S E L Ç U K C O Ş K U N , 1 9 6 6 y ı l ı n d a G ü m ü ş h a n e ' d e d o ğ d u . İlk v e o r t a
öğrenimini
ç e ş ...
165 downloads
1474 Views
16MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
S E L Ç U K C O Ş K U N , 1 9 6 6 y ı l ı n d a G ü m ü ş h a n e ' d e d o ğ d u . İlk v e o r t a
öğrenimini
ç e ş i d i o k u l l a r d a t a m a m l a d ı k t a n s o n r a , 1 9 8 4 - 1 9 8 9 yıllan a r a s ı n d a E r c i y e s Ü n i v e r s i t e si v e A t a t ü r k Ü n i v e r s i t e s i İ l a h i y a t F a k ü l t e l e r i n d e y ü k s e k ö ğ r e n i m g ö r d ü . 1 9 8 9 y ı l ı n d a A t a t ü r k Ü n i v e r s i t e s i İlahiyat F a k ü l t e s i H a d i s A n a b i l i m D a l ı n d a , A r a ş t ı r m a G ö r e v l i s i olarak göreve başladı. 1 9 9 3 yılında, "Kültürel D e ğ i ş i m P r o g r a m ı " çerçevesinde müddet
Kahire Üniversitesi'nde
araştırmalarda bulunan yazar, 1 9 9 6
yılında
E ğ i t i m c i O l a r a k H z . P e y g a m b e r ' i n İ n s a n Anlayışı" isimli ç a l ı ş m a s ı y l a verdi.
2000-2001
Fakültesi'nde
Öğretim
öğretim
üyesi
yılında olarak
Kırgızistan O ş çalıştı.
Halen
doktorasını
Devlet Üniversitesi Atatürk
bir "Bir
Üniversitesi
İlahiyat İlahiyat
Fakültesi H a d i s Anabilim D a l ı n d a Yardımcı D o ç e n t olarak çalışmaktadır.
Selçuk Coşkun Hadis Değerlendirmelerinde
ISBN
Bütünlük
975 6755 73 3
1 . B a s k ı : Aralık 2 0 0 3 © K i t a b ı n telif hakkı y a z a r ı n a aittir. Y a z a r ı n yazılı i z n i o l m a k s ı z ı n k ı s m e n d e o l s a çoğal tılamaz
K a p a k Tasarımı: Esra Bakır
D i z g i : E r k Yayıncılık Tel:(0312) 231 41
97
Baskı: Bizim B ü r o Basımevi Tel: ( 0 3 1 2 ) 2 2 9 9 9 2 8
A k t i f Yayınevi Ankara C a d . Nakipoğlu İşham N o :
60/15
Tel: ( 0 2 1 2 ) 5 1 1 7 9 7 4 S i r k e c i / İ S T A N B U L C u m h u r i y e t C d . C u m h u r i y e t İş Merkezi K a t : 2 N o : 8 4 - 8 5 Tel: ( 0 4 4 2 ) 2 3 5 50 3 5
ERZURUM
HADÎS DEĞERLENDİRMELERİNDE BÜTÜNLÜK
Dr. Selçuk COŞKUN
Ankara 2003
Giriş
5
ÖNSÖZ Son zamanlarda, bir konudaki hadislerin bir araya getirilerek bü tünleştirilmesi ve böylece anlaşılması şeklinde anlamlandırılan "bü tünlük" meselesine; klâsik kaynakların sunduğu tarihî arka plân açı sından bakıldığında, bu düşünceye referans teşkil edebilecek bazı uy gulamaların olduğu görülmektedir. Ancak söz konusu kavrama fark lı bir açıdan bakılınca, meselenin bu kadar sade, basit ve net olmadı ğı, aslında "bütünlük" kavramının sınırlarının başka alanlara da ya yıldığı anlaşılmaktadır. Bu çalışmada, bu alanlar ve hadisin bütünlü ğü ile ilişkileri üzerinde durulacaktır. Buna göre, hadisi bütünlük içerisinde değerlendirebilmek için, öncelikle bütünlük önündeki ilk engelleri kaldırmak gerekmektedir. Çalışmanın birinci bölümde, hadis karşısında sağlıklı bir duruş kaza nabilmek için bertaraf edilmesi gereken bu engellerin en önemlile rinden bahsedilecektir. İkinci bölümde, "tesbitte bütünlük"ten bahsedilecektir. Zira, bir bütün oluşturabilmek için, söz konusu parçalann sağlıklı olması ge rekecektir. Sahih olmayan parçalara dayanılarak, sahih bir bütün oluşturmak mümkün değildir. Bunun için önce sened tenkidi, daha sonra metin tenkidi uygulanmalıdır. Bu bölümde, tesbitte bütünlü ğü uygulamalı olarak göstermek amacıyla, örnek bir hadis, sened ve metin tenkidi bütünlüğünde ele alınıp incelenecektir. Parçalann H z . Peygamber'e aidiyeti sahih olduktan sonra, bun ları bütünleştirerek anlamak gerekecektir. Bütünleştirilen metin, an cak; dil özellikleri, bağlam ve bağlayıcılık açısından incelendikten sonra doğru bir şekilde anlaşılabilir. Fakat, bu anlama, araştırmayı yapanla ilgilidir. Eğer söz konusu anlam, başkalarına aktarılacaksa, onlarla ilgili bazı hususların dikkate alınması gerekecektir. Bütünlük kavramının şümulünde değerlendirilmesi gereken bütün bu unsur lar, "Anlamada ve Anlatımda Bütünlük" adlı üçüncü bölümde ele alınacaktır.
Bir hadîsin bütünlük içerisinde anlaşılabilmesi için riayet edilme si gereken bu hususların ihmali veya ihlali, bazen hadîsin H z . Peygamber'in murad etmediği bir manada anlaşılmasına, bazen istisma rına, bazen de problemlerin kaynağı olarak algılanıp dışlanmasına neden olabilmektedir. Bu çalışma, hadîsi bütünlük içerisinde değer lendirmemekten kaynaklanabilecek bu tür yanlış yaklaşımların gide rilmesine katkıda bulunmak umuduyla hazırlanmıştır. Son olarak bu eserin hazırlanması aşamasında değerli katkılarını esirgemeyen hocalarım Prof. Dr. Abdullah A Y D I N L I ve Prof. Dr. İbrahim BAYRAKTAR Beylere, ayrıca tashih aşamasındaki katkıla rından dolayı Yrd. Doç. Dr. Nihat Yatkın ve Arş. Gör. Abdulvahap Ö Z S O Y beylere teşekkürü bir borç bilirim.
Yrd. Doç Dr. Selçuk COŞKUN E R Z U R U M 2003
KISALTMALAR A.g.e.
Adı geçen eser
A.g.m.
Adı geçen Makale
Ag.t.
Adı geçen tez
AÜİF
Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi
.b.
nci baskı
b.
Bin/İbn
Bkz.
Bakınız
c.
Cilt
Çev.
Çeviren
DEÜİF
Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi
DİA
Türkiye Diyanet Vakfi İslam Ansiklopedisi
DİB
Diyanet İşleri Başkanlığı
EÜİF
Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi
h.
Hicrî
Mad.
Maddesi.
MEB
Milli Eğitim Bakanlığı
MÜ
Marmara Üniversitesi
MÜİF
Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi
ö.
Ölüm tarihi
s.
Sayfa
ss.
Sayfalar
Tsh.
Tashih eden
TDK
Türk Dil Kurumu
TDV
Türkiye Diyanet Vakfi
Thk.
Tahkik eden
Tik.
l'a'lik eden
Tsz.
Tarihsiz
Vb.
Ve bunlar gibi
Vd.
Ve devamı
Vs.
Ve saire
İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ
5
KISALTMALAR
7
İÇİNDEKİLER
9
GİRİŞ
13 I. B Ö L Ü M
H A D Î S T E B Ü T Ü N L Ü K V E Ö N Ü N D E K İ BAZI E N G E L L E R A. H A D Î S T E B Ü T Ü N L Ü K 1. Genel Anlamda Bütünlük 2.Hadîs ve Bütünlük
21 21 25
B. B Ü T Ü N L Ü K Ö N Ü N D E K İ BAZI E N G E L L E R
35
1. Anakaynaklardan Uzaklaşma 35 a. Kaynak Olarak Tercümelerin Kullanılması 36 b. Kaynakların Farklı Özelliklerinin Bilinmemesi 48 ba. Eserlerin Tasnif Çeşidinin Bilinmemesi 48 bb. Nüsha Farklılıklarının Bilinmemesi 58 bc. Her Bir Eserin Kendine Ait Özelliklerinin Bilinmemesi ..64 bd. Kaynaklar Arası Mukayesenin Önemi 65 2. Hadîs Istılahlarına Vakıf Olmama a.Istılahlardaki Anlam Değişmeleri ve Görecelik b.Istılahlardaki Anlam Değişmeleri ve Göreceliği Bilmenin Önemi c.Istılahlara Bütüncül Bakışın İhmali ve Götürdüğü Yanlışlıklar
67 67
3. Hadîslere Önyargılı Yaklaşım a. Önyargının Çağrıştırdıkları b.Hadîste Önyargı ve Değerlendirmelere Etkisi
84 84 86
73 80
II. B Ö L Ü M TESBÎTTE B Ü T Ü N L Ü K (SENED VE METİN TENKİDİNDE BÜTÜNLÜK) A. Ö R N E K H A D İ S B A Ğ L A M I N D A S E N E D T E N K İ D İ N D E BÜTÜNLÜK 1. Örnek Hadîsin Farklı Rivayetlerinin Senedleri a. H z . Ömer'den Gelen Rivayetler aa. H z . Ömer'den Gelen Rivayetlerin Sened Ağı ab. H z . Ömer'den Gelen Rivayetlerin Râvî Tanıtımı ve Haklarındaki Cerh ve Ta'dil Değerlendirmeleri ac. H z . Ömer'den Gelen Rivayetlerin İttisal Açısından Değerlendirmesi b.Zeyd b. Sâbit'ten Gelen Rivayetler ba. Zeyd b. Sâbit'ten Gelen Rivayetlerin Sened Ağı bb.Zeyd b. Sâbit'ten Gelen Rivayetlerin Râvî Tanıtımı ve Haklarındaki Cerh ve Ta'dil Değerlendirmeleri bc. Zeyd b. Sâbit'ten Gelen Rivayetlerin İttisal Açısından Değerlendirmesi
99 104 105 105 106 117 121 121 122 129
c. Ubeyy b. Ka'b'tan Gelen Rivayetler ca. Ubeyy b. Ka'b'tan Gelen Rivayetlerin Sened Ağı cb. Ubeyy b. Ka'b'tan Gelen Rivayetlerin Râvî Tanıtımı ve Haklarındaki Cerh ve Ta'dil Değerlendirmeleri cc. Ubeyy b. Ka'b'tan Gelen Rivayetlerin İttisal Açısından Değerlendirmesi
132 132
d.Acmâ'dan Gelen Rivayetler da. Acmâ'dan Gelen Rivayetlerin Sened Ağı db.Acmâ'dan Gelen Rivayetlerin Râvî Tanıtımı ve Haklarındaki Cerh ve Ta'dil Değerlendirmeleri dc. Acmâ'dan Gelen Rivayetlerin İttisal Açısından Değerlendirmesi
141 141
133 139
142 150
2. Örnek Hadîsin Bütün Rivayetlerinin Sened Ağı 153 3. Örnek Hadîse Atıfta Bulunan Rivayetlerin Sened Ağı 154 4. Örnek Hadîsin Senedlerinin Bütün Olarak Değerlendirilmesi.. 155 a. Senedlerin Müntehasına Göre 155 b. Sened Sayısına Göre 155 c. Seneddeki Râvîlerin İttisaline Göre 156 d. Senedin Sıhhatine Göre 157
11
İçindekiler
B. Ö R N E K H A D İ S B A Ğ L A M I N D A M E T İ N T E N K İ D İ N D E BÜTÜNLÜK 159 1. Örnek Hadîsin Bütün Rivayetleri a. H z . Ömer'den Gelen Rivayetler aa. H z . Ömer'den Gelen Bütün Rivayetler
164 165 165
a b . H z . Ömer'den Gelen Rivayetlerin Asgari Müştereği ....172 ac. H z . Ömer'den Gelen Rivayetlerin Bütünleştirilmesi ....173 b.Zeyd b. Sâbit'ten Gelen Rivayetler ba. Zeyd b. Sâbit'ten Gelen Bütün Rivayetler
176 176
bb.Zeyd b. Sâbit'ten Gelen Rivayetlerin Asgari Müştereği 178 bc.Zeyd b. Sâbit'ten Gelen Rivayetlerin Bütünleştirilmesi 178 c. Ubeyy b. Ka'b'tan Gelen Rivayetler ca. Ubeyy b. Ka'b'tan,
179 179
cb. Ubeyy b. Ka'b'tan Gelen Rivâyederin Asgari Müştereği ..181 cc. Ubeyy b. Ka'b'tan Gelen Rivayetlerin Bütünleştirilmesi.. 181 d.Acmâ'dan Gelen Rivayetler
182
da.Acmâ'dan Gelen Bütün Rivayetler
182
db.Acmâ'dan Gelen Rivâyederin Asgari Müştereği
183
dc.Acmâ'dan Gelen Rivâyederin Bütünleştirilmesi
..183
2. Örnek Hadîsin Farklı Kriterlere Arzı
184
a. Örnek Hadîsin Kur'ân'a Arzı
185
b.Örnek Hadîsin Aynı Konudaki Diğer Hadîslere Arzı
208
c. Örnek Hadîsin Tarihî Bilgilere Arzı
210
d. Örnek Hadîsin Akla Arzı
215
III. B Ö L Ü M ANLAMADA VE ANLATIMDA B Ü T Ü N L Ü K A ANLAMADA B Ü T Ü N L Ü K
225
1. Anlamı Anlama Üzerine a. Anlama b.Hadîs-Fıkıh ve Anlama c. Yeni Anlama Metodolojilerine Doğru
225 225 226 235
2. Anlamada Bütünlüğü Sağlayan Temel Unsurlar
239
a. Hadîsi Dil Özellikleri Bütünlüğünde Anlamak aa. Hadîsi Ait Olduğu Dil Özellikleri Bütünlüğünde Anlamak aaa. Hadîsi Dil Kuralları Bütünlüğünde Anlamak aab. Hadîsi Anlam Değişmelerini Dikkate Alarak Anlamak aac. Hadîste Anlamı Kapalı Kelimelere Özen Göstermek aad. Hadîsi Dildeki Edebi Unsurlar Bütünlüğünde Anlamak ab. Hadîsi Beden Dili Bütünlüğünde Anlamak
250 252
b. Hadîsi Bağlam Bütünlüğünde Anlamak ba. Sosyal ve Kültürel Bağlam bb.Beşeri ve Psikolojik Bağlam bc. Mekân, Zaman ve Coğrafi Bağlam bd.Bağlamları Bütünleştirmek
259 264 268 271 276
c. Hadîsin Bağlayıcılığını Tesbit Etmek
284
B. A N L A T I M D A B Ü T Ü N L Ü K 1. Anlatan-Anlayan Bütünlüğü 2. Anlayanın Hadîs ve Sünnet Bilgisi a. Anlayanın Hadîs ve Sünnet Bilgisinin Kaynağı b.Anlayanın Hadîs ve Sünnet Bilgisinin Mahiyeti ba. Anlayanın Hadîs Anlayışı bb.Anlayanın Sünnet Anlayışı c. Anlayanın Hadîs Olarak Bildiği Rivayetler ve Sıhhati ca. Anlayanın Hadîs Olarak Bildiği Bazı Rivayetler cb. Anlayanın Hadîs Olarak Bildiği Rivayetlerin Sıhhati
239 243 243 244 248
295 295 301 301 302 302 303 309 309 315
SONUÇ
319
BİBLİYOGRAFYA
323
ŞAHIS İ S İ M L E R İ İ N D E X İ
351
GİRİŞ Tarih boyunca olduğu gibi, günümüzde de müslümanlann Kur'ân'dan sonra kendisine en çok müracaat ettiği kaynak hadîstir. Gerek İslâm ile ilgili bilimsel çalışmalarda ve gerekse toplumu yön lendirmeyle ilgili hususlarda kendisine müracaat edilen hadîsin, hem bir bilim olarak, hem de kendisinden istifade edilen nebevî metinler olarak birtakım hususiyederi bulunmaktadır. Hadîsin bu hususiyet lerinin ihmali, birtakım problemlere neden olabilmektedir. İnsanlann yaşadıkları sürece çeşitli problemlerle karşılaştıkları, bunları çözmek için devamlı çaba gösterdikleri ve bunun sonucun da; bazılarını çözmeyi başardıkları, bazılarını da ileride çözmek için erteledikleri bilinen bir gerçektir. Ferdî veya toplumsal olabilen bu problemler, çeşidi derecelerde etki boyudanna sahip olabilirler. B o yutu ve derinliği ne olursa olsun, herhangi bir durumun problem olarak algılanması, sezilmesi, aslında çözümü konusundaki araştır maların ilk adımını oluşturmaktadır . 1
Bu çalışmada kasdedilenden daha dar bir anlamda kullanılmasına rağmen; "Bir konudaki hadîslerin bütün halinde ele alınıp değerlen dirilmesi" şeklinde anlaşılan "bütünlük"ün noksanlığı, zaman zaman bir problem olarak zikredilmekte ve hadîs acuna mühim bir eksiklik diye nitelendirilmektedir . İşte böyle bir problemin gündeme geti rilmesi, bu çalışmanın ilk hareket noktasını oluşturmaktadır. 2
Cumhuriyet dönemi Türkiye'sinde, 1950'li yıllarda Ankara İlahi yat Fakültesi'nin, daha sonra Erzurum İslâmî İlimler Fakültesi'nin ve Yüksek İslâm Enstitülerinin açılması ve 1980'li yıllarda bu Enstitü lerin İlahiyat Fakültelerine dönüştürülmesiyle hadîs ilimlerinin muh telif konularında çok değerli çalışmalar yapılmış ve yapılmaktadır. 3
Şüphesiz hadîsle ilgili çalışmalar sadece bu kurumların tekelinde olmamış, bunların dışındaki kurum ve kişiler tarafından da konuyla 1 Fırat, E r d o ğ a n , "İlahiyat Fakültesi Ö ğ r e n c i l e r i n i n P r o b l e m O l a r a k D e ğ e r l e n d i r d i k l e r i E ğ i t i m l e r i y l e İlgili K o n u l a r " , DEÜİF Dergisi, Sayı: V I , İ z m i r 1 9 8 9 , s. 1 7 . 2 A t e ş , Ali O s m a n , " G ü n ü m ü z d e H a d î s l e r i n D e ğ e r l e n d i r i l m e s i n d e G ö z Ö n ü n e A l ı n m a sı G e r e k e n B a z ı H u s u s l a r ve H a d î s i n G e l e c e ğ i i l e İlgili B a z ı D ü ş ü n c e l e r " , Hadîsin Dünü-Bugünü ve Geleceği Sempozyumu, S a m s u n 1 9 9 3 , s. 1 1 5 . 3 Ü n a l , Y a v u z , Cumhuriyet 1 9 9 7 , s. 9 8 .
