Türkiye'de İslâm ve Laiklik
D E R L E M E
W
insan yayınlan
insan yayınları: 178 inceleme-araştırma dizisi:82
ISBN ...
121 downloads
2376 Views
6MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
Türkiye'de İslâm ve Laiklik
D E R L E M E
W
insan yayınlan
insan yayınları: 178 inceleme-araştırma dizisi:82
ISBN 975-574-103-8
insan yayınları klodfarer cad. kültür apt. 27/5 divanyolu - istanbul tel-faks: (0212) 516 08 28 - 518 08 78
dizgi-iç düzen insan
baskı-cilt paşahan matbaası
kapak düzeni murat çiftkaya
kapak baskı matsan
istanbul kasım, 1995
İçindekiler GİRİŞ
Türkiye'de Islâmî ve Batılı Düşüncelerin Etkileşimi A. Adnan
Adıvar
1. BÖLÜM -,/ Laiklikte Aşırılık ve Ilımlılık Muhammed
R, Feroze
, j Laiklik Yanlıları ve Karşıtları Muhammed
R. Feroze
Türkiye'de islâm ve Politika DankwartA.
Rustow
2. BÖLÜM , Çağdaş Türk Müslümanlarının Dinî Hayatı ' HowardA.
Reed
Türkiye'de islâm A.- J. A.
Mango
, / Laik Türkiye'de islâm'ın Yükselişi Howard A. Reed v
/ Modern Türkiye'de İslâm'ın Yeniden Dirilişi Uriel Hey d
Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı, Kanun-u Esasî, Birinci ve İkinci Meşrutiyet gibi köklü teşebbüs ve gelişmeler esas itibariyle geleneksel siyasal-toplumsal sistemden uzaklaşmayı istihdaf etmiş ve bu bu çerçevede islâm'ın rolünün azalmasına yol açmıştır. Cumhuriyet rejiminin din politikası, bir yandan 19. yüzyıldaki gelişmelerin diğer yandan ise cumhuriyetin doğduğu ulusal ve uluslararası konjonktürel şartların etkisi altında şekillenmiştir. Yüzyılın ilk çeyreğinde ortaya çıkan toplumsal ve siyasal devrimi şekillendiren temel etken Türk milliyetçiliği olmuştur. Bu konuda Z. Gökalp, Türk milliyetçiliğinin fikir babalığını, M. Kemal de yürütücüsü olmuştur. Z. Gökalp'ın "Din Türkçülük" diye özetlediği din hakkındaki görüşleri Cumhuriyet rejiminin din politikalarına zemin oluşturmuş ve Atatürk devriminin din yönüne şekil vermiştir. Dinin toplum ve siyaset üzerindeki etkisinin sınırlandırılması ve sadece insanların vcidanlarında yaşanan bir duygu haline getirilmesi çabalarının oluşturduğu politikalar "laiklik" ilkesi şeklinde formüle edilmiş ve devlet zoruyla bunların uygulanmasına çalışılmıştır. Türkiye'deki laiklik uygulaması ve politikaları, zaman içinde ve siyasal sistemin gelişmeleri doğrultusunda ciddi bazı değişiklikler geçirmekle beraber ta başından bu yana değişmeyen temel unsurları ve yapısal özelikleri içermektedir. Tek parti yönetimi sırasında izlenen "militan-aşırı laiklik" çok partili rejime geçildikten sonra siyasal sistemin liberalleşmesi doğrultusunda yumuşatılmış ve devlet kontrolünde ve denetim altında bir din politikasına dönüşmüştür. Devlet, dini siyaset planından uzak tutmakla beraber bazı toplumsal politikalarda ondan yararlanma yolunu tercih etmektedir. İdeolojik siyasal söylem düzeyinde kalan "din ve devletin ayrılması" Türkiye'deki laiklik için söz konusu olmamıştır. Bu bakımdan Türkiye'deki laiklik genel olarak kendine özgü ve yerel nitelikli bir yapıda ortaya çıkmaktadır. Türk laikliği üzerinde çeşitli araştırma ve incelemeler yapılmış,
birbirinden farklı ve hatta zıt değerlendirmelere gidilmiştir. Özellikle tek parti yönetiminin son bulmasıya birlikte ortaya çıkan kısmen liberal ortamda meydana gelen gelişmeler ve din politikasındaki yumuşama halkın dinî hayatında önemli yankılar bulmuştur. Tek parti yönetimi sırasında dine ve dindarlara yapılan müdahaleler, uygulanan zecri tedbirler ve dinin toplumsal alanlardan koparılarak vicdanlara kapatılmasına yönelik politikalar çok partili rejime geçişle birlikte terkedilmiş, dine yapılan müdahalaler yumuşatılmış, devlet kontrolünde din eğitimine izin verilmiş ve bizzat devlet din hizmetlerini yerine getirmekle yükümlü kendini sorumlu saymıştır. Tek parti döneminde dinin toplumsal etkisi iyice azaltılırken ve laiklikte "aşırılık" gözlenirken çok partili dönemde dinin toplumsal etkisi giderek artış göstermiş ve laiklikte "ılımlılık" yönünde bir gelişme ortaya çıkmıştır. Bugün gelinen noktada Türkiye'de din, toplumsal hayatın bütün alanlarında etkisini gederek arttırmakta ve dinden bağımsız fazla bir alan kalmamaktadır. Cumhuriyetin başında özellikle toplumsal ve siyasal alanlardan uzaklaştırılmaya çalışılan din, izlenen radikal ve militan politikalara rağmen bu alanlarda da etkisini arttırmaktadır. Siyaset ve toplum hayatında dinamizmin baş unsuru din olmakta, dine karşı politikaların başarı şansı bulunmamaktadır. * * *
Bu kitapta Türkiye'deki laiklik uygulamasının özellikle 1960'lı yıllara kadar temel özelliklerini yansıtan yazılar bulacaksınız. Batılılar tarafından kaleme alman ve yine Batıda yayımlanan bazı dergi ve kitaplarda yer alan bu yazılar tek parti yönetimi ile çok partili rejime geçişten sonraki dönemi içine almaktadır. Esas itibariyle her iki dönemin laiklik açısından ve uygulanan din politikaları bakımından değerlendirmesine imkan veren yazıların yabancıların gözlemlerinin ürünü olması önemlidir. Türkiye'deki islâm ve laiklik uygulamasının bu yıllarda dışarıdan nasıl gözüktüğünü ortaya koyması en önemli özelliktir.
Yazıların genel olarak ellili yılların ortalarında kaleme alınmış olması ve özellikle dinin toplumsal ve siyasal etkisinin iyice belirgin hale geldiği yetmişli yıllardan sonraki dönemi içermemeleri bir eksiklik olarak görülebilir. Bu boşluğu doldurmak için bu dönemi içeren bir iki makale ilave etmeyi düşündük; fakat sonra bundan vazgeçtik. Çünkü Türkiye'de din ve laiklik konusundaki temel politikalar tek parti yönetimi ile çok partili hayata geçiş döneminde belirlenmiştir. Daha sonra bu konuda ciddi bir yenilik yapılmamıştır. Dinin toplumsal ve siyasal etkisinin artması devletin bu konudaki yeni bazı düzenlemelerin ve laiklik politikasındaki değişikliklerin bir ürünü değil toplumsal gelişmenin bir sonucudur. Esas itibariyle 1950'lerdeki temel din politikaları aynen korunmakta ve devletin din üzerindeki denetimi sürdürülmektedir. Bu sebeple bu kitaptaki yazıların ortaya koyduğu temel yapı, Türkiye'deki din ve laiklik ilişkilerini anlamak için yeterli gözükmektedir. ilgilenenlere yararlı olması ve yeni merak ve ilgi alanları oluşturması en büyük dileğimizdir. Davut Dursun
Türkiye'de İslâmi ve Batılı düşüncelerin etkileşimi ABDÜLHAK
ADNAN
ADIVAR
AMANIMIZDA ÖZEL ÖNEME SAHİP bir konu olan Islâmî ve Batılı düşüncelerin etkileşimi, bin yıldan da önceye giden bir sürece sahiptir. Bu, beş asırdan fazla bir süreden beri islâm dünyasının ön saflarını oluşturduğu için Türkleri, Araplardan daha az ilgilendirmeyen bir sorunu oluşturmaktadır. Bir bakıma islâm ve Avrupa kültürünün ikisine de yabancı olan Türkler, iki uygarlığın sentezinin bazı şekillerini etkilemek için iyi bir konuma sahipti. Fakat bunda, öncelikle Islâmî dogmatizmin sarsılmasının olanaksızlığı nedeniyle büyük ölçüde başarısız oldular. Girişim halen devam etmektedir ve şimdi geçmiştekinden daha büyük öneme sahiptir; ve başarı vaadetmektedir. Orta Osya Türkleri, islâm ile 8. yüzyılın başlarında Araplar arasında, mensuplarınca tartışmasız bir inanç ile yapılması gereken ibadetlerden ve ezberlenmesi istenen semavî bir kitap olan Kur'an'dan daha fazla bir şeye sahip olmadığı bir devirde tanışmışlardır.
Türkler uzun bir süre için islâm'ın süregelen başarısı hakkında çekingen —şüpheli— kaldılarsa da Arap devletlerinin ekonomik ve sosyal işleri düzenlemede gittikçe yükselen yeteneği Türkleri çok etkiledi. Dahası islâm'ın tek tanrılı, gerçekçi, askerî karakteri Türklerin yaratılışına uyuyordu. Türkler, Şamanizm ve Budizm'e bağlı olduğundan islâm'a girenler çok azdı. islâm'a kitlesel girişler, 11. yüzyıldan önce başlamamıştır. Bununla birlikte Türklerin islâm'a bu girişleri islâm tarihinin, hatta dünya tarihinin en önemli olaylarından birini oluşturmuştur. Türkler islâm'a girdiler ve sadece yeni inançlarının diğer dinlere karşı savunucuları değil, aynı zamanda islâm içindeki sapık mezhep ve fırkaların da muhalifi oldular. Türklerin, Grek yani Batılı düşünce ile karşılaşması, sadece bu kitlesel din değiştirmeden sonra ve Arapça yazan filozofların eserleri sayesinde gerçekleşmiştir. Türk tarihçi ve bilim adamlarının ısrarlı açıklamalarına rağmen kökeni hakkında kararsız olduğum Birûni'ye (Ö. 1049) göre islâm kültürü sonradan Grek kültürünün bir uzantısı haline gelmiştir. Yine de Grek kültürünün etkisinin genellikle verimsiz kaldığını kabul etmek gerekir. Filozoflar, dinî ve felsefî sorunları konuşuyor, yazıyor ve tartışıyordu. Fakat Islâmî düşünce birkaç sapık mezhep ve islâm tarihinde Mu'tezile veya rasyonalist hizipçiler olarak bilinen liberaller arasındakilerden başka hiçbir önemli yönde etkilenmemiştir. Kur'an'da değinilen Islâmî kavramları Aristo'nun felsefesiyle ve Platonik felsefeyle bağdaştırmaya çalışan filozoflar arasında Türk kökenli olduğu şüphesiz olan Farabî de sayılabilir. Farabî, doğu felsefesinde neo-platonizme büyük yer ayıran ilk islâm filozofuydu. Ayrıca bilimsel muhakeme ve ilhamın ilişkisi sorununu ortaya atan ilk kişidir. Ve dinde mistik yaşamın rolünü kabul eden, böylece Islâmî düşüncenin iki ana cephesine, geleneksellik ve tasavvufa ilgi gösteren ilk filozoftur. Farabî'nin kendi öğretisi dogmatik bir değişim geçirdi. Ve 12. yüzyılda Gazalî'nin eseriyle tamamlanan bir sürecin, Islâmî gelenekseli iğin yavaş yavaş belirginleşmesini sağladı. Bununla birlikte
mistik düşünce modern çağlara dek devam etti ve sonunda bir tür panteizme dönüştü Bu, akıldan çok sezgi ve hislerin bir ürünü olarak asetizmin (çilecilik) çeşitli türlerini gösteren bir kardeşlik şeklinde açıklanıyordu. Ama sonunda o da felsefî niteliğini ve canlı düşünce olarak önemini kaybetti; değişmez ve düşünmeden yapılan bir olguya dönüştü. Anadolu yaylaları 13. yüzyılda, şimdiki Türklerin ataları ve Osmanlı Türklerinin selefleri olan Selçuklu Türkleri'nin hakimiyetindeyken Islâmî düşünce bu durumdaydı. Selçuklu medreselerinde öğretilen ilimler, sadece dogmatik formdaki ve Kur'an ile Peygamber'in sünnetine uyan fıkıh ve kelâm idi. Yüzyılın son yarısında Anadolu'nun ortasında Konya'da yaşamış olan büyük sufî şair ve filozof Celâleddin Rumî, felsefî konulara hakim olan cehaletten sözetmiştir. Öyleyse bugünün Türkiye'sini oluşturan topraklarda gerçek anlamda ne rasyonel bilimin, ne de kurumsal Grek felsefesinin görülmediği bellidir. Osmanlı imparatorluğunun kuruluşundan 150 yıl sonra, yani 15. yüzyılda, islâm düşüncesi hâlâ medreselerde kelâm, belagat ve fıkıh eğitimiyle öğretiliyordu. Grek düşüncesinin iki temeli, doğulu filozofların 9. ve 10. yüzyılda yükselttiği felsefe ve rasyonel bilim tamamen kaldırılmamışsa da zarar görmüştü. Birkaç istisna bir yana, Grek felsefesini oluşturan eleştirel ve felsefi ruhun hiçbir izini göremeyiz. Bizans'ın en son sınırlarında içeriye girerek Avrupalı komşularıyla daha yakın ilişkiler kuran 23 yaşındaki genç, Fatih Sultan Mehmed'di. 1453 Mayısında istanbul'a, Doğudaki Batı uygarlığının son surlarının harabelerine girdi. Güçlü bir entellektüel meraka sahip bir yaradılışı olan bu genç hükümdar, islâm'ın sapkın Hurufî Mezhebiyle ilişkilerini geliştirdi; daha sonra Batı Avrupa'daki ortaçağ skolastik düşünce kurumlarını sarsan gezici felsefe ve Grek bilimi ile ilgilenmeye başladı. Genç sultanın Hıristiyan teoloji çalışmalarına kadar uzanan merakı, onun Batı Hıristiyanlık âleminde Hıristiyan inancına aday bir kişi olarak görülmesine se-
bep oluyordu. Fakat Mehmed'in asıl isteği, metafizik çalışması olduğu kadar iki yaygın dinin karşılaştırmasını yapmak ve böylece vahiy ve mantık farkını ortaya çıkarmaktı. Yerli ve yabancı büyük âlimlerin çağrıldığı ve metafizik ile felsefeyi ilgilendiren sorunların görüşüldüğü sempozyumlar sıklaştı ve günlerce süren tartışmalar yapıldı. Bu adam İslâm ve batı kültürünün tam bir etkileşimini gerçekleştirmeye çalışıyor ve dogmaları eleştirel düşünceyle değiştirmeye büyük bir samimiyetle çaba gösteriyordu. Ancak, bu zeki ve entellektüel hükümdarın çabalarının kalıcı bir sonuç getirmediğini ve Türkiye'nin bir kez daha 19. hatta 20. yüzyıla kadar ortaçağın obskürantizmine (bilim ve ilerleme karşıtlığı) döndüğünü kabul etmek gerekir, istanbul'un fethinden Karlofça Antlaşmasına (1699) kadar geçen iki buçuk yüzyıl boyunca Türk orduları Batılı uluslarla ilişkiler kurarak Orta Avrupa'ya yürüdü. Ancak bu alanlar iki dünya arasında entellektüel bağlar kurulmasına yardımcı olmadı. Aksine rönesans çağı olan modern çağların eleştirel ruhu, İslâm dünyasını sonradan kaplayan dogmatik ruh önünde etkisiz kaldı. 16. yüzyılda Kanunî Sultan Süleyman'ın saltanatı sırasında Türkiye, coğrafî genişlemesinin son sınırına ulaştı. Bununla birlikte felsefî ve bilimsel gelişme, bu ihtişam ve debdebe çağının politik ve idarî gelişimine ayak uyduramadı. Son yazarlar vasıtasıyla kültürün altın çağının ulusal gelişmeye gerektiği şekilde uymadığı bir kez daha gözlemlenebilir. Bu fetihlerlerden sonra bile islâm düşüncesinin dogmatik tarafı, Türkiye'de bir rönesans ruhunun ge'işmesine hiç fırsat vermeyerek kendi temellerini korudu. 17. yüz) ıl coğrafyacı ve poligraferi Katip Çelebi eski felsefe ve bilimlerin savunması olan Mizanü'l-Hakk isimli eserinde, bilginin bu dallarını Türk eğitim kurumlarından uzaklaştıran zihniyetten acı bir dille yakınmaktadır. Bu zihniyeti kabul etmediğini önemli bir cümlede şöyle ifade etmektedir: "Bundan böyle insanlar evrene öküzlerin gözüyle bakacaktır." Bu, 1685'te Blau'nun Atlas Majör isimli eseri-
nin Türkçe çevirisinde Kopernik'in astronomi sisteminin ilk kez anlatılışındaki örneklere değinir. Osmanlı tarihinde batılı düşünceyle tam olarak olmasa da en azından batı tekniğiyle olan ilişki, 1716'da Türk ordusundaki reform denemeleri sırasında olmuştur. Bu ilk reformlar yapılırken Askerî Mühendislik Okullarındaki öğretime Modern matematik eklenmiştir. 1728'de büyük Türk editör ve matbaacısı ibrahim Müteferrika ile Türk baskı makinasmı kurdu ve Batı bilim ve kültürüyle ilgili kendisinin yazdığı veya editörlüğünü yaptığı yapıtları endişeyle yayımladı. Ancak Kopernik'in güneş sisteminden bile, islâm âlimlerine bunları çürütmeleri için bir fırsat vermek amacıyla ve hepsi için büyük değer taşıyan yeryüzünü evrenin merkezi olarak ele alan "Batlamyus sistemi"in esaslarını desteklemek için Hacı Halife olarak bilinen Katip Çelebi'nin Cihannuma adlı eserine bu yeni teorileri hakkında bir dipnot eklediğini belirterek bahseder. Yeni bir ideolojinin ufukta görünmesi, ancak Fransız Devrimiyle birlikte başlamıştı. Modern dünyanın bu politik-entellektüel hareketi III. Selim'in ilgisini çekti ve özellikle askerî sanatlarla ilgili bilimlerle de olsa dikkatini Batı kültürüne yöneltti. 19. yüzyılın başlarında çoğunlukla tıbbî tekniğe vurgu yapan, esasında Bati düşüncesini yansıtmada hâlâ yetersiz kalan bir "Tıbbiye" açıldı. Son olarak, 1839'da "Tanzimat," yani "düzenleme ve reform" devri olarak bilinen çok büyük köklü bir reform devresi başladı. Bunun etkisi kişisel haklardan mahkemelerin düzenlenmesine kadar politik yaşamın bütün yönleri hissedildi; hatta Türklerin toplumsal geleneklerini bile etkiledi. Bilimin artık okullardaki eğitimin bir parçası haline geldiği ve Batı düşüncesinin sonunda islâm düşüncesiyle karşılaştığı dikkate alınırsa, hakkıyla temsil edildiği iki hayat görüşünün bir etkileşimi olacağı akla gelebilir. Ama devletin devam eden otokratik ve dinî karakteri iki düşünce sisteminin taraftarları arasında serbest bir görüş alışverişine izin vermediği için, hâlâ etkileşim meydana gelmemişti. Aksine 1908'deki Jöntürk
Devrimine dek süren bu dönem islâm'ın dinî ilkelerinin modern bilime karşı savunulması arzularının izlerini taşımaktadır. Bu arzu öyle şiddetli ve çağının izini öylesine taşıyordu ki, islâm'da yeni bir savunma devri olarak adlandırılabilir. Batıya gitmiş ve orada eğitim görmüş aydın sınıf "çağdaş" yazarlar bile bilimsel gerçeklere ters düşen bu aşarı dinsel fikirleri savunmaktan çekinmemişlerdir. Batılılaşmış kültürleri dikkate alınırsa bu yazarlar yapıtlarında savundukları bu fikirlere inanıyor olamazlardı. Belki bu durum eski düzenin savunması için yükselen manevî baskının ve resmî sansürün bir sonucuydu. Çağdaş yazarlar onu sorgulamaya bile cesaret edemediğine göre, Islâmî düşüncenin dogmatik bölümü saldırılamazlık özelliğine sahipti. Batı düşüncesinin sızmasına karşı koyulan resmî sansür, II. Abdülhamid'in hükümdarlığının sonlarına doğru, 1908 Devriminden hemen önce "hikmet" sözcüğünün hükümetin emriyle sözlüklerden çıkartılmasına kadar gitti. Ama ihtimalden de öte, özgür düşünceye karşı bütün bu savunmalara, şiddetli bildirilere ve resmi baskıya rağmen Batılı fikirler yayılıyordu. J. W. Draper'in History ofthe Conflict between Religion and Science (Din ve Bilim Arasındaki Çatışmanın Tarihi) isimli yapıtını çeviren sözde savunmacı Ahmet Mithat'tan sözedebiliriz. Draper'in fikirlerini çürütmek için eklediği dipnotta ihtiyatla islâm'da bilime ters düşen hiçbir şeyin olmadığını ileri sürer. Bunun gibi olaylar, Tanzimat devri Türk aydınlarının çoğunun modern yaşamın teknik yönünü kabul ederken doğu zihniyet ve kültürünü yaygı ve eski inançlarıyla birlikte koruduğu sonucunu, güçlendirmektedir. Bu aydınlardan pek azı islâmî inançlarla modern bilimi uzlaştırma teşebbüs cesareti gösterdi, ama ne yazık ki uzlaştırma girişimleri başarılı olamada. Kısa ömürlü de olsa bu tür girişimlere değil de tümüyle Batı düşüncesine adanan tek kuruluş Osmanlı İlim Cemiyeti idi (1897-1898). En az bir Avrupa dili bilen Türk aydınlarını bünyesinde topladı. Modern felsefe hakkında özgürce yazılmış makalelerin bulunduğu, Türkçe olarak ilk kez ya-
yımlanan Mecmu-i Fünun (Bilim Dergisi) çıkartıldı. Mecmu-i Fünun çalışanlarının önde gelenleri İngiltere'de eğitim görmüş olduğundan denemelerinin çoğu, Anglo-Sakson yapıtlarından esinleniyordu. Bilimsel ve felsefi bir soruna devlete bağlı alimlerin (Ulema-i Rüsûm) dinsel dogmatizmini önemsemeden yaklaşıyorlardı. Ne yazık ki bu cemiyet uzun yaşamadı ve dergi de kapandı, ancak hareket devam ettiği sürece, bu üstün özelliği, medreselerden kaynaklanan dogmatik düşünceden bağımsızlığını ve hiçbir tür uzlaştırmayı kabul etmeyi benimsemeyişini sürdürdü., Mecmu-i Fünûndan sonra II. Abdülhamid hükümeti, bütün felsefî fikirlerin açığa vurulmasını, yani düşüncenin kendisini yasakladı. Bundan sonra Tanzimat denilen devrin son günlerinde Türkiye'de Batı ve doğu felsefî düşüncelerinin ciddi bir etkileşimi görülmez. Bununla birlikte bütün engellere rağmen Servet-i Fünun denilen edebi akım ve dergi sayesinde Batı düşüncesi edebiyatta yerini alıyordu. 1908'de sadece politik platformda Jöntürk Devrimi yapıldı. Felsefe ve dinlerin karşılaştırmalı çalışması istanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi ders programlarına alındığında da entellektüel etkinlik aynı hareketi yaptı. Politik özgürlük araştırma serbestisi için yolu açınca dinsel düşüncenin eleştirel bir çalışması yapılabilir hale geldi. Yeni anayasal rejimin ilk yılda genç yazarlar Ludwig Büchner ve Ernest Haeckel gibi 19. yüzyılın biraz safdil materyalistlerinin yapıtlarını çevirmeye başladılar. Diğer 18. yüzyıl ansiklopedileri kadar Voltaire ve Rousseau da moda haline geldi ve yapıtları özgürce tartışıldı. Yeni bir savunucu ekolün yazarları arasında olduğu kadar, entellektüel çevrenin muhafazakâr kanadında da sık sık dinsel uyanış başgöstererek şimdiden uzlaşmaz hale gelen iki gurup arasındaki çıkmazın başlangıcı oldu. O zamanlar dogmatik ve eleştirel düşünce ekolleri birbirine karşı biçimselleşmiş konumlar geliştirmemişti. Batı düşüncesinin Islâmî düşünceye karşı saldırgan bir tutum aldı-
ğı söylenebilirce de, çatışma pek belirgin değildi. Her ikisi de diğerini çekingen veya daha çok değişken ve ikiyüzlü bakış açısıyla değerlendiriyordu. Batı bu belirsizliğin ortasında bir Türk toplumbilimcisi, Ziya Gökalp, yazılarında Batılı bilimsel düşünce ile katıksız islâm düşüncesi arasında uzlaşma zemini bulmaya çalışarak iki rakip grup arasında bir arabulucu rolü oynadı. Durkheim'in sadık bir takipçisi olarak, medeniyet ve kültür arasında bir ayrım yapılmasını önerdi. Gökalp'e göre Türkiye değişiklik yapmadan hem Batı medeniyetini kabul etmeli, hem ulusal kültürünü aynı haliyle muhafaza etmeliydi. Gökalp, uzlaşmadan çok bir sentez oluşturmaya çalışarak seleflerinden ayrılıyordu. Yurttaşlarına tekrar tekrar hem islâm'ı ve Islâmî kültürü, hem de Batı uygarlığını ihmal etmemelerini öğütlüyordu. Gökalp pozitif bilim ve tekniğin tamamını almanın gerekliliğini ifade ediyordu, fakat felsefe konusunda hiç net değildi. Türklerin ulusal bir felsefeye sahip olmak zorunda olduğunu söyleyecek kadar ileri gitti, ancak bu felsefenin nasıl birşey olacağı konusunda hiçbir şey söylemedi. Gökalp, hem Durkheim'in sosyolojisi hem de Bergson'un din felsefesiyle beslenmişti. Ama —gerçekten çok zor bir iş olan— ikisini uzlaştırmayı hiç denemedi. Ziya Gölalp'in öğretileri yalnızca öğrencileri üzerinde değil, çoğu politik arkadaşları olan Jöntürk ittihat ve Terakki Cemiyeti üyeleri üzerinde de etkili oldu. Geçmişte islâm fıkhı ile düzenlenmiş olan medeni hukuk onun sayesinde islâm hukuk uzmanlarının yeni ve eskiye göre daha liberal yorumlarıyla değiştirildi. Çeşitli vesilelerle Hıristiyanlığın bile Reform'dan önce modern uygarlıkla uyuşamadığmı söyleyerek dinsel bir reform girişimine niyetli olduğunu gizlemedi. Hem dinsel hem de dünyevî gücü şahsında birleştiren Halife'nin liderliğindeki devletin teokratik niteliğine rağmen, hareket ittihat ve Terakki'nin finanse ettiği Yeni Mecmua dergisinde kendisini tanıtıyordu.
Ziya Gökalp'in en talihsiz hatası, başlarında Şeyhülislâm olmak üzere Müslüman din adamlarının düşmanca bir tutumuna neden olan "laik" kelimesinin "lâdinî" şeklindeki yanlış çevirişiydi. Müdafaa şekline bürünmüş olan gerici bakış açısı, o zamanlar yayımlanan Gökalp öncülüğündeki liberal hareketin taraftarlarına hakaretler yağdıran bir başka dergi Sırat-i Müstakim ya da sonradan Sebilü'r-Reşad tarafından ifade ediliyordu. Türk tarihindeki bu özel dönem şiddetli ve ani hükümet değişiklikleri ve bir kısmının politik amacı hükümetin sabit modernizasyon hareketini islâm karşıtı kafirler ve ateistlik olarak eleştirerek Müslüman Türkleri ittihat ve Terrakki hükümetine karşı kışkırtmak olan muhalefetin sözde gerici isyanlarıyla geçmiştir. Liberallere yapılan zulüm sadece onların inancını artırdı ve bu dönem boyunca Islamî ve Batı düşüncelerinin gerçek bir etkileşiminin başlaması sonucunu doğurdu. 1912'den sonra Trablusgarp, Balkanlar ve nihayet tüm Avrupa'da ardarda gelen savaşlar Yeni Mecmua'nm genç liberal gurubuna entellektüel etkinlik için hiç boş zaman bırakmadı. Mütareke ile birlikte reformcuları herşeye tam bir ilgisizlik, entellektüel fırsatçılarla birleşmiş bir bıkkınlık duygusu kaplamış görünüyordu. Bundan sonra Türkler Batı Avrupa işgal kuvvetlerinin hakimiyetine tanık oldular, işgal ordusu kadınların özgürlüklerine kavuşmalarını teşvik ettiği halde politik ve dinci gericiler ile anlaşmaya vararak sefaletin ve ardarda gelen üç savaşın getirdiği acıların hırçınlaştırdığı halka bir tür dinsel teşvik olarak sunulan islâm'ın en tutucu ilkelerini destekledi. O günlerin işgal ordusunca kurulan ve desteklenen kukla Türk hükümeti ülkenin farklı bölgelerindeki özgürlük ve bağımsızlık için güçlü ve düzenli hareketler haline gelecek ayaklanmaların etkisini yok etmek için halkın dinsel ve tutucu duygularını kamçıladı. Bu hareket dört umutsuz yıl sonunda zaferle sonuçlanan büyük bağımsızlık savaşımıza d ö n ü ş t ü . Bu ölüm-kalım savaşıyla ilgilenirken,
Türklerin Islâmî ve Batılı düşüncelerin etkileşimi veya uyumsuzluk gibi kültürel sorunları görüşecek zamanı yoktu. Aksine özgürlük hareketi yardımlarını kazanmak için, küstah ve bazen tehlikeli hale gelen din adamlarına karşı hoşgörülü, hatta yumuşak bir tutum sergiledi. Ankara'da sağlam şekilde kurulan yeni Türk Hükümeti, Halife'yi istanbul'da dünyevî güçten yoksun bırakarak 1922'de Saltanat'ı kaldırdı, iki yıl sonra dinsel hükümlerle işleyen mahkemeler ve ülkenin diğer bütün dinsel kurumlarıyla birlikte Hilafet de kaldırıldı. Medreseler ve tekkeler bu geniş kapsamlı fesih hareketinden kurtulamadılar. Laiklik ilkesi özel bir madde olarak cumhuriyet anayasasına yerleştirildi. Buna rağmen savunmacılar suskun değildi. Islâmî düşünce ve inancı savunuyorlar, aynı zamanda bunları doğal ve bilimsel kanunlarla uzlaştırıyorlardı. Bir de laikliğin gerçek anlamını vurguluyorlardı. Bir bakıma bu övgüye değer bir çabaydı. Çünkü bu iş o zamana kadar düşman olan iki taraftan da hoşgörü gerektiriyordu. Ama halkın geleneksel dinî ibadetlerine hoşgörü gösterdiği halde genç cumhuriyetin Islâmî düşünceye hiç mi hiç ödün vermeye niyeti yoktu. Batı düşüncesinin hakimiyeti ya da Batının pozitivizmi o zaman o kadar kuvvetliydi ki, ona düşünce adını vermek yanlış olur. Daha çok "resmî dinsizlik dogması" olarak adlandırılmalıdır. Profesör H.A.R. Gibb'in imgesel dilinin açıklamasına göre "Türkiye pozitivizmin tapmağına" dönüşmüştü. Cumhuriyet kendisinin bilimsel pozitivizm ve pozitivist düşünce ekolünün bir kalesi olduğunu söyleyip duruyordu. Devletin tüm mekanizması genel uyum sayesinde pozitivist formülü —iyi, güzel, doğru— yeni bir öğreti olarak kurumlarına yerleştirmeye çalışıyordu. Son yirmi yıl içerisinde Türk gençliğinin çoğunluğu okullarda resmî bir din eğitimi görmeksizin tıpkı geçmişte Islâmî dogmanın yapıldığı gibi Batı pozitivizmi empoze edilerek yetiştirildi.
Şimdi, yeni düşünce, önceden eski Islâmî dogmanın sahip olduğu konumun aynısını alıyordu. Böylece Türkiye'deki fikirler tarihinde serbest ve eleştirel bir r u h u n Islâmî ve Batılı düşüncelerin etkileşimini canlandırdığı bir dönemi belirtmek hâlâ imkânsızdır. Gerçekten de Türkiye'de tam bir etkileşim değil, ama sadece Batı düşüncesinin bu ülkeye bir hareketi olmuştur. Aralık 1946'da Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Millî Eğitim Bakanlığı'nın bütçe görüşmelerinde iki milletvekili kalkarak dinî kurumların idaresini ve özellikle islâm'ın halktan kişilerce öğretimini ilgilendiren sorular sordu. Gerçekten de bu özel öğretim hükümetçe gerektiği şekilde dikkate alınmadığı gibi, özel kişiler de öğretmen yetiştirmek için gerekli imkânları sağlamıyorlardı. Hükümetin bu soruya yanıtı ise Cumhuriyetin oturmuş reformlarını tehdit edebilecek dinî bir tepki olasılığından korktuğu için kaçamaklıydı. Fakat birkaç gün sonra hükümet partisinin merkez kurulunda bu önemli ve hassas görüşme yapıldı. Batıya giden yoldan sapma olarak nitelenemeyecek bu olay, b u g ü n ü n Türkiye'sinde büyük öneme sahiptir. Çünkü son yirmi yıl içerisinde hiçbir politik ve kültürel toplantıda böyle tartışmalar olmamıştır. Özgür ve eleştirel ruh Türkiye'de kendisini hissettirdiğinde batı ve islâm düşüncelerinin etkileşimi daha somut, berrak ve kalıcı şekilde başarılmış olacaktır. Ani bir etkileşimin cumhuriyetin laik yapısında dinsel ve felsefî bir reform doğuracağı olasıdır. Ancak bu tür bir reform isteği geldiğindedir ki, Türkiye kültürel mirasının kaynaklarını birleştirebilecek ve bütünleşmiş bir entellektüel hareket geliştirebilecektir.
BÖLÜM
II Laiklikte aşırılık ve ılımlılık MUHAMMED
R.
FEROZE
islam and Secularism in Post-Kemalist Turkey, Islamabad 1976, V. Bl. s. 106 vd.
125-1928 ARASINDAKİ KEMALİST reformlarla başlayan laiklik dalgası 1945'te doruk noktasına ulaşana değin korkunç eğilimleriyle Türkiye'de ulusal yaşamın birçok yönünü yok etmeye devam etti. 1949'da okullara seçmeli din eğitiminin konulmasıyla bu dalga yatışmaya, sakinleşmeye başladı.1949 /ılı o zamana kadar süren laiklikte bir ılımlılık döneminin başlangıcıydı. 1950-60 arasında, Demokrat Parti'nin iktidarda bulunduğu sırada bazı laiklik karşıtı eğilimler gelişti. 27 Mayıs 1960 ihtilalinden sonraki General Cemal Gürsel Hükümeti Kemalist ilkelere olan bağlılığını defalarca tekrarladı. 1961 anayasası bu ilkelerde bazı değişiklikler yaptı ve daha iyi bir güç dağılımı oluşturdu. Laikliğin bir devlet ilkesi olarak uygulanmasındaki aşırılık 1928'de 1924 anayasasının laikleştirilmesi, batılı yasaların topluca kabulü, Arap alfabesinin Latin alfabesiyle değiştirilmesi ve istanbul Üniversitesi ilahiyat Fakültesi himayesinde gerçekleştirilen bir din reformu ile başlamıştı. Bu yasaları Kemalist laikleştirme programının bir parçası olarak, Türk dilinin sadeleştirme ve çağdaşlaştırıl-
masını amaçlayan dil reformu izledi. Din ve dil reformlarının her ikisi de Mustafa Kemal tarafından başlatıldı. Din reformu başlangıçta başarısız oldu, fakat dil reformu fırtına hızıyla çeşitli aşamalardan geçerek Türk dilinin doğal akışına girdi. Kemalist rejim başlangıcından beri dini politikadan ayırmak ve din temsilcilerinin politik, toplumsal ve kültürel işlerdeki gücüne son vermek zorundaydı. 29 Nisan 1920'de dinin politik amaçlar için kötüye kullanımına yönelik vatana ihanet yasası çıktı. 1926'daki ceza kanunu bu suç için cezalar getirdi. Bu politikanın başlıca amacı islâm'ın önemini azaltarak onu iman ve ibadetlerle ilgili bir din haline getirmekti.1^ Şeyhülislamlık, Din işleri ve Evkaf Bakanlığı (Şeriyye ve Evkaf vekâleti) 1924'te çıkan bir yasayla kaldırıldı ve yerine Diyanet işleri Başkanlığı ile Vakıflar Genel Müdürlüğü kuruldu. Diyanet işleri Başkanı başbakan tarafından atandı ve ofis başbakanlığa bağlandı. Görevleri imanlar, vaizler, müezzinler gibi din görevlilerinin atanması ve azledilmesi, camilerin yönetimi ve müftülerin genel denetiminden oluşmaktaydı. Vakıflar Genel Müdürlüğünün bağımsız olarak çalışmasına izin verildi ve bütün dini yapılarla birlikte devlete bağlı olan dini kurumların yönetimiyle görevlendirildi. 1931'den itibaren ayrıca bütün din görevlilerinin giderlerinin karşılanmasından sorumlu tutuldu. Diyanet işleri Başkanlığı ise genel olarak vaizlerin atanması, vaazlarının sansürü ve "şeriat" ile ilgili bazı sorunların denetimiyle ilgilenmeye başladı.2 Yüzyıllardır devam eden "medrese" isimli dini okullar 1924'te çıkarılan yasalarla kapatıldı, imam ve hatip yetiştirmek için Millî Eğitim Bakanlığı'nın denetiminde yeni okullar açıldı, istanbul Üniversitesi'ne bağlanan Süleymaniye Medresesinde bir ilahiyat Fakültesi açıldı. Böylece dini eğitim tamamen Eğitim Bakanlığının * Bernard Lewis, The Emergence of Modern Turkey, London 1961. age, s.408.
