eksztatcenia grup funkcyjnych
Tak zdefiniowane wielkości stosowane są nie tylko do określania se lektywności reakcji, ale także do opisu stopnia czystości stereochemicznej produktów (preparatów), (idy izomeryczne substraty poddane niezależnie takiej samej reakcji dają odpowiednio różne, izomeryczne proilukty, to o tej reakcji mówimy, że jest specyficzna. Klasycznym przykładem reakcji stereospecyficznej jest drugorzędowc podstawienie nukleoFilowe {Sf^2).
r
SN2
5,2 Poddane takiej reakcji enancjomcryczne i różniące się halogenki (fluorowiec związany z asymetrycznym atomem węgla) dają odpowiednie enancjomcryczne i różniące się produkt}' podstawienia. Ich konfiguracja jesl rezultatem inwersji konfiguracji subsiratu. Reakcja S^j2 jest zatem mamjospecyficzna. Przykładem reakcji diastereospecyficznej jest reakcja Dielsa-Aldcra z udzia łem estrów kwasu maleinowego i fumarowcgo. Tu, odpowiednio, izomer Z (cis) dienofila daje addukt o takiej samej konfiguracji Z, a izomer £ (trans) daje addukt E. COOR ( COOR
ROOC OOR
U
\u/
COOR COOR
Sicrcospecyficznynii są również procesy prowadzące do dihydroksylacji alkenów. Pozwalają one wprowadzać dwie yrujjy hydroksylowe z tej sa mej strony lub z przeciwnych stron płaszczyzny wiązania podwójnego.
4.2. Redukcja
57 •OH
(a) epoksydacja (MCPBA) H V H p lub I^ / AcOAg (reakcja Prevosta) (b) OsO^, N-Ilenek N-metylomorfoliny lub 1^ / AcOAg, U p (reakcja Woodwarda), Chemo-, rcgio- i stcreoselcktywność oraz ewentualna specyficzność re akcji, na równi z jej zakresem stosowalności oraz ograniczeniami, decydu je o użyteczności procesu i możliwościach jego zastosovv;mia w syntezie. Z takiego punktu widzenia w dalszej części rozdziału 4 rozpatrzone będą główne sposoby przekształcania grup funkcyjnych oraz niektóre reakcje tworzijcc nowe wiązania węgicl-węgicl.
4.2. Redukcja Reakcje budujące szkielet węglowy cząsteczki lylko niekiedy pozwalają od razu otrzymać cząsteczkę docelową, ze wszystkimi atomami węgla we vvlaściw>'m stopniu utlenienia oraz ze wszystkimi grupami funkcyjnymi. Często niezbędne jest dopasowanie stopnia utlenienia czy usunięcie zbęd nych heteroatomów. Ważnym narzędziem, umożliwiającym takie przeksziatccnia są reakcje redukcji. Mamy ru do dyspozycji obszerny zestaw od czynników, które można podzielić ze względu na charakter (polarność) ak tywnych indywiduów redukujących. Nicpolarnc reduktory to wodór czą steczkowy lub chemiczne przenośniki wodoru, stosowane w obecności ka talizatorów metalicznych. Znajdują one zastosowanie do redukcji niepolarnych wiązań wielokrotnych węgiel-węgiel, a rzadziej też węgiel-heteroatom. Nukleofilowe wodorki metali doskonale nadają się do redukcji po larnych grup karbonylowycłi i niektórych związków azotowych, a także do nukleofilowej wymiany atomu fluorowca na wodór. Z kolei elektrofduwy charakter wykazują borowodory (boran i alkiloborany), reagujące z bogaty mi w elektrony wiązaniami wielokroinymi. Jeszcze inny typ reakiwności (przeniesienie pojedynczego elektronu) reprezentują reduktory metalicz ne. Rodnikowymi reduktorami są natomiast wodorki cyny, selektywnie wy-
4. Ptzekszialcenia grup funkcyjnych
58
mieniające atomy fluorowców na wodór. Tak różna reaktywność odczynni ków redukujących umożliwia redukcję różnego typu grup funkcyjnych, ZeS[iiwienie i porównanie ich po[encjalnych substratów pozwala na przybli żone określenie zakresów stosowalności odpowiednich lypów redukiorów {tabela 4.1). Tabela 4.1. Reaktywność odczynników redukcyjnych Reaktywność
Bardzo wy&oka
1 Uwodornienie katalilyczne (iip, H^ / Pd - C)
-^
X
Nukleofilowe wodorki (np. I-iAIHJ —COCl
Elekt roili owe wodorki (np. UjH^>
-CHO
—COC! —NO^ - C s N - N ,
—COOH — C O N R j —CsN -N,
Średnia
>-o
V
O
>-o
V
—CHO
"'•r^t. PliCHjX (X; OR, NRj Br, Oibs...,) " C H O
—COOH —COOR —CONRj —C=N —CH^X
Mała
—COCl O
inerine
—COO
—COOR
O X
—COO-
—NOj
4.2.1. Redukcja wiązań wielokrotnych węgiel-węgiel Jak wskazuje powyższe zestawienie (tabela 4.1), wiązania wielokrotne między atomami węgla są bardzo tatwo uwodorniane zarówno przy użyciu metod katalitycznych i cząsteczkowego wodoru, jak również za pomocą niektórych wodorków.
4.2. Redukcja
5?
Przyłączenie dwóch atomów wodoru do wiązania potrójnego (acetyle ny) prowadzi do alkenu. Często reakcja jest stereoselektwna, a jej rezul tatem jest cis-alken. Ponieważ taki produkt sam może ulegać dalszemu uwodornieniu, chemosclcktywna reakcja wymaga katalizatorów o obniżo nej aktywności, a także starannej kontroli ilości zużywanego wodoru (biurcta gazowa), Jako katalizatory stosuje się tu 1-2% Fd osadzony na BaSO^ lub CaCOj. dodatkowo dezaktywowane chinoliną lub octanem oluwiu (ka talizator Lindlara). Bardzo dobre wyniki daje leż użycie katalizatora niklo wego otrzymanego przez redukcję octanu niklu borowodorkiem sodow\'m (Ni,B)- Mechanizm katalizowanego metalem uwodornienia zakłada prze niesienie obu atomów wodoru związanych z metalem do olefinowejjo substratu od jednej strony również oddziałującego z metalem. 'laki przebieg reakcji wymaga, aby poszczególne jej etapy zachodziły szybko i aby odbywała się ona w warunkach nasycenia kataliz;Uorn wodo rem. Gdy postulaty te nic są spełnione, produktem jest mieszanina izome rów cis i rrans. Cis-alken jest tównież produktem reakcji pochodnej acetyle nowej z wodorkiem diizobutyloglinowyin (DIBAL-H), Jeszcze innym od czynnikiem uinożliwiającym stereoselektywne cis-uwodornienie jcsi diimid (HN-NH), tworzący się w wyniku czę.ściowcgo utlenienia lub katalizowa nego rozkładu hydrazyny. Stcreo.scleklywne reakcje redukcji, w szczegól ności (.•js-sc!ckt)'wnc uwodornianie na katalizatorze Lindlara, są główną metodą syntezy cis-aJkenów. Pod wpływem litu w ciekłym amoniaku następuje trrtm-uwodornienie alkinów. Ta reakcja ma mniejsze znaczenie jako metoda stcreosclcktywncj syn tezy, gdyż traws-aJkeny mogą być też otrzymywane w wyniku innych reakcji.
•2^6
Podwójne wiązanie między atomami węgla redukuje się łatwo wodo rem pod ciśnieniem bliskim ciśnienia atmosferycznego i w obecności ta kich kiUalizatorów, jak: Pd (5-10% Pd na węglu aktywnym), Pt (PtO^ — kalaiizaior Adamsa, kwas chloroplatynowy lub Pt na węglu aktywnym), Ni [Ni Raneya, tj. metaliczny nikiel otrzymany w wyniku roztworzenia w al kaliach stopu 50% Ni-Al), a także Rh (Rh na węglu aktywnym lub na .(^IjO^). W takiej też kolejności maleje aktywność kaializaiorów. Szybkość
_4. Przekszt^enia grup funkcyjnych
eo
katalitycznej redukcji maleje wraz ze wzroscem stopnia podstawienia i wiel kością podstawników wokót redukowanego wiązania, Wynika stąd większa podatność na redukcję wiązań terminalnych.
Pt/c HI/Cykloheksan 98%
Ni^B
H2/CjHs,0H
9ti% Na jeszcze większą selektywność redukcji alkenów pozwalają kataliza tory homogeniczne. „Zewnętrzne" wiązania podwójne układu bicyklicznego redukuje wybiórczo użycie katalizatora Wilkinsona Rh(Ph-,P)jCI w po kojowej temperaturze i pod ciśnieniem atmosferycznym wodoru, podczas gdy zastosowanie popularnych katalizatorów heterogenicznych nie daje tak pożądanej selektywności. OOCH,
COOCHs
katalizator RhiPh,P>3CI PtO; Pd—BaSO,
96H 56% 49%
OOCHj
4% 26% 26%
Otrzymywanie związków nieracemicznych z prochiralnych siibstralów (synteza asymetryczna) stanowi jeden z najtrudniejszych aspektów syntezy organicznej. Stosowanym reakcjom [owarzyszy<; musi przenoszenie chiralności od reagentów lub katalizatorów do pożądanych produktów. Szczegól nie atrakcyjne są wówczas procesy, w których następuje powielanie chiralności, tj. jedna cząsteczka chiralne^o katalizatora dostarcza znacznie więk szą liczbę cząsteczek chiralnego produktu. Właśnie możliwość zamiany ligandów otaczających jon metalu katalizatora na ligandy chirainc otworzyła droyę do enancjoselcktywnej redukcji procliiralnych alkenów. Zapoczątko-
4.2.
61
Redukcja
walo to zatiizem syntezę asymetrycztią katalizowaną kompleksami metali przejściowych (Knowlcs, Horner. 1968). Zastosowanie dosiępnych dziś w handlu chiralnych ligandów difosfinowych, takich jak DIOR BINAR BPPM i innych podobnych zwi;jzków, pozwala na iaiwą syntezę wzbogaco nych enancjomerycznie produktów. Ph,P
XX
PPfi? PPh,
PPh, I Boc (R)-BINAP
(R,R)-DIOP
(-)-BPPM
COOCH^
/COOCjHs / R h (kat, Ph
NHAc ^^^^
,£, (Rft)-DIOP
Pil
H NHAc
72% e e (R)
r**^Y^V^^COQH
\,JL^
H2/Rh(kat
(S)-BINAP
CH.O
CH,0 98% e.e (S)-Naproxen
Często efekt indukcji asymetrycznej powiększa się jeszcze, gdy reakcja przebiega diastereoseleklywnie, tj. wobec centrum asymetrii znajdującego cię już w cząsteczce. Wiedy do indukcji wykorzystana jest zarówno prefe rencja chiralnego katalizatora, jak i wymogi przestrzenne chiralncgo substratu. (RjCOOCH, COOCHi
H2/Kh(kat.) (-)-BPPM
tR.CONH-f....
y^"-NhAcJ
Ph'
' f^
p/
99,2%d,e. (ff.fi) Szczególnie efektywną indukcję asymetryczną obserwuje się, gdy kompicksuji^ce ligandy zawierają stcrcogcnne atomy fosforu. Stanowi to ilustrację
62
4. Przekształcenia grup lunkcypych
ogólnej tendencji do skuteczniejszego przenoszenia chiralności z fragmen tów katalizatora położonych blisko centrum reakcji. W tym przypadku są to chiralnc atomy fosforu bezpośrednio związane z katalizującym uwodor nienie rodem.
CHjO (S.S)-DIPAMP
OCH^
Redukcja karbocyklicznych związków aromatycznych jest trudniejsza niż uwodornienie innych związków nienasyconych, gdyż wymaga pokona nia energii stabilizacji aromatycznej. Katalityczna redukcja następuje w os trzejszych warunkach niż te, które są zwykle stosowane w reakcjach alkinów, alkenów czy dienów, a także nitryli czy związków nitrowych. Uwo dornienie benzenu i jego homologów w temperaturze pokojowej i przy ci śnieniu wodoru nieco tylko podwyższonym w sio-sunku do atmosferyczne go w}'maga użycia bardzo aktywnych katalizatorów. Najczęściej są tu sto sowane katalizator Adamsa (1 g / l mol substancji redukowanej) czy bar dzo aktywny nikiel Raneya. Dobre wyniki daje też użycie heterogenicznego katalizatora rodowego. Zastosowanie wyższych temperatur i ciśnień po zwala na wykorzystanie mniej aktywnych katalizatorów. Gdy w pierścieniu aromatycznym znajduje się podstawniki, to zmiana środowiska reakcji po zwala czasami sterować jej rcgioselektywnością. Użycie jako katalizatora palladu na węglu aktywnym w pokojowej tem peraturze i pod umiarkowanym ciśnieniem nie redukuje układu aroma tycznego, natomiast tam, gdzie jest to możliwe, prowadzi do hydrogenolizy grupy benzylowej. COOMe lyuuwie
COOMe [ CH;,C(COOH);
-CH;C(COOCH;Ph)2
TO
NHAc
H2, Pd / C ^ MeOH, 20=C latm,1,5h
r i T ^ U. A - / ^ ^ ,
^^^'^ ^S%
1^
Selektywna redukcja niektórych tylko wiązań K układu aromatycznego możliwa jest przy użyciu litu, sodu, potasu lub wapnia roztwarzanych w ciektym amoniaku (redukcja Bircha). Stopień zredukowania pierścienia
4.2. Redukcja_
63
(pozostawienie jednego lub dwóch wiązań podwójnych) zależy od zastoso wanych warunków reakcji (metalu, dodatkowego donora protonów, obok amoniaku hib aminy).
Na/NHj MeOH ' 88%
Na.' NH, ttOH.HiO
63%
Podstawniki obecne w pierścieniu aromatycznym decydują o regioseleklywności częściowej redukcji Bircha.
O""' CM,
Na/NHj MeOH
Na / NH-, ^ EtOH / eter
00-
89%
Grupy clcktronodonorowe (EDG) kierują redukcję tak, aby główny pro dukt miał maksymalną liczbę takich grup przy podwójnych wiązaniach, a minimalna ich liczba była ulokowana w położeniach alMIowych, Nato miast układy z grupami clckiroakceptorowymi v\7ka2ują przeciwną regioselektywność.
4. Pi7ekszta}cenia grug funkcyjnych
64
M / NH3
M/NH3
G:EWG (grupa elektronoakceptorowa)
GiEDG (grupa eleklronodonorowa)
Gdy jednak redukcja anizolu zostanie przeprowadzona bez dodatkowego donora protonów (etanolu), otrzymany produkt ulega przegrupowaniu do sprzężonego l-meioksy-1.3-cyklohcksadienu. Podobnie, w warunkach re akcji Dielsa-Aldera, l.4-dien przegrupowujc się i daje odpowiedni addukt. OMe CH,=CHCN
75%
4.2.2. Redukcja grup karbonylowych Redukcja związków, zawierających w swej strukturze grupy funkcyjne z podwójnym wiązaniem węgicl-llcn, może prowadzić do zróżnicowanych produktów. Gdy subsrraiami są kwasy karboksylowe i ich pochodne, to czę sto pierwszy etap ich redukcji prowadzi do aldehydów. Aldehydy i ketony mogą być dalej redukowane do alkoholi lub bezpośrednio do węglowodo rów (grupy metylowej lub metylenowej). Możliwe są też inne reakcje re dukcji, np, rodukiywne sprzęganie związków karbonylowych.
RN
c=o X' X0H,C1. 0R',(NR'2)
H
R—CH-,
4.2. Redukcja
65 ^s^^ CH^ - • — R''
R\
R^
C=0
^
R-'
.OH C^ R'^ N
Taka rozmaitość możliwych produktów redukcji stawia pytanie o chemoseIcktywność przeprowadzanych transformacji. Dla prawie wszystkich pojawiając>'ch się problemów rozwiązanie można znaleźć, korzystając z ogrom nego zbioru dostępnych odczynników redukujących. Główne zastosowanie maJ4 tu nukleofilowe i elcktrofilowc wodorki boru i glinu. Polaryzacja wiązania karbonyiowego wskazuje, że najskuteczniejszymi reduktorami będą odczynniki nuklcolllowe: NaBH,,, LiAlH^ oraz ich liczne pochodne. Czasem jednak korzystniejszy jest poprzedzający przeniesienie wodoru atak kwasu Lewisa na atom tlenu i wtedy zastosowanie znajdują wodorki elekirolllowe; B^H^, AIH, i inne. 4.2.2.1. Redukcja pochodnych kwasów karboksylowych do aldehydów
Generalnie, wśród pochodnych kwasów karhoksylowych, najrcakrywniej.-izymi związkami są chlorki kwasowe. Ich selekt>^vna redukcja do alde hydów wymaga użycia najdelikatniejszych metod. Obok katalitycznej re dukcji wodorem (metoda Roscnmunda; dezaktywowany katalizator: Pd/ /BaSO^, chinolina, związki siarki), powodzenie przynosi lu także zastoso wanie wodorków nukleofilowych dezakiywowanych przez częściowe pod stawienie anionów wodorkowych objętościowym t-buroksylanem. ArCOCI
*H; y 5% Pd/BaSOi LJAlHff-BuOJa -7a*C—>25'C
ArCHO _ JQ% -80%
Również estry, amidy i kwasy karboksylowe b)'wają selektywnie przekiziaicane w aldehydy. C5H„COOCH,
DIBAL t,„^^^^„ -
-70"C
C,H.,CHO
e^"''-
4.2.2.2. Redukcja związków karbonylowych do alkoholi
Kwasy karboksylowe i ich pochodne (bez amidów) oraz aldehydy są ła two redukowane glinowodorkiem litowym (LiAllI^, LAH) do alkoholi
4. Przekształcenia gru^^JunKcyjnych
pierwszorzędowych. Redukcja amidów prowadzi z reguły do odpowiednich amin. Ten sam odczynnik przekształca ketony w alkohole drugorzędowe. Reaktywność związków karbonylowycli względem wodorków nukleofilowych maleje przy zamianie wodom (aldehyd) na j^rupę alkilowej czy arylową (kelony), i jeszcze bardziej, na yrupc alknksylow.-^ (esiry). Borowodorek sodowy, który jest mniej reaktywnym reduktorem niż LAH. pozwala na se lektywną redukcję jednej grupy w obecności drugiej. Dzięki zastąpieniu trzech anionów wodorkowTCh jonami ocranowymi, tizyskuje się jeszcze ła godniejszy odczynnik redukujący, umożliwiający selekty\vną redukcję gru py aldehydowej w obecności ketonowej.
a
^"^
CO0C;H,
NaBH.
r^NC"""^
C,H,OH
^^^>--oH
^
Q
PCOOC5H.
NaBH(OAc).-, " " ^ ^ ' ' ^ ^ . ' - ' ^ ^ O l HhH.AcOH 2h
80% O
Redukcja wodorkami elcktrofilowymi, atakującymi najpierw atom tlenu, również umożliwia rozróżnienie podobnych grup. :
CjHsOOC—(CHj),—COOH •
•"
^^^ »
CjHsOOC-lCH,}^—CH,OH 7 5 %
Bardzo ważnym aspektem redukcji związków karbonylowych jest ste reochemiczny przebiec tych reakcji. Redukcje Łiyklicznych ketonów, nie za wierających podstawników w otoczeniu grupy karbonyluwej, prowadź;) główne do alkoholi Łi"walszych, natomiast redukcje ketonów z przeszkoda mi przestrzennymi wokół grupy karbonylowej dają głównie prndukiy o wyższej energii (mniej trwale).
OH trwalszy (ekwatorialny)
4.2. Redukcja
67 Me
O ^
Me
Me LAH elet
OH H
Me
Me
Me' mniej trwały {aksjalny}
O
L^H
O mniej trwały
Rezultat reakcji można w sposób uproszczony objaśnić zbliżaniem się niikleofdowego reduktora od względnie mniej osloni(,'tej strony wiązania C-O- Tak więc, ^dy normalna ścieżka dostępu jest utrudniona przez pod stawniki lub mosick, daje to mniej trwale alkohole aksjalne Uib egzo, natomiiist trwalsze alkohole ekwatorialne lub endo powstają, gdy takich prze szkód nie ma, Gdy retiktji poddaje się ketony acykliczne zawierające już centrum stereogenne na tt-węglu, wynikiem jest uzyskanie pewnej przewagi jednego z dwóch diastereoizonicrycznych alkoholi. Obserwowan.] diastcreoselek:v'wnośćj jak i konfigurację powstającego w przewadze alkoholu, objaśnia model atldycji iiuklcofilowej Felkina-Anha. Przewiduje on atak odczynnik;i nukloofilowcgo w pozycji tinti w stosunku do największego podstawnika przy (J!-wcglu. Me LAH eWr -70'C '- kierunek , . ataku uprzywilejowana konformacja
(•Bu
H
ok. 100%
4. Przekształcenia grup funkcyjnych
Najatrakcyjniejsza z punktu widzenia syntezy związków nieracemicznycii jest idea cnancjoseIekl>'wncj redukcji prochiralnych związków karbonylowych. Plaski fragment cząsteczki, np. ketonu etylowo-fenylnwe^o sta nowi właśnie laką jjrupc prochiralną. Atak iiukleofilowego odczynnika od gór>' płaszczyzny (strona Si, bo trzy podstawniki: O > CgH,; > C H Ę uło żone są w konfiguracji „w lewo", tj. niezgodnie z kierunkiem ruchu wska zówek zegara) daje produkt eiiancjorner\'czny w stosunku do produktu otrzymywanego w wyniku ataku od dołu (strona Re). Enancjoselektywność w lakiej redukcji można uzyskać stosując wodorki modyfikowane chiralnymi ligandami. Ugandy te petnią rolę chiralnych pomocników i mogą być od zyskiwane po przeprowadzonej reakcji. Zastosowanie chirainego 2,2'-dihydroksy-l,r-binaftylu oraz etanolu, jako związków podstawiających irzy aniony wodorkowe w LAH, daje chiralny reduktor BINAL-H, pozwalający skutecznie otrzymywać enancjomerycznie wzbogacone alkohole drugorzcdnwe. strona Si
....(A CcH.
(S)-BINAL-H _
HO-;^
(S)-987oe,e. strona Re
n LI'
O"^
OCjHfi
(S)-BINAL-H stan przejściowy
Ze względu na oddziaływania diaksjalnc uprzywilejowana jest taka struk tura sianu przejściowego, w której mniejsza grupa R, zajmuje położenie aksjalnc.