Türkiyesi
Hadis
Çalışmaları
(1920-1997),
Etüt, Samsun
ilgili çalışmalar yapılmıştır. Bütün bu eserlere muhteva açısından ba kıldığında, genelde şu nitelikte oldukları görülmektedir: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 4
Klâsik hadîs eserleri üzerine yapılan çalışmalar Hadîs Tarihi ve Edebiyatıyla ilgili çalışmalar Hadîs ve sünnetin değeri ile ilgili çalışmalar Kavram ve konu araştırmaları Hadîs râvîleri ve alimleriyle ilgili çalışmalar Alan araştırmaları Mukayeseli çalışmalar
4
5
6
7
8
9
10
B k z . Ö z d e m i r , K e m a l e d d i n , Abd b. Humeyd ve Müntehab Müsnedi ( B a s ı l m a m ı ş ) , E r z u r u m 1 9 8 0 ; A k y ü z , Ali, Said b. Mansûr'un "Musannef"inin Yeniden İnşası, M Ü İ F Vakfi Y a y ı n l a n , İ s t a n b u l 1 9 9 7 ; Y a r d ı m , Ali, " K u z â î v c M ü s n e d ü ' ş - Ş i h â b ' ı " , DEÜİF Dergisi, Sayı: 4 , İ z m i r 1 9 8 7 , ss. 2 8 5 - 3 4 8 ; S o f u o ğ l u , C e m a l , " Z a y ı f ve M e v z u H a d i s ler A ç ı s ı n d a n T i r m i z î ' n i n S ü n e n ' i Ü z e r i n e Bir İ n c e l e m e " , DEÜİF Dergisi, Sayı: 6 , İ z mir 1 9 8 9 , ss. 4 3 - 8 7 .
5 B k z . S a n d ı k ç ı , K e m a l , İlk Üç Asırda İslam Coğrafyasında Hadis, D İ B Yayınlan, A n k a ra 1 9 9 1 ; K o ç y i ğ i t , T a l a t , Hadîs Tarihi, A Ü İ F Yayınlan, A n k a r a 1 9 8 8 ; Ç a k a n , İ . L ü t ü , H a d i s Edebiyatı, M Ü İ F Vakfı Yayınlan, İ s t a n b u l 1 9 9 7 , 4 . b . ; T o p a l o ğ l u , N u r i , Selçuk lu Dönemi Muhaddisleri, D İ B Yayınlan, A n k a r a 1 9 8 8 ; Y ı l d ı n m , S c l a h a t t i n , Osmanlı Dönemi Anadolu Muhaddisleri (H. IV-İX), İ s t a n b u l 1 9 9 4 ; A ş ı k , N e v z a t , " S a h t e Ş a habı" C a ' f e r İ b n N a s t û r ve Sahifesi", DEÜİF Dergisi, İ z m i r 1 9 8 9 , Sayı: 6 , ss. 4 0 5 - 4 1 4 ; Y a r d ı m , Ali, " Ş e m a i l N e v ' i n i n D o ğ u ş u ve T i r m i z î ' n i n K i t â b u ' ş - Ş e m â i P i " , DEÜİF Der gisi, Sayı: 1 , İ z m i r 1 9 8 3 , ss. 3 4 9 - 4 0 9 . 6
B k z . T o k s a n , A l i , Delil Olma Yönünden Sünnet, R e y Yayıncılık, Kayseri 1 9 9 4 ; K o ç k u z u , Ali O s m a n , Rivayet İlimlerinde Haber-i Vahitlerin İtikat vc Teşri Yönlerinden Değeri, D İ B Y a y ı n l a n , A n k a r a 1 9 8 8 ; Ç a k ı n , K a m i l , H a d î s İnkarcıları, S e b a Yayınlan, A n k a r a 1 9 9 8 ; Ç a k ı n , K a m i l , İslamda Hadîs ve Sünnetin Yeri, S e b a Yayınlan, A n k a r a 1997.
7 B k z . K ı r b a ş o ğ l u , M . H a y r i , Ashâbu'l-Hadîse Göre Allah'ın Sıradan Problemi, A n k a r a 1 9 8 3 ; C o ş k u n , S e l ç u k , Bir Eğitimci Olarak Hz. Peygamber'in İnsan Anlayışı, E k e v Ya y ı n l a n , E r z u r u m t s z . ; A t e ş , Ali O s m a n , Hadîs Temelli Kalıp Yargılarda Kadın, B e y a n Yayınlan, İ s t a n b u l 2 0 0 0 . 8
B k z . T o k s a n , Ali, Ebû Hurcyre ve Hadîs İlmindeki Yeri, Kayseri 1 9 8 2 ; Aşık, N e v z a t , " E b û H u r e y r e ' n i n H a d i s ç i l i ğ i " , DEÜİF Dergisi, Sayı: 4 , İ z m i r 1 9 8 7 , ss. 8 5 - 1 0 4 ; K a r a c a b e y , Salih, Hattâbî'nin Hadîs İlmindeki Yeri, Sır Yayıncılık, İ s t a n b u l 2 0 0 2 ; Ü n a l , İsmail H a k k ı , İmam Ebû Hanlfe'nin Hadîs Anlayışı ve Hanefî Mezhebinin Hadîs Me todu, D İ B Yayınlan, A n k a r a 2 0 0 1 ; K u r t , Ali Vasfi, Endülüste Hadîs ve İbn Arabî, İ n san Yayınlan, İ s t a n b u l 1 9 9 8 .
9
B k z . B i l e n , M e h m e t , T.C. Diyanet İşleri Başkanlığına Bağlı Camilerde Görev Yapan İmamların Hadis Bilgilerinin Mahiyeti Üzerine Tecriibi Bir Araştırma (Ankara-Şımak Ömeklemi) ( B a s ı l m a m ı ş Y ü k s e k Lisans T e z i ) , A n k a r a 1 9 9 6 ; Y ı l m a z , R e c e p , D i n Gö revlilerinin Hadîs Birikim Seviyeleri Üzerine Tecriibi Bir Araştırma ( B a s ı l m a m ı ş Yük sek L i s a n s T e z i ) , A n k a r a 1 9 9 4 .
1 0 B k z . A k y ü z , Ali, Kaynak Tetkiki Açısından Abdurrezzâk-Buhârî İlişkisi Üzerine Bir Mukayese, M Ü İ F Vakfi Yayınlan, İ s t a n b u l 1 9 9 7 ; G ü l e r , Zekeriya, Z a h i r i MuhaddisIerlc Hanefi Fakihleri Arasındaki Münakaşalar ve İhtilaf Sebeplen, K o n y a 1 9 9 2 ; M e r t t ü r k m e n , H i l m i , Buhârî'nin Ebû Hanlfe'ye İtirazları, (Basılmamış doktora tezi), Er z u r u m 1 9 7 6 ; K o ç y i ğ i t , T a l a t , Kelamcılarla Hadîsçiler Arasmdaki Münakaşalar, TDV Yayınlan, A n k a r a İ 9 8 4 ; A t e ş , Ali O s m a n , Ehl-i Sünnet ve Şiamn Delil Olarak Aldığı Bazı Hadîsler, B e y a n Yayınlan, İ s t a n b u l 1 9 9 6 ; K a h r a m a n , H ü s e y i n , Maturidilikte Hadîs Kültürü, A r a s t a , B u r s a 2 0 0 1 .
Giriş
15 11
8. Hadîs İlimleri ve Istılahlanyla ilgili çalışmalar 9. Yeniden tesbit ve anlamaya yönelik çalışmalar 10. Müsteşrik vc modernisderin hadîs anlayışlarıyla ilgili çalışma 12
lar
13
14
11. Literatür tesbitiyle ilgili çalışmalar 12. Hadîsin değişik alanlarıyla ilgili tercümeler ve şerhler . 15
11 B k z . K o ç k u z u , Ali O s m a n , Hadiste Nasih-Mensuh Meselesi, M Ü İ F Valch Y a y ı n l a n , İstanbul 1 9 8 5 ; C i h a n , S a d ı k , Uydurma Hadislerin Doğuşu ve Sosyo-Politik Olaylar la İlgisi, E t ü t , S a m s u n 1 9 9 7 ; Ö z e k , Ali, H a d i s Ricali Hadîs İlimleri ve Kaynaklan, Fa tih M a t b a a s ı , İstanbul 1 9 6 7 ; Yücel, A h m e t , Hadîs İlminde Tenkit Terimleri ve İlgili Çalışmalar, M Ü İ F Vakfı Yayınlan, İ s t a n b u l 1 9 9 8 ; Aşıkkutlu, E m i n , Hadiste Rical Tenkidi, M Ü İ F Vakfı Yayınlan, İ s t a n b u l 1 9 9 7 ; Ayvallı, R a m a z a n , Esbabu Vumdi'lHâdis ve Bunun İslam Teşriindeki Yeri ve Önemi, Ankara 1 9 7 9 ; Ç a k a n , İ . L ü t f i , Ha dislerde Görülen İhtilaflar ve Çözüm Yolları Muhtelifu'l-Hadîs İlmi, İslami İlimler A r a ş t ı r m a Vakfı Neşriyatı, İ s t a n b u l 1 9 8 2 ; Aydınlı, A b d u l l a h , Hadîs İstılahları Sözlü ğü, T i m a ş , İstanbul 1 9 8 7 ; K o ç y i ğ i t , T a l a t , Hadis Istılahları, A Ü İ F Yayınlan, A n k a r a 1 9 8 0 ; U ğ u r , M ü c t e b a , Ansiklopedik Hadis Terimleri Sözlüğü, T D V Yayınlan, A n k a ra 1 9 9 2 ; Yücel, A h m e t , Hadîs Isnlahlanmn Doğuşu, M Ü İ F Vakfi Yayınlan, İ s t a n b u l 1 9 9 6 ; Ç a k a n , İ. Lütfi, Hadis Usûlü, M Ü İ F Vakfı Yayınlan, İstanbul 1 9 9 1 ; P o l a t , S e lahattin, Mürsel Hadisler ve Delil Olma Yönünden Değeri, T D V Yayınlan, A n k a r a 1 9 8 5 ; K ı r b a ş o ğ l u , M . H a y r i , İslam Düşüncesinde Hadîs Metodolojisi, Ankara Oku lu Yayınlan, Ankara 1 9 9 9 ; K ı r b a ş o ğ l u , H a y r i , Alternatif Hadis Metodolojisi, Kitâbiyât, A n k a r a 2 0 0 2 . 12 B k z . G ö r m e z , M e h m e t , Sünnet ve Hadisin Anlaşılması vc Yorumlanmasında Meto doloji Sorunu, T D V Yayınlan, A n k a r a 1 9 9 7 ; Ö z a f ş a r , M e h m e t E m i n , Hadisi Yeniden Düşünmek f ı k h ı Hadisler Bağlamında Bir İnceleme, A n k a r a O k u l u Y a y ı n l a n , A n k a ra 1 9 9 8 ; Sancaklı, Saffet, Sünneti Doğru Anlamak, Sır Yayıncılık, İstanbul 2 0 0 1 ; T e kineş, A y h a n , Hadisi Anlama Problemi, Işık Yayınlan, İ s t a n b u l 2 0 0 2 ; K e l e ş , A h m e t , Hadîslerin Kur'ân'a Arzı, İ n s a n Yayınlan, İstanbul 1 9 9 8 ; K a r a c a b e y , Salih, Hadîs Tenkidi, Sır Yayıcılık, İstanbul 2 0 0 1 ; Ü n a l , Y a v u z , Hadîslerin Hz. Pcygamber'c Ai diyetini Tesbit ve Değerlendirmede Akim Rolü, S a m s u n 1 9 9 7 . 13 B k z . H a t i b o ğ l ı ı , İ b r a h i m , İslamda Yenilenme Düşüncesi Açısından Modernistlerin Sünnet Anlayışı ( B a s ı l m a m ı ş D o k t o r a T e z i ) , İstanbul 1 9 9 6 ; H a r i b o ğ l u , M e h m e t S a it, " B a t T d a k i H a d î s Ç a l ı ş m a l a n Ü z e r i n e " , İslâmiAraştırmalar, Cilt: 6 , Sayı: 1 2 , 1 9 9 2 ; Ö z a f ş a r , M e h m e t E m i n , Oryantalist Yaklaşıma İtirazlar, A r a ş t ı r m a Y a y ı n l a n , A n k a r a 1 9 9 9 ; A t e ş , Ali O s m a n , Oryantalistlerin Hz. Peygamber İle İlgili İddialarına Cevap lar, B e y a n Yayınlan, İstanbul 1 9 9 6 . 14 B k z . D a u d î , Khalid Z a f e r u l l a h , Pakistan ve Hindistan'da Şah Veliyyullah ed-Dihlevi'den Günümüze Kadar Hadis Çalışmalan, Ankara 1 9 8 3 ; Koçak, Faruk, İstanbul Kütüphanelerindeki Hadîs Cüzleri, İ s t a n b u l 1 9 9 5 . 15 Yukarıda b a h s e t t i ğ i m i z alanlarla ilgili t e r c ü m e eserler d c basılarak piyasaya s u n u l m u ş tur. Ö r n e k l e m e açısından b u n l a r d a n bir kaçına işaret etmekle y e t i n e c e ğ i z . B k z . e l - B â nî, M u h a m m e d N a s ı r u d d i n , Hadîs Üzerine Selefi Bir Yaklaşım, Ç c v . M e h m e t K u b a t , Esra Yayınlan, K o n y a 1 9 9 2 ; A ' z a m î , M u h a m m e d M u s t a f a , Hadis Metodolojisi ve Edebiyatı, Ç e v . R e c e p Ç e t i n t a ş , U s û l Y a y ı n l a n , İstanbul 1 9 9 8 ; H e k i m , M u h a m m e d Tahir, Sünnetin Etrafındaki Şüpheler, Çev. Hüseyin Aslan, Pınar Yayınlan, İ s t a n b u l t s z . ; Bigiyef, M u s a C a r u l l a h , Kitdbu 's-Sünne, Çev. M e h m e t G ö r m e z , A n k a r a O k u l u Yayınlan, A n k a r a 1 9 9 8 ; S ı d d ı k î , M u h a m m e d Z ü b e y r , Hadîs Edebiyatı Tarihi, Ç e v . Y u s u f Ziya Kavakçı, İrfan Yayınevi, İ s t a n b u l 1 9 6 6 ; S u b h i e s - S a l i h , Hadis İlimleri ve Hadîs İstılahtan, Ç e v . M . Yaşar K a n d e m i r , D İ B Yayınlan, A n k a r a 1 9 8 6 ; e t - T e h â n e v î , Zafer A h m e d , Yeni Usûl-i Hadis, Ç e v . İ b r a h i m C a n a n , T h k . A b d u t f c t t a h E b u G u d -
Burada kısaca atıfta bulunulan ve son yıllarda giderek artan hadîs araştırmaları, hadis değerlendirmelerinin sağlıklı bir zemine oturtul ması için azımsanamayacak katkılar sunmaktadır. Genel olarak ilgili oldukları konulara göre tasnif ettiğimiz bu çalışmalardan, özellikle yüksek lisans ve doktora tezlerinden oluşan bazıları, henüz Türk okuyucusuna ulaştırılamamış olmasına rağmen, okuyucunun istifa desine sunulmuş olan ve eğer istenilirse hadisi bütünlük içerisinde değerlendirmeyi sağlayacak olan yeterli birikim oluşturulmuştur. Bilindiği üzere H z . Peygamber, istikrarlı bir hayat yaşamış, özel likle peygamberlikten sonra sürekli Kur'ân'ın tebliğ ve tebyîniyle meşgul olmuş, çelişkiden uzak, fikri insicamı mükemmel bir şekilde bu görevlerini yerine getirmiştir. Buradan harekede, ona nisbet edi len hadîslerde de aynı durumun bulunması gerekmektedir. Ancak, çeşitli sebeplerle, hadîslerin parçalanarak rivayet edilmesi veya bütün halinde rivayet edilen hadîslerin bağlamından koparılarak değerlen dirilmesi şeklindeki yaklaşımlar, bugün neredeyse hadîsin, problem lerin kaynağı olarak görülmesine neden olmuştur. Bu problemlerin çözümlenmesinde, hadîslerin "iç ve dış siyak bütünlüğü"nde değer lendirilmesi son derece önem arzetmektedir. Zira bir âyetin, Kur'ân'ın bütün âyetleri içerisinde, bir hadîsin de sahîh sayılan bü tün hadîsler içerisinde bir bütünlüğü mevcuttur. Ayrıca aynı hadîsin birden çok varyantlı olması itibariyle hadîs için Kur'ân hakkında söz konusu olmayan ikinci bir bütünlük problemi bulunmaktadır. Buna göre, bir hadîsin bütün varyantları toplanmadan değerlendirmeye tabi tutulması durumunda yanlış sonuçlara vanlabilir. Çünkü bir ha dîsin farklı varyandannın mukayesesi bazen onun ilk rivâyettekinden daha farklı bir şekilde anlaşılmasını mümkün kılabilmektedir . 16
Kur'ân'ın anlaşılması için onun bir bütün halinde ele alınması na sıl gerekli ise, doğru arilaşılabilmeleri için hadîslerin de bir bütün had e , T Ö V Yayınlan, İ z m i r 1 9 8 2 ; A v v â m e , M u h a m m e d , İmamların Fıkhı İhtilaflannda Hadîslerin Rolü, Ç e v . M ç h m e d H . K ı r b a ş o ğ l u , K a y ı h a n Yayınlan, İ s t a n b u l 1 9 8 0 ; elKardâvî, Yusuf, Sünneti Anlamada Yöntem, Ç e v . B ü n y a m i n E r u l , R e y Yayınlan, İ s t a n b u l 1 9 9 1 ; D â v u d o ğ l u , A h m e d , Sahih-i Müslim Tercüme ve Şerhi, Sönmez Yayın lan, İ s t a n b u l 1 9 7 3 ; H a t i b b ğ l u , H a y d a r , Sünen-i İbn Mâce Tercemesi ve Şerhi, K a h r a m a n Yayınlan, İ s t a n b u l 1 9 8 2 ; C a n a n , İ b r a h i m , Kütüb-i Sitte Muhtasan Tercüme ve Şerhi, A k ç a ğ Yayınlan, A n k a r a 1 9 8 8 ; S o f u o ğ l u , Mehmed Sahîh-i Buhârî Terceme si, Ö t ü k e n Yayınlan, İ s t a n b u l 1 9 8 7 . 16 Polat, Selahattin, " H a d i s l e r i n K u r ' â n ' a A r z ı n ı n P r o b l e m l e r i " , Sünnetin Dindeki Yeri, E n s a r Neşriyat, İ s t a n b u l 1 9 9 8 , s. 1 7 6 .