2
dolaysız kontrolü altına girdi, ilahiyat Fakültesi tarafından islâm'ı çağdaşlaştırmak için bir plan hazırlama göreviyle Prof. Mehmet Fuad Köprülü başkanlığında bir komisyon kuruldu. Üyeleri psikoloji ve mantık profesörleriyle birkaç ilâhiyatçıdan oluşuyordu. Komisyonun raporu 1928 Haziran'ında yayınlandı.3 Türk devriminin önerilen din reformuna uygulanabilecek iki amacı raporun önsözünde belirtilmiştir: "Bütün sosyal kurumların bilimsel gelişmesi" ve "Bilim ve akıl ilkelerine göre ele alman bilimsel ve rasyonel konular gibi bu sosyal kurumların ulusallaştırması." Önerilen din reformunun amacını açıklayan raporda şöyle denmektedir: "Din de sosyal bir kurumdur. Diğer bütün kurumlar gibi o da hayatın gereklerini yerine getirmeli ve gelişim sürecine göre hareket etmelidir. Bununla birlikte, bu gelişim dinimizin temel doğasının dışında olmamalıdır. Ama dinimizin bilimsel, ekonomik ve sanatsal ilkelerinden hangisi olursa olsun eski şekillere ve geleneklere bağlı kalacağını, böylece hiç bir gelişmeye açık olamayacağını düşünmek de yanlıştır. Bu yüzden Türk demokrasisinde din de ihtiyaç duyduğu önem ve gelişmeyi sürdürmelidir." 4 Reformun komisyon tarafından önerilen boyutları dört başlık altında toplanmıştı, ilki "ibadet şekliyle" ilgiliydi; sıralar ve vestiyeri olan "temiz ve düzenli camiler" için olan ihtiyacı vurguluyordu. "Halk camiye temiz ayakkabılarla girmeye zorlanmalıydı." ikincisi ise "ibadet dili" ile ilgiliydi ve Türkçe olmasında ısrar ediyordu. Üçüncüsü "ibadetin niteliği" olarak belirtilmiş ve "ibadeti güzel, etkileyici ve kutsal yapmak" amacındaydı. Ayrıca şunları da öneriyordu: "Bu sebeple şarkıcılar ve biraz müzik bilgisi verilmiş imamlar yetiştirmeliyiz, ibadet yerlerimizde müzik aletleri de bulundurmalıyız. Çağdaş ve kutsal enstrümantel müzik için ihtiyaç çok acil^ Komisyon raporunun metni G. Jaschke, Die Welt des Islams: Der islam in der Neuen Türkei, C.l, N o : l - 2 , Leiden 1951, sf. 65-68'de verilmiştir. 4
age, s.65-68.
dir." Dördüncüsü ise "İbadetin düşünce yönü" ile ilgiliydi. Bunun amacı matbu vaazları kaldırıp dini rehberliğin gerekli felsefi eğitimi olan yetkili vaizler tarafından gerçekleştirilmesini sağlamaktı.5 Raporda çağdaş vaizlerin önemi şu sözlerle belirtiliyordu: "Bu görevleri yalnızca hitap yeteneği olan din filozofları yerine getirebilir. Bununla birlikte İlahiyat Fakültesi yeterli sayıda edebi ve felsefi din eserleri hazırlayıncaya kadar toplumumuzdaki mevcut dini düşünce ve filozoflardan yararlanabiliriz. Böyle bir amaç ne sadece islami ilâhiyat ne de tasavvuf ile gerçekleştirilebilir. Gerçekten önemli olan ne Kur'ân'ın Türkçeye çevrilmesi ne de kullanılacak Türkçe sözcüklerin nitelikleridir. Önemli olan islâm dininin insancıl ve daimi doğasını gösteren felsefi bakıştır. Bu şimdeye kadar yapılmamıştır. Kur'ân bu şekilde incelenip anlaşılmadıkça kavranmış olamaz. Sadece akıl ve mantık yeterli değildir."6
Komisyon ileri sürülen reformun temelinin "Bütün müslüman ülkeler üzerinde yapıcı bir etki oluşturabilmeye elverişli" öğeleri içerdiğini de ifade ediyordu. Rapor ayrıca öne sürülen düzenlemeleri tamamlayacak yöntem ve araçların İlâhiyat Fakültesince yayınlanacak makale ve kitaplarda açıklanacağını da bildiriyordu. Ve fakültenin üyelerinin Türkiye'deki büyük camilerde cuma günleri vaazlar vereceğini açıklıyordu. "Bu yolla yeni Türkiye sadece dinsel bir diriliş değil aynı zamanda uygarlıkta geri kalmış ve köleleştirilmiş bütün müslüman ülkeler için özgürlük ve ilerleme rehberi olacaktır."7 Din ile devleti ayırmak için Kemalist rejimin yaptığı ilk girişim, dini uygulamaları ibadet yerlerinin duvarları arasında sınırlam iyi amaçlıyordu. Bunun sonucu ise dinin devlete bağımlı kalmas. olmuştur. Bu politika bizi şu sonuca ulaştırır: Laik Türk Devleti yalnızca Ulema'nın politik ve toplumsal etkisini ortadan kaldırmakla kalmadı; başlıca hedefi dini Türk halkının politik, 5
faschke, age. ® Jaschke, age, s.65-68. ^ Jaschke, age, s. 65-68.
toplumsal ve kültürel yaşamından tamamen soyutlamak olarak görünüyordu. Çağdaş Türkiye'nin laik liderleri daima reformlarının islâm'a karşı olmadığını ve gerici hareketlerinin sorumlusu olan ulema'mn güç ve etkisine son vermeyi istediklerini açıklamaya çalıştılar. islâm'ın devlete bağlılığı da laikcilerin kökleşmiş inancı olan Türk ulusunun çöküş ve gerilemesinin sorumlusunun islâm olduğu düşüncesine ihanet ettL/ Din reformu islâm'ın çağdaşlaştırılması ve ulusallaştırmasında bir basamak olarak da görülebilir. Bu, batılı gözlemcilerin, Türkiye Islâmî reformun ilk evrelerini geçiriyor zannederek yanılmalarını da sağlamıştır.8 1928'deki Din Reformu tamamlansaydı ulusalcılık, felsefe ve bilim diktalarına dayalı çağdaş bir islâm çıkacaktı ortaya."Bu, Peygamber Muhammed'in getirdiği kendine has, dinamik bir felsefesi olan, bilim ve akla karşı olmayan islâm'dan daha başka bir islâm olacaktı. Türkiye'deki Din reformunun yandaşları islâm'ın evrensel olarak kabul edilmiş bu niteliklerini yalanlıyordu. Laik ve ulusal bir devlet kurmak için saltanat ve hilafet kaldırıldı. Caminin çağdaş bir islami kiliseye çevrilmesi denendi, fakat olanaksızdı; Projenin uygulanabilirliliği yoktu ve önerilen din reformu hakkındaki rapor namazlarda Kur'ân'ın Türkçe okunması hakkında başarısız bir girişim dışında ölü bir mektup olarak kaldı. Halkın güçlü bir muhalefeti karşısında bundan vazgeçildi. Sonunda Türk hükümeti ezan'ın Türkçe okunmasına karar verdi. Ezan'm Türkçesi Türk Dil Kurumu tarafından hazırlandı ve Diyanet işleri Başkanlığınca yayımlandı. Ankara'daki Millî Konservatuvar tarafından ezan için bir ezgi benimsendi. 1933'te yayınlanan bir hükümet bildirisiyle ezanın Arapça olarak okunması yasaklandı. Bu değişiklik halkta diğer laik reformlardan daha çok tepki ve kin yarattı. Ve hükümetin dini işlere bir müdahalesi olarak kabul edildi.9 8
Smith, age, s. 161-205. ® Lewis, age, s.407-408.
Bu şartlarda İlahiyat Fakültesi layikiyle görev yapamıyordu. 1929'da Arapça ve Farsça'nın ortaokul eğitim programından çıkarılması yüksek din eğitimi yapan öğrencilerde ters bir etki yaptı. Fakültedeki öğrenci sayısı da ani bir şekilde düştü. Sonuç olarak 1933'te Fakülte kapatıldı, istanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesine bağlanan islâm Tetkikleri Enstitüsü olarak değiştirildi. Aynı zamanda Îmam-Hatip okullarındaki öğrenci sayısında da bir azalma vardı. Bu okullar da 1932'de görev yapamaz hale geldi. 1933'ten sonra Kur'ân kursları dışında bütün resmî dini eğitim kalktı. Bu fenomen Türk cumhuriyetinin kuruluşunu izleyen ilk nesil genç erkek ve kadınlarının yeterli dini eğitimden yoksun kalmasının sebebini açıklamaktadır. ^İslâm'ın yeniden düzenleme (reform) planı çoğunlukla islâm'ın ruhani içeriğini Türkleştirme entrikasıydL. Bu fikri, muhtemelen Osmanlı Imparatorluğu'na karşı ayaklanan, savaş sırasında hiç bir şekilde yardım etmeyen Arap ülkelerine karşı genel düşmanlık duygusu tarafından destekleniyordu. Dini laikleştirme fikrinin ateşli savunucuları çok geçmeden planlarının belli bir aşamadan sonra işlemeyeceğini ve Arap içeriğinden tamamen mahrum bırakılmış bir islâm'ın kupkuru bir kabuktan başka bir şey olamayacağını fark ettiler. 1930'lardaki laikleşme baskısı sadece dini eğitimi engellemekle kalmayarak alenen yapılan ibadetlere ve yeni başkent Ankara'daki camilerdeki ibadetlere de engel oldu. 1933-35 yıllarındaki laik reformların zirvesinde, dil reformu doruk noktasındayken dini giysilerin cami dışında giyilmesi yasaklandı. Sultan II. Mehmet tarafından camiye dönüştürülen Bizans kilisesi Ayasofya'mn müzeye dönüştürülmesinden sonra pek çok cami kapatıldı. Devlet kontrolündeki radyodan Kur'ân yayımlanması bile yasaklandı.^
I® Uriel Heyd, Language Reform in Modern Turkey, Jerusalem, 1954, s.30. Lewis, age, s.410.
Kemalist hükümetin bu islâm karşıtı reformları herhangi bir gözlemciyi Türkiye'de dinin toplumsal bir kurum olarak yok olduğu sonucuna götürecekti. 1930'larda batılı gözlemcilerin genel eğilimi bu izlenimi yansıtıyordu. .Türk halkı üzerinde Islâmm kökleş- ( miş etkisi bulunduğunu dikkate almama hatasına düştüler, reformlar gerçekte islâm'ın Türkiye'de yeniden canlılık kazanmasında önemli rol oynadı .,4 930'larda resmî dini eğitimin olmayışı eğitim görmüş müslümanların 1940'larda islâm'ın çeşitli yönleri hakkında pek çok eser ortaya çıkarmasındaki yenilenen çabaları için güçlü bir şiddete ve hıza olanak tanımıştır. Sebilürreşad'm eski editörü Eşref Edib dahil bir grup tutucu Müslüman, Millî Eğitim Bakanlığı'nın Leiden'in Encyclopedia of islam adlı yapıtıyla işbirliği yaparak Türk alimlerince yazılan, yeni makaleleri içeren türkçe bir baskı yayınlama kararına şiddetle karşı çıktı. Bu grup Leiden'in ansiklopedesinin Islâmî inancın temelini baltalamak için hristiyan misyonerler tarafından hazırlandığını ileri sürdü ve 1941'de Leiden'in baskısının modeline uygun olarak bir Türk İslâm Ansiklopedisi'ni yayınlamaya başladı.11 ^Ğenel dinsel etkinlik laik reformların etkisini hissetmedi. Türkiye'nin toplam nüfusunun dörtte üçünü oluşturan kırsal kesimde yaşayan köylüler dindar müslüman olarak kaldılar, islâm'ın etkisi şehirlerdeki işçi sınıfı ve küçük esnaf üzerinde de baskınd^-Sufı tarikatleri hükümet tarafından işlevlerine getirilen bütün yasaklamalara rağmen yeraltı etkinliklerini sürdürdüler. Batılı gözlemcilerin çoğu tarafından da benimsendiği gibi büyük kasaba ve şehirlerdeki eğitim görmüş insanlarda bile laikliğin etkisi hiç bir zaman baskın olmamıştı.Gerçekte laiklik Mustafa Kemal'in kurduğu Cumhuriyet Halk Partisi'nin resmî inancında kalmıştı. 1950'den itibaren bu partinin nüfuzu belirgin bir şekilde azaldı.,-" Kemalist rejimin ilk yirmi yılı içinde birkaç yeni Kur'ân tefsiri yayınlandı, /marnların etkisi hem kırsal bölgelerde hem de şehir 11
Lewis, age, s.411.
lerde Türk raüslümanları arasında her zaman çok güçlü olmuştur. Halk arasındaki Islâmî ilke ve uygulamalardaki samimi ilginin devam etmesi ve güçlenmesinde bu olgu önemli bir etken olmuştur. Türkiye'deki laik reformların tamamlandığı bu çok önemli devre boyunca tarikatlar da Türk halkı arasında islâm'ın korunmasında güçlü araçlar olarak işlev görmüştür. 12 ikinci Dünya Savaşından sonra Türkiye, Birleşmiş Milletler'in bir üyesi haline geldiğinde tek parti yönetimi son buldu ve dinsel etkinliklerdeki artışın belirtileri görülmeye başlandı. Sonuç olarak genel fikir, okullarda din eğitiminin yeniden başlatılması isteği olarak belirginleşti. Aralık 1946'da konu hakkında TBMM'de bir görüşme yapıldı. Hükümet o zamanlarda genel isteğe boyun eğmedi. Gazeteler, TBMM ve halka açık diğer forumlardaki uzun tartışmalar ortalığı kırıp geçirdi. Nihayet Türk hükümeti 1949 başlarında okullara seçmeli din dersleri koydu. Aynı yıl uzun süredir eksikliği hissedilen yüksek din eğitimi ihtiyacını karşılamak için Ankara Üniversitesi'nde bir ilahiyat Fakültesi kuruldu. Fakültenin bir dekanı, sekiz profesörü, onbeş doçenti ve yirmi dokuz asistanı vardı. Fakülte'de Arapça, Farsça ve Avrupa dilleri eğitiminin yanısıra fıkıh, tefsir, hadis, psikoloji, sosyoloji ve dinler tarihi dersleri de veriliyordu.13 Bu gelişmeler dine karşı hoşgörülü bir tutum getirdi; artık halk dini görüşlerini daha özgürce söylemeye başlamıştı. Islâmî kitap ve dergi sayıları hızla yükseldi. 23 Mart 1950'de TBMM, Diyanet işleri Başkanlığı'nın genişletilmesi için bir yasa çıkardı. Yasa, bir müdür yardımcısı, dini yayınlar için bir danışma komisyonu, bir yayın bölümü, bir hayır kurumları müdürlüğü ve yayınlanan Kur'ânların denetimi için bir kurul getiriyordu. Yasa ayrıca taşraya müftülerin atanmasını gerektiriyordu. O zaman Türkiye'de 497 müftü, 288 vaiz, 24 gezici vaiz, 4503 imam ve din görevlisi vardı.14 12 14
Jaschke, age, s.80-81-123 Jaschke, age, s.99-101.
13
Aynı yer, s. 123 vd.
Kemalist rejimin aşırı laikliğini gösteren tek yanı din reformu değildi. Mustafa Kemal'in başlattığı dil reformu da ılımlaşana değin devrimci ve aşırıcı evrelerden geçmiştir..
sel bilgilerin yayımını kolaylaştırmak için Arapça basımcılıkta bir reform önerisinde bulundu. Ahmed Vefik Paşa bu fikirlerden esinlenerek Lehçe-i Osmani adındaki ilk Osmanlı Türkçesi sözlüğünü hazırladı. Son yapıtlarında bazı Arapça ve Farsça sözcükleri kullanmadı. ibrahim Şinasi Tasvir-i Efkar gazetesinde yayımlanan makalelerinde daha basit ve daha popüler bir Türkçe kullandı. Süleyman Paşa 1874'te Sarf-ı Türki isimli bir Türkçe gramer kitabı yazdı; dilin adının Osmanlıca'dan Türkçe'ye çevirilmesinin gerekliliğini savundu. Azerbaycan kökenli bir şair olan Recaizade Ekrem Arapça sözcüklerin uyaklığının Türkçe telaffuzuna göre ayarlamasını önerdi.17 19. yüzyılın sonlarına doğru Osmanlı dilini sadeleşirmeyi amaçlayan harekete karşı olarak, bir edebiyat dergisinin ismini taşıyan Servet-i Fünun isimli yeni bir edebiyat okulu doğdu. Tevfik Fikret, Cenab Şahabettin gibi şairler ve Halid Ziya ve Süleyman Nazif gibi yazarlar 1880'lerin Fransız natüralistleri gibi "sanat sanat içindir" fikrini benimsememişlerdi. Estetik duyarlılıkları basit ve popüler edebi ifadeler yerine uyumlu ve zarif ifade şekillerinin yeğlenmesini istemişti. Ünlü Türk şair ve diplomat Yahya Kemal Beyadı da bu neo-klasik okuldandı.18 /S Türkçeyi sadeleştirme hareketi 19. yüzyıldaki gazeteler tarafından sürdürüldü ve Jöntürk hakimiyetinde devam etti. Ziya Gökalp Türk ulusalcılığı hakkında deneme yazılarında bir halk edebiyatının gelişimini ve halk dilinin kullanımını savundu. -Latin harflerinin Türkçe yazım için kullanımı fikri ilk kez Türkiye'deki Azerbeycan'lı sürgünler tarafından ileri sürüldü. Mayıs 1925'te Azerbaycan Cumhuriyeti Azeri Türkçesi için latin harflerinin kullanılmasını kabul etti.-Ertesi yıl Bakü'de Bolşevik rejim himayesi altında Orta Asya'da kulanılan bütün Türk dilleri için Arap harfleri yerine latin harflerinin kullanılmasını kararlaştıran bir Türkologlar Kongresi 17 18
Heyd, age, s.11-12. Lewis, age, s.421-425. Heyd, age, s.14-15.
düzenlendi. Bu karar doğu uygarlığı ve dinsel geçmişten tüm bağları koparma politikası güden Kemalist rejimin hoşuna gitti.' 1928 Kasımında Türk cumhuriyeti de bazı değişiklikler yaparak Latin harflerini kabul etti. Dil reformunu hazırlayan zemin bu süreçlerden geçmiştir.J9 12 Temmuz 1932'de kurulan Türk Dil Kurumu "Türk dilinin gerçek güzellik ve zenginliğini ortaya çıkarmak ve Türk dilini dünya dilleri arasında hak etmiş olduğu seviyeye yükseltmek için" dil reformunun tamamlanmasıyla görevlendirildi.20 Türk dilinin değişik yönlerinin araştırılmasını organize etmek üzere birkaç komite kuruldu, iki ay sonra istanbul'daki Dolmabahçe Sarayı'nda Mustafa Kemal'in de katıldığı ilk Türk Dili Kongresi düzenlendi. Kurumun başlıca görevi Türk dilinin arılaştırılması ve sadeleştirilmesi idi. Planın tamamı geniş çaplı bir askeri operasyon gibi uygulandı. Her ilde yerel vali başkanlığında, üyeleri arasında belediye başkanı, askeri komutan ve diğer hükümet memurlarının da bulunduğu bir dil komisyonu kuruldu. Bütün idari kurumlarından konuşma dilinde kullanılan fakat sözcüklerde veya yazı dilinde bulunmayan Türkçe kökenli sözcükler bulması istendi. 1933 Eylülünde planın ilk etabı tamamlandı. Her sözcüğün anlamı ve tarihçesini açıklayan verilerin toplamı 125.000 sayfayı buluyordu. 21 Arapça ve Farsça sözcüklerden çıkarılanların yerine Orta Asya'daki Türk lehçe ve Türk dillerinden alıntıların getirildiği vurgulanıyordu. Uygun sözcüklerin mevcut olmadığı durumlarda ise komisyon yeni bir sözcük uyduruveriyordu. Diğer yandan Avrupa dillerinden gelmiş olan sözcükler bu elemeden muaf tutuluyordu. Çıkarılan sözcüklerin yarattığı boşlukları doldurmak için Avrupa kökenli yeni sözcükler de benimsendi. Dilin Arapça ve Farsça sözcüklerden soyutlanması ve Türk dilindeki eski ve kullanılmayan 19 20 21
Lewis, age, s.426-427. Heyd, age, s.25-27. Heyd, age, $26-27.
kelimelere yeni anlam ve içerikler saptanması girişimi çok geçmeden ters etkiler yarattı. Dilin arıtılarak zenginleştirilmesi için ortaya çıkan dil reformunun bu yaklaşımı dilin kısırlaşmasıyla sonuçlandı. Artık reform amacını yitirmiş görünüyordu. Bu reform Türk dilinin tasfiyesi değil de sadeleştirilmesi fikrinin ateşli savunucusu olan Ziya Gökalp'in önerdiği dil reformu kavramından çok uzaklara saptı.22 1935'te kullanılması zorunlu olan Arapça ve Farsça sözcüklerin bırakılması, dilden çıkarılmaması kararlaştırıldı. Bu politika değişikliği, kalması gereken sözcüklerin yabancı kökenli olduğu fakat gerçekte bunların yabancı dillere Türkçe'den geçerek yerleştiği kuramıyla savunuldu. Tasfiye hakkında değişen tutumu savunmak için Güneş Dil Teorisi uyduruldu. Bu kuram bütün uygarlıkların Türklerden ve bütün dillerin Türkçe'den kaynaklandığını kanıtlamak için düzenlenmişti. Bununla birlikte böyle kuramlar ne halkın ne de aydınların desteğini hiç alamadı. Dilin tasfiyesi süreci bu gelişmeler sebebiyle birkaç yıl sürüncemede kaldı. Atatürk'ün ölümünden sonra, ismet inönü, Türkiye Cumhuriyetinin Cumhurbaşkanı olarak gelecekteki hareket yöntemini belirlemek için bu tasfiyeci eğilimi gözden geçirdi. 1941'de atılan yabancı kelimelerin yerine Türk Dil Kurumu'nun getirdiği Türkçe sözcüklerin kullanımını yaygınlaştırmak amacıyla Türk gazeteleri ve devlet kontrolündeki radyonun da etkin yardımlarıyla yeni bir kampanya başlattı. Bu kampanya Atatürk'ün laik reformlarını empoze etmek için yenilenen çabalarla aynı zamanda rastlamıştır. Örneğin 2 Haziran 1941'de kabul edilen Ceza yasasının hükümleriyle eski başlık ve Arapça harfleri yasaklayan kanunların ihlal edilişine uygulanacak ceza arttırıldı. Arapça ezan ve kaamet üç aya kadar uzayabilecek bir hapis cezası öngören yasayla yasaklandı.23 1942 Mart ayında Türk Dil Kurumu yeni bilimsel terimler listesi yayımladı. Yeni sözcük ve terimlerin radikal niteliği öğretmen22 23
Levis, age, s.428-429. Heyd, age, s.37.
lerin büyük eleştirilerine ve yaygın bir kargaşaya sebep oldu. Üniversite profesörlerinin bilimsel terimlerin uluslararası kullanımıyla Türkçe'ye geçmesi gerektiğini belirten açıklamalarına rağmen, Kurum yeni teknik ve bilimsel terimler çıkarma işine devam ediyordu. Yeni kampanya Türkçe Sözlük isimli yeni bir çağdaş Türkçe sözlüğün yayımıyla sona erdi. Bu sözlükteki yabancı sözcükler Türkçe karşılıklarıyla değiştirilmeliydi. Yeni girişim Ankara ve istanbul Üniversiteleri profesörleri ve birkaç milletvekilinin üç yıllık çalışmasına malolan, 1924 Anayasasının "Öz" Türkçeye çevrilmesi hakkındaki hükümet kararıyla zirveye ulaştı. Taslak Türk Dil Kurumunca yeterli derecede Türkçeleştirilmediği gerekçesiyle kabul edilmedi. Bunun üzerine Kurum yeni bir taslak hazırladı. Hazırlanan son taslak Ocak 1945'te resmen kabul edildi, anayasanın bu Türkçeleştirilmiş metninde hâlâ yaklaşık olarak 140 tane Farsça ve Arapça sözcük bulunuyordu. 24 Dili arıtma girişimleri halkın gözünde herhangi bir yabancı dil kadar anlaşılamaz nitelikte, yapay bir Türkçe yaratılması sonucunu getirdi. Dil Kurumunun izlediği politikaya yapılan eleştirilerin artması 1949'da ılımlılaşmayı getiren bir dönüşe yol açtı. 1946'da muhalefet partilerinin kurulması da ılımlılık eğiliminde önemli bir etken olmuştur. Çünkü partiler dil reformunu politik amaçlar için istismar ettiler. Yeni politika 1951'de Dil Kurumu tarafından desteklendi. 1950 Mayısındaki genel seçimlerde Demokrat Parti iktidara geldikten sonra Kurum yarı resmî statüsünü kaybetti ve bilimsel esaslarda çalışmaya başladı.25 Demokrat Parti'nin 1950 yılındaki zaferi Türkiye Cumhuriyeti tarihinde bir dönüm noktası olmuştur. Bu olgu yalnızca iktidar partisi değişiminden çok daha önemli bir fenomendi. Cumhuriyet Halk Partisi Türkiye'de 27 yıl kadar aralıksız olarak, otoriter neredeyse diktatörlük rejimiyle hükmetmişti. Atatürk'ün hayatta oldu24 2
Heyd, age, s.41-42. Lewis, age, s.428-429. -' Aynı yer, s.47-50.
ğu ve ölümünden sonraki dönemlerde Millet Meclisi'nde etkili bir muhalefet oluşturma girişimlerinin hepsi de muhtemelen demokratik sistem henüz başlangıç döneminde bulunduğu için başarısız olmuştu. 1945'te Türkiye Birleşmiş Milletler'e katıldığı zaman ismet inönü batılılara cumhuryetçi rejimin demokratik kurumların sürdürülmesi yolundaki iyi niyetlerini göstermek amacıyla bir muhalefet partisinin kurulmasına izin vermiştir. Bu şartlarda Celal Bayar, Refik koraltan, Adnan Menderes ve Fuad Köprülü politik sorunlardaki görüş ayrılıklarından dolayı Cumhuriyet Halk Partisi üyeliğinden ayrılarak Ocak 1946'da Demokrat Parti'yi kurdular. 26 Demokratlar üç yıl boyunca gerçek bir temsilî rejimin kurulması için halk desteğini sağlamak amacıyla bütün halk sınıfları arasında etkili bir savaşım örneği sergilediler. Eşit dağılımcı reformlardan hoşlanmamış olan köylülerin sempatisini ve dindar sınıf ile küçük esnaf sınıfının büyük desteğini kazanmayı başardılar. Cumhuriyetçiler aşırı laikçi politikaları ve özel teşebbüs fırsatsızlığmın bir sonucu olarak popülerliklerini kaybettiler. Demokrat Parti'nin 1950 Mayısmdaki genel seçim zaferi Türk tarihindeki eşsiz olaylardan biridir. Açık seçimlerde iktidar partisinin kaybedişi ve olaysız bir iktidar değişimi ilk kez gerçekleşiyordu.27 Demokratlar genelde Atatürk'ün batılılaşma ve laiklik hakkındaki temel politikasını benimsemiş liberal laikçilerden oluşuyordu. Kemalist ilkelerden sadece din ve devletçilik gibi bir kaç konuda ayrılıyorlardı. Adnan Menderes yönetimi ilk önce Halk Partisi'nin laikliği tslâma karşı bir silah olarak kullandığım ve dinin devlet müdahalelerinden korunması gerektiğini açıkladı. Devletçilik politikası da değişmeliydi. Çünkü bu ilke hızlı endüstriyel ve ekonomik gelişme yolundaki başlıca engellerden biri haline gelmişti. Yeni yönetim benimsenmiş ve benimsenmemiş kemalist reformları ayırdederek kendi politikasını belirledi. Bu önemli değişikliklerin 2
® Lewis, age, s.300. Aynı yer, s.306-307.
27
etkisi bütün halk sınıfları arasında müthiş bir şekilde farkedildi ve halk Demokrat Parti'nin zaferini Türkiye'de yeni bir demokratik dönemin başlangıcı olarak karşıladı. Dini gruplar, olayı "Ateist Halk Partisi"nden kurtuluş günü olarak kutladılar.28 / Demokrat yönetim tarafından gerçekleştirilen değişiklikler Arapça ezanın ve Radyo'dan yayımlanan Kur'ân tilavetlerinin yeniden düzenlenmesiyle kalmayıp din eğitimi de ilkokullara zorunlu hale getirildi. Diyanet işleri Başkanlığı'na din eğitiminin daha iyi şekilde yapılmasını teşvik etmesi ve rehber olması için daha geniş yetkiler verildi. Yeni rejimin kültür politikası islâm'ın Türk kültürünü tamamlayıcı bir öğe olarak devam etmesini amaçlıyordu, bu politikanın bir sonucu olarak Demokrat Parti'ye birçok dindar fikirli insan katıldı ve islâm'ın yeniden canlanışı laikçiler için dehşet verici hale geldi. Dini grupların ve tarikatların artan dini etkinliği laiklik karşıtı gösterilerin patlak vermesine ve çeşitli yerlerdeki Atatürk heykellerinin tahribine yol açtı. Sufi derneklerinin liderleri yargılanarak hapsedildi. Laikçiler demokrat yönetimi dini politik amaçlar için kötüye kullanarak istismar etmekle suçladılar.^ Demokrat yönetimin kültürel politikası dil reformuna yönelik tavizlerinde de kendini gösterdi. 1924 anayasasının 1945'te yapılan çevirisi basit ve yaygın olarak kullanılan Türkçe'ye çevirilerek 1952 yılında TBMM tarafından kabul edildi. Türk Dil Kurumu kendi işine devam etti fakat dilin arıtılması eğilimi frenlendi. Bir çok Arapça ve Farsça sözcük birkaç yıl kullanım dışı kaldıktan sonra bu devrede tekrar resmî olarak kullanılmaya başlandı. Bu yeni eğilim dini yayınların artışı için canlandırıcı bir etki yaptı; dini edebiyatın artışı olağanüstüydü.30 /'Diğer bir gelişme ise Türk politik hayatında islâm'ın etkisinin doğmasıydı. Devletin laikçi politikası siyasî partilerin mitinglerin28
Yeni İktidarın Çalışmaları, Ankara, tarihsiz, s.13,15,45,47. (Demokrat Parti'nin 22.5.1952'den 22.5.1953'e kadar yaptığı icraatları gösteren yıllık bir raporu) 29 Lewis, age, s. 414-416 30 Lewis, age, s.429
de açıktan eleştirilmeye başlandı. Mareşal Fevzi Çakmak başkanlığında Demokrat Parti'nin muhalif görüşlü üyelerinden oluşan bir grup tarafından 1948'de kurulan Millet Partisi islâm'ın yeniden canlandırılması için çalışıyordu. Çeşitli dini grupların üyeleri fikirlerini TBMM'de açıklama olanağı yakalamıştı. Bütün dini grupların en etkili olanı en büyük amacı Türk halkının Kur'ân ve Sünnet öğretilerine bütünüyle bağlanmasını sağlamak olan Bediüzzaman Said Nursî'nin popüler hareketiydi. Üyelerinin sayısı tahmini olarak yarım milyonu geçiyordu ve Türkiye'nin kırsal kesimleri ve şehirlerindeki her sınıftan halk üzerinde olağanüstü etkiliydi. Nursî'nin müridleri politikada hiç bir etkin rol almadı. Çünkü ilk önce halkın manevî gelişimi için çalışma hedefini benimsemişlerdi.3! ' Demokrat rejim Türk dış politikasında bazı değişiklikler yaparak Pakistan, Iran ve Irak ile Bağdat Paktı olarak bilinen bir savunma antlaşması yaptı. Türk delegeler müslüman ülkelerde çeşitli kültürel konferanslara katılmaya başladı, iki milletvekili ve bir gazetenin editöründen oluşan bir heyet 1950 yılında Karaçi'de düzenlenen Dünya Müslümanları Konferansı'na katıldı.32 Türk hacılarının Mekke'de Hacc görevini yerine getirmelerine izin verildi. Bunlar, bu zamana kadar yaklaşık olarak çeyrek yüzyıldır her türlü dini etkinliği engellemiş olan laik devletin politikasında meydana gelen çok büyük değişimlerdir. Konya Milletvekili Fahri Ağaoğlu 1959'da Meclise islâm'ın devletin dini olması anlamına gelen bir anayasal değişiklik isteyen bir önerge verdi. Önerge oturum yapılmasını sağlayacak yeterlilikte destek bulamadı ancak 1960'a dek arada sırda böyle önergeler Meclis'e sunuldu. 33 Demokrat Parti iktidarı zamanındaki bu tür Lewis, age, s.302. Bediüzzaman Saidi Nursî'nin yaşamı ve eserleri hakkında bkz. Eşref Edib, Risale-i Nur Müellifi Bediüzzaman Said-i Nursî, İstanbul, 1952. 32 istanbul Oniversitesi'nden Prof. Ali Fuad Başgil ve ünlü sanayici Nuri Demirag'dan oluşan bir başka T ü r k heyeti, 1952'de Karachi'de düzenlenen İkinci Dünya Müslümanları Konferansı'na katıldı. 33 Tunaya, age, s.189-190.
gelişmeler Türk halkının politik ve toplumsal yaşamında islâm'ın yükselişinin belirginleştiğini açıkça göstermektedir. Bazı batılı gözlemcilerin kanıtlamaya çalıştığı gibi, bu gelişim sadece kitleler arasındaki dinsel etkinliğin olağanüstü artışını göstermektedir. Demokrat Partinin politikası Islâmî çalışmalara yenilenen ilginin ve halkın günlük yaşamında islâm'ın yer almasının gelişine yardımcı olan etkenlerdir. Bu politikanın sonucu islâm ile yakından ilgilenmeye başlayan ve Islâmî miraslarından gurur duyan yeni ve genç bir neslin doğuşu olmuştur. Demokrat Parti sonraki genel seçimleri kazandıktan sonra öncelikle Cumhuriyet Halk Partisi'nin otoriter tutumunu izlemeye başladı. Bütün gayretler Demokrat rejiminin politikasına karşı oluşan muhalefeti bastırmak için harcandı. Politik muhalifler hapsedildi. Gazete ve diğer yayınlara katı bir sansür uygulanmaya başlandı. Yönetim mümkün olan en kısa zamanda en yüksek endüstrileşmenin gerçekleştirileceğine halkı inandırmak için endürstriyel ve ekonomik gelişme üzerine gelişigüzel çalışmalar yaptı. Sonuç enflasyon, kaos ve kargaşa olmuştu. Bu şartlar altında 27 Mayıs 1960'taki askeri darbe yapıldı ve General Cemal Gürsel başkanlığında askeri bir hükümet iktidara geçti. Ocak 1960'ta altı ay içerisinde yeni bir anayasa hazırlayacak olan yeni bir kurucu meclis toplandı. 1961 Temmuzunda yapılan bir referandum sonucu kabul edelerek acil bir gösteriş ile resmen ilân edildi. Anayasa'da 1924 anayasasında belirtilen altı Kemalist ilkeden sadece dört tanesi vardı: Cumhuriyetçilik, milliyetçilik, laiklik ve devrimcilik ilkeleri. Devletçilik ve halkçılık ilkeleri çıkartılmıştı. Sosyalizm ek bir ilke olarak kabul edildi. / Cumhuriyetçi rejim tarafından yasaklanan dini organizasyonlar Demokrat Parti iktidarında kayde değer bir serbestiyete kavuşmuştu. Menderes'in düşmesinden sonra yeraltındaki çalışmalarına devam ettiler. Bu yasak dışında yeni hükümetin dine karşı genel tutumu şimdiye dek uzlaştırıcı ve liberal olmuştur. Dini eğitim çe-
şitli düzeylerde geliştirildi. Yüksek din eğitimi ile imam ve hatiplerin yetiştirilmesine özel bir önem verildi. 1960 yılında Demokrat Parti'ye getirilen yasaktan sonra, çok geçmeden General Ragıp Gümüşpala tarafından genellikle Demokrat Partinin eski üyeleri ve sempatizanlarından oluşan Adalet Partisi kuruldu, 1961 ekiminde ki genel seçimlerden sonra meclis ve senato için çoğunluğun oylarını aldığı halde Cumhuriyet Halk Partisinin katılımıyla bir koalisyon hükümeti kurmak zorunda kaldı. 1965 genel seçimlerinde partinin gücü hâlâ çok yüksekti ve bu kez. tek başına hükümeti kurabiliyordu. Bu, laikçilerin güç ve etkisinin giderek iyice azaldığının açık bir göstergesidir.,,/ Demokrat yönetim Türkiye'nin islâm dünyasıyla, özellikle de Ortadoğu'daki komşu ülkelerle ilişkilerinin gelişmesi için Türk dış politikasında bir değişiklik başlatmıştı. Bu eğilim 1960'tan sonra da devam etti ve cesaret verici sonuçlar getirdi. Türkiye 1964 Temmuzundaki tarihî istanbul Zirve Konferansı'ndan sonra Iran ve Pakistan ile Kalkınma için Bölgesel işbirliği (R.C.D) teşkilatına katıldı. Bu dostluğun temel amacı ekonomik endüstriyel ve kültürel gelişim için bölge ülkeleri arasında daha yakın işbirliği oluşturmaktı. Bu ittifak yoluyla elde edilen gelişme açıkça göstermektedir ki Türk dış politikası İslâm ülkeleriyle güçlü kültürel, ekonomik ve siyasî ilişkiler kurma taraftarıdır. 1950'den sonra Türk politikasında oluşan gelişmeler laiklikteki ılımlılığın devam etmesinin zorunluluğunu ve islâm'ın artık Kemalist rejimin liderlerinin arzuladığı gibi halkın vicdanına hapsedilemeyeceğini kanıtlayan önemli sonuçlar sağlamıştır.