4.2. Redukcja
^
Interesujące możliwości syntezy niektórych optycznie czynnych alko holi oferują również metody biotechnologiczne. Do redukcji prochiralnych ketonów najchętniej wykorzystywane są drożdże piekarskie. Aktywne en zymy teyo mikrobiologicznego reduktora mogą katalizować przenoszenie atomów wodoru z obu przeciwnych stron prochiralnego ketonu, a o tym któreyo aktywność przeważy, decydują rozmiary podstawników. Najczę ściej lakiej tran.sformacji fertnaniacyjnej poddawane są /ł-kctonocstry, ,i otrzymywane produkty, przy niezbyt wysokiej wydajności chemicznej, odznaczają się bardzo znacznym nadmiarem enancjomcrycznym. on
OH
R
CjH5(S}70%ee
4.2.2.3. Redukcja związków karbonylowych do węglowodorów Tradycyjnie redukcje aldehydów i ketonów bezpośrednio do grup me tylowej i metylenowej przeprowadza się przy użyciu metody CIcmmcnscna (Zn/Hg, HCl) lub WoltTa-Kiżnera (N^H^, KOH, ogrzewanie ponad 200X). Grupy karbonylowe związane z pierścieniem aromatycznym można też ła two zredukować katalitycznie (Pt !ub RaNi/i-l^). W znacznie łagodniej szych warunkach niż w metodach hczpo.ś red nich można przeprowadzić re dukcję metodami pośrednimi, jedna z nich polega na otrzymaniu ze związ ków karbonylowych tosylohydrazonów, które redukowane NaBH^ lub LAH prowadzą do węglowodorów. Gdy do tej redukcji użyty jest cyjanoborowodotck sodowy, to obydwa etapy mogą być przeprowadzone w jednym na czyniu, bez konieczności wydzielania tosylohydrazonu. Jest rzeczą godną uwagi, że NaBH,CN nic redukuje samych grup k;irbonylowych, a reaguje dopiero po przekształceniu ich w tosylohydrazony.
CnHiaCOCH]
I.TosNHNHj/DMF _ ? NB6H,CN ^ DMF - sulfolan, 100°C
C^yi^CH^CH^ 86%
Inną metodą pośrednią jest przekształcenie aldehydu lub ketonu w tioaceial. a następnie redukcja tej pochodnej za pomocą wodoru zawartego w stosowanym w dużym nadmiarze niklu Raneya. jest to niewątpliwie naj łagodniejszy sposób usunięcia karbonylowego atomu tlenu z cząsteczki.
4 Przekształcenia grup funkcyjnych
70 CHjSH CH;SH
RaNi C^H^OlT 78X
BF,.eter 0°C
o
99%
61%
4.2.3. Redukcja związków azotowych 4.2.3.1. Redukcja amidów
Redukcja amidów prowadzić tnoże do odpowiednich amin lub, po roz padzie pośredniego aminalu, do aldehydów. R—CONR',
[HI
.
» J . ..r,. R—C—NR\ I OH
[H]
R—CH,NR'v
-.1.-.t U
R—CHO-. HNR';
Rozpadowi pośrednich aminali sprzyja użycie dezaktywowanych wo dorków glinow-ych LiAlHCOCjH-)^, LiAiil(OCHnCHpctl3)j !uh redukcja LAH w niskiej tempernrurze. Na taki przebieg reakcji szczególnie podamc są amidy drugorzędowc. pocliodne amin aromatycznych, heteroaromalycznych, a zwłaszcza etylcnoiminy. CHO
CON^ LAH
«ter. 0*C
86%
Jednak główne zastosowanie redukcji amidów polega na ich transfor macji do amin. Osi<|ga się to również stosując wodorki, Aminy pierwszo-, drugo- i trzeciorzędov%'e uzyskiwane są na drodze redukcji LAH, ale reak cja la jest wolniejszii niż redukcja innych pochodnych karlx>nylowych z tym wodorkiem, tatwo natomiast zachodzi redukcja amidów diboranem, kióry w tych warunkach nic atakuje grup estrowych. Sarn borowodorek sodowy nie redukuje amidów, natomiast bardzo talwo redukuje ich O-metylowane pochodne oraz S-metylowane pochodne lioamidów.
71
4.2. Redukcja C-HzjCONHCH;
f^uCONfCjHefe
C^H^jNHCHj 90%
^ -
(••BuCHiN(CjHt.b 9-170
C
N-'^
MeaO'Br^
NaBHj
4^0
CH,C1,
CjHsOH
92%
4.2.3.2, Redukcja nitryli Podobnie jak amidy, również nirryle nK>ga być redukowane do aldehy dów lub amin, Klasyczna redukcja Stephena, polegająca na reakcji łych związków z chlorkiem cyny(ll) i chiorowodorcm. jeat chemoselekty^yna i prowadzi do aldehydów także w przypadku związków zawieraj<-łcych inne, rcdukowalne iJ,riipy. Istotnym ograniczeniem jej stosowalności jest użycie gazDweyo chlorowodoru, -CH.CN
, r-.r^, ..^, I.SnCI^, HCI
.^^
^CH.CHO
2 HCI. HjO
HjC
CH:
~ 100%
Również dczaktywowanc wodorki glinu lub DlBAl.-lI, a także redukcja ka talityczna mogą być wykorzystane do przeprowadzenia tej częściowej re dukcji. R—CN
LiAIH(Oeł)3
eter
••
R—CHO
Natomiast użycic aktywniejszych reduktorów, zwłaszcza I.AH lub AIH^ generowaneyo in silu z LAH i AlCl,, daje z dobrą wydajnością pierwszorzędowe aminy. Należy tu odnotować chemoselektywność reakcji: nienasyco ne nitryle są przekształcane w odpowiednie nienasycone aminy. LAH CHjCN
Ph~-CH=CH—CN
Rter
NH, 74%
AIH, THF
•-
Ph—CH=CH—CHaNHj 75%
72
4. Przekształcenia grup funkcyjnych
Wprawdzie sam lx>rowodorek sodowy nic redukuje niiryli, jednak może on być \\7korzystany do otrzymywania borowodoru in situ, i taka reakcja rów nież przekształca nitryle w aminy. Pf>CN ^ ^ diglyrr
^
PhCH,NH ^3^
4,2.3.3. Redukcja imin i oksymów W przeciwieństwie do potrójnego, podwójne wiązanie węgicl-azot (np. w zasadach Schiffa, uksymach itd.) bardzo łatwo ulega redukcji, a użycie w takim przypadku cyjanoborowodorku sodowego stwarza dogodni) meto dę syntezy amin z ketonów. Taką samą reakcję redukiywncgo aminowania można przeprowadzić, stosując jako reduktor wodór w obecności kataliza torów (Fi, RaNi), a także kwas mrówkowy (reduktywne metylowanie Eschweilera-Clarka lub reakcja Leuckarta).
S=0'N2H-X
Ph.
, -^
-ą—*" ^ M s ^ - * ^
CHiNHj NiiBHnCN. I H ' )
>=0
—i-^ ' *•" ^^•'
CH/ --J:-
^
V-NHX
Pfl*
'-Pr—NH2 8070
H J O O I HCOOH
Ph^^/NH, — : ; ^ ^
^ Ph'''\^*i{CH^h
80% Również oksymy poddają się larwo redukcji do amin, zarówno katalitycz nie (Rh na Al^O,, RaNi, PtO^) , jak i glinnwutlorkiem litow7m czy metala mi (Na / C^H^OH. Zii / AcOH). CHjCOCCOC2H6 N
^ ^ Q ^ - CHiCOCHCOOCjHs NHi
OH
>60%
4,2. Redukcja_
I
73 4.2.3.4. Redukcja związków nitrowych
Grupa nitrow_a może byc^ selektywnie redukowana częściowo (do -NO, -NHOH itd.) lub całkowicie, do grupy aminowej. Ogólnie, redukcja taka jest jedną z najłatwiej zachodzących i prawie wszystkie odczynniki reduku jące, poza elektrofilowymi wodorkami, są tu aktywne. Pierwszo- i drugorzędowe alifatyczne związki nitrowe są częściowo redukowane do aldo- lub ketooksyniów za pomocą chlorku cyny(II), chlorku tytanu (III) lub chlorku chromu (II). Wano zauważyć, że redukcja taka odpowiada przekształceniu tych związków w odpowiednie pochodne karbonylowe. Podobny skutek osiągnąć można, wykorzystując reakcję Nefa, polegającą na kolejnym trak towaniu związku nitrowego zasadą i kwasem.
f NO,
\
rr
1 TiClj 2. H". H,0 NO,
a
o
35%
o
50%NaOH BU.NB,
o
' C^ ^'^•'^O
90%
Wynik redukcji a,/J-nienasyconych nitrozwiązków zależy od użytego ukła du redukującego. _Hy(1 atm) 70%
•NO, ^^(Ph^PjjCI 2!)°C
i f ^
H^ (35 atrr)
^-^'^^-"'^'^UOj
P d / C . HCiy H2O,
-Cu
e5'^c
•fi
NH^
82%
Aromatyczne związki nitrowe redukowane są do amin bardzo wieloma reduktorami; tradycyjnie stosowanym odczynnikiem jest tu żelazo. Reduk tor ten umożliwia zachowanie podwójnych wiązań w cząsteczce. Podobne własności redukujące ma modyfikowany siarką borowodorek sodowy, rówttież nie naruszający innych redukowalnych grup.
J. Przeksztaicenia
grup
funkcyjnych
-NOj
NaBH, * 3S
THF
X
1^
,-^5v^'^^^/
kJ
— NaBH2Si
Ł^
~80%
X:CI- Br, COOB, CN, -CH=CRi
W przypadku aromatycznych pochodnych dinitrowych możliwa jest regioselcktywna redukcja tylko jednej grupy.
X:
H
NaHS. MeOH
CH, Na^S. NHj - H;0 OH HCOOH. EtjNyPd OCHNHAc CHO TiCU
CH:,
90% 64-67% 57% 49% 56% 507»
CH-,
HCOOH, El:^N PdlC
NOs
Hj
92%
4.2.3.5. R e d u k c j a a z y d ó w
Najłatwiej zachodzi jednak redukcja grupy azydowej. Reakcja jesi chemobclektywna względem innych, również łatwo rcdukowalnych funkcji. Możliwe jest katalityczne uwodornienie przy użyciu 10% palladu na węglu (w miejsce pochłoniętego wodoru wydziela się taka sama objętość azotu), bez naruszenia takich grup, jak: benzyloksykarbonylowej, podwójnego wią zania, a nawet grupy sulfidowcj. Selektywne są też reakcje przy użyciu redukroróvy siarkowych {Na,SjO,,, 1,3-propanodiliol) oraz fosforowych (trifenyloibsfina czy fot^foryn trietylowy — reakcja Suudingera).
4.2
75
Redukcja
N=P(OEt)3 PtOEtb 25^ 8h
---J
L
80%
4.2.4. Reduktywne usunięcie heteroatomu z cząsteczki Katalityczn:i liydrogenoliza rozszczepia dość łatwo wiązanie węgiel-fliiorowiec, ale najczęściej do tych celów stosowana jest reakcja z nukleofilowymi wodorkami oraz reakcja z wodorkiem tri buty locynowym. Reakcje rc zachodzą taiwiej z jodkami i bromkami niż z chlorkami, a zwłaszcza fluor kami. Ponadto, bardziej reaktywne są pochodne typu benzylowego, allilowego i aromatycznego niż związki alifatyczne. Grupa hydroksylowa może być usunięta po przeprowadzeniu w tosylan lub niesytan w reakcji z nukleofilowym wodorkiem albo. pn U7mianie losylanii na jodek, zredukowa na wodorkiem tributylocynowym. Ta ostatnia reakcja ma charakter rodnikowy i jcsr inicjowana rozkładem dodanego azoizobiuyronitrylu (AIBN). Warto też zauważyt!, że alkohole picrwszorzędowe tworzą tosylaiiy dużo łatwiej niż drugorzędowc i ta se lektywność jest wykorzystywana do redukcji tylko jednej grupy hydroksy lowej w dioiach lub poliolach. CgH,aCH;l
NaBH :,CN HMPA
90%
dy^
LAM THF
75% ,.'^^^'^1
U
LAH THF
95% OTh
TDSO.
1__
i i - 6 u j SnH
AliJN
O
! iMe
82%
76
4. Przekształcenia grup funkcyjnych NcV-N=N—^CN
- * - N ; + 2 NC
AIBN
Również redukcja epoksydów poleca na zastąpieniu jednego wiązania C-O wiązaniom CMI. Wodorki riukleofilowe powodują lu substytucję na mniej podstawionym atomie węgla (reakcja S;^2) i dają alkohole o wyższej rzędowości. Natomiast wodorki elektrofilowe powodują otwarcie pierście nia i przyłączenie wodoru do bardziej podstawionego atomu węgla i w re zultacie dają alkohole niżej rzędowe. ,,OH (a)lub (b) (a)LAH, THF, 25° (b) AIHj, THF. O"
87% 9%
13% 91%
W celu przeprowadzenia reduktywnego usunięcia siarki z cząsteczki wy starczy zazwyczaj reakcja z nadmiarem niklu Raneya. Czasami grupy arylolub alkilosulfinowc i sulfonowe usuwane są też przy użyciu amalgamatu glinu w wilgotnym THP lub amalgamatu sodu w buforze fosforanowym. Al/Hg THF I Hp
55'
Uteralura uzupetniająca Gawroński J., Gawrońska K., Stereochemia w syntezie organicznej, PWN, 1988. Hudlicky M . Reductiom in Organie Chernhlty. fillis Horwood, Chichester. 1986. Noj^radi M., Stereoselective Synthesii, Vcrlag Chemie, 1987.
4.3. Reakcje utleniania Stosunkowo niskie potencjały rcdoks związków organicznych wskazu ją, że ze względów termodynamicznych w zasadzie wszystkie one mogą być ]X)ddane utlenianiu. Reakcje takie można przeprowadzić przy użyciu utle-
4.3. Reakcje utleniania
77
niaczy kowalencyjnych, takich jak: cząsteczkowy llen, nadtlenki, tlenki me tali i niemetali oraz denowe aniony. Proces utleniania polega wtedy na uzgodnionej z przeniesieniem elektronów migracji atomów rlcmi i wodo ru, Są leż utleniacze jonowe, które odbierając od organicznego reduktora elektrony, powodują powstawanie produktów pośrednich (rodników, jo nów), a te dalej reagując, daj;] produkt\' końcowe. Ponieważ względy termotlynamiczne pozwalają zwykle na utlenianie różnych elementów czą steczki, o aktualnym przebiegu procesu i jego selektywności decydują spe cyficzne oddziaływania z utleniaczem. Mogą one przyspieszać jedne reak cje, kosztem innych.
4.3.1. Utlenianie węglowodorów nasyconycli (Ca) Sclekr^wno utlenianie izolowanych wiązań C ,-H w alkanach i cykloalkanach jest przy zastosowaniu odczynników chemicznych rzadkie i nieła twe. Do nielicznych precedensów należy selektywna hydroksylacja adamantanu.
(a}lub[b)
•OH
(aJCrOj, ACjO.AcOH 3S-25r 71% (b)03/SiOJ.-65^81%
Natomiast użycie wybranych szczepów bakterii i grzybów pozwala na mikrobiologiczne, regio-, a nawet sicreoselektywne hydroksylowanie szkieletu węglowego steroidów. •OCHjOH
67%
Sąsiedztwo wiązania podwójnego !ub pierścienia aromatycznego uak tywnia wiązania C ,-H i ich utlenianie jest już znacznie łatwiejsze. Tak więc utlenianie w pozycji allilowej może być przeprowadzone przy użyciu
4. Przekszlatcenią grup funkcyjnych
76
tlenu, trójtlenku chromu, dwutlenku selenu, a także katalitycznie, za po mocą nadtlenków.
Podobnie mogą też być utleniane gtupy benzylowe. Obok już wymie nionych utleniaczy, także azotan cerowoamonowy (CAN) i dwuchromian oraz nadmanganian potasowy pozwalają przekształcać grupy metylowe w hydroksymctylowc, aldehydowe i karboksylowe. CHO CAN AcOH / H p 2 9 X , 13h
CH,0' 78%
SeOn
EtOH, 7a^ .^HjCH^ 90%
KMnOH,0 100=
CC, 77%
Utlenianie jonami ceru (IV) zatrz)'muje się po przekształceniu grupy ben zylowej w karbonylow.-ł. bo wlcdy wzrasia poiencjat rcdoks orj;aniczncgo reduktora i utleniacz przestaje odbierać elektrony od układu aromaiycznego. W pir>'dynie i pochodnych grupa metylowa w położeniu a w stosunku do azotu utlenia się szczególnie iatwo do aldehydowej przy użyciu SeOj-
-I
4.3. Reakcje utleniania
79
Należy jedriiik zauważyć, że dla bezpośredniego utieniania pozycji alli lowej i benzylowej dobrą alternatywą jcsi często reakcja rodnikowego bro mowania tych pozycji przy zastosowaniu N-bromoiniidu kwa.su bursztyno wego (\BS). Reakcja la zachodzi w łagodnych warunkach, a jej produkty można lalwo przekształcić w odpowiednie pochodne tlenowe.
^
- ^ N , ^ ^
inicjator
w ^ ^ ^ ^ ^ ^ Br
4.3.2. Utlenianie węglowodorów nienasyconych i aromatycznych (C 2) Hydroksylacja i bezpośrednie utlenianie układu benzenowego do chi nonu nie znajduje dorad liczniejszych zastosowań w syntezie, ale podobne, selektywne utlenianie pochodnych naftalenu jest główną metodą otrzymy wania l,4-naftochinonGvv. Pożądaną selektywność procesu zapewnia ru użycie siarczanu cerowoamonowego (CAS) lub wykorzystanie układu kaial'it>'cznego Pd(II) / H^O;.
CAS 2M HjSOi 25'C,6h
oóc: 90%
Rozszczepienie układu aromatycznego o-iiiąga się łatwo przy użyciu citcrotlcnku rutcnu generowanego m situ za pomocą nadjodanu lub podchlorv'nu sodowego, zastosowanych jako utleniacze stechiometryczne, W reakcji tej, jak i w poprzedniej obserwuje się preferencję utleniania pier ścienia o większej gęstości elektronowej.
80
4. Przeksztalcetmuf^ funkcyjnych /
\
/
^
RuCI,. X HjO
/
\
v_/~W '^^—" \ r^'
OOH
CCIi/CH,CN 25'C. 24h
RuC^.x HjO NalO^ CCI^yHjO 25X,7dn.
^^
''
^'''•^
J^OOH
^x>=O0H
^ - ^ XOOH g3^
^-^ 7„^
^OOH
Wśród wprowadzanych do syntezy metod biotechnologicznych, ze znacz nym zainteresowaniem chemików spotkało się stereoselekt\'wne cts-dihydroksylowanic monopodstawionych pochodnych benzenu za pomocą zmu towanych szczepów Pseudomonas putitk 39D. Taka transformacja, nie maji)ca w zasadzie swego czysto chemicznego odpowiednika, pozwala na synte zę złożonych produktów naturahiych {np. heksoz) z prostych związków aromatycznych. Ponieważ utlenianie [o dotyczy pierwszego etapu syntezy to pomimo maiej wydajności i kapryśnej natury procesu, może być uważa ne za reakcję kluczową w takiej syntezie. Psoudomonas ptitida
e^
^ i ^
Utlenianie wiązati podwójnych w alkenach prowadzi do epoksydów, dioli lub do karbonylowych produktów rozszczepienia tych wiązań. Tu rów nież obserwuje się większą reaktywność wi4zań bogatszych w elektrony. Epoksydacja alkenów zachodzi łatwo pod wpływem peroksykwasów (czę sto kwasu m-chloroperoksybenzoesowcgo, .MCPBA) oraz układów katali tycznych z udziałem kompleksów wanadu, molibdenu, tytanu i manganu. Stechiomeirycznymi utleniaczami w tych układach są nadtlenek wodoru, wodornnadtlenek t-butylu, sól potasowa kwasu Caro (KHSO5, Oxone) oraz podchloryn sodowy Wśrótl peroksykwasów najsilniejszymi, elcktrofilowymi utleniaczami są te, które wywodzą się od najmocniejszych kwasów karboksyiowych, tj. irifluorooctowy > maleinovs7 > mrówkowy > p-nitrobenzoesowy > m-chlorobenzoesowy. Zgodnie z elektrofilowym charakterem
•1 3, Reakcje utleniania
____^^
^
ataku utleniacza najlarwiej reagują cztero-, trój-, a potem dwu alki lopod sta wione alkeny. Najtrudniejsze jest epoksydowanie terminalnych wiązań po dwójnych. Reakcje są stereospecyficzne i cis-alkcny przekształcają się w cis-epoksydy, a irans-alkeny w rrtins-epoksydy.
>=<
>v^( o H
r:
Y
c'
H, MCPBA CHCln Hj
75%
V
-
CHiCOiH —ii—•• AcONa CH.C.
Ph O H '• / \ / \ ^ 60%
Ponieważ powstające epoksydy są wrażliwe na działanie kwasów, udenianie takie wymaga buforowania środowiska reakcji octanem sodowym lub fosforanem dwu.sndowym. Dobrym utleniaczem jest też kwas peroksyimidowy generowany in sisu vf reakcji nitrylu z nadtlenkiem wodoru.
^\H Unika się tu zarazem trudności związanych z powstawaniem kwasu (bo produktem ubiocznym jest obojętny amid), ale nieco zmienia się selektyw ność takiego utleniania. .•
•,-K-
82
4. Przeksztatcenia
(a) lub [b)
gruptunkcyjnych
t?
(a) MCPBA (b) PhCN / H A ' KHCOj
97% 46%
Jeśli wiązanie podwójne sprzężone jest z podstawnikiem elektronoakceptorowym, to na skutek obniżenia j-ęsiości elektronowej uilonianie peroksykwascm zachodzi trudno- W takiej sytuacji taiwa jest epoksydacja al kalicznym roztworem nadtlenku wodoru lub wodoronadtlenku t-butylu. © ^ ^ ^ WG
+
[""T^^UG
e o—OH
EWG
0
+ 0H
H,0, NaOH MeOH 20°C
80%
Również do utleniania bogatych w elektrony wiązań podwójnych mog^ być stosowane H^O^ i wodoronadtknki. Reakcja ta wymaga jednak katali zatorów przenoszących tlen od nadtlenkowego utleniacza do alkenu. Za stosowanie diselcnku bis(2,4-diniirofenylovvcgo), jako prekursora właści wego katalizaiora, pozwala na wydajne epoksydowanie olefin 30% roztwo rem H;jO^. Innym, niemetalicznym katalizatorem jest heksafluoroaceton, tworzący z nadtlenkiem wodoru elcktrofilowy peroksyacetal.
30% H j O j B
kat
357=
4/3. Reakcje utleniania
83 NO;
Se—Se.
':M
O
i
^
O. -^
jl,
•SevQ^OH
JSC
*
Katalizowane acetyloacetonianowym kompleksem wanadu lub molib denu utlenianie wodoronadtlcnkicni i-burylu 2,4,4-trimetylo-l-pentenvj ckje odpowiedni epoksyd z ilościową w>'dajnością. f-BuO^H V0[acac)2 MoO-/(acac)'j - 100%
[•odobnic, z W7snką wydajnością i rcgiosctektywnie utlenia się geraniol. Co więcej, jeśli tak utleniany alkohol allilowy lub homoallilowy jest chiralny, lo cpoksydacja przebiega diasiereosclcktywnie. f-BuOjH H
HO
CH3
V0(acac);,(1.5% mol) C^He, 20"C
96%
V0(acac)3, CgHe. 0'C
HO
CH CH., 9 9 % crytro
P ,H
H,C H.
f-BuOjH V0{acac>2
CH H,
Znacznie trudniejszym zadaniem było enancjoselektywnc epoksydowa nie nicfunkcjonalizowanych procbiralnych alkenów. Najlepszym rozwiąza niem okazał się tu, wprowadzony w roku 1990 przez Jacobsena, ukiad ka-
84
4. Przekształcenia grup funkcyjnych
talilyczny, złożony z chiralnego kompleksu manganu(ni) (kj), dodatkowe go Uganda (PPNO) i podchlorynu sodowego jako utleniacza stechiometrycznego.