Giriş
17
linde değerlendirilip, bundan sonra birtakım sonuçlara gidilmesi el zemdir. Bu yola gidilmemesi, hadîs ilimlerinde yeterli bilgi ve kültü re sahip olmayan, ancak hadîs sahasına ilgi duyan bazı münevver çev relerde ya da halkımızda sıkıntıya sebep olabilmektedir . 17
Hadîse parçacı bakış, aslında içinde yaşadığımız çağda, farklı tarzlarda da olsa, hadîs uydurmacılığının devam etmesine neden ola bilmektedir. Hadîsin, ileride belirtilecek hususlar düşünülmeden de ğerlendirilmesi, sıhhatinden, bağlamından, dil bütünlüğünden, mu hatabından vs. koparılması, Rasûlullah'ın kasdetmediği, demek iste mediği bir anlama çekilmesi, başka bir ifadeyle bütünlük içerisinde değerlendirilmemesi, bir nevi hadîs uydurmacılığı sayılabilir. Zira bu şekilde değerlendirilen ve insanlara sunulan söz, H z . Peygamber'e söylemediği, yapmadığı bir şeyi izafe etme diye tarif edilen uydurma hadîsle aynı anlama gelmektedir. Rasûlullah'ın, İslâm dünyasının şahıs planında tek ve en büyük otoritesi olması, zaman zaman bazı insanların "parçacı bakış" ile bir takım arzu ve iştahlarım tahakkuk ettirebilmek için H z . Peygamber'i alet olarak kullanmaya kalkışmalarına neden olmuştur. Bunun uzan tısı olarak meselâ birisi, bir mezhep imamını beğenmemiş, bu beğenmeyişini, "an Rasûlillah" diye başlayan ifadelerle desteklemeye kalkışmış, aynı mezhep imamını canı gibi seven bir başkası da aynı hadîslerle, aynı metodarla onu göklere çıkarmaya gayret edebilmiş tir . Bu durum tarihte kalmış bir olgu olarak da görülmemelidir. H z . Peygamber'in; gerek uydurulan hadîslerle, gerek dil özellikleri, bağlamı, bağlayıcılığı, sıhhati vs. gibi çeşidi açılardan yanlış anlaşılan hadîslerle sürekli istismar edilmeye çalışılan bir otorite olma özelliği hala sürdürülmektedir. Bu manada hadîslerin bütünlük içerisinde değerlendirilmesi; hem onların doğru tesbiti ve anlaşılmasını sağla yacak, hem de istismarcı anlayışları önleyecek en sağlıklı uygulama olacaktır. 18
Bu çalışmada, ileride ayrıntılı biçimde değinilecek olan "bütün l ü k l e , genellemeci ve toptancı bir bakış açısı değil, bütün alternatif leri göz önünde bulundurma kasdedilecektir. Başka bir ifadeyle,
17 A t e ş , " G ü n ü m ü z d e Hadîslerin D e ğ e r l e n d i r i l m e s i n d e G ö z Ö n ü n e Alınması G e r e k e n B a z ı H u s u s l a r ve H a d î s i n G e l e c e ğ i İle İlgili B a z ı D ü ş ü n c e l e r " , s. 1 1 5 . 18 H a u b o ğ l u , M . S a i t , Uluslararası k ı s m ı ) , i z m i r 1 9 8 5 , s. 1 0 5 .
I. İslam Araştırmaları
Sempozyumu
(Müzakereler
hem hadîse, hem de hadîsi konu edinen hadîs ilmine kavrayıcı ve ku s a n a bir bakışla bakmak ve hadîs değerlendirmelerini bu bakış açı sıyla yapmak, "bütünlük"ün kapsamı içerisinde değerlendirilecektir. Çalışmanın başlığında kullanılan ve; "Bir şeyi yerinde ve yararlı bir şekilde kullanma" anlamına gelen "değerlendirme"nin şümu lüne; herhangi bir konuyla ilgili bir hadîse atıfta bulunma da dahil olmak üzere, hadîslerin tesbiti, anlaşılması ve nihayet anlatılmasına yönelik kaygılara kadar varan ilişkiler zinciri girmektedir. Son dö nemlerde Türkiye'de, hadîslerin "tesbit"ine yönelik bütüncül bakış açılarını yansıtan sened ve metin tenkidiyle ilgili değerli çalışmalar yapılmıştır . Aynı şekilde, hadîsleri bütüncül bakışla "anlama"ya yö nelik çalışmalar da yapılmıştır . Buna ilâveten, bu ilk iki konudaki kadar olmasa da "anlatım"da bütünlüğü sağlamaya yönelik sınırlı sa yıda alan araştırmaları da yapılmıştır . Bunların her biri kendi kap samında bütünlüğü oluşturan çalışmalardır. Bu eserde yapılmaya ça lışılan; bu kısmî bütünlükleri bütünleştirmek suretiyle genel bir bü tünlük oluşturmaktır. 19
20
21
22
Bu çalışmada, "hadîs" kavramının en geniş anlamda kullanıldığı na dikkat edilmelidir. İlk anda hadîs denilince, H z . Peygamber'in söz, fiil ve takrirleri anlaşılmasına rağmen, bu çalışmada söz konusu terim; sahabe ve tabiunun söz ve fiillerine şamil olan manasıyla kul lanılacaktır. Zira bağlam bütünlüğünün oluşturulabilmesi için; Rasûlullah'ın söz ve fiilleri sahabenin aktardığı bağlamlar ile birlikte, sa habenin söz ve fiilleri de tabiunun rivayet ettiği bağlamlar ile birlik te değerlendirilmelidir. Çalışmanın başlığında özellikle sünnet kavramı kullanılmamıştır. Zira sünnet her ne kadar çoğunlukla hadîsle eş anlamlı olarak kulla nılsa da, onun "Rasûlullah'ın hayatında takip etmeyi itiyat ettiği yol, 19 Türkçe Sözlük,
T D K , A n k a r a 1 9 8 2 , s. 2 0 7 .
20 M e s e l â b k z . D ü m e y n î , M ü s f i r b . G u r m u l l a h , Hadîste Metin Tenkidi Metotlun, Ç e v . İlyas Ç e l e b i , Adil B e b e k , A h m e t Yücel, K i t a b e v i , İ s t a n b u l 1 9 9 7 ; B k z . P o l a t , Selahattin, " H a d î s t e A n l a m a ( Y o r u m ) - M e t i n T e n k i d i İlişkisi", Hadîsin Dünü Bugünü ve Geleceği Sempozyumu, S a m s u n 1 9 9 3 ; K e l e ş , a.g.e.; K a r a c a b e y , a.g.e.; Ü n a l , Y a v u z , a.g.e. 21 M e s e l â b k z . G ö r m e z , M e h m e t , Sünnet ve Hadisin Anlaşılması ve Yorumlanmasmda Metodoloji Sorunu, T D V Yayınlan, A n k a r a 1 9 9 7 ; Ö z a f ş a r , M e h m e t E m i n , Hadîsi Yeniden Düşünmek Fıkhî Hadisler Bağlamında Bir İnceleme, A n k a r a O k u l u Yayınlan , A n k a r a 1 9 9 8 ; S a n c a k l ı , Saffet, Sünneti Doğru Anlamak, S ı r Yayıncılık, İ s t a n b u l 2 0 0 1 ; T e k i n e ş , A y h a n , Hadîsi Anlama Problemi, Işık Yayınlan, İ s t a n b u l 2 0 0 2 22 B k z . B i l e n , a.g.e.; Y ı l m a z ,
a.g.e.
Giriş
19
hareket tarzları ve şekilleri" anlamı da bulunmaktadır. Bu anlamda sünnetin, hangi hadîslerden oluştuğu konusu kesin çizgilerle belir lenmiş değildir. Bu açıdan çalışmanın başlığında, "sünnet"e göre sı nırlan daha net olan "hadîs" terimi tercih edilmiştir. Bir hadîsi değerlendirirken, onu oluşturan parçalardan bazdanna daha fazla, bazıları da daha az ihtiyaç duyulabilir. Başka bir hadîsi değerlendirirken de durum bunun aksi olabilir. Dolayısıyla, hadîs değerlendirmelerinde bütüncül bakışı belirlemede, standart kuralla rın yanında, incelenen hadîsin yapısı, önemi, konusu vs. gibi husus lar da etkili olabilmektedir. Buna göre, hadisler bütüncül bir değer lendirmeye tabi tutulurken, her birine ait özel bir plan ortaya koy mak gerekebilir. Fıkhî bir hadîse bakış ve esas alınan kriterler ile, psi kolojik bir hadîse bakış ve esas alınan kriterlerin aynı olmaması ge rektiği açıktır. Ancak bu çaüşmada bütünlüğü oluşturan genel pren siplerden bahsedilecektir. Esasen farklı teknik çalışmalar sonucunda ulaşılan bu prensipler, bu çalışmada bütünleştirilecek, bununla da kalınmayarak, örnekler üzerinde uygulamalı olarak gösterilecektir. Hatta uygulamaya, teoriden daha fazla önem verilecek, teoriyle ilgi li teknik detaylara bilinçli olarak girilmeyecektir. Bu eserde, kullanılan dilin sade olmasına özellikle dikkat edile cektir. Anlatımda bütünlük bölümünde de bahsedileceği üzere, esas olan, anlatılmak istenenin doğru bir şekilde anlaşılmasını sağlamak olmalıdır. Bunu sağlamak için, güncel Türkçe tercih edilecek, bu bağlamda günümüz Türkçesinde kullanılan ve rahatça anlaşılabilen Arapça veya Batı kökenli kelimeler kullanılmaktan kaçınılmayacak, ancak zorlama tercihlerde bulunulmayacaktır. Çalışma metninde geçen âyeder, Arapça ifadeler ve eser adlan italik bir tarzda yazılacak, metin içerisinde geçen şahıslann ölüm tarihleri sadece ilk geçtikleri yerde verilecektir.
I.BÖLÜM
HADÎSTE B Ü T Ü N L Ü K VE Ö N Ü N D E K İ BAZI E N G E L L E R A. H A D İ S T E B Ü T Ü N L Ü K 1. Genel Anlamda Bütünlük "Bütünlük"; Türkçede; parçalanmamış, tam, eksiksiz alamındaki "bütün"ün nitelik bildiren halidir . Arapça ve Osmanlıcada; "külli ye, külliyet" şeklinde ifade edilen bu anlam, İngilizcede "totality" kelimesiyle karşılanmaktadır . Bütünü meydana getiren nesneler den her birine de "parça" denilir ki, bu, Arapça ve Osmanlıcada " c ü z " ' , İngilizcede de "part" kelimeleriyle ifade edilmektedir. 23
24
25
26
27
28
Şüphesiz sadece kelime anlamının belirlediği sınırlarda kullanıl mayan "bütünlük", farklı bilim dallarında; "ekonomik bütünlük" , "kişisel bütünlük" , "şiirde bütünlük" , "yapısal bütünlük" şek linde kavramsal bir anlam kazanmıştır. Bununla beraber, söz konu29
30
23 B k z . Türkçe Sözlük, 24 B k z . el-Müncid manlıca-Türkçe 25 Îngilizce-Türkçc 1036. 26
Türkçe Sözlük,
31
T D K Yayınlan, A n k a r a 1 9 8 2 , 2 . b . , s. 1 4 5 , 1 4 6 .
fi'l-Lüğa, D â r u ' l - M e ş r i k , Beyrut 1 9 8 3 , s. 6 9 3 ; D e v e l l i o ğ l u , Ferit, OsAnsiklopedik Lügat, A y d ı n Kitabevi, A n k a r a 1 9 8 4 , s. 6 3 8 . Redhouse
Sözlüğü,
R e d h o u s e Yayınevi, İ s t a n b u l 1 9 8 9 , 1 5 . b . , s.
s. 6 4 2 .
2 7 İ b r a h i m M u s t a f a ve diğerleri, el-Mu'cemu'l-Vasit, 1 2 0 ; D e v e l l i o ğ l u , a.g.e., s. 1 8 2 . 28 İngilizce-Türkçe
32
Redhouse
Sözlüğü,
29 B k z . E s i n , Arif, Rekabet 20.11.2003)
Hukuku,
Ç a ğ n Yayınlan, İ s t a n b u l 1 9 8 9 , s.
s. 7 0 2 . \ v w w . e s c r c . c o m / \ v w w / 2 4 . a s p . (Erişim
tarihi
30 B k z . C ü c e l o ğ l u , D o ğ a n , Savaşçı, S i s t e m Yayıncılık, İ s t a n b u l 1 9 9 9 . (\vww.gat a . c d u . t r / k u t u p h a n e / K i t a p _ O z e t l e r i / s a v a s c i . h t m . ) ( E r i ş i m tarihi 2 0 . 1 1 . 2 0 0 3 ) 31 Bayıldıran, Sabit K e m a l ( m ™ , adanasanat. c o m / s a b i t _ k e m a l / s ü r d e _ b u t u n l u k . h t m ) ( E r i ş i m tarihi 2 0 . 1 1 . 2 0 0 3 ) 32 v w w v . i s q . p t / t i i r k i s h / c o r e c o m p e t _ b o t t o m l 7 . h t m ( E r i ş i m tarihi 2 0 . 1 1 . 2 0 0 3 )
su kavrama özel anlam yükleyen bilim dallarının başında Toplumbi lim ve Felsefe gelmektedir. Toplumbiliminde bütünlük; bütün varlıkların birbirleriyle ilişki halinde bulunduklarını, karşılıklı etkileşimi ve herhangi bir şeyi ince lerken onun başka şeylerle olan ilişkisini göz önünde tutmak gerek tiğini dile getirmek için kullanılır. 33
Felsefede, "bütüncülük", "bütün-parça ilişkisi" gibi konularda gündeme gelen bu husus, genel olarak; bir bütünün parçalarının toplamından daha fazlasını ifade ettiğini düşünen; bir bütünün par çalarına ve bu parçaların birbirleriyle ilişkilerine dair yapılan açıkla mayla bütüne ilişkin tam bir bilgi edinmenin mümkün olamayacağı nı savunan; dolayısıyla bir ifadenin açıklanmasında bütüne parçala rından daha büyük önem atfeden; parçalarına karşı bütünün önceli ğini vurgulayan her türden öğretiye verilen addır . 34
Parçayla, bir bütünü ya da bir toplamı meydana getiren şey ya da öğe, buna karşın bütünle de, parçalardan meydana gelen şey ya da yapı anlaşıldığında, bu iki şey arasındaki ilişki (parça-bütün ilişkisi) gündeme gelmektedir . Bu bağlamda, bazı düşünürler, bütünlerin var olmadığını, yalnızca parçaların var olduğunu öne sürerken; diğer bazıları yalnızca bütünlerin var olduğunu, parçaların olmadığım öne sürmüşlerdir. Buna bağlı olarak bir grup, bütünlerin parçalara, par çaların bütünlere olduğundan daha fazla bağımlı olduğunu savunur ken, diğer bir grup, parçalann bütüne, bütünün parçalara olduğun dan daha fazla bağımlı olduğunu öne sürmüşlerdir . 35
36
Bütünün önceliğini vurgulayanlar, bütünün niteliklerinin parça larının nitelikleriyle tanımlanamayacağını düşündüklerinden, genel de, parçamn ait olduğu bütüne göndermede bulunmaksızın açıklan masının ve yorumlanmasının imkânsız olduğunu ya da en azından böyle bir açıklamanın yetersiz olacağını savunurlar . Bütüne ilişkin gerçek açıklama ya da bilgi; bütünün parçalan bilindiği, analiz edil diği ya da açıklandığı zaman değil de, ancak ve ancak birbirleriyle 37
33 H a n ç e r l i o ğ l u , O r h a n , Toplumbilim 57.
Sözlüğü,
R e m z i K i t a b e v i , İ s t a n b u l 1 9 9 6 , 2 . b . , s.