III Laiklik yanlıları ve karşıtları MUHAMMAD
R.
FEROZE
Isbm and Secularism in Post-Kemalist Turkey, islamabad 1976, VI. Bl„ s. 127
ÜRKİYE CUMHURİYETİNİN kurulmasından sonra Türk aydınları arsında laikliğin iyilikleri ve kötülükleri hakkında tartışmalar başlamıştır. Cumhuriyet Halk Partisi'nin dışında başlıca isteği Türk devletinin mevcut politikasını savunmak olan büyük bir laikçi grup vardır. Bunlar genellikle okul ve üniversite öğretmenleri, avukatlar ve gazetecilerdir. Bunların bazıları açık sözlüdür ve çeşitli yayınlarda görüşlerini sık sık açıklarlar. Bu mesleklerdekilerin hepsinin de laiklik taraftarı olduğunu düşünmek yanlış olacaktır. Sadece ismi laiklik taraftarı olan pek çok kişi vardır ve bunlar laikliğin bazı yönlerini eleştirmektedirler. Türk aydınlarının bu kısmına ek olarak eğitim görmüş kitleden ya farklı ya da belirsiz daha büyük bir kitle vardır. Bunların çoğu laikçiler tarafından ikna edildikten sonra tekrar gözü açılanlardır. Laikliğin düşmanları laik devlet düzenine kesinlikle karşı olan tutucu Müslümanlardır. Bunlar genellikle milliyetçiler olarak bilinir. Bunların fikirleri gazete ve diğer yayınlarda alıcıların büyüyen
nüfuzu 1950'den itibaren Türk politikasına yansımaya başladı. Bu tarihlerde yeni kurulan siyasî partilere katıldılar. Türk hükümetinin dine karşı hoşgörülü tutum almasında ve Türkiye'nin İslâm dünyası ile ilişkilerini güçlendirmesinde etkin olarak rol almışlardır. Laiklik ve batılılaşmanın Türkiye'deki laiklik yanlısı ve laiklik karşıtı çeşitli görüşler hakkındaki analizimizin gösterdiği kadar büyük bağlarla birbirine bağlı olduğunu belirtmek gerekir. Laiklik batılılaşmayı korumak için bir araç olarak kullanılmış ve 1920'lerdeki batılılaşma hareketinin doruk noktasında Kemalist rejim tarafından devlet politikasının bir ilkesi olarak kabul edilmişti. Son yıllaı da konu hakkındaki kitap ve makalelerin çok artmasını gözününde bulundurursak Türkiye'de laiklik yanlısı ve karşıtlarının söz ve görüşlerini tartışmamızın olanaksız olduğunu söyleyebiliriz. Bazı düşünce okullarını temsil eden yayınların ve ünlü yazarlardan bazılarının görüşlerini içeren bir çalışma değerlendirmemiz için oldukça yararlı ve uygun olabilir. Kemalist rejim tarafından yapılan batılılaşma girişimlerinin en önemlilerinden biri batılı yasaların ve yargı sisteminin kabulü idiy 1926'da bir hukuk uzmanları komisyonu bu amacı gerçekleştirmek için yöntem ve araçlar bulmakla görevlendirildi. Bu devrimci düzenleme daha önce inceden inceye hesaplanmıştı fakat politik çık .rlar sebebiyle hilafetin kaldırılmasından sonra uygulandı. Atatürk'ün, Türkiye'nin batı uygarlığına katılması gerektiğini vurgulayan politikasına da uyum sağlamıştı. Batılı yasaların kabulü şeriat mahkemeleri ve islami kişisel hukukun kaldırılmasına zemin hazırlamış ve politik, toplumsal ve ekonomik alanlardaki batılılaşma reformlarının tamamlanmasını kolaylaştırmıştır.1 ,
1
Gerçekte Şeriat mahkemeleri 1924'te kapatılmıştır. Çünkü Kemalist rejim batılılaşma programını çok önceden hazırlamıştı. Ancak program Sultan'ın hükümetinin muhalefeti ve politik durgunluğun yol açtığı güçlükler sebebiyle kademeli olarak uygulandı. Türk Medeni Kanunu ile ilgili hazırlıklar 1923'te Türkiye Cumhuriyetinin kurulmasının hemen ardından başlamıştı.
Türkiye'de batılı yasaların kabulü hakkında Türk hukukçuları tarafından çok az görüş bildirimi yapılmıştır. Bunlardan bazıları batılılaşma hareketinin belirli yönlerini eleştiriyordu. Türk hukuk sisteminin batılılaştırılması ve Türkiye'deki etkilerini görüşmek amacıyla 1955 yılında istanbul'da bir konferans düzenlendi. Konferansa ünlü Türk hukukçu, tarihçi ve sosyologların yanısıra bazı yabancı hukuk uzmanları da katıldı. Konferansa katılan Avrupalı delegeler kemalist rejim tarafından batı yasalarının kabulünün ne yeni bir hareket olduğunu ne de herhangi bir yabancı devletin baskısı sonucu yapıldığını belirten genel görüşü ifade ettiler. Türk yasalarının desteklenen batılılaştırılması ve laikliğin başarılı bir şekilde benimsenmesi kendi çıkarları için çalışan bağımsız bir devletin eylemleriydi ve bunlar ulusal bir hareketin sembolleri olmuştu. Avrupalı uzmanlar Türk devriminin ilkelerini, Türkiye'nin geleceği için bir garanti olarak kabul ediyorlardı. Batılılaştırılmış yasaların Türkiye'ye kazandırdığı en büyük yararın toplumsal değişimi gerçekleştirmek olduğuna inanıyorlardı.2
Türkiye'ye batılı yasaların getirilmesi hareketi 1839 yılında Tanzimat'ın başlangıcıyla başlatıldı. Batı kanunları Osmanlı hükümeti tarafından 1840 yılında Fransız Ceza Usul kanunu, 1807'de Fransız Ticaret K a n u n u ' n u n kabulü gibi aşamalarla 1859 yılına kadar kabul edilmeye devam etmiştir. 1862 yılında kabul edilen Türk Ticari Mahkemeler Usulu Kanunu Fransız ve diğer Avrupa modellerini esas almıştır. Türk Deniz Ticareti Kanunu 1864 yılında küçük italyan devletleri, Hollanda, Belçika, İspanya ve Prusya denizcilik kanunlarını esas alarak kabul edilmiştir. Yeni Türk Medeni Kanunu 1926'da isviçre'den alınmıştır. Aynı yıl yeni Ceza Kanunu 1889 yılında İtalyan Ceza K a n u n u ' n d a n alınan esaslar dahilinde kabul edilmiştir. 1929'da kabul edilen Türk Ceza Usul Kanunu, Alman modeline göre hazırlanmıştır. İ926'daki Türk Ticaret Kanunu değişik Avrupa ülkelerinin ticaret kanunlarından alınmıştır. 1929'daki Türk Deniz Ticareti Kanunu Alman kanunlarına göre ve 1927'deki Madeni Usul kanunu İsviçre'nin Neuchatel Kantonu kanunları modeline göre hazırlanmıştır. 2 Tarık Zafer Tunaya, Türkiye'nin Siyasi Hayatında Batılılaşma Hareketleri, İstanbul 1960, s. 136-138. Konferans tutanakları İstanbul Üniversitesi, Hukuk Fakültesi Dergisinin özel sayısı olarak Annales de la Taculte de Droit d'Istanbul adıyla yayınlanmıştır. No.6,1956.
Prof. Rene David Türk hukuk uzmanlarının isviçre medeni kanununun çevirilip kabul edilmesinde tümüyle bağımsız olduklarını belirtti. Bu, isviçre medeni kanunun kabulünün Türklerin yasa alanında bu ülkeye bağımlılığı anlamına gelmediği düşüncesinin bir ifadesiydi. Diğer bir Avrupalı uzman, Türk yasalarının batılılaştırmasının tek eleştirilecek yönünün Avrupalı yasaların kabulündeki aceleci ve gelişigüzel tavır olduğunu belirtti. Pek çok Türk hukukçu ve sosyolog, Avrupalı delegelerin konu üzerindeki genel görüşlerine katıldı.3 Prof. Hüseyin Nail Kübalı batılı yasaların Türkiye'ye kabulünü iki sebep için destekliyordu. Bunlardan biri batılı yasaların ilkeleri, yöntemleri ve yeni eğilimleriyle birlikte kabul edilmesine duyulan gereksinimdi, ikincisi, Türkiye'nin tümüyle batılı niteliğe sahip, gelişen bir toplumun taleplerine uygun ulusal bir yasal sistem hazırlaması zorunluluğuydu. Prof. Hıfzı Timur bazı yönlerden ayrı hatları olan iddialarına rağmen batılı yasaların kabulünü aynı şekilde savundu. 1926'da yeni Türk Medeni Kanununu kabul edilmesinden önce Islâmî aile hukuku ve miras kanunlarının çok evlilik ve müslüman kocanın karısını boşamadaki kesin hakkı gibi bazı ilkelerinin ahlaki görüş kadar, çağdaş, yasal ve toplumsal fikirlerle bağdaşamaz olduğu için batılı bir yasa sistemi içerisinde bırakılamayacağını ileri sürdü. Bununla birlikte yeni medeni kanunun kabulü, oturmuş geleneklerin Türkiye'nin yeni batılılaşma politikasına göre kökünden kazınması için iyice düşünülmüş bir girişimdi ve bu barımdan Medeni kanun devrimci bir role sahipti.4 Prof.. lilmi Ziya Ülken yasaların batılılaştırılmasındaki yeni gelişmenin Türkiye'ye özgü bir olgu olmadığı görüşündeydi. Bu, diğer islâm ülkelerinde de olmuştu. Bunların her biri kendi ulusal karakterini korumuştu ve şeriat kanunları her yerde aynı şekilde 3
Tunaya, a.g.e., s.137. Prof. Hüseyin Nail Kübalı İstanbul Üniversitesi'nde Karşılaştırmalı Hukuk Enstitüsü m ü d ü r ü olarak görev yapmıştır. 4
uygulanmamıştı. Bu yüzden Türk Medeni Kanununun laikleştirilmesi bir şiddet girişimi olarak nitelenemezdi. Prof. Ziyaeddin Fahri Fmdıkoğlu ilginç bir öneri yaptı. Fmdıkoğlu da Türk yasalarının batılılaştırılması taraftarıydı. Doğu ülkelerindeki Islâmi kanunların köhneleştiğini söyledikten sonra Türkiye'deki batılı yasal ilkelerin aynı akıbete uğramasından korunulması gereksinimini vurguladı. Idiasına göre batıdan alınan öğeler ulusallaştırılarak canlı ve dinamik tutulmalıydı.5 Bazı hukukçular Türk yasalarının batılılaştırılmasını eleştiriyordu. Bunlar aydınların batılılaşmayı kısmi olarak kabul eden tutucu kesimini temsil ediyordu. Görüşlerine göre batılı yasaların tamamen alınması diğer ülkelerin yasalarını kopyalamayı amaçlayan yapay bir hareketten başka bir şey değildi. Türk toplumunun taleplerini karşılayamamış ve tehlikeli sonuçlara zemin hazırlamıştı. Prof. Ali Fuad Başgil Türk Medeni Kanunu'nun "Türklerin ulusal yaşamına, özellikle de Türk aile düzenine ciddi darbeler indirdiğini" iddia etti. "Bu inkar edilemeyecek bir gerçekti. Medeni Kanun Türk evlilik ve miras kurumlarını bombalamıştı. Türklerin ulusal varlığının kurumlarını oluşturan Türk ailesi, gözleri önünde her geçen gün daha da bozuluyordu. Komünizmin aile düzeninin düşmanı olduğu söyleniyordu. Türk aile düzenine yapılmış olan düşmanlık. Türk Medeni Kanun'da aranmalıydı. Bu kanun Türkiye'nin tarihi gerçekleri, toplumsal anlayışları, halkın psikolojik geleneksel eğilimleriyle uyumlu hale getirilmesi için kanunun yeniden düzenlenmesi gerekliydi."6 Toplumbilim antropologu Prof. Mümtaz Turhan bazı kurumların yasalarla kaldırılmış olmasının, çabaların başarısız olduğunu gösterdiğine inanıyordu. Örneğin peçe ve çok evliliği yasaklayan kanunlar toplumsal ölçülerde etkili kabul edilemezdi. Çok evlilik hakkındaki kanuni yasak zina ve suçların artmasına zemin hazırla5 6
T u n a y a , a.g.e., s.138-139. Tunaya, a.g.e., s.140-141.
mıştı. Bu yüzden bu sorunların daha başka etkili önlemler alınmadan sadece ithal edilen yasaların uygulanmasıyla çözümlenemeyeceği açıkça belli oluyordu. 7 Türk hukuk sistemindeki radikal değişikliklerin ana sebebi olan laiklik, Türk devriminin desteği olduğu ve zor kullanılarak uygulandığı için özellikle Türk hukukçuları arasında tartışma konusu olmuştu. Laikliğin anlamı ve uygulanışı hakkında birbirinden farklı görüşler ifade edildi. Laikliği savunanlar arasındaki yaygın genel görüş Türk devriminin Islâma karşı bir savaşım vermediği teması etrafında yoğunlaşmış görünüyordu. Laikliğin savaşımı islâm adına yanlış inançlar yayan ve bunları reddedenleri dinsiz olarak niteleyenlere karşıydı. Bir başka deyişle Türk devriminin amacı gericilerin ve Medreselerin skolastik öğretilerinin yaptığı din sömürüsüne son vermekti.8 Prof. Bülent Daver'e göre laikliğin amacı akıl, gerçek, deneyim ve özgürlüğü esas alarak kabul eden bir Türk toplumu ve devleti yaratmaktı. Türk Devriminin laik niteliği dini özgürlüğün sınırlandırılmasında ve özellikle yasa ve eğitim alanlarında belirginleşmişti. Çağdaş bir toplumsal düzen oluşturma girişimi Islâmi ilkelere olumlu bir değer kazandırabilirdi. Eğitimin laikleştirilmesi sadece uzun süredir hissedilen gereksinimi karşılamıştı. Prof. Sıddık Şami Onar dine getirilen kısıtlamaları çağdaş bir toplum düzeni yaratılmasına karşı çıkmak isteyenlere karşı koruyucu bir önlem olarak savundu. Kısıtlama ve tedbirlerde bulunan din hakkındaki tutarsızlıkların, Türk devriminin kabul edilen ilkelerine uygun yasal bir sistemin henüz düzenlenmemiş olması ve devlet ile din ilişkisinin anayasada kesin olarak belirlenmemiş olması yüzünden oluştuğuna inanıyordu. Bununla birlikte Islâmi ilkelerden vazgeçildiği anlamına gelmiyordu bu tutarsızlıklar.9 7 8 9
A.y., s.140-141. A.y., s. 142-143. A.y., s. 144-145.
Prof. Bahri Savcı laikliğin din ve devletin ayrılması anlamına gelen kabul edilmiş tanımlanmasının ötesine başka bir anlam vererek laikliği açıklamaya çalıştı. Türk devrimini kişileri yanlış inanç, ve kurumlardan kurtaran ve vicdan özgürlüğünü getiren bir hareket olarak tanımladı. Lakilik basit olarak devlet ve dinin ayrılması anlamında değildi. Türkiye'de laiklik ve demokrasinin paralel gelişimi, halkın, çoğunluğun fikirlerine uyması gerektiği şeklinde yorumlanmamalıydı. Lakilik kişiyi kabul etmeyi ve ahlaki ve toplumsal davranışlarını dini baskıdan korumayı gerektiriyordu.10 Genç bir Türk hukukçu Çetin Özek bir başka laiklik tanımlaması yaptı. Laikliğin aslında ulusal bir karaktere sahip olduğunu ve uygulamasının farklı ülkelerde şartlara göre değiştiğini ileri sürdü. Laikliği devlet ile dinin bağımsız ve ayrı olarak devam etmesi anlamında kabul etmek yanlış, yetersiz ve tehlikeliydi. Laiklik iki öğeden oluşuyordu: Birincisi dinsel özgürlüğün korunması, ikincisi ise devletin politik yapısının dini kurallara dayanmama ilkesiydi. Bu bakımdan devlet halkın yararına dinsel hak ve özgürlüklerin yanlış kullanımına son vermek için dine müdahale etme hakkına sahipti.11 Laikliğe karşı olanların görüşleri o kadar çoktu ki son yıllarda Türkiye'de geniş kapsamlı bir laiklik karşıtı edebiyatı gelişmişti. Bunları detaylı olarak incelemek burada olanaksızdır. Prof. Ali Fuad Başgil Din ve Laiklik adlı kitabında laikliği "kişilerin düşmanlarına karşı yoksun olarak doğduğu dinsel özgürlük ve haklarını koruma aracı" ve "devletin din işlerine, dinin de devlet işlerine karışmaması" olarak tanımlamaktadır. Bu tanımdan sonra devletin görevinin toplumsal yaşamın maddî yönlerini düzenleme ve dinin görevinin de kişinin özel ve aile hayatı gibi manevî dünyaya hükmetmek olduğu belirtilmiştir.12 Prof. Başgil Türk tarihinde laikliğin bozulmasından sorumlu olan iki yönetimden bahsetmiştir, ilki Sultan II. Mahmut hakimi10 12
11 A.y„ sf. 145-146. A.y., sf. 145-46. Ali Fuat Başgil, Din ve Laiklik, İstanbul, 1955, sf.l 15.
yetinde oluşan devletin dine bağlı olması durumuydu. Bu dönemden sonra devlet normal bir gelişme olan laikliğe doğru gidiyordu. "1924 yılında Şeriyye ve Evkaf Vekâleti kaldırılıp Diyanet işleri Başkanlığı kurulduğunda ise bir gerileme politikası uygulanmıştı." Bu oluşumlar dine özgürlük tanımadığı ve din işlerindeki düzenlemelerin başbakanlığa bağlandığını gösteriyordu. Sonuç, halka dini bilgiyi kazandıracak hiçbir kurumun kalmamasıydı.13 Yazar devrimci reformların gerekliliğini, fakat dine herhangi bir sınırlama getirmeye hiç bir gereksinim olmadığını belirtiyordu. "Türk Ceza Kanunun'un 163. maddesi zaman zaman çok sertleştirildi. Böylece Türkiye'de vaaz verme, dini öğretme ve dini eserler yayınlama hakkı ortadan kalktı. Bunlar dini özgürlük ilkesinden kaynaklanan haklardır. Reform imkanı varken sert tedbirlerin alınması terör ortamı yaratılması demektir."14 Prof. Başgil'e göre mevcut durum tehlikelerle doluydu. Bunların en büyüğü manevî dejenerasyonun bir sonucu olan komünizmdi. Türkiye'deki dini kurumların yok edilmesi halkın refahına yardımcı olan bir etken olamazdı. Başgil dini işlerin düzenlenmesini yeniden belirleyerek durumu kurtarmanın mümkün olduğunu iddia ediyordu. Böyle bir reform üç aşamada yapılmalıydı, ilk olarak dini organizasyona en azından üniversite düzeyine kadar özerklik verilmeliydi, ikinci olarak bu özerklik düzenli olmalıydı. Üçüncü olarak ise bir yüksek Islâmi bilimler okulu kurulmalıydı.15 Yazar, batılı uygarlığı kabul etmek isteyen bütün toplulukları uyararak çağdaş uygarlığın hasta olduğunu bilim ve maddî gelişme alanında elde ettiği başarının karşı konulmaz olmasına rağmen insanın psikolojik ve manevî ihtiyaçlarına cevap veremediğini belirtir. Çarenin Bilimler ve imanın birleşiminde yattığını iddia eden Başgil, laikliğin Türkiye'deki uygulaması hakkındaki temel eleştiri13 14 15
A.y., sf. 131-165. A.y., sf. 166-170. A.y., sf. 170-178.
lerini toplumsal değişimi gerçekleştirmek için tatmin edici sonuç vermeyecek şekilde kuvvet kullanılmasına yöneltmiştir.16 Diğer bazı yazarlar da benzer görüşler belirtti. Bunların hepsini incelemek yerine, Türkiye'deki batılılaşmayı ele alan yazarların görüşlerini ele alacağız. Bunlar iki kategoriye ayrılır, ilki tümüyle batılılaşma taraftan olanlar diğeri ise kısmi batılılaşma taraftarı olanlardır. Ek olarak batılılaşmaya karşı onları da ele alacağız. Tamamen batılılaşma taraftarı olanların genel görüşü aşağıdaki şekilde özetlenebilir. Batılılaşma Türkiye için gereklidir. Bu zorunlu bir kültür değişimiyle ilgilidir. Bu hareket Tanzimat devrinden günümüze dek devam etmiştir. Bu gidişi durdurmak olanaksızdır. Batı, ayrı akıl ve ruh türü demektir. Bu, çağımızdaki uygarlıkta sergilenmektedir. Bu, varolan tek uygarlıktır. Doğu, insanı köleleştiren ve insan zekasının yaratıcılığım yok eden karakterini kaybetmektedir. Doğu'da bağımsız insan yoktur. Karanlığın güçleriyle sarılmıştır. Son olarak doğu batıya yönelmek zorundadır. 17 Batılılaşma batıyı taklit etmek değildir. Türk devrimi batı biliminin, felsefesinin, mantığının ve hayat görüşünün yolunu açmıştır. Tepki Türk devrimince yapılan reformların yolunu kapamayı simgeleyen bir tür düşünce veya hareket demektir. Bağnazlık, Ortaçağ mantığı, cehalet ve tutuculuk demektir. Batılılaşma politikasının kesintisiz olarak işlemesini sağlamak için her tür gerici düşünce ve harekete savaş açmak gerekir.18 Türk Düşüncesi ve Forum dergileri tamamen batılılaşma fikrine sahip olanların görüşlerini en iyi şekilde yansıtmıştır. Her biri kendi düşüncesi çizgisinde çalışmıştır. Türk Düşüncesi, Türklerin batıyı eski anlam ve yorumlamaların yardımıyla anlamaya çalıştığı için Türklerin kültürel hayatının tam bir düşünce anarşisi olarak tanımlanabileceğini savunmuştur. Türkiye'deki çeşitli düşüncelerin 16
A.y., sf. 203-204. Tunaya, a.g.e., sf. 152-153. 18 A.y., sf. 154-155. 17
uyumsuzluğu, Türk devriminin yapıcı, yaratıcı yasalarının muhalifleri ile geçmişin yaşayan değerlerini reddedenler arasındaki bir mücadeledir. Bu gruplar devrimciler ve gericiler olarak nitelenmektedir. Aslında bu bir batılılaşma sorunu değildi. Sorun Türk devriminin batı ruhuyla yoğurulmasıydı. Bu da batı ve doğunun bir sentezinin hazırlanmasını gerektiriyordu.19 Dergi batının şimdiki varlığı bazında anlaşılması gerektiğini vurgulamıştır. Batı basit olarak teknolojik gelişimiyle değerlendirilemezdi. Konuyu tam olarak anlayabilmek içni batının endüstriyel ve felsefî hareketlerini kendi tarihsel konumlarından başlayarak incelemek gerekiyordu. Prof. Hilmi Ziya Ülken'e göre batı uygarlığının dört farklı niteliği vardı: Skolastik düşüncenin kaldırılması, reform ve laiklik, deneysel bilginin önemi ve çeşitli unsurlardan doğan bunalım. Bunalım manevî değerlere karşı farklılık anlamındaydı. Batı uygarlığı maddî gelişiminin bir sonucu olarak, gelişimin temellerini oluşturan insanın önemsenmediği bir durumla karşılaşmıştı. Böylece batı uygarlığında akıl ve insan arasında bir boşluk oluşmuştu. Bu, batı uygarlığının tehlikede olduğu gerçeğinin bir göstergesiydi.20 Türk Düşüncesinin karşısında bulunan asıl sorun batı ve doğunun bir sentezinin geliştirilmesiydi. Kararlı olabilmesi için dengeli olması zorunluydu. Derginin yayıncıları henüz önerilen sentezin detayları hakkında herhangi bir çalışma yapmış değillerdir. Diğer yandan Forum, batılılaşma sorununu Türk siyasî hayatına uygulayarak ele aldı. Politik bakımdan Türkiye'deki batılılaşma çağdaş ve demokratik bir devlet anlamına geliyordu. Bu yüzden Batı uygarlığı tamamıyla alınmalıydı. Dergiye göre bu, Asya ve Afrika'da kurulan ulusal devletlere bir örnek oluşturan kemalist reformların temel ilkesiydi.Bu iddia dergide yayımlanan çeşitli makalelerde özenle işlendi.21
]9
A.y., sf. 163.
20
A.y., sf. 164-165.
21
A.y., sf. 167.
Batılılaşma sorunu Forum'a göre, kişilerin haklarını devrimci ilkelere başvurmadan korumak için batılı bir demokrasinin yerleştirilmesinden ibaretti. Bu hedefe yalnızca bilgiyle ulaşabilirdi. Batı kültürü sadece küçük bir azınlık tarafından temsil edildiği için henüz Türkiye'de böyle bir eğilim iyice yerleşmemişti. Bu, batılılaşma sürecinin uzun süre devam edeceği anlammdaydı. Türkiye bir değişim ve toplumsal bir bunalım dönemi geçirmekteydi. Bu durumun sebebi ise aydınların görevlerini yapmadığı gerçeğiydi.22 Politik anlamda batılılaşma açık bir toplum olmak anlamına geliyordu. Bu amaca ulaşmanın tek yolu tutuculuk ve geleneklerden korunmaktı. Bu ise toplumu bağımsız ve laik yapardı. Laklik bu yüzden Türk devriminin temel ilkesiydi. Türkler böyle bir toplum oluşturma yeteneğine sahipti. Tek partili hükümetten çok partili sisteme geçiş iyi bir örnek oluşturmaktaydı.23 Kısmi olarak batılılaşma yanlısı olanların temel iddiası tümüyle batılılaşmanın olanaksızlığı olmuştur. Bu grubun fikirlerine göre kısmî Batılılaşma batı teknolojisinin alınmasıydı. Kısmi batılılşama lehinde iki değişik düşünce okulu vardı. Bunlardan bir tanesi, yayınları batılılaşma sorununu sosyalist görüş açısıyla çözmeye çalışan, 1932-1935 arasında ayda bir yayımlanan Kadro dergisi tarafından savunuluyordu. Diğer düşünce okulu, 1908'deki Jöntürk-Türk Devrimi'nden bu yana süregelen Islâmi hareketin üyeleri olan dindar kişilerden oluşuyordu.24 Kadro'nun esas ilgisi Türkiye'nin batılılaşma sorunu hakkındaki politikasını belirlemekti. Dergi, Avrupa uygarlığının çöküşüne zemin hazırlayan kapitalizm ve emperyalizmi reddediyordu. Bu yüzden Türkiye batı teknolojisini almalıydı. Politik ve ekonomik alanlarda ise ulusun tarihsel gelişimine dayanan ve toplumun koşullarına göre değişen bir politika oluşturabilirdi. Böylece bir ide22
A.y., sf. 170.
23
A.y., sf. 171. A.y.,sf. 174-175.
24
oloji oluştu. Sonuçta Türkiye'de homojen ve sınıfsız bir toplumun gelişimine zemin hazırlayacak türde, Avrupa sosyalizminden ve diğer ulusal felsefelerden farklı bir ulusal sosyalizm oluşacaktı.25 Islâmi hareketin önde gelen yayınlarından olan Sebilürreşad tutucu dergiler arasında önemli bir konuma sahiptir. Dergi 1958'de ellinci kuruluş yıldönümünü kutlamıştır. Türkiye Cumhuriyeti'nin milli marşını yazan ünlü şair Mehmed Akif derginin editörlerinden biriydi. Derginin yayıncıları arasında Genç Türk rejiminin başbakanı Prens Said Halim Paşa gibi ünlü kişiler de vardı. Bediüzzaman Said Nursi de bu tutucu gruptaydı, ancak sonradan günümüze kadar devam eden bir hareketin lideri haline geldi. Muhafazakar grubun üyeleri Islâmın ahlakî ve kültürel üstülüğüne inanıyordu. Bunlar batı teknolojisinin alınmasından yanaydılar. Türkiye'nin toplumsal ve politik sorunlarına olan yaklaşımları Islâmi ilkeler çevresindeydi. Benzer görüşte birkaç dergi daha vardı. Bunlar Kemalist reformların savunucularını gerici olarak niteliyorlardı. Bu gruptakilere göre masonlar, siyonıstler ve komünistler de aynı kategoriye giriyordu. Bu grubun bazı üyeleri Atatürk'ü de savunuyordu. 26 Muhafazakar gruba ait olan Büyük Doğu isimli gazete grubun batılılaşmayla ilgili görüşlerini çağdaşlarından çok daha etkili bir şekilde savunuyordu. Bu gazeteye göre, Türk tarihi 1566'dan bu yana Türkiye Cumhuriyeti zamanında doruk noktasına ulaşan bir gerileme geçiriyordu. Tanzimat'tan bu yana yapılan reformlar gerçekçi değildi. Gazete, Türk devriminin ilerici doğası hakkındaki iddiaları ve Türkiye'yi kurtarmak için yapılan bir hareket olduğunu kabul etmiyordu. 27 Muhafazakarlar kemalist rejim tarafından yapılan toplumsal reformların latin harfleri ve batılı şapka gibi bazı taraflarını eleştirdiler. Latin harflerinin kabulü incil dilinin getirilmesi olarak tanımlandı ve reform olarak kabul edilmedi. Peçeyi yasaklayan kanun da muhafazakarlara göre gayri Islâmi idi. Arapça öğretiminin 25
A.y., sf. 176-180.
26
A.y., sf. 183.
27
A.y., sf. 186.
ve din eğitiminin önemini vurguladılar. Muhafazakarlara göre batı, insan uygarlığının ruhunu yok etmek üzereydi ve hâlâ sömürge politikasını devam ettiriyordu. Bu grup ahlaki değerler bakımından İslâm'ın batıdan kat kat üstün olduğuna inanıyordu. Bu yüzden reforma gereksinim yoktu.28 Nurcu hareket Islâmcıların en tutucu grubunu temsil etmektedir. Kurucusu ve lideri Bediüzaman Said Nursi, 1908'deki Jöntürk Devriminden sonra politikayı bırakarak hayaünı Kur'ân ve Sünnet öğretilerinin yayılmasına adadı. En önemli eseri 130 bölümden oluşan Risale-i Nur'dut. Yapıtın grup üyeleri arasındaki dolaşımı müthiştir. Arapça harfleriyle yazılmış olan yapıt el yazmasıdır ve ücretsiz olarak dağıtılmıştır. Sonuçta Nurcu hareket yaygınlaştı. Hareket resmi bir organizasyona sahip olmaksızın çalışmalarına devam etmektedir. 1960 Mayısında Menderes rejiminin çöküşünden bu yana hareket yeraltında çalışmaktadır. Çünkü Türk hükümeti bütün dini gruplara genel bir yasaklama getirdi.29 Bediüzzaman Said Nursi Kahire'deki Ezher Üniversitesi gibi bir Islâmi üniversite kurmak istiyordu. Sultan Reşad planı kabul etmişti ve para toplanmasına izin verilmişti. Buna rağmen I. Dünya Savaşının patlak vermesiyle plan uygulanamamıştı. Savaşta Said Nursi cephelerde Ruslara karşı öğrencilerin yanında savaştı. Bir süre savaş esiri olarak Sibirya'da kaldı. Mustafa Kemal kahramanlıklarını duyduğunda onu Ankara'ya davet etti. Anadolu'da bir üniversite kurma planı tekrar kabul edildi, ancak hükümet memurlarının ilgisizliği yüzünden plan bir kez daha suya düştü. Hayatının geri kalan kısmını insanları Kur'an-ı Kerim ve peygamberin öğretileriyle eğitim uğraşısıyla geçirdi. Misyonu doğrultusunda köy köy dolaştı ve müridlerinin sayısı hızla yükseldi. Cumhuriyetçi rejim, popülerliği ve etkisinden ötürü kaygılanmaya 28 29
A . y . , s f . 186-187. Eşref Edib, Risale-i Nur Müellifi Bediüzzaman
Saidi Nursi, İstanbul, 1952, sf.
başladı. Birkaç kez hükümete karşı ayaklanmaya teşvik suçundan hapse atıldı, ancak bu suçlamalar hiçbir zaman kanıtlanamadı. Demokrat Parti iktidarı süresince hükümetle iyi geçiniyordu. 1960 yılında arkasında köylülerden avukatlar, gazeteciler ve TBMM üyeleri gibi yüksek öğrenim görmüş kişilere kadar her sınıftan yarım milyonu aşkın sempatizan bırakarak vefat etti.30 Said Nursi, Başbakan Adnan Menderes ve TBMM'nin dindar üyelerine yazdığı bir mektupta Türkiye'deki laiklik hakkındaki görüşlerini açıklamıştır. Politikayı gizli dinsizlik için kullanmak yerine İslâm davası için kullanmak gerektiğini savunmuştur. Nursi'ye göre batılılaşma halkın doğru yoldan sapmasına, yabancı politika ve hayat anlayışının benimsenmesine zemin hazırlamıştır. Münafıklar ve kafirler dini politikaya alet etmişlerdir. Avrupa Allah inancına değil açgözlülük, para hırsı, kıskançlık ve sömürgeye dayanıyordu. Kuruyan bir ağaç gibiydi ve Asya uygarlığıyla yıkılacaktı. Türkiye'de demokratik bir rejim kurulması için Avrupa'ya el açmak Islâma karşı işlenen bir suçtu, çünkü böyle bir yönetim biçimi onüç yüzyıl önce getirilmişti.31 Bazı muhafazakarlar ise batı ve doğu uygarlıklarının bir sentezinin oluşturulmasını önerdi. Türk kültürünün batılılaşma programı içerisinde korunmasını ileri sürdüler. Prof. Mehmet Kaplan'ın gözlemlerine göre batı uygarlığına duyulan hayranlık, Türk ulusal tarihine saygısızlığa kadar ulaşıyordu. Prof. Kaplan, batı uygarlığının kendisini ve uygarlıkla ilgilenen tüm dünyayı mahvettiğine inanıyordu. Bu yüzden Türkiye'nin gelişimi Türk halkının düşünce ve istekleri doğrultusunda olmalıydı. Buna benzer bir düşünce de Türk eğitim alanında, batı uygarlığının değerleri uğruna, ulusal değerlerin bir kenara bırakılmamasını öneren Cahit Okurer taralından açıklandı.32 30
A . y . , s f . 15-45. Tunaya, a.g.e., sf. 193-194. 32 A.y., sf. 195. 31
Edebi bir dergi olan Türk Yurdunun editörü Prof. Osman Turan batı uygarlığının maddeci olduğunu vurguladı. Bu uygarlığa yapılan övgü Türkler arasında bir aşağılık kompleksi yaratmıştı. Sonuç olarak batılılaşma programı batının bir kopyası olarak sürdürülmüş ve Türk kültürü ihmal edilmişti. Islâmi değer ve geleneklerin reddedilmesi ahlaki bir bunalıma yol açmış ve kültürel çöküntüye zemin hazırlamıştı. Batılılaşma hatasının hesabı yanlış uygulamanın anlaşılmasıyla verilebilirdi.33 Prof. Ali Fuat Başgil laiklik ve batılılaşma merakının Türk ulusunu iki gruba böldüğünü söylemiştir. Bu grupların ulusalcılar ve batıcılar olduğunu belirten Başgil'in tanımına göre ulusalcılar, dindarlar, idealist muhafazakarlar ve Türk ulusalcılığının savunucularından oluşuyordu. Batıcılar ise kafirler, maddeci politikacılar ve oportünistlerdir. Bunlar uzun süredir Türkiye'ye hakim olmuş ve samimi dindarlara laiklik bahanesiyle baskı yapmışlardı.34 Prof. Mümtaz Turhan da Türkiye'nin batılılaşma politikasını eleştirmiştir. Prof. Turhan'a göre, batılılaşma batı uygarlığının ilkelerini ve uygulamalarını anlamak demekti. Alınması gereken temel unsurlar batının bilim ve tekniğiydi. Türkiye'deki batılılaşmanın hatası bu ilkelerin henüz yeterince anlaşılıp uygulanmamış olmasından kaynaklanıyordu. Prof. Turhan da batı ve Türk kültürünün bir sentezinin yapılmasından yanaydı. Batılılaşma uğruna pek çok iyi değerin bırakılıp batıdan olumsuz değerlerin alındığından yakınıyordu. Bu yüzden Türkiye'deki batılılaşma yapıcı bir şekilde gerçekleştirilememişti. Bu bağlamda en büyük gereksinim batı uygarlılığmı diğerlerinden ayıran bilimsel eğilimin oluşturulmasıydı.35 Yukarıda sözü edilen tartışmalar bizi, Türkiye'de batılılaşmanın ilkelerinin net bir anlayışının henüz gerçekleşmediği sonucuna götürmektedir. Muhafazakârlar ve batıcıların paylaştığı bir tek gö33
A.y., sf. 195-196. A.y. 35 A.y., sf. 197 vd.