PPNO jtompleks Jacobsena (kJ)
Kompleks Jacobsena w obu odmianacłi enancjomerycznych jesr do stępny handlowo, a użycie takiego chiralnego utlt^niacza znalazło zastoso wanie w kluczowych reakcjach syntezy ważnych produktów. Bardzn tatwn lakieniu utlenianiu ulegają dipodstawione (Z)-alkeny i dają odpowiednie (Z)-epoksydy z wysokim nadmiarem cnancjomerycznym. Podobnie sku tecznie epoksydowane są trój pod stawi one alkeny. Natomiast dodanie do układu uilcniającego chiralnej soli amoniowej, np. otrzymanej przez czwartorzędnwanie chininy, powoduje zmianę konfiguracji otrzymywanych epoksydów. P \
Ph,
\ = ^ '
PPNO, NaOCi pH 11 3, 0°C CHjCIj/H^O
(R,R)-kJ NaOCI, pH 11,3
Me
O wyd 81%. 92% e.e (15,2/?)
fc- I
r
- 0 ^ •'^® if' V ^ M e
1 N C " " ' ^ ! ! ' ' ' ' ' ' ^-•sfz^Me •"0
wyd 81% £ 98% e.e. {3R. AR)
4.3. Reakcje utleniania
86 PhCONH
(RR)-kJ
Ph
PPNO NaOCI^H.:/\.-H CO,Et CH,CI,~H,0 ^'^ 0X 95-97% e.e,
ÓH 44% (łańcuch boczny taksolu)
56%wyd ^^3% trans) (S,S)-kJ
Ph {as}
Q'C1 {25% mol) NaOCI. P h C i ; H ; 0
Ph.
,H
T
O 81% e e !S.S) (trans. 75% wyd.) (4% ctó)
Y '^i' .,-<».
Niekwestionowaną przyczyną enancjosclektywności jest uprzywilejowany energetycznie kierunek zbliżania się chiralnego oAso-kompleksu do odsło niętego wiązania podwójnego. Ograniczeniem metody je.sr wymagana Z konfiguracja wyjściowego alkenu, a izomery F. utleniaji( się trudniej i ze znacznie mniejszą indukcją asymetryczną Przedstawiona na s. ^3 ^^ysoka regio- i diastereoselcktywność epoksydacji chiralnego już alkoholu allilowcgo znajduje znakomite rozszerzenie w enancjoscicktywnym procesie, któremu mogą być poddane alkohole procliiralne. Wielki sukces odniosła tu, opracowana w 1980 r. przez Karsuki i Shiirplessa, enancjoselektywna epoksydacja prochiralnych alkoholi allilo wych w układzie kataliiycznym, składającym się z wodoronadtlenku t-butyłowego, tetraizopropanolanu tytanu i csiru kwasu winowego. W warun kach reakcji, dzięki chclaiowemu komplcksowaniu chiralnego winianu przez Ti(IVX a także konipieksowaniu alkoholu allilowego (substratu) i wodoronadtlenku (utleniacza) następuje preferencyjna epoksydacja wią zania z jednej tylko strony cząsteczki alkoholu allilowego. W typowych wa runkach stosunek winianu do alkoholanu ryianu jest 1.2 : 1, a t
4. Pfzeksztatcenia
B6
grup
funkcyjnych
k o w i t a zależność dominującego enancjomeru od absolutnej konfiguracji użytego w i n i a n u , a brak takiej zależności od u k ł a d u p o d s t a w n i k ó w w substracie ( R ' , R--, R'). (S, SH-)-w i ni an
-OH
[R,R)-(+)-winian
Ti(Oj-Pr),. (ff.R)-DET /-BuO^H CHjCIj.-ZS^C
Oznacza t o zarazem, że można i a i w o otrzymać oba cnancjnmer\'czne [Epok sydy, gdyż obydwa enancjomery estrów kwasu w i n o w e g o ( z w y k l e dietyluw e : (R,R)-C+}-DET. naturalny i ( S . S ) - ( - ) - n r T , nienaturalny) są l a i w o do stępne. M e t o d a epoksydacji Katsuki-Sliarpicssa stosowana je^t również ja ko sposób kinetycznego rozdziału racemicznych alkoholi a l l i l o w y t h . W y k o rzystuje się t u fakt szybszej cpoksydacji jednego z enancjomerów, co p o z o stawia d r u g i w n i e z m i e n i o n e j postaci. Ti(O^P^)4 / DET
rac
f-BuO^H. CHj Clj -20°C 40% ? 96% e.e.
6H erytfo: Ireo = 99 1
4.3. Reakcje utleniania
87
Kpoksydacja Katsuki-Sliarplessa jest jedną z transformacji najczęściej sto sowanych w syniezie związków nieracemicznych, w tym złożonych pro duktów naturalnych. ^Hj. T({0;-PfV<S.S)-DET
C
OH
^^y-C^Sz^
'•^^'''^
-
VoH wyd. B2%. 90% e.e.
's"^^
(7R,8S)-Disparlijr
Me Bn
Ti(0(-Pr)*, (R.R) DCT
„,
,-BuO,H
*(^
• - ' ^ ^ - ^ N ^ H .
^e
lyle
HO.
65% 96% e.e. półprodukt do syntezy Rifamycyny
Nadzwyczajna użyteczność w syntezie chiralnych epoksyalkoholi, a także dostępność suhstratów i reagentów oraz niezawodność reakcji jako metody i iatwość sterowania stereochemią produktów, stanowią jej niewątpliwe za lety. Pewnym ograniczeniem dla jej stosowalności są substraty o bardzo ob jętościowych podstawnikach na 1 i 3 atomie wc^la w konfiguracji Z,
Kolejnym sposobem utleniania wiązania podwójnego jest jego bezpo średnia dihydroksylacja. Ze względów stereochemicznych proces ten może odbwać się od jednej strony płaszczyzny wiązania podwójnego (syn) lub : przeciwnych stron {anti).
4. Przekształcenia grup funkcyjnych
88 OH OH\T
°i:
; syn
anti V /
•
OH
Jeśli reakcja dotyczy (Z)-alkcnu. wówczas sjn-addycja daje izomer erytro. a anti-addycja — izomer mo. Gdy alken podstawiony jesi symetrycznie, to w miejsce izomeru erytro otrz)'mujemy formę mezo, natomiast izomero wi treo odpowiada mieszanina racemiczna. Można też zauważyć, że (E)-alken daje przy s_vti-addycji takie produkty, jak izomer Z przy anli, a przy nnti-addycji — takie jak Z przy syn.
sj/n
H-
-OH
H-
-OH
-OH
H-
anti
-H
HO-
{±)erytiv[)(.*y) mezo{X = Y)
(t)-fTOO (Xi* Y) (1) ( X = Y )
>\nti-hydroksylacjc uzyskujemy otwierając trójczlonowy pierścień epoksydów, które podlegają atakowi nukleofilowemu z przeciwnej strony do tlenu pierścieniowego. Często przeprowadzając epoksydację z użyciem dość niocneyo kwasu, jako produkty otrzymujemy monoestry dioli zamiast epoksydów. Ich hydroliza prowadzi do produktów oftti-hydroksylacji. C,;HjtCH*CH;
1 3Cre.H;O;/100%HCOOH •" 40'C, 2411 2. 3M KOH / EtOH, 7 3 X , I h
C,jH;rCHCH,OH ÓH
69%
W analogicznych warunkach cykloheksen daje 75% trons-1.2-cykloheksanodiolu. Inn>Tn sposobem anti-hydroksylacji jest przebiegająca początkowo przez stadium kationu cyklojodoiiiowegu reakcja Prevosta.
44%
-••J
•
4.3. Reakcje utleniania
89
Podobna reakcja, przeprowadzona jednak w obecności wody daje pro dukt syłi-dihydroksylacji (reakcja Woodwarda).
1 AcOAg, I^.AcOH 2. HaO.10X 12h 3 LAH. eter 81%
Także zachodzące w niskiej leniperacurzc utlenianie alkenu nadmanga nianem potasowym daje produkt syn-dihydroksylacjl. Jednak najważniej szym sposobem sj.'ji-dihydroksylacji jest reakcja osmomylacji wiązań po dwójnych, zwykle prowadzona przy użyciu malej ilości czceroitenku osmu regenerowanego m situ N-cIcnkiem N-meiylomorfoliiiy (NMO), nadclcnkifiii wodoru, chloranem potasowym lub heksacyjanożelazianem potaso wym. OSO4. NMO MejCO, H2O
a" OH
91%
Obserwacja, iż utleniania takie są przyśpieszane przez ligandy azotowe, wskazała droyę do znalezienia bardzo efektywnych, chiralnych katalizato rów tej reakcji. Opracowany przez Sharplessa iikiad katalit)'czny umożliwia cnancjoselektywną dihydroksylację (AD) olefin i jest to dziś jedna z naj pewniejszych metod syntezy asymetrycznej. Jako induktorów chiralności iiż>'wa się tutaj C^-symetrycznych ligandów fialazynowych, pochodnych dihydrochińiny (DHC^^-PHl. i dihydrochinidyny {DHQD)2-PHL.
OMe
MeO
(DHQ)2-PHL (AD-mix-a)
4. Pfzeksztatcenia grup funkcyjnych
90
MeO
OMe
{DHQD);-PHL {AD-mtx-P)
Utleniaczem stechiometrycznym dla stosowanego jako katalizator osmianu potasowego {0,2%mol) jest cyjanożelazian, a reakcja przebiega w mieszaninie t-butanolu z wodą w obecności węglanu potasowego. Ze stawy suchej mieszaniny katalizatorów, utleniacza i węglanu potasowej;o są dostępne w handlu (Aldrich) pod nazwą AD-mix- i AD-n\ix-p. Przy utlenianiu nictcrminalnych olcfin, do mieszaniny dodaje się małą ilość mclanosulfonamidu niezbędnego, aby katalizować hydrolizę powstających przejściowo estrów kwasu osmowego. Użycie mieszaniny AD-mix prowa dzi do otrzymania pochodnych dihydroksylowych o bardzo wysokich nad miarach enancjomerycznych. Empiryczna reguła mówi o kierunku dihydroksylacji w zależności od użytego chiralncgo liganda. AD-miX'/J
/i - alak
HO
OH ..,R2
Rl
H
f-BLiOHy H;>0 0X R^
« - alak
AD mJx-iT
,Ph Ph
HO
W'
HO
OH
OH
AD-mw-/)
Ph H (fi.R), >99.5%e.e, 90% wyd.
Reakcji tej poddawane są równic skutecznie «.^nicnasyconc estry, a otrzy mywane z dobrymi w>'dajnościami enancjomeryczne pochodne dihydroksylowe są dostępne w obu formach.
i
4.3. Reakcje utleniania
01 AD-mix-p
•^
OH 1 •'^^/COOEt
L
,CO0Et
{2S.3R) 99% e.e 97% e.e.
Ph
R AD-mJx-a^~^
OH
t
4H
j
(2R,3S) R:n-CsH., Ph
96% e.e. 95% e.e.
Takie rrójfunkcyjne pochodne znalazły już zastosowania w syntezie zlożonycli piodukiów naturalnych. Warto rakże zauważyć, że dzięki obecności silnie przyśpieszających osniomylację ligandów {DHQ)^~PHL i (DHQD)2-PHI, zmienia się kolejność, w jakiej maleje podatność na di hydroksyl ację podstawionych podwójnych wiązań; — bez Uganda: teira > tri > (£;)-di > 1,1-di > (Z)-di > meno; — z ligandcm: tri > (E)-di > l,I-di > tetra > mono > (Z)-di. Otwiera to możliwość różnego regioselektywnego funkcjonalizowania ukiadów o kilku wiązaniach podwójnych. Poiiwójne wiązania mogą być oksydaiywnic rozszczepiane i przekształ cane w grupy alkoholowe, karbonylowe hib karboksylowe. Rodzaj otrzymy wanego produktu zależy od siriiktur}' substratu oraz od użyiych utleniaczy. Najstarszą, ale ciągle stosowaną procedurą, jest ozonoliza. Otrzymywane po reakcji z ozonem produkty można albo zredukować do alkoholi (H^/Pt, l-AH lub NaBH^) czy aldehydów/ketonów (Zn/AcOH, P(OMe)^ lub Mc^S), ulto utleniająco rozłożyć do kwasów karboksylowych (H^O-,/HCOOH). 1. Oa.MeOH
-7Q'C 1 O;, MeOH 2 Hj^Pl
C
COOH'
2 (MeOl^P^
-2CX
I.Oj, MeOH,-7CX 2 30%HjO; HCOOC, 100"C
C
CHO CHO
86%
I O,. MeOH CH;,Ct; Z Ac^O, B j N CHO
COOH
85%
OOCH, 72%
4, Przekształcenia grup funkcyjnych
92
Utlenianie ozonem bywa stosowane jako reakcja uwalniająca ukryTą jako podwójne wiązanie węgiel-węgiel grupę karbonylową. H I
1 , 0 j . CH,Ct,,-70°
k^oH^ y ^ I I
P^
—I—tJ: 2. 3. Me^S MeOH, BFj - EtiO 3 MaOH BF, - EUO OBn
Przy utlenianiu dienów kontrolowaną ilością ozonu obserwuje się regioselektywność reakcji: łatwiej utleniają się wiązania bogatsze w elektrony.
1. leg o,. CH;,Ctj/Py -78-C 2.Mfl2S
C^o AJ y
""
^
90% ona.
Czasem, alternatywą stosowaną dla ozonolizy jest połączone z dihydroksylacją utlenianiające rozszczepienie jslikoli. Można je przeprowadzić, stosując nadjodan sodowy w obecności katalitycznych ilości czterotlenku osnui, a niekiedy również buforowany roztwór nadmanganianu potasu. CHO
oD
KMdOi, Bu^NCI, CH^CIj, C X AcONa/AcOH.pH3 CHO
ai%
4.3.3. Utlenianie alkoholi Utlenianie alkoholi pierwszorzędowych może prowadzić do otrzyma nia aldehydów lub produktów dalszego utleniania, czyli kwasów lub es trów. Alkohole drugorzędowc są tatwo utleniane do ketonów, natomiast trzeciorzędowe, jeśli nie ulegają dehydratacji do alkenów, są na uilenianitf odporne.
| •
4.3. Reakcje utleniania
93 [O]
10]
RCHjOH • ••--•»• RCHO
-
RCOOH
II i
RCH(OH)OCHjR
RCOOCHiR
Reaktywność gmpy hydroksylowej w stosunku do wiciu utleniaczy pozwa la przekształcać te funkcje bez naruszania innych. Możliwe jest też selek{y\vnc. utlenianie jednytli ^riip hydroksylowych w obecności innych. Spe cjalną katejjorię sianowi u[lcnianic vicinatnych dioli, przebiegające z roz szczepieniem wiązania węgiel-węgiel. 4.3.3.1. Utlenianie alkoholi pierwszorzędowych do aldehydów Ze względu na iatwe utlenianie następcze, otrzymywanie aldehydów z alkoholi pierwszorzędowych wymaga użycia łagodnie działających utle niaczy. Tradycyjne, kwaśne utleniacze chromowe, tj. KjCrjO^ - H^SO^, CrO/-HjO-AcOH (odczynnik Fiesera), CrOj - H^O. H + - aceton {od czynnik Jonesa), często nie dają tu dobrych rezuKaiów, a nowsza procedu ra dwufazowa ]X)zwala otrzymywać aldehydy alifatyczne z bardzo dobrą wy dajnością. To rozdzielenie faz pozwala uniknąć następczego utleniania. '^'"-^^'°"
Na^Cr.O,, 3M H-,S04 CH,C^.B.,NHSO. " a5'C, 1 min
-C,H.CHO 95%
Kompleksy trójtlenku chromu z pirydyną: CrO^ • Py (odczynnik Saretla), CrOj • 2Py (odczynnik Collinsa), jakkolwiek niekwaśne, do utleniania alkoholi pierwszorzędowych muszą być jednak stosowane w biudzo dużym nadmiarze i często dają niskie wydajności. Znacznie lepszymi utleniaczami są, dostępne handlowo i niehigroskopijne, ciilorochromian pirydyniowy [CrO^ • Py • HCl. PCC) i dwuchromian pirydyniowy (PyH^Crp^, PDC). Pierwszy z nich jest lekko kwaśny, aie daje też dobre wyniki w buforowa nym octanem sodowym utlenianiu związków wrażliwych na kwasy.
PCC / CHiCI;
-O
^ O - C H ; C f i = CHCH;0H
(NaOAc) 25'C, 2h
^O-'^_cH,C H=CHCH0 n^L 81%
I
4. Przeksztatcenia grup funkcyjnych
94
Drugi jest jeszcze tagodniejszym i całkowicie obojętnym utleniaczem, po zwalającym na otrzymywanie zarówno nasyconych, jak i (/./^-nienasyconych aldehydów, a po zmianie rozpuszczalnika na bardziej polarny, również kwa sów karboksylowych.
PDC CHO
CHjCI; lub L)MF, 0 ' C
OOH
93%
92%
CHO
(a) PCC / /!-heksan (b)PDC/CH;CI^
82% 92%
Innym łagodnym odczynnikiem, stosowanym zwłaszcza do utleniania wrażliwych alkoholi allilowych i benzylowych, jest izw. aktywowany dwu tlenek manganu. -CHO
WiiO
CHCIj, 25°C, 7 dni
80%
CHjOH
MnO, eler, 25'C, 5h
CH;QH OCH.
CHjO OCH,
64%
4.3. Reakcje utleniania
95
Warto zauważyć, że aktywowany dwutlenek tnangaiiu jest też odczynni kiem stosowanym w procedurze stereoselektywneijo (bez izomeryzacji cjsirans) przekształcania alkoholi allilowych w estry. Druyi etap lej przemiany polega na utlenianiu powstałej cyjanohydryiiy do cyjanku acylowcgo i re akcji tego związku z metanolem.
TR'
B•?•
i R
^ ^^
T-nn
__MnO^ „A^^^O ^H
p«r,lar., 0^
R
^*^
R-
^
""OJ
""°^
NsiCN, AcOH M.^H,20-C,12h
XI
^C :oocH3
'" R ' ' ^ *' * ^ ^gQ_gQ^
Kolejnym, chętnie stosowanym utleniaczem selektywnie przekształca jącym alkohole w związki karbonylowc jest dimetylosulfotlenek (DMSO) z różnymi aktywatorami. W tej roli najczęściej używany jest chlorek oksalilu (metoda Swerna), bezwodnik kwasu trifluorooctoweyo {'l'l-AA) lub dicykloheksylokarbodiimid (DCC). Związki te, przekształcają alkohol w sól sulfoksoniową, a ta, po potraktowaniu mieszaniny reakcyjnej trzeciorzędo wą aminą, daje następnie związek karbonylowy i siarczek dinicrylowy.
R'
J^=0 K \
/
°v
* (CHjfeS
1 DMSO/(COCl); \
^^^H,CH,OH
.^^^
/
O
^ X _ o ^ " ' 'CHO 83%
j Bn,N^H,OH
1 DMSO/(COCI);, ' ''^"
I Bn.N^HO
88-92% Analogicznie działającym odczynnikiem jest też mieszanina siarczku dimeiylowcgo i N-chloroimidu kwasu bursztynowego (NCS). również utle niająca picrwszorzędowe alkohole do aldehydów. Jeszcze innym selektyw*'-
4. Paeksztalcenia grup funkcyjnych
96
nym utleniaczem jest nadjodan Dcssa-Martina (NDM), wykazując>' rzadką preferencję do łatwiejszego utleniania alkoholi picrwszorzędowych niż drugorzędowych.
OC
"y
NaBrO,
OOH
O
HjSO^ 55-65°C, 411
./
Ac^O/AcOH ^
62-69X
NDM NDM
f^Y^H SPh
I^^CHO
CHjCb, 0 X SPh
(>98%e.e.)
90% (93% e.e)
Me NDM DMSO. 25r 2h 81% Me
Inną jeszcze metodą, pozwalającą na selektywne utlenianie alkoholi picrwszorzędowych w obecności druyorzędowych yiup hydroksylowych, jest użycie układu katalitycznego TEMPO — podchloryn sodowy lub TEM PO — hromin sodowy. Stosowany w tym układzie katalizator, 2.2,6,6-teirametylopipcrydyl-l-oksyl (TEMPO) — trwały wolny rodnik, jest dostęp ny handlowo i w warunkach reakcji utlenia się do odpowiedniej soli ok.soamoniowej. Właśnie to indywiduum chemiczne jest tu efektywnym utle niaczem. Metoda la daje dobre wydajności i stanowi interesującą alternaty wę dła utleniaczy chromowych i aktywowanego DMSO. Pozwala ona rów nież na uniknięcie racemizacji przy otrzymywaniu wrażliwych aldehydów. -1e
aktywny ulteniacz
4.3. Reakcje utleniania
97 TEMPO, NaOCI. KBr CHjCI^/HjO pH 8,6
o°c
OH
TT'
)H
^CHO
65%
OH
\
TEMPO. NaBrO CHaCIj / H^O 0-5 "C
^^J.
J:HO \
Ph
94% Ph
4.3.3.2. Utlenianie alkoholi drugorzędowych do ketonów Zazwyczaj alkohole drugorzędowe utleniają się łatwiej niż pierwszorzędowe, a ketony można otrzymywać przy użyciu tych samych utleniaczy, które były przedstawione wyżej. Katalog możliwych odczynników jest iii większy, gdyż nie ma niebezpieczeństwa utleniania następczego. Z tego też wzylędu można je stosować w większym nadmiarze, przez dłuższy czas i w wyższej temperaturze. Chętnie bywa tu używany odczynnik Jonesa, El nawet roztwór dwuchromianu sodowego w kwasie siarkow)'m. n-C.HX=CCHCH-.
iH
CrOą / H;SO, / H jO aceton 5-10'C
CHjCl NajCr^O, CH—OH CHjCI
H,S04 / H;0 16h,20"C
n-Ct HgC=C—c~CHi 80% CHjCI
*- c=o CH,CI 75%
Również nadmanganian potasowy, zwłaszcza osadzony na stałym no cniku (tlenek glinu, sita molekularne), daje dobre rezultaty. Szereg odczyn ników wykazuje znaczną selektywność w utlenianiu alkoholi drugorzędow^ch do ketonów, przy zachowaniu niezmienionych pierwszorzędow^ch grup hydroksylowych. NaOCI AcOH / HjO 20-25'C
85%
r
98
4. Przekształcenia grup funkcyjnych
I
Cl; / C C I , CHCIj, Py * 2 5 X , 20 mm
X
77%
Cr'' / Cellt (kat) bezw. :-BuO,H
{C»A - O H
(CH;), —OH
n 1.6 n 8
CH;CI;, 25°C. 24h
89-94%
06(50^)2. NaBfOj. CHjCN/HjO, BOT 2h
85%
4.3.3.3. Utlenianie alkoholi i aldehydów do kwasów karboksylowych i pochodnych Utlenianie pierwszorzędowych alkoholi do kwasów karboksylowych jest również zadaniem dość łatwym i częsrn do rakJch produktów prowadzi zastosowanie w ostrzejszych warunkach tych samych utleniaczy, które po przednio proponowano do syntezy aldehydów. Dobre rezultaty daje niejed nokrotnie utlenianie katalityczne, a także, zwłaszcza w stosunku do alko holi nasyconych i benzylowych, użycie nadmanganianu miedziowego. C,iH„CH;OH
02/Pt02 -
C7Hia,R0'C,2h
CH,OH
C,.,H23COOH 96% ;H,OH
Ofipo\vielrze).5Va
Pt/C
0,4% N a O H / H ; 0 25=C, a.bti
H,OH
a
COOH
Cu(MiiOj),-gHpO
» CHjCIj, 40 = C, 24h
84%
Pierwsznrzędowc alkohole typu allilowego utleniają się do kwasów tzw. nadtlenkiem nikUi (NiO,). larwo otrzymywanym z soli niklu(Il) i pod chlorynu. Innym utleniaczem, bardzo skuiecznyni w przeprowadzaniu ta-
4^3J^akcie utleniania
99
kiej reakcji, jest nadsiarczan potasowy w obecności katalitycznych ilości so li rutenu.