34 B k z . G ü ç l ü , A . B a k i ve diğerleri, Sarp Erk Ulaş Felsefe Sözlüğü, Bilim ve S a n a t Yayın l a n , A n k a r a 2 0 0 2 , s. 2 7 0 ; C e v i z c i , A h m e t , Paradigma Felsefe Sözlüğü, P a r a d i g m a , İ s t a n b u l 2 0 0 0 , s. 1 8 1 . 35 C e v i z c i , a.g.e., s. 1 8 0 . 36 B k z . C e v i z c i , a.g.e., s. 1 8 0 - 1 8 1 . 37 G ü ç l ü ve diğerleri, a.g.e.,
s. 2 7 0 .
karşılıklı bir etkileşim içinde bulunan ve yalnızca parçalan sayılması suretiyle açıklanamayan fonksiyonlar ya da faaliyetler üreten parçalanmn karşılıklı ilişkileri ele alındığı zaman mümkün olur. Bütün-parça ilkesi adı verilen bu ilkeyle, bir bütünün parçalanmn karşılıklı bir bağımlılık ilişkisi içinde bulunduğunu, parçalardan birinde meydana gelen bir değişikliğin diğer parçalar ya da bütünün özellikleri ya da fonksiyonlannda da bir değişikliğe yol açacağı savunulur . 38
Bütün bunların yanında; "Bütünü parçalarına indirgemek yanlış tır, ama parçalanmn bilgisi edinilmeden de bütünün niteliği anlaşı lamaz. Parçalann bilgisini bütüne dayandırmak gerektiği gibi, bütü nün bilgisini de parçalanmn bilgisine dayandırmak gerekir" şeklin de daha uzlaştıncı görüş ileri sürenler de bulunmaktadır. 39
Düşünce olarak yeni olmamakla beraber, kavramsal anlamda bü tünlük, ilahiyat alanında da kullanılmaya başlanmıştır. Öncelikle Kur'ân'la bağlantılı olarak kullanılan bu kavramla; genelde Kur'ân'ın kendi iç bütünlüğü anlaşılmaktadır ki "konulu tefsir" çalışmalannda bu düşünceye vurgu yapılmaktadır . 40
"Kur'ân" ve "bütünlük" kelimeleri, Albayrak'ın eserinde yan ya na kullanılmaktadır. "Kur'ân'm Bütünlüğü Üzerine "adlı bu eserde; "Kur'ân tekrar tekrar okununca, en küçük birimi olan harflere, keli melere, yan cümlelere, ana cümlelere, cümlelerden müteşekkil âyet lere ve bu âyetlerin oluşturduğu daha büyük pasajlara kadar her Kur'ân parçasının başlı basma görevler yüklendiği gibi, Kur'ân bü tünlüğü içinde, birbirleriyle bağlantılı bir yapı oluşturduğu gözle nir" denilerek, bir nevi bütünlüğün çerçevesi ortaya konulmakta dır. Buna göre meselâ; "Kur'ân'a göre Allah'ın dilemesini, bütünlük içinde anlarken, O'nun yaratıcılığını, kudretini, adaletini, hikmetini ele alan pasajlarla birlikte, insanın sorumluluğu, iradesi, yapıp ettik lerinden dolayı ceza veya mükâfatla karşılaması gibi hususlardan bahseden ifadeleri de göz önüne almak gerekir" . 41
42
38 C c v i z c i , a.g.c, s . 1 8 1 . 39 Hançcrlioğlu, a.g.e., s. 5 7 . 4 0 B u t ü r ç a l ı ş m a l a r , e n a z ı n d a n k o n u b ü t ü n l ü ğ ü n ü s a ğ l a m a y a yönelik t e ş e b b ü s l e r d i r . K o n u l u tefsire y ö n e l i k özellikle F a z l u r R a h m a n , M u h a m m e d e l - H i c â z i , E m i n e l - H û lî v e M e v l ü t G ü n g ö r ' ü n ç a l ı ş m a l a r ı n d a n b a h s e d i l m e k t e d i r ( B k z . Albayrak, H a l i s , Kur'ân'ın Bütünlüğü Üzerine, Ş u l e Y a y ı n l a n , İ s t a n b u l 1 9 9 3 , 2 . b . , s . 5 0 - 5 1 ) . 4 1 A l b a y r a k , a.g.c., s . 2 1 - 2 2 . 42 A l b a y r a k , a.g.e., s . 4 9 .
Zaman zaman konunun önemine vurgu yapan Fazlur Rahman ise, tefsir usûlünün yeterli olmayışından ve parçacı yaklaşımdan yakı narak, alimlerin; genelde Kur'ân'ın temel bütünlüğünü anlama ba şarısızlığı ile birlikte, tatbikatta çeşitli âyetlerin kelimelerini (Kur'ân'ın bütünlüğünden kopararak) yalnız başlarına hüküm çıkar mak için kullanmakta ısrar ettiklerini ve bu "parçacı" (atomistic) yaklaşımın sonucu olarak, içeriği hiç de hukukla ilgili olmayan ayet lerden, çoğu zaman hukukî hükümler çıkarıldığını belirtmektedir. Bu yaklaşımıyla o; "bütünlük"ün alternatifinin "parçacı" yaklaşım olduğunu ve bunun Kur'ân'ı anlamada yetersiz kaldığını ifade et mektedir. Ona göre, vahiy sürecinde Peygamber'in durumunu, iç hayatını/zihnini, şahsiyetini ve toplumsal şartlarım hesaba katmayan yaygın görüş, Kur'ân'ın 'lafzî tatbiki' gayretindeydi. Halbuki onun vahiy anlayışı, Kur'ân'ın kendisine dayanan bütüncül bir anlama dır . 43
44
Bütünlük, ilk başta Kur'ân için gerekli bir metot olarak algılan mış, Kur'ân-ı Kerîm'in anlaşılabilmesi için onun bir bütün halinde ele alınması vurgulanmıştır. Kur'ân'ın Kur'ân'la tefsiri başka bir ifa deyle Kur'ân'ın kendi bütünlüğü içinde anlaşılması gereği, aslında Islâmın başlangıcından beri bilinen ve yeri geldikçe alimlerce önemi vurgulanan bir husustur . Ancak, Kur'ân'ın kendi bütünlüğü içeri sinde anlaşılmasının gereği, onun anlaşılması için başka hiçbir şeye ihtiyaç duyulmadığı anlamına da gelmemelidir. Zira Kur'ân H z . Peygamber'e nazil olmuş, ve H z . Peygamber'in ahlâkı olmuştur . Bu anlamda Rasûlullah'ı, yaşayan Kur'ân olarak tarif etmek yanlış ol mamalıdır. Durum bu olunca, Kur'ân'ın bütünlük içerisinde anlaşıl ması, sadece kendi iç bütünlüğü ile değil, onun sünnet ile oluştur duğu bütünlüğü de kapsamalıdır. Bu bakış açısından olsa gerek, ba zı alimler sünnetin Kitâb'a hâkim (hükmedici/kâdıyetün) olduğunu söylemiş ve bununla sünnetin, Kitâb'ın getirmiş olduğu hükümlerin şerh ve tefsiri mertebesinde olduğunu ifade etmek istemişler ve 45
46
47
43 F a z l u r R a h m a n , İslam ve Çağdaşlık, F e c r Yayınevi, A n k a r a 1 9 9 0 , s . 6 9 . 44 Çiftçi, Adil, Fazlur Rahman 2.b., s.89.
Ç e v . Alpaslan A ç ı k g e n ç v e M . H a y r i K ı r b a ş o ğ l u ,
ile İslam'ı
Yeniden
Düşünmek,
Kitâbiyât, Ankara 2 0 0 1 ,
45 Albayrak, a . g . e . , s. 1 1 . 4 6 M ü s l i m , E b û ' l - H ü s e y n b. e l - H a c c â c el-Kureşî e n - N e y s â b u r i , Sahih, T h k . M u h a m med Fuat Abdulbâkî, el-Mektebetü'l-İslâmiyye, İstanbul, T s z . , Müsafirîn, 1 3 9 ( I , 5 1 3 ) ; A h m e d b. H a n b e l , Müsned, Ç a ğ n Yayınlan, İ s t a n b u l , 1 9 9 2 , V I , 5 4 , 6 1 . 4 7 B k z . e ş - Ş â ü b î , E b û İ s h â k İ b r a h i m b . M û s â , el-Muvafakat fi Usûli'I-Ahkâm, tü vc M a t b a a n ı M u h a m m e d Ali, Kahire T s z . , I V , 7
Mektebe-
Kur'ân'ın ancak sünnet bütünlüğü içerisinde sağlıklı olarak anlaşıla bileceğini, uzun uzadıya açıklamışlardırlar . Hatta onlar, sahabenin söz ve uygulamalarını da sünnet kavramı içerisinde görmüşler ve bü tünlük açısından onun da göz önünde bulundurulması gerektiğine dikkat çekmişlerdir . Buna göre, Kur'ân'ın kendi iç bütünlüğü ya nında, onun sünnetle bir bütün oluşturduğu ihmal edilmemelidir ki, bunu doğrular mahiyette çalışmalar da yapılmıştır . Kur'ân-Sünnet bütünlüğü, ister bu şekilde telaffuz edilsin isterse edilmesin, tarih boyunca gözetilen bir husus olmuştur. 48
49
50
2. Hadis ve Bütünlük Hadîs ilminde bütünlük, son zamanlarda gündeme gelmekle be raber, buna delâlet eden kavramlann varlığı, onun en azından zihni yet olarak klâsik eserlerde de var olduğunu göstermektedir. İslâm alimlerinin hadîsleri bir bütün olarak ele alma, değerlendirme ve ona göre bir sonuca ulaşma meselesinin hemen ilk devirlerde ele aldıkla rı, bunu metodaştırmaya çalışarak kitaplara, gelecek nesillere aktar maya gayret ettikleri bir gerçektir. Hadîslerin şerhleriyle ilgili eserler vermiş alimlerin, bir taraftan hadîslerin sened ve metinlerini açıklar ken, bir taraftan da o konuyla ilgili olup kendilerince malum olan di ğer rivayetleri, bunların kimler tarafından nakledildiklerini, hangi ki taplarda bulunduklarını, içinde geçen kelime ve kavramlann hangi anlama geldiklerini, varsa edebî unsurlanm, hadîsin bab başlığıyla il gisini vs. belirtmeleri, geçmişte alimlerin bütünlük meselesine yer verdiklerini gösterir delillerdendir . 51
Bu anlamda örnekleme maksadıyla bütünlüğü çağnştıran hadîs ısülahlanndan bazılanna işaret etmek yerinde olacaktır. Bu ıstılahlardan biri; "cem *"dir. "Cem '"in bir anlamı; "Her ko nudan hadîsleri, çeşidi tertiplerde bir araya getirerek eser meydana getirmek veya muayyen kitaplardaki ya da bütün kitaplardaki hadîs leri ele alarak eski veya yeni düzende yeni bir eserde toplamak"tır . Bu çalışmalar, bir anlamda değişik eserlerdeki hadîsleri bir eserde 52
48 B k z . e ş - Ş â t ı b î , el-Muvâûkit, 49 e ş - Ş â t ı b î , el-Muvifkkât,
IV, 5-48.
IV, 47.
50 B k z . K a r a , N e c a t i , Kur'in-Sünnet
Bütünlüğü,
İ h t a r Yayıncılık, E r z u r u m 1 9 9 5 , s . 3 1 9 .
51 A t e ş , " G ü n ü m ü z d e H a d î s l e r i n D e ğ e r l e n d i r i l m e s i n d e G ö z Ö n ü n e Alınması G e r e k e n B a z ı H u s u s l a r ve H a d î s i n G e l e c e ğ i İle İlgili B a z ı D ü ş ü n c e l e r " , s. 1 1 6 . 52 Aydınlı, a . g . e . , s. 4 3 .
toplamak/bütünleştirmek için yapılmıştır. Her konudan hadîs ihtiva eden eserlerin bir eserde toplanması işlemi, "cem beyne'l-kütüb" , "cem'u'z-zevâid" , "cem VV-âmme" ve "cem'u'l-muhtârât" gi bi tabirlerle de ifade edilmiştir. Bunun yanında, belirli konulardaki hadîsleri ihtiva eden eserlere yönelik cem' çalışmaları da yapılmış tır . Ahkâm, ahlâk, öp, dua gibi belirli konulardaki hadîsler değişik hadîs kitaplarında toplanarak, bir konudaki bütün hadîsler bir araya getirilmeye ve konu bütünlüğü oluşturulmaya çalışılmıştır. Şüphesiz çeşitli bakış açılarına göre hadîsleri bir araya toplayan bu eserler, ha dîslere bütüncül bakışı sağlama açısından önemli katkılarda bulun muşlardır. Özellikle belirli konulardaki hadîslerin değişik kitaplardan 53
54
55
56
57
53 B u çeşit e s e r l e r e , E b u ' l - H a s a n R e z î n b . M u â v i y e e l - A b d e r i e s - S e r â k u s t î ' n i n ( ö . 5 3 5 / 1 1 4 1 ) el-Cem'Beyne'l-Usûli's-Sitte adil eserini v e M e c d u d d î n i b n u ' l - E s î r elC e z e r i ' n i n ( Ö . 6 0 6 / 1 2 0 9 ) Câmi'u'l-Usûl li-Ahâdisi'r-Resul isimli eserleri ö r n e k veri lebilir. 54
B u çeşit eser sahiplerinden biri; el-Bûsîrî'dir ( Ö . 8 4 0 / 1 4 3 6 ) . O , S ü n e n u i b n M a c e ' d e b u l u n u p d a kütüb-i hamsede b u l u n m a y a n hadîsleri yani S ü n e n u i b n M a c e ' n i n kütübi hamseye zevâidini tesbit e d i p Misbâhu 'z-Zucâce S Zevaldi ibn Mâce isimli eserini yazmıştır. N û r e d d i n e l - H e y s e m i ( Ö . 8 0 7 / 1 4 0 4 ) ise altı kitabın K ü t ü b - i Sitteye o l a n zevâidini Mecme'u'z-Zeviid ve Mcnba'u'l-Fevâid isimli e s e r i n d e toplamıştır. S ö z k o nusu b u altı kitap A h m e d b . H a n b e l , e l - B e z z â r ve E b u Ya'lâ'nin M ü s n e c f l e r i y l c etT a b c r â n î ' n i n üç M u ' c e m ' i d i r . Yine İ b n H a c e r ( Ö . 8 5 2 / 1 4 4 8 ) , s e k i z M ü s n e d ' i n Kü tüb-i Sitte ile Mecme 'u 'z-Zevâid'e o l a n zevâidini çıkarmış ve el-Metâübu '1-ÂIiye isim li e s e r i m yazmıştır. Z e v a i d i çıkarılan m e z k û r sekiz Müsned, e t - T a y â l i s î , e l - H u m e y d î , el-Adenî, M u s e d d e d , ibn M e n î ' , İbn E b î Ş e y b c , A b d b . H u m e y d ve İ b n E b î U s â m e ' y e aiddir.
55 B u s a h a d a , yani her k o n u d a n hadîsler ihtiva e d e n eserler k o n u s u n d a e n b ü y ü k a d ı m ı ilk olarak C e l â l u d d î n e s - S u y û t î ( Ö . 9 1 1 / 1 5 0 5 ) atmıştır. Ş ö y l e k i , o , b ü t ü n hadîsleri bir kitapta t o p l a m a y ı d ü ş ü n m ü ş ve b u n u g e r ç e k l e ş t i r m e k için çalışmıştır. B u m a k s a d l a ü ç e s e r yazmıştır. Ö n c e ei-Câmi'u'l-Kebîr isimli eserini y a z m a y a b a ş l a m ı ş ve b u e s e r d e , ö n c e d e n tesbit ettiği 7 0 k ü s u r hadîs kitabındaki hadîsleri t o p l a m a y a başlamıştı. M ü ellif d a h a s o n r a b u eserini bitiremeyeceğini d ü ş ü n e r e k , m u h t a s a r bir kitap y a z m a y a y ö n e l m i ş ve cl-Câmi'u's-Sağir isimli k i t a b ı m yazmıştır. e s - S u y û r i b u eserini b a ş t a m u h t a s a r t u t m u ş v e o n d a K ü t ü b - i S i r t e d e b u l u n a n b a z ı hadîslere bile yer v e r m e m i ş tir. S o n r a b u n u telafi için a y n bir eser yazmıştır. Ziyâdâtu'l-Câmi'i's-Sağîr ismini ver diği b u e s e r i n d e 4 4 4 0 hadîs toplamıştır. Y u s u f e n - N e b h â n î ( Ö . 1 3 5 0 / 1 9 3 2 ) , el-Câmi'u's-Sağîr ile Ziyâdâfı birleştirip el-Fethu'l-Kebir ismiyle bir eser y a z m ı ş , A l â u d d i n Ali e l - M u t t a k î e l - H i n d î ( Ö . 9 7 5 / 1 5 6 7 ) ise bu eseri k o n u l a r ı n a g ö r e tasnif e t m i ş , a n a k o n u l a n yani "kitâb"lan h a r f sırasına k o y a r a k Kenzu'l-Ummâl isimli eserini m e y d a n a getirmiştir. H a l e n e l d e m e v c u t e n geniş h a d î s kitabı o l a n b u e s e r d e 4 6 bin k ü s u r h a dîs b u l u n m a k t a d ı r . 56 M a n s û r Ali N â s ı P ı n et-Tâcu'l-Câmi' li'l-UsûTii bu çeşit eserlerdendir. Ç o ğ u hadîsle ri k ü t ü b - i h a m s e d e n seçilen b u e s e r d e î m â n , ilim, i b â d e t , m u a m e l â t , fezâil, tefsir, cih a d , ahlâk ve g a y b î k o n u l a r gibi her k o n u d a n hadîsler t o p l a n m ı ş t ı r . 57 e l - B e ğ a v î ' n i n ( ö . 5 1 6 / 1 1 2 2 ) Mesâbihu's-Sünne'si, Mecdüddin İbn Teymiyy e ( ö . 7 2 8 / 1 3 2 8 ) ' n i n e / - M u n r e k a ' s ı b u çeşit e s e r l e r d e n d i r ve s a d e c e a h k â m hadîsleri ni bir araya getirmişlerdir. Yine e l - M ü n z i r i ' n i n ( ö . 5 8 1 / 6 5 6 ) et-Terğib ve't-Terhîb adlı eseri d e b u tür eserlerdendir ve iyiliklere teşvik e d e n , k ö t ü l ü k l e r d e n k o r k u t a n ha dîsleri yani terğib ve terhib hadîslerini bir araya toplamıştır.
alınarak bir eserde toplanması, konu bütünlüğünü oluşturması açı sından son derece önemlidir. "Cem"' kelimesi, rivayetlerin birleştirilmesi için de kullanılmak tadır. İki veya daha fazla şeyhten rivayet edilen ve manası bir, lafzı farklı olan hadîslerin cemedilip birinin lafzıyla rivayeti d e m e k olan bu ıstılah, bir anlamda kısmî bütünleştirmeyi çağrıştırmaktadır. An cak, bu işlem yapılırken lafız farklılıklarına işaret etmek, bütünlük açısından son derece önemlidir. Müslim ( Ö . 2 6 1 / 8 7 5 ) ve Tirmizî ( Ö . 2 7 9 / 8 9 2 ) bu konuda titiz davranan müelliflerdendir. 58
59
Hadîste bütünlük açısından en önemli faaliyetlerden biri de "şerh" çalışmalarıdır. Bir hadîsin sened ve metninin (veya bir kita bın), dil, muhteva, hüküm vb. yönlerden açıklamasını yapmak, anla şılması güç, izaha muhtaç kısımlarım izah etmek manasına gelen şerh, hadîse değişik açılardan bakarak daha geniş bir perspektif sun maktadır. Hacimli şerh kitaplarında, bazen bu bakış açılan yirmiye kadar çıkmaktadır. Meselâ Buhârî'nin ( Ö . 2 5 6 / 8 7 0 ) ilk hadîsinin şerhinde, şârih el'Aynî (ö. 8 5 5 / 1 4 5 1 ) şu alt başlıklan kullanmaktadır: 1. Hadîsin âyede ilgisi: Bab başlığında şayet âyet kullanılmışsa, o âyet ile hadîsin irtibatını göstermek için bu başlık konulur. Bununla bir anlamda, âyet ve hadîs bütünlüğü oluşturulur. 2. Hadîsin bab başlığıyla (terceme) ilgisi: Burada, hadîsin neden bu bab başlığı altında zikredildiği açıklanır. Bu açıklamalar, Buhârî'nin fikhî anlayışlannın ortaya konulması açısından önemlidir. 3. Senedde yer alan râvîlerin açıklanması 4. Ravî isimlerinin okunuşunu harekeli olarak tesbit 5. Râvîlerin neseplerinin açıklanması 6. Senedin ihtiva ettiği bazı incelikler: 7. Hadîs nevinin açıklanması: Bu son beş başlıkta, hadîsin sene dine yönelik hemen her husus ve neticede hadîsin râvî sayısı, ittisal, inkita' ve irsal durumlan açıklanır. Bununla bir anlam58 e s - S u y û t î , C c l â l u d d i n A b d u r r a h m a n b . E b î B e k r , Tedrîbu 'r-Râvî, T h k . A h m e d Ö m e r H â ş i m , Dâru'l-Kütübi't-Arabî, Beyrut 1 9 8 9 , I I , 1 0 3 . 59 B k z . I t r , N u r u d d i n , el-lmâm et-Tirmizl ve'l-Müvâzenetü Sahîheyn, M a t b a a t u ' l - C e n n e , Kahire 1 9 7 0 , s. 7 6 .