34
rüş vardır: Batının bilim ve tekniği alınmalıdır. Laiklik Türk halkının küçük bir azınlığını oluşturan batıcılardan başka hiçbir destek bulamamıştır. Bu grupta bile batı uygarlığını körü körüne kopya etme ve Islâmi değerlere ilgisiz kalma politikasını eleştiren pek çok aydın vardır. Bu, Türkiye'nin hala bir geçiş döneminde olduğunu göstermektedir. Son yıllarda Türk halkının kendi kültürel kimliğini sürdürmesi fikri hem batıcılarda hem de muhafazakarlarda büyük destek bulmuş gib görünmektedir. Türk kültürünün korunmasına özel önem verme eğilimi, Islâmi değerlere gereken önemin verildiğini göstermektedir. Çünkü Türk kültürü ve ulusunun temelini şekillendiren islâm'dır.
IV Türkiye'de islâm ve politika: 1920-1955 DANKWART A .
RUSTOW
İslam and The West, Granvenhage, 1957
P
EK AZ ÜLKE TÜM POLÎTİK, SOSYAL ve kültürel hayatında, son 40 yılın Türkiye'sindeki kadar kapsamlı veya hızlı değişiklikler geçirmiştir. Bu değişiklikler Türk toplumunda dinin yerini oldukça etkilemiştir, islâm'ın toplumsal olgular üzerindeki etkisi 1920'li-1930'lu yıllarda süratle azalmış, 40 ve 50'li yıllarda ise sınırlı bir ölçüde restore edilmiştir. Bununla birlikte bu restorasyonu dinî sebeplere bağlamak yanlış olacaktır, islâm ilk yıllarındaki ve sonraki öğretilerinin ikisinde de din olduğu kadar devlet olma özelliği de taşıyordu. Ama belki de TC'nin ilk günlerindeki düşüşü doğaldı ve sonra yeniden ortaya çıkması politik olaylarla yakından bağıntılı olacaktı. Yakın Türk tarihi hakkında biraz bilgi sahibi olan sıradan bir batılı araştırmacı, muhtemelen Kemal Atatürk'ü, Osmanlı Sultanı ve Halifesini başarılı bir devrimle safdışı bırakan, güçlü bir lider olarak düşünür. Atatürk'ün, Türkiye'yi geleneksel bir Müslüman toplum konumundan çağdaş, batılı bir toplum düzeyine geçirdiği-
ni ve bu süreç içerisinde dinî kurumları devletten ayırdığını zanneder. Sonunda, Türkiye'deki Islâmî geleneklerin tekrar, belki de diğer Yakındoğu ülkelerindeki din eğilimli ulusalcılığın yükselişine paralel olarak yeniden yaygınlaştığını öğrenerek şu üç kavramın her birinde birazcık doğruluk, fakat geniş çapta hata olduğunu hatırlar. Birincisi, M. Kemal'in hareketi mevcut yönetime karşı bir ayaklanma değil, daha çok milletçe yok oluşa sürükleyecek bir yabancı istilasına karşı popüler/halkın da katıldığı bir savunmadır; hareket, zafere ulaşıncaya kadar Sultan-Halife adına yütürülmüştür. ikincisi, Türkiye'de dinî kurumlar çok düşük bir konuma indirgenmesine rağmen devletten hiçbir zaman ayrılmamıştır. Üçüncüsü, bugün Türkiye'de dinin yükselişinden söz edebilmemiz bu terimi nasıl değerlendirdiğimize bağlıdır. Ben inanıyorum ki, herhalde Türkiye'deki mevcut durum tamamen özeldir ve komşu ülkelerdekine hiçbir benzerlik göstermemektedir. Şu üç sorunun herbirini aşağıda sırayla inceleyeceğim: Türk bağımsızlık savaşı boyunca (1919-23) din ve ulusalcılık arasındaki ilişki; cumhuriyetin ilk 25 yılı boyunca islâm'ın konumu; ve son on yıl içerisinde islâm'ın kısmî restorasyonu. I 1919 yılında Mustafa Kemal (o günlerde ismi böyleydi) Türk ulusal hareketinin önderliğini üstlendi. Henüz bu aşamada iken radikal bir batılılaşmayı, geçmişten bağları tamamen koparmayı ve realitede a tim adım yaklaştığı laik cumhuriyeti esas hedef olarak belirleyip t 'lirlemediği konusunda bir yığın iddia vardır. Şu anda kaynaklardan tatmin edici bir cevap alınabilmesi olanaksızdır. Ama kesin birkaç şey vardır. Geriye doğru bakıldığında Kemal'in hareketlerinin tek bir mantıkî modeli oluşturduğu görülür. Ve bütün konuşmalarında önlerindeki en acil görev üzerinde durması ve bir önceki hareketin başarısından emin olmadan diğeri hakkında pek çok açıklama yapma-
ması bu mantığın önemli bir parçasıydı. Uygun vakti bulduğu zaman güçlü bir iç muhalefetin oluşması için zaman kalmayacak şekilde, hızla hareket ediyordu. Aynı zamanda her büyük değişiklik kusursuz olarak yapılıyor ya da üstü kapalı bir biçimde kabul edilmiş bulunuyordu. Yani yeni değişiklikler tamamen önceliklerde filizleniyordu. Kemal ve arkadaşlarının önlerindeki ilk ve tabii ki en zor görev Mayıs 1919'daki Yunan işgali ve 1. Dünya Savaşı galiplerinin Osmanlı imparatorluğunu tamamen parçalama kararı karşısında Türk bağımsızlığını korumak idi. Hanedanı ve mevcut dini yıkmak isteyen bir hareket olmak şöyle dursun, ulusalcılar her yerde amaçlarının "islâm topraklarını ve Müslüman halkı" savunmak ve "Hilafeti ve Osmanlı Saltanatını" korumak olduğunu açıklıyorlardı.1 Esas gayesi ne olursa olsun, Kemal ilk görevinin muhtemelen elde edebileceği, yasal yönetimin ve halktaki dinî heyecanın —kısaca bütün geleneksel hukukun— desteğini sağlamak olduğunu biliyordu. Bu ilk devredeki insanlara göre Kemal'in direnişi millî olduğu kadar dinî bir harektti.2 "Millet" kelimesi, ulusallık kavramını içerdiği gibi, "din" veya "inanç" anlamlarını da kapsamaktaydı. 1 Tarık Z. Tunaya'ran Türkiye'de Siyasî Partiler adlı kitabı(lstanbul, 1952). s. 502, 514'teki Millî Komite (Nazilli, 17 Ağustos 1919) ve Anadolu Rumeli Muhafa-i Hukuk Cemiyeti'nin bildirilerini görünüz. İkinci bildiride "Bütün Müslüman vatandaşların cemiyetin tabiî üyesi" olduğu da belirtiliyor. Yunanistan'a yakın bölgelerdeki bildirilerde "Müslüman Halka" gibi başvurular vardır, (bkz. Tunayı'nın eseri s. 505) M ü s l ü m a n Arap topraklarıyla sınır olan Kilikya direniş hareketi "Türkleri" temsil ettiğini söyleyen tek bölge olarak göze çarpıyordu, (s. 485). Bir süre için (1920-21) Ankara'daki ulusal hükümet dahi "Türkiye" ve "Memalik-i Osmaniye" —Osmanlı Topraklan— gibi geleneksel ifadeler arasında çelişkiye düşmüştür. bkz. Gotthard Jaschke, " W o m osmanischen Riech zur Türkischen Repulik", Die Welt desIslâms, XXI (1939). saf. 85 ve devamı. 2 Ankara hükümetindeki dört hizipin varlığını açıklayan Kahire gazetesi Al Muqattam, silah arkadaşlarının Kemal'in hareket tarzını anlamada nasıl yanıldıklarını 12 Ocak 1923'teki bir haberinde yazmıştır. Kemal saltanatın kaldırılması teklifini savunan Dr. Rıza N u r ' u n başı çektiği "Aşırıcılar"dan ayrı tutularak "Ilımlıl a r ı n lideri olarak tanınır. "Misak-ı Milli" gurubu ve "Muhalefet" ise diğer hiziplerdir. Oriento Moderno II (1922/3) s. 524'e bakınız.
Bağımsızlık savaşının ilk yıllarında, Kemal'in her hareketi bütün yasal formlara riayet etmeye ve istanbul'daki Osmanlı Sultanı VI. Mehmed'in hükümeti ile yakın ilişkiler kurmaya istekli olduğunu gösteriyordu. 1919 yılının yaz aylarında, mücadelenin yönlendirilmesini üstlenen Kemal'in önderliğindeki Şarkî Anadolu Müdafa-i Hukuk Cemiyeti dernek tüzüğünü dernekler kanununa uygun olarak Erzurum Valisi ile tescil etti.3 Hareketin coğrafi ve politik hedefinin ve amacının belirlendiği Misak-ı Millî denilen Pakt Kemal'in istanbul'daki arkadaşlarının emri altında bulunan Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından oybirliğiyle desteklendi. 1920 Mart'mda Meclis bir düzine kadar üyesinin ingiliz işgal kuvvetlerince tutuklanıp sürgün edilmesini protesto için kendini feshettiği zaman, Kemal Büyük Millet Meclisi seçimleri için tam yetki ile Ankara'da toplanma çağrısını yaptı.4 Kemalist hareketin başlangıçtaki kompozisyonu, hareketin güçlü dinî içeriğine ek kanıtlar sağlar. Erzurum valisine gönderilen dilekçe, üçü islâm âlemi (bir tanesi on yıl sonra dinî tepkinin sembolü haline gelecek olan Nakşibendi Tarikatı şeyhi) dördüncüsü hoca ve biri de aşiret reisi olan 5 kişilik icra heyeti tarafından imzalanmıştır. İlk Büyük Millet Meclisi'nin beşte biri din alimiydi. Bunlardan 14'ü müftü ve 8'i de çeşitli tarikatlerin önde gelen kişileri/di. Subaylar ve yöneticiler içinde ne bu din adamları ne de meclisin geri kalanını oluşturan küçük şehir tüccarları bağımlı bir rol üstleniyordu. Mecliste kurulan hükümetlere seçiliyorlar, komisyonlarda görev yapıyorlar ve hararetle tartışmalara katılıyorlardı.5 Bu pek şaşırtıcı değil, çünkü yakın bir kişinin raporuna göre 3 Kaynak olarak bkz. "A speech delivered by Ghazi Mustapha Kemal" (Leipzig, 1929), Ayrıca (Documents referred to in the Speech) s. 24 (Belge no. 41) Bir süne sonra Dogu Anadolu Müdafa-i H u k u k Cemiyeti, Anadolu ve Rumeli Müdafa-i Hukuk Cemiyeti olarak genişletildi. 4 bkz. Nutuk, K. Atatürk (Türk Devrim Tarihi Enstitüsü ed.) (İstanbul 1950) Cilt I, sf 421 ve devamı. Ayrıca bakınız: Aym eser s. 364 "Bir söylev..." ^ Mecliste sandalye kazanan din adamlarının tamamı 361 sandalye içerisinde 73 kişi idi. Seçimi reddeden, sandalye kazanamayan veya sonra istifa etmiş olanlar
Mustafa Kemal'in kendisi dahi 1920 yazında islâm tarihinin başlangıç evrelerini incelemeye oldukça fazla zaman harcamıştır; çünkü "Mustafa Kemal'in taktiklerinden bir tanesi, din tarihi hakkındaki bilgisiyle din adamlarının fikirlerini etkilemekti.6 Ulusal önderleri bu sıralarda hareketin dinî yönünü vurgulamaya yönelten sebeplerden birisi de dünya çapında, Müslümanların manevî desteğini sağlama arzusuydu. Bu etken 1921 Şubatında Sünüsî tarikati şeyhi Sidi Ahmed eş-Şerif in başkanlığında Sivas'ta Islâmî kongre'nin çağrısında oldukça belirgindir.7 ilk başta ulusal hareketi yönlendiren ruhun en inandırıcı ve en güvenilir simgesi, herhalde Mehmet Akif in ilk iki dörtlüğü Mart 1921'de Meclis tarafından Türkiye'nin İstiklal Marşı olarak kabul edilen, "Kahraman Ordumuza" başlıklı şiirinde saklıdır. Ateşli bir ulusal şiir olduğu kadar çoşkulu bir dinî şiirdir o. Gönüllü askerleri, savaşta ölen ataları uğruna vatan için canlarını vermeye teşvik eder. "Sen şehit oğlusun incitme yazıktır atanı... Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki feda... Şüheda fışkıracak toprağı sıksan şüheda!" Batı kültürüne karşı küçümseme ve nefret doludur. "Garbın afakini sarmışsa çelik zırhlı duvar, Benim iman dolu göğsüm gibi serhaddim var. Ulusun! korkma, nasıl böyle bir imanı boğar. Medeniyet dediğin tek dişi kalmış canavar." Ve yurdun bağımsız, gerçek imanın muzaffer olacağı bir geleceği müjdeler: "Doğacaktır hesaba katılırsa o r a n d a h a da yükselir. 437'de 98 sandalye (Hesaplamalarım "TBMM isim defteri", Devre I [Ankara, 1943] veTBMM'nin 25. Yıldönümü Amş [Ankara 1945] kaynaklarına dayanmaktadır. 20 Ocak 1951'deki geçici anayasayı hazırlayan komitenin başkanı, eğitim görmüş bir din adamı ve hukukçu, sonradan da Şeriye Vekili olan Abdullah Azmi Efendi idi. Diğer bir Şeriye Vekili Karacabey eski müftüsü Mustafa Fehmi (Gerçekler) 1921 ve 1922'de üç kez başbakan olarak görev yapmıştır. İkinci Millet Meclis'nin Hilafet ve Şeriye Vekaletini kaldırdığı kan u n da iki din adamı —Şeyh Saffet (Saffet Yetkin) ve Halil Hulki Efendi (Hulki Aydın)— tarafından desteklenmiştir. 6
Halide Edip (Adıvar), The Turkish Ordeal (New York 1928) s. 168. Gothard Jaschke, "Nationalismus und Religion im Türkishen Befreiungskrie", Die Welt des tslâms, XVIII (1936) s. 61 7
sana va'dettiği günler Hakk'ın, Kimbilir belki yarın belki yarından da yakın", "Değmesin mabedimin göğsüne namahrem eli. Şu ezanlar ki şehadetleri dinin temeli. Ebedî yurdumun üstünde benim inlemeli." Son dize din ve ulusalcılık temalarını güvenle özetler: "Hakkıdır Hakka tapan milletimin istiklal."8 Mücadelesinin ve hedeflerin sembolik bir ifadesi için Millet Meclisi'nin, Türkiye'de "islâm Şairi" diye adlandırılan Mehmet Akif e başvurması değildir. Sanırım böyle duygusal çoşkunluklar Mehmet Emin gibi diğer ulusal şairlerin ve Ziya Gökalp'in eserlerinde bile mevcuttur. Tamamen laik bir ulusalcılığın imkân dahilinde olamayacağı Millî Kurtuluş mücadelesinde kuvvetleri dinî bağlılık kurtarmıştır. Yüzyıllar süren çözülme ve durgunluktan sonra eğer Islâmî bir rönesans olması gerekseydi, böyle bir diriliş için kesinlikle tam zamanıydı. Ama Akif in Rabbinin vadettiği günler asla gelmedi. Bağımsızlık ilâhîsi TC'nin ulusal marşı haline gelirken Mehmed Akif Hilafetin, medreselerin ve geleneksel Islâmî elbiselerin kaldırılışından epeyce etkilenmiş ve geri kalan günlerini gönüllü sürgün olarak Kahire'deki Ezher'de geçirmiştir. Akif in hayallerinin uygulanması, Kemal tarafından açık bir uyuşmazlık veya Kemal'in arkadaşlarının geleneklere bağlılığmdaki samimiyetsizlikten ötürü gerçekleşmemiştir, ilk ve en önemli sebep Millî Mücadeleye karşı Sultan VI. Mehmed'in ve istanbul'daki en yüksek dinî otoritenin kopmayı kaçınılmaz hale getiren ve gittikçe artan düşmanlığıydı. Bu Osmanlı hanedanı ve doğmakta olan TC'nde duygulandırıcı güç olan islâm'ın kaderini belirleyen siyasî ve dinî temsilcilerin basiretsizliğiydi. 1920 baharında ulusalcılar ile istanbul Hükümeti arasındaki ilişkiler had noktaya ulaştı, istanbul'un ingilizlerce işgalinden 4
8 Özgün metinde iki motif arasındaki bağlantı "hak" kelimesi üzerindeki sözcük oyunu ile pekiştirilmiştir. "Hakkıdır hakka tapan milletimin istiklal". Alıntılar şiirin 27, 31, 13-16, 19-20, 29-32, 40. dizeleridir. İstiklâl Marşı ise sadece 1-8 dizeler oluşturmaktadır.
hafta sonra 14 Nisan'da, Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi, ulusalcıları, her sadık Müslümamn katletmesi zorunlu olan yaygın bir asiler çetesi olarak suçlayan bir fetve yayınladı. Bir hafta sonra Sultan, Yunan ordularıyla birlikte isyanı bastıracak olan ilk kuvvetleri topladı. Ulusalcıların hareketi ise kesin bir zıtlık oluşturdu. Onların Millî Meclisi de utanç verici fetvadan hemen 12 gün sonra açıldı. En yüksek dinî makam tarafından afaroz edilenler Ankara'da Hacı Bayram Camii'nde kutsal bir ibadet ile çalışmaya başladılar. Toplantıda ilk olarak birlikleri kendilerine karşı harekete geçmiş olan "kutsal ve dokunulmaz kişiye", Sultan'a olan sarsılmaz bağlılıklarını bildirdiler. Ankara müftüsünün ve Anadolu'dan 152 müftünün desteklediği, Müslüman halkı "Halife'yi esaretten kurtarmak için her şeyin yapılmasına" davet eden bir karşı fetva yayınlandı.9 Sultan askerî bir mahkemenin Mustafa Kemal ve önde gelen arkadaşları hakkında gıyabında verdiği ölüm kararını onayladı. Biraz tuhaf da olsa 3 ay sonra Sultan, Mustafa Kemal'i tuğgenerallikten yüzbaşılığa indirdi. Kemal Yunanlılara karşı ilk büyük askerî zaferini müteakip, Ocak 1921'de Sultan'ı imparatorluğa ait bir fermanla BMM'ni tanımaya zorladı. Özgürlük tamamen sağlansa, M. Kemal için düşmanın elinde tutsak olan, üstelik ulusal dâvâya ihanet durumuna düşmüş olan Sultan'a karşı kararlı hareket etmek oldukça kolay olacaktı. Eski rejimin tasfiyesi üç belirgin safhada —herbiri bir emrivaki anlamda ifadeler, herbiri zafer çoşkunluğunda ifade edilen ve herbiri gerçekte bir sonrakine zemin hazırlayan ifadeler ile— gerçekleşti. Son antlaşmadan üç hafta sonra Millet Meclisi Saltanat'ın kaldırıldığını açıkladı. (1 Kasım 1922) Hilafet'e dokunulmadı. Bu M. Kemal tarafından, Melik Şah ve Son Abbasi Halifeleri tarihine özenle hazırlanmış bir referans ile doğruluğu kanıtlanan yapay bir ayrılıktır.10 9 Bu iki fetva Gothard Jâschke'nin Almanca çevirisi olarak "Nationalismus u n d Religion im Türkischen-Befriungskriege" adı eseri s. 63. ten temin edilebilir.
I® 1 Kasım 1922'deki Meclis konuşmasını görünüz, (bkz. Documents Referred to in the Speech, s. 248 ve devamı. Belge no. 264).
Bir yıl sonra cumhuriyetin ilanı üzerine Kemal sadece Türkiye'nin 1921'den beri uyguladığı idare şekline "Cumhuriyet" adı verildiğini söyledi. Mart 1924'te hilafet de kaldırıldı. Kemal şimdi dünyevî gücü olmayan bir halifenin bir hayal bir saçmalık olduğunda ısrar ediyordu.11 Altı hafta sonra kabul edilen cumhuriyet anayasası hâlâ devletin dinini İslâm olarak gösteriyordu; ancak Kasım 1927'de meşhur 6 günlük konuşmasında M. Kemal, bu maddenin kaldırılması için "gereksiz ifade... Yeni Türk Devleti'nin çağdaş karakteri ile uyuşmuyor" gibi sözler söyleyebiliyordu.12 Asıl dönüm noktası —dindar bir geçmişle laik bir gelecek arasındaki dönüşüm noktası— bence Dürrizade'nin 1922'deki fetvası idi. Biran düşünün ki, Şeyhülislam Osmanlı Mebuslarının izinden gitmiş ve Millî Misak'ı desteklemiş. Düşünün ki Sultan birçok generali ve bakanı gibi direnişi yönetmek için Ankara'ya kaçmış. Kemal'in laik bir cumhuriyet için gizli planları veya yeni devlete lider olmak için kişisel ihtirasları ne olursa olsun Sultanlığı ve Hilafeti kaldıramayabiliriz. —Eğer bütün bunlar olsaydı—. Gerçekten ulusal bir saltanat sayesinde Akif in hayal ettiği dinsel-ulusal devlet gerçekleşebilirdi. Emin olun böyle bir devlet dahi Arab ülkelerinde ve Pakistan'da islâm düşünürlerine musallat olan, gelenekleri çağdaşlık ile uzlaştırma gibi karışık sorunları yenmek için uğraşmak zorunda kalacaktı. Sonunda, süslü ve saçma divan şiirinin yeni bir düzenlemesi olan, kılı kırk yaran aruz ölçüsünde, konuşma dilini kullanmayı başaran Akif in mısralarından farksız bir şekilde, çürüyen Osmanlı mirasının basit bir devamından başka bir şey olamayacaktı.
11 Bundan yalnızca 4 ay önce tst. Barolar Birliği başkanı Lütfi Fikri dünyevî güçten yoksun bir hilafetin devam ettirilemeyeceğini söylediği için vatana ihanet suçuyla yargılanıp mahkum edilmişti: (bkz. Oriento Moderno, IV) (1924) s. 23. 12 Bkz. daha önce de adı geçen eser, "Bir söylev..." s. 598. Devletin dinini İslâm olarak kabul eden 2. maddenin h ü k m ü diğer dinsel hükümler gibi 10 Nisan 1928 düzenlemeleriyle anayasadan çıkarılmıştır.
Meydana gelecek böyle bir Islâmî rönesans için Saltanat ve dinsel hiyerarşinin aslından esaslı biçimde farklı olması gerekecekti. Genellikle Osmanlı imparatorluğunun çöküşünün imparatorluğun mükemmel kurumların durgun ve tutucu anlamda organizasyonuyla hızlandırıldığı kabul edilir. Sanırım bağımsızlık savaşının en önemli yıllarında dinsel hiyerarşinin, düşman elinde gerçekten esir olan bir hükümdara bağlılığıyla Türkiye'deki organize dinin statüsüne zarar verdiğinde doğruluk payı vardır.13 Gerçekten 1923 ve 24'te can çekişmekte olan Hilafete bazı gerçek dinî işlevler vermekle islâm'ı eski önemine kavuşturmak hâlâ mümkündü ve şair Ziya Gökalp dahil Kemal'in arkadaşlarının birkaçı bunu yapması için ısrar ediyorlardı.14 Aynı zamanda kutsal kitabı ve diğer kutsal metinleri Türkçe'ye çevirme fırsatı olabilir ve böylece bir Türk-Ulusal İslâm'ının yaratılışına girişilebilirdi. Bu adımların ikisi de son derece nazik ve zor bir görev olacaktı, çünkü dinî ve laik örgütlerin bilfiil ayrılması islâm tarihinde anadille yaBu görüş 1947'deki CHP konresinde Behçet K. Çağlar tarafından ifade edilmiştir: "Laiklik, kabinenin bir üyesi olarak işgal kuvvetlerinin lehinde bir fetva yayınlayan bir şeyhülislamın gerici ve yabancı zihniyetine bir tepkidir.." (CHP Yedinci Kurultayı Tutanağı, [Ankara 1948] s. 463) Mustafa Kemal'de saltanatın kaldırılması hakkındaki görüşmelerde son Sultan VI. Mehmed Vahadeddin'i kasdederek şöyle demiştir: "Pas ses actes trahison, Vahideddine ne subit quele sort qu'il avoit merite: il sesuicida. Par sa canduite il rendit inevitable l'effondrement du regime qu'il reprecentait." (Documents Referred to in the Speech, s. 255) Sultanın tahttan indirilişi İstanbul'un işgal tarihini biraz daha öne, 16 Mart 1920'ye almıştı. 14- Gothard Jâschke'nin 1924'teki Türk Halifesi Abdülmecid'in bunlar tarafından gerçek otorite sahiplerini atayan son Abbasi halifelerinden farklı, bir anlamda atandığını belirten eseri (sf 210) "Das osmanische Scheinkalifat von 1922", Die Weelt des Islâms I (1951) s. 195-228. Ayrıca Gökalp hakkında bkz. Uriel Heyd, FoundationsofTurkishNationalism (Londra, 1950) John Kinsley Birge'un kitabı The Bektashi Order ofDervishes (Londra, 1937) s. 84'te tarikatlerin yakaslamasmdan kısa bir süre önceki d ö n e m için şöyle diyor: "Bektaşi Tarikati'nin tarih boyunca bu tür özgün Türk kültürünü edebî geleneklerinde, gizli toplantılarında yaşattığını, toplumsal ve dinsel sorunlara ilişkin liberal t u t u m u n u sürdürdüğünü gören pek çok kişi vardı. Bununla birlikte tartışma konusu tarikatin kaldırılmasından çok Bektaşiliğin tüm Türk toplumunun dinî yapılması idi." Tabiî bu iddiayı destekleyen bir kaynak bulunmamaktadır.
pılan ibadet kadar görülmemiş bir olaydır. Fakat şimdi her nasılsa Kemal olayların gidişini tam bir kontrol altına almıştı. Yeniden canlandırılmış bir dinsel hiyerarşinin kendi otoritesine çabucak ve kaçınılmaz olarak güçlü bir meydan okumaya dönüşeceğini farkettiği için, Kemal'in dinî organizasyonları yeniden düzenlemeye hiç niyeti yoktu. Sanırım islâm'ın TC'deki yerini belirlemede yeni politik hesapların etkili olduğu kesindir. II Şimdi Cumhuriyetin 1923'den aşağı yukarı 47'lere kadar olan kısmında, yasal ve politik yapıda islâm'ın rolüne geçiyorum. Kemal'in geçmişi söküp atan, baülılaşma yanlısı reformları meşhurdur. 15 Hilafetin kaldırılmasını dinî mahkemelerin kapatılışı izledi. 1926'da Avrupa Medeni, Ceza, Borçlar ve Ticaret Hukuku'nun kabulü yasalarla ilgili devrimi tamamladı. Bunların ihtimali çok kadınla evlenmenin, geleneksel, Islâmî miras kurallarının ve Islâm-Baü yasal sistemi arasındaki 19. yy. ikiliğinin kaldırılmasını gerektirdi. Hiç değilse eğitimdeki Islâmî etkilerin dışlanması artık gerçekleştirilmişti. Hilafet'in kaldırıldığı gün medreseler de kapatılmış; ertesi yıl dinî tarikatler yasaklanmış; 1928'de Latin harfleri getirilmiş; ve iki yıl sonra laik ilkokullara devam zorunluluğu getirilmiştir. Sembollerin sistemli bir revizyonu kısmen emirlerle, kısmen yöneticilerin örnek uygulamalarıyla ve yasak ve eğitsel reformlarla birlikte gerçekleşti. Fesin yerine şapkanın getirilmesi yasal yollarla 1925 gibi kısa bir sürede gerçekleşti; yasaklanmadığı halde peçe kullanmak hoş karşılanmaz hale geldi. •—Islâmî duyguların nazarında her ikisi de iğrenç olan— çelenk ve askeri müzik resmî cenazelerde kullanıldı. Müzik, resim ve edebiyatta batı formlarının kullanılması devletçe desteklendi ve aydınlar tarafından hemen be15 bkz. G.L. Lewis, Turkey (New York, 1955) s. 70-111; Lewis V. Thomas ve Rıchard N. Fiye, The United States and Turkey and Iran, (Cambridge, Mass., 1951) s. 58-88; Donald E. Webster, The Turkey of Atatürk, (Philadelpia, 1939)
nimsendi. 1934'te soyadının kanunlaşarak zorunlu hale gelmesi — tıpkı özgürlükçülük ve laikliğin bir sonucu olarak bey, hanım, efendi, hacı, hoca vb. geleneksel ünvanların kaldırılması gibi— çok faydalı bir işlev gördü. Fakat geleneksel soy isimleri genellikle ismin önünde, ünvanlar arkasında yer alırken, yeni uygulama soyadını arkaya yeni empoze edilen tek tip ünvanlar olan Bay ve Bayan'ı öne yerleştirerek batı geleneklerini taklit etmiştir.16 Değiştirilen sembollerin bir kısmı ulusal gururu devam ettirmek ve ulusun kurtarıcısı ve başöğretmeni M. Kemal'in karizmatik kişiliğine halkın bağımlılığını artırmak gibi bir istekten ileri gelmiştir. Hilafet'in kaldırılmasından sadece 9 gün sonra hükümet istiklal Savaşı'ndaki zaferinin anısına M. Kemal'in bronz bir heykelini dikme kararını açıkladı.17 Zamansız bir girişim putperestlik koktuğu gerekçesiyle reddedilebilirdi. Ulusal meclis 10 yıl sonra Kemal'e Atatürk (Türklerin atası) ismini verdi.18 Ve bugün ise halkı tarafından genelde tanrıya söylenebilecek sözlerle büyük bir saygı gösterilmektedir. (Örneğin "Ulu önder", "Sevgili Atamız" vb) Bu kanun (Efendi, bey, paşa gibi lakab ve ünvanların kaldırıldığına dair kanun, 26 Kasım 1934) hakkındaki meclis tartışmaları yeni kanuna göre yasa dışı sayılan dil sürçmeleri için bir süre saçma ve komik düzeltmelere sahne olmuştur: "Abdülhak [Fırat] (Erzincan) [Başkan Kazım Paşa'ya Hitaben]: Paşam bu kanunla paşanın kullanılması kaldırılmıştır..." "Ziya Gevher (Çanakkale): "Efendi efendi dememeliydim...) "Hasan Reşit (Tankut) [Muş]: "Paşa hazretleri..." (Pekçok üye: "Artık paşa yok, hazret yok"). [TBMM Zabıt Ceridesi, 4. Toplantı, 4. oturum, cilt 25 (1934) s. 41, 43, 46. Edebî alandaki kullanımın aksine sözlü anlatımın paşa, efendi, bey gibi eski lakap ve hitap şekillerini çok az bir değişiklikle ya da aynı şekilde bugüne kadar koruduğunu söylemeye gerek yoktu. 17 Oirente Moderno, IV (1924) s. 254 2587 no.lu kanuna bkz. "Kemal Özadlı C u m h u r Reisimize verilen soyadı Hakkında Kanun, 24 Kasım 1934". "Millî Okulun kurulması hakkında" 11 Kasım 1928 kararnamesi (madde 3) her Türk kadını ve erkeğinin bu organizasyonunun bir üyesi olması gerektiğini ve (madde 4) "Millî Okulun başöğretmeninin Cumhuriyetin Başkanı Gazi Mustafa Kemal Hazretleri" olduğunu şart koşuyordu, bkz. Gotthard Jaschke, "Die Türkei seit dem Weltkriege, Geschictskalender 1918-1928", Die Welt des Islâms, X (1929) s. 123
Böylece büyük îslâm mirasının boyun eğerek terk etmesiyle oluşan duygusal boşluğu Kemal aşkı doldurdu. Ulusal gururun kasıtlı yükseltilmesi aynı zamanda yabancı hayat tarzlarının kabulünü kolaytı'rmayı da sağladı. Yeni yasal sistem Türk Medeni Kanunu (çoğunlukla isviçre asıllı), Türk Ceza Kanunu (daha çok italyan asıllı) diye belirtildiği zaman çok daha hoş hale geldi. Kemal şapkayı tanıtırken çağdaş ulusların giydiği başlık dedi. Miladi yıl uluslararası takvim olarak kabul edildi ve Latin harflerine de Türk alfabesi denildi. 1930'da Kemal'in de desteklediği iki uydurma teorinin resmen kabul edilmesiyle bu gelişimin zirvesine ulaşıldı. Birincisi, pekçok kültürel eseri sahiplik iddia eden Ulusal Tarih Tezi, ayrıca yazının icadı ve Orta Asya'daki Türk aşiretleri için Sümer ve Hitit medeniyetleri iddialarıni içeriyordu bu tez. Ikincisiyse konuşma dilinin icadına bile sahip çıkan Güneş Dil Terorisi. Böylece Ulusalcılık ve Kemalizm batılılaşma sürecini kolaylaştıran psikolojik bir ödün sağladı.19 Ankara'nın merkezindeki bir anıta işlenmiş olarak görülebilecek olan Atatürk'ün sıkça söylediği zincirleme bir ifade şöyle demektedir "Türk, öğün, çalış, güven". 19 Bu yoruma dayanak olarak bkz. Fredirich von Rummel, Die Türkie auf dem Weg rtach Europa (Münih, 1952), s. 157. (kendi çevirim): "Batı müziğinin ve batının sanatsal eğilimlerinin alınması, Avrupa'dan eğitimcilerin getirilmesi, kısaca ülkenin kalkınması için yapılan endüstriyel gayretler dışındaki tüm (Batılılaşma) çalışmaları Türk insanını kimsenin hayran olmaktan geri kalamayacağı bir özveriye zorladı. Çünkü yapılan sadece eğlenceli bir taklitçilik değildi... Yeni bir şeyin kabulü sık sık eski alışkanlıkların köreltilmesini, duygusal açıdan bulundukları değerli, rahat d u r u m u bırakmayı —dahası T ü r k ' ü n son derece gelişmiş öz-güven duygusu üzerindeki istekleri— gerektiriyordu. Türklere yabancı düşmanlığı ve yeniliklere karşı gelenekçilik düşmanlığı gibi eğilimlere karşı çıkması ısrarlı tavsiye ediliyordu.
Fakat bir zamanlar en yüksek bir soy olan bir halkın böyle onursal fedakarlıklar yapması veya böyle acımasız özeleştirileri bazı ödünler verilmedikçe kabul etmesi beklenemez... Batılılaşmayla değeri düşmüş olan özsaygının yeniden oluşturulması için [Millî Tarih Tezi'nden] daha iyi bir yol yok muydu? Bu halkın Türk s o y u n u n bir zamanlar gerçekleştirmiş olduğu şeyleri hatırlamasını sağlamıyor muydu? Ayrıca bkz. Bernard Lewis, "History-Writing and National Revival in Turkey", Middle Eastern Affairs, IV (1953) s. 218-227.