^"^CH.OH
COOH (a)NiOi-NaOH (b) KjSjOa - KOH / RuCI,
90% 99%
Prostą metodą, dającą dobre wydajności kwasów karboksylowych, jest [cż utlenianie alkoholi za pomocą podchlorynu wapniowego. "•C'H,.CH,OH
Ca(OCI), 7xi.^;-B^H
*•
"-C^H^CODH
25-C
82%
Inna wersja użycia tego samego utleniacza pozwala uzyskiwać odpo wiednie estry. Taki przebieg reakcji związany jesl z taiwiejszym utlenia niem pow.stające^o heniiaceiahi (związek typu alkoholu drugorzędowego) niż wj^jściowego alkoholu picrwszorzędowego, Ca(OCI);,
^'^^"^^^°" CH.CN/A^H" C.H„COOC,H„ cc
9B°A
Odczynnikiem wybiórczo utleniającym grupy aldehydowe do karboksylouych jest tlenek srcbra(I)- Także tlenek srebra(Ii) b)'wa uż\-wany w lej ro li, chociaż stosowany w kwaśnym środowisku jest znacznie silniejszym iiileniaczeiTi. Bywa on też stosowany zamiast akt>'wowaneyo dwutlenku manganu w bezpośredniej syntezie estrów metylowych kwasów a,/3-nienas>Tonych (patrz s. 95).
_^S£__ NaOH / HjO
'^Xf>COOH
fj
^.---^^
72%
AyO THF/HjOiS
1)
L,^^^ 9770
IjOO
4. Przekształcenia grup funkcyjrrycfi PhCH^CHCHO
1 NaCN, MeOH m 2 AgO, MeOH
PhCH^CHCOOMe
3. MeOH
g5„^^
Podobnym odczynnikiem, umożliwiającym przemianę aldeliydów w kwasy, jesi też chloryn sodowy (NaClO^). Utleniacz ten stosowany jest z dodatkami (rezorcyną lub H^O^) wychwytującymi aktywne produkty je go redukcji (gtównie CIO^). które mogiyby niweczyć selektywność utle niania.
,.#hCH=CHCHO
MeCN H O * "
PfiCH=CHCOOH
10*0, 1h
95%
Specyficznym utleniaczem, przekształcającym diole w laktony, jest wę glan srebra. AgjCOa, Celit
CflHg. 80°C, 3h
4.3,3.4. Rozszczepienie wtcynalnych dioli Wiązania węgiel-węgiel w wicynalnych diolach rozszczepiane są zwy kle za pomocą kwasu nadjodowego, nadjodanu sodowego lub octanu oło wiu (IV). Przemiana ta dotyczy wszystkich fragmentów cząsteczki, gdy W sąsiedztwie znajdują się dwie wolne grupy hydroksylowe.
-C-OH -C—OH
HI04^
—C-0\L^H
i.
-^^^ HIO,
Reakcje te znalazły liczne zastosowania w chemii cukrów i dzięki nim moż na otrzymywać różne chiralnc bloki budulcowe.
4.3. Reakcje utleniania
101
HO—j CHO
HO—
>c tH -O
^O
NalOj H3O. 0 - 5 X 35 mjn
&9%
NalOi
HO—
C H i C I j / H i O NuHCO;, <30"C 72%
I—OH
I—OH
-O HO—
Ph I—O -OH
—O
r HIO,. H;0 Si-SS-C.SOrrir 3 HzC 100-C 1h
HO— —O CHO
'—OH
80%
Szybkość rozszczepienia dioli za pomocą octanu oiowiu(IV) bardzo mocno zależy od wzajemnej konfiguracji obu grup hydroksylowych: cis-izomery reagują I O'-10' razy szybciej niż trans. Umożliwia to selektywne roz szczepianie określonych tylko wiązań. Szczególnie reakr\'wne są grupy a-hydroksyacetalowe cukrów, co w przypadku D-glukozy prowadzi do ła twego otrzymywania di-0-formy!oeryirozy. ^HjOH Pb(OAc), AcOH / H2O QHC
4. Pfzeksztatcenia grup funkcyjnych
102
Wysoka wydajność reakcji i bardzo łagodne warunki utleniania powodują, że taka reakcja, w połączeniu z katalizowaną dihydrnksyiacją, jest alternaty wą dla rozszczepienia wiązań podwójnych ozonem. W len sposób grupa aililowa może być uważana za zamaskowaną postać grupy formylomctylowcj. FGI R - - ^ HO
NaCIO.yOsO.lkat 1 •THF / HjO 25°C, 2-ih
NalO.
R^^^I^^^N^H OH
Tt4F/HjO 0°C, 3Q fr.jn
R ^ ^ H O
-90%
- 90%
Rozszczepienie 1,2-glikoli nasti^puje również łatwo przy użyciu katali zatorów rutenowych lub wolframowych, ale funkcje alkoholowe są w tych reakcjach przekształcane w grupy karboksylowe.
NaOCt —OH
RuCI^[1%mol) 3b"C, pH fi
7^ COOH 95%
HjOi QjPW.204o(kat.J (-BuOH / H2O 80*C
4.3.4. Utlenianie heteroatomów Wśród utleniań atomu azotu, stosowanych jako selektywne przemiany w syntezie, do najważniejszych należy przekształcanie amin trzeciorzędo wych w N-(lenki, Produkty te są często syntezowane w celu dalszej syn-eliminacji i wprowadzenia wiązania podwójnego do cząsteczki. Utlenianie to przebiega dość łatwo pod \vpływem odczynników tiadtlcnkowych; i-BuO^H,
I
i
4.3. Reakcje utleniania
103
MCPRA, HjO,. Również pirydyna i jej pochodne pod wptywcm tych sa mych utleniaczy przekształcane są w odpowiednie N-tlenki. (•Bu02H.VjOj(kal.i
®
eo 80% Pod działaniem dwutlenku manganu, nadmajiganianu potasu lub diazadikarboksylanu dieiylowego (DEAD) trzeciorzędowe N-metyloaminy ulfgają przemianie w formamidy, a le, po łatwej hydrolizie, dajij produkty demetylacji amin. CH-, MnOi CHCl3.35°C, IBh
^^ ^ - ' ^ U. y
^ H 76%
Utlenianie związków trójwartościowego fosforu zachodzi bardzo ła two, jednakże ważne w syntezie nukleozydów przekształcenie fosforynu dinuklcozydowego w odpowiedni fosforan wymaga specjalnego utleniacza. Ce! ten może być osiągnięty przez użycie w warunkach bezwodnych wodoronadtlenku kumenu.
6
PhClCHjljO^H ^ / ^ ° ^ R . CH3O
CH,CI,C"C
O^
^O
CH.c/'^>) \
95% Tiole utlenia się łatwo do dwusiarczków, a użycie energicznych utleniac:!V prowadzi bezpośrednio do otrzymania kwasów sulfonowych. ^•i^^i^^^
Onone / HjO 2 5 X . 30 r r i n ^
C.^HJESO^H -100%
Oxone*
2KHSOt-KHS04-K2SO^
Z punktu widzenia s^Titezy organicznej bardzo ważne jesi chemoselekt^^wne utlenianie siarczków do sulforlenków albo do sulfonów. W tym celu najchętniej są stosowane perok&ykwasy, H;©^ i NalO,. Ze względu na la-
104
^
4, Pfzeksztaicenia grup funkcyjnych
twe utlenianie następcze sulfotlenków, warunki lakJch reakcji wymagają starannej kontroli. UCPD/s
H-0 łSO^^L I
CH,=CH-S-C«H, - ^ J ^ ^ ; ^ ^ CH^=CH-S-CeH5 ^
70%
•wimi'.
^ir~^CHi=Cy^-SOr<^^, 101>°C 20 min
^'"^
78%
Opracowano też metody pozwalające na enancjoselektywne utlenianie siarczków alkiIowo-ary]ow7ch do chiralnych sulfotlenków, które mają duże zastosowanie w syntezie asymetrycznej, \ g ^ CeH^
(a)lub(b)
^CH3
O-.., / C ^ H ^ S H ,
(R) (a) f-BuO?H. Ti(OPr-f")4, (RR]-DET(1 1-2)
80%,89%e.e. - '00%. 9B% e.e.
Literatura uzupełniająca Hudlicky M., Ox\^ńom \n Organrc C/icmistrj', ACS Monograph 186, ACS, Washing ton 1990, Orguni':- 5j7T(fififi fi>' Oxi
4.4. Reakcje eliminacji Klasyczne przekształcenie, wprowadzające do cząsteczki podwójne wiązanie węgiel-węgicl, polega na eliminacji dwóch atomów/podstawni ków z sąsiednich atomów węgla. -XY
Gdy X i Y są atomami wodoru, to mamy do czynienia z dchydrogenacją, natomiast gdy tylko jeden z tych podstawników jest wodorem, to reak-
i
4.4- Reakcje eliminacji
1^05
cja laka jest typową reakcją /ł-eliminacji cząsteczki HX. Grupą opuszczają cą X mogą być halogeny, pseudohalogcny {TosO-, MesO- i:p.), grupy -OH^ł, -NR-,-1-, -N(0)R2, a lakżc rcszry kwasów karbnksylow>'ch (RCOO) lub ksantogenianów (RSC(S)O-). Reakcje takie są indukowane zasadami, kwasami lub termicznie i przebiegają zgodnie z mechanizmami E2, ElcB, El lub E|. Każdemu z mechanizmów odpowiada właściwa regioselektywność eliminacji (powstawanie trwalszych, bardziej rozgałęzionych alkenów — reguła Zajccwa lub eliminacja bardziej kwaśnych atomów wodoru i po wstawanie mniej rozgałęzionych związków - - reguła Hofmanna), a także charakterystyczny przebieg stereochemiczny (eliminacja syn, anti lub nie specyficzna). Niestety, w rzecz\'wistych przemianach obserwuje się zwykle rezultaty odbiegające od idealnych przewidywań mechanisiycznych (me chanizmy pośrednie), co oznacza powstawanie mieszanin regio- i stereoizomcrów. Zasadniczo reakcje lakic są użyteczne jako metoda selektywne go przekształcenia grup funkcyjnych wtedy, gdy ze względów struktural nych może powstawać tylko jeden, określony produkt.
DBU_ DMSO
91%
Zdarza się to również, gdy oderwanie jednego protonu jest szczególnie uprzywilejowane (mechanizm ElcB) lub gdy powstające wiązanie podwój ne jest wyraźnie stabilizowane sprzężeniem. n-CsH,,^,..^.''^! SPh
,.B^n
_
n-C,H,f
DMSO
NaOH C?H50H / H^O
p^Y" Ćl 90%
W reakcjach przebiegających pod wpływem zasad (E2, ElcB) najczę ściej stosuje się KOH, t-BuOK albo silnie zasadowe, bicykliczne aminy z zawadami przestrzennymi (DBN, DBU).
DBN
DBU
4. Przekształcenia grup tunkcyjnych
106
Eliminacja HX z halogenków winylowych wymaga już znacznie silniej szych zasad i ostrzejszych warunków reakcji. (OH;
rr^y I I \ X ^
NaNH,
I "'
alei perslinowy 160X
65%
Z kolei eliminacja dwóch cząsteczek bromowodoru, prowadząca do utworzenia 1,3-dienu, może być zrealizowana w bardzo łagodnych warun kach, nic naruszających innych, wrażliwych fragmentów cząsteczki. Tylko dwa spośród czterech izomerycznych dibromków, powstających w addycji bromu, ulegaj;} eliminacji z DBU, natomiast dwa pozostałe izomer)' mogił być oddzielone i po redukcji cynkiem, przekształcone w wyjściowy alken.
Br;, 0°C ^ C C I i ' Et;0
TBDMSO' M e I.
CB«y izomeryCine dllifomki
Katalizowana kwasem i v\7magaJ4ca dość drastycznych warunków eli minacja wody lub alkoholu może być selektywnie przeprowadzona tylko na substratach o prostej strukturze. .
^
^ HjPO^ glikol tnniylenowy 82%
Udoskonaleniem tradycyjnej metody eliminacji jest procedura korzy5taji)ca z zastąpienia halogenku lub tosylanu selenkiem, który łatwo utlo niany nadtlenkiem wodoru, ulega spontanicznej eliminacji.
•CH = C H 1. PhSeNa, C;H^OH^ 2. H:Oj. THF. 25"C (CH,).,. X
Cl. Br, I, OTos
lCH,).a 94%
4.4. Reakcje eliminacji
107
Inna, sprzężona z substytucją nukleofilową eliminacja pozwala na jed noczesne przedłużenie łańcucha węglowego. CH3SOCH3
CisHi.CHjCH^SfOJCH,
C,iH3iCH,X
CHiSOCHj
— * - C,.Hi,CH-CHj
NaH
A2Q=C
85%
X : Br lub OTos
Na eliminacji polega również przemiana w alkeny ketonów dysponują cych atomem wodoru związanym z «-wcj^lein. Olrzyniany z takiego keto nu N-losylohydrazon w bardzo łagodnych warunkach poddawany jest re akcji z dwiema cząsteczkami meiylolitu. Zitchodzi wówczas przegrupowa nie, a następnie reakcja eliminacji (reakcja Shapiro). Produktem jest litopochodna typu winylowego, a jej reakcja z wodą daje odpowiedni alken.
TosNHNH,
1^ -N—Tos
ZMeLi &p ^0\\ 2S"C
100% N —NHTos
1.2MeLi 2,HjO ..O 80%
Wśród metod, pozwalających eliminować dwie jednakowe wicynalne Lirupy (X^Y), na szczególną uwagę zasługuje, opracowane przez Coreya i Wintera, stereospecyficzne przekształcenie vic-dioli w odpowiednie alkeny. R's. > D H
RV
^CL
R^^'-OH
R'}^
''U
R^' trsfłs-izomer
4. Przekształcenia grup funkcyjnych
106
Równie tatwo, ale nie zawsze w peini siereospecyficznie, zachodzi elimi nacja wicynalnych atomów bromu, a także odtlenienie epoksydów.
Zn ACOH'
Mg.'Hg
Keteny, ważne związki pośrednie w syntezie uktadów karbo- i hetero cyklicznych, są zwykle otrzymywane drogą eliminacji chlorowodoru z chlorków kwasowych, Także ich pochodne mogą być dość łatwo uzyski wane na drodze eliminacji. Ph,CH—COCI
EljN
Ph;C=C=0 55%
" E F ^
(-BuOK BfCH;CH(OCjH,); ,,B^oH>
CH,=C{OC,H,), 70%
Potrójne wiązanie między atomami węgla można natomiast uzyskać na drodze oksydatywncj eliminacji dihydrazoiiów 1,2-di keto nów.
HgO,KOH,„, (CH;)a
NOjSO^, toluen, 11()'C.3,bh
•^'4
y
4.5. Selektywne przekształcenia
109
4.5. Selektywne przeksztafcenia aldehydów, ketonów, kwasów karboksylowych i ich pochodnych 4.5.1. Aldehydy i ketony Przekształcenia związków z grupą karbonylową w cząsteczce, ze wzglę du na ich wyjątkowo różnorodną reaktywność, a także z powodu częsiego występowania takich funkcji w ważnych produktach, są stosowane w syn tezie niezwykle często. Wieloraka reaktywność tych związków jest jednak najczęściej wykorzystywana w procesach tworzenia nowych wiązań węgiel• węgiel. Aldehydy i ketony mogą być larwo przekształcane w acetale, które są stosowane jako ich grupy ochronne, a także w tioacetale, pochodne o od wróconej polarności karbonylowego atomu węgla (umpo/iing). Reakcje z nuklcofilami azotowymi dają oksymy, hydrazony i irniny (zasady Schiffa), a także enaminy. Warto też zauważyć, że większość tych reakcji może być wykorzystana do tworzenia pierścieniowych układów heterocyklicznych. Otrzymywane pochodne azotowe mogą być poddawane dalszym, selektyw nym przemianom, np. aldooksymy są iatwo odwadniane do nitryli, ketooksymy są często poddawane przegrupowaniu Beckmanna, a hydrazony są chętnie wykorzystywane w reakcjach selektywnego metalowania.
Q
H-rO
RX ?CR R-X..'^R.(H)
1
RXH (X 0, S)
acetal, tioacetal
•R'(H)
X. OH oksym NRv hydrazon Alk, Ar zasada Schiffa
Utlenianie Baeyera-Villigera oraz przegrupowanie Beckmanna przeksiialcają cykliczne ketony i ich oksymy, odpowiednio, w laktony i laktamy.
I
4. Przeksztatcenia grup funkcyjnych
110
3M
|oi
4.5.2. Kwasy karboksylowe i ich pochodne Same grupy karboksylowe, a także grupy pochodne, takie jak estrowe, laktonowe. amidowe, Uiktamowe oraz nitrylowe są również często elemen tami budowy ważnych zwiijzków, niejednokmrnie będących obiektem syn tez. Istnieje też wiele metod pozwalających na ich selektywne przekształ cenia, W przemianach tych chętnie stosowane są inne pochodne kwasów karboksylowych: chlorki, bezwodniki oraz układy heterocykliczne. R-c=N
4 R-C
yP
P
R~C R"
t^
^
^OR'
%
.P
.-cf3
R-C» ^1 "-^> " - < „
Dzięki wykorzystaniu ich reaklywności możliwe jest nukleofilowe podsta wienie na acylowym atomie węgla, a także wykorzystanie nukleofilowej re aktywności anionu karboksyłanowego. .*D
R-c:
R~c
•XoG
Nu^
R—c
N,N J
R"X
^OR'
i
4.5. Selektywne przeksztafcenia
Th^
Wiele metod aktywacji grupy karboksylowej opracowano z myślą o zas[osnwaniu w syntezie peptydów. Obok chlorków kwasowych i azydków wykorzystano do te^jo celu mieszane bezwodniki oraz aktywne estry. Wprowadzono leż specjalne odczynniki aktywujące alkohole, co umożliwi ło bardzo skuteczną syntezę estrów. Chlorki kwasowe otrzymywane są ła two z kwasów karboksylowych lub z ich soli w reakcji z chlorkiem tionylu aJbo w teakcjacii z innymi chlorkami. •P
[a) W)
/P
\tH
XI
(a) SOCIj, Py (takie RCOOK) (c) (COCI)j (lakże RCOOK) (b)PhCOCI (d)PCl3
Chętnie stosowane mieszane bezwodniki tworzone są w reakcji kwa sów z chlorkami kwasowymi lub chloromrówczanami w obecności wiążą cej chlorowudór zasady. Ich reakcje z odcz\'nnikami nukleofiiowymi (ami ny alkohole) pozwalają na syntezę odpowiednich amidów lub estrów,
R-COOH ^Ip^Il^ " " C i ^ '
R-C^
EtO-c'
^Nu
Stosowany w syntezie peptydów dicykloheksylokarbodiimid (DCC) przekształca kwas karboksylowy w aktywną pochodną O-acylową, a jej dal sza reakcja z aminą lub alkoholem czy fenolem prowadzi odpowiednio do ;]inidu lub esirii.
.
DCC t ^
R_COOH — ^
r^
R-<^
L
^
°~\-Cy
ftH
R-CONu *
:.-0
c^c
Ta dalsza reakcja jest katalizowana zarówno obecnością małych ilości sil nego kwasu, jak i 4-dimeiyloaminopir>'dyny (DMAP). Na takiej drodze
_4^rze_ksztalc&nia grup funkcyjnych
112
otrzymywane 5ą zwykle tzw. aktywne estry. Estry takie, np, pentachlorofenylowy, są reaktywnymi związkami ac>'lującymi, Odwrotna kolejność dodawania odczynników, tj. DCC do alkoholu, a potem kwas karboksylowy, prowadzi do reakcji substytucji nuklcofilowej aktywowanego alkoholu anionem karboksylanowym. Poddanie tej reakcji chiralnego alkoholu driigorzędowejjo pozwala otrzymać^, po hydrolizie po wstającego w pierwszym etapie esirii, alkohol o odwróconej konfiguracji.
1, DCC 2 HCOOH 3. MeONa I MeOH
•OH
wyd. chem. 90% >99% de.
Podobne przekształcenia stereochemiczne {inwersja konfiguracji alko holi) umożliwia takie reakcja Mitsunobu tpatrz s, 2 14). ArCOC :
0TBDMS
H
TBDMS
DEAD. PhiP .
,
..
4-02NCBH4COOH
86% OTBDMS
OTBDMS
Dzięki starannie dobranym warunkom reakcji możliwa jest tu też estryfikacja wewnątrzcząsteczkowa.
OBn L
OH Tl
-'''''^^''•''^nonH
i-PrO;CN=:NCO;Pr-i DU n *ii^id.,«>« PhjP, toluen
ńn°f- 41^ r*i.n -1C°C. 15niin
95%
O ile synteza piccio-. sześcio- i siedmioczlonowych lakionów i lakta mów zachodzi z dobrą wydajnością przy użyciu prostych metod aktywacji,
I
4.5. Selektywne przekszlstcenia
113
to zamykanie większych pierścieni napotyka już na znaczne trudności, Jest to głównie związane z konkurencj^j reakcji międzycząsteczkowych. W celu ich zminimalizowania, należy cząsteczki dwu funkcyjnych prekursorów możliwie oddzielić od siebie, np. przez rozcieńczenie roztworu. Jednak sa mo zastosowanie warunków dużego rozcieńczenia reagentów (0,1-20 mM), niezależnie od praktycznych utrudnień, nic zawsze przynosi pożądany skutek. Dodatkowym efektem sprzyjającym cyklizacji jest wspomaganie takiej reakcji specyficznymi oddziaływaniami obu, mających ze sobą reagować, grup, Czasami wykorzystuje się w lym celu kompleksowanie jonem meta lu, który może stanowić matrycę odpowiednio orientującą reagujące grupy {tempiate lynthesis). Z tego względu nierzadko stosuje się aktywację grup karboksylowych za pomocą estrów z 2-mcrkaptopir)'dyną- Ich otrzymywa nie z kwasów karboksylowych i disulfidu 2,2'-dipirydy]owcgo {Aldrithiol '"-2), dzięki reakcji utleniania i redukcji z udziałem fosfiny, od^^wa się w warunkach bardzo łagodnych.
Ph^P' G
S
-a. RCOOH
"t>—PPh, ®;
®
Ph,P—S
\-0
• ^cf Pl.jP^O
^.
•pochodne te umożliwiają preorientację substratu dzięki wiązaniom wodo rowym tworzonym przez azot pirydynowy i grupę hydroksylową, a także pozwalają na wykorzystanie kompleksowania.
COOH
a etrc
114
4. PfZBksztalcenia grup funkcyjnych
CHjO
CH,0 90%
Taka sama aktywacja grupy karboksylowej niezablokowaneyo ^-aminokwasu umożliwia również prostą syntezę ważnego układu ^laktaniowcgo.