Beyne Câmi'ihi
ve
Beyne's-
da kısmen bütüncül bir sened değerlendirmesi (tesbitte bü tünlük) yapılır. 8. Hadîsin Buhâri'de nerelerde geçtiği: Burada bir hadîsin bir eserde nerelerde tekrar edildiği tesbit edilerek, hadîsin bu eser içerisindeki farklı varyantlarını bütünleştirme imkânı sunulur. 9. Hadîsi eserlerine almış olan öteki hadîsçiler: Bu başlıktaki izahlardan, bir hadîsin farklı eserlerdeki rivayetlerini bütünleş tirme imkâm elde edilebilir. 10.Hadîsin rivâyederi arasında görülen lafız farklılıkları: Burada ki bilgilerden harekede hadîsin farklı rivâyederini bütünleşti rerek orijinal metni ortaya çıkarma imkânı bulunabilir. 11. İlk olarak bu hadîsi seçmesinin sebebi: Bu başlık, sadece Buhârî'deki ilk hadîs olan niyet hadîsiyle ilgilidir. Diğer hadîsler de böyle bir başlık yoktur. 12.Lügat açıklamaları 13.İ'râb açıklamaları 14.Meânî İlmi açısından açıklamalar 15.Beyân İlmi açısından açıklamalar lö.Bedî İlmi açısından açıklamalar: Bu son beş maddede, hadîs lerin dil ve edebiyat yönünden ince bir tahlili yapılmakta ve hadîs, "dil özellikleri bütünlüğü"nde açıklanmaktadır. 17.Sorular ve cevaplar: Hadîsle ilgili akla gelebilecek muhtemel sorular bu başlık altında cevaplandırılmaktadır. Buradaki so rular, gerek lafız ve gerekse manayla ilgili olabilirler. Bu baş lıkta verilen bilgiler, kısmen "anlatımda bütünlük"ü sağlama ya yönelik görülebilir. 18.Hadîsin sebeb-i vürûdu: Bu başlıkta verilen bilgiler, hadîsin "bağlam bütünlüğü"nü tesbit etmek için son derece önemli dir. 19.Hadîsten çıkarılabilecek fikhî hükümler: Bu başlık, hadîsi "anlama" açısından önemlidir. 2 0 . Hadîsle ilgili olarak belirtilmesi faydalı olan diğer hususlar da "faide" başlığı altında sunulur . 60
6 0 B k z . el-'Aynî, B e d r ü d d î n , 'Umdctü'l-KârîŞerhu 1 6 - 3 5 ; Ç a k a n , Hadis Edebiyatı, s. 1 7 1 - 1 7 3 .
Sahihi'l-Buhârî,
Dâru'l-Fikr, T s z . , I ,
cl-'Aynî'nin, Sahih'i şerh ederken kullandığı bu başlıklar; hadîsin bütünlük içerisinde tesbiti, anlaşılması ve anlatılması açısından önemli olmasına rağmen, bütün hadîsleri şerh ederken bu kadar çe şidi başlıklar kullandığını düşünmek yanlış olacaktır. Bunu anlamak için söz konusu hadîsi takip eden ikinci hadîste kullanılan konu baş lıklarına bakmak yeterli olacaktır. Zira bu hadîsin şerhinde bakış açı ları dokuz'a düşmektedir . 61
Şüphesiz bütün şerhler, bir hadîsi bu kadar tafsiladı bir şekilde açıklamazlar. Ancak en azından bu gibi geniş şerhlerde, bazı hadîs lerin bütünlük içerisinde değerlendirilebilmesi imkânı sunulmakta dır. Bununla birlikte, söz konusu şerhlerin zaman zaman mensup ol dukları mezhebin bakış açısını yansıttıkları, bu açıdan bazı önyargı lara sahip oldukları da gözden uzak tutulmamalıdır . 62
Zaman zaman hadîste bütünlük mantığına klâsik eserlerde de rasdamanın mümkün olduğunu, ve bu düşüncenin aslında yeni ol madığını göstermek için sunduğumuz bu örnekler yanında, hadîste parçacı yaklaşımın olduğuna delâlet eden ıstılahlara da dikkat çek mek gerekir. "Takü"', "ihtisâr/iktisâr", "rivayet bi'l-ma'nâ" ve "zi yâde ve noksan " bunlardan bazılarıdır. İki hüküm ihtiva ettiği için bir metni bölmek anlamına gelen "tafct?"; hadîs alimlerinin bir çoğuna göre caiz görülmüştür. Bir ha dîs metni, meselâ, hem ibâdet hem de ahkâmla ilgiliyse, bu parçala rın da birbiriyle bağlantısı yoksa, söz konusu hadîs iki farklı hadîs mesabesinde kabul edilir ve bunun ikiye bölünerek rivayeti caiz gö rülür. Bu bölme işleminde uyulması gereken kural, manaya halel ge tirmemektir . 63
Bir hadîsin bir kısmını rivayet edip diğer kısmını rivayet etmemek anlamına gelen "ihtisâr/iktisâr" ıstılahları da hadîsin parçalara bö lündüğünü göstermektedir. Ancak bu konuda bütün hadîsçiler aynı görüşte değildirler. Bunlardan bir kısmı, hadîs üzerindeki bu tasar61 B k z . el-'Aynî, a.g.e., I , 3 6 - 4 6 . 62 B u h u s u s t a , B u h â r î ' n i n es-Sahih'ini ş e r h e d e n H a n e f i âlim el-'Aynî ile Şafi'î âlim İ b n H a c e r ' i n olaylara farklı bakış tarzları ve birbirlerini eleştirileri ö r n e k verilebilir ( G e n i ş bilgi için b k z . Sakallı, T a l a t , Hadis Tartışmaları İbn Hacer-Bedriiddîn Ayni, T D V Ya yınlan, A n k a r a 1 9 9 6 , 1 4 6 s . ) 63 B k z . c l - B a ğ d â d î , H a t î b , Kitâbu'l-Kifâye 6 İlmi'r-Riviye, Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, B e y r u t 1 9 8 8 , s. 1 9 3 ; e z - Z c h c b ı , Ş e m s ü d d i n M u h a m m e d b . A h m c d , el-Mûkıza 6 İl mi Mustalahi'l-Hadis, T h k . Abdulfettâh E b û G u d d e , Mektebetü'l-Matbû'âti'l-İslâmiyye, B e y r u t 1 4 0 5 h . , s. 6 4 .
rufu tamamen menetmişler; bir kısmı, hadîsin tamamının daha önce râvînin kendisi veya başkası tarafından rivayet edilmiş olması şartıyla buna izin vermişler; bir kısmı da, rivayetteki bu tasarrufu tamamen caiz görmekle beraber, bu işin manaya zarar vermemesi ve bunu ya panın meseleyi iyi bilen birisi olması gerektiğini ileri sürmüşlerdir . Buna ilâveten İmâm Mâlik (ö. 1 7 9 / 7 9 5 ) gibi bazı İslam âlimleri, Ra sûlullah'ın hadîslerindeki ihtisarı caiz görmezlerken, Rasûlullah'ın dışındakilerin (sahabe/tabiûn) sözlerinde bu tür tasarrufları caiz görmüşlerdir . 64
65
Hadîsin manasını rivayet etmek anlamına gelen ve onun bütün lüğünü bozabilen tasarruflardan sayabileceğimiz "manayla rivayet", genelde hadîs rivayetinde uygulanan bir metottur. Bununla birlikte, bazı alimler, hadîsin lafızlarını, medlulünü, maksudunu, ne manaya geldiğini bilmeyenlerin ve şu konulardaki hadîslerin manayla rivaye tinin caiz olmadığını belirtmektedirler: 1. Allah'ın isimleri ve şifadan gibi tevkifi konularla ilgili hadîsler, 2. Bazı lafizlan nas ihtiva eden veya lafzıyla ibâdet edilen hadîs ler, 3. Ccvâmi'u'l-kclim
cinsinden olan hadîsler,
4. Namaz, kamet ve tekbir gibi ibâdet lafizlanyla ilgili hadîsler. Bu alimler, râvînin, lafizlan, medlullerini, maksudlarını, şeriatı, kaidelerini ve hadîsin ne anlama geldiğini bilinmesi durumunda, onun manayla rivayetini caiz görmüşlerdir. Bununla beraber bazılan da, merfü" hadîslerin manayla rivayetine karşı çıkmışlardır . 60
Bu tür tasarruflardan biri de; hadîse ziyâdede bulunmak veya noksanlaşürmaktır. Bazı râvîler hadîse ziyâdede bulunurlar ve onlann bu ziyâdeleri hadîsin diğer rivâyetierinde yer almaz. Bu ziyâdele ri yapan râvîler zayıf ise, onlann ziyâdelerine itibar edilmez. Fakat si64 B k z . e s - S u y û t î , Tedribu'r-Râvî,
II, 96-97.
65 B k z . e s - S e h â v î , M u h a m m e d b . A b d i r r a h m â n , Fcthu'l-Muğîs Şerhu Elfiycti'l-Hadis, Thk. Salah M u h a m m e d M u h a m m e d , Dâru'l-Kütübi'l-İimiyye, Beyrut 1 9 9 6 , I I , 2 1 8 2 1 9 ; e z - Z e h e b î , cl-Mûkıza, s. 6 4 ; e l - C e z â i r î , T â h i r b . Salih b . A h m e d , Tevcihu'n-Nazar İlâ Usûli'l-Escr, D â r u ' l - M a ' r i f e , B e y r u t T s z . , s. 3 1 4 v d . 6 6 B k z . e l - H a t î b e l - B a ğ d â d î , el-Kifiyc, s. 1 9 8 - 2 0 3 ; e s - S u y û t î , Tedribu'r-Râvî, II, 91-92; e s - S e h â v î , a.g.e., I I , 2 0 7 - 2 1 8 ; e l - C e z â i r î , a.g.c, s. 2 9 8 - 3 1 4 ; el-Kâsırnî, M u h a m m e d C e m a l u d d i n , Kavâidu't-Tahdîs, D â r u ' l - K ü t ü b i ' l - İ i m i y y e , B e y r u t t s z , s. 2 2 1 - 2 2 5 ; H â ş i m , A h m e d Ö m e r , Kavâidu Usüli'l-Hadîs, D â r u ' l - K i t â b i ' l - A r a b î , B e y r u t 1 9 8 4 , s. 2 3 0 - 2 3 4 ; Yatkın, N i h a t , Hadislerin Mana İle Rivayetleri ve Neticeleri (Basılmamış Y ü k s e k lisans T e z i ) , E r z u r u m 1 9 9 2 .
ka râvîlerden kaynaklanan ziyâdelerde farklı görüşler bulunmaktadır. Mücâhid ve Yahya b. Ma'în gibi bazı alimler, hadîse ziyâdede bulunmaktansa, onun noksan rivayet edilmesinin daha evla olduğunu be lirtirler. Hadîsin manayla rivayetini caiz görmeyen alimler ise, hadîs te noksanlaştırma ve hazf gibi tasarrufları uygun görmezler. Onlar, bu şekildeki tasarrufların, hadîsin tağyiri anlamına geldiğini belirtir ler. Söz konusu ziyâde, ya senedde veya metinde olur. Metindeki zi yâde; râvîlerden birinin hadîse ilâve bir lafiz veya cümle eklemesidir ki, onun bu tasarrufu diğer râvîlerin rivâyederinde yer almaz. Metin deki bu tür ziyâdeler, birkaç kısma ayrılır ve ona göre hadîsçiler ta rafından değerlendirilir . 67
Örnek olması açısından sunduğumuz bu gibi ravî tasarrufları, ri vayet esnasında bazı hadîslerin metin bütünlüğünün parçalandığını gösterir hususlardır. Bununla birlikte, bu tasarrufların bulunup orta ya çıkarılması, üzerinde îmâli fikirde bulunulması, bir bütün oluştur ma çabasının olduğunu da göstermektedir. Bu açıdan bakıldığında, birçok hadîs ıstılahının bir şekilde bütünlükle irtibatı kurulabilir. Ör neğin bir hadîsin sahih olması için ileri sürülen şartlar arasında bulu nan " s a z ' * ve "muallel" olmama durumunun ortaya çıkmasında, hadîsin diğer rivâyederle birlikte değerlendirilmesinin payı büyüktür. 8
69
Yine bir hadîsin sahih li-gayrihi
veya hasen li-gayrihi
vasfını alabilme
si için, söz konusu hadîsin farklı rivayetlerinin bütünlük içerisinde değerlendirilmesi gerekmektedir. Zira aslında zayıf rivayetlerinin bir birini desteklemesi sonucunda bir hadîs hasen li-gayrihi; hasen riva yetlerin birbirini desteklemesi sonucunda da sahih li-gayrihi vasfım alabilmektedir . Bu sonuca ulaşabilmek için, rivâyetiere bütünleştir mek gerekmektedir ki, böyle bir uygulama, sıhhat konusunda bile ri vayetlere bütünlük içerisinde bakıldığını gösterir bir durumdur. Ay 70
rıca,
"şâhid",
'"âzıd'\
"mutâba'
aleyh",
"mutâba'at",
"i'tibâr",
u
"muhtelim'l-hadîs", ihtilâüı'l-hadîs" vs. gibi birçok hadîs terimi dikkadice incelendiğinde, bunlarla rivâyeder arası ilişki, zıüık, ben zerlik gibi hususların sorgulandığı, bunun için de rivayetlerin bütün lük içerisinde değerlendirilmiş olduğu ortaya çıkmaktadır. 67
B k z , e l - H a o ' b c l - B a ğ d â d î , cl-Kitayc, s. 1 8 9 - 1 9 3 ; I t r , cl-İmam ct-Tirmizî, s. 1 3 2 - 1 4 2 ; Itr, N u r u d d i n , Menhccü'n-Nakd S Ulûmi'l'Hadîs, D â n ı ' l - F i k r i ' l - M u â s ı r , Beyrut 1 9 9 7 , 3 . b . , s. 4 2 3 - 4 2 7 .
68 Sika o l a n ravinin sikalara veya k e n d i s i n d e n d a h a sika o l a n a veya olanlara m u h a l i f ola rak rivayet ettiği hadîs ( B k z . Itr, N u r u d d i n , Menhccü'n-Nakd 6 Ulûmi'I-Hadîs, D â r u ' l - F i k r i ' l - M u ' â s ı r , Beyrut 1 9 9 7 , 3 . b . , s . 4 2 8 - 4 2 9 ; Aydınlı, a.g.e, s . 1 4 3 ) 69 G e n i ş bilgi için b k z . I t r , Menhccü'n-Nakd
fî Ulûmi'l-Hadîs,
s.447-454.
70 G e n i ş bilgi için b k z . I t r , Menhccü'n-Nakd
h" Ulûmi'l-Hadîs,
s. 2 6 7 - 2 7 4 .