Diğer Kemalist reformlar dinî yapıyı doğrudan doğruya etkiledi. Şeyhülislam sultanların yanında sadrazam veya büyük vezir ile eş bir rütbedeydi. Millet Meclisi hükümetinde ise Şeriye ve Evkaf Vekili aynı işlevlerin çoğunu üzerine aldı. Ancak bu bakanlık 1924'te Hilafet'in kaldırılmasıyla iki ayrı makama dönüştürüldü. Biri başbakanlığa bağlı Diyanet işleri Reisliği, diğeri ise Evkaf — sonradan Vakıflar— Umum Müdürlüğü olarak bilinen bağımsız bir makam. 20 Vakıflar Müdürlüğü genellikle camilerin bakımı ve (1931'e kadar) din adamlarının maaşlarından olduğu kadar dinî vakıfların yönetimi ve özel vakıfların denetiminden de sorumluydu. Sonunda başbakanlığın vaizleri yetkilendirmesi, vaazların içeriğini denetlemesi ve dinî kuralların hâlâ uygulanabildiği yerlere tavsiyeler yapması sınırlandırıldı. 479 medreseden yalnızca istanbul'daki Süleymaniye'dekiler, 1924'de I.Ü. Ihaliyat Fakültesi şeklinde ayakta kaldı. Ve tabiî ki laik (Milli Eğitim Bakanlığının denetiminde. Eğitim Bakanlığı 1924'te imam ve Hatiplerin yetiştirilmesi için birkaç tane meslekî okul açtı, ancak 1932'de son ikisinin de kapatılışına kadar, sürekli sayıları azalıyordu. 1933'te Islâmî Tetkikleri Enstitüsü'ne çevirilen ilahiyat Fakültesinin de 1941'de kapatılmasıyla aynı akıbete uğradı.21 Bir yandan din, diğer yandan hukuk ve eğitimde geleneksel bağları koparan hükümet islâm'a görünüşte birazcık ilgi göstermiştir. Önemli bir istisna, kutsal kitabın Türkçeleştirilmesi girişimleri idi. 1928'de (ünlü tarihçi Köprülüzade Mehmed Fuad'ın
20 Cumhuriyetin kurduğu dinsel kurumlar hakkında bkz. Gotthard Jaschke, "Der İslâm in der neuen Türkei", Die Welt des Islâms I (1951), s. 88 21 Gotthard Jâschke'nin aynı eseri s. 121'e bkz. Atatürk ve İnönü dönemlerind e n sadece bir kaç tane imam-hatip okulu kurtulmuştur. 1924'teki Tevhid-i Tedrisat Kânunu Eğitimin birleştirilmesi içeriğine bir çelişki olarak bu birkaç okul Diyanet İşleri Başkam'nın yetkisi ile bırakılmıştı. 19. yüzyıldan günümüze laiklik ve dinsel eğitim sorunu hakkında Bahri Savcı'nın "Laiklik Prensibi karşısında öğretim ve öğrenim Hürriyeti" başlıklı makalesine bakınız; Siyasal Bilgiler Okulu Dergisi, II (1947) s. 277-294.
başkanlığındaki) istanbul ilahiyat Fakültesindeki bir komisyon, verdiği raporda camilerdeki ibadet ve Kur'ân tilavetlerinin Arapça'dan çok Türkçe yapılmasını ve yüzyıllardır kullanılan vaazların bırakılarak yerine Türkçe anlamının getirilmesini önerdi.22 Dört yıl sonra Millet Meclisi Kur'ân ve hadislerin —esasen hiç tamamlanamamış olan— gerçek bir çevirisi için küçük bir özet hazırladı.23 1932-33 kışında Diyanet işleri Başkanlığının bir duyurusu bütün nimarelerden ezanların Türkçe çevirisinin okunmasını istedi. Dinî ibadetlerin diğerlerinin çevirisi ise sessizce bırakıldı. Öyle görünüyordu ki hükümetin Kutsal Kitab'a müdahale hareketi halkın diğer laik düzenlemelerden daha çok ve yaygın bir nefretine sebep olmuştu. 24 Kemal'in Cumhuriyet Halk Partisi'nin resmî beyanatları partinin laikliğinin dinin dünya işleriyle olan gelçneksel karışıklığından kurtarılması ve böylece kişilerin vicdamndaki gerçek ekseni etrafında belki de daha güçlü bir konuma geleceğini gösterme arzusundan kaynaklandığını vurguluyordu. Şüphesiz pekçok kemalistin dudaklarından çıkan bu tür ifadeler son derece samimi idi. Kemal'in politikasının ruhuna ve uygulamasına, hiçbir şey dine zulmetmekten daha uzak olamazdı. Camiler açık kalmış25, ana-babalar çocuklarına islâm ahlâkının kurallarını ve ibadeti öğretmekte 22 Rapor Lütfü Levonian'ın The Turkish Press 1925-1931 (Atina, 1932) adlı eseri sf. 123 ve devamında yayınlanmıştır. 23 Jâschke'nin adı geçen eserinde birkaç özel Kur'ân meallerinin de yer aldığı 80. sayfaya bkz. 24 Bu kararın sebep olduğu olayların bir listesi için bkz; Gotthard Jaschke, "Die Türkei in den Jahren 1933 und 1934", Milteilugen des Seminarsfür orientalische Spıachen zu Berlin, bölüm XXXVIII (1935), II, s.f. 107. 25 İslâm'ın Hıristiyan Bizans üzerindeki zaferinin bir sembolü olan İstanbul'daki Ayasofya Camii 1935'te müzeye dönüştürüldü. Evkaf-vakıflar-idaresi bir başka camiyi kışla olarak kullanması için orduya veya Halk Partisine devretti (Jaschke, "Der İslâm..." s. 107) Yeni başkent Ankara'nın modern bölgelerinde hiçbir yeni cami yapılmadı. Bu artan nüfus içinde şiddetli bir ibadethane sıkıntısı yaratmamıştı ama sembolik hareketler gibi b u olguların herbiri onu ifade etmekteydi.
özgür bırakılmıştı, iki büyük Islâmî bayram —Kurban ve Ramazan Bayramları— (bir süre yeni ilan edilmiş laik tatiller yanısıra) resmî tatil olarak tanınmıştı; Ramazan boyunca davul ve top sesleri duyulabiliyordu ve oğlan çocukları sünnetleri sırasında mavi başlıkları ve rengarenk kuşakları ile caddelerde boy göstermeye devam ediyordu. Kemal'in yakın çevresinin çoğu agnostik (Allah'ın ve gerçeğin bilinemeyeceğine inanan) olduğu halde, diğer yüksek rütbeli memurlar dindarlığını gizlemeye ihtiyaç duymuyarlardı.26 Bununla birlikte bin yıla yafan bir süredir milletin tüm siyasî, hukukî, zihinsel ve duygusal hayatına hükmetmiş bir dinin, açıkça kişisel vicdan konusu haline getirilmesi pek çok dindar tarafından dinin kendisine açık bir saldırı olarak nefretle karşılanacaktı. 27 Medreselerin kapatılması hakkındaki tartışmalarda, muhalefet, bunun cehalet yoluyla dinî yoketme girişimi olduğunu iddia ediyordu. 1928'deki harf reformu bugün (1955'ler, çev.) 35 yaşın altındaki pekçok Türk'ün Osmanlı zamanından kalan edebî mirasa yaklaşmasını pekçok dinî geleneklerine ulaşmasını engellemektedir.28 Ulusal Tarih Tezi ve "Öz Türkçe" yeni deyimler yağmuru tüm Islâmî peryodu ve milletin tarih bilincini silmek için düzenlenmiştir. Anayasası bütün dernek ve kuruluşların özgürlüğünü garantilemiş olan bir devletin, dinsel derneklerin her çeşidini yasaklaması, en Millet Meclisindeki Halk Partisi delegeler heyeti bir takım din adamı ve medrese mezunlarını da içeriyordu. Örneğin, Ezher mezunu Antalya ve Maraş milletvekili (1920-1950) Rasih Kaplan; Bursa milletvekili (1920-1950) Mustafa Fehmi Gerçeker (bkz. 5. dipnot); İsparta milletvekilleri İbrahim Demiralay ve Hüseyin Hüsnü ö z d a m a r (1920-1939 ve 1920-1946); Siirt müftüsü ve 1940'daki ölümüne dek milletvekili Halil Hulki Aydın (bkz. 5. dipnot); Mevlevi tarikatının 1925'te katapılmasından önceki son Çelebisi, Kastamonu ve Yozgaz milletvekili Veled Izbudak (1923-43). Bkz (sözü edilen yıllar için) T.B.M.M. Yıllığı ve TBMM albümü. 27
17 Nisan 1924'teki bütçe görüşmelerini özetleyen Oriente Moderno, (1924)
s. 299. bkz. Harf devriminden sonra toplam gazete tirajlarının düştüğü ve 1934'e kadar 1928'deki seviyesine ulaşamadığını belirten Donald E. YVebster'in eseri, "State Control of Social Change in Turkey", American Sociological Review, IV (1939) s. 254.
iyimser deyimle şaşırtıcı biçimde çelişki doluydu. 29 Ve açıkça laik olan bir devletin Kutsal Kitab'ı açıklama girişimi inanca dayanıyor olamazdı. Tabiî ki laik prensiplerine rağmen, cumhuriyetçi rejimin din ve hükümeti ayırmak istemeyişinin haklı sebepleri vardı. 1920 ve 30'ların Türkiyesi'nin şartlarında Halk Partisi, bir vicdan meselesi olan dinin dünya işlerinden ve politikadan olduğu gibi devletten de ayrılması arzusunu iyi bir şekilde gerçekleştiremezdi.30 Dinin dünyevî işlere hükmedici rolünden uzaklaştırılması için, dinsel organizasyonların laik devletin sıkı denetimi altında bulundurulması zorunlu gibi görünüyordu. 20 yıl önce Henry Elisha Ailen bu konudaki izlenimlerini, Kemal'in politikası "islâm'da cumhuriyetçi ülkelere uygun ne varsa desteklemek, Kemalist başarıyı tehlikeye sokacak olanlara karşı ise acımasızca savaşmak ve diğerlerine karşı tarafsız olmak"tı diyerek özetlemiştir.31 Atatürk ve inönü'nün parti diktatörlüğü devam ettiği sürece hükmetin laikleşme ve batılılaşma politikalarına doğrudan doğruya muhalefet etmek imkânsızdı. Dürrizade'nin fetvasının ardından I920'de Millî Meclis'in büyük ihaneti karşı kabul ettiği, dinin yanlış kullanımına ilişkin bir cümle içeren yasa ve 1926'da kabul edilen Ceza Kanunu "dini, dinî duyguları ve dinin kutsal saydığı değerleri yanlış kullanarak halkı devletin güvenliğini tehlikeye sokacak hareketleri teşvik etmeyi" kesinlikle suç sayıyordu.32 Cumhuri29 1924 anayasasının 70. maddesinin 28 Haziran 1938'deki Dernekler Kanun u n u n 9 E bölümüyle çelişkisi. (5 Haziran 1946 düzenlemelerinden sonra bu bölüm 9 B olarak değişti.) 30 CHP programı (Ankara 1931) madde 5 D. Benzer ifadeler pertinin 1933'ten sonra kabul edilen b ü t ü n programlarında görülebilir. 1932'deki program "dinsel fikirlerin" dünya ve devlet işlerinden, politikadan soyutlanması gerektiğini daha net bir şekilde belirtiyordu. Partinin selefi Müdafa-i H u k u k Cemiyeti'nin dokuz maddesi (Hilafetin kaldırılışından bir yıl önce) "Istinadgâhı (dayanağı) TBMM olan Hilafet İslâm'ın yüce bir k u r u m u d u r " diyordu. (Madde 2, bölüm 2, Tunaya'nın eser, s. 581). 31 32
H.E. Ellen, Ther Turkish Transformation (Chicago, 1935), s. 175. Madde 163. bkz. Jâscke, Der islâm... s. 54.
yetçi dönemde ne kadar güçlü ve yaygın, gizli dinî ve muhafazakar duygu gösterildiyse, sanırım hepsi bu dönemdeki organize muhalefet grupların deneyimlerinden yararlanmıştır. Bu gruplar kanunlardan çekindikleri halde ileride laik düzene açıkça saldırmaya cesaret eden gerçek bir muhalefetin oluşmasını sağladı. ilk muhalif grup Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, Kemal'in, en seçkin askeri ve politik yandaşları tarafından Kasım 1924'te kurulmuştur. Başlıca hedefleri Kemal'in kişisel diktatörlüğünün sivrilmesini önlemek gibi görünüyordu. Parti kendisini demokratik ve liberal ilkelere adadı. Programı ise anayasal ve ekonomik konularla ilgiliydi, ilk liderleri, özellikle Hüseyin Rauf (Orbay), dünyevî güçten soyutlanmış bir hilafetin korunması hatta güçlendirilmesi taraftarıydı. Hilafet'in kaldırılışından sekiz ay sonrasında partinin programı açıkça "dinî inançlara saygı duyulmasını" öneriyordu.33 Terakkiperver'in kuruluşundan üç ay sonra Şeyh Said önderliğindeki büyük Kürd isyanının genç cumhuriyetin otoritesine meydan okuması muhtemelen sadece bir rastlantıydı. Kürdlerin bastırılmasından sonra hükümet Terakkiperver Parti'yi dinî programının önemli kısımlarının dinî tepki için canlandırıcı olduğu gerekçesiyle ve esaslı bir şekilde isyana teşviğe girişmekle suçlayarak feshetti.34 (Haziran 1935). Beş yıl sonra yeni bir muhalif grup, Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu, fakat bu kez M. Kemal'in özel izni ve hatta emri ile kuruldu. Başkanı Ali Fethi (Okyar) istiklal Savaşı boyunca Kemal'in en sadık yandaşlarından birisi olarak 1923-25'teki iki kez başbakan Madde 6. Program Tunaya'nın eserinde s. 616'da yayınlanmıştır. Partiyi feshetme kararı için adı geçen eserin 621. sayfasına bkz. Terakkiperverlerin özgeçmişi genellikle rakipleri tarafından yazıldığı için yargıların doğruluğunu belirlemek imkânsız gibi görünüyor. Gazetesi "Vatan" da partiyi savunan Ahmed E m i n Yalman feshetme gerekçesini "kulp t a k m a " olarak nitelendiriyor. (Middle East Journal, 1(1947), s. 48'deki "The Struggle for Multi-party Government in Turkey" başlıklı makalesine bkz.) Bu eseri yazdığım sırada Ali Fuat Cebesoy'un Milli Mücadele Hatıraları (İstanbul, 1956) isimli eserinin III. cildi yoktu.
olarak hizmet etmiş ve sonradan Paris'te elçi olmuştu. Yeni parti muhalifetini daha çok ekonomik serbestiyi savunmakla sınırlamış ve CHP'nin cumhuriyetçilik, ulusalcılık ve laiklik ilkelerini benimsemişti. Laikçilik ilkesi özel önem kazandı, —belki de 1925 deneyiminden kurtulma amacıyla— ve hatta partinin bazı resmî ifadeleri partiyi Serbest Laik Cumhuriyet Partisi olarak adlandırıyordu. Halkın tepkisi olumluydu ve hatta izmir gibi bazı yerlerde müthişti; öyle ki sonunda Halk Partisi taraftarları Kemal'e deneyimi bitirmeyi ısrarla söylediler. Altı hafta sonra Menemen'de, izmir'in sadece birkaç mil kuzeyinde, yasaklanmış tarikatlerden biri olan Nakşibendi'nin yerel şeyhlerince yönetilen küçük bir isyan çıktı. Asilerin savaş çığlıkları "şeriat isteriz" şeklindeydi. Bildiğime göre hiçkimse Menemen'deki dinî ayaklanmayla Serbest Parti arasında bir ilişki iddia etmiştir. Bununla birlikte, inanıyorum ki, dolaylı bir psikolojik bağ olabilir —çünkü gerçekten çeşitli iyi niyetli muhalif grupların oluşumunu desteklemiş beş yıllık bir diktatörlükten sonra onaylanmış, sadık bir muhalefet kurulması mümkündü. 35 Kemal Atatürk'ün 1938'de ölmesi halefi inönü'nün BaşkanDiktatör olarak dine karşı daha şefkatli bir tutumu içeren muhafazakar bir politika izleyeceği şeklinde spekülasyonlara yol açtı.36 inönü'nün liderliğinin başlamasından hemen sonra gerçekten de hızlı bir değişiklik oldu ve Terakkiperver Parti'nin bazı üyeleri hükümetin iyi noktalarına tekrar kabul edildi.37 Ancak kolaylıkla dinin yaTunaya'nın eseri (s. 635-38) Serbest Fırka'nın kuruluşu sırasında 6 hafta içerisinde çıkan iki grubu anlatmaktadır. Bunlardan birisinin kurulmasına komünist olduğu gerekçesiyle izin verilmedi. İlk Millet Meclisindeki dinsel muhalefetin bir üyesinin liderliğinde olan diğer grup Aralık 1930'da hükümet tarafından feshedildi. Atatürk'ün ölümü sırasında bakan olan 11 kişinin yalnızca beş tanesi görevlerine iki ay sonra tekrar getirildi. Kabineden düşenlerden bazıları (başbakan) Celal Bayar, (Dışişleri bakanı) Tevfık Rüştü Araş ve (CHP'nin ikinci adımı) Şükrü Kaya idi. 37 Terakkiperverlerin eski başkanı Kazım Karabekir ve 8-10 eski Terakkici veya Kemal'in ilk muhafazakar muhalifleri Halk Partisine ve 1939'daki Meclise tekrar kabul edildi. (1923'te Hilafeti savunduğu için ağır hapis istemiyle yargılanan) Hü-
rarına olarak kabul edilebilecek tek somut kanıt İslâm Ansiklopedisinin Türkçe baskısının Eğitim Bakanlığınca desteklenmesiydi.38 Genelde inönü hareketle selefinin laik politikasını devam ettirdi. 1941'de Şapka kanununa ve ezanın Türkçe okunmasına karşı çıkanlara verilecek ceza arttırıldı. Dilden Arapça ve Farsça kısımların çıkarılmasına yönelik yeni kampanya, inönü'nün kişisel gayretleriyle, Anayasa'nın daha önce yerli dilden Arapça'ya çevrilmiş olduğu kadar, "Öz Türkçe" kelimelere çevirilmesiyle had safhaya ulaştı.39 III ikinci Dünya Savaşı'nın bitişinden sonraki iki partili rekabet sisteminin oluşması, cumhuriyet tarihinde ilk kez dinî konular ve Atatürk'ün laik politikasının kısmı revizyonu hakkında tam bir tartışmayı beraberinde getirdi. Bu yol değişimini gerçekleştiren koşulları inceleyip, dinî sorunlar hakkında şu andaki görüşlerin ana eğilimlerinin kısa bir taslağını çıkaracağım. 1945 sohbaharında, Başkan inönü Halk Partisine bir veya daha çok muhalif partinin kurulmasına izin vereceğini açıkladı.40 Bu şeyin Cahid Yalçın ve Yalman (bkz. 34. dipnot) gibi gazetecilerin mesleklerini sürdürmelerine izin verildi. Terakkiperver'in kurucularından Ali Fuat Cebesoy Nisan 1939'da Kabineye katıldı. Eski görevlerin geri verilmesine Atatürk'ün yaşamının son yıllarında sınırlı bir ölçüde başlanmıştı bile. 1935'ten sonra Cebesoy ve eski Terakkipervercilerin iki üyesinin mecliste bağımsızlar olarak yer almasına izin verilmişti. 1938'deki bir kanun İstiklal Mahkemeleri'nin kendilerine verdiği h ü k m ü n bitmediği ve Lozan Antlaşmâsı'nın getirdiği genel aftan yararlandırılmaya ulusalcı dâvanın muhaliflerinin bazı haklarını geri verdi. 38 Editör Abdülhak Adnan Adıvar Terakkiperver Parti'nin ikinci başkanı olmuştu. 1925'teki eşi Halide Edip Adıver ile sürgünü tercih etmiş ve Atatürk'ün ölüm ü n ü n ardından Türkiye'ye dönmüştü. 39
bkz. Uriel Heyd, Language Reform iti Modern Turkey (Kudüs 1954) s. 36. Halka ilk duyuru İ n ö n ü ' n ü n 19 Mayıs 1945'teki Gençlik ve Spor bayramındaki bir konuşmasıyla yapıldı. Türk delegasyonun San Francisco'daki Birleşmiş Milletler konferansına gitmesinden hemen önce bahar başlarında parti birleşiminde benzer veya açık ifadelerle bu konu dile getirilmiş gibi görünmektedir. 40
açıklamayı gerektiren sebepler Türkiye'de hâlâ tartışma konusudur. —Ama bu bizi bağlayan bir konu değil— Kesin olan şu ki, inönü'nün bu ciddi kararında dinî düşüncelerin hiçbir rolü olmamıştır. 1945-46 kışında kurulan Demokrat Parti'nin kısa sürede ana muhalefet grubu olarak Türkiye'de dinsel reformların başsavunucusu olarak sivrileceğini hiçbir araştırmacı tahmin edemezdi. Partinin kurucuları CHP'de uzun süre yüksek mevkilerde görev yapmışlardı.41 1945 baharı sonlarına doğru parti tarafından savunulan bir toprak reformu kanununa karşı muhalefetle ilk kez güçlenmişler ve parti liderleri daha serbest bir parti için demokrasi hakkındaki önerilerine vurdumduymaz hale gelince partiyi terketmişlerdi.42 işadamları dahil Demokrat Parti'ye akın edenler savaş sırasındaki ekonomik koşullar sebebiyle düş kırıklığına uğradılar. Taşralı tüketiciler hayat koşullarından yıldılar, istanbul'daki Yahudi ve Hıristiyan azınlıklar 1942'deki varlık vergisiyle, hakim gruptaki üyeler politik ve kişisel tutku sebebiyle parti liderliğiyle çıkmaza girerek sarsıldılar. Demokratlar saldırılarını devletçilik ilkesi veya devletin ekonomi politikasında yoğunlaştırarak Halk Partisi'nin 6 temel ilkesinden beş tanesini kabul ettiler. Programlarındaki bir madde şöyle diyordu: "Partimiz laikliğin dine karşı bir düşmanlık olduğu gibi yanlış yorumlanmasını reddetmektedir; diğer özgürlükler gibi kutsal insan hakları olarak din özgürlüğünü de tanımaktadır." Bu, üniversitede bir ilahiyat Fakültesinin yeniden kurulması dahil, dinî sorunlar hakkında uzmanlar komisyonuna baş-
41 Celal Bayar ve Refik Koraltan 1923'te Halk Partisi'nin kurucuları arasında l ulunuyordu. Bayar Atatürk z a m a n ı n d a îktisad Bakanı (1932-7) ve başbakan (1937-8) olarak görev yaptı. Adnan Menderes 1931 ve Fuad Köprülü, 1935'te Halk Partisi'nin meclisteki delegasyonuna katıldılar. Menderes 1945'teki kovuluşuna kadar parlamenter grubun sekterliğini yapmıştır. Köprülü'nün dinî reformlar hakkında 1928'daki komitede başkanlık yapması gerçek olarak kabul edilmez çünkü demokratların ilk işi bu komitenin tek somut ürünü olan ezanın türkçeleştitilmesi olayını yürürlükten kaldırmak olmuştu. 42 "Dörtlü Takrir" denilen bu teklif Naki Cevat Akerman'ın Demokrasi ve Türkiye'de Siyasî Partiler (Ankara, 1950) isimli eserinin 72-75. sayfalarında yayınlan-
vuru talebine kadar uzanıyordu. Fakat din üzerindeki bu basit ve ılımlı ifade anayasal, idarî ve ekonomik reformların özellikle hakkındaki diğer 87 program konusu arasında tamamen kayboldu.43 Liderinin bildirdiği iyi niyetlerine rağmen Halk Partisi küçük partizanca çıkarları için hükümetteki kontrol gücünü kötüye kullanma isteklerine karşı koyamadı. Muhalefete tam bir aday listesi hazırlamaya zaman bırakmadan seçim tarihini 7 ay öne aldı. Temmuz 1946'daki seçimler serbest olduğu halde sayım işlerine hile karıştırıldı ve Demokratlar yaklaşık 500 kişilik Meclis'te sadece, 63 sandelye kazandı. Yeni meclisin yasallığı hakkındaki tartışmalardan sonra, başkan inönü kendi idaresinin yakında tamamen tarafsız olacağına söz vererek iyi niyetini yeniden açığa vurdu (Temmuz 1947). Buna rağmen aynı zamanda Demokratlar Anadolu'nun en ücra köylerinde geniş organizasyonlar kurup, gittikleri yerlerde kitlesel mitinglerle halka hitap ediyorlardı. Türk seçmeninin dörtte üçü köylerden oluşuyordu ve kürsüde konuşan politikacılar köylü seçmenlerin iki büyük şikayeti olduğunu anladılar. Birincisi Atatürk ve inönü'nün endüstriyel ekonominin geliştirilmesi çabalarında tarımın ihmal edilmesi. Diğeriyse geleneksel Müslüman nüfus üzerinde laikliğin zorla empoze edilmesi. Bu sebeplerle Demokratların propagandasında —politik reform ve ekonomik gelişmenin yanısıra— dinî sorunlar hafifçe daha ön plana çıkmıştı. 1948 yazında Demokratlardan ayrılan küçük bir ayrılıkçı grup dinsel reform taleplerine ek, şiddet kazandırdı. (Grubun kendini adlandırdığı şekliyle) Millet Partisi sosyal düzen için geleneklerin önemini kabul ettiğini ve "dinî vakıflara ve millî geleneklere" saygı duyulmasını önerdiğini açıkça ifade etti. Özellikle, herkesin "istediği şekil ve dil ile ibadet etmekte" serbest olması; dinî eğitimin okul programlarına alınması; çeşitli din ve tarikatlerin serbestçe kurumlaşmasına izin verilmesi gerektiğini ve hükümetin dinî va-
43
Tunaya'nın eserinde, s. 602'ye bkz. Alıntı madde 14'tendir,
kıfları böyle dinî kurumlara çevirmesini talep etti.44 Savaş sonrası dönemde kurulan en az bir düzine parti benzeri veya daha şiddetli ifadelerle din sorununu savundu.45 1947'ye doğru Halk Partisi artık bu tür dinî reform yanlısı baskıları gözardı edemez hale geldi. 1946 Aralık başlarında Halk Partisi'nin iki önemli milletvekili46 hükümetin kuzeyden gülünerek gelen Komünist tehditine karşı ahlâkî direnci güçlendirmek için okullarda dinî eğitimin yeniden başlatılmasında ısrar etti. Bu sırada Recep Peker'in liderliğindeki hükümet "kapıları dinî propagandaya açmayı" kabul etmedi. Bununla birlikte Peker'in halefine din hakkında, hem de acilen bir şey yapmadan gelecek seçimlerde tek bir oy dahi almayı ümid edemeyecekleri konusunda, partinin streteji uzmanlarını uyarması söylendi. Halk Partisi 1947 sonlarına doğru ulusal bir kongresinde laiklik hakkında beklenmedik resmî bir tartışma düzenlediği zaman konuşmacıların yarısı dinî eğitim ve dinî vakıfların güçlendirilmesi konusunda konuşma yaptı.47 En anlamlı talep, 1925'te eğitim sistemlerinin laikleştirilmesinden sonra, ilk eğitim bakanlarından biri olarak görev yapmış olan Hamdullah Suphi Tanrıöver'den geldi. Konuşmasının sonunda 44
Parti programı madde 7, 8, 12'ye bkz. (Tunaya'nın eseri, s. 719) Partinin gazetesinin adı Kudret (llah'ın gücü) idi. 45 1945'te Millî Kalkınma Partisi (Müslüman Doğu Federasyonu) 1946'da Sosyal Adalet Partisi (Müslümanların evrensel birliği), Çiftçi ve Köylü Partisi (geleneklerin ve diğer Islâmî ilkelerin sürdürülmesi), Artırma-Koruma Partisi, (dinci siyasî parti), İslâm Koruma Partisi. 1947'de Türk Muhafazakar Partisi, 1949'da Toprak Emlak ve Serbest Teşebbüs Partisi (geleneklerin ve ahlâkın araştırılması, hafifletilmiş dindarlık, dinî vakıflar). 1950'de Çalışma Partisi (Laikçi fakat dinin ihmal edilmesine karşı) 1951'de İslâm Demokrat Partisi, 1952'de Türkiye Köylü Partisi ("Saygıdeğer bir vicdan olayı olarak din") bkz. Bir önceki eser, s. 639-748. 46 Hamdullah Suphi Tanrıöver ve Muhittin Baha Pars, 24 Aralık 1946. ifadeleri demokrat liderler Menderes ve Köprülü tarafından desteklendi, bkz. Jaschke, Die Türkei in den Jahren 1942-1951 (Wiesbaden, 1955) s. 68 47 bkz. "CHP Yedinci Kurultayı Tutanağı" s. 448. Özellikle dinci kanattan Tekelioglu'nun (s. 450), Karpuzoglu'nun (s. 453) ve Tannöver'ın (s. 454-467) ifadeleri; laikci kanattan Cemil Said Barias (s. 453) ve Behçet Kemal Çağlar'm (s. 462) konuşmaları.
"Bırakın dinî enstitülerde Türk Ulusu'na hizmet etmesi için laik devletlerindekilerin onda birini eğitelim diye haykırıyordu. 48 Kongre laiklik üzerinde süregelen programın değiştirilmesini reddettiği halde delegelerin hükümetin soruna bir çözüm aramasını bekledikleri belliydi. Kongreden sadece dört hafta sonra Tanrıöver'in istifa etmesi, laikliğin yeniden yorumlanması araştırmalarını daha da dramatik hale getirdi. Hükümet sonraki iki yıl boyunca ardarda Mekke'ye gidecek hacılar için döviz temin etti, din derslerini seçmeli ders olarak ilkokullara koydu (Mayıs 1948), din adamları için onbeş yeni mesleki okul (imam-hatib kursları) açtı (Ocak 1949).49 Ankara Üniversitesinde bir ilahiyat Fakültesi kurdu (Haziran 1949), ve din adamlarının idarî kontrolünü Diyanet işleri Başkanlığına aktardı (Mart 1950). 1950'deki seçim kampanyasının başlamasından kısa süre sonra hükümet 25 yıldır ilk kez birkaç Osmanlı ve tarihin diğer dinî ve siyasî kahramanlarının türbelerinin açılmasına izin verdi. Halk Partisi'nin seçim kampanyasına liberal bir ilâhiyatçı ve 30 yıl önce Mehmed Akifin sanatsal yandaşı olan Başbakan Şemseddin Günaltay önderliğinde girmeyi tercih etmesi belki de bir raslantı değildi. Ancak Halk Partisi'nin dinî reformlarla ani olarak ilgilenmesi, bazı liderlerin önceden sezdiği seçim hezimetinden uzak kalma amacı güden "koltuk hırsı" kokuyordu. Üstelik 1949 hasadı hafıza lardaki en kötü kuraklık sebebiyle perişan olmuştu. Partinin köylü çoğunluğundaki ümitlerini suya düşüren bir olaydı bu. Böyle kötü etkenler olmasaydı bile Türkiye veya herhangi bir diğer ülkedeki seçmenlerin, 27 yıllık bir tek parti dönemine son verme fırsatını büyük bir istekle değerlendirmesi tamamen doğaldı. 14 Mayıs 1950'de D.P. Cumhuriyetin ilk özgür ve dürüst seçiminde ezici bir zafer kazandı ve bir hafta sonra İnönü, hükümeti yeni CumhurYukarıda adı geçen kaynak, s. 468 Hovvard A. Reed. "Turkey's New İmam-Hatip Schools", Die Welt des Islâms, IV, (1955), s. 150-163
başkanı Celal Bayar ve başbakan Adnan Mederes liderliğindeki Demokrat kabineye devretti. Yeni yönetimin ilk işi Arapça ezan yasağım kaldırmak oldu. Meclisteki oylama kutsal Ramazan ayı arefesine rastladığı için hükümet, kararı çoşkuyla karşılayacak olan illere bildirmede acele etti. 1950 sonbaharında Menderes hükümeti okullardaki dinî eğitim sistemini değiştirdi. Son sınıf öğrencilerinden velileri özellikle kaydetmiş olan öğrencilerin devam ettiği din dersleri, normal okul saatlerinden sonra yapıldı. Bundan sonra din normal ders programlarında sürekli bir unsur olarak ilan edildi ve sadece velilerin mazur görülmesini istediği öğrenciler mauf tutuldu. 50 Demokratlar bu iki düzenlemeden başka pek birşey yapmadı. Sebebleri anlamak kolaydır: Birincisi, din ne kadar önemli bir propaganda konusu olursa olsun, Rusya'nın ülke topraklarına ait talepleri, batı savunma sisteminde Türkiye'nin büyüyen rolü, ve tarım ve endüstrideki ekonomik gelişme gibi önemli problemlerle karşılaşan son Türk hükümetleri için ikincil bir öneme sahip olmuştur, ikinci sebep ise Demokratların isteklerinin çoğunun daha önceden Halk Partisince yapılmış olmasıdır. Üçüncü olarak her iki partinin liderlerinin de daha fazla dinî reform hakkında endişelenmelerine sebep olan zincirleme gelişmeler. Az önce sıralanan yasal değişikliklerin Islâmî bir rönesans olarak kabul edilip edilemeyeceği şüphelidir; ancak, kısmi bir düzenlemeden sözetmek daha uygun olur. Son kanunlar Atatürk'ün laik reformlarının sadece küçük bir bölümünü etkilemiştir. 1933'ten sonra Türkçe okunmaya zorlanan ezan tekrar Arapça'ya çevirilmiştir. ilahiyat Fakültesi imam-hatip okulları kapatıldıktan hemen sonra tekrar açılmıştır.51 İlkokullarda velilerin rızasına göre din 50
Kararın metni için bkz. Jaschke, daha önce adı geçen Der İslâm..., s. 177. Ve bkz. Zafer (Ankara) 4-5 Kasım 1951. T e m m u z 1951'de Millet Meclis; dinî yayınların teşvik edilmesi çeyrek milyon sterlin ayırdı. Haziran 1952'de Kabine Osmanlı şehzadelerinin Türkiye'ye dön-
dersi okutuluyor ancak lise veya kolejlerde okutulmuyordu ve derslerin içeriği laik Eğitim Bakanlığınca kontrol ediliyordu. Bütün bu değişiklikler çerçevesinde pekçok aydın ve halk Osmanlı geçmişine daha çok ilgi göstermeye ve onunla gurur duymaya başladı. "Rahman ve Rahim olan Allah'ın adıyla" ibaresi süslemeli Arapça baskıyla bakkalların ve hukuk bürolarının duvarlarında veya metal plakalar üzerine kabartma yazıyla taksilerin dikiz aynalarında sarkabiliyordu. Cami cemaati artmış ve Türkiye'nin batı ülkeleri familyasının saygıdeğer bir üyesi olduğu gibi bir Müslüman ülke olduğu bir kez daha tasdik ediliyordu. Genel olarak hukuk ve yönetim 1930'lardaki konumuna dönmüştü ve hiçbir sorumlu memur geçmişe, daha geriye dönmeyi teklif etmemişti. Hepsinden önemlisi son reformlar kapsamlı bir ruh arayışının veya ruhsal bir krizin değil, kısaca çıkarcılık ve politik hesapların sonucudur.— Genel ahlâkın güvenli bir şekilde kurumlaşması arayışı, komünizme karşı birleşik bir cephe ihtiyacı ve hepsinin üzerinde bitmek bilmeyen bir oy rekabeti. Bununla birlikte halkın küçük bir bölümü içerisinde dinin yeniden uyanışı gibi —veya diğer bir deyişle, bir zamanlar baskı gören fakat hiç yok edilmemiş olan geleneksel davranışların yeniden açık bir şekilde önerilmesi gibi— birşeyler vardı. Sosyal yapının bir kenarındaki bu Islâmî uyanış, ilk ılımlı dinsel reformların savunucularına bir şok etkisi yaptı. 1947 gibi kısa bir süre sonra kitapçılarda dinî kitap ve dergiler sağanağı görülmeye başlandı.52 Bunların çoğu basit dinsel ibadetlere, irşad edici vaazlara veya islâm doktrini hakkında filozofik tartışmalara ilişkin kitaplardı. Ama gazete ve dergilerin bir kısmı, laikliğin bütününe karşı sistemli ve sürekli bir şekilde yükselerek hareket eden bir kampanya yürütüyordu. Devlet dinsel talepleri esaslı bir şekilde inceleyince, Kemal'in
melerine izin verme konusunda yetkilendirildi. Aralık 1952'de "Öz Türkçe" anayasa geleneksel 1924 baskısıyla değiştirildi. 52
bkz. Oriente moderno, XXVII (1947) s. 205.