^'•tw hX HOOC
'^
HA s - ; , . p^p
CHXN,arc 5.5h(0.C2M)
/
-
\
56%
4.6. Grupy ochronne Synteza złożonej cząsteczki wymaga często wykorzystania reaktywno ści tyiko jednej z kilku yrup funkcyjnych, obecnych w substracie. Jeśli uży ta ma być najbardziej reaktywna spośród obecnych funkcji, to wystarczy skorzystać z odpowiednio selektywnej metody jej przekształcenia, Gdy jed nak przemiana ma dotyczyć mniej reaktywnej grupy, niezbędne staje się użycie odpowiednich odwracalnych grup ochronnych, zabezpieczających bardziej reaktywne funkcje. Analiza retrosyntetyczna /^hydroksyketonu (TM) w^skazuje na łatwo dostępną zastępczą cząsteczkę docelową - ^kctonoester (TiM'). Jednak bezpośrednia redukcja grupy estrowej, w obecności funkcji ketonowej, nie
4.6. Grupy ochronne
115
jest możliwa. Konieczne jest zatem zabezpieczenie ketonu, aby następnie, po przeprowadzeniu redukcji estru, odzyskać tę funkcję z powrotem. TGI OOCjH,
_±^ C,H 7^5
TW
TM
Q
O
C
H
C,H.
H.H•H^O
OOCjHj
LAH^
eler
HWHjO OH
Użycie grupy ochronnej przedłuża syntezę o co najmniej dwa dodatko we kroki — jej wprowadzenie oraz usunięcie. Ze względu na całkowitą wydajno-ść syntezy nie jest to operacja korzystna i jeśli tylko można, lepiej jest ją przeprowadzić bez stosowania ^rup ochronnych. Jednak częsio nie jest to możliwe i chemik musi się pogodzić z koniecznością takiego przedłużenia syntezy Najczęściej odwracalnej ochrony w roku syntezy wymagają grupy hydroksylowe, aminowe, karbonylowe, karboksylowe, a także, już znacznie rzadziej, funkcje C-H, C = C oraz S-H i P(0)(OH)j. Zanim rozważymy naj ważniejsze sposoby blokowania tych ugrupowań, rozpatrzyć warto ogólne la^iidy stosowania grup ochronnych oraz ich usuwania. Grupy ochronne powinny zatem być wprowadzane i usuwane z możli wie wysoką wydajnością. Muszą też być stabilne w warunkach przeprowa dzanych reakcji, włączając w to etapy oczyszczania otrzymanych produk tów pośrednich. Ponadto, grupy te powinny być wprowadzane i usuwane przy użyciu łatwo dostępnych odczynników, nie powinny wprowadzać nowych centrów stereogennych, a Fizyczne właściwości otrzymywanych po chodnych powinny ułatwiać ich oczyszczanie, w szczególności krystaliza cję. Tylko niektóre ze stosowanych grup spełniają wszystkie wymienione warunki. Praktyka wskazuje, że najważniejsza jest ich możliwie wysoka sta bilność, ale także łatwość ich usunięcia. Tc dwie. z;isadniczn przeciwstaw ne właściwości, decydują o użyteczności danej grupy ochronnej. W przypadku syntezy złożonego produktu potrzebna bywa nieraz ochrona kilku, różnych grup funkcyjnych. Bywa, że te same grupy ochron ne [lub grupy tego samego typu) służą do zabezpieczenia różnych funkcji
116
4. Przekształcenia grup funkcyjnych
w cząsteczce. Wtedy często nie tyle możliwość ich selektywnego wprowa dzenia, lecz raczej właściwy wybór tych grup ze względu na metody selek tywnego odblokowania decyduje o powodzeniu syntezy. Ponadto, rodzaj re akcji stosowanej do odblokowania określa zarazem warunki, dla których dana grupa nie stanowi już ochrony (zakres jej stosowalności), Z lego po wodu warto najpierw, przed szczegółowym zapoznaniem się z metodami blokowania poszczególnych funkcji, poświęcić nieco uwagi samym meto dom usuwania grup ochronnych.
4.6.1. Metody usuwania grup ochronnych Ze względu na warunki odblokowania grupy te dzielimy na usuwaine za pomocą kwasów, zasad, jonów fluorkowych, redukcji, utleniania, reakcji fotochemicznych, a także przy użyciu procesów kilkustopniowych. Bardzo często stosowane są grupy rozszczepiane za pomocą kwasów. w tym: (a) grupy hydrolizujące w środowisku kwaśnym oraz (b) grupy two rzące w obecności kwasów trwale karbokationy Warto zauważyć, że nie które z tych grup chronią pochodne tlenowe (X: O), niektóre azotowe (X: NR'), a niektóre mogą być użyte w obu przypadkach. Grupy rozszczepiane kwasami
^O' ^O'^ (THP—OR) MeOCHi—CR
MeOCH,CH,OCHj—OR
(MOM—OR)
(MEM—OR) Ph
(b) Me-4-X'R Me'
Me-4-o'^X-" Me'
((-Bu—XR1
(Boc—XR)
Ph-7^X^^ P^ {Tr1-XR)
fi C R PtiCH^O'' " ^ X ^ (Cbz—XR)
\
4.6. Gnjpy ochronne
117
Wśród yrup rozszczepianych w środowisku zasadowym można wyróż nić te ulegające zasadowej hydrolizie (zwykle estry) oraz odblokowywane na drodze /3-eliminacji. Grupy rozszczepiane zasadami
.,Ao- A - --fr"(Ac—OR) ^
(Bz—OR)
(Piv—OR)
H XJ\
C^^
yf-elimrdqa
/*-^"~v^^>/'X^ C CH-i A
^
®
0
BH + N C — C H = C H j
• O—X
Wrażliwymi na reakcję z jonami fluorkowymi są grupy sililowc. Ponie waż wszystkie inne grupy są w tych warunkach stabilne, ochrona taka mo że być usunięta w sposób bardzo selektywny. Trwałość eterów sililowych (druga kluczowa właściwość) wzrasta wraz ze wzrostem ilości objętościo wych podstawników wokół atomu krzemu: TBDPS > TBDMS > TES > TMS. Ich względna stabilność, mierzona połówkowym czasem życia w reakcji hy drolizy wobec kwasów (zasad) wynosi odpowiednio: 5 •10*' ( 2 - I O'') > 2'10* (2«10'') > 64 (10-100) > 1 (1). Pozwala to na selektywne usunię cie odpowiednich grup przy określonym pH. Me \ ^i—OR
Me-n
Me
TMS-OR
Et
\
St—OR
^' L TES-OR
(-Bu
/'Bu \ ^i-OR
V.
5J-OR
Ph-n
Me
Ph
TBDPS-OR
TBDMS-OR
Reaktywność względem jonów fluorkowych nie jest aż lak mocno zróżni cowana, ale tu także możliwe jest selektywne odblokowanie. Pochodne TBDMS i bardziej reaktywne są łatwo rozszczepiane fluorkiem tetrabutyloamoniowym, a etery TBDPS wymagają nieco ostrzejszych warunków. OTES CTBDMS I
QH
I
2 % HF CH-,CN
•OPiv
i
:
^
OTBDMS I
T
=
OPiv
118
4. Przekształcenia grup funkcyjnych
W podobny, łatwy sposób, na drodze substytucji nukieofilowej na ato mie krzemu, s^ też rozszczepiane wi;]zania węgiel-krzcm w irimetylosililowych pochodnych węglowodorów. Reakcja taka pozwala na uwolnienie grupy karboksylowej w wyniku rozszczepienia odpowiedniego eslru 2-(trimetylosililo)ctylowego. HOOC—R
Me.SiCH^CH; O - ^ R
Za pomocą redukcji możn;i usn:)ć grupy podlegające bezpo.'5rcdniej hydrogenolizic, jak i rozszczepiane na drodze redukiywnej eliminacji. Ponie waż iaiwa hydrogenoliza dotyczy grupy benzylowej, to odpowiednie etery. estry, uretany, węglany, a także acetale benzylidcnowe mogą tak być odblo kowywane. O CH,
-X'R
CH,
-R O.
X. o. NH
Y
X, Y O, NH
Ph
Za pomocą redukrywncj eliminacji rozszczepiane są natomiast etery. csrry i uretany — pochodne alkoholu 2,2.2-trichloroctylowego lub jego bromowego analogu.
I
ROH
"
+
H2C=CX2
' Przez utlenianie usuwane są grupy p-metoksybcnzylowc. a także tioacetale pochodnych karbonyiowych. Me
//
\
H,—O—R
OOOlub CAN (CHjCN/HiO)
MeO-
//
^
HO
+
ROH
MPM—OR
\JI,^^;N CAN CetNH^MNOjJo CI---''^S|-'^CN DDQ
f
4_6. Grupy ochronne
119
Wśród grup uwalnianych fotochemicznie najczęściej stosowane są po chodne o-nitrobenzylowc. Dwustopniowo natomiast odbiokowTwane SĄ etery allilowe. Te dość trwiiie związki są najpierw izomcryzowane do eterów winylowych, a te podlegają katalizowanej kwasem hydrolizie. R—O—CH; —CH=CH-,
(a>lub(t)) •<-
H" R-O—CH—CH—CH-, '
[a)/BuOK
»- ROH HjO
(b)Pd/C
Podobnie, dwustopniowej procedury wymaga usunięcie niewrażliwej na zasady ^rupy 2-metylotioctylowej, Najpici"w siarczek jest utleniany do łiullonu, a nasiępnie, już pod wpływem zasady, zachodzi iaiwa eliminacja. R
CH "^O^
Q ^^CH,'^
^2^1'
"^Me
»-
aceton
(NH4ieMo,Oj^(hal'j
ROH +
^ ^
^^CH;^
''Me
PH1D
CHj^CH—SOjMe
4.6.2. Ochrona grup hydroksylowych Grupy hydroksylowe w alkoholach i fenolach są zazwyczaj chronione jako etery: metylowe, alkoksymeiylowe (MOM, MEM), teirahydropiranylowe CTHP), [-buiylowe. benzylowe i pochodne, a także jako etery sililowe. Stosowane .są też cstr^': piwaloniany (Piv), octany (Ac), benzoesany (Bz) i węglany. Natomiast 1,2- i 1,3-diole są często zabezpieczane jako cykliczne acetale: izopropylidenowe, cyklopentylidenowe, benzylidenowe czy p-metoksybenzylidenowe. Najtrwalsze wśród nich (etery metylowe) i najmniej trwale (etery trimetylosililowe, TMS-etery) .są tylko wyjątkowo stosowane w syntezie; za zwyczaj otrzymuje się je jako pochodne umożliwiające analizę GC/MS nie lotnych związków hydroksylowych. Pochodne te otrzymuje się zwykle w reakcjach alkoholi/fenoli z odpowiednimi halogenkami w obecności pi rydyny (alkoksymetylowe, tritylowc), imidazolii (sililowe), wodorotlenku potasu lub wodorku sodu (benzylowe, metylowe) lub też w reakcjach ka talizowanej kwasem addycji alkoholu do wiązania podwójnego (THP, t-Ru). Wykorzysi\'wane reakcje często pozwalają na selektywne zabezpieczenie bardziej reaktywnych grup hydroksylow)'ch (pierwszorzędowe > drugorzcdowe > trzeciorzędowe, ekwatnrialne > aksjalne). Dzięki dużej różnicy w kwasowości możliwe jest też selektywne zabezpieczenie grup fenolo wych przy pozostawieniu wolnych grup alkoholowych.
120
4. Przekształcenia grup funkcypych
BnBr NaM DMF.-70*C. 40min OBn 97%
^ ^ \ (^
^;;>.^^0CHjOCHn
.OH jj
f^==^V^
CHJOCH2CI, CHjCI;
U/jJ — i ^
20X, 20 min
OH
OH
/^"'^^ "
V.
\)H
80-95%
CH
ćr
SO^Ph
OH
y I
NaOH y HjO. QXl-
TBDMSC1, [fPidazol » DMF
SOjPh
(X
0TBDMS
>79%
Estry powstają larwo na drodze acylowania alkoholi bezwodnikiem lub chlorkiem kwasowym, najczęściej w obecności zasady (pirydyna + 4-dimctyloaminnpirydyna, DMAP jako katalizator) albo kwaśnego katalizatora {np. Ac,0 + BI", • Ht^O). W tym osiatnim przypadku możliwe jest też se lektywne acylowanie bardziej nukleofilowych grup hydroksylowych w al koholu, bez naru-szenia funkcji fenolowych. Na uwagę zasługuje znaczna selektywność acylowania mniej osłoniętych grup hydroksylowych za po mocą chlorku objętościowego kwasu piwalinowego. OPiv
W wyniku katalizowanej kwasem, odwracalnej reakcji związków wielo- F wodorotlenowych z acetonem, tworzą się głównie pochodne 1,2-izopropylidenowe, kosztem mniej trwałych pochodnych 1,3.
d. d.
4.6. Grupy ochronne
121
Aceton, TosOH 2b'C
)H
OH
90%
10%
Tendencja ta obowiązuje także w chemii węglowodanów i tu aceton tworzy preferencyjnie cykliczne acetale z \vicj'nalnymi grupami hydroksylov^7•mi w potożcniu cis. Tam, gdzie możliwe są różne 1,2-pochodne, z za jady dominuje produkt trwalszy. Dlatego, mimo że najtrwalszą hemiacetalową formą glukozy jest piranoza, jednak reakcja z acetonem prowadzi do pochodnej furanozowej, gdzie możliwe są dwa acetalowe ugrupowania a5-I,2-diolu.
CH,OH
58-69%
Natomiast użycie zamiast acetonu bardziej reaktywnych eterów jego cnolu pozwala otrzymywać kinetycznie kontrolowane produkty 1,3-acetali-acji. /OH
HO CH:iC(OCH3)i=CH; TosOH,DMF.C-C
90% Benzylidenowe acetale tworzą się w reakcji aldehydu benzoesowego z alkoholami polihydroksylowymi i tu preferowane są pochodne 1,3. Po dobnie reaguje aldehyd p-metoksybenzoesowy. Zastosowanie takiej reakcji do glukozy lub glukozydu prowadzi db pochodnej 4,6-O-benzylidenowej.
122
4. Przeksziaicenia grup funkcyjnych
PliCHtOCHj);
OMe
ft TusOH (ka(,). DMF G0-C,4Dmin
OMe
89-90%
Warto zauważyć, że opisane możliwości selektywnego acetainwania gluko zy, umożliwiają różnorodne wykorzystanie tego związku, jako dogodnego materiału wyjściowego w syntezie ztożonych produktów. Po przeprowadzeniu właściwej reakcji (tej, przed którą zabezpieczano grupy hydroksylowe), usunięcie opisanych grup blokujących odbv-wa się odpowiednio w środowisku kwaśnym {acetale, etery sililowe), zasadowym (estry), w warunkach hydrogcnolizy (etery typu benzylowego) lub podczas reakcji z jonem fluorkowym (etery sllilowc).
4.6.3. Ochrona grup aminowych Otrzymj-wanie peptydów polega na reakcji aktywowanej grupy karbok sylowej jednego, N-zablokowanego aminokwasu z wolną grupą aminową drugiego aminokwasu. Synteza taka wymagała opracowania szeregu grup chroniących grupy aminowe, łatwo wprowadzćmych i usuwanych z tych wrażliwych ze względu na podatność na racemizację cząsteczek.
coox OOH
R
R:
•coox
HZ
N' NMZ
NH,
H
R
Najczęściej stosowaną ochronę stanowią uretany (karbaminiany) two rzone w reakcji z odpowiednimi chloromrówczanami. Obok wspomnia nych już wcześniej grup i-butoksykarlx)nylowej (Boc) i lx'n zy lok syka rbonyiowej (Cbz), stosowane są też inne pochodne tego typu (Tceoc, Fmoc).
Cl. "O
NHR FmocNHR
C f ^ ^ ^ hHR TceocNHR
123
4.6. Grupy ochronne
O ile dwie pierwsze blokady usuwane są zazw>'czaj w środowisku kwa śnym, to fluorenylowa pochodna (Fmoc) bardzo łatwo poddaje się ^elimi nacji w środowisku zasadowym (amina), a grupa Tceoc może być usunięta na drodze eliminacji redukiywnej (Zn, pil ca 4). Również grupa Cbz może być usuwana rcduktywnie poprzez liydrogcnolizc. blokowanie
k-A-^/O
BNH,
NaOH
RNHCbz
CbzCI O
odblokowanie (a)lub[b)
RNHCbz
^
(a) HBr / AcOH
R—NHj (b) H, ,' Pd y C
Inne yrupy ochronne, zabezpieczające pierwszo- i drugorzędowe ami ny, to ich pochodne amidowe: acetylowa (Ac), trifluoroacetylowa, a także pochcKine benzylowe (Bn) i trifenylomctylowc (triiylowc) (Trt). Aminy pierwszorzędowc bywają też selektywnie chronione jako pochodne ftaioilowe (Pht) i iminowe, np. N-bcnzylidenowa. blokowanie ' RNH,
N-COOCjHs
odblokowanie
N-R
HgNNH, RNH,
C^MsOtl' 25-C
PhtN-R 'NHj
^-K X
1
PhCHO
^H - N V ' ' ' ^ = z 3 < ^ h
1. RX 2. H^yH^O
^^^^NH,
124
4, Przekształcenia grup funkcyjnych
Wszystkie te grupy mogą być wprowadzane i usuwane niezależnie od siebie, co stosuje się także w syntezie poliamin, często ważnych bloków bu dulcowych w syntezie alkaloidów.
CH!),B.
V jCH3>3-NPhl
(Boc),0 CHjOi —
••
»
Boc
^
C (CH;):,NH,
Jeoc
HjNNH., C;HSOH'
L ^ , , - ^
15B-C
^-^^-.^'^
EIJKCHJO,
K,,'**-^
/
Boc
Boc
4.6.4. Ochrona grup karbonylowych w aldehydach i ketonach Grupy karbonylowc najczęściej są chronione jako acetale i tioacetale. Dzięki różnicom w ich reaktywności (aldehyd alifatyczny > aldehyd aro matyczny > acykliczry keton > cykloheksanon > cyklopentaon > keton Q:,iy-nienasycony) możliwe jest selektywne zabezpieczenie bardziej reak tywnych funkcji w obecności mniej reaktywnych. Zwykle acetale cykliczne otrzymywane są w katalizowanej kwasem reakcji alkohol u/d iol u ze związ kiem karhonylaw>'m.
C
H
H TosOH
91% Ze względu na strukturę użytego diolu łatwość acetalizacji maleje w kolej ności:
4^6^ Grupy ochronne_
125
HO OH
OH
OH
OH
ÓH
Pochodne te są siiibilne w warunkach obojętnych i zasadowych, a dość ła two hydrolizują w środowisku kwaśnym. Ich zdolność do kwaśnej hydroli zy zmienia się w następującym porządku:
Najłatwiej jednak rozszczepiane są acetale dimetylowe: 5% F3CCOOH CHCij/HjO, t r c 90 fT.ifi
CHO 96% Często łatwość hydrolizy 1,3-dioksolanów pozwala na uwolnienie gru py ketonowej w obecności innej, wrażliwej na kwasy funkcji acetalowej, np. ^nipy met oksym etylowej (MOM). MOM
MOM Py • ToaOH aceton/ H3O 100%
•I\vorzonc z tiolami tioacetale są bardziej odporne wobec kwasów, ale moż na je rozszczepić nawet w środowisku obojętnym za pomocą soli Hg(ll), Cu(n), Ag(l) czy utleniaczy. Jeszcze trwalsze są pochodne tworzone ze związkami azotowymi: hydrazony, oksymy i semikarbazony. Z tego wzglę du związki te rzadko stosuje się jako ochronę grup karbonylowych. Nato miast z powodu nictrwalości, także niezbyt często używane są w tej roli iiiiiriy. Czasami jednak wy korzy st^-wana jest przestrzennie rozbudowana l-buiyloamina do selektywnego tworzenia odpowiedniej aldiminy, co umożliwia zablokowanie grupy aldehydowej w obecności funkcji keiono-
4. Przekształcenia grup funkcyjnych
126
wej. W rezultacie, pozwała to na selektywną modyfikację grupy ketonowej ketonoaklehydu. CHO 1. (BuNH; (błokcwanie) 2. PhiP«CHj (reakcja Wmiga) 3. Sihka^
4.6.5. Ochrona grup karboksylowych Kwa^y karboksylowe są tiajczęściej chronione po<1 postaci.-^ estrów me tylowych, etylowych, f-buiylowych, benzylowych i 2,2.2-trichloroetylowych. Związki te są otrzymywane na wiele sposobów (a do O ' różne też mogą być metody ich odblokowania. Cstry metylowe i etylowe są łatwo rozszczepiane hydroliiycznic w obecności kwasów oraz zasad. Estry t-butyłowe są odblokoww^inc wobec kwasu trifluorooctowego, a benzylowe i 2,2,2-trichloroctylowe redukcywnie, odpowiednio przez hydrogenolizę i działaniem metalicznego cynku. RCOOH
(a)- (f)
(a)CH2N;yetĄr (b) Me;C(OCH;,),, kal H ' (C)R'OH.DCC/Dr*\P
RCOOR'
(d)R'OH.TMSCI, (o) 1. R"OCOCI / EljN: 2. R'OH <'l CH,^C[CH,),. H-
Esiry są jednak wrażliwe na zwii^zki metaloorganiczne litu i maynezu, a także tia redukcję LAH i w takich warunkach skuteczną ochronę grup karł>oksylow>'ch stanowią 2-oksazoliny. HOCH^CtCH,),NH,
R—COOH
:—^ talL«n 110'Q
(-H;0)
Ich odblokowanie f)olega na katalizowanej kwasem hydrolizie lub alkalicz nej hydrolizie poprzedzonej wcześniejszym N-metylowaniem.
4.6. Grupy ochronne
127
4.6.6. Ochrona innych grup funkcyjnych Wśród innych grup funkcyjnych na uwagę zasługuje blokowanie reaktywnej^o wiązauia C-H w pochodnych zawierajsjcych icrminalną grupę ace tylenową. Zabezpieczony grupą trimetylosililową acetylen pozostaje niena ruszony w reakcjach ze związkami miedzi (oksydaty\\'ne sprzęganie), prze biegającymi w innej części cząsteczki. Usunięcie takiej ochrony następuje dzięki reakcji z wodno-alkoholowyni roztworem azotanu srebra. I.ElMgBr 2 TWSCI
R—C=C—H
R—C^C—SiMe,
Podwójne wiązanie między atomami węgla może być zabezpieczone w re akcjach z elektrofilami i utleniaczami po przekształceniu w pochodną irL-dihalogenowj^. Tak chroniona funkcja może być następnie odtworzona w reakcji z niC[alicznym cynkiem. Przykładem grupy ochronnej dla alkilowego wiązania C-H, a zarazem funkcji aktywującej (patrz s. 47), jest trzecia grupa etoksykarbonylowa, wprowadzona do cząsteczki maloniaiiu. Umożliwia ona wyi;(cznic monolunkcjonalizację tak zmodyfikowanego związku, a jej iatwe usunięcie od twarza strukturę pierwotnego malonianu. H\
^COOCjHr
H^ ^ O O C j H s
CJHEOCOCI
M^O
*"
COOCsH.