Klâsik hadîs çalışmalarında bir düşünce olarak, yer alan bütünlük olgusu, son zamanlarda, tekrar gündeme gelmiş ve Kur'ân'ın an laşılması için onun bir bütün halinde ele alınması nasıl gerekli ise, doğru anlaşılabilmeleri için hadîslerin de bir bütün halinde değerlen dirilip, bundan sonra birtakım sonuçlara gidilmesinin elzem oldu ğ u belirtilmiştir. Anc ık hadîsle bağlantılı olarak kullanılan "bütün lük" kavramı, genelde belli bir konudaki hadîslerin topluca değer lendirilmesi olarak algılanmıştır . Halbuki biz, bu kavramın daha geniş bir anlamda kullanılması gerektiğine inanıyoruz. Buna göre, bütünlükle, bir konudaki bütün hadîslerin bir araya getirilmesi amaçlanmakla birlikte, buna ilâve hususların da göz önünde bulun durulması gerekmektedir. Zira hadîs için Kur'ân hakkında söz konu su olmayan farklı bütünlük problemleri bulunmaktadır. Kur'ân'a bütünlük içerisinde bakılması, sırf sağlıklı anlamaların oluşturulabil mesi içindir. Dolayısıyla Kur'ân için sahip olunması gereken bütün cül bakış, onun sübûtuyla ilgili değil, sadece delaletiyle ilgilidir. Hal buki hadîs için her iki problem de söz konusudur. Buna göre hadîs değerlendirmelerindeki bütüncül bakış, sadece doğru anlamın orta ya konulması için değil, hadîsin sıhhatini tesbit için de gereklidir. 71
7 2
73
Hadîsi değerlendirecek kişinin, hadîsi ana kaynaklardan alması, hadîs ilimlerine ve ıstılahlarına vakıf olması ve ön yargılardan uzak durması gibi, daha ilk başta bulundurması gereken hususlar da bü tünlük kavramının şümulü içerisinde algılanmalıdır. Hadîs karşısın daki duruşunu bu şekilde hazırlayan kişinin hadîsi değerlendirmek için sağlıklı bir altyapıya sahip olduğunu söylenebilir. Esasen hadîsin bütüncül değerlendirmesi bu aşamadan sonra başlayacaktır. Buna göre, sırayla, hadîsin sıhhati sened ve metin tenkidi bütünlüğünde araştırılmalı, daha sonra, sahîh olduğuna hükmedilen söz konusu ha dîs; dil özellikleri, bağlam ve bağlayıcılık bütünlüğünde anlaşılmalı ve bu şekilde anlaşılan hadîs, anlatılacak insanların çeşitli açılardan durumları gözetilerek anlatılmalıdır. Buna göre hadîse bütüncül ba kış, gerek tesbit, gerek anlama ve gerekse anlatma aşamasında dikkat 71 B k z . Ç a k a n , İsmail Lütfi, " S ü n n e t i n B ü t ü n l ü ğ ü " , H z . P e y g a m b e r ve Aile H a y a t ı , ti mi Neşriyat, İ s t a n b u l t s z . , s. 1 1 3 - 1 2 5 . 72 A t e ş , " G ü n ü m ü z d e H a d i s l e r i n D e ğ e r l e n d i r i l m e s i n d e G ö z Ö n ü n e Alınması G e r e k e n Bazı H u s u s l a r ve H a d i s i n G e l e c e ğ i İle İlgili Bazı D ü ş ü n c e l e r " , s. 1 1 5 . 73 M e s e l â b k z . F o l a t , S e l a h a t t i n , " H a d i s l e r i n K u r ' â n ' a A r z ı n ı n P r o b l e m l e r i " , s. 1 7 6 ; Ateş, " G ü n ü m ü z d e Hadislerin Değerlendirilmesinde G ö z Ö n ü n e Alınması Gereken Bazı H u s u s l a r ve H a d i s i n G e l e c e ğ i İle İlgili B a z ı D ü ş ü n c e l e r " , s. 1 1 5 .
edilmesi gereken hususların bütününü birden kuşatan bir anlayış ol maktadır. Özetle, hadîste bütünlüğün, şu üç hususun ve onlarla bağlantılı bütün alternatiflerin bütünleştirilmesiyle oluşturulabileceğini söyletrıek yerinde olacaktır. 1. Tesbitte bütünlük: Kur'ân için geçerli olmayan sıhhat proble mi, hadîsin bütünlük içerisinde değerlendirilebilmesi için ilk önce araştırılması gereken bir husustur. Burada şu sorular cevaplandırılmalıdır: a. Bir konudaki hadîsler bütünleştirilirken, önceden verilmiş sıh hat hükümleri mi esas alınmalı, yoksa yeni bir sıhhat değerlendiril mesi mi yapılmalıdır? b. Önceden yapılan tashîh ve taz'îf esas alındığında, sadece sahîh hadîsler mi kullanılmalı, yoksa hasen ve zayıf hadîsler de kullanılabi lir mi? c. Hadîslerin tashîh ve taz'îfinin içtihada dayandığı g ö z önüne alınırsa, hangi hadîsçinin kararları esas alınmalı? Bu durumda, mese lâ Buhâri'nin sahîh hükmü verdiği ve eserine aldığı hadîsler kullanı lırsa, hangi kriterlerle diğer hadîsçilerin eserlerinin kapsam dışı bıra kıldığı izah edilmelidir. Zira bilinmektedir ki, genel anlamda en sa hîh hadîsleri tahrîc eden Buhârî olmasına rağmen, tek tek hadîsler esas alındığında, meselâ İbn Mâce'de ( Ö . 2 7 3 / 8 8 6 ) , Buhârî'deki bir hadîsten daha sahîh olanına rastiamak mümkündür. d. Eğer yeni bir tashîh ve taz'îf işlemi yapılacaksa, bunun kriter lerini sadece sened tenkidi mi oluşturacaktır? e. Genelde sened tenkidine dayanarak sıhhatlerine karar verilen bu hadîsler, muhtemel içtihad yanlışlıklarını asgariye indirmek için metin tenkidine de tabi tutulabilir mi? f. Bu durumda, râvîler hakkında kullanılan cerh ve ta'dil hüküm lerinin de içtihada dayandığı g ö z önüne alınınca, hangi cerh ve ta'dil aliminin kararına uyulacaktır? Bu sorulan çoğaltmak mümkündür. Ancak tesbit aşamasındaki bütünlüğü oluşturabilmek için; önceden verilmiş tashîh ve taz'îf hü kümlerini g ö z önünde bulundurmakla beraber, yeniden bir tashîh ve taz'îf işlemi gerçekleştirilmelidir. Bunu yaparken, hem sened, hem de metin tenkidi bir bütün halinde yapılmalıdır. Sened tenkidi yapı-
lirken, râvîler hakkında, sadece bir iki alimden nakledilen cerh ve ta'dil hükümleriyle değil, bütün cerh ve ta'dil alimlerinin râvî hak kındaki görüşlerinin bütünleştirilmesi suretiyle cerh ya da ta'dil ka ran verilmelidir. Aynca râvîlerin terceme-i halleri farklı eserlerden harekede iyice bilinmeli, râvînin şeyhi veya talebesiyle muasır veya mülâkî olup olmadığını karar verilmelidir. Bu aşamalardan sonra ha dîsin sahîh olup olmadığına karar verilmelidir. Bu karar verildikten sonra metin tenkidine başvurulmalıdır. Bu yapılırken, özellikle, hadîsin Kur'ân'ın sarih bir nassına, aynı konu daki diğer hadîslere, tarihi verilere ve akl-ı selîme aykırı olup olma dığı gibi hususlar araşûnlmalıdır. Gerek sened ve gerekse metin tenkidinin bütüncül bir tarzda uy gulanması sonucu sahîh hükmü verilen hadîs/hadîsler için anla ma/delâlet problemi gündeme gelecektir. 2. Anlamada bütünlük: Bütün bu işlemler, aslında hadîsin veya hadîslerin H z . Peygamber'in maksadına uygun olarak anlaşılması için yapılmaktadır. H z . Peygamber'e ait olduğuna karar verilen bir söz, fiil veya takririn (hadîsin), onun maksadına uygun olarak anlaşı labilmesi için şu hususlara dikkat edilmelidir: a. Araştırılan hadîsin bütün varyantlannın bir araya toplanması, gerek lafız ve gerekse kapsam olarak farklılık gösteren rivâyederin bütünleştirilmesi gerekmektedir . Buna parça rivâyederin bütünleş tirilmesi denilebilir. 74
b. Her sözün ve eylemin, içinde söylendiği ve yapıldığı bir mekâ nın, zamanın, toplumun vs. olduğu düşünülürse, bütünleştirme fa aliyetinde bu hususlann da dikkate alınması gerekmektedir. Çünkü bunlar, o sözün ve eylemin arka planını/bağlamını oluşturur ve en doğru anlama, ancak bunlann bütünlüğünde ortaya çıkar. Buna gö re, özellikle, hadîsin dil özellikleri, bağlam ve bağlayıcılık bütünlü ğünde anlaşılması gerekir. 3. Anlatımda bütünlük: Bütün bu araştırmalar, sadece araştırma cının hadîsi/hadîsleri doğru anlamasını sağlamak için yapılırsa, hadî sin bütünlük içerisinde anlaşılması için yeterli sayılabilir. Ancak bu anlamalar, başkalanna aktanlacaksa, muhatabın bunu doğru anlama sı için gerekli tedbirler alınmalıdır. Bu manada, muhatabın inancı, hadîs ve sünnet bilgisi, bu bilgiye olan ihtiyacı vs. gibi hususlar, an74
B k z . Polat, " H a d i s l e r i n K u r ' â n ' a Arzının P r o b l e m l e r i " , s. 1 7 6 .
latan-anlayan bütünlüğünün sağlanması için göz önünde bulundu rulmalıdır. Aksi takdirde, doğru anlaşılan bir hususun, bu taktik ek siklikten dolayı yanlış anlatılması ve yanlışlar silsilesinin başlaması mümkün olabilecektir. Bu konuda şu noktaya da dikkat çekmek gerekir. Hadîsler bu şe kilde bütünleştirilirken, "parçadan bütüne" doğru bir metot uygu lanmalıdır. Bunun sonucunda elde edilen bütün, parçaların doğru anlaşılması için kullanılmalıdır. Yani parçalara, o bütünlük içerisinde ki yeri ve konumuna göre anlam verilmelidir. Parçalar olmadan bü tünü oluşturmak mümkün olmadığı gibi, bütün olmadan da parça ların sağlıklı biçimde anlaşılması mümkün görünmemektedir. B. B Ü T Ü N L Ü K Ö N Ü N D E K İ BAZI E N G E L L E R Hadîs değerlendirmelerinde bütüncül bakışı sağlayabilmek için, daha başta hadîs karşısında sağlıklı bir duruşa sahip olmanın gerekli liğinden bahsedilmişti. Hadîs değerlendirmelerinde sağlıklı duruşun sağlanamamasmda en çok şu üç noktanın etkili olduğu söylenebilir: Anakaynaklardan uzaklaşmak, hadîs ıstılahlarına vakıf olmamak ve önyargılı bakış. Bu hususların her birini kendi içinde şu alt başlıklar la değerlendirmek mümkündür. 1. Anakaynaklardan Uzaklaşma Bütünlük, bir anlamda, hadîsin/hadîslerin H z . Peygamber'in muradına uygun bir şekilde anlaşılmasını sağlayacak bakış açısıdır. Bunda esas olan, doğru anlamayı sağlamaktır. Doğru anlamayı elde edebilmek için orijinal ve doğru parçaların uygun bir şekilde yerleş tirilmesi gerekmektedir. Söz konusu parçalann orijinalini elde ede bilmek için mümkün olduğunca ilk dönem kaynaklarından /anakay naklardan istifade edilmelidir. Anakaynaklardan uzaklaşmak, dolayı sıyla orijinal olmayan parçalara dayanarak "bütün"ü oluşturmak, söz konusu "bütün"ü daha baştan güvenilmez hale sokacaktır. Bu du rumda olan "bütün"den hareketle parçalan değerlendirmek ve buna dayanarak H z . Peygamber'in muradını anlamaya çalışmak sağlıklı bir yol olmayacaktır. Bu teknik metot yanlışlığının daha baştan ortadan kaldınlması ve "bütünlük"ün önünde engel olmaktan çıkarılması ge rekmektedir. "Ana kaynaklardan uzaklaşma" diye ifade edilebilecek bu tür engeller ve hadîs anlama konusundaki yanıltıcılıklan, birkaç başlık altında değerlendirilebilir.
a. Kaynak Olarak Tercümelerin Kullanılması İnsanların farklı dilleri konuşmaları ve bu dillerde eserler yazma ları ne kadar doğal ise, bu eserlerin diğer dillere tercüme edilmeleri ve bu şekilde insanlığın hizmetine sunulmaları da o kadar doğaldır. Doğal ve önemli olmasına rağmen, tercümanlık veya tercüme işi, zor ve o derecede de sorumluluk isteyen bir iştir. Çünkü bu işle meşgul olanlar, onu hangi dilden yaparlarsa yapsınlar, daima hataya düşme ihtimaliyle karşı karşıyadırlar. Hindistan'ın meşhur Brahman şairi Rabindranat Tagore'un Mısır'a yaptığı bir seyahat esnasında "ilk de fa İngilizce olarak yazdığı eserlerinin dışında, Hinduca olarak yaz dıklarını da İngilizceye tercüme etmesi"ni isteyenlere verdiği şu ce vap, bu işin zorluğunu göstermesi bakımından önemlidir: "Hindu ca yazdığım eserler, kendi fikirlerimi ihtiva etmiş olsalar bile, onları İngilizceye tercüme etmekten acizim; zira bu tercümede İngiliz di li, Hinduca için elverişli değildir" . 75
Aynı müellifin, yazdığı bir eseri başka bir dile tercümesinin dahi bu kadar sıkıntılı olduğu düşünülürse, farklı kişilerin yaptığı tercü melerde karşılaşacakları zorluklan tahmin etmek güç olmasa gerek tir. Bu zorluklara rağmen, tarih boyunca tercümeler yapılagelmiştir. Ancak bu işlemde dikkat edilmesi gereken bazı hususlar bulunmak tadır. Birçok hususun yanında, tercümenin olmazsa olmaz kurallannın en önemlilerinden biri, tercümanın her iki dile vakıf olması; di ğeri de eserin yazıldığı bilim dalına hakim olmasıdır. Metni iyice an lama ve tercüme etmeyi gerektiren bu hususlann yanında, tercüme nin arz edildiği kitlenin anlayış seviyesi de önemlidir. Bunun için mütercim, tercüme eseri sunduğu kidenin yanlış anlayabileceği hususlan sezmeli ve bunlarla ilgili açıklayıcı tedbirleri almalıdır. İlk anda ihmal edilmemesi gereken bu hususlann ihmali duru munda, çok ciddi ve bazen komik hatalar yapılabilmektedir. Buna bir de bazı eserlerin bilimsel kaygı yerine ekonomik kaygı sebebiyle tercüme edilmeleri eklenince, tercümenin kendisinden beklenen bi limsel katkıyı sunamayacağı ortaya çıkmaktadır. Bilgisayann yayın hayatına girişi ve "masa üstü" tabir edilen ya yıncılığın artmasıyla, son zamanlarda çok sayıda tercüme eser yayım lanmaktadır. Şüphesiz bunda, kitap basımının kolaylaşması yanında, bu alanda yetişmiş insanlann çoğalması da etkili olmuştur. Ancak he75 O k i ç , T a y y i b , " H a d î s t e T e r c ü m a n " , AÜİF
Dergisi,
C i l t : X l V , YU: 1 9 6 6 , s.27.
men belirtilmelidir ki, bunların bir bölümü maalesef ilme hizmetten çok kâr amacı taşımaktadır. Bunun bir uzantısı olarak, son zamanlar da üzerinde iyice çalışma yapılmadan, metin tercüme ve redaksiyon konusunda gerekli titizlik gösterilmeden birçok hadîs kitabı halkımı za arz edilebilmiştir . 76
Tercümedeki bu gevşekliğin yanında, halkımızın genelde İslâm, özelde de hadîs kültürü g ö z ardı edilmektedir. Günümüzde, ancak bu sahanın uzmanlarını yararlanabileceği seviyede hadîs kültürüne ait tüm kitapların tercüme edilerek piyasaya sürülmesi, insanların bunları, bir dua ya da ilmihal kitabı alır gibi temin ederek evine gö türmesi, bu bakışla okuması ve sahasının uzmanlarının meşgul olma sı gereken meselelerin içine dalması sonucunda bazen din hakkında yanlış bilgilere sahip olduğu da müşahede edilmektedir. Bazen de ehlince bir âyet ya da hadîsle mensûh olduğu bilinen bazı hususlar, bu konularda bilgisi olmayan kimseler tarafından yaşayan bir sünnet haline getirilebilmektedir. Bunlardan daha tehlikelisi de, hiçbir plan ve hedef gözetmeden, şerh ve yorum yapılmadan sırf Arapça bilgisi ne dayanarak tercüme edilip piyasaya sürülen bu kitaplardan, H z . Peygamber'in ismetine aykırı, Kur'ân'ın aleyhine birtakım rivayetle ri okuyan kimselerin inançlarının sarsılmakta oluşudur . Zira bazen yorumu gerektiren durumlar tam açıklığa kavuşturulmadığı için halktan birinin kendi anlayışına göre birtakım yorumlara giriştiği, hükümler çıkardığı, fetvalar verdiği, herhangi bir mevzuda ilgisi ol madığı halde bazı hadîslerden istinbatta bulunduğu ve hatta bazıla rının, tercümelerdeki bu bozukluk, eksiklik ve yanlış anlayışlar yü zünden sünnete karşı güvenlerini kaybettikleri görülmektedir . 77
78
Sahaya ömrünü vakfetmiş bilim adamlarının yaptığı tercüme ça lışmalarının, karşılaşılan problemleri çözmede son derece faydalı ol duğu muhakkaktır . Zira, her mesleğin olduğu gibi her bilim dalı nın da kendine has birtakım özellikleri, ıstılahları ve uzun süre meş guliyeti gerektiren hususiyederi bulunmaktadır. Dolayısıyla, hadîsle ilgili eserleri uzmanlarının tercüme etmesi kadar doğal bir şey ola79
76 B o z k u r t , N e b i , " H a d î s l e r i n T e r c ü m e ve Y o r u m l a n n d a U y u l m a s ı G e r e k e n Kurallar", MÜİF Dergisi, Sayı: 1 1 - 1 2 , Yıl: 1 9 9 7 , s . 2 1 4 . 77 A t e ş , " G ü n ü m ü z d e H a d î s l e r i n D e ğ e r l e n d i r i l m e s i n d e G ö z Ö n ü n e A l ı n m a s ı G e r e k e n B a z ı H u s u s l a r ve H a d î s i n G e l e c e ğ i 1le İlgili B a z ı D ü ş ü n c e l e r " , s . 1 1 5 . 78
B o z k u r t , a.g-tn.,
s.214.
79 A t e ş , " G ü n ü m ü z d e H a d î s l e r i n D e ğ e r l e n d i r i l m e s i n d e G ö z Ö n ü n e A l ı n m a s ı G e r e k e n B a z ı H u s u s l a r ve H a d î s i n G e l e c e ğ i İle İlgili Bazı D ü ş ü n c e l e r " , s . 1 1 5 .
maz. Aksi halde sadece Arapça bilgisine dayanarak yapılacak tercü meler, mütercimleri gülünç duruma düşürmekle kalmaz , aynı za manda okurlarını yanıltır ve mütercimi manevî sorumluluk altına so kabilir. Bir hadîsin başka bir dile tercümesi, bir nevi onun manevî ri vayeti olduğuna göre; H z . Peygamber'in söz, fiil ve takrirlerindeki maksadı tam olarak yansıtmayan veya yanlış yansıtan bir tercümenin, onun hakkında yalan uydurma mesabesinde olduğu da söylenebi lir !. 80
8
Tercümedeki muhtemel bu durumlar, daha başlangıçta, hadîsle rin bütünlük içerisinde değerlendirilmesi önündeki en önemli engel lerden birini oluşturmaktadır. Başka bir ifadeyle, bu tür yanlışlıklar, tercüme eser ile asıl nüsha arasındaki bütünlüğü koparmakta, bunun yanında tercüme, asıl nüsha konumuna geçmekte ve böylece bilgi yanlışlığı silsilesi başlamaktadır. Meselenin ciddiyetine dikkat çek mek için, tercümeler konusunda uyanık olunmasını sağlayacak bir takım tercüme yanlışlıklarından bahsetmek yerinde olacaktır. Batı Dillerindeki Bazı Tercüme Yanlışlıklan Son yıllarda, batı dillerinde çeşitli hadîs tercümelerinin yayınlan makta olduğu görülmektedir. Bu tercümelerde çeşidi tercüme hatalan tesbit edilmektedir. Bunlardan birkaç tanesine değinmek, konu nun önemine dikkat çekme açısından yeterli olacaktır. Hamidullah ( ö . 1 4 2 3 / 2 0 0 2 ) , 1981'yılında bir eser yayımlamış, bu eserinde, Sahîh-i Buhâıfnin günümüzden 80 küsur sene önce basılmış olan Fransızca tercümesindeki hatalan düzeltmiştir. Hami dullah 2 8 2 sayfa tutan bu esere 25 sayfalık çok faydalı bir de giriş yazmıştır . 82
Hamidullah'ın, Houdas ve Marçais'nin Fransızcaya tercüme et tikleri bu eserde tesbit ettiği tercüme yanlışlıklannın bir kısmından bahsetmek yerinde olacaktır. Bu tercümede, meselâ "yanıma geldi (ctâ alcyyc)" ifadesi, "Ali çıkageldi (Ali survint)" şeklinde; "Hâtıb'a dedi (Kale li-Haübc)'" ifa desi, "Bir vaize söyledi (ditâun preedicateur)" şeklinde; "Ümeyye az kaldı İslama giriyordu (Kâde Umeyyetu'bnu Ebi's-Salti cn-yuslime" 80 Ç a k a n , î s m a i l L ü t f i , Hadîs Nasıl Okunur 81 B o z k u r t , a.g.m.,
Okutulur,
İst 2 0 0 2 , s. 4 6
s.214.