TÜRKIYE'DE
İSLÂM
VE
LAIKLİK
yasakladığı Islâmî tarikatlerin zikir toplantılarının gizli yerlerde yapılmaya devam ettiğini anladı. Hükümetin politikasından cesaret alan dervişler gizliliklerinin bir kısmını, yazarlar da çekingenliklerini terketiiler. Gizli derviş tarikatlerinden Ticaniler aktif isyan kampanyasıyla meydana çıktılar. Şubat 1949'da tarikatin bir üyesi Millet Meclisi salonunun bir koridorunda, bir yasama oturumunun ortasında güzel ve gür bir sesle Arapça olarak ezan okudu. Polisler onu yakalayınca karşı taraftan diğer bir tarikat üyesi ezana devam etti. Ezanın tekrar Arapça'ya resmen çevirilmesi Ticanileri sadece daha da uyuşmaz hale getirmiştir. 1951 kışının sonlarına doğru Ticaniler Ankara civarındaki birkaç Atatürk heykelini yıktılar. Bu kez polis tarikatın 400 üyesini tutukladı. Liderleri Kemal Pilavoğlu ve yandaşlarından 40 kadarı çok uzun hapis cezalarına çarptırıldı.53 Bu sırada yazarlar saldırılarını laiklik, ulusalcılık ve batılılaşmaya karşı yoğunlaşırdılar. Milleti geleneğinden, dininden ve ahlâkından yoksun bırakmak için Tanzimat devrinde planlandığını, 1920'lerde sonuçlandığını iddia ettikleri uğursuz planı şiddetle kınadılar. Putperesliğe kadar uzanan M. Kemal aşkıyla alay ettiler. En fazla suçladıkları kişilere —laikçiler, Yahudiler ve Masonlar— saldırılarının şiddetini iyice artırdılar. Bu gazetecilerden biri olan Necib Fazıl Kısakürek'in polis tarafından, istanbul'un şık apartmanlarının birinde kumar ithamıyla tutuklandı, Büyük Doğu diye bilinen dinî uyanış hareketinin baş liderliği kariyerine'kendi irade53
Gotthard Jâschke'nin daha önce adı geçen eseri Die Türkei in den Jahren 1942-1951'deki verilere göre 1949-51 yıllarında gizli toplantıları sırasında 80 Nakşibendi, 15 Mevlevi ve 173 Kadiri tutuklandı, (bkz. "Derwishcorden"in indeksi). Ekim 1952'de 30 Bektaşi tutuklandı ve tahmini olarak Türkiye'de 30.000 kişilik cemaati vardı. (Oriente Moderno XXXII (1952) s. 251) Arap harfleriyle el yazması dinî kitap çıkarmada uzmanlaşan, Nurcular olarak tanınan gizli dinî cemaatin dört üyesinin tutuklanması hakkında Oriente Moderno XXXIII (1953), s. 122'yebkz. (Nurcu hareketin bir övgüsü olan Eşref Edib'in Sebiiürreşad'taki makalesini görünüz, no. 82 [Ankara, 1950]. 1952 yazında ülkeye d ö n e n T ü r k Bektaşiliğinin lideri 7 Aralık 1953'te tekrar sınırdışı edildi. (Cahiers de l'Orient Comtemporain, XI [ 1954], s. 87)
siyle son vermeye zorlanıyordu.54 Diğer bir aşırıcı Cevat Rıfat Atilhan, Kudüs müftüsünün teşvikiyle 1948 Filistin savaşında Arapların yanında savaşacak bir gönüllü Türk müfrezesi kurmaya kalkıştı.55 Önceleri birkaç kişinin önemsiz çılgınlık ve homurdanışları olarak görünen bu olay, Atilhan taraftarlarından birinin Kasım 1952'de Doğu'da, Malatya'da Ahmed Emin Yalman'ı öldürmeye kalkmasıyla korkunç ve tehlikeli bir boyut kazandı .Felsefe doktorluğu Unvanını Colombia Üniversitesi'nden alan ve Türkiye'nin önde gelen gazetecilerinden olan Yalman, 1945'te DP'yi ilk savunan kişilerdendi. Dinî eğitimi desteklerken irtica olarak kabul ettiği olaylarla acımasızca mücadele ediyordu.56 Ilımlı dinciler için kolay bir diriliş sağlamış olan Millet Partisi hızla radikal hale geldi. 1950'deki kongresinde, bazı delegeler başkanın âdet haline gelen Atatürk'ün mezarına çelenk koyma teklifini protesto ettiler. Üç yıl sonra, delegelerin Atatürk'ün laik reformlarının tamamen değiştirilmesi hakkında diğer bir parti kongresibkz. Zafer (ankara 24-31 Mart 1951. Büyük Dogu felsefesini güden cemiyet, başlatılması an meselesi olan yasal k o v u ş t u r m a d a n kaçabilmek için 26 Mayıs 1951'de kendiliğinden dağıldı. (Ankara Emniyet Genel Müdürlüğü I. Şubesi tarafından yazara gönderilen bir mesaj). 55 Bu son konu hakkında 11 Şubat 1948 tarihli New York Times'a. bkz. Atilhan hakkında Tunaya'nın eserinin 639, 710, 742 ve devamı s.larına ve Ost-Probleme (Bonn) 28 Mayıs 1953 (Kısakürek, Atilhan gibi isimlerin hareketlerine komünist sızmaları olduğunu ileri süren Yugoslav Borba gazetesindeki bir makalenin çevirisi) Yalman iki yüzlü önce İslâm'a giren yahudilerin bir tarikatı olan " D ö n me"lerin bir torunuydu. Atilhan'm anti-siyonistligi hakkında ifadeleri için İslâm Demokrat Parti'nin programının 14. maddesine bakınız, (köy çocuklarına "islâm'ın yüce ve ahlâkî esaslarını bidaatler, batıl inançlar ve yahudi uydurmalarından arınmış olarak" öğretmek gerekir; bkz. Tunaya'nın eseri s. 744). Ayrıca Sebilürreşad'taki makalelerini görünüz, örneğin, no. 51 (1949): "Yahudi politikası: Türkleri İslâm'dan uzaklaştırmak"; no. 59: "Türk Şehitlerinin Mezarları üzerinde bir imparatorluk Yükselten İsrail'e Bir Seyahat. Kanlı gömlekler içindeki Türk şehitlerinin mezarlarından kalkıp onların yüzlerine tükürmelerini bekleyiniz"; no. 65: "Acı bir gerçekle yüzleşmek: Solomon'un bayrağı Türk topraklarında (örneğin Filistin)." Ayrıca bkz. Atilhan'ın kitabı tslâmı Saran Tehlike ve Siyonizm (İstanbul, Cemal Azmi Matbaası, yılı yok). "Bu kitap" önsözüne göre "Siyonistlerin İslâm'ın başlangıcından bu yana kadar Müslümanlara, Türklere ve bütün dünyaya yaptıkları kötülükleri adım adım gösterir ve kanıtlar."
nin toplanması talebi, partinin ılımlı liderlerinin topluca istifasına yol açtı. DP'nin bile parti liderliğinin ölçülü tutumunun ötesine gidecek bu tür dinî propagandaya hiç hevesi yoktu. Partinin taşradaki kongrelerinde defalarca laiklikğin parti programında 57 silinmesi veya islâm'ın tekrar devletin resmî dini58 olması için sesler yükselmişti. Meclisin bütçe tartışmaları sırasında bir Demokrat üyesi Türkiye'nin aile ve miras hukukuna Islâmî kanunların tekrar konulmasını öne sürmüş, bir diğeri ise Ankara'daki "faydasız" ilahiyat Fakültesinin ismi dışında herşeyinin medrese olabilecek dinî okullarla değiştirilmesini teklif etmişti.59 Büyük partilerin ikisinin de başkanlığı bu tür girişimlere azil ve sürekli artan bir sertlikle karşı koyuyordu. 1949'daki ilk Ticani olayı, Günaltay hükümetini gizli dinî tarikatlerin liderleri için tutukevleri düzenlemeye ve bu tip bölücü dinî propagandaların maksimum cezasını 7 yıl ağır hepis cezasına yükseltmeye yöneltti.60 Ticanilerin 1951'deki heykel kırma kampanyasından sonra, DP hükümeti Atatürk'ün hatırasını korumak için heykellerine gelebilecek saldırılara 5 yıla kadar hapis cezası sağlayabilecek bir kanun kabulünü sağladı.61 Yalman'ın öldürülmesi girişimlerinden sorumlu olanlar hakkında şiddetli bir adli takibat açıldı; Atilhan'ın Demok57
lâschke'nin daha önce adığı geçen eseri, Die Türkei... 1942-1951 s. 98. Vatan (istanbul) 22 Nisan 1951. Vatan gazetesine göre Demokrat konuşmacılar 195rdeki seçim kampanyası boyunca önde gelen bir Halk Partisi adayının camiye, namaz kılmaya abdestsiz gittiğini, Halk Partisinde Allah korkusunun olmadığını, muhalefetin eger seçilirlerse Arapça ezanı tekrar yasaklayacaklarını iddia ettiler. Demokratların diğer bir kısmı ise fes ve çok kadınla evlenmeyi tekrar getireceklerine söz verdiler. (3,4, 6 ve 7 Eylül 1951). 59 Vaiz ve Samsun milletvekili Hasan Fehmi Ustaoğlu'nun ve gazici vaiz, Ankara Milletvekili Ömer Bilen'in konuşmaları, bkz. Jâschke'nin daha önce de adı geçen eseri Die Türkei... 1942-1951", s. 139. ' iki k a n u n u n konuyla ilgili hükümleri Jâschke'nin daha önce adı geçen eseri Dertslâm... s. 161. 61 H ü k ü m e t k a n u n u n kabulü için b ü t ü n olanaklannı ortaya koymak zorundaydı. Böylece kanun mecliste oylanıp kabul edildikten sonra Demokrat Parti gazetesi Zafer k a n u n u n önde gelen eleştiricilerinin listesini büyük siyah harflerle yayınladı. (7 Mayıs 1951). Bununla birlikte eleştirilerin çoğu Atatürk'ün anısını koruma ilkesini değil kanunda önerilen yasal yöntemleri hedef almıştı.
ratik islâm Partisi kapsamlı bir dâvâdan sonra feshedildi. 1953 yılında aşırı uçların en üst mevkilere gelmesinden sonra, dinî-muhafazakar organizasyonların en büyüğü olan Millet Partisi'nin de başına aynı akıbet geldi. DP delegasyonunun dinci bir üyesi haftalık gazetesinde sekiz sütuna manşet olarak yayınladığı bir bildirisi sebebiyle partiden ihraç edildi: "Milletin Atatürk devrimine müteşekkir olduğu kesinlikle doğru değildir."62 IV Böylece din sorunu hakkındaki 10 yıllık yoğun tartışma dönemi safların belirginleşmesiyle geçmiştir. Bu tartışmalarda üç ana eğilim göze çarpar. Bunları laikçiler, ılımlılar ve dinciler olarak sıralayabiliriz. Laikçiler, Atatürk'ün mirasının bir bütün olarak korunmasında ısrar eden ve bu yüzden dinî eğitimin ve Arapça ezanın tekrar getirilmesi gibi düzenlemelerden üzüntü duyanlardır. Tipik bir laikçi, bir entellektüel ve bir rasyonalisttir. Ona göre din sorunu kültürel ve eğitseldir. Ona göre Osmanlı imparatorluğunun gerileme ve çöküşüne sebep kültür ve politikada sıkboğaz olarak düzenlenmiş olan dindir: Sadece elbirliğiyle düzenlenmiş kitlesel bir eğitim gayreti Türkiye'nin çağdaş uygarlığı yakalamasını ve böylece batı uygarlığındaki haklı yerini alabilmesini sağlayacaktır. Laikçinin eğitimle ilgisi, onun genellikle köylü nüfus içerisinde bilginin yaygınlaşması için gerekli saydığı dil reformunun ateşli bir taraftarı yapar. Laikçinin son dinsel reformcuların güdülerini sorgulayarak araştırması olasıdır. Ve sık sık aşırı dincilerin —Millet Partisi veya gizli tarikatlerin— Sovyet Rusya'nın kasıtlı veya kasıtsız kuklaları olmalarından şüphelenir.63 İhraç edilen üye, gazetesinin ismi Büyük Cihad olan Hasan Fehmi Ustaoglıı (bkz. 59. dipnot) idi. Tahkir edici makale 3 Ekim 1952 tarihli sayısında yayınlanmıştı. Parti başkanlığının tepkisi için bkz. Zafer (Ankara) 16, 21 ve 26 Ekim 1952. 63 1949'dalti bölücülük karşıtı yasanın iddianamesinde Başbakan Günaltay komünistleri eski sapık bir İslâm mezhebi olan Batmîlere benzetti ve bir çeşit Islâmî
Ekranın diğer uçundaki dinciler Kemal'in devriminin Türk insanım dininden uzaklaştırmak için —en iyimser bakışla, saptırılmışı; en kötü yorumlamayla, art niyetli; ve her ne maksatla olursa olsun, beyhude— bir girişim olduğunu söyler. Onlar son düzenlemeleri destekler ve bunları diğerlerinin —din eğitimi ve Arapça'nın lise programlarına alınması vb.— takip etmesini normal karşılar. Onlara göre din kavramı ahlâkî bir sorun, doğruyu yapma konusudur. Dincilerin ulaşılması en güç teklifi ise Diyanet'in başkanlıktan ayrılması ve dinî vakıfların gelirlerinin sözü edilen kuruma devredilmesidir.64 Buna rağmen, ifadelerinde, bu dinî organizasyonun tamemen özel bir kurum mu, hükümetin politik kuruluşu statüsünde bir devlet kurumu mu, yoksa sadece hükümetteki bağımsız bir makam mı olacağı açıklık kazanmamıştır.
hareket bahanesiyle ortaya çıktıklarını iddia etti. (Millet Meclisi, 10 Haziran 1949). Demokratlar adına söz alan Fuad Köprülü iddiayı destekledi. Daha sonra komünist bölücülüğüne karşı cezaları sertleştirme görüşmelerinde Demokrat adalet bakanı Halil Özyürek "Komünizmin dinî inançları bir anlamda sonuna kadar kullandığını" söyledi. (Meclis, 26 Kasım 1951) ve Zafer bir makelesinde şöyle diyordu: "Kızıllar komünizmi yarı-aydın çevrelerde ve (dinsel) tepki olarak da cahiller arasında yaymaya çalışıyor." (Mümtaz Faik Fenik, 19 Ocak 1951). Ayrıca bkz. Ahmed Emin Yalman'ın makalesi "Beş sütundan saldırı" (Vatan 11 Ocak 1953) "Beş" ile k o m ü nistler, Millet Partisi ve Yalman'ı öldürme girişiminde bulunanlar dahil dinsel-muhafazakar gruplar kastediliyor. Şu d u r u m d a bütün bu iddialar çok az delil fakat çoğunlukla tahmin olarak kalacağa benziyor. Eger bir miktar kesin delil olsaydı hükümetin bunları süregelen mahkeme mücadelelerinde bir yandan komünizm diğer yandan dinsel aşırıcılık aleyhine kullanmaması olanaksızdı. 64 bkz. Millet Partisi'nin programı Madde 12 (bkz. 44. dipnot). Aynı teklif 1939-43 ve 1946'dan sonra Seyhan milletvekili olan, 1950'de Halk Partisinden ayrılıp bağımsız kalan ve Kasım 1953'te Demokratlara katılan Sinan Tekelioglu tarafından sık sık yapılmıştı. (Örneğin 1947'deki CHP kongresinde —bkz. 47. dipnot— ve 31 Mayıs 1950'da ve 22 Şubat 1951'de Millet Meclisinde) teklif (demokrat, Ordu milletvekili) Fevzi Boztepe'nin desteklediği bir kanundu (bkz. Sebilürreşad no. 83 [Haziran, 1950] ve daha önce de Haşim Nahid Erbil'in bir makelesinde (Yeni Sabah [İstanbul] 2l l Şubat 1948) yer almıştı. Bazı ılımlılar bile aynı tavrı almıştı, (bkz. Nadir Nadi'nin "Cumhuriyet"i [İstanbul] 5 Ocak 1949, ve mkz. Jâschke'nin daha önce adı geçen eseri "Der İslâm..." s. 109):
Bu iki aşırı ucun arasındaki ılımlılar son 10 yılın kısmî Islâmî restorasyonunun sorumlularıdırlar. Atatürk ve mirasına sadakat hakkındaki ifadelerinde hiç kimseye boyun eğmemişler65 fakat laikliğin asla dine karşı düşmanlık anlamına gelmediğini belirtmişlerdir. Türkiye'nin bir islâm ülkesi olarak kalacağını ve islâm dini ile batılı milletler ailesi içindeki üyeliği arasında hiçbir temel sorun olmadığının görüleceğini iddia etmişlerdir. Genellikle, Kemal'in reformlarının o günlerde gerekli ve yararlı olduğunu fakat artık bazı düzeltmeler gerektiğini savunmuşlardır. Bir kısmının hafifletilmesi bir dini canlanmayı komünizme karşı bir siper ve toplumun ahlâkî düzenliliği için bir destek olarak hoş karşılıyordu. Diğerlerine göre ise dindar politika demokratik ve liberal ilkelerin bir gereği idi. Eğer Türk insanı daha çok din istiyorsa bırakın gözle görülen kötü etkileri olmadığı sürece sahip olsunlardı. Bu son görüşe göre hükümet dindar vatandaşlarla diğer vatandaşların birbirlerinin hakkına zarar verip vermeyeceğini araştırarak tarafsız bir hakem olmalıydı.66 Ilımlı, genellikle yürürlükteki yasaların gücünün 65 Bu durumu Ziya Altuğ'un dinsel içerikli üç sayfalık "Arapça ezan ve Radyo'dan Kur'ân okunmasını isteyen Hüseyin Cahit Yalçın'a Cevap" isimli şiddetli eleştiri yazısı kanıtlamaktadır. (Ankara, 1951): " 14 Mayıs 1950'de milletin kurtuluş g ü n ü n ü kazanmasına (Demokratların seçim zaferi) yardımcı olanlar dindar, vatanperver, samimi, öz Türklerdir... Devletimiz çağdaş ve bir Türk devletidir. Kendimizi en ileri millet sayabiliriz çünkü biz Arap âdetlerini değil tamamen ebedî olan ilâhî yasalar istiyoruz... [Son dinsel restorasyonu destekleyenler (Örneğin Yalçın)] Atatürk devrimine ve İslâm dinine sizden çok daha fazla sadıktırlar." Batılı ve geleneksel değerlerin yarattığı karmakarışık duygusal tepkiler b u n u n gibi ifadelerle açığa vuruluyordu, bkz. Dankwart A. Rustow. Politics and Westernization in the Near East (Princeton: Center of International Studies, 1956), s. 10 ve birkaç sayfa ötesi ve ayrıca s. 30. 66 Bu 30 Mart 1951'de kurulan kabinede resmî program bildirisi için Adnan Menderes tarafından hazırlanmıştı: "Biz dini ve dünya işlerini birbirinden ayrı tutmayı ve vicdan özgürlüğünün çiğnenmesine izin vermemeyi demokratik ilkelerin bir parçası olarak görüyoruz... Hiçbir durumda ne dindarların ne de dine farklı açıdan yaklaşanların diğer grubu baskı altına almasına izin vermemeliyiz..." (TBMM Tutanak Dergisi, 9. toplantı, 1. oturum, sayı 6 (1951), s. 61). Ticanilerin heykel kırma eylemleri bu ifadesinin zeminini hazırlamıştı. Ayrıca bkz. Menderes'in Millet yazıişleri m ü d ü r ü ile görüşmesi (Ankara) 17 Mart 1951.
uygun miktardaki dinin desteklenmesine olumlu ve aşırılığı engellenmede tedbirleri olacağına inanıyordu. Hepsinden önemlisi bir pragmatik idi ve dinin gün geçtikçe politik uzlaşma sorunu haline geldiğini görüyordu. Belirtilen bu üç durumun sonucu olabilecek kesin bir yargıya varma elbette olanaksızdır. Öyle bir durum olur ki bu konumların, görüşlerin herbiri —CHP'deki laikçilik, Demokratlardaki ılımlılık ve Millet Partisindeki dincilik— büyük siyasî partilerden sadece bir tanesinin resmî programında toplanmıştır. Eğer partilerin aldıkları oy oranı seçmenin dinî görüşlerinin belirleyicisi olarak kabul edilirse, Türk insanının % 50-60'ı ılımlı, % 30-40'ı laikçi ve % 5'i dinci diyebiliriz.67 Fakat bu rakamlar büyük bir dikkatle ele alınmalıdır. Hatlar değişken ve bu üç dinsel görüş taraftarları partilerin herbirinde de görülebilmektedir. Bunun yanısıra parti programlarının çoğunda din tek konu veya etkili eleman değildir. Ve ne kadar seçmenin ilk planda program konularından etkilendiği kesin değildir. Belirtilen bu rakamlar sadece bu üç kampın büyüklük sırasını gösterebilir. Bu sıralamanın gün geçtikçe değişeceği neredeyse kesindir. Son 10 yılda bu üç grup durumlarını dikkate değer bir şekilde değiştirdi bile. Laikçiler daha mücadeleci hale geldi. Bir zamanlar diktatörlükleri tam ve kesin bir kontrol sağlıyordu kendilerine, ama şimdi mevcut seçmenlerinin ve gelecek neslin bağlılığı için mücadele etmek zorundalar. Şimdi Atatürk'ün mirasının hergün tekrar tekrak savunulması, gerektiğini biliyor ve ölümsüz önderleri için savaşma hazır bulunuyorlar. Son olaylara bakarak pekçok ılımlı, gelişigüzel dinî reformların umulmadık dertler getireceği konusunda laikçilerle görüş birliğine vardı: Bugün dinî eğitim; yarın Arap harfleri, peçe ve medreseler; daha sonra Hilafet ve birden fazla kadınla evlenme. Hiç değilse şimdilik ılımlılar daha fazla denemelere dur demeye karar vermiş görünüyorlar. 1954 seçimleri üzerine makalem "Turkey"e bkz. Americana Annual, 1955, s. 747-749.
Dinciler büyük çoğunluğa karşı mücadele ediyorlar. Birlikleri dağıtılmış görünüyor ve yayınları sürekli olanak zorlu basın kanunlarına takılarak işleniyor. Bu koşullar altında Mayıs 1954'te kurulan yeni parti Cumhuriyetçi Millet Partisi'nin selefi olan Millet Partisi'nin 1950'de almış olduğu oy kadar oy alması dikkate değer bir olaydır. Propagandası tamemen özgür şartlarda yapılmış olsaydı şüphesiz aldığı oy daha da çok olacaktı. Aynı zamanda dinciler muhaliflerinden yasal engellerden korunma yollarını da öğrenmişlerdi. Sürekli olarak dâvâlarını liberalizm ve demokrasiye göre ifade etmeyi yeğliyorlar. Artık özgür bir eğitimin laikliğin bir gereği olduğunu iddia ediyorlar, insan Hakları Evrensel Bildirisi'nin bir nüshası Cumhuriyetçi Millet Partisi'nin programına eklenmiş, bir zamanlar dinî restorasyonu savunan program artık demokratik anayasal reformlardan söz ediyordu. En azından bugün dinciler, ılımlılar ve laikçiler yüzeysel olarak aynı dili konuşuyorlar. Bir görüşe göre son otuz yılın (1920-50 arası) gelişimi tam bir kısır döngü halini almıştır.68 Çeyrek yüzyıllık zoraki bir uygunluktan sonra laiklik ve din uyumu hakkındaki tartışmalar yeniden başlamıştır. Birkez daha "20"lerin başlarındaki gibi dinsel bir rönesanstan söz edilmektedir. 1920'lerin başlarında Kemal ve bir avuç arkadaşı yegâne azimli laikçiler idi ve kendilerini bir anda, Türkiye'deki son dinsel d u r u m hakkındaki diğer yorumlar için şu eserlere bakınız: Uriel Heyd, "islam m M o d e r n Turkey", Royal Central Asian Journal, XXXIV (1947) s. 299-308; Wilfred Cantwell Smith, "Modern Turkey: Islamic Reformation?" Islatnic Culture, XXV (1951) s. 155-186. John Kinsley Birge, "islâm in Modern Turkey", İslâm in the Modern World (Washington, Middle East Institute, 1951), s. 41-46; Bernard Lewis, "Islamic Revival in Turkey", International Affairs, XXVIII (1952), s. 38-48; Lewis V. Thomas, "Recent Development in Turkish İslâm" Middle East Journal, VI (1952), s. 22-40; Howard A. Reed, "Revival of islâm m Seculer Turkey", bir önce adı geçen eser, VIII (1954), s. 267-282; Lewis V. Thomas, "Turkish İslâm", Müslim World, XL1V (1954), s. 181-185 ve Marcel Colonıbe, "La Turquie et "İslâm", Revue Francaise de Secience Politique, V (1955), s. 761-771. Birinci Dünya Savaşından bu güne dek süren sorunun yasal yönlerinin en mükemmel araştırması Gotthard Jâschke'nin Der islam in der neuen Türkei isimli çalışmasıdır; Die Weltdes Islâms, I (1951) s. 1-174 ve II (1953) s. 278-287.
son derece dinsel olarak başlayan bir ulusal hareketinin başında bulmuşlardı. Bugün ise laikçiler geleneksel olarak TC'nin kaderini yönlendiren aydın sınıfın büyük çoğunluğunu oluşturuyorlar. Dinciler ise aksine, kısa bir ifadeyle sosyal ve kültürel değişim çarklarının arasında kalmış kimselerden oluşuyor. Son dinî restorasyonlar sadece iyi bilinen bir gerçeği —Kemal'in devriminin eğitim görmüş üst sınıfta kabul gördüğünü ama köylü kitleler üzerinde çok az etki yaptığım doğrulamıştır. Şimdiki tarım teknikleri ve küçük sanayi devrimi, köylülere batılılaşmanın etkilerini ilk kez göstermektedir. Eğer bu süreç büyük bir aksilik olmadan devam ederse, her işaret onu gösteriyor ki, dinciliğin yaygın önemi düşecek ve Türkiye şimdiki ılımlı rotasında —aşırı uçlar arasında ihtiyatla yoluna devam edip bu süre içerisinde pragmatik uzlaşmalar arayarak— devam edecektir. Aksi olursa ilk zamanlardaki geleneksel sosyal durumlarından büyük oranda ayrılmış olan nüfusun geniş bir bölümünün özlemlerini ve isteklerini 1954-55'te olduğu gibi;69 zincirleme ekonomik krizlerin engellemesine olanak verilmiş olunacak; Millet Partisi veya Kısakürek-Atilhan tipi aşırılığa başvuracak dinciler güçlenebılecektir. Diğer taraftan hakiki bir manevî uyanışı, sadece geleneksel ve çağdaş değerleri uzlaştırıcı, felsefi araştırmalar sağlayacak gibi görünüyor.
bkz. Makalem "Turkey", Americana Annual, 1956, s. 749-751.
Bölüm
Çağdaş Türk müslümanlarmm dinî hayatı* HOWARD A . REED islam and The West, Gravenhage, 1957
T
ÜRK MÜSLÜMANLARININ ÖZEL DÎNÎ yaşamlarını tanımlamadan önce Islâmî kurumları, devletin rolünü kısaca anlatmak önemlidir. Çünkü, dinî yaşamı böyle kurumlardan ve Islâmî ibadetin bütün yönlerinden etkilenmemiş olan bir Türk müslümanı düşünmek yanlış olur. Türkiye şüphesiz islâm dünyasının önemli bir parçası ve neredeyse bütün vatandaşları müslüman olan bir ülkedir. Bu iddiaların ikisi de çok değil onbeş yıl önce (1940'lı yılların başı) şüphe götürürdü 1920'lerde genç Cumhuriyet resmen önce Hilâfetle, sonra Şeriat'tan oluşan islâm hukukuyla ve son olarak da devletin resmî dini olan islâm ile olan tüm bağlarını kopardı. Türk toplumunun eğitim, giysi, alfabe, vatan-
* Bu çalışma pekçok insanın yardımları olmasaydı yapılamayacaktı. Dinî eğilimlerindeki gerçek ve sezgilerini konukseverlik ve açık kalplilikleriyle bana ulaştır a n köylüsünden en yüksek dereceli m e m u r u n a kadar, hayatın her kesiminden Türk arkadaşlara olan özel şükranlarımı buraya yazmak çok hoş bir görevdir. Bu yazının içeriğinden Ford Foundation hiç bir şekilde sorumlu değildir.
daşlık tutumu, hükümet sorumluluğu ve kadınlar gibi geleneksel yönlerini batılılaştırma ve laikleştirme eğilimi hız kazandı. Bu şaşırtıcı devrimin gözlemcileri kendisini bu rüzgâra kaptıran Türklere hiçbir şey söylemeksizin Türkiye'nin hâlâ müslüman olarak kalıp kalmayacağından kuşkulanmaya başladı.1 Cambridge Profesörü A. J. Arberry bile 1943'te Rom Landau ile birlikte editörlüğünü yaptığı islam Today başlıklı değerli araştırmasında Türkiye'yi anlatıyordu. Şöyle diyordu: "...Türk devleti resmî olarak İslâm'a ilgisizdir,"1 Çağdaş İslâm ile ilgili araştırmalar yapmak için Türkiye'yi gezerken öğrendiklerime göre, Profesörün dediğinin tam tersine, devlet her yerde dinsel temsilcilerine raslanabilecek kadar ilgiliydi İslâm ile. 'Bu değişikliklerin mükemmel bir incelemesi A. J. Toynbee'nin Survey of International Affairs, 1925, C.l, The Islamic World Since the Peace Settlement (Londra, 1927), 25-81. s.da bulunmaktadır. L.Levonian'ın The Turkish Press.,.1925-32 (Atina 1932) ve 1932-1936 arasını içeren devamı niteliğindeki 1937 Beyrut baskılı yapıtları diğer yararlı belge ve materyalleri içermektedir. Aynı şekilde H.E.Allen'ın The Turkish Transformation (Chicago, 1935) adlı yapıtı dinsel degişiklerdeki detayları verir. H.C. Luke The Making of Modern Turkey (London, 1936) ve devamı olan The New Turkey and the Old (London, 1955) adlı yapıtta, D. E. Webster The Turkey of Atatürk'te (Philadelpia, 1939) toplumsal değişikliklere değinir; E. G. Mears'ın Modern Turkey (New York, 1924) isimli eseri cumhuriyetin dolaysız bir özgeçmişi niteliğinde bazı yazılardan alıntılarla 1908-1923 dahil politik ve ekonomik değişimi sunmaktadır. The Angora Reform'da (London, 1927), Kont M e o n Ostrorog yasal değişiklikler ve bu değişikliklerin İslâm'a olan bağıntısı hakkındaki temel anlayışları açıklamaktadır. (G.J. ve "W.I" olarak kısaca ifade edilecek olan) Prof. G. Jâschke'nin Die Welt des İslâm dergisi C.1 N o 1-2'deki "Der islâm in der Neuen Türkei, Eine Rechtsgeschichtliche Untersuchung" (Leiden, 1951) başlıklı yazısıyla derginin daha sonraki sayılarındaki makale, belge ve notları Türkiye'deki çağdaş İslâm hakkında temel kaynak oluşturmuştur. J. K. Birge'ün A Guide to Turkish Area Study de (Washington, 1949) bazı alıntılar yaptığı Halide Edip (Adıvar)'ın İngilizce yapıtları bağımsız bir Türk bakış açısından canlı izlenimler sunmaktadır. Bu ise, M. Kemal'in İngilizce olarak Speech (Leipzig, 1929) adıyla bulunabilecek, görkemli, ö n yargılı altı günlük ünlü konuşmasından (15-20 Ekim 1927) farklıdır. Ayrıca bkz: Halide Edip Adıvar'ın Türkçe hatıraları (1955 sonbaharı, Yeni İstanbul gazetesi, yazı, dizisi) ve son kitabı Türkiye'de Şark, Garp ve Amerikan Tesirleri (İstanbul, 1955). 2
A. J. Arberry ve Rom Landau, İslâm Today (London, 1943) s. 13
İSLÂM'A DEVLET
DENETİMİ
Devlet üç merkezî hükümet dairesiyle islâm'ı yakından resmî olarak denetimine devam etmektedir. 3 Mart 1924'te kurulan ilk iki kurum Diyanet işleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü'dür. Bunların başkanları doğrudan kendisine ve verdiği bütçeye bağlı oldukları Başbakanın önerisiyle Cumhurbaşkanı tarafından atanır. Üçüncü kurum ise 1924'ten bu yana din eğitimi dahil resmî eğitimin tamamından sorumlu olan Millî Eğitim Bakanlığı'dır. 3 islâm'a yapılan bu devlet denetimi Diyanet işleri Başkanlığınca atanan ve ücretleri verilen, Türkiye'nin il ve ilçe müftüleri aracılığıyla gerçekleşir. Bu müftüler bütün imamları denetler, inceler ve yetkilendirir. Şehir ve kasabalardaki imamların çoğu (1954'te 7500 adet) Diyanet personelidir, fakat köyler imamlarının ücretlerini yerel fonlardan vermek zorundadır. Vakıflar Genel Müdürlüğü kendisine verilmiş olan, denetimini yaptığı 3000 caminin onarım ve bakımını yapar, bunları yönetir; sosyal refah ve ticarî faaliyetlerle Türkiye'nin 66 ilinin kırkdokuzunda temsilcilikleri vardır. Diyanet işleri devlet desteğiyle bütün camilere personel sağlar, Kur'ân kursları düzenler ve bunlar için para sağlar; devlet radyolarında 1950 Haziran'mda başlatılan Kur'ân tilâveti ve vaazların yaymlanmasıyla ilgilenir; islâm ahlâkı ve dinî hakkında çeşitli kitaplar yayımlar.4 1935-49 arasındaki boşluktan sonra Millî Eğitim Bakanlığı şimdi ilk, orta, öğretmen okulları ve üniversite düzeyine ulusal bir Islâmî din eğitimi programı yöneltmektedir. 1924-35 arasında ilkokullarda 2. ve 5. sınıflarda din eğitimi verilmişti, bugün ise 4. ve ^"Diyanet İşleri Başkanlığım ilgilendiren kanun, tüzük ve yönetmelikler"deki (Ankara, 1952) saydığımız ya da konuyla ilgili diğer kanunların Türkçe metni. İki temel yasanın İngilizce çevirisi Toynbee, a.g.e., s.572-74'te verilmiştir. 4 Bundan sonra E. S. H ve O. Ç. olarak anılacak olan Diyanet İşleri Reisi Eyüp Sabri Hayırlıoglu ile Ankara'da 20 Ekim 1954'te; Vakıflar Genel M ü d ü r ü Orhan Çapcı ile yine Ankara'da 21 Ekim 1954'te yapılan görüşmelerden elde edilen bilgiler gerçekte 1954'te 120 müftülük, yetişmiş eleman eksikliği sebebiyle boştu.
5. sınıflarda haftalık iki ders olarak yapılmaktadır. Bunlar 1949-50'de isteğe bağlı ek dersler olarak başlatıldı ve sonradan öğrenci velisi öğrencinin muaf tutulmasını istemediği sürece ders programının zorunlu bir parçası haline getirildi. Planlama ve görüşmeler olduğu halde ortaokul ve liselerde din eğitimi hâlâ başlatılmamıştır. 1924'ten 1933'e kadar açık kalan, sonra öğrenci olmadığı için kapatılan ortaokul ve lise düzeyindeki İmam Hatip Okulları 1951'de tekrar açıldı. Mevcut onaltı okul sadece lise düzeyindeki sınıflardan başlıyordu. Normal devlet okulları da, ilkokullardaki din eğitimine öğretmen yetiştirmek amacıyla din derslerine başladı. 1949'da Ankara Üniversitesi'nde bir ilâhiyat Fakültesi kuruldu. Bu fakülte 1924'ten 1933'e kadar devam eden istanbul Üniversitesi ilâhiyat Fakültesi'nin bir devamıdır. Bu fakülte bir milyon TL'yi aşan bir bütçeye, özel bir binaya, yedi profesör önderliğindeki değerli bir kadroya ve dört yıllık bir eğitim gören 83 öğrencilik bir kapasiteye sahip olacak kadar gelişti.5 Ayrıca 1940'ta Silahlı 3 1954 Temmuz-Aralık aylarında ve 1955 Aralık ayında Millî Eğitim Bakanlığı personeliyle; 2 Kasım 1954'te ilahiyat Fakültesi Dekanı Suat Kemal Yetkin ve sonradan 1954'te personelle yapılan görüşmeler. Allen'ın a.g.e. s.28-38, 169 vd. ile karşılaştırın. İhsan Sungu'nun "Belleten" [II, 7 - 8 (1938), 397-431]'deki 3 Mart 1924'teki birleşim yasasıyla ilgili geniş kapsamlı makalesi "Tevhidi Tedrisat" önemli bilgiler ve çağdaş izlenimler içermektedir, bkz. G.J. islam s. 130 v.d.; ve Middle East Journal VIII, 3, (1954 Yaz ayları); s. 269-74, 278-79'daki Revival of islam in Secular Turkey; Die Welt des islam, IV, 2 - 3 (1955), s. 150-63'teki " T ü r k i y e ' n i n yeni İ m a m - H a t i p okulları, isimli makalelerim ve Müslim World, XTVI (Kasım, 1956) s. 6-23'teki Ankara'da bulunan İlahiyat Fakültesiyle ilgili makalem. Eğitim Bakanı Ahmet Özel'in 24 Ocak 1956'da mecliste yaptığı açıklamaya göre Türk Hükümeti Kıbrıs'taki kalabalık Türk azınlığının yararlanması için orada bir İmam Hatip Okulu açmayı planlıyor. Bu, cumhuriyetçi Türkiye için kültür emperyalizminin yeni bir şeklidir. Muğla müftüsünün 1951'de Kıbrıs'a atanması gibi bir ön deneyim olmuştu bu konuda. Bir süre sonra bu m ü f t ü Kıbrıslı Türkler ve kendi hükümeti tarafından aşırı gerici olduğu için görevinden alınmış, yerine Türk Hükümetinin bir etkisi olmayan bir atamayla Kıbrıslı Türk Müslümanlardan Mehmet Danâ Efendi getirilmişti. bkz. (28 Ağustos 1954'te yayına başlayan ve 1955 baharında kapatılan, Time örnek alınarak hazırlanmış haftalık bir dergi olan) Devir, 10 Eylül 1954, Danâ Efendi hakkındaki kapak haberinin makalesi; Luke, The New Turkey and the Old s.227-28. 13 Ocak 1954 tarihli Cumhuriyet gazetesinde Mehmet Danâ Efendi'nin
Kuvvetler Birimlerine de imamlar alındı. Millî Savunma Bakanlığı "Moral dairelerinde" birliklere Islâmı öğretecek nitelikli sivil elemanlara da görev vermektedir. Kore'de ölen Türk askerleri için eskiden beri şerefli bilinen, Müslüman Türk anlayışındaki "şehit düştü" terimi kullanıldı.6 Yapılan bu özet Türk devletinin 1924'te yirmi milyona malolan islâm hakkındaki etkin ve pahalı ilgisini göstermektedir.7 LAİKLİK
KONUSU
1924'ten bu yana islâm'ı finanse edip denetleyen cumhuriyetçi Türk Hükümeti son zamanlarda Islâmî duyguların tekrar canlanan önemli esasları hakkında olası bir politik açıklamalarla o kadar ilgilendi ki devletin belirsiz laik ilkelerini koruyucu önlemler alıyordu. islâm, devletin dini olma özelliğini 10 Nisan 1920'de resmî olarak kaybettiği ve 1937'de kabul edilen Türk Anayasası'nın altı temel ilkesinden biri laiklik olduğu halde islâm hâlâ toplumsal ve siyasî bir sorundur; bu yüzden Menderes Hükümeti 24 Temmuz 1953'te dini politik amaçlara alet edenlere bir yıldan beş yıla kadar hapis veya para cezası öngören belirsiz bir kanun çıkarmak zorunluluğu hissetti. Bununla birlikte bu yasadışı amaçlar önceden açıklanmadığı gibi, yasada da açıkça belirgin değildir.8 Laikliğin gerçek anlamı ve Türkiye'deki şekli burada inceleyemesek bile üzerinde durulması gereken çok önemli bir sorundur. Ankara'da çekilen bir fotoğrafı yayınlanmıştır; aynı gazetenin 25 Ocak 1956 tarihli sayısında Bakan Özel'in bir açıklaması bulunmaktadır. ^İlahiyat Fakültesi; D.S. Franck'in e d i t ö r l ü ğ ü n ü yaptığı islam in Modern WorltTde (Washington, 1951) "Modern Türkiye'de İslâm" (J.K.Birge), 42; ve özel konuşmalar ve mektuplar. ^1954'te toplam bütçe 2,5 milyar kadardı. Ocak-Şubat 1954 bütçe görüşmelerine referanslarla O.Ç. ve E.S.H. ile yapılan görüşmeler, bkz. 21 Ocak 1955 bütçe görüşmelerinden alınan rakamlar hakkında, G. Lewis, l'urkey (London, 1955) s.193 ve "Annuaire Statique 1953", s.496 499. ® Webster a.g.e.nin ekinde 1938'de yapılan çeşitli değişiklikleri göstererek verdiği anayasanın kusursuz çevirisi italik harflerle yazılmıştır. Notlarıyla birlikte daha yeni bir ingilizce çeviri Lewis'te görülebilir, 197-210. Kendi yorumlan s. 107 ve 209'dadır. G. Jaschke, "W. I.", III, 3-4, (1954), 267-8'de Türkçe metinden kaynaklar ve 6187 nolu bu yasanın Almanca çevirisini verir.