COOCjHj •*-
H—C—COOC;H^
R—C—COOCsHs
i:OOC,HK
COOCjHj
COOCjHt, R—C—COOC2H6 COOCjHs
ElONa, THr • 26X, 10 rrin
R^
^COOC;H,, C. H" C O O Cj H nj
4.6.7. Strategia wyboru grup ochronnych Gdy potrzebne jest blokowanie kilku różnych grup funkcyjnych w jed nej cząsteczce, to uybór odpowiednich grup ochronnych może zmierzać do ich maksymalnej różnorodności ze względu na metody usuwania. Chodzi zatem o to, aby te operacje sobie nawzajem nic przeszkadzały, np. kwaśna hydroliza, zasadowa hydroliza, hydrogcnoliza itp. Możliwe jest też użycie
1
128
4. Przeksztatcenia grup funkcyjnych
takich grup ochronnych, iż kolejne ich odblokowanie będiie następowało dzięki reakcji z tym samym odczynnikiem, ale stosowanym w coraz ostrzej szych warunkach. W takim przypadku zastosowanie ochrony różnymi funkcjami sililuwymi oraz grupami acetalowymi pozwala wprowadzać je i uwalniać stopniowo. Dodatkową zaletą takiej unifikacji jest możliwość usunięcia kilku lub nawet wszystkich grup ochronnych w jednym etapie, Strategia taka jest szczególnie korzystna, gdy koniecznych grup ochronnyi:h jest wiele, a synteza jest prowadzona w sposób zbieżny. Wtedy uwolnienie wszystkich zablokowanych grup, wprowadzonych wraz z poszczególnymi fragmentami budulcowymi, może odbyć się w tylko kilku reakcjach.
Literatura uzupełniająca Greenc T, W, Wuts R C. M. Protectm Groups in Organie Symhesis. J. Wiley, New York 1991. Schlhaas M., Waldmann H., Angew. Chcm. Int. Ed. Engl.. 35, 2057 (1996).
Klasyczne metody budowy szkieletu węglowego 5.1. Synteza związków monofunkcyjnych Wśród klasycznych metod syntezy ważnych pochodnych monofunkcyj nych na w)'różnienie zasługują reakcje prowadzące do aldehydów, ketonów, icwasów karboksylowych i ich [lochodnych, a lakżc epoksydów. Dyskonckcja grupy tbrmylowcj prowadzi .ilbo do syntonu o narurahicj polaryzacji (a), aibo o polaryzacji odwróconej (umpolung) (b). W praktyce stosowane są reakcje wykorzystujące odczynniki obu typów. W metodach odpowiadają cych dyskonckcjom (a) prekursorami grupy karbonylowcj są formamidy lub ortocsrry, a w przypadku związków aromatycznych, elektroFilowe od czynniki stosowane w reakcji Friedla-Craftsa (Zn(CN)2/HCl, AlClj) lub Vii.smeiera {DMF/POCI3). O
•
W
R-C-CHO
;,,-•.•
Z ^
ff
*
CHO
R*
+
CHO
'
^
(b) n ^
Synteza {a) ^y^ RM + Me^N—C ^H (M. Li, Mg) H—C—N
— ,
>
luli
H' I H:,0 i_^
PhO~CH
R—CHO
OR H"'HjO
Dyskoriekcji (b) odpowiada użycie anionów formylowych zamaskowa nych (umpolung) jako tioaceiale. Obok tego klasycznego już sposobu.
5. Klasyczne metocfy budowy szkieletu
130
węglowego
możliwości syntezy aldehydów są od wielu lat bogatsze dzięki stosowa niu dostępnego w handlu nuklcofilowego karbonylku żelaza Na2Fe(CO)^, a także łatwych do otrzymania, rcgiosclckty%vnych katalizatorów synte zy okso. Synteza (b) ^SR' R-CH "SR'
e -SR' RX + C H ' "SR-
[
RX K NajFetCO),
HgO RCHO
BF3-EI;0 HjO
O
U
R—C— F8{CO)3
H*
•*-
RCHO
{X: Br, 1, OTos) CO.H;
R'^=^
XHO
PdCl2(PtiiPl2. SnCl2
85-93%
Podobnie jak aldehydy, również ketony otrzymywane mogą być meto dami odpowiadającymi dyskonekcjom (a) lub (b).
x„ =
Rl
R« f
R
Kation ac>'lowy [dyskonekcja a) jest w tych reakcjach reprezentowany przez różne pochodne kwasów karboksylowych, a użycie odpowiednich związ ków metaloorganicznych zapewnia ich wysoką chemoselektywność. Na przykład zastosowanie pochodnych cynkowych, kadmowych lub miedziowych pozwala unikiiijć następczej addycji, która w przypadku związków, magnezo- i litoorganicznych prowadzi do powstawaniti alkoholi.
ZnCI, RM
^
RjZn
C l ' ^ '
«-
IL
R''^^'
[M. MgX, Li) (również związki Mdmo-lmiedziootgiłriczre)
5.1. Synteza związków monotunkcyjnych
131
Natomiast wiaśnie dzięki zastosowaniu bardziej reaktywnych pochodnych litowych możliwe jest bezpośrednie przekształcenie kwasów karbobsylovwch w ketony
RU . R-C"'" ^^
LiO
^'V"
^
R"
Tak w tej reakcji. j
RM +
R-C=N
(M. MgX. Lj)
H- y H^o
O
A.
Inny sposób wykorzystania nitryli do syntezy ketonów polega na ich przcksziakeniu w sól N-metylooksazyniową, a następnie przyłączenie do niej węglowego nukleofila.
. Do klasycznych meiod syntezy ketonów należy eiektrofilowe acyiowanie związków aromatycznych (reakcja Friedla-Craftsa i przegrupowanie Friesa). Aniony acylowe (dyskonekcja b) reprezentowane są przez 2-podstawionę-1,3-dhiany, a także przez nukleofilowe grupy acylowe związane : moniem żelaza w anionie odpowiedniego karbonylku, Również te meto dy pozwalają na dogodne syntezy ketonów.
!:
132
5. Klasyczne melody budowy szkieletu węglowego
I^SH ^^^.BFyBtfi
/~^v.R I.BuU^ / ~ V ^ ^
RCHO
^ ^s^^H
KX
2.R'X
1,
THr; HMPA
^^° •
\__g/^R-H-,H,0
? f ^ p .
» Frx
Fe(CO)3
Wprowadzeniu do cząsteczki produktu grupy karboksylowej odpowia dają fornialnie dyskonekcje (a) i (b). Jak poprzednio, naturalny dla polary zacji grupy funkcyjnej synton a^ ma dobrze znane syntetyczne odpowiedni ki (CO^, organiczne węglany, chloromrówczany). Również dyskonckcji (b) odpowiada klasyczna metoda syntezy kwasów kar bok syl owych, wykorzy stująca niiklecfilowy charakter jonu cyjankowego, *^* =:^
R-tcOOH
Cł
R^ +
• COOH
R® +
COOH
<
Synteza (a)
RM
+ COj
•
RCOOM
*- RCOOH
(M: U. MgX)
>Y RM + 0 = : C
X> ^
^^
R—C'
V
-. r
X.YOR';X:CI; Y:OR' (b)
RX
^
RC=N
^-^
RCOOH
Dyskonekcja odpowiadająca budowie wiązania węgiei-węgiel w epo ksydzie poprzedzona jest formalną retro-substytucją nukleofilową (FGI). Transformacje takie reprezentują etapy reakcji Darzensa oraz reakcji ylidu siarkowego ze związkiem karbonylowym.
5.2^ Synteza związków dwufunkcyjnych
133
Synteza CL
H
y-«.
COOEl
o=c( - i S ^ ^^
it-^
^^^'^OEI
O
reakcja Darzensa
^8 . /S-Me Me 1"^
*
_/ 0=C^
zasada - ^ ; j 5 ^
H
\ — M ^-^C-H H
Warto również zauw;iży<^, że dzięki katalizowanemu elektrofilem (tu: Li"^) przegrupowaniu, synteza epoksydu może być wykorzystana do otrzy mania odpowiedniego aldehydu. LiBr
(przegrupowanie)
CHO
5.2. Synteza związków dwufunkcyjnych Reaktywność związków karbonylowych, pochodnych kwasów karboksylow7ch i epoksydów pozwala na ich wykorzystanie do otrzymywania różnych pochodnych l,H-dwufunkcyjnych, Tutaj rozważymy tylko niektóre reakcje od powiadające dyskonektjom prowadzącym do konstrukcji takich związków, Pochodne 1,2-clwufunkcyjne
a'
+
1,2-dwufunkcyiny produkt
d' R
a'
®CHO, c ' O
d'
Ć = N . 9CRi-Y
(Y: SR", SiRg. NO;) O
(odpowiedniki amonów acylowych)
Wśród klasycznych metod syntezy pochodnych 1,2-dwufuiikcyjnych wEiżtie miejsce zajmują reakcje z cyjanowodorem i cyjankami. Należą do nich syntezy wykorzystujące powstawanie cyjanohydryn, a także synteza «-aminokwasów Sireckera.
5. Klasyczne melody budowy szkieletu węglowego
134
/°^
HCN d'
RCHO a'
R—CH
[HI F?—CH(OH)CHO
NH; RCHO
HCN. NHj
R—CH
R—CHtNH^jCOOH
Ta ostatnia reakcja, dzięki zastosowaniu enancjomerycznego subsrratu (tu: aldimina otrzymana z aldehydu masłowego i chiralnego pomocnika: (S)-«mctylobcnzyloaminy), pozwala na siereoselektywną syntezę praktycznie optycznie czystego aminokwasu. „h
HCN. C-^H^OH
,CN
Me
Me
stż. HCI
Hj / Pd-C
100°C
HCI. CjHjOH
H ^ Ph S^COOH H"'
NH-; • HCI
41%,99%e,e.
Klasycznymi odpowiednikami .mionów acylowych są alifatyczne związ ki nitrowe. W warunkach deprotonowania dają one ze zvvii(zkaini karbonylowymi reakcję nitroaldolową (reakcja Hcnry"cgo). Gdy użyty aldehyd jesr chiralny, to reakcja taka prowadzi do wyraźnego nadmiaru jednego diastereoizomeru, a otrzymywane związki można dość łatwo rozdzielić.
ix. ft
CHO
90% (R. S): (R, R) = 8 : 2 Do wykorzystywanych merod syntezy związków 1,2-dwufunkcyjnych należą też reakcje polegające na rekombinacji odpowiednich rodników (r' + r^), np. kondensacja acyioinowa.
5.2. Synteza związków dwufunkcylnych
OOEt
135
Na
CoOEt
/
"^y'**
\ ^ ° k ^ ^ O H 70%
Otrzymywanie pochodnych 1.3-dwufunkcyjnych możliwe jest na wicie sf)osobów, a wśród stosowanych metod najważniejsze miejsce izajmują kondensacje aldolowe i estrowe. Reakcje te są dyskutowane w dalszej czę ści tego rozdziału ( 5 3 i 5.4). Pochodne 1 .S-dwufunkcyjne f
I.S-dwufunkcyjny produkt
ÓH
Ó
ÓH a'
^
O d*
retro-kondonsacja aldolowa
13 5R'^.
i.^
.H
^
H-. retfo-kondensacla ostrowa d*
'
*
^
'
Do tej samej kategorii reakcji a' + d^ należy dość często stosowana reakcja Reformat s kiego.
136
5. KSasyczne metody budowy szkieletu węglowego OR OH
reiro-kondtjnsacja Roformatskiego
OH
O
(fl
8<
r-r: Spośród innych reakcji odpowiadających kombinacji syntonów a' + dna uwagę zasługuje synteza alkoholi typu allilowego.
. ^ MgBr/THF 2. NH4CI / H^O
Natomiast przykład druf;iq metody syntezy pochodnych i,3-dwufunkcyjnych stanowią rcgioselektywne reakcje otwarcia pierścienia reprezentu jących syntony a^ epoksydów z nukleofilami węglowymi (d'). R
V
o
SK2
R
d'
Ze względu na mechanizm reakcji, konfiguracja niżej rzędowego centrum zmienia się na przeciwną (miejsce reakcji S;,^2, inwersja), a konfiguracja na wyżej rzędowym atomie węgla zostaje zachowana. Gdy centrum stereogenne znajduje się tylko na wyżej rzędowym atomie węgia epoksydu, reakcje ^ chętnie \v7korzystywane do syntezy chirainych /:J-hydroksyix>chodnych.
,0 -
^
^ Jl
BfMg'^d'"TrłiS
Cul
Tms "'OH
Synteza pochodnych 1,4-dwufunkcyjnych polega często na reakcjach odczynników reprezentujących syntony d^ (zwykle enolany, enaminy lub
5,2, Synte^azwi^kówdwufunkcyjnych
137
accrylenki) z odpowiednikami syntonów a-. Inna, klasyczna metoda synte zy takich związków wykorzystuje addycję nuklcofili węglowych (d') do ff,/J-nienasyconych związków karbonylowych (a^). tj. reakcję Michaela. Pochodne 1,4-dwufunkcyjne a^
+
gs
+
d'--''^
1,4-(łwufunkcyjny pfodukt
Hole odpowiedników syntonów a^ spełniają często li-bromuestry, epoksydy lub a,/i-nic nasycone pochodne nitrowe.
OOR
*V ' -:r
A R'-^>VJNO,
+
a
"^„--R O
OH R
_ . ^^""-^ ^•"'"•'^ ^^ O^N R' O
Tu, jak poprzednio, otwarcie optycznie czynnego epoksydu może być wy korzystane do syntezy odpowiedniej pochodnej w postaci jednego enancjomem. W lyni przypadku powstający drugorzędowy alkohol ulega transestn.'fikacji do chiralnego laktonu.
R^9 Me-"-^
.
1 ^^IcooB
KA
o
R Me
4 5. Klasyczne metody budowy szkieletu węglowego
138
Addycja enolanów do nienasyconych związków nitrowych przebiega diastcreoselektywnie: {E)-enolany w reakcjach z (E)-nicrozwiązkami dają głównie produkty o konfiguracji iyn, natomiast z (Z)-nitrozw!ązkaini — izomery anti.
NOj
1, I H F , - / B " 2, AcOH
t£)
I
(syn) 93% ,(> Również katalizowana zasadą addycja cyjanowodoru lub nitrozwiązku do akceptora Michaela pozwala łatwo otrzymać odpowiednie związki 1,4-dwij funkcyjne. ' - -
. • '
YY ' y-""'
OM.
Jednak najczęstszym zastosowaniem reakcji Michaela są odpowiednie addycje enolanów. Jest to klasyczna metoda syntezy pochodnych 1,5-dwufunkc>'jnych. Pochodne 1.5-dwufunkcyjne a^ + d ^ ; 1 .S-dwiifunkcyjny produki a^łd^-
Reakcje Michaela (a-* f d^) są zwykle katalizowane zasadami {alkoholany, aminy, tliiurek potasowy) i niejednokrotnie stanowią pierwszy etap reakcji typu domino (patrz: anelacja Robinsona). Gdy użyty donor lub akceptor jest chiralny. to często addycja przebiega diastereoselektywnie.
^rr
R d»
; :'V
5.3. Zastosowania aldehydów i ketonów
139
\y o CjHsONa
87%
Inna metoda syntezy pochodnych 1,5-dwtifunkcyjnych wykorzystuje luiklcofilowe otwarcie epoksydów. Tu, podobnie jak w poprzednich przy padkach, zastosowanie optycznie aktywnego substratu prowadzi do nieracemicznego produktu.
f^r^'^
-COOLJ
Synteza związków o dwóch bardziej odległych od siebie grupach ftinkivjnych wykorzystywana jest znacznie rzadziej. Czasami jednak wysiarczy lylko odpowiednio dopasować strukturę substratu, a przedstawione wyżej U<)syczne mctotiy pozwolą osiągnąć zamierzony cel. Przykładem jest reak cja .Michaela z siarczkiem allilowo-fcnylowym jako donorem. Dzięki obecno,ści wiązania podwójnego w tym związku, może on reprezentować synton d-'. ! "
+ PhS,
LDA THF/HMPA 84% SPh
5.3. Zastosowania aldehydów i ketonów Zwiijzki karbonylowe należą do tych pochodnych, które znajdują sto sunkowo najliczniejsze zastosowania w syntezie (schemat SA). Są bardzo c2ct.io wykorzystywane w procesacli tworzenia nowych wiązań vvc^iel-vvcĘiel. Do icj grupy należą reakcje związków karbunylowych {syntony a') ; nukieofilami węglowymi, w tym addycje związków metaloorganicznych
5. Klasyczne metody budowy szkieletu węglowego
140
i stabilizowanych karboanionów. Również reakcje elektrofili węglowycti z generowanymi anionami enoli (syntony d^) oraz reakcje reduktywnej re kombinacji rodników (synton r') sluż;^ budowaniu szkieletów węglowych. Zgodnie z zasadą winyloi^ii, reaktywność ta przenosi się na kolejne, sprzę żone z grupą karbonylową, wiązanie podwójne.
^ (H)
dalsze reakcje ^alkilowanie. acyItManie, kondensacja aidolowa)
Schemat 5.1. Reakcje związków karbonylowych
W tym rozdziale przedyskutujemy bliżej tylko niektóre aspekty licz nych przemian z w i t k ó w karbonylowych. Wiele innych jest szczegółowo omawiimych w cynowanych na końcu pracach monograficznych.
5.3.1. Związki l<arbonylowe jako odpowiedniki syntonów d^ Liczne przemiany związków karbonylowych zachodzą na skutek ich dcproionowania (C„-H) i powstawania reaktywnych anionów enolannwycli. Reakcje deprotonowania wymagają użycia silnych zasad, a ich rodzaj zale ży od mocy C-H kwasu (tabela 5.1). Tabela 5.1. Przybliżona moc C-H kwasów C-H Kwas CH, HjC=CHj PhH PhCH, HjC=CH-CHj CHjSOCHj HOCH
PK. 48 44 43 41-37 38 36 25
C-H Kwas RCH.CN RCH^COOR' RCH^COR CH;(COOR')j CH,(CN), RCOCHjCqpR' CH,NO]
PK. 25 24 19-20 13 H 11 10
5.3. Zastosowania aldehydów i ketonów
141
Do najmocniejszych, spośród często stosowanych w syntezie zasad nale żą związki litoorganiczne, w tym dostępne w handlu jako roztwory: t-BuLi, M-Hul-i, Mel.i lub inne, otrzymywane w reakcjach haloj;enków z metalicz nym litem iub na drodze litowania. Podobnie mocnymi zasadami mogą być proste związki Crignarda. np. F.tMgflr. Jetinak, ze względu na możliwość addycji do grup karbonylowych, same związki metaloorganiczne zazwyczaj nic mogą być tu używane. Nieco słabszymi zasadami są amidki (pK,, NH^ 36): NaNHj, i-Pr^NU (LDA), (Me^SD^NNa oraz wodorek sodovs7 (NaH) i anion dimsylowy (CH^SOCHj"). Dalsze miejsca zajmują alkoholany (pK^^ ROI! 17-19), alkalia (pK, 16), a następnie aminy: DBN. DBU. 1,4-diązab!cyklo[2.2.2]2ktan (DARĆO). i-Pr^NEt, E[3N, pirydyna. LtMgBr
Ph—C=C—H
»-PrjNH
-,-Hr -
""-^ ' " ^ f - P r ^ N U . (-BuH) ^j_^^j
Ph—C^C—MgBr
+ C2H6t
CH.iSOCHj J ^ " *• CH,SOCH^Na i-Hj)
Łatwe deprotonowanic podwójnie aktywowanej grupy metylenowej w acetylooctanie daje anion cnolu, który ulega następnie O- i C-alkilowaniu, Proporcja otrzymywanych w takiej reakcji produktów bardzo wyraźnie zależy od rodzaju użytego halogenku.
^Ji^^OOC,»,
!
D M F , B u x " / ' V ^ O O C , H , " ^ ^ A : ^ ;ooc,H. '
46% 33% 1% Tendencja chlorku butylu do reagowania z tlenowym nukleofilem i preternwanic przez jodek nuklenfila węglowego jest przykładem ogólnej pra widłowości związanej z odpowiednio twardym i miękkim charakterem obu oar. reagentów. Wprowadzona przez Pcar:iona teoria n,vardych i miękkich kwaków i zasad Lewisa (HSAB) przewiduje z jednej strony tendencję do wzajemnego łączenia się twardych {maiych, o skupionym ładunku elek:ry'cinym, nicpolaryzowalnych) anionów i kationów, a z drugiej strony wza jemne powinowactwo odpowiednich miękkich (dużych, polaryzowalnych) reagentów, lu twardy chlorek reaguje z twardym, tlenowym centrun nuileofilowym, a miękki jodek preferuje miękkie centrum węglowe.
142
5. Klasyczne metody budowy szkieletu węglowego twardy nukteofil O
•OOCpH,
.COOCjH.,
mlQkki nukleotil C^Hg—Cl twardy elektrof I
Ał SC^Hg—I
miękki etekirotil Podobną tendencję można obserwować przeprowadzając reakcje addycji nuklcofdi węglowych do a,^-nienasyconych związków kar bony I owieli. Związek miedzioorganiczny jako miękki nukleofil, atakuje miękkie cen trum elektrofilowe w położeniu fi i daje przyłączenie 1.4 (addycja Micha ela), natomiast twardy związek lito- czy magnezoorganiczny przyłącza się do twardego centrum grupy karbonylowcj (przyłączenie 1,2). /^Bu 1 HujCuU '2 HnO.H'
1. BuLi 2. H,0. H'
ft-Bu
Ó
Stereochemiczny przebieg przyłączenia związków metaloorganicznych do grupy karbonylowcj. gdy w sąsiedztwie znajduje się centrum stereoyenne, objaśniany jest modelem Fcikiiia Anha (s. 67). Rozpatrując dalej alkilowanie aceiylooctanu, należy też brać pod uwa gę możliwość selektywnego alkilowania na atomie węgła y. Gdy wyjściowy związek poddany zostanie reakcji z dwoma równoważnikami mocnej zasa dy (zwykle LDA), to tworzący się dianioii jest dużo bardziej iiuklcolilowy na końcowym atomie węgla (reguła Hausera).
silniej nukieorilowy O
O ,COOC;H^
2 LDA THF, 0 ' ^
RBr THF
słabiej nukleofllowy
OOCjH^
5.3, Zastosowania aldehydów i ketonów
143
Prawidłowość ta wykorzystywana jest do rozwiąz^nA-ania problemu regioselektywncgo funkcjonalizowania niesymatr\'cziiych ketonów (patrz, s, 47). Innym sposobem jest zablokowanie jednej z potencjalnie enolizuji^cych grup. W tym przypadku redukcja grupy ochronnej pozwala również uzy skać drugi izomer. O I.HCOOCjHs C^HLONO
f-BuOK
KOH
2 BiiSH'H' (-HjO)
Mel
glikol -HzC
1
.-Y^ 74%
-ty-
RaNI CjHiiOH 65-C 90%
Jeszcze innym sposobem jest wykorzystanie różnych cnoli powstają cych w warunkach kontroli kinetycznej i rermodynainicznej, Gdy dn nadmiaru mocnej zasady (WiA w THF, 78X) dodawany jest niesymetryczny keton, wówczas każda jego czt[Stcczka ulega natychmiast dcprotonowaniu, tracąc proton mniej osłonięty i bardziej kwaśny — po wstaje enolan, który tworzy się szybciej (kontrola kinetyczna). Jeśli natomiast do roztworu ketonu dodawana jest zasada, to między już utworzonym cnolem i wolnym jeszcze ketonem ustala się równowaga, i w rezultacie dominuje enolan trwalszy, bardziej podstawiony (kontrola termodynamiczna). OLi
O
kontrolaktnetyczna
kontrola termodyriamicina
produkt trwalszy
144
5. Ńasyczne metody budowy szkieletu węglowego
Wano też zauważyć, że bardziej selektywnego alkilowania należy oczeki wać tylko w pierwszym przypadku (kontrola kinetyczna), w drugim zaś mo że powstawać mieszanina reginizomerów. Ponadto, w warunkach reakcji równowagowej, wspótobecność ketonu i enolu prowadzić może do ich kon densacji aldolowcj i powstawania produktów ubocznych. Ue 7
1. LDA, THF, 0'C [warunki konir. kinei) 2 R]
^^ ; ^*
-Tms
Przekształcenie związku karbonylowego w N,N-dimeTylohydrazon uła twia jego selekt>'wnc mctalowanie. W takiej reakcji dodatkowo koordynujijca jon Li' grupa dimcr>'loaminowa zajmuje pozycję możliwie odległą od objętościowych podstawników i powoduje oderwanie protonu od mniej podstawionego atomu węgla. -NMe, NMe, ^N LDA. THF, -7e°C
-^ R ' ^ ^ ^
^
R '^
y^ R2
N^NMei
9
II
y
^
1
I.BuU.THF,-78'C
J
2. Mel
^^^
3. NalO,. pH7
Me^^^Ji
^__.j^e
T/ \ . ^
95% (< 2% Cis)
Wprowadzone przez Endcrsa i dostępne handlowo chiralne pochodne hydrazyny SAMP i RAMP umożliwiają otrzymywanie enancjomcrycznych hydrazonów, a alkilowanie ich litopochodnych zachodzi w sposób wysoce diastereoselektywny.