82 H a t i b o ğ l u , " B a t ı ' d a k i H a d î s Ç a l ı ş m a l a n Ü z e r i n e " , s. 1 0 7 .
ifadesi, "Ümeyye'nin İslama girmesinden önce az zaman geçti" şek linde tercüme edilmiştir. "Abdullah" kelimesi başlarda "Allah'a ta pan" şeklinde, daha sonra "Allah'ın hizmetçisi" şeklinde çevrilmiş tir. "Cübeyr b. Mut'im (Mut'im'im oğlu Cübeyr) şöyle dedi" şek linde olan asıl metin, "Mut'im şöyle dedi" şekline; "Abdullah b. Kays (Kays'ın Oğlu Abdullah)", çeviride "Kays'tan" şekline dönüş türülmüştür . 83
Bu gayr-i müslim alimler, yaşanan ve uygulanan İslâm hakkında yeterli bilgi sahibi olmadıkları için, istemeden başka hatalar da yap mışlardır. "Rükû"'ile "rekât"ı karıştırmalarını, "salâtu'l-istihare (is tihare namazı)"den "kehânet için Kur'ân'a başvurma"yı anlamaları buna örnek gösterilebilir . 84
Bununla beraber, birtakım önyargılarla ve mensubu olmadıktan bir dine saldırmaya kararlı bir irade ile açıklanabilecek bir kısım yan lış tercümeler de vardır. Bunlardan biri şöyledir: "Biz H z Peygamber'e, ganimetimize sahip çıkmaması şartıyla bağlılık yemini ettik" şeklinde çevrilen cümle, aslında şu şekildedir: "(Ortak olması gere ken) ganimete bireysel olarak sahip çıkmamamız şartıyla (en lâ nentebihe).."™. Hamidullah'ın tespitlerinden örnekleme amacıyla verdiğimiz bu gibi birçok yanlışlıklar yüzünden, Hatiboğlu, artık bu tercümeyi kul lanmanın ilmen caiz olmadığını belirtmektedir . Bu değerlendirme nin sahibi Hatiboğlu, başka müsteşriklerin yaptığı fahiş tercüme hatalannı da tesbit etmiştir. Burada, söz konusu tercümelerin ne dere ce güvenilir olduklanm ortaya koymak için bazı örnekler sunulacak tır. 86
Meselâ Fransız hadîsçi Gerard Le Comte, İbn Kuteybe'nin "Te'vıiu Muhteliti'l-Hadîs" adlı eserini Fransızcaya tercüme etmiş tir. O, Türkçesi, "Ebû Hureyre H z . Peygamber'le üç sene kadar bir likte oldu. Ondan çokça rivayette bulundu. Peygamber'den sonra bir elli sene daha yaşadı. Vefatı, sene: 59'dur" şeklinde olan Arapça ifadeyi, Fransızcaya; " E b û Hureyre üç sene kadar Peygamber'in ar83 B k z . H a m i d u l l a h , M u h a m m e d , "Sahih-i Buhârî'nin Fransızca Çevirisi Dolayısıyla", Ç e v . A b d u l l a h Aydınlı, EKEV Akademi Dergisi, Sayı: 1 0 , Yıl: 2 0 0 2 , s. 2 5 1 ( c . I V , s . 2 6 6 , satır:6; c.IV, s . 1 7 6 , satır:4; c . r V , s . l 8 9 , s a u r : 4 - 5 ' t e n naklen) 84 H a m i d u l l a h , a.g.m.,
s. 2 5 2 (c.III, s . 4 7 2 , satır: 1 3 ' t e n naklen)
85 H a m i d u l l a h , a.g.m.,
s. 2 5 2 ( c . 2 , s . 1 5 1 , satır: 2 0 - 2 1 ' d e n naklen).
86 H a t i b o ğ l u , "Batı'daki H a d î s Çalışmaları Ü z e r i n e " , s. 1 0 7
kadaşı oldu ve hadîslerin en büyük miktarı onun kanalıyla geldi, elli sene kadar Ömer'in arkadaşı oldu..." şeklinde tercüme etmiştir. Mü tercim, Arapça metindeki "'Ummirc (yaşadı)" kelimesini, aynı şekil de yazıldığından dolayı H z Ömer zannetmiş, Ebû Hureyre'nin H z . Ömer'le 50 sene arkadaşlık edemiyeceğini de düşünme zahmetinde bulunmadığı için, tercümeyi içinden çıkılmaz hale getirmiştir . 87
Yine, meselâ İbn Kuteybe ( Ö . 2 7 6 / 8 8 9 ) şöyle demiştir: "(Ebû Hanîfe (ö. 1 5 0 / 7 6 7 ) ) şöyle dedi: "Bunları geç. Hammâd bize İbra him'in şöyle dediğini rivayet etti...". Nehâî'ye ait olan bu görüşü, Gerard Lecomte, belki fıkıh bilgisinin yetersizliğinden de cesaret ala rak, H z . Peygamber'e aktanvermiş ve şöyle tercüme etmiştir: "...Ben İbrahim'den naklen Hammâd'ı Peygamber'in şöyle beyanda bulun duğunu söylerken işittim..." . 88
Ünlü müsteşrik Goldziher (ö. 1921) de bu tür yanlışlıklan ya panlardandır. İslam alimleri, bir ibare nakledip sonunda "el-hadîs" kelimesini koyarlarsa; bununla ya hadîs metninin henüz bitmediği ve devamının okuyucuya bırakıldığı , ya da, söz konusu ibarenin hadis olduğuna vurgu yapmak istedikleri bilinen bir husustur. 89
Ne var ki; "Nice bilgi (ûkıh) taşıyıcılan vardır ki, fakîh değildir (fe-rubbc hâmili tıklım leysc bi-fakîhin)" kelâmının sonunda böyle bir "cl-hadîs"kelimesi geldiği için Goldziher'ce bu kelâm "Hadîs fakîhi değildir (lcyse bi-fakîhi'l-hadîs)" haline getirilmiş, bir yığın yan lış izahlara yol açılmıştır . Başka bir ifadeyle, "cl hadîs" kelimesi cümlede olması gereken anlamda değil, "fakîhu'l-hadîs" şeklinde anlaşılmış ve yeni bir kavrammışçasına izah edilmeye çalışılmıştır. 90
Bir Fransızın, yukandaki tercümeleri "ana kaynak" olarak gör mesi sonucu nasıl bir yanlış bilgilenmeyle karşılaşacağını söylemeye gerek yoktur. Bunlar sadece kaynak olarak tercümelerin kullanılma sının okuyucuyu ana kaynaktan nasıl uzaklaştıracağını gösteren bir kaç örnektir. Hele hele bu bilgileri araştırmadan kullanmaya kalkışan araştırmacılann nasıl bir yanlışlar silsilesini başlatacağını kestirmek de zor değildir. Bu gibi yanlışlar, ana kaynakla tercüme bütünlüğünü ve dolayısıyla okuyucu ve ana kaynak arasındaki bağı zayıflatmaktadır. 87 H a t i b o ğ l u , " B a t ı ' d a k i H a d î s Ç a l ı ş m a l a n Ü z e r i n e " , s. 1 1 2 ( L e T r a i t c d c s D i v e r g e n c e s d u H a d i t d ' J b n Guıtayba, D a m a s , 1 9 6 2 , s. 4 4 ' t e n n a k l e n ) 88
H a t i b o ğ l u , a.g.m.,
s.112.
89 B k z . Aydınlı, a.g.e., s. 6 3 . 90 B k z . H a t i b o ğ l u , a.g.m.,
s. 1 0 8 .
Bir hadîs kitabının bir dilden başka bir dile çevirisinde görülen bu yanlışlıklar, bu çevirinin başka bir dile tercümesinde katmerleşerek artacaktır. Bu durumda, anlamdaki erozyon ve buharlaşma daha fazla olacaktır. Bu durumu daha ziyâde aslı Arapça olan ıstılahların batı diline, oradan da Türkçe'ye çevirisinde görmekteyiz. Aslında, tercümede asla sadakat açısından ıstılahların aynen nakledilmesi, pa rantez içerisinde açıklanması en doğru yoldur. Buna rağmen, zaman zaman ıstılahların da tercüme edildiğini görmekteyiz. Hadîsin isnadında veya metninde bulunan; dışarıdan fark edilme yip ancak inceleme sonucu ortaya çıkan gizli kusurları konu edinen hadîs bilim dalı anlamına gelen "Ilclu'I-Hadîs'^ ıstılahı bir eserde, parantez içerisinde kısaca "Vitiating causes of Hadith (Hadîsi Bozan Sebepler)" şeklinde tercüme edilmiştir . Yine bir hadîs ıstılahı olan ve; "İlk bakışta kolayca anlaşılamayan, Arapçayı iyi bilen alimlerin açıklamalarıyla anlaşılabilen lafızları inceleyen "Garîbu'l-Hadîs" ıs tılahı; aynı eserde, "The insufficiendy known (Yetersiz bir şekilde bi-. linenler)" şeklinde tercüme edilmiştir. Tamamen konu dışı olma makla beraber, parantez içi bu ifadeler, bahsedilen ıstılahların anlam larıyla örtüşmemektedir. Hele bunlardan birincisi, "hadîsin sıhhatini bozan sebepler", ikincisi de "yeterli olarak bilinmeyenler" şeklin de Türkçe'ye çevrilince, ıstılahın sahip olduğu anlam epeyce buhar laşmaktadır. Çünkü hadîsin sıhhatini bozan bir çok sebep vardır. Bunlardan sadece herkesin anlayamayacağı gizli ve ince kusurlara "ilel" denir ve bu işle meşgul olan bilim dalına da "Îlelu'l-Hadîs" denilir. Bu tercümeyle, dar bir anlama sahip olan "İlelu'l-Hadîs m anlamı, tamamen genişletilmiştir ki, bu da yanlıştır. İkincisinin de "Yeterli olarak bilinmeyenler" şeklinde değil, en azından "Hadîslerdeki anlaşılmayan kelimeleri araştıran ilim dalı" diye tercüme edil mesi gerekirdi. 1
92
93
94
95
,r
91
B k z . A c c a c c l - H a t î b , M u h a m m e d , el-Muhtasanı'1-Veâz fi Ulümi'I-Hadis, Müessesct ü ' r - R i s â k , B e y r u t 1 9 9 1 , 5 . b . , s. 1 2 1 ; N a s r , e s - S ı d d ı k B c ş î r , Zavâbıtu'r-Rivâye İnde'lMuhaddisln, Külliyyetü't-Da'veti'l-İslâmiyye, T r a b l u s 1 9 9 2 , s. 1 9 3 v d . ; Aydınlı, a.g.e, s. 7 4 ; U ğ u r , M ü c t e b a , Hadîs İlimleri Edebiyatı, T D V Yayınlan, A n k a r a 1 9 9 6 , s. 1 6 0 .
92 al F â r û q î , i s m a i l Raci a n d L o i s L a m y a , The Cultural Atlas of islam, s. 2 5 7 .
N e w York 1 9 8 6 ,
93 B k z . e n - N e v e v î , M u h y i d d i n E b u Zekeriyya, et-Takrib ve't-Teysîr li-Ma'rifcti Süneni'l-Bcşîri'n-Nezîr, Müesscsetü'l-Kütübi's-Sckafiyye, Tik. Abdullah Ö m e r el-Bârûdî, B e y r u t 1 9 8 6 , s. 7 2 ; e t - T î b î , H u s e y n b . A b d i l l a h , el-Hulâsa fi Usûli'l-Hadîs, Thk. Subhı es-Sâmerrâî, Alemu'l-Kütüb, Beyrut 1 9 8 5 , s.62. 94 B k z . al F â r û q î , a.g.e.,
s.257.
95 B k z . e l - F a r u k î , İsmail Raci ve L u i s L a m i a e l - F a r u k î , İslam Kültür Atlası, Ç e v . M u s t a fa O k a n K i b a r o ğ l u ve Zerrin K i b a r o ğ l u , İnkılap Yayınları, s. 2 8 6 .
Sadece ban dillerine yapılan tercümelerde değil, Türkçe çeviriler de de bir takım yanlışlıklara rasdanmaktadır. Bunların sebepleri üze rinde durulmaksızın birkaç örnekle yetinilecektir. TürkçcdcJri Bazı Tercüme Yanlışlıkları Zühcyr b. Harb'in ( 1 6 0 / 7 7 6 - 2 3 4 / 8 4 9 ) , Kitâbu'l-İlm adlı ese rinde yer alan ve "Söylenmeyen ilim, kendisinden infakta bulunul mayan hazine gibidir" şeklinde tercüme edilmesi gereken hadîs; "İlim hakkında "kendisinden sadaka verilmesi (icap etmeyen) bir ha zine gibidir" d e n e m e z " şeklinde tercüme edilmiştir. Metnin oriji nali; "İlmun lâ yukâlu bini ke-kenzin lâ yunfeku m i n h u " şeklinde dir. Görüldüğü gibi, tercümenin asıl metinle hiçbir alakası yoktur. Tercümesi bu şekilde insanlara sunulan sözün bir hadîs aslı da yok tur. Bu durumda, orijinali hadîs olan bir ibare, tercüme sayesinde uydurma haber konumuna düşebilmektedir. 96
97
Aym eserin 133. hadîsinin tercümesinde, İbn Abbâs'ın sözü, "Rasûlullah'ın bütün ilmini Ensâr zümresinden cl-Hayy (kabilesinde)da b u l d u m " şeklinde tercüme edilmiştir. Halbuki metinde ge çen ve bir kabile adı zannedilen "hayy", aslında "grup/topluluk" anlamına gelmektedir. Buna göre tercüme, "Rasûlullah'ın bütün il mini Ensârdan şu grubun yanında buldum" şeklinde olmalıydı . 98
99
Halk arasında; "Allah güzeldir, güzeli sever" şeklinde meşhur olan ve bazen hadîs olarak kullanılan bir söz vardır. Aslında bu ifa denin; "Allah güzeldir, güzelliği sever (Innellahc cemîlun yuhıbbu'lcemâlc" şeklinde bir hadîs aslı vardır. Fakat bu hadîs Türkçe'ye genellikle, "Allah güzeldir, güzeli s e v e r " şeklinde tercüme edilir ve bununla kadınlardaki güzellik vurgulanmak istenir. Böylece hadîs, tercüme sayesinde maksadının ötesinde bir anlam için kullanılır hale gelmiştir. Bu örnek, tercümelerdeki ufak bir dikkatsizliğin bile bir hadîsin anlamını nasıl değiştirdiğini göstermektedir. 100
101
Yine aslı; "Rıza'r-Rabbi fi rıza'1-vâlidi ve sehatu'r-Rabbi fi sehati'l-vâlidi" şeklinde olan bir hadîs; bir tercümede, "Allah'ın bir 102
96
B k z . T u ğ , S a l i h , Züheyr'übnu tanbul 1 9 8 4 , s.162.
97
T u ğ , a.g.e., s. 8 2 .
98
T u ğ , a.g.e., s. 1 8 0 .
99
B o z k u r t , a.g.m.,
100
Müslim, îmân, 147 (I, 9 3 ) .
Harb ve Kitâbu'l-İlm
Adlı Eseri, İ Ü E F yayınları, İ s
s. 2 5 1 ( 1 2 8 . d i p n o t ) .
101
Meselâ bkz. Sancaklı, a . g . e , s . 8 7 .
102
T i r m i z î , E b û Isâ M u h a m m e d b. I s â , Sünen (el-Cimi'u's-Sahih), h a m m e d Şâkir, D â n ı ' l - F i k r , Birr, 3 ( I V , 2 7 4 )
Thk. Ahmed Mu
kimseden razı olması, o kimsenin anasının razı olmasına; gazabı da anasının o kimseye gazabına bağlıdır" şeklinde tercüme taiimiştir. Halbuki, bilindiği gibi Arapçada "vâlid'% "ana" değil " b ı o ~ " an lamına g e l m e k t e , söz konusu hadîste de bu anlamda kulh^Jdığına işaret edilmektedir . 103
104
105
106
Bir başka yanlış da, metni; "Halakallahu âdeme ala sûretıhı''' şeklinde olan bir hadîsin, başka izahlara yer verilmeksizin "Allar. Li sanı Rahmanın suretinde yarattı" şeklinde tercüme edilmesiyle o r a ya çıkmaktadır. Tercüme bu şekilde olunca, hadîs içinden çıkılmaz bir hal almış ve bu durum, hadîsin müteşabihztîan olduğu söylene rek bertaraf edilmeye çalışılmıştır . Halbuki bu hadîs, "Allah :nsînı kendine özgün surette (insana has bir surette) yarattı" şeklinde de anlaşılmaktadır. Buna göre metinde geçen "hû" zamiri, Allah'a de ğil, insana râcidir. Dolayısıyla söz konusu "suret" insana ait olmak tadır ». 107
10
Müslim'deki bir hadîste, Enes b. Mâlik (ö. 9 3 / 7 1 l ) ' i n annesin den bahsedilmekte ve şöyle denilmektedir: "...ve kânet ümme Encsi'bni Mâlikin ve hiye tüd'â Ümme Süleymin ve kânet ümme Abdiîlahi'bni Ebî Talhate kâne ehan li-Enesin li-ümmihi... " . Türkçcsi; "...(O) Enes b. Mâlik'in annesi idi -ki Ümmü Süleym diye çağnkrdı-. Aynı zamanda Abdullah b. Ebî Talhâ'nın da annesi idi. (Bu Ab dullah) Enesin ana-bir erkek kardeşi idi..." şeklinde olması gerekil, bu ibare; bir tercümede; "...Enes b. Mâlik'in annesi vardı -id or»s. Ü m m ü Süleym denilirdi-. Abdullah b. Ebî Talha' nın annesi *. ,"..*.. Abdullah, Enes'in anne-bir dayısı i d i . . . " şeklinde ifade edilmiştir. Bu tercümeyle, asıl metnin anlamı bozulduğu gibi, "Kâne ehan liEnesin li-ümmihi (Enes'in ana-bir erkek kardeşi idi)" ifadesi, tama men yanlış olarak ve; "Enes'in anne-bir dayısı idi" şeklinde anlaşıl mıştır. "Anne bir dayı" ifadesinin Türkçedeki yanlışlığı bir yana, bu 1 0 9
110
103
S a d a k , B e k i r , T a c Tercümesi,
104
B k z . İ b r a h i m M u s t a f a vc d i ğ e r l e r i , a.g.e., s. 1 0 5 6 .