Köylü ve şehirli Türk müslümanlarınm özel dinî yaşamlarım, devletin İslâm ile ilişkisi gözardı edilmeden belirgin bir açıdan incelenebilir. Önce islâm'a içsel-vicdanî bağlılığın dışa vuran, bazı davranışları içeren geleneksel ibadetlerini tanımlayacağım; daha sonra Türklerin çoğunun doğumundan ölümüne dek tüm yaşamını etkileyen ve şekillendiren bu ibadetleri inceleyeceğim. Sonra da Hilâfet, "Şeriat", İslâm .fakihî ve ulemâ heyeti gibi islâm'ın geleneksel dayanaklarının çoğunun kaldırıldığı ya da yok olmaya yüz tuttuğu Türkiye'de islâm'ın ayakta kalmayı nasıl başararak gelişmeye başladığından söz edeceğim. Sonuç olarak da halkta kalan islâm'ın özel niteliğini, tasavvufun önemini ve devletin islâm'a desteğinin yasadışı olarak devam etmesinin bugünlerdeki Islâmî dirilişe yardım eden etkenlerden oluşunu açıklayacağım. ÎSLÂMÎ D Ü Ş Ü N C E N İ N
SEMBOLLERİ
1954'te 10.086 Türk hacı adayı.deniz ve hava yoluyla Mekke'ye gitti.9 Bu Anadolu hacıları, Türkiye'de tekrar artan önemli kişisel Islâmî geleneği gösterir. 1925'ten önce, dostlar, iyi niyetlerini sunmak isteyenler ve hatta eski kavgaları bitirmek isteyen düşmanlar bile hediyelerini veya samimi selâmlarını sunmak, iyi yolculuklar dilemek ya da hacıdan özel bir istekte bulunmak veya dindar kişiyi zor, bazen tehlikeli ama daima görkemli olan yolculuğa çıkmadan görmek için günlerce önceden ziyaret etmeye başlarlardı. Kararlaştırılan ayrılış gününde camide ve her hacı adayının evinde özel sabah ezanları okunurdu. 10 ^ H ü k ü m e t görünüşte sağlık sebepleriyle fakat muhtemelen hacıları müdahaleci, sözde gerici Arap topraklarından uzak tutmayı yeğlediği için dış seyahatlere izin vermiyordu. Cumhuriyet, 28 Haziran 1954. M a h m u t Makal, A Village in Anatolia (London, 1954), S.154-7'de Anadolu hacısının eleştirel bir betimlemesirii yapar. Belki de bozulan ekonomik d u r u m u n bir sonucu olarak, fakat bir de T ü r k makamlarının sağlık ve pasaport işlemlerini yaptırmaya çalışan hacı adaylarından yoksul giyimlilere izin vermeyi kabul etmemesi yüzünden 1955'te hac için daha az hacı adayı kaydedildi. Vatan, 26 Haziran 1955 10 10 ve 15 Ağustos 1952'de, Düğrek ve Ula'da sırasıyla Akife G ü r ü n ve Şevket Hacı Halil Akıncı ile ropörtaj ve kişisel gözlem.
Bütün bunlar cumhuriyetçi rejimde hoş görülmedi ve bir kuşağın çok az olan hacı adayları neredeyse habersiz olarak gitti. Bununla birlikte, 1952'den itibaren hacı adayları bazen köylerde, kasaba ve şehirlerde, her merkezde artan sayılarıyla toplanarak eski uğurlama törenlerini yapmaya başladı. Benim yıllarca önce ve sonra tekrar 1952 ve 1954'te yaptığım gibi bu özel güne katılan bir kişi, hacı adayları ve kutsal topraklar için yola çıkacak olanları uğurlamaya gelenler arasındaki bekleyiş heyecanından kolay kolay kurtulamaz. Türkiye'ye gelen bir kişi bugün (1955'ler) islâm'ın gözle görülebilen diğer pek çok yönlerini duyar ve görür. Bir yolculuğa başlamadan önce sık sık şoförün ve yolculardan çoğunun başkalarının da duyabileceği bir sesle "Bismillah" dediği duyulur. 11 Türkiye genelinde taksi, otobüs ve kamyonlar Bismillah veya bunun gibi Arapça yazılmış Islâmî yazılar ve nazarlık olarak kullanılan mavi boncuklarla donanmıştır. Kamyonların çoğunun dışında bile boyayla yazılmış dinî yazılar görülür. 1949'dan itibaren pek çok büyük cami yapıldı ve bunlar şehir ve kırsal bölgelerde inşa halinde olanlarla birlikte, eğer onarım gerektirmiyorsa bile eski olan, hatta ordunun depo olarak kullandığı camilere dikkatleri çekiyor. Diğer binlerce cami çoğunlukla özel kişilerin ve halkın yardımlarıyla ve kırsal bölgelerde kısmen geleneksel devlet yardımıyla (genellikle % 25'ten az olarak) onarıldı ya da restore edildi. 1953'te kasaba ve şehirlerde 750'nin üzerinde yasal cami yapürma ve yaşatma derneği vardı. Bunlara ek olarak, Vakıflar Genel Müdürlüğü 1952'de 60 cami onardı ve 1953'te ikibuçuk milyon türk lirasını aşan bir bütçeyle 160 tanesini restore etmeyi planladı. Yine 1953'te özel kişilerce yaptırılan camilere yardım için bir buçuk milyon lira bağışladı. 1950 ile 30 Eylül 1954 arasında devlet 2997 caminin bakım görevini üstlendi.12 11 Kişisel gözlem, bkz. "Kur'ân" XI, 43 ve Encylopedia of islam "Besmele. 12 O.Ç ve E.S.H; Zafer, 14 Ocak 1953.
Eski ve yeni camiler, beş yıl öncesine kadar boş olan ve şimdi düzinelerce cami yapılmış ya da yapılmakta olan Ankara'nın yeni yerleşim bölgelerinde bile aynı şekilde düzenli olarak kullanılmaktadır. Samsun yakınlarındaki Karadeniz sahillerinden Akdeniz'deki Antalya'ya, Trakya ve istanbul'dan Erzurum ve Diyarbakır gibi doğu şehirlerine kadar güzel havada ya da kötü havada dolup taşan insan yığınları Cuma cemaati için camilere, avlulara, hatta caddelere kadar doluşuyorlar. 1954'te haftalar boyunca izmir'in merkezindeki Misar Camii avlusu, cami önündeki açık alan ve bitişikteki yan cadde insanlarla öyle doluydu ki cami sınırları dışında kalanları ikinci bir imamın yönetmesi zorunluluğu doğdu. Namaz kılanların % 60'mdan fazlası batı stilinde, iyi giyimli gençlerdi. Modern Ankara'nın merkezindeki Atatürk heykelinden bir blok uzaktaki Zincirli Camii'nde tüm şehrin blokları kapanma zorunda kalır ve yüzlerce kişi Cuma günleri caddelerde namaz kılar. Sinik-insanların iyiliğine inanmayan-Türkler ise bunu acınacak bir dinî gösteriş örneği olarak nitelemektedirler. Eğer doğruysa Türkler kişiliklerine aykırı hareket ediyorlar demektir. Çok ibadet yapmakta ve Ramazan boyunca oruç tutmakta güçlük çekmeyen pekçok Türk, bunları yapıyor. Onlardan bazılarına sebebini sordum; şöyle dediler: "Herşeyden önce dinsel yükümlülüklerimizden yapabildiklerimizi yapmalı ve bunları çocuklarımıza kendimiz yaparak öğretmeliyiz." Dinsel yükümlülüklere olan bu yeni ilginin şeriata olası bir dönüşe kadar gidip gitmediğini öğrenmek için zorlayınca kentli, eğitim görmüş Türklerin çoğunluğu gülümseyerek hareketlerinde böyle bir "geri dönüş" ifadesinin söz konusu olmadığını söyledi. Yeniden canlandırılmış, liberal, eski "hurafeli" veya "çağdışı yönlerinden" kurtulmuş "Protestan" tipi bir islâm arıyorlar.13 Birlikte olduğum köylüler de aynı fikirdeydi. 13 Özel görüşmeler, bkz. E.Bisbee, The New Turks (Philadelphia, 1951), s. 139-40; W. CSmith, Modern Türkiye Islâmi Reform? Islamic Culture, XV, xVI, I, Ellinci yıldönümü sayısı, Bölüm I ve II (Ocak, 1951-Ocak, 1952); G.J., islam, s. 148-71; "W.I.", II, 4 (1953), 284-85; Yeni Sabah, 19 Mart 1953; Vatan, 15 Temmuz 1955.
Bazıları şeriattan ve sultanların hakimiyetindeki islâm'ın bütün eski kanunlarından ayrılmanın günah olduğunu düşünüyordu. Pek çoğu samimi, dindar ve ilerici önderi izlemeye istekli görünüyordu. Gerçekte saf, eğitimsiz köylülerin bunu yapmaktaki istekliliği kendilerini gezici ya da yerleşik şeyhler veya belirsiz büyüler, çapraşık öğretilerini öğrenmek ya da ahiretteki emniyetleri için para verdikleri kutsal adam veya kadınlar trafmdan aldatılmaya sürüklemektedir. Bununla birlikte halk ve polis bu tür gerici sömürülere karşı bunun kontrol altına alınması için uyarılmıştır.14 Pek çok yazar batılı şapka ve giysinin kabulünün ve 1920'ler boyunca şehir merkezlerinde peçenin aşamalı olarak ortadan kalkışının büyük ruhsal ve sembolik önemini vurgulamıştır. 1950'den itibaren şehir ve kasabalardaki yoksul ve tutucu Türklerin bazıları arasında daha geleneksel giyinişe doğru belirgin bir ters eğilim oluştu. Daha çok sayıda kadın uzun, çok katlı, başı örten, "çarşaf' diye adlandırılan elbiseyi giyiyor ve birçok hanım da pek çok Türk'ün sert eleştirilerine rağmen peçe takıyordu. Aralık 1954'te dışarıda, Maraş caddelerinde bayan-öğretmenlerin ve diğerlerinin batılı giyimlerine çok ters bir şekilde peçeli bir çok hanım göze çarpıyordu. Bununla birlikte Niğde valisi bana şehrinde sadece bir veya iki peçeli hanım oluşundan gurur duyduğunu söyledi.15 Çağdaş batılı giyimli hanımların camilere girmesine bazen engel olunması
14 25 Nisan 1953 tarihli Akşam; 7-9 Ağustos 1953 tarihli Cumhuriyet; W.I. III, 1 (1953), 59-60; M a h m u t Makal, Vıllage, 84-98, 144-54 ve Memleketin Sahipleri (istanbul, 1954), s.36 vd. bu adetleri sertçe eliştirmektedir. 15 Tipik yakınmalar hakkında kişisel gözlem ve Vali Hasip Koylan ile görüşme, Niğde 3 Ağustos 1952; ayrıca bkz. Cumhuriyet, 5 ve 21 Ocak 1956. Kadınlar hakkındaki inziva, peçe, ya da çok karılı evlenme haksızlığı ile ilgili ciddi, ulusal, toplumsal ve yasal konuların bilgili bir yorumu, Prof. Hıfzı Veldet Velideoğlu'nun 20 Ekim 1954'te istanbul'da "Türk Devrim Ocakları" önünde yaptıg,ı sonradan Millî Tesanüt Birligi'nin 5 no.lu yayını olarak "Çok Karılık ve Ö r t ü n m e " (istanbul, 1954) adıyla basılan konuşmasında ve bu yapıtın 14. sayfasında görülebilir. Bu konuda başka bir yorumlama Lewis'in yapıtmdadır, s. 185-6.
daha da çarpıcıdır, istanbul ya da başka yerlerdeki cami imamlarının bazıları kadınlara, arkada ya da bir kenarda ayrı olarak ibadet ettikleri camilere girerken geleneksel başörtüsü giydirmeye çalışıyor. Diğer imamlar yaşlı kadınlardan başkasının camiye girmesini kabul etmiyorlar.16 Tabiî ki peçe, kadınların şehir merkezlerinde olduğu gibi —erkeklerden [çev.]— ayrı kalamayacak kadar çok çalıştıkları köylerde hiç giyilmedi. Erkekler de genellikle uzun giysi veya paltolar, bir bere ve çoğunlukla bıyıktan oluşan belirgin din kaynaklı görünümlere sahipler. Bunlar küçük fakat dikkat çeken ve çoğalan bir azınlık durumundalar. 1933-50 arasında ezanın Arapça yerine Türkçe okunması zorunlu hale getirildi. 14 Mayıs 1950'deki seçimlerde iktidara geldikten sonra, Demokrat Parti'nin kabul ettiği ilk yasayla müezzinlere ezanın tekrar Arapça olarak okuma izninin yeniden verilmesi, belki de semboliktir. Yasa, 16 Haziran'da, Ramazan arefesinde kabul edildi. Ve başbakanlık taşra temsilciliklerine haberi ulaştırmak için o gece telgraflar gönderdi.17 Haziran'da yeni hükümet devlet radyosu tekelini çok sevilen Kur'ân tilavetleri ve vaazlar yayınlamakla yetkilendirdi. Bunlar Diyanet işleri Başkanlığı tarafından basılarak geniş çapta dağıtıldı.18 İslâm ve diğer Müslüman halklarla ilgili yeni 16 Vatan, 1 Haziran 1954 ve 15 Mayıs 1955; "W.I.", IV, 1 (1955) s.60. Osmanlı hükümetinin hanımlar için daha eski bir giysi olduğu halde "ferace" denilen giysiyi önerip "çarşaf' giyimini yasaklama girişimi ve İzmit valisinin 1881-83 tarihlerinde şehre pazara geldiklerinde köylü kadınların hem ferace hem de ayakkabı giymelerini sağlamak isteyen ısrarlı çabaları hakkında "W.I.", III, 1 (1953), s.46-8'den bazı bilgiler edinilebilir. İbadet ve dinsel yükümlülükler hakkındaki popüler çağdaş bir Türk kitabına göre "yaşlı hanımlar namazlarını camide erkeklerin arkasında kılabilirler." Özellikle çocuk sahibi olan genç kadınların camiye gitmesi "mekruh"tur. (H.C.Hony ve Fahir İz, A Turkish-English dictionary [Oxford, 1947]'deki açıklamalara göre mekruh "dinsel yasaklarca yasak olmayan fakat hoş görülmeyen" anlamındadır.) Süleyman Fahir, Büyük Namaz Hocası, (İstanbul, 1954), s.32. 17
Kanun no.5665, Resmi Gazete no.7535, G.J., islam, s. 74-9. Makal'ın Village, s. 58 ve Memleketin Sahipleri, s.32-5'teki sert açıklamalarına bakınız. 18 1951'den 30 Eylül 1954'e kadar 289.000. TL'lik bir satışla 628.000 kitap ve kitapçık satıldı. (E.S.H.)
ÇAĞDAŞ
TÜRK
MÜSLÜMANLARININ
DÎNÎ
HAYATI
kitaplar, yayınlar ve peryodik makalelerde, mecliste sık sık tekrarlanan halk için devlete sağlanacak din eğitimi kadar daha iyi bir özel eğitim isteyen ısrarlı taleplerde ve Islâmî kıyafet ve ibadete oluşan genel saygıda, islâm hakkındaki yenilenen bu ilgi görülebilmektedir.20 Pek çok örnek, Makal'm kitaplarında ve Jaschke'nin çalışmalarında görülebilir.21 islâm, halk uygulamasında özellikle kırsal bölgelerde erkek yanlısıdır. Çok kişi namazını evde kıldığı halde pek az kadın ve yaşlılar camide namaz kılıyor. Allah'ın ebedî nezaretindeki bir konumu ifade eden sade fakat önemli Islâmî cenaze törenlerinde önemsiz bir role sahip olan kadınlar evde ağlaşırlar. SÜNNÎ-ŞİÎ
GERİLİMİ
Türkiye resmî olarak laik bir devlettir ve vatandaşlarının % 98'inden fazlası Müslümandır. Bununla birlikte bu Müslümanlar Sünnî ve Alevî/Şiî şeklinde bölünmüştür. Şüphesiz Türk müslümanları arasında mezhep farklılıkları gözetme çabasında, ortodoks Sünnî ve heterodoks Şiî veya Alevî Müslümanlar arasında hiçbir ayırım yapmayan resmî istatistiklerin hiçbir rolü olmamıştır. Ancak dil
Bazı Türk gazetelerindeki özel küpürler bu eğilimi açıklamaktadır. The Journal d'Orient (İstanbul), 29 Ocak 1953, Iç işleri Bakanlığının yüzü aşkın obskürantist dinî gazete ve dergilerin gerici eğilimleri hakkındaki endişelerini açıkladığını yazmaktadır. Aşağıdaki karşılaştırmalı rakamlara göre artış görülmektedir. Dinî yayınların 1945-52 arasında sayıca ve oranlama olarak artışı şöyledir: 1945'te toplam 276'nın içerisinde 3'ten 1950'de 538 yayın içerisinde 7'ye, 1951'de 435'te 10'a ve 1952'de 602'de 12'ye. Türkiye Cumhuriyeti, "Annuaire statistique 1953", (Ankara, tarihsiz), (ancak yaklaşık 1950 başları), s.172. 1955'te toplam 3250 yayından 105'i din ve İlahiyat ve 41 tanesi de ahlâk ve felsefe ile ilgiliydi. Cumhuriyet, 8 Ocak 1956. Özel görüşmeler, peryodiklerden seçme haberler ve ertesi gün Cumhuriyet'te yayınlanan 7 Ocak 1956 tarihli, konuyla ilgili uzun görüşmeler. 21 Mahmut Makal, Bizim Köy, Köyümden ve Memleketin Sahipleri (İstanbul, 1950, 1954). ilk ikisi biraz kısaltılmış olarak A Vittage in Anatolia ismiyle (London, 1954) ingilizce'ye kazandırıldı. Üçüncünün ingilizce bir özeti Middle East Journal IX,3, (Yaz, 1955), 338-40. s.lardaki yazılarımdan ve "W.I.", IV,2-3 (1955), s. 239-40'tan elde edilebilir, bkz. G.J., islam ve Die Turkei in den Jahren 1942-1951 (Wiesbaden,1955) muhtelif sayfalar ve index, s. 178 ikinci cilt islam.
farklılıkları ve Hristiyan mezhepleri istatistiklerde yer almıştır.22 Bununla birlikte bazı hesaplamalar Sünnî komşuları tarafından eğer gerçek müslüman olarak kabul ediliyorsa yine de açıkça farklı bir Müslüman olarak bilinen Alevî23 ya da heterodoks Türk sayısının dört-beş milyon kadar olduğunu göstermektedir. Alevî ve Sünnî köylüler arasında çok az evlilik olduğu için ve her iki taraf ta diğerinin aşırı uçları ya da inanç eksikliği hakkında karalayıcı ve genellikle de gerçek dışı hikâyeler yaydıkları için biraz gerginlik vardır. Islâmî miraslara verilen değerin artarak yaygınlaşması, bazı Sünnîleri Cumhuriyet yönetimi altında belirli ölçüde durgunlaşmış ve dışa vurulmamış olan eski ayrılıkları şiddetlendirmeye şevketti. Bu talihsiz durum basında ve mecliste tartışıldı. 1953'te önde gelen bir cumhuriyetçi olan Nurettin Artam tarafından yayımlanan, bütün Türk Müslümanları'na birlik içerisinde olduklarını vurgulamalarını ve göstermelerini isteyen, küçük, uzlaştırıcı, Müslüman Türkler Ayrılıktan Kaçının isimli bir kitapçığa konu oldu.24 Türkiye'de müslüman olmayan azınlıklar çok azdır. Halka yönelik dinî işlevlerini sürdürdükleri ve kendi meclislerinin ve dinî önderlerinin yönetimindeki birkaç okulun bulunduğu istanbul'da yerleşmişlerdir. 1953'te Ermenilerin, Yahudilerin ve Ortodoks Rumların temsilcileri okullarında resmî din eğitimlerinin olduğunu ve çocuklarının bu eğitiminin faydasını gördüklerini belirttiler.25
22
bkz. "Annuaire Statistigue 1953", s.81 Özel kişiler, Millî Savunma Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığı eski, yeni memurları, amirleri ve Ankara valisi Kemal Aygün ile görüşmeler, Ankara 15,17 ve 18 Ağustos 1952. Jaschke, "Die T u r k e i . . . l 9 4 2 - 1 9 5 r , 131, 135-36'daki rakamlara bakınız. 23
24 Müslüman Türkler Ayrılıktan Kaçının (Ankara, 1953), s. 28; Vatan 12 Temm u z 1955; Cumhuriyet, 18 Ocak 1956. 25 Journal d'Orient 17 Şubat 1953. Din adamları için gerçekten de var olan okullar burada yazılmamıştır, bkz. "Millî Eğitim Şurası 5 - 1 4 Şubat," Millî Eğitim Bakanlığı, (Ankara, 1954) s. 425-6
KİŞİSEL YAŞAMDAKİ Ö N E M L İ DÎNÎ
OLGULAR
Çağdaş Türkiye'deki laikleşmeye rağmen vatandaşlarının büyük çoğunluğu müslüman olduklarını söylemede coşkun ve gururludurlar. Bugün müslüman bir Türk'ün yaşamı aslında hâlâ doğumdan genellikle ölümün kırkıncı günü anısına okutulan Mevlid'e26 kadar Islâmî bir yapı dahilinde geçer. Gerçekte her Türk çocuğu bir görüş birliğine göre, ibadet niteliğindeki bir kelime olan, "bismillahirrahmanirrahim" ile başlayan bir süreç sonucu gebe kalınır. Doğum sırasında pekçok köylü ve yüzeysel olarak özgürlüğüne kavuşmuş, çağdaş, şehirli Türk kadınlarının bakımıyla anneye esin vermek ve doğum sancısını hafifletmek için uygun Kur'ân sûrelerini okuyan, bilgili, dindar bir bayan ilgilenir. Bebek doğar doğmaz babası ya da yaşlı erkek akrabaları kulağına tekbir, ezan ve Fatiha sûresi fısıldama törenini yapar. Daha sonra çocuğa isim verilerek şükür namazları kılınır ve genellikle dana, koyun veya keçi kurban edilir.27 Müslüman erkek çocuk yedi yaşına kadar neredeyse tamamen annesinin ve doğumunda yardımcı olan kadının elinde büyür. Daha sonra tören ve şenliklerle, ama kutsal Islâmî geleneğe uyum içerisinde kısmen halka açık bir törenle çocuk sünet ettirilir. Sünnet ve erginlik çağları sırasında delikanlı ve gençkızların çoğu uygun bir şekilde ibadetleri öğrenir. 1924—49 yılları arasında devlet elindeki ilkokul, ortaokul ve liselerde resmî bir din eğitimi yoktu, bu yüzden çocuklar dinî bilgileri evde öğrendiler ya da hiç öğrenemediler. 1935'e kadar seçmeli "din" dersleri vardı ve bunlar daha önce anlattığımız gibi Milli Eğitim Bakanlığı tarafından "tavsiye edil2 ® Etıcylopedia of islam, "Mawlid"; I.Engelke, "Süleyman tschelebis Lobgedichte auf die Geburt des Propheten" (Halle, 1926); Halide Edip, "The Clomn and dis Daughter" (London, 1935), bölüm 42; F.Lyman MacCallum tarafından çevirisi yapılan Süleyman Çelebi'nin yapıtı The Mevlidi Şerifi London, 1943); Bisbee, a.g.e., s. 138; Ahmet Ateş, "Süleyman Çelebi Vesiletü'n necat Mevüd" (Ankara, 1954). 27 Tekbir hakkında krş. "Kur'ân" XIII, 111 ve XXIV, 3; Akife Gürün ve diğerleriyle röportaj, 8 Ağustos 1954 ve devam eden günler; Encylopedia of islam, "Fatiha" ve "Takbir"
miş" derslerdi. Çoğu biçimsel ibadetleri öğretmiyordu. Bununla birlikte 1949'dan sonra islâm dinî hakkındaki dersler, özellikle köylerde çok sevilen ve ençok devam edilen ilkokulların dördüncü ve beşinci sınıflarına tekrar konuldu. 28 Bu son Eğitim Bakanlığı ve üniversite eğitimine ek olarak, daha geleneksel olan ve şehirlerdeki camilerde ya da Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından işletilen Kur'ân Kursları'nda Kur'ân ezberleyicileri yetiştirmek üzere açılan "Hafız ve Kur'ân Kursları" daima mevcuttu. 1925'tek başlangıç döneminden 193l'e kadar her biri ortalama 35 öğrenciye'sahip olan on kurs vardı. 1932-33'te dokuz öğretmen ve ikiyüz otuziki öğrenci mevcudu ile bu kurslardan dokuz tanesi varken, talep o kadar arttı ki 1948'de 104 öğretmen, 4181 erkek ve 1570 kız öğrenciye sahip 99 kurs vardı. 1950'deki rakamlar ise şöyledir: 127 kurs, 130 öğretmen, 6403 erkek öğrenci ve 2303 kız öğrenci. Bu öğrencilerden 1811 erkek ve 851 kız öğrenci diploma almıştı. 1951'de Imam-Hatip okulları açılınca, bu hafız kurslarına devam % 50 oranında azaldı.29 Ruhsatsız hocalar ve yaşlı kadınlarca yapılan daha geleneksel Islâmi eğitim 1924'ten beri, şimdi daha popüler ve yaygın olan köylerde yasadışı olarak sürdürüldü. Resmî din derslerinin başlatılması bir bakıma ilmin bu "gerici", obskürantist biçimiyle rekabet edebilmesi içindi. Ama bu resmî dersler, Kur'ân'ın birkaç bökrş. Makal, Village s. 105-6. Ders kitapları "Din Dersleri" olarak isimlendirilmiştir, I. 56 s., II. 75 s. Kitaplar millî Eğitim Bakanlığı'nca bastırıldı, (istanbul), ve en az 13.000 ve 100.000'lik iki baskı yaptı; 1949 da her biri 120.000 adet basıldı. 1953'te II. kitap 100.000 tane ve 1954'te I. kitap 125.000 tane olmak üzere yeniden basıldı. Bu veriler kitapların bendeki nüshalarından çıkarılmıştır. G. }., islam s. 143-45'te bu ders kitaplarının ana hatlarının özetini Almanca olarak bulabilirsiniz. Beşinci sınıflar için Kullanılan II. kitabın bir kısmı İstanbul, Üsküdar'daki Amerikan Kız Lisesi 'nin m ü d ü r ü Helen Morgan tarafından İngilizce'ye çevirilerek The Müslim World XIVI, 1 (Ocak 1956), s. 13-23'te yayınlandı. 29
Daha iyi bilgi için bkz. "Annuaire Statistique 1953", s. 168. 1932-48 rakamları G.J. islam s. 122 122-23'te verilmiştir. Daha sonraki rakamlar ise E.S.H. ve istatistiklerden alınmıştır.
lümünün körü körüne anlamı öğrenilmeden ezberlenmesinden ve bilgisiz köylüler için hâlâ büyük bir önemi olan ve saygı gören özgün elyazması dinî metinleri okuyabilmek için Arap alfabesinin esaslarının kavranması girişiminden ibaret olan, geleneksel fakat hâlâ yasadışı kabul edilen bu dersleri ciddî bir şekilde ve ters yönde etkilemişe benzemiyor.30 Kasaba ve kırsal kesimlerdeki bazı aileler, ailelerine ve çocuklarına evde özel din eğitimi vermesi için bilgili hoca tutma geleneğini canlandırıyor. Bütün bunlar basit olarak Türk çocuklarının yirmi—otuz yıldır gördüklerinden daha düzenli bir Islâmî eğitim gördüklerini ve pekçok ana-babanm bunu sağlamak için kendilerini yeterli hissetmese de çocuklarına bu eğitimi verdirmeye istekli olduklarını göstermektedir. 7-18 yaşları arasındaki sağlıklı müslüman çocukların Ramazan ayı boyunca oruç tutmaya başlaması gerekmektedir. Türk kızları bu bakımdan genellikle ibadete başlama yaşlarını 18 yaşının üzerine erteleyen erkeklerden daha inançlıdırlar.31 Profesör Rustovv'un anlattığına göre laik, cumhuriyetçi Türkiye'de bile büyük Islâmî bayramlar olan Ramazan sonundaki Ramazan Bayramı ve Hac sonundaki Kurban Bayramı resmî ve ulusal tatiller olarak sürdürülmektedir. Bu bayramlar her yerde büyük bir haz ile kutlanmaktaKendi gözlemlerim; Makal, Memleketin Sahipleri s. 36-40; Vatan, 15 Temmuz 1955 Türkiye'deki örnekleri göstermektedir. İran içinse B.A. Donaldson, "The Wild Rue" A Study ofMuhammadan Magic and Folklore in Iran (London, 1938) s. 110, 130-140'taki örnekler ve 203-208 ile kitabın muhtelif yerlerine başvurun. Arabistan için bkz. S.M.Zwemer, Studies in Popular islam... ( L o n d o n , 1939), VII-xI, muhtelif sayfalar. Filistin'dekiler için T.Canaan ve H.Granquist'in yapıtları; Arabistan'dakiler için A.Musil, H.R.P.Dickson ve C.M.Doughty'nin yapıtları; Mısır'dakiler hakkında A. ve H.Ammar ve E.Lane'in yapıtları; Kuzey Afrikadakiler hakkında G.H. Bousquet'in yapıtları; Endonezya ve Mekke'dekiler hakkında Snouck Hurgronje'nin yapıtları; ve Hindistan'dakiler hakkında Mrs. Meer Hasan Ali, J.Farquhar ve M.Titus'un yapıtları incelenebilir. Bu saydığımız yapıtlar bu örnekler hakkında ve diğer b ü t ü n popüler Müslüman ibadetleri ve inançları ile ilgili değerli gözlemler içermektedir. Gözlem ve görüşmeler, krş. Makal, "Memleketin Sahipleri" s. 85-89.
TÜRKIYE'DE
İSLÂM
VE
LAIKLIK
dır. Pekçok şehirli gencin Ramazan ve Kurban Bayramları'nm temel dinî anlamlarını son zamanlara kadar pek bilmediğini söylemek yanlış olmayacaktır. AlevîTer Peygamber'in torunları olan mübarek şehidlerin anısına pek çoğunun oruç tuttuğu Muharrem ayının özellikle ilk on gününe (Aşure) çok büyük bir önem veriyorlar. Sünnîlerin çoğu Peygamberin doğumu sebebiyle özel ayinler yapıyor ve bazıları "Aşure"yi de kutluyor. 32 Ancak bunların hiçbiri resmî tatil olarak kabul edilmemiştir. Eğitimlerinin bir parçası olarak biraz din eğitimi gören erkekler için zorunlu olan askerlik eğitiminden başka, normal bir Müslüman Türk'ün hayatının diğer büyük olgusu, 1926'da kabul edilen batılı medenî kanunla düzenlenen evliliktir. Fakat pekçok şehirli gibi taşrada yaşayan %70'lik bir nüfus için 1926'dan beri devam eden yasal, sorgu yargıcı ya da noter onayı tek başına evlilik için hiçbir şey ifade etmiyor.33 Onlara göre bu nikâhın yanında, ardından ayiniyle birlikte üç günlük bir kutlamanın yapıldığı geleneksel Islâmî "imam nikâhı" olmalıdır.34 Aksi halde evliliğin ve bu evlilikten doğan çocuğun gayrimeşru olduğuna inanıyorlar. Son yıllar32 Gözlemlerim. Kırsal kesimdeki bayram şenliklerinin kısa betimlemeleri için bkz. H.G.Dwight, Constantinople Old and New (New York, 1915) VIII-XI. bölümler; Bisbee, a.g.e., s. 137-8; Lewis, s. 187. krş. Encyclopedia of islam, "Ashura". Aşure günleri 1954'te Eylül'ün başlarına rastlamıştı ve ben o tarihte Ankara'nın otuz mil kadar doğusundaki Alevi köyü Aydmcık'ta geleneksel aşure yemeklerini de yediğim Hasan Altıntaş Ağa ve ailesi tarafından büyük bir konukseverlik ve hoşgörüyle ağırlandım. Bu ziyaret Mustafa Gökçe ve Ahmet Tufan tarafından düzenlenmişti. Yolun çoğu ta».dar için uygun olmadığı halde gidiş-dönüşümü Prof. Mrs. Spaulding Rogers sağla' !ı. 33
Türk, 'e'deki evlilikler hakkındaki en iyi genel çalışma olan Hamit Zübeyir Koşay'ın Türkiye Düğünleri Üzerine Mukayeseli Malzeme (Ankara, 1944) isimli yapıtı "W.I.", II, 1 (1952), 81-82'de incelenmiştir. 34 Son Orta Anadolu köy düğünü resimleri için bkz. Makal, "Village", kapak ve s. 121-32. Bisbee eserinin 40-46. s. larında kasaba ve şehir düğünlerini yorumlar ancak s. 43'teki "nikah" töreni hakkındaki görüşleri hatalıdır. Gerçekte bu nikahlar neredeyse sadece mahalle ve kırsal kesimdeki imamlar tarafından yapılmaktadır. İmam b ü t ü n kutlamalara davet edildiği halde "düğün" sadece imam tarafından yapılan kısa özel bir tören değil eğlencelerin de düzenlendiği bir olgudur.
da yasalarca öngörülen laik noter evlilik kayıtlan olmaksızın yapılan imam nikahında önemli bir artış olmuştur. Bunun ve yasadışı olduğu halde halen yapılan çok evliliğin bir sonucu olarak TBMM sürekli olarak köylülere zaten meşru olarak tanınan fakat teknik olarak yasadışı olan çocukları yasallaştırmak zorunda kalıyor. Bu, sadece yasadışı bırakılmış geleneksel Islâmî adetler ve hâlâ psikolojik olarak pekçok Türk'e yabancı olan çağdaş batılı kanunlar arasında süregelen gerginliğin bir başka örneğidir. Bu, çağdaş Türk toplumunda bir bakıma çözümsüz kalan sorunlardan biridir.35 ilerleyen yaş nedeniyle ve köyde büyük ölçüde "odalar" da ya da sadece erkeklerin gidebildiği toplanma yerlerinde yaşlıların veya yaşıtların sözlerinden veya konuşmacı bir kadını dinleyerek kazanılan dinî bilgi birikimiyle, Türkler (başka kültüre sahip halkların çoğu gibi) Yaratıcı'larına, ölüme ve islâm öğretisindeki sonsuz hayata daha fazla ilgi göstermeye başlarlar. Yaşlılar ek olarak daha düzenli ibadet yapmaya, daha tutucu giyinmeye, belki de sakal bırakmaya ve de diğer dinsel âdetleri benimsemeye eğilim gösterirler. Bunlardan bütçesi yeterli olan çok az bir bölümü hacca gidebilirler veya sebil, minare, cami ya da diğer hayır kurumlarının yapımı veya onlara bağış yapma etkinlikleriyle uğraşırlar. Son dört yıl boyunca edindiğim izlenimlerde yüzlerce çeşme, pekçok sayıda cami ve diğer dinî eserleri gördüm, oysa yirmibeş yıldan uzun bir süredir Anadolu'da eski ya da onanma muhtaç olmayan hiçbir dinî yapı yoktu. islâm köylülerin ölümünde tekrar önemli bir rol oynamaya başladı. Ölmek üzere olan bir Anadolu insanının duyabileceği son krş. G. Jâschke, "Die ımam-Ehe"in der Türkei", "Die Welt Des Islams", N.S.IV, 203 (1955), 164-201. Jaschke'nin bu yapıtı özellikle 183-93. s.larıyla 24 T e m m u z 1956 tarihli Cumhuriyet'te Konya taraflarındaki evliliği yok edecek derecede pahalıya malolan âdetler hakkındaki haberlerin de dikkate alınabileceği 199. s.da önemli bilgiler olan ve detaylı bir bibliyografyanın bulunduğu kapsamlı bir çalışmadır. Yetkili memurlarca yapılmamış evliliklerin ve bu evlilikten doğan çocukların yasallaştırılarak tanınması hakkındaki k a n u n için 1 Şubat 1956 tarihli çocuk nişanlama adeti hakkında ise 25 Ocak 1956 tarihli Cumhuriyet'e bakınız.