(^0.0
Q!.«;,^Me
N I NH,
N
SAMP
RAMP
Q ^ ,,OMe
NHi {i:)-konfiguraqa
k
R»
5.3- /'astosowania aldehydów i ketonów
'''*5
Taki przebieg reakcji związany jest z iworzeniem się chelatowcgo kom pleksu o wyraźnie zróżnicowanych stronach, od kiór)'ch może nastąpić aiak halogenku. Dla pochodnych SAMP alkilowanie następuje „od dołu", a dla RAMP — „od góry". Wario też zauważyć, że stosując odpowiednie substrary karbonylowe i helogenki można otrzymać wzajemnie enancjomeryczne produkty, mimo użycia tego samego chiralnego pomocnika. R'^
1.SAMP, 2. LDA 3. R^X. 4. hydroliza*
XHO
R» R': Me Et Me n-CĘ,H-j
R^: Et Me n-C6H,3 Mo
77%e,e.(S) 6 2 % e . e (R) 95% e.e, (S) 95% O-o. (H)
Zastosowanie hydrazonów Endcrsa jest obecnie najskuteczniejszym sposobem enancjosełektywnego (Jt-alkilowania związków karbonylowych. Hydroliza, redukcja lub utlenienie alkilowanego hydrazonii pozwala też na odzyskanie chiralnego pomocnika. Ponadto, redukcja hydrazonów prze kształca je bezpośrednio w odpowiednie enancjomeryczne aminy.
5.3.2. Związki karbonylowe jako odpowiedniki syntonów a' Szczególnie liczne zastosowania w syntezie znajduje odpowiadająca połączeniu syntonów a' + d-* reakcja (kondensacja) aldolowa. Tworzący no we wiijzanic węgiel-wc'giel proces polega na odwracalnym przyłączeniu karbonylowego elektrofila (a') do enolu lub enolanu (d-). Gdy enol lub enolan i clektrofil pochodzą od tego samego związku, to tylko odwracalność reakcji może ograniczać jej efektywność. Reakcji aldolowej często to warzyszy następcza, nieodwracalna eliminacja, a produklaini są wówczas a,/J-nienasycone związki karbonylowe. )H CHO
NaOH^
^^
X
^
-"1°
Jednakże, gdy substratem jest niesymetryczny keton o różnych grupach enol i żujących, to reakcja nie musi być sclekiy\s'na, Czasami, gdy reakcja jesi wewnąirzcząsteczkowa, same warunki geometryczne narzucają jej kie runek (zamyka się najtrwalszy pierścień).
146
5. Klasyczne metody budowy szkieletu węglowego 5%K0H HjO, 100X
88%
Sytuacja komplikuje się jeszcze bardziej, gdy chcemy przeprowadzić krzyżową reakcję aldolową. Wówczas ogólną metodą postępowania jest otrzymanie cnolu jednego partnera (d'*). a następnie poddanie go reakcji z drugim związkiem karbonylowym (a')- Ważne jest wtedy, aby nic dopuś cić do odwrócenia enolizacji, bo taki proces dostarcza niechcianego, dru giego związku karbonylowcgo albo wywołuje enolizację partnera i niwe czy selektywność. Odwróceniu enolizacji można zapobiec przygotowu jąc wcześniej stabilne enolany litu, magnezu, cynku, boru, krzemu lub cyr konu. OZnBr . 25"C
67%
Często stosuje się etery sililowe enoli, które można otrzymać jako czy ste izomer^' lub rozdzielić chromatograficznie, gdy powstanie mieszanina. Selektywna reakcja jest dodatkowo ułatwiona, gdy zamierzony partner karbonylowy nie enolizuje (np. PhCHO). OSiMe,
OH PhCHO
1. BU4NF. THF,-78'C 2. HjO, H*
"
68%
Reakcja może też przebiegać selektywnie, gdy jeden związek karbonylowy jest silniejszym elektrofilem niż drugi związek, który zosta) poddamenolizacji (np. aldehyd i enol ketonu albo aldehyd i enamina aldehydu).
147
5.3. Zastosowania aldehydów i ketonów
X
OH 15%N30H^H30 ^ " v ^ ^ H O y EljO
S4%
powoli dodawany
Innym wyjściem jest użycie silnie nukleofilowych, litowanych zasad Schiffa lub N,N-dimetylnhydrazonów (aldolowa reakcja Coreya) albo dwuanionów kwasów karboksylowych (reakcja Iwanowa). Najlepszą selektyw ność zapewniają jednak katalizowane kwasami Lewisa addycje pochodnych cnoli i związków karbonylowych (aldolowa reakcja Mukaiyamy). OSiMe, PhCH^CHO
H;0_
riCIj, CHjCI:, - 7 a X (-MejSiCI)
-7e"C
>
'
95%
Reakcja aldolowa generuje jednocześnie dwa nowe centra stereogenne. Mogą zatem powstawać dwa diastereoizomcryczne produkty; syn (erytro) i anli itreo). To. czy jeden z nich powstaje w znaczącym nadmiarze {diastereosclekcja prosta) zależy od kinetycznej kontroli addycji, zachowania kon figuracji enolanu. a także ewentualnego udziału chelatującego kationu.
{racysyn
(e/y(ro)
5. Klasyczne metody budowy szkieletu węglowego
148
-
^
PhCHO
LDA •Bu-t THF.-7flX
,
^^y. ^ "\ g ^. _ ,
' P^^-^^^Bu-/ Me (rac)-syn, 96% d.e,
Gdy jeden z partnerów reakcji jest chiralny, to produktem bywa tylko jeden, nicraccmiczny diastereoizomer (selektywność diastereofacjalna). Takie re akcje mają ważne znaczenie dla syntezy produktów naturalnych, ale szcze gółowa dyskusja stereochemicznych powodów indukcji asymetrycznej przekracza ramy tego podręcznika (patrz Literatura uzupetniająca). Coraz częściej produkty nieracemiczne otrzymywane są dzięki zastosowaniu chiralnych katalizatorów. Również enancjoselekrywna kondensacja aldolowa zestala w taki sposób przeprowadzona. OOH
Cf"
.COOH BHj • THF
OH kał*
OTms
R^CHO
+
A
O
OTms
kat.* (20% mol)
R':Ph,n-C^H,.; R^: Ph. Bu
-RZ-Jk^R, 70-98% 80-85% e.e.
5.4. Zastosowania kwasów karboksylowych i ich pochodnych Wykorzystanie reakcji estrów kwasów karboksylowych stanowi jeden z klasycznych sposobów budowy nowych wiązari węgiel-węgicl. Wśród nich ważne miejsce zajmują kondensacje estrowe zachodzące pod wpły wem zasad (reakcja Claisena). Wysoką wydajność takiego odwracalnego procesu C-acylowania zapewnia dopiero użycie stechiometrycznych ilości mocnej zasady. Równowaga jesi wówczas przesuwana na korzyść produk-
ii
5.4. Zastosowania kwasów karboksylowych i ich pochodnych
149
tu, który jako j9-ketonoester jest znacznie silniejszym kwasem aniżeli substrat i dzięki temu w postaci soli jest usuwany z uktacju równowajji. Gdy ten sam ester jest prekursorem zarówno enolanu (synton d^), jak i odczynni kiem C-acylującym, to w wyniku reakcji powstaje wyłącznie jeden produkt.
n n-Bu.
r-^r^r. j::ooEt
*^H THF
fł-BU^ JJ^ -^ ^ ^
JZOOEi ^"
n-Bu
90% W takich samych warunkach estry kwasów dikarboksylowych mogą ulej^ać kondensacji wewnąrrzcząsteczkowej (Dieckmanna), a produktami są cykliczne ^kctonoestry. ,—COOEI
/~--^
0°°" "^ vX,,„„ 95% Gdy reakcji kondensacji estrowej mają być poddane dwa różne związkij 10 podobnie jak w przypadku krzyżowej kondensacji aldolowej, aby re akcja była użyteczna, tylko jeden z partnerów powinien ulegać enolizacji. W praktyce oznacza to zastosowanie jako odczynników C-acylujących es trów nie posiadających a-wodorów, a zitrazem wykazujących wystarczającą reaktywność clckrrofilową. Są to zwykle szczawiany, mrówczany, węglany, a lakże estry kwasów aromatycznych.
^CHO 1. HCOObt. NaH, ElOH (kat.)/ EljO
2. HiO. H' 70%
^OEt
60% Gdy natomiast pochodna estrowa ma być wykorzystana jako odpowied nik syntonu d^ w reakcji z clektrofilową grupą karbonylową (a'), to sprzyja
150
5. Klasyczne m&tody budowy szkieletu węglowego
temu zastosowanie tioestru, który łatwiej niż ester ulega enolizacji. W re zultacie zachodzi wówczas reakcja typu krzyżowej kondensacji aldolowej.
- i -O rO,
PiiCHO
" p\r " Me 63%
Silnie aktywowana grupa metylenowa cstru kwasu nialonowego, cyjanooclowego lub acetylooctowcgo (d^) reaguje z aldehydami i ketonami. przy czym produkt ulega dchydratacji {kondensacja Knoevenagela)- Reak cja jest formalnie podobna do kondensacji Claisena-Schmidia, tj. konden sacji aldolowej z następczym odwodnieniem. Wykazano jednak, że jej me chanizm jest odmienny i wymaga obecności aminy oraz kwasu.
'•' '.;,
r, ^ . . ^ PhCHO +
XOOEI < ^ \;00B
\_/
^
CeHfi, (-HjO)
PhCH=C
flO'C
XOOEt ^COOEl
Odmienny nieco jest również mechanizm kondensacji Stobbego, umożliwiającej wykorzystanie bursztynianu jako odpowiednika synionu d^ i d \ -COOEl f-BuOK
,CHO
+
1^__^^^
(-B.OK
k^J^^^^COOEt
68% ^^°°^' Wiele szczególovs7ch informacji o zastosowaniu wymienionych, klasycznycii kondensacji typu aldolowego i estrowego znajdzie czytelnik w cy towanej na końcu rozdziału monografii H. O. House'a. Chętnie stosowaną, nowszą metodą tworzenia nowego wiązania C-C przy użyciu estrów jest reakcja Baylisa-Hillmana, W reakcji tej wykorzysty wany jest odpowiednik syntonu d^ (stabilizowany anion), tworzący się w wyniku addycji trzeciorzędowej aminy (DABCO) do reaktywnego akcep tora Michaela. W zwykle stosowanej wersji jest to ester kwasu akrylowego, • A przyłączanymi do anionu elcktrofilami są aldehydy lub reaktywne ketony.
f
b.4. Zastosowania kwasów karboksylowych i ich pochodnych
r^'
151
OOEl
'»*'*^OOEI
DABCO H<X
^R
RCh«
N » (-DABCOH*)
HO.
^R y"^
OOEt
OOEl
R: PhCHjCHj, 72% (kat.: DABCO, AcOH,20'C)
Bardzo użyteczne do modyfikacji struktury kwasów karboksylowych są ich niektóre pochodne heterocykliczne. Do najważniejszych należą optycz nie aktywne 2-oksazoUny Meyersa. Związki te mogą być iatwo otrzymywa ne w reakcji imidoestrów z chiralnym aminoalkoholem. Pochodne te znaj dują istotne zastosowanie w syntezie wzbogaconych enancjomerycznie Itwasów karboksylowych. Alkilowanie ich stabilizowanych litopochodnych prowadzi, po usunięciu chiraUiego pomocnika, do optycznie czynnych kwa sów z nowym centrum chiralności na u-aiomie węgla. Ph ^HOJ
R'CH,CN
C^Hr.OHmCI — »-
,NH2CI 1 RiCH,—C^ ^OCJHB
R^CH,
<X
CHjOH
• CHjCI?, 0*C
2 CH^I/NaH
] OCH,
88-90%
Rl
Ph 1 L.DA.-/8X 2. R^X
R'CH. N
'1 OCHj
r
"ł^N^
/-^-- L
152
5. Klasyczne metody budowy szkieletu węglowego R\ H—T—COOH
H',.'H,0
R2
39-84% wyd chem. 45-82% e.e.
Warto zauważyć, że użycie zamiast halogenku R^X aldehydu R^CHO daje w reakcji z chiralnij litopochodną nieracemiczne, diastereoizomeryczne pochodne ^-hydroksykwasów. Gdy oksazolina jcsr pochodną kwasu propionowego (R': Me), a zastosowany zostanie aldehyd izomaslowy (R'^: i-Pr), to w produkcie obserwuje stc wyraźną dominację jednego diasteieoizomeru. Me
OH
U—i
90% d e
,
OCH,
Odpowiednie trans-u,/f-nienasycone oksazoliny ulegają addycji Micha ela ze związkami litoorgatiicznymi. Rezuliaicm, po hydrolizie, są kwasy karboksylowe z centrum chiralności na atomach /3, często o bardzo wyso kich nadmiarach enancjomcrycznych (90-98% e.e).
Ph
• ° - ^ N-"^'"'.,, R-
Wyniki bardzo zbliżone do poprzednich daje użycie 1,4-oksazepanu, pochodnej kwasu malonowcgo i L-ctedryny.
5.4. Zastosowania kwasów karboksylowych i ich pochodnych
y-o^Ph
RCHO^
r^-^«-#Y R'
Me
153
Me
>-i/^w Me
^
Me
(2R, 3S)
H^IHiO R^CHCHjCOOH
RrCH3(£); R':C4Hs; 82%wyd. chem. 89% e e. (S) R': Ph (2); R^: CjH^; 94% wyd, chem.
99% e.e. (R) Rozdzielenie izomerów (E) i (Z) pozwala na uzyskanie obu cnancjomerów chiralnego kwasu a,J^dialkilopropionowego z tego samego prekursora. Natomiast zastosowanie tego samego chiralnego 1,4-oksazepanu jako donora w reakcji Michaela umożliwia syntezę optycznie czynnego kwasu karboksylowego z centrum stereogennym na atomie (i.
DBli THF
H' / HjO
:ooH - {2R.3S)
46% wyd cheni., 96% e.e. (S)
Również arnidy otrzymywane z prochiralnych kwasów karboksylowych i niektórych optycznie aktywnych amin (chiralne pomocniki) mogą być pod dane C,,-aJkilowaniu, a otrzymane nieracemiczne produkty, po usunięciu pomocnika, tworzą chirainc kwasy karboksylowe z nowym centrum chirainnści na atomie a. Takie zastosowanie znalazły N-acylopochodne D i T.-efcdryny Amidy (c po alkilowaniu i hydrolizie dają odpowiednie kwasy kar boksylowe z 55-70% wydajnością i ok. 80% e.e. Dalszy postęp przyniosło użycie wprowadzonych przez Evansa amidów, pochodnych aminoalkoholu otrzymanego przez redukcję L-proliny. Ich reakcja z amidkiem diizopropylolitowym (LDA) prowadzi do powstawania enoli faworyzowanych kom.pleksowaniem litu. W wyniku diastcrcoselektywnego alkilowania, po hy drolizie (usunięciu chiralnego pomocnika), dają one kwasy o znacznych nadmiarch enancjomerycznych.
^. Klasyczne metacfy budowy szkieletu węglowego
154
9^ H
IDA
r A
R^x
/ ~ \
_p,
OH
R^^COOH
i.
H-;HJO
.y^fcH R": CjHa H-': C H ,
98% wyd. chem 88% d.e.
W%
Przeniesienie chiralności od naturalnego a-aminokwasu na nowe cen trum asymetrii jest podstawą metody Scliollkopia. W tym celu wykorzy stuje się pochodne 2,5-diketopipera2yny otrzymane z glicyny i innych ami nokwasów (zwykle L-waliny lub L-lert-lcucyny), spełniających rolę chiralnego pomocnika. Utworzony po deprotonowaniu stabilizowany karboanion jest następnie alkilowany od strony przeciwnej (trans) w stosunku do grupy izopropylowej chiralnego pomocnika.
, - P r ^ .COOH
NCHjCOOH » CHCIj. 70"C
COCl;^ THF. 40°C
NHa
™1
L-walina /•Pr
H CHj
Q : ^ ^ > ^ H
H
H
91%
L-waiJna
+
[BuLi) -H* *
CH2CIJ.25X
RV
,COOH
'«Hi
D-amJnokwas
5.4. Zastosowania kwasów karboksylowych i ichpc^hoćnych
155
Metoda ta pozwala na otrzymywanie chiralnych aminokwasów o konfigu racji przeciwnej w stosunku do zastosowanego pomocnika. Pewne trudno ści nastręcza rozdział obu aminokwasów, ale gdy różnią się one dostatecz nie sirukiurił, to ich pochodne mogą być rozdzielone chromatograficznie.
Literatura uzupełniająca Gawroński J., Gawrońska K., S(ere
Nowsze metody budowy szkieletu węglowego. Zastosowania związków metalo- i metaloidoorganicznych Rola aktywnych organicznych związków metali i nicmctaU polega zwykle na indukowaniu nowe] reaktywności cząsteczek. Otrzymywa nie i reakcje wielu takich pochodnych należą już do kanonu chemii orga nicznej, a rozmiary i cel tego podręcznika nic pozwalają na ich przypomi nanie. Jednak w ostatnim dwudziestoleciu ogromne znaczenie w syntezie zy skały reakcje tworzenia nowych wiązań węgicl-węgiel, wykorzystujijte przemiany i związki wcześniej niestosowane. Poświęcimy im nieco miejsca, ale tylko w aspekcie ich użycia do budowy szkieletu węglowego syntczowanych związków.
6.1. Selektywne litowanie układów aromatycznych ~)
Klasyczną metodę funkcjonał i zacj i związków aromatycznych stanowią reakcje bezpośredniej substytucji clektrofilowej. Reakcje takie mają jednak liczne ograniczenia związane z olx^cnośdą grup funkcyjnych. Aktualnie wicie innych pochotlnych, niedostępnych za pomocą typo wych reakcji podstawienia elektrofilowcgo. można łatwo otrzymać korzy stając z kierowanego litowania aromatycznych C-H kwasów. Dalsza reakcja otrzymanej litopochodnej z elektrofilem prowadzi do podstawienia w to miejsce nowejjo podstawnika.
§LL 3^!!^^^^
157
litowanie układów aroma^cznych_ ArH
®E
^ ' ' ' »• [Ar-Li]
Ar—E
Metoda ta ma istotne znaczenie w syntezie dzięki wysoce rcgiosclckrywncmu przebiegowi metaJowania. Reakcja litowania kierowana jesr w położe nie orto w stosunku do obecnych już w pierścieniu podstawników kompleksuj^cych lit. Ten skierowujący wpływ podstawników maleje w następujjicym porządku: OCONR, > SOjBu-i > C O N R > CONR^ > O C H p C H j > 2-oksazolina > SO^NRj, CH^NR^, OMe i inne. Co więcej, przebieg litowania może zależeć także od użytego odczynnika litującego. Alkiloiolit w rozpuszczalnikach węglowodorowych tworzy mniej reaktyw ne agregaty, zatem aby otrzymać bardziej aktywny odczynnik często stosu je się tetrametyloetyienodiaminę (TMEDA) jako dodatek kompleksujący, który rozdziela agregaty.
Me— (R_Li)n JMkl2Ą^ R_L,r' Me—N' Me
r^ Ph.PCI THF, 7a=C
86%
c
OCONEt,
s-BuLi.THF^ TMEDA "" - 7 8 X . 1h
OCONEt;
^:;:S\^OH 25X
•±±^\ I2h
II
^ : ^ ^
Li
CONEt,
-• ptMgrupowanie Fresa 92%
Ponieważ karbaminiany i amidy wykazują najsilniejszy efekt skierowu jący, takie podstawniki wykorzystywane są najczęściej przy projektowaniu syntezy złożonych cząsteczek docelowych, np. produktów pośrednich w syntezie alkaloidów.
6. Nowsze metody budowy szkieletu węglowego
158
OSiRj
OCONEt^ .0
<
0_,^?k^CONEt;
l.s-BuLiyTMEDA
O
1 s-BuLi/TMEOA
2. RjSiCI. imidazol
-*-
OS1R3 .0-~V^=k^CONEt,
,,^v„gB,
2 MesCI. E1:,N 3. DBU
HO
Również obecność dwóch komplcksiijących heteroatomów w bezpośred nim sąsiedztwie wiązania C-H w alkenie umożliwia jego selektywne lito wanie.
M M<
^V''^
1
1.s-6uLi/TMEDA
. N< A j - ^ Y ^ Me
^K^
83%
Interesujące możliwości orto-funkcjonalizowania stwarzają także spe cjalnie modyfikowane podstiiwniki korapleksujące.
NMe, OLI
Me N^ Li.
A Me
Me
1 RX 2, H", HjO
CHO R
6.2. Zastosowania związków miedzioorganicznych
159
Na zakończenie warto dodać, że jakkolwiek arylowe pochodne litowe są zazwyczaj wystarczająco reaktywne, aby udała się kolejna reakcja z elektrofilem, jednak w niektórych przypadkach potrzebne jest iransmeialowanic. Gdy tym eleklrofilem jest związek karbonylowy, a chcemy uniknąć re akcji z grupą estrową, to najlepszym rozwiązaniem jesi otrzymanie odpo wiedniej pochodnej cerowej, która reaguje wyłącznie z bardziej elektrofilową grup;} ketonową. CH Cl.
1. BuLi 2 CeCIj
HaC^^^Y^^OCHzOCH 3 Cl
3 O
4, NH«CI / HjO
Literatura uzupełniająca Snicckus V., Chem. Rev.. 90, 879 (1990). -••^-^
6.2. Zastosowania związków miedzioorganicznych Jakkolwiek użycie związków miedzioorganicznych do ważnych w syn tezie reakcji ma bardzo długą historię (reakcje Sandmeyera, Ullmanna, Glasera, Cadiot-Chodkiewicza), jednak dzisiaj największe znaczenie należy przypisać zastosowaniu miedzianów Gilmana oraz nieco mniej reaktyw nych cyjanoniiedzianów. Same pochodne miedzioorganiczne otrzymuje się przez transmetalowanic innych związków organomctalicznych, zwykle używając do tego celu bromku, jodku albo cyjanku nniedzi(l). Najczęściej, jako prekursory sio.sowane są pochodne lito-, nnagnczo- bądź cynkoorganiczne. Zwłaszcza te ostatnie, jako mniej reaktywne, są tu chętnie wyko rzystywane, gdyż ich użycie można pogodzić z obecnością innych reaktyw nych grup w cząsteczce. Ponadto, prekursory można często stosować wo bec katalirycznych tylko ilości związku miedziowego.
i
e. Nowsze metody budowy szkieletu węglowego
160 R—Li
Cul. Me,S
R2CIJLI
THr
miedzian Gilmana
CuCN —rrz—*THr
R—Li
„ . R—I
R—Li
RCu(CN)Li
• - R2Cu(CN)Li2
miedzian „niższego rzędu"
Zn ^ ^ . - * - R—ZnI
miedzian .wyższego rzędu"
CuCN • 2UCI
RCu(CN)Znl
THF
Związki te, jako miękkie nukleofile, są doskonałymi substratami w reak cjach substytucji halogenków alkilowych, chlorków kwasowych, epoksy dów, a takie w addycji 1,4 do a,^nienasyconych związków karbonylowych. Br
Pti^CuLi
Ph
THr, 3 dni
<S)
!R)
OCI
87% 90% e e.
EliCiiLi
92% OBr\
O
( ^ ^ u L i
QBn I
''"'OH
OBn
OBn 95%
'MOM Cu(CN)Lij Me,SiCI. THF
OMOM
6.2. Zastosowania związkóvj miedzioorganicznych
161
Addycji Michaela towarzyszy powstawanie przejściowego enolanu i mo że to być wykorzystane do przeprowadzenia kolejnej reakcji z halogenkiem lub aldehydem jako elekirofilcm. Reakcja taka przebiega stereoselektywnie i można ją także zastosować do zamknięcia pierścienia. Br
OLi
- ćr I
Me
Odpowiednie stereoselektywne a,/ł-dialkilowanic cyklicznego enonu stanowi kluczową reakcję w licznych syntezach prostaglandyn (G. Stork, R. Noyori, F. J. Corey, M. Suzuki). Wsz>'stkic te syntezy oparte si[ na addy cji winylowych pochodnych miedziov\'ych, a następnie przyłączeniu odpo wiednich elektrofili węglowych w położeniu a. Pierwszy (d), wprowadzo ny do pierścienia podstawnik zajmuje pozycję tran.-: względem już tam obecnej, zablokowanej grupy liydroksylowcj, a następny (a) jest z kolei przyłączany w położenie trans względem tego pierwszego. ^
O
? "" ^
fS di
®R'*^~^"^ ^ " - - ^
Największe trudności nastręczało przeprowadzenie drugiego etapu i tylko najprostszy elektrofil karbonylowy (formaldehyd) byl stosowany przez Storka. Przekształcenie otrzymanego alkoholu w egzocykliczny enon. n następnie kolejna addycja winylowej pochodnej miedziowej pozwoliły na oir?.ymanie właściwego produktu, Synieza Siorka O
•CUjOH
1 MesCI
/
dR-
^
'
RjCuLi
P
6. Nowsze metody budowy szkieletu węglowego
162
o ..CH^R^
PGE,
W drugim etapie metody Noyoricgo, również skorzystano z aldehydu, co także niosło konieczność usunięcia zbędnej grupy hydroksylowej. Synteza NoyorJego OH
(CHjjjCOjMe
1 PhCSCI 2. Bu:,SnH
OTHP
PGE,
Natomiast w syntezie Suzuki-Noyoricgo zastosowanie transmetalowania przejściowego enolu (cyna zamiast litu tub miedzi) pozwoliło na bar dzo elekiywną reakcję z odpowiednim, rcakt^^-ynym jodkiem allilowym. Umożliwiło to połączenie trzech fragmentów całego szkieletu cz;jsiec2k: PGEj za pomocą procesu przeprowadzonego w jednym naczyniu. Synteza Suzuki-Noyonego OSnPh., I
1 R-Li, Cul. BujP 2. PhjSnCI
6.
R'-X
PGE,
fł
OTBDMS
OTBDMS
OT60MS
W syntezie Corcya jako substratu użyto O-metylooksymu chiralnego; enonu. Zastosowana addycja mniej reaktywnego cyjanomiedzianu wyma-
c 6^3 Zastosowania reakcji katalizowanych kompleksami palladu
163
gata akt>'wacji silnym kwasem Lewisa i bez dodatku eteratu trifluoroboru reakcja nie zachodziła. Tu również, jako drugi etap, wykorzystano reakcję z reaktywnym jodkiem typu propargilnwcgo, a po selekt\'wnc*] redukcji i odblokowaniu otrzymano tę samą prostaglandync. Synteza Coreya ^OMe
R;CU(CN)U; _
/
^
^OMe
" " - ' • ^'3"^
ÓTBDM5
Literatura uzupetniająca Comprchensive OrganometalUc Chemistry, E. W. Abel, F. G. A. Stonc, G. Wilkinson (eds), Vo!. 12: Transition Metal Organometallics in Organie Synthesis. L. S. Hegedus (ed.). Pcrgamon, 1995, Lipshntz B. H.. Sengupta S.. Organie Reactions, 41, 135 (1992). PosnerG. U., Organie Reactions. 19. I (1972), P«sni!r G. H., Organie Jlcatiuons, 22. 253 (1975).
6.3. Zastosowania reakcji katalizowanych kompleksami palladu Szczególnie istotną rolę w procesach tworzenia nowych wiązań wcgiel--wcgicl pelnii} reakcje z udziałem kompleksów palladu. Ze względu na cenę związków tego pierwiastka, dopiero opracowanie odpowiednich wer$ji katalitycznych dla znanych wcześniej reakcji, wprowadziło je szeroko do syntezy. Do najważniejszych należy reakcja Hecka, polegająca na sprzę ganiu arylowych lub winylowych halogenków z alkenami. Reakcja ta za wdzięcza swój przebieg oksydatywnemu tworzeniu się arylowych lub winylowych rr kompleksów palladu. Przyłączają się one syn-stereoselekl^wnie do alkenu, a następnie, w wyniku s^^ji-^-eliminacji dają produkt sprzęgania.
6, Nowsze metody budowy szkieletu węglowego
164
PhjP^ ArX
+
Pd^(Ph3P)
^Ar
X
^' PPh3
EljN, PhjP Pd' ^ \ X
CH, 1 P P h , Ar
XX.
R -CH=CH;
,Pd
Ar—CH=CH—R
-HBr -katalizator
produkt
MeO,C
•^^CO-)Ms Pd(Ph3P).
OOMe
*==^ C O J M B
Y-
OOMe
Pd(OAr.)s. PMjP eijN. 100-c"
' ^ ^ > ^ r
Ph-C-CH
Pd(OAc)^, Pti-,P. EtąN^ ^^^^5 ^
Ph 88%
Gdy reagujące wiązanie podwójne (alken) pochodzi od allilowego alko holu lub aminy, to w produktach obserwuje się przesunięcie wiązania po dwójnego do heteroatomu. Taki przebieg reakcji pozwala na selektywną cyklizację kończącą syntezę alkaloidu dchydroTubifaliny. r
Br Ph^R^I
<%^r
-
^
OH Pd(Ph,P)4
63%
"1
r
^^^^i
O
•
Br—Pd—H
J^^A^^^
J-^^J-y^ OH
pphj
-Ph,p-
OH
-HBr
6.3. Zastosowania reakcji katalizowanych kompleksami palladu
165
Pd(PhiP)
79% Czasami jednak regiosclckrywność reakcji Hecka. przebiegającej z za sady na mniej podstawionym końcu alkenu, nie jest zadowalająca. Trudno ści z tym związanych można uniknąć, stosując reakcję Suzuki, tj. katalizo wane palladem sprzęganie arylowych lub winylowych związków- boru z halogenkanii. Dodatkową zaletą reakcji Suzuki jest jej maia wrażliwość na przeszkody steryczne. Reakcja ta stanowi jedną z najskuteczniejszych mefod syntezy zatłoczonych przestrzennie pochodnych diarylowych, a w przy padku izomerycznych alkenów (ds/trans). przebiega stereospccyllcznie. Aromatyczne pochodne borowe Gcrzym>'wanc są z odpowiednich związków Grignarda i estru kwasu borowego. Natomiast pochcKine alkilowe lub wi nylowe przygotowywane są często w przebiegającej wbrew regule Markownikowa reakcji addycji do alkenów lub alkinów odpowiednich pochodnych borowodoru, np. 9-borabicyklo[3.3.1]nonanu, 9-BBN-H. I.Mg 2. B(0Me)3 3. H',H30
B(OH)j Me 8r Pd(Pti3p). MBOCH^CHIOMH/HJO
Me
eox
56%
MłjOCHjCHjOMH 9-BBN-H
6. Nowsze metody budowy ^kietetu węglowego
166
1.9-BBN-H
^
PdCPhjP)^. NaOH
95% Br
9-BBN—CH^SiMe,
P()(Ph3P)^ NaOH
MejSi' 97%
Największe jednak znaczenie m a zastosowanie takiej metody do sprzę gania pochodnych typu winylowego. Możliwości użycia reakcji Suzuki jako
kluczowego eiapu siereoselekiywnej konstrukcji układów sprzężonych do brze ilustruje przeprowadzona synteza bombikolu, naturalnego feromonu. Br C3H/:^C-H-^l^ii^f2Vc3H.C^C^Br ' ^^^^^"^^^ 2 i-PrOH
''''''' H
B(OPr-02
B(OPr-,)2 KHB(0Pr-j-)3
"^3*^
,o HOCCHjJsC^CH
1
*
2. HjO
^
»OiC^2)S^^:^^^^Q^^^
l^^NaOH^
6.3. Zastosowania reakcji katalizowanych kompleksami palladu
167
Takie katalizowane palladem sprzęganie halogenków i f>ochodnych bo rowych typu winylowego ma tym większe znaczenie, że pozwala na łącze nie odpowiednich prekursorów, dla których istnieje wiele sposobów stereoselckiywncj syniczy. Zastosowane w powyższej syntezie lx»rowodorowanie alkinów daje as-addycję, wbrew regule Markownikowa, a podstawie nie winylowego bromu z KBH{OPr-f)j jest reakcją przebiegającą z prak tycznie ilościową wydajnością i całkowitą inwersją konfiguracji. Natomiast jodowanie kwasu alkenoborowego daje odpowiedni jodek 1 z całkowitym zachowaniem konfiguracji. Dodatkowe możliwości stereoselektywnej syntezy otwiera też reakcja haloborowania terminalnych acetylenów, a także katalizowane paliadcm podstawienie/f-ha!ogcnu związkiem cynkoorganicznym. H 1 BBr:,
R'C=CH
RjZnX B(OPr-02
2. i - P r , o '
PdCl^iPhjP)
Br
'
^
.
B(0Pr-fl2
Podobna reakcja ze związkiem cynkoorganicznym pozwala selektywnie wymieniać a-halogen z retencją, natomiast reakcja ze związkiem litoorganicznym daje produkt z odwróconenicm konfiguracji.
BtOPr-i);
R=Zn>! PdCyPh^PJi
B{OPr-()j
B{OPr-()2
B(OPr-/)j
R^Li
Zastosowanie oirzymy^wanych w reakcji Suzuki prekursorów umożli•MA selektywne syntezy licznych produktów naturalnych, zawierających sprzężony uktad wiązań podwójnych. C.lH
-
^
B{OPM)J
CH,
B^
^"^y^o^^ CH,
^ C H r ^ Y ^ ^ OH
benier / H^O KOH. 6 0 X
CHj
CH,
168
6. Nowszejnetody budowy szkieletu węglowego B(OPr-(")i
Br-,-.^^
Pt^Ph^P),
gfi!^
^
benzen C^Hj-s.,^
ElONa
91%
Obok (T kompleksów palladu, tworzących się w reakcjach Hecka i Su zuki, pochodne iilHIowe, posiadające dobrą grupę opuszczającą, tworzą z pillladem irójelektronowc (i}'') n kompleksy.
"
^ kompleks tf-^-ariilopallądowy
Kompleksy takie są podatne na reakcje z nuklcofilami, a katalityczny proces, który indukują, nosi nazwę reakcji Trosta-Isuji. Taka substytucja nukleofilowa najczęściej dotyczy estrów akoholi typu allilowego (octanów, węglanów), a także odpowiednich sulfonów. Na oyól związki te nic ulegają tatwcj zwykłemu atakowi nukleofilowemu, dopiero dodatek katalizatora palladowego, zwykle rctrakis(trifenylofosfino)paIladu, uruchamia reakcję. Podstawienie przebiega efektywnie za równo z nuklcofilami węglowymi (lu; anion nialonianu i enamina), jak i z innymi.
MeOjC
OAc
MeO,C
OAc NaCH
/COjMe. ^COjMeDMF pd(phjP): °'^..-,'-'y^^-y~^-><Ss^
^'•s.^COjMe COjMe
-OAc
Phsa,Na
.jj^S^^SO.Ph
FW-gradt. PhjP 100%
6,3. Zastosowania reakcji katalizowanych kompleksami palladu^
pAc
169
PhCH,CH,NH, rHF, 65' 'WlPhiPl.
NaCH(CO;MeJ; Pd[R-,P|^
,CH(COjMe)j
wu
OAc Pd-grafil THF. 3H
72% 91%(£>
Reakcja Trosia-Tsuji bardzo dobrze nadaje się do wewnątrzcząsteczkowego zamykania dużych pierścieni, co ma szczególne znaczenie dla synte zy antybiotyków makrolaktonowych.
NBH
PdtPhjP). •SO,Pfi
tf^^-^
OOH
antybiotykA26771B
Stereochemiczny rezultat reakcji wskazuje, źc towarzyszy jej dwukrotna in wersja konfiguracji na allilowym atomie węgla.
fi. Nowsze metody budowy szkieletu węglowego
170
AcO>-"
OOMe
""^"^^"^^
MeOOC—HC ^COOMe
OOMe
Polega ona zatem na 2 kolejnych procesach typu S^2. W wyniku pierwsze go pallad zostaje związany od strony przeciwnej w stosunku do grupy opuszczającej, a następnie nowy nukleofil przyłącza się od strony przeciw nej do palladu. Pd[0)
Nu',e
iriweisp
inwersja
Tak przebiegają najczęściej wykorzystywane reakcje miękkich nukleofili z miękkim elektrofilem — kompleksem palladu. Natomiast nuklcofile twarde, np. związki arylo- lub winyloglinowc, przyłączają się od strony pal ladu, dając w rezultacie inwersję konfiguracji. Aktywacja układu allilowego w kompleksie z palladem jest tak duża, że nawet bardzo objętościowe podstawniki nukleofilowe mojją by<^ dzięki niej wprowadzone do cząsteczki. Co więcej, użycie u,y3-nienasyconych epoksy dów selektywnie prowadzi do ns-l,4-dipodsiawionej pochodnej. Otrzyma ny w ten sposób alkohol typu allilowego, po przekształceniu w węglan, sta je sie dobrym substraiem do kolejnej reakcji Trosta-Tsuji. Taka właśnie se kwencja reakcji została wykorzystana do syntezy aristeromycyny. NHCOOMe
ciD
Pd (kat.) adenina / BuLt
NaQ<SO,'pj; Pdikui.) "^
PhSOrL^^^ \
^
/ OH OH Arisleromycyna
ej^Ząstosowania reakcji zredukowanych związków tytanu
171
Literatura uzupełniająca Comprehershf OrjiimomeraUic Chemmry. R. W. Abel, F. G. A, Stnne, G. Wilkinson (fds), Vol. 12: Tramition Meial OrganometalUcs m Organie Synthesis, L. S. Hcgcdus (ed.). Pergamon. 1995. Heck R. E, Organie Rcactions, 27, 1 (1982). ^• Miyanuira N., Suzuki A., Chem. Rev., 95, 2457 (1995). 1'earsons A. J.. Metallo-organk Chemistry, J. Wiley,1985 Tsuji J.. Hii/jdriHJt Reufients: /rmoratfom in Organie Synthesis, J. Wiley, 1995.
6.4. Zastosowania reakcji zredukowanych związków tytanu Rcduktywne sprzęganie związków karbonylowych do pinakoli przebie ga przez rekombinację odpowiednich rodników ketylowych. S^ one gene rowane przy użyciu metalicznego magnezu i proces ten stanowi klasyczną metodę otrzym}'wania takich związków, Taka reakcja umożliwia połączenie dwóch atomów węgla mimo wielkiego zatłoczenia, ale ma też szereg ogra niczeń. ^^
1.M9/H9
P^
-Ph
-.2'/
2. HjO
t-B<X
.H
OH^^-' 45%
Analogiczna reakcja stanowi pierwszy ecap w procesie rcduktywnego sprzęgania pochodnych karbonylowych pod wpływem zredukowanych związków tytanu. Jednak w następnym etapie utworzony diol zostaje przez związek tytanu udtleniony i produktem końcowym reakcji jest alken. Caty proces nosi nazwę reakcji olefinacji McMurry.
v^
Ti(l). 71(0)
^
j, .
V
-X
Metoda taka jest bardzo efektywna i proces tworzenia nowego wiązania węgiel-wct;iel zachodzi z dobrymi wydajnościami także dla związków o dużych przeszkodach przestrzennych. Zredukowane indywidua tytanowe {Ti(I)} ge nerowane są m situ w reakcji łatwo dostępnego chlorku tytanu(III) z glino-
L
6. Nowsze metody budcrwy szkieletu węglowego
172
wodorkiem litowym, a bardziej aktywne {Ti(0)} w reakcji z metalicznym potasem lub litem albo też. w bezpieczniejszej wersji, z meialicznym cyn kiem aktywowanym miedzią. (a)lut:(b)
85% 95%
{ajTJCIj, K (b)TiCl3, Z n / C u
Gdy do sprzęgania trzeba użyć różnych związków karbonylowych, wówczas jeden z nich stosowany jest w nadmiarze. Tak dzieje się w przy padku użycia acetonu lub innych iaiwo dostępnych pochodnych,
Y
TiCLj. LAH DME. 25'C —> S f i * 63%
Aldehydy i niesymetryczne ketony poddane reakcji McMurry'ego dają w znacznej przewadze tC)-alkeny. TlCIj/Li n-CjMiiCHO
*
"-CsHii
H
PhCHO H ^ P h B4%
Gdy reagujące związki są sprzężone, reakcji tej nie towarzyszy izome ryzacja. W ten sposób z retinalu otrzymany jest z dobrą wydajnością /^-karoten.
^-karoten 94%
6.4. Zastosowania reakcji zredukowanych związków tytanu
173
Reakcja rcdukrywnego sprzęgania McMurry'ego może też być wyko rzystana do zamykania pierścieni, i to zarówno małych (czteroczlonowy), średnich, jak i wielkich.
Tur
-a
Ph Ph
61%
TiCIj, K THF
THPO^
THPCf^
OHC{CHa)i2CHO
OH
T1CI3, Z n / C u DME, a5'C
71% Kiedy powstały w reakcji sprzęgania pinakolowego diol z grupą hydroksy lowej przy przyczółkowym atomie węgla nie może ulec eliminacji (reguła Bredta), reakcja c\'klizacji zatrzymuje się na tym etapie. Również ketunoestry mo^ą być poddane takiej cyklizacji, wówczas pro duktami reakcji są odpowiednio ketony. Sprzęganie przebiega analogicznie jak z diketonami, a powsiaj^jcy eter cnolu może być wydzielony, gdy unik nie się traktowania mieszaniny poreakcyjnej kwasem. (CH^)^—COOEt r.CI,. LAH
O
(CHj),.
DME, e b X
O /] = 2
3 4 5 11
75% 80% 85% 52% 54%
6. Nowsze metody budowy szkieletu węglowego
174 r^'^^'^^^''^
TiCI,. LAH^
^ ^ ^ \ . / \ ^
DME, as^c
^
^*^OC2H5
—
HjO
60%
Literatura uzupełniająca Scou w. J., McMurryJ. E., Acc. Chem. Rcs., 21, 47 (1988).
6.5. Zastosowania jodku samaru(ll) Innym odczynnikiem umożliwiającym reduktywne sprzęganie związ ków karbonylowych jest jodek samaru(II). Związek ten jest handlowy, a może leż być łatwo otrzymywany m situ z dostępnego metalicznego sa maru. W reakcji z grupą karbonylową generowane są rodniki ketylowe, a przebieg ich rekombinacji jest tu często stereoscicktywny, gdyż chelatowanie powsiająccgo jonu Sm(III) kieruje obie grupy hydroksylowe tworzą cego się diolu w położenie cis. COOMe :OMe Smlj, THF K-
TBDMSO'
-78X—>2S"C
TBDMSO'
8 1 % (92% de,:
Gdy reakcji z Sml^ poddany zostanie aldehyd lub keton zawierający jeszcze inną funkcję podatną na reakcję rodnikową lub atak nukleolilowy,
6.6. Reakcje rodnikowe indukowane związkami cynoorganicznynv_
175
to często, z bardzo dobrą wydajnością, otrzymuje się produkt zamknięcia pierścienia. Szczej^ólnie łatwo zachodzi sprzęganie typu reakcji Barbicra. OH
I
I
Sml;, FeCIjlkal) THF. -7a"C —> ZS-C
Me
cp Me
65%
Rodniki ketylowe mogą też sprzęgać się z wiązaniami wielokrotnymi, i to zarówno między-, jak i wewnątrzcząsteczkowo. Taka reakcja wymaga użycia dodatkowego odczynnika elekt rofilowcgo w celu jej zakoticzenia (np. źródła protonów: alkoholu). Przebieg procesu jest często stereosclcktywny, a geometria produktu jest, jak poprzednio, podyktowana chelatowaniero powstajjjcycli jonów Sm(lII) przez uktad tworzącego się diolu. OH H T
,. OH
rt^ kA ^
Smt;, THF MBOH. - 7 8 ' C
OH =
COOMe
75%
-COOMe
Literatura uzupełniająca MolanderG. A.. Organie Rcactions, 46, 211 (1994).
6.6. Reakcje rodnikowe indukowane związkami cynoorganicznymi Wodorek tributylocyny jest chętnie wykorzystywany jako odczynnik umożliwiający rcduktywne zastąpienie atomu halogenu atomem wodoru. Bu,SnH
RX
RH
Bu,SnX
Reakcja ma charakter rodnikowy i gdy rodnik powstający w wyniku ode rwania aiomu fluorowca reaguje dalej z wodorkiem, następuje przeniesie-
6. Nowsze metody budowy szkieletu węglowego
176
nie atomu wodoru do węgia. Jeśli jednak stężenie wodorku w środowisku reakcji jest niewielkie, a zamiast niego znajduje się tam alken, to powstają ca' rodnik może przylifczyć się do alkenu. Ponieważ rodniki alkilowe mają charakter nukleofilowy, to aby taka reakcja była efektywna, alken powinien mieć odpowiednio obniżoną gęstość elektronową. RX
^
BiiąSnH inic(otor
WG
^
EWG
W celu uzyskania niskiego stężenia wodorku U7nvarza się go in situ przez powolne dodawanie borowodorku sodowego do mieszaniny, w której jest pewna ilość chlorku cributylocyny. BujSnCUNaBHj ł-BuBr
+
•SS^^^^N
f.g^
ABIN
gest, Ponieważ wiele grup funkcyjnych jest niewrażliwych na takie warunki, to reakcja ta nadaje się do łączeni