E s e r M a t b a a c ı l ı k , İstanbul 1 9 7 5 , V , 1 4 .
105
B k z . el-Mübârckfürî, Ebû'l-'Alâ M u h a m m e d b. Abdirrahmân, Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyyc, Beyrut T s z . , V I , 2 2 .
106
Bkz. Müslim, Cennet, 2 8 (IV, 2 1 8 3 )
107
B k z . Y a v u z , İrfan, " K a v r a m l a r " , İstikamet,
108
B k z . M ü s l i m , C e n n e t , 2 8 ( I V , 2 1 8 3 , D i p n o t : 2 ) ; H a d i s l e ilgili farklı y o r u m l a r için b k z . İ b n F u r e k , E b u B c k r , Müşkilü'I-Hadîs ve Bcyânuhu, T h k . M a s a M u h a m m e d Ali, ' Â l e m u ' l - K ü t ü b , Beyrut 1 9 8 5 , 2 . b . , ss. 4 8 - 6 6 .
109
Müslim, Cihad, 7 0 ( I I I , 1392).
110
D a v u d o ğ î u , Sahihi Müslim
Tercüme
Tuhfctü'1-Ahvezi,
E y l ü l - E k i m 1 9 9 4 , s. 3 9 .
ve Şerhi, V I I I , 5 4 2 .
tercümeyle Enes b. Mâlik'e Abdullah b. Ebî Talha adında bir dayı izafe edilmekte ve kardeş, "dayı" haline getirilmektedir. Çeşidi vesilelerle çokça duyulan ve halk arasında; "Her çocuk İs lâm fıtratı üzere doğar" şeklinde meşhur olmuş olan söz de, aslında bu yanlış tercümelerin sonunda ortaya çıkmıştır. İlgili hadîsin çeviri lerinden birinde "Her çocuk ancak fıtrat-ı İslâmiyye üzere dünyaya getirilir..." denilmektedir . Tercümeye esas alınan "Buhâri, Cenâiz, 80"deki rivayette, "İslâm" kaydı yer almamaktadır. Yani asıl me tin, "Her çocuk fitrat üzere d o ğ a r . . . " şeklindedir. Kaldı ki incele diğimiz kadarıyla, konuyla ilgili başka eserlerdeki hadîslerde de "İs lâm" kaydı yoktur. Gerek ilgili âyet ve gerekse hadîsler ve bunlann farklı yorumlarından hareketle, fıtratı; "Doğuştan bütün insanlarda var olan çeşitli özelliklerin özü ve kaynağı mahiyetindeki hususî bir yapı" olarak anlamak gerekir. Hal böyle olunca, bunun başına "İs lâm" kaydı getirmenin bir özelliği kalmamaktadır . 111
112
113
Bazı tercüme yanlışları da insanların inandığı Peygamber hakkın daki temiz duygularını sarsacak türdendir. Şu hadîsin tercümesi bu na örnek verilebilir: Rivayete göre bir hanım H z . Peygamber'e gelmiş ve; "Yâ Rasıilallah! Kendimi sana hibe etmeğe geldim" demiş, Rasûluliah başını kaldırıp ona bakmış ve sonra gözünü yere eğmiş ( . . . ) . Bu metin bazı eserlerde şu şekilde tercüme edilmiştir: "...Bunun üzerine Ra sûluliah kadına bakarak onu tepeden tırnağa süzdü. Sonra başım eğ d i . . . " . Halbuki metindeki ifadede, H z . Peygamber'in, kadın bir den bire kendisini arz edince, başım kaldırıp bakması ve başını yere eğmesi bir olmuştur. Metindeki kelimeler iyi tahlil edildiğinde bu görülecektir . 114
115
116
Bazı tercümelerde de Türkçe ifade bozuklukları kendini göster mektedir. H z . Peygamber'in; "...Dikkat et! Sana bütün işlerin başı, direği ve en üst seviyesini haber vereceğim..." şeklinde tercüme 117
111
B k z . Cilacı, O s m a n , Dinler ve İnsanlar, D a m l a M a t b a a c ı l ı k , K o n y a 1 9 9 0 , s. 4 0 ( 4 3 . dipnot).
112
B u h â r i , C c n â i z , 8 0 ( I I , 9 7 ) , Tefsîru Sureti R û m , I ( V I , 1 9 ) ; M â l i k b . l i n e s , M u v a r ra,Thk. M u h a m m e d F u a d Abdulbâkî, D â r u İhyâi'l-Kütübi'l-Arabiyye, Kahire t s z . , Cenâiz, 52 ( 1 , 2 4 1 ) ,
113
Fıtratın neliği k o n u s u için b k z . C o ş k u n , a.g.e. s. 2 2 9 - 2 6 4 .
114
Bkz. Müslim, Nikâh, 76 (II, 1 0 4 1 )
115
D a v u d o ğ l u , a.gc.,
116
B o z k u r t , a . g . m . , s. 2 2 3 .
VII, 273.
117
Tirmizî, îman, 8 (V, 13)
edilmesi gereken sözü, bir çeviride ; "senam"kelimesinin "devenin hörgücü" manası tercih edilerek, "hörgücünün zirvesi" şeklinde tercüme edilmiştir . Halbuki "senam"kelimesinin "her işin üst se viyesi" anlamı da vardır ve hadîste, düzgün bir tercüme için bu anlam tercih edilmeliydi. 118
119
120
Hadîsin anlamını altüst eden bir tercüme örneği ise Turan Dursun'a aittir. O bir hadîsin tercümesini şu şekilde nakleder: Peygam berle birlikte Benu Mustalık Gazasına çıktık ve Arap tutsaklarından tutsaklar elde ettik. O sırada kadınlar iştahımızı çekti. Bekârlık güç gelmişti bize o günlerde. Ve a z i l yapmak istedik. İstiyorduk azil yapmayı ancak "Peygamber aramızdayken ona sormadan nasıl azil yapacağız?" dedik ve gidip Peygamber'e sorduk. Peygamber de "azl yapmamakta sizin için bir sakınca yoktur" (yapabilirsiniz de, yapma yabilirsiniz de). Ama bilin ki, Kıyamet Gününe değin meydana gele cek bir yavru, ne olursa olsun meydana g e l i r . Bu metinde geçen "yapmamakta sizin için bir sakınca yoktur" cümlesinin aslı, "mâ aleyküm cllâ tefalû "dur. Bunun Türkçe anlamı, "Yapmamakta sizin için bir sakınca yoktur" değil; tam tersine "Yapmamanız için bir ge rek yoktur, yapabilirsiniz" demektir. Yani hadîste, yazarın söylediği nin tersi söylenmektedir. Yapmamanızda bir salanca yoktur değil, yapmanızda bir sakınca yoktur... . 121
122
123
Bütün bu örneklerde görüldüğü gibi, son zamanlarda fevkalade yaygınlaşmış bulunan, gerek hadîs kaynaklarının tercümelerinde ve gerekse alıntı için yapılan hadîs tercümelerinde ciddi hatalar yapıla bilmektedir. Bu durum, tercümeyle ilgili endişeleri artırmaktadır. Nasıl olsa "müşterisi var" diye acele ile ve sadece dilbilgisine dayalı tercümeler -ki bazılarında buna dahi dikkat edilmemiştir-, dini ya yınlardaki Türkçe zaafinı da artırarak, doğru bilgilendirme, dil zev118
e r - R â z î , M u h a m m e d b . E b î B e k r b . A b d i ' l - K a d i r e r - R â z î , Muhtiru's-Sıhâh, b e t ü L ü b n a n , L ü b n a n 1 9 9 2 , s. 1 3 3 .
119
M o l l a m e h m e t o ğ l u , O s m a n Z e k i , Sünen-i n , İstanbul t s z . , I V , 3 7 6 .
Tilmizi
Tercümesi,
Mekte-
Y u n u s E m r e yayınla-
120
B k z . İ b r a h i m M u s t a f a ve diğerleri, a.g.e., s. 4 5 5 .
121
Azil, cinsel ilişki sırasında e r k e ğ i n menisini dışarı b o ş a l t m a s ı d e m e k t i r ( E r d o ğ a n , M e h m e t , Fıkıh vc Hukuk Terimleri Sözlüğü, R a ğ b e t Y a y ı n l a n , İ s t a n b u l 1 9 9 8 , s. 29).
122
H a d î s için b k z . B u h â r i , I t k , 13 ( I I I , 1 2 2 ) ; M ü s l i m , N i k â h , 1 2 7 ( I I , 1 0 6 2 ) ; E b û D a v u d , N i k â h , 4 9 ( I , 6 5 8 ) ; T e r c ü m e için b k z . D u r s u n , T u r a n , T a b u C a n Çekişiyor Din Bu 1, K a y n a k Yayınlan, t s z , l O . b . , s. 3 4 .
123
A t e ş , S ü l e y m a n , G e r ç e k Din Bu J , Yeni U f u k l a r N e ş r i y a t , İ s t a n b u l t s z . , s. 1 2 .
kini artırma ve etkileme oranlarını büyük ölçüde düşürmektedir. Oy sa âyet ve hadîs tercümelerinde, başta doğru olmak şartıyla mümkün olan en güzel ve güncel Türkçeyi kullanmaya çalışmak, her şeyden önce bu metinlere, sonra da okuyuculara saygılı davranmanın gere ğidir^. Tercümelerde Referans Problemi İktibas edilen hadîsin hangi kaynağın hangi cildinin hangi sayfa sında geçtiğini belirtmek diye anlaşılabilecek referans, tahkik edil mek istenilen bir hadîsin asıl metnine ulaşma konusunda yardımcı hususlardan biridir. Bu metoda, istenildiği takdirde orijinal metne ulaşma ve dolayısıyla hadîsi buna göre anlama imkânı elde edilebilir. Bütünlük açısından önemli bir teknik sayılan bu durum; ana kayna ğa noksan ya da hiç atıfta bulunmayan tercümelerle ortadan kaldırıl maktadır. Bu çeşit problemlere, daha çok belli bir konuyla ilgili her hangi bir hadîsi referans gösteren eserlerde rastianılmaktadır. Ne ya zık ki bunların büyük çoğunluğu da halk için yazılan kitaplardır. Hatta bunlardan bazılarında, hadîsin güvenilirliğini ihsas amacıyla olsa gerek, ifadenin Arapça metni de verilmektedir. Böylece, bir ter cümenin üstüne veya altına Arapça bir metin konularak, ya da hadîs kaydı eklenerek onun hadîs olduğu yönünde otomatik bir önyargı oluşturulmak istenmektedir. Bu tür eserlerdeki referans problemlerini birkaç maddede topla mak mümkündür: 1. Bu eserlerden bazılarında, hadîsin Arapçası ve Türkçesi, veya sadece Türkçesi verilmekte, hiç kaynak gösterilmemekte ve okuyu cuya bilginin kaynağına inme ve bilgiyi tahkik etme firsata verilme mektedir. Ayrıca zikredilen hadîslerin sıhhatinden de bahsedilmemektedir . 125
2. Bazı tercümelerde ise, aslında hadîs kaynağı olmayan eserlere atıfta bulunulmaktadır. "Herhangi bir eseri referans göstermek hiç 124
Ç a k a n , Hadîs Nasıl Okunur
125
M e s e l â B k z . Ö z m a n s u r , M . Avni ( A v n u l l a h ) , Kur'ân'daki Asd İslam Bu, S a r a y M a t baası, İkinci K i t a p , A n k a r a 2 0 0 2 , s. 3 9 , 4 0 , 2 8 9 , D ö r d ü n c ü K i t a p , s. 2 3 1 , 2 3 2 , 2 3 4 ; Arvasî, Esseyyid M e h m e d Şefik, Peygamber Efendimizden Hutbeler ve Sohbetler, E r k a m Yayınlan, 2 . b . , s. 4 0 ; Ö z d e n , E r d a l , " İ s l â m m İ l m e O k u m a y a V e r d i ğ i Ö n e m " , Din Öğretimi Dergisi, Sayı: 2 1 , K a s ı m , 1 9 8 9 , s. 8 1 - 8 2 ; T u r a n , M u s t a f a , " İ s t a n b u l ' u n F e t h i n i n 5 3 6 . Y ı l d ö n ü m ü n d e F e t i h Olayı ve F a t i h " , D i n Ö ğ r e t i m i Dergisi, Sayı: 2 8 , M a y ı s - H a z i r a n 1 9 9 1 , s. 5 2 ; K a t i b o ğ l u , B e d r i , " İ n s a n , i l i m ve D i n " Din Öğretimi Dergisi, Sayı: 2 5 , Aralık 1 9 9 0 , s. 6 3 .
Okutulur,
s. 4 3 .
göstermemekten iyidir" mantığıyla yapılan bu uygulama, okuyucu yu yanıltmaya yönelik hususlardan biri olarak kabul edilebilir. Hadîs kaynağı olarak gösterilen bu eserler arasında, Keşfu'l-Hafa , Haya nı 's-Sahâbe ve İslâm Peygamberi gibi eserler de bulunmakta dır ki bunlar hadîs kaynağı değildirler. Burada özellikle Keştü'l-Hafâ üzerinde durmak gerekir. Zira bu eser, bazen bilimsel yazılarda da iktibas edilen bir hadîs için kaynak olarak gösterilebilmektedir. 126
127
128
Keşfü '1-Hafa, müştehir hadîslerin toplandığı ve değerlendirildiği bir eserdir. Müştehir hadîs; sahîhlik ve zayıflık derecesi ne olursa ol sun, halk arasında hadîs diye yayılmış haberlere denilmektedir . Dolayısıyla bu eserde zikredilen her haber, hadîs değildir. İçerisinde sahîh, hasen, zayıf hadîsler olabildiği gibi, mevzu (uydurma) haber ler de vardır. Eser, bu haberlerin her birini sıhhat açısından değer lendirip, kimine sahîh, kimine zayıf, kimine uydurma hükmü ver mektedir. Binaenaleyh, sırf bu eserde var diye herhangi bir haberi hadîs olarak kabul etmek ve hakkındaki değerlendirmeleri dikkate al mamak, bazen bilimsel bir teorinin uydurma bir haber üzerine bina ettirilmesi gibi yanlış sonuçlarla neticelenebilir. 129
3. Yine bazı tercümelerde, temel hadîs kaynakları yerine, daha ta li derecedeki kaynaklara atıfta bulunulmaktadır. Bu durum, daha zi yâde seçme hadîs eserlerinde görülmektedir. Eğer istenirse, bu eser lerden harekede ana kaynaklara ulaşma ve sıhhat durumlarını değer lendirme imkânı elde edilebilir. Feyzu'l-Kadir , 1001 Hadîs , Câmi'u's-Sağîr ve Râmuzu'l-Ehâdîs , atıfta bulunulan tali dere cedeki kaynaklardan bazılarıdır. 130
132
131
133
126
M e s e l â b k z . Arvasi, a . g . e . , s. 3 7 , 4 3 , 4 9 .
127
M e s e l â b k z . Yıldız, M u h a r r e m , " D i n Ö ğ r e t i m i A ç ı s ı n d a n Ahirete İ m a n ve Ö n e m i " , D i n Öğretimi Dergisi, sayı: 2 4 Eylül 1 9 9 0 , s. 1 1 1 .
128
M e s e l â b k z . H a y ı t , Halil, " H z . P e y g a m b e r ' i n İ l m e V e r d i ğ i Ö n e m ve İ m a m H a t i p
129
Aydınlı, a . g . e . , s. 1 1 7 .
130
M e s e l â b k z . Sarıcık, M u r a t , "Seyyidlerle İlgisi A ç ı s ı n d a n A h z â b Sûresi O t u z ü ç ü n c ü Ayeti ve T a r i h i Tesirleri", Atatürk Üniv. IF. Dergisi, Sayı: 1 1 , E r z u r u m 1 9 9 3 , s. 187, 192.
131
M e s e l â b k z . K a r l ı k , H a l i l , " İ s l a m d a İyilik K ö t ü l ü k v e İ n s a n " Din Öğretimi Sayı: 2 0 , Eylül 1 9 8 9 , s. 1 0 .
132
M e s e l â B k z . M e h m e d E s a d E f e n d i , Kenzü'l-İrtan baası, İ s t a n b u l t s z . , s. 3 3 6 .
133
M e s e l â b k z . K a r a , O s m a n , " S ü n n e t e G ö r e Z i y a r e t " , Din Öğretimi Aralık 1 9 9 0 , s. 9 0 , 9 1 , 9 2 , 9 3 , 9 4 , 9 5 , 9 6 .
Liseleri", Din Öğretimi
Dergisi,
Sayı: 3 7 , Aralık 1 9 9 2 , s. 1 2 - 1 3 .
Binbir Hadîs-i
Dergisi,
Şerif, S ü m e r M a t Dergisi, Sayı: 2 5 ,
4. Şüphesiz bunlardan daha iyi durumda olan ve temel kaynakla ra atıfta bulunan eserler de vardır. Ancak bu eserlerden bazıları, te mel hadîs kaynaklarını referans göstermekle beraber, bu referanslar, bir kitaptaki hadîsin tam yerini göstermek yerine, sadece onun han gi eserden alındığı konusunda bilgi veren noksan atıflar şeklindedir. Bu tür eserler, hadîsin kaynağını sadece, Buhâri, Müslim, Tirmizî şeklinde verdikleri gibi, biraz daha ayrıntılı olarak, "S.Müslim, 4 / 1 9 8 2 " 3 5 şeklinde de vermektedirler. 134
1
Bu tür yanlışlık ve eksikliler; ister çevirmenin konuya, kaynak ya da hedef dile vakıf olmamasından, isterse dizgi ve baskı aşamasında yapılan hatalardan kaynaklansın, okuyucunun ana kaynakla