sözler doğumunda ilk duyduğu sözler olan dinî kelimeler ve Kur'ân âyetleridir. Bir cenazenin gömülmeye hazırlama işlerini, hemen ve basit bir şekilde mezara, Allah'ın rahmetine gönderilme işlemini hâlâ Islâmî âdetler düzenlemektedir. Türkiye'de suçlu mahkumlara bile hâlâ şehadet getirmeleri ya da istedikleri duayı yapmaları için zaman bırakılmakta veya bunları yapmak için bir imam isteyenler için infazdan önce devlet tarafından bir imam getirilmektedir.36 Böylece bugün (1955'ler) Türkler'in çoğunun hayatı doğumdan ölüme kadar islâm tarafından düzenlenmiş olmaktadır. Ölümden 40 gün sonra ölenin ailesi Bursa'lı Süleyman Çelebi'nin beşyüz yılı aşkın bir süre önce yazdığı ve Türkler'ce hâlâ çok sevilen, Peygamber'in doğumuyla ilgili bir eser olan Mevlid'in okunduğu bir toplantı düzenleyerek, müslümanm anısına ölümünde bile saygı gösteriyor. 1953 yılının sonlarında, sonradan Atatürk olarak tanınan Gazi Mustafa Kemal'in kızkardeşi Makbule Atadan için Türkiye'nin en uzman mevlidhanları ve ilahi okuyucularından oluşan bir gruba istanbul'daki görkemli Süleymaniye'de dikkate değer bir mevlid okutturdu. 37 Böylece Islâmî geleneklere karşı genellikle ilgisiz olan, laik devrimin saygıdeğer yaratıcısı ve sembolü Atatürk bile hayattaki en yakın akrabaları, dostları ve hayranları tarafından yüce Müslüman Türk âdetiyle anıldı. Hac ile başlayıp, Peygamberin doğumundan bazı yüce Türk müslümanı ölülerine kadar uzanan duygulandırın, ahenkli Mevlid törenine kadar geldik. Pek çok Türk'ün hayatını şekillendiren islâm'ın birkaç farklı yönü hakkındaki bu kısa açıklamalar Türklerin yaşamının ana bölümlerindeki bu dinî mirasın devam etmekte olan önemini gösterir. Gözlemlerim, krş. Makal, Memleketin Sahipleri, s.51-61, 76-84. Betimleme ve daha fazla bilgi-kaynak için bkz. "W.I.", IV, 1 (1955), s.57; ve aynı yer IV, 2-3, s.212-214. "Mevlid" töreninin çağdaş bir açıklaması Bisbee'nin yapıtında s. 138 de bulunmaktadır. Makbule Atadan 18 Ocak 1956'da Ankara'da öldü ve ertesi gün görkemli bir törenle gömüldü. Cumhuriyet 13,20,28 Ocak 1956. 37
İ S L Â M ' I N BEŞ ESASI
islâm'ın beş esası şehadet, namaz, zekat, hac ve oruç Türkiye'de bugün hangi durumdadır? Statüleri nedir ve nasıl işlev görüyorlar?38 Kendilerinin pratikten çok sözden oluşan inanca sahip olduklarını kabul eden Türklerde Şehadet'in temel amacının gerçek önemi bazen görülmese de şehadet özgün şekliyle kalmıştır. Namaz, Ramazan orucu ve hac evrensel uygulamalarından uzak da olsa 1928'den şimdiye kadar olduğundan daha popüler hale gelmiştir. 39 Bununla birlikte Mısır'lı Necip ve Nasır'ın ya da Endonezyalı Başkan Sukarno'nun yaptığı gibi son otuz yıl içinde hiçbir seçkin Türk memuru hacca gitmedi. Şimdi Osmanlı hükümetinin yaptığı gibi zekatı toplayıp dağıtacak hiçbir kurum da bulunmamaktadır. 40 Buna rağmen hayır işleri ve bu geleneksel Islâmî yükümlülüklerin tam bir benzeri olan toplumsal refahın sağlanması için islâm'a paralel, hatta bazen ayırdedilemeyecek kadar büyük bir ilgi olduğu gibi, daha laik uygulamalar da görülmektedir. 1947'den bu yana ibadet şekilleri, orucun zorluğu ve haccın çağdışı krş. G.H.Bousquest yapıtı Les Grandes Practiques Rituelles de L'Islam da (Paris, 1949) beş temel esas ve özellikle toplumsal, güncel uygulamalar açısından çağdaş Islâmî inanç ve ibadetleri açıklar, (krş. dn.30) Genel olarak Kuzey Afrika deneyimleri üzerine olmasına rağmen Islâmî uygulamaların Türkiye, Filistin ve Endonezya gibi ülkelerdeki k o n u m u n a da değinir. Ayrıca Encylopedia of islam' daki konuyla ilgili makale ve teknik terimler listesine bakınız. islam, "Ramazan in istanbul" gibi yeni Türk Filimleri ve islâm konulu radyo programları için "W.I.", IV, 1, (1955), s.59-60'a bakınız. 16 Haziran 1954'te Habib Edib Törehan cami personelinin gülünç ücretlerine (Sosyal Hizmetlerle aylık 75 TL.) yan gelir sağlamak için görevlerini kötüye kullanmalarını sağlamak amacıyla ücretlerinin artabilmesi için gelir vergisine %1 d i n vergisi eklenmesini önerdi, a.y., s.59'da bu konuda aynı tarihli Yeni îstanbul kaynak olarak gösterilmiştir. 8 Ocak 1956 tarihli Cumhuriyet Meclisin 7 Ocak'taki bütçe görüşmelerinde ücretlerin 100 TL tabanına yükseltilmesini reddettiğini yazdı. 21 Ocak'ta Cumhuriyet'teki bir haberde İstanbul'un fakir bir semtinde yaşayan ve maaşıyla geçinemediğini, bu yüzden de din kardeşlerine dini görevlerini yerine getirmede ahlâk dışı yollara başvurmak zorunda kalacak ya da ailesinin açlıktan ölmesine seyirci kalacak kadar az yardım yapmanın inançlarına uygun olup olmadığını sorduğunu söyleyen bir imamın yakınışları vardı.
yönleri hakkında açık eleştiriler yapılmıştır. Halkın hayal gücü ya da Türklerin bağlılığı için hiçbir yasal alternatif henüz bulunmuş görünmüyor. 1933-50 arasında ezanın Türkçeleştirilmesi yerleşmiş bir biçimde Arapça okunan dualarla kılınan namaza kadar uzanmadı. Türklerin çoğu Arapça bilmediği ve duaların anlamını öğrenmediği için bunlar anlaşılmaz olarak kalacaktır. Deneyimli gözlemciler 1930-45 arasında günlük ibadetlerine devam edenlerden çok daha fazla sayıda Türk'ün bunlara devam etmeye başladığını görmüştür. Bu özellikle ibadetin köylere oranla çok daha azalmış olduğu şehirlerde daha çok önem kazanmıştır.41 Kalabalık camiler cemaatle kılman namazın yaygınlaşmasının ilk belirtileridir. Türk arkadaşlar çağdaş, laik Türklerin büyük bir bölümünü oluşturan ve görünüşe göre Atatürk reformlarından en çok yararlanmış olan küçük fakat çoğalan bir grup devlet memurunun Ramazan orucu tuttuğunu bildiriyorlar. Buna rağmen Ramazan'da hiçbir devlet dairesi kapatılmıyor. Devlet radyosunun din içerikli yayınlarının yakından takip edildiği bu ay içinde basın, İslâm'ın özellikleri hakkındaki yayınlarla dolar. Oruç tutmayan pek çok Türk, nezaket gereği Ramazan günlerinde halk içinde birşeyler yemeyi terkeder. 42 1952'den bu yana basın her yıl özellikle Sultan Ahmed ve Süleymaniye gibi büyük camilerde düzenlenen Kadir Gecesi toplantılarmdaki eşi görülmemiş kalabalıktan söz eder. Bu törenlerin birine 1952'de ben de katıldım ve Profesör Fransz Taeschneüvl9-20 Mayıs 1955 (Ramazan 27, 1374) gecesi Süleymaniye'deki törenden bazı kısımları kaydetme izni aldı. Profesörün kayıt ve raporu çağdaş Türk ibadetleri ve davranışları hakkında çok önemli bir belge niteliğindedir.43 1950'den sonra, Ramazan Bayramıyla sona eren Ramazan'dan 70 gün kadar sonra gelen Kurban 41 Birge, age, dn.6, s. 43-44; G.Jaschke, islam, s. 65-8, 74-9; Lewis, s. 184. Gözlem ve röportajlar. 42 Gözlemler, özel röportajlar ve basın. Vatan 15 T e m m u z 1955. "W.I.", IV, 1 (1955), 59-60 ve No. 2-3, 214-15. 43 " K u r ' â n " LXXXVII, 1; XLIV,2; Encylopedia of islam, "Ramazan" ve 1955'tekı törende kaydedilenlerin çevirisi için bkz: "W.I.", a.y.,s.202-212
Bayramı için şehirlerdeki kurbanlık koç talebinde çok önemli bir artış oldu. Her iki geleneksel bayram da popüler kalmakta ve halkın gözünde Islâmî niteliklerinden çoğunu tekrar kazanmaktadır. 200.000lik tirajıyla Türkiye'nin ençok satan gazetesi olan Hürriyet gazetesinden bir grup muhabir ve fotoğrafçı 1954'te ilk kez hacca gitti. Hac hakkındaki haber ve resimler belirgin bir gösterişle yayımlandı ve büyük rağbet gördü. 1955 Temmuzu ortasında bazı hacılar yolculukları için yabancı para bulmada karşılaştıkları güçlüklerden yakındılar. Önde gelen bir İstanbul gazetesi bunların feryatlarının bir bakıma Türkiye'nin yeter dövizinin kısmen spor kafilelerinin dış ülkelere gönderilmesi veya özel eğlence gezilerinin düzenlenmesiyle israf edildiğini kanıtladığını ileri sürdü. Gazete tuhaf bir öneri yaparak hacca gitmek için kimin yeterli olanağa sahip olduğunun belirlenmesini bunun da bölge müftülerince yapılmasını ve servetlerinin, durumlarının ve ödedikleri gelir vergisinin dikkate alınması gerektiğini söyledi. Dahası Mekke'ye gidecek Müslüman hacılara ayırılan dövizin tarafsız bir şekilde diğer dinlerden hac için Kudüs ya da Roma'ya gitmek isteyen Türkler için de kullanılabilir olması gerektiğini ileri sürdü. 44 Şüphesiz bu öneriler yakın gelecekte uygun şekilde değerlendirilecektir. 1954 sonbaharında Dinet ve Sliman'm Life ofMuhammed isimli eserinin Türkçe çevirisi yeni bir istanbul gazetesinin eki olarak çıkmaya başladı ve sonra bir devlet bakanı tarafından satın alındı. 1955 baharında bağımsız, liberal alim Abdülbaki Gölpmarlı tarafından çevirisi yapılan yeni bir Kur'ân meali çıktı ve beğeni kazandı. Bir istanbul gazetesinin seri olarak yayımını yapması tutucu bir eleştiri aldı, ancak bu yolla Kur'ân'ı Türkçe olarak okuma olanağına kavuşan halk hoşnut görünüyordu. Cumhuriyet'le yayımlandı 7 ve 15 Ocak 1956. Özellikle E.S.H. ve İsmail Hakkı Baltacıoglu ile röportajlar, Ankara, 20 Ekim 1954. krş. G.J., Die Türkei... 1942-51", "Islam;-Koran", s.178.
Resmen tanınmayan islâm bir nesil için görünürde bastırıldığı halde sonradan niçin ve nasıl bu kadar güçlü olarak kurtulabilmiştir? Sanırım çağdaş Türkiye'de islâm'ın süregelen canlılığını sağlayan üç ana etken vardır. Bunlardan ilki Diyanet işleri Başkanlığınca sağlanan devlet desteği; ikincisi köylü nüfusunun çoğunluğunda varolan halk-Islâm'ı; ve son olarak da bugün çok önemli olan tasavvufi eğilimdir. RESMÎ
DESTEK
islâm'ı desteklemede yaygın hükümet organizasyonları olan camiler ve personelini kısaca tanımlamıştık. Hiç şüphesiz bu etkinlik şehir ve kasabalardaki resmî camilerin bakım ve sürekliliğine önemli bir yardım sağlamıştı. Köy imamları için müftülüklerden izin gerektiği halde maaşlarını köy fonları ödemektedir. Gerçekte birçok köy imamı hükümet izni olmamasına rağmen buna aldırış etmeden görevlerine devam etmektedirler.45 Şu iyice anlaşılmalıdır ki, özellikle şehirlerde islâm'ı etkisizleştirme olarak görünen cumhuriyetin ilk yıllarındaki laikleştirme işlevlerinin çoğu, pekçok geleneksel Islâmî pratiğin ve inançların 1920-30'larda sessiz olarak ve kısıtlı kesimlerde devam ettiği kırsal bölgelerde o kadar etkili olmadı. SEZGİSEL VEYA Z İ H İ N S E L
YOL
Deneyimli batılıların çoğu, Müslümanlar dahil doğuluların büyük çoğunluğunun, hayal edemeyeceğimiz doğaüstü ya da psikologların paranormal dedikleri şey hakkında samimi duygu ve bilinçlere sahip olduğunu unutuyorlar. Profesör Gibb'in Modem Trends in İslâm (Chicago, 1945, önsöz) isimli eserinde belirttiği gibi, batılı doğubilimciler Müslümanların hayatındaki bu psikolojik ve sezgisel gerçeğe biraz olsun dikkat etmemişlerdir. The Religious Attitude and Life in İslâm (Chicago, 1909) adlı yapıtında Gazali ve Ibn-i 45 E.S.H. ve O.Ç. ile görüşmeler, krş.G.J., islam, s.95-110. ve makalelerim "Demokratik Türkiye'de Yeni Bir Görüş", Middle East Journal, VII, 1 (Kış, 1953) 33-34 ve özellikle 39-42. s.lar; Revival of islam in Secular Turkey a.y., VIII, 3 (Yaz, 1954), s. 267-82 ve özellikle 269-70
ÇAĞDAŞ
TÜRK
MÜSLÜMANLARININ
DÎNÎ
HAYATI
Haldun gibi büyük İslâm düşünürlerinin bile doğal ve doğanüstü arasında nasıl çok az fark gördüğünü açıklayan Duncan Black MacDonald'tan daha inandırıcı bir açıklama yapan olmamıştır. Bu nedenle okumuş ya da bilgisiz Türk Müslümanları'nın hepsinin de, batılıların genellikle spiritüalizm dediği şiddetli bir doğaüstü algısına sahip olması gerçekten şaşırtıcı değildir. iyi eğitim görmüş erkek ve kadınların bazıları, Londra'nın ünlü Psikolojik Araştırmalar Derneği'nin bir kopyası olan bir topluluk aracılığıyla bu konuyu araştırıyorlar. Bu kişiler diğer grupların da içtenlikle ve düzenli bir şekilde doğaüstü fenomenler hakkında birşeyler öğrenmeye çalıştıkları istanbul'da haftada birkaç kez toplanan bir Metafizik ve Ruh Cemiyeti kurdular. Bulgularını halkı toplantılarına katılmaya çağıran kitap ve dergilerde yayınlıyorlar. Aynı amaçlara yönelik diğer gruplar izmir, Tarsus ve Ankara'da düzenli olarak toplantılar yapıyorlar.46 Ve Psişik medyum olduğu şüpheli kişiler ve bazı sahte doktorlar köylülerden büyük saygı gördükleri Anadolu'da çalışmalar yapıyorlar. Türkiye'de klasik mükemmel islâm, Osmanlı imparatorluğunun küçük, önde gelen, eğitimli ve bürokrat eliti dışında hiçbir zaman etkili olmamıştı. Büyük insan kitlelerinin çoğu ortaçağdaki Kur'ân'ı ve ve gelenekleri esas alan Müslüman alimlerin klasik uygulamalarından büyük ölçüde habersizdi ve bugün de öyledirler.47 46 Yayınlarından bir tanesi İç Varlık.ır. (Ankara, 1953). En fazla İstanbul'da etkin olan derneğin amaçları ve organizasyonu "Türkiye metapsişik tetkikler ve ilmi araştırmalar cemiyeti Ana Tüzügü"ndedir, (İstanbul, 1952) 13 s. Anadolu Köylerinin özellikleri hakkında bkz. Makal, Memleketin Sahipleri, s. 18-24, 52-55, 62-70. Türklerin rüya ve doğaüstü esinlerinin en son önemli iki örneği 20 Nisan 1955 tarihli Dünyanın 1. ve 3. s.larındadır. L.Levonian, Moslem Mentality (London 1928) de vurguladığı gibi bunlar herşeyden önce süregelen Islâmî eğilimlerdir. krş. Demokrat Parti'nin kurul toplantılarında Prof. Dr. Osman Turan'ın bu konudaki galeyanı (14 Aralık 1955) ve daha ilerideki yorumlar (23 Ocak 1956) Cumhuriyet'in bu tarihlerdeki sayılarında yayınlanmıştır ve 15 Ocak-1 Şubat 1956 tarihli Forumdaki makaleler de bu konuyu işlemiştir. 7 Ocak 1956'daki meclis görüşmeleri 8 Ocak'taki Cumhuriyet'le yayınlanmıştır. Bülen Dâver, Türkiye Cumhuriyetinde Lâiklik (Ankara, (1955) adlı yapıtı Siyasi İlimler Mecmuası, Yıl 25, N o 296 (Kasım, 1955) s.295-96'da H.R.E. tarafından tartışılmıştır. Diğer alanlardaki kaynaklar için dn.30'a bakınız.
Islâmî miras hakkında da kusursuz bir bilgiye sahip olan bugünkü aydın liderler öncelikle medrese mezunudur. Bu kurumlar 1924'te resmî olarak kaldırıldığı için eski mezunlarından halen yaşamakta olanların hepsi yaklaşık olarak altmış yaşın üzerindedir. Genç ve eğtimli kişilerin çoğu medrese eğitimli düşünüşü hor görmektedir. Yeni açılan ilahiyat Fakültesi, islâm felsefesi ve geleneğini öğretebilecek öğretmenleri kendine çekmede büyük güçlüklerle karşılaştı ve bu dersleri öğretebilmek için bir Fas'lı bir de Yugoslav Müslümana görev verdi. Bu açıkça Türkiye'de bilgili ve aydın dinî liderin eksikliğini göstermektedir.48 Son Türk deneyimi dinî inancın ilahiyat ve felsefeye nadiren eşlik ettiği gerçeğini kuvetlendiriyor gibi görünmektedir. Lawrence Hyde aşağıdaki ifadeleri yazdığında bir başka ülkeyle ilgilenmekteydi, ancak bunlar bugünkü Türkiye'deki durumun betimlemesine de tamamıyla uygundur: "Aşırı entellektüelleşmiş normal bir insanın bu özel, gerçek çevre tamamıyla yabancı terimlerden dersler alması, çok az dikkat etmiş olduğu duyulamayacak sesleri kulağının yakalayabilmesi, üzerine titrediği önyargılarının bazılarını bırakması, o ana dek beklemediği gerçeklere kendisini hazırlaması için en umulmadık yönlerden bilgi almaya hazır olması gerektiğini farketmesi uzun süre alır. Evet sadece bunlarla mümkündür, ruhani olanın entellektüel bilginin yerine geçmesi... Asıl önemli konu çok ciddi bir yaşam yasası ile karşılaşılınca, daha entellektüel yöndeki deneyimleriyle, aydının elde ettiği bir tür özel bilincin işlev görmeye başlamasının çok zor olmasıdır. Ayrıca ilgi deneyimsiz bir insanın diğerleri kadar, hatta çoğu zaman çok iyi yetişmiş bir kişiden gerçekten daha etkili bir şekilde belirleyip ele alabileceği, bilinen, belirli bir gerçek üzerinde yoğunlaşır. Kendimizi önemli konuların bağlılık, davranış basitliği, ruh mütevaziliği... vs. gibi etkenlerce ele alınacağı bir konumda buluveririz. 48
1956
E.S.H. ile görüşme; İlahiyat Fak., 3 Kasım 1954; Cumhuriyet
8 - 1 0 Ocak
Bundan önemli bir sonuç çıkarabiliriz. Eğer bu ülkede dinsel uyanışın doğasında herhangi birşey oluşursa... eğitimli sınıfın bunda, köken ve gösterişte oldukça alçakgönüllü olanların aldığından daha önemli bir rol üstlenmesini beklememe önlemini alırız. Manevî güç, sezgi ve otorite bunlar böyle bir zamanda en beklenmedik yerlerde ortaya çıkarlar. Hristiyan çağının başlarında bazı kölelerin koşuşturduğu yolda onyedinci yüzyılda quaker'larm (bir hristiyan mezhebi üyesi [çev.]) koşuşturduğu gibi mânen koşuşturan tramvay sürücüsü dikkate alınacak bir kişidir —özellikle bizimki gibi sahip olduğu aydınlar sınıfının yeteneklerine güvenle saygı duymaya başlayan bir toplumda." 49 Türkiye halkının ekseriyeti sahip olduğu dinsel vahiy hakkında entellektüellerin yaptığından daha az akla yatkın yollardan sonuçlar çıkarırlar fakat inançları gerçektir ve çok ta değerlidir. HALK
İSLÂMI
Anadolu köylülerinin dinî inançları ve yaşamlarının pekçok yönü hâlâ genel ve sistemli bir araştırma beklemektedir. Kişisel gözlem ve çalışmalarıma dayanan bilgilerime göre bu, Anadolu'daki halk îslâmının genel durumudur. Türkiye'de halkın dini geniş çapta hristiyanlardan, diğer gelenekselliklerden ve sapkın düşüncelerden alıntı veya kalıntı ların birleşmesiyle daima heterodoks olmuştur. Hayatının yarısını yürüyerek ya da at üzerinde Anadolu halkının arasında geçirmiş olan arkeolog Sir William Ramsay eşsiz yapıtlarında bu halkın inançlarının devam eden gücünü ve derinliğini açıklamıştır. Daha sonra Profesör F. Köprülü ve F.W. Hasluck yirminci yüzyılda bile Türk köylüleri arasındaki halk Islâmı'nın egemenliğini gösteren önemli kanıtlar ortaya çıkarmışlardır. Bu, son yirmi yılda meslekdaşım Prof. Niyazi Berkes, Dr. Paul Sterling ve hatta daha önemli olarak hünerli, genç, Türk köylüsü ve köy öğret49
Laurence Hyde'm yapıtı The Prospects ofHumainsm (1931) s. 139-41 John Baillie'nin yapıtı A Diary of Readings... (New York, 1955) s. 368'de Day 24 başlığı altında ve Day 24 başlıklı bölümde ahntılanmıştır.
meni Mahmut Makal'm köylü yaşamı ve inançlarıyla ilgili, akıllardan çıkmayan üç kitabı sayesinde belgelendirilmiştir. Makal'm bu yapıtları Iç Anadolu'da çok değer verilen hurafe ve halk tslâmıyla ilgilenirken ilk iki yapıtında İslâm'ın etkileri hissedilmektedir. Bu konuksever köylü Türklerle yaşandığı sürece halk Islâmı'nm onlar üzerinde gösterdiği korkunç etki sürekli görülebilir.50 Bazı Türk köylüleri kendilerinin, görünmeyen fakat gerçek olan dört ruh tarafından ifa edilen, Allah'ın iradesiyle yönlendirildiklerine inanıyorlar. Bunlardan ilki, Makal'm tanımlamasına göre her insanın sağ omuzunda oturan ve elinde kalem, yapılan iyi işleri not eden ve denetlediği kişiyi iyi şeyler yaptırmaya çalışan Melâike leri ya da koruyucu meleklerdir. Sol omuza bir Şeytan binmiştir; aynı şekilde bir kalem almış ve insanı şeytanca işlere çekmeye çalışmaktadır. Her insanın önünde bir tür rehber olan, görünmeyen bir "cin" yürümektedir. Bu cin ya melaike ya da Şeytan tarafından yönlendirilmektedir, bir süre için hangisi daha çok etkili olabilirse. Ruhlar anlaşmazlığa düşerse insan şaşkınlık geçirmeye başlar. Bu nedenle bir kişi şaşkın durumda olduğu zaman, köylüler hemen arkadaşları uyuşamıyor —ruhları uyuşamıyor— sonucunu çıkarırlar. Bu üç ana ruha ek olarak diğer birtanesi de herkesin midesinde -'O krş. Sir William Mitchell Ramsay, The Historical Ceography of Asia Minör (Londan, 1890); Impressions of Turkey (London, 1897) ve özellikle Asianic Elements in Creck Civilization, The Gifford Lectures in the university of Edinburgh, 1915-16, ikinci, genişletilmiş, örneklemeli baskı, (London, 1928); Köprülü, M.F., "Anadolu'da ilk mutasavvıflai' (İstanbul, 1919); "Les Origines de l'Empire ottoman" 'Paris, 1935) ve yine Köprülü'nün islam Ansiklopedesi'ndeü makalesi "Bektaşi"; F.W. ve M. Hasluck; Chiristianity and islam under the Sultans, 2 cilt, (Oxford, 1929); M.Hasluck, The Unupitten Law in Alhina (Cambridge, 1954); A.N.Berkes, Bazı Ankara Köyleri Üzerine Araştırmalar, (Ankara 1943); Paul Sterling, Turkish Peasant Communities, Haziran 1951'de Oxford Üniversitesi antropoloji bölümünden sağlanan yayınlanmamış doktora tezi; Ankara'da basıldı, 1952, 48 adet çıktı ve şimdi basım için revizyondadır. Makal'm adı geçen üç kitabından başka İstanbul'da bir edebiyat dergisinde (Varlık) 1948 ve sonrasında ve onbeş günde bir çıkan mükemmel bir Ankara dergisi Forum'da 1955 ve sonrasında yayınlanan makale dizileri vardır, bkz. "Eski Dert Eski Derman", Forum, IV, No.44 (1 Şubat 1956), s. 21-22
bulunmaktadır. Bu ruh iştahı temsil etmektedir, çünkü eğitimsiz Anadolulular o olmadan insanın yemek yeme gereksinimi duymaksızın tek bir lokmayla doyacağına inanıyorlar.51 Bu inançlar sadık Türk Müslümanlarının milyonlarcasının yaşamındaki çok doğru ve değerli etkilerdir. Anadolu köylülerini bu iyi ve kötü ruhlarıyla Grek mitolojisinin şeytanları ya da Zerdüştlerin muhalif güçleri ışık ve karanlık arasında garip bir benzerlik vardır. Hatta bunlar Roma Katolik geleneğindeki koruyucu melekler ve şeytan, Freud psikolojisindeki bilinç ve bilinçaltı öğeleri gibi daha çağdaş benzerlerini hatırlatmaktadır. Prof. Gardner Murphy'nin Haziran 1954'te Montreal'de düzenlenen Uluslararası Psikoloji Kongresinde söylediğine göre doğa üstü ya da paranormal psikolojide, "entellektüel" anlayıştaki genel, sınırlı deyimle maddî olmayan, fakat bununla birlikte gerçek gibi görünen ve dikkatli, uzun vadeli ve uzmanca bir araştırma isteyen bu ve benzeri şekilde pekçok algı bulunmaktadır. Binlerce yılın sezgi ve sağduyusu birleşerek Anadolu köylüleri arasında deneyimli akılların ve kalplerin ulaşamadığı bir gizem bilinci üretmiş olabilir. Şunu da eklemek istiyorum, Allah korkusuna sahip bu köylülerden bazıları şimdi dinî inanç şekillerine ve duygusallığına öncekinden daha eleştirel bir açıdan bakmaya başladılar.52 Türkiye'de hurafeler ve halk islâm hâlâ etkili olmasına rağmen laik ve dinsel eğitimin ortak isteği, ekonomik değişim, gelişmiş iletişim ve bunlara bağlı etkenler, hurafeler ve halk Islâmı'nın bu tür etkilerini aşamalı olarak kaldırmaya yönelmiş olan bilgili, eleştirel yeteneklere yardım eden öğelerdir. Buna rağmen bu bağlar-etkiler hâlâ baskın ve yaygın bir güçtür.
51
Makal, "Mem. Sahip.", s.62-7. krş. Donaldson, a.g.e., s. 35-37. Donaldson bu yapıtında İran'daki cinlerden söz ederken Kur'ân ve diğer kaynaklardan da yararlanmıştır. Görüşmeler; Vatan, 15 Haziran ve 21 Ekim 1955; Makalem, Middle East Journal VIII,3 (1954), 280: Yeni İstanbul, 5 - 6 Ekim 1955.
TÜRKIYE'DE
ISLÂM
VE
LAIKLIK
TASAVVUF
islâm hakkındaki obskürantist hurafeler Türkiye'de etkisini kaybetmeye başlamış gibi görünürken pekçok Türk mistik bir yaklaşımla, islâm'da etkileyici bir inanç arıyor ve buluyor. Hindistandaki Sir Muhammed Zafrullah Han'ın atalarının ortodoks hükümetler ve kurumlar başarısız olduğu halde her zaman misyonlarının sonucuna ulaşmış "Sufi"ler tarafından Islâma çekildiği gibi, Anadolu ve Orta Asya'lı Türklerin çoğu şüpheli gelenekselliğin mistik dervişleri sayesinde islâm'a girmişlerdir. Bu yüzden tasavvuf! eğilimler ve derviş cemiyetleri Anadolu'da dindar elitin klasik Islâmî teori ve pratiğinden daha çok yaygınlaşmıştır.53 Tekke ve zaviyeler 1925'te kapatılarak mal varlıklarına el konuldu. Aynı zamanda pekçok ünlü türbe halka kapatıldı. Bunların bazıları 1950'den başlayarak tekrar açıldı. 1930'ların başında etkili bir Bektaşi yazar, Atatürk önderliğindeki başarılı Türk devriminin kadın haklarını ve diğer liberal Islâmî ilkeleri savunarak aslında kendi tarikatının uzun süredir yapmak istediği şeyi gerçekleştirdiğini, bu nedenle devrimin sürmesi için artık bir gerekçe bulunmadığını söyleyecek kadar ileri gitti. Tarikatler yasaklandığı halde, son birkaç yıldır tekrar etkin hale geldiler. Tasavvuf ve halk Islâmi, klasik İslâm'ın uğradığı başarısızlıktan hiçbir zarar görmediler. Öyleyse bunların şimdiki etkin durumu gayet doğaldır. 1951'de, birkaç Atatürk heykelini kıran ticaniler, Şeyhleri Kemal Pilavoğlu ve başlıca vekilleri uzun hapis cezalarına çarptırıldıktan sonra bir gerileme
krş. dn. 51 ve Brown John P., The Darvisher or Oriental Spiritualism, notlar ve sunuşla birlikte H.A. Rose tarafından basıldı, (London, 1927) (1. baskı, 1887); J.K.Birge The Bektashi Order ofDervishes (London, 1937). Birge'ün bu yapıtı hakkında Prof. Louis Masignon "...Birge'ün kitabı tarikatlar hakkında örnek bir çalışmadır. Ben öğrencilerime her zaman bu kitabı örnek almalarını söylüyorum." (Özel konuşma, Montreal, 7 Kasım 1952); G.Lewis "tarikatlerin en popüleri hakkında standart bir çalışmadır" der. Birge'ün bu yapıtı için, Turkey a.g.e., s. 211. "Kadiri Şeyhi" Kasım Agel ile özel görüşme, Elazığ, 28 Ekim 1954. Diyarbakır m ü f tüsüyle röportaj, 25 Ekim 1954; Akşam, 25 Nisan 1953.
devresine girmiş gibi göründükleri halde, Bektaşî'ler, Mevlevi ya da dönen dervişler, Nakşibendî'ler, kadirî'ler ve Rufaî ya da inleyen dervişler sayıları gittikçe artan bir cemaate sahiptir.54 Gelenekselci muhafazakarlar ve yaşlanan liderleri bu eğilimlere diledikleri gibi üzülebilirler. Onlar, Türkiye'de bir zamanlar çağdaş islâm'ın en önemli, ümit verici yönü olan, şimdi tekrar canlanan mistik islâm'a karşı, başlamadan yitirilmiş bir savaşım vermektedirler. Mutasavvıflar toplumun her kesimindendir; çoğu zekî, eğitim görmüş ve sorumluluk sahibi kişilerdir. McDonald'm "...Bir Müslüman şimdi düşünür olduğu kadar mutasavvıftır," sözü Türkiye'deki durumu özetlemektedir.55 Örneğin şahsen ben, mutasavvıf olan üç general, bir hava kuvvetleri uzmanı, iki kıdemli banka memuru, iki üniversite profesörü, hükümete bağlı bir yayın memuru, doktorlar, eczacılar, bir mimar, ev hanımları, çalışan hanımlar, öğretmenler, parlamentoda milletvekilleri, çok önemli üç hükümet bakanı, şairler, gazeteciler, ve değişik uğraş sahipleri kişiler tanıyorum. Bunların her biri görülmedik bir islami gelenek ve tarih bilgisiyle, genellikle en az bir yabancı dil hakimiyeti, bir üniversite eğitimi, önemli bir karşılaştırmalı din çalışması ve liberal, ümit vadeden, yüzünden ve günlük işlerinden belli olan kişisel bir dini yaşam biçimini özdeşleştirmiştir. Bu Türk mutasavvıflar genellikle Mevlevîliği; yani ölümünden sonra ismini aldığı, onüçüncü yüzyılın büyük, Konya'lı Celaleddin Rumî'yi yani Mevlâna'yı izlerler.56 Mevlâna'nın büyük hümanizmi, enginliği ve düşüncesinin, yaşamının ve şiirinin güzelliği onları krş. Benim yapıtım Revival of islam in Secular Turkey, a.y. s.277-76; Cumhuriyet, 7-11 Ağustos 1953; G.Jaschke, Die Türkei... 1942-1951, index, "Derwischorden", s. 169 55 D.B.MacDonald, Bncychpedia of islam, "Allah", C.l. (1913). s.310 57 Rumî hakkında R.A. Nicholson'ın büyük yapıtları ve ölümünden sonra yayınlanan yapıtı, Rumî, Poet and Mystic 1207,1273'e bkz. (London, 1950); Abdülbâki Gölpınarlı'nın çeşitli yapıtlarına özellikle MevlAna Celâleddin... (İstanbul, 1951) adlı yapıtına bakınız. Nicholson Rumî'nin muhteşem şiiri Mesnevi'yi çevirerek yayınladı. Gölpınarlı işe yeni bir Türkçe çevirisini düzenledi.
cezbetmiştir. Diğerleri Ömer Fevzi Mardin gibi son önderleri ya da yüce öğretici Kenan Rıfaî'yi izlerler. Yine diğer mutasavvıflar, halen yaşamakta olan ve Anadolu'da ders veren müritlerinin birinin söylediği gibi, Îbnü'l-Arabî'nin panteizmine ya da teozofîsine yönelmiştir.57 Bu halk bir ya da iki nesil önce kolaylıkla ulema ya da Klasik islâm'ın bir savunucusu haline gelebilirdi. Ya da tarikatlerden birinin üyesi, sonra da aktif bir savunucusu olabilirdi. Bugün eskisi gibi resmî bir organizasyon yok ve bazı gizli olanlar dışında tekke-zaviyler alenen açık değil. Buna rağmen bu mutasavvıflar üyelerinin evlerinde ve sık sık büyük camilerde ve 650 yıldan uzun bir süre boyunca tarikate yağdırılan paralarla tıka basa doldurulmuş olan, şimdi müze halindeki Konya'dakı Rumî türbesinde ibadet için toplanırlar. Son yıllarda Mevlâna'nm türbesinin özellikle Türkler, Pakistanlılar ve Hintliler için eski konumunu alarak bir hac merkezine dönüşmekte olması yeni dinsel bilinç hakkındaki ilginç bir yorumdur. 58 Dn.55'te adı geçen makalemdeki Mardin hakkında yaptığım yorumlan görünüz, s.276-77. Ö.F.Mardin İslâm'ın basitleştirilmiş açıklamasını içeren 16 kitap ve risale yazmıştır. Gelenekle ilgili yapıtı " H a d i s - i Şerifler..." (Istabul, 1951-2); "Kur'ân-ı Kerîm" başlıklı açıklamalı Kur'ân çevirisi (İst., 1950), fikirlerinden bazılarının İngilizce baskısı, A Voice from the East, Fragments from the Turkish Thinker (Mardin)" (F. Lyman MacCallum tarafından çevirilmiştir) (İst. 1948), 63 s. Bu yapıtlar adı geçen makalemin 276. sayfasındaki notlara eklenebilir. Mardin ve Rıfaî'nin fikirleri için bkz. Kenan Rıfaî ve Yirminci Asrın Işığında Müslümanlık Hazırlayanlar, Samiha Ayverdi, Nezihe Araz, Safiye Erol ve Safî Huri (İstanbul, 1951). Editörlerden sonuncusu Mayıs 1955'te din hakkındaki uluslararası bir konferansa konuşma yapmak için davet edildi ve "Het Oude Loo" da 20 Mayıs 1955'te sonradan "Kenan Rıfaî" başlıklı 12 Sayfalık bir kitapçık haline e yayınlanan ingilizce bir konuşma yaptı. Bu k o n u ş m a aylık dergi Progressive İslı. -n, C.ll, N o . 3 - 4 ( E k i m - K a s ı m , 1955) s.2-13'te Amsterdam'da Hüseyin Atalas tarafından hazırlanarak yayınlandı. Ibn Arabi'nin Doktrinleri" Bediüzzaman ve "Nurcu"ların öğreti ve yapıtlarında yaşamaya devam etmektedir; Özel görüşmeler ve R.D.Robinson, Developments Respecting Turkey July 1953-October 1954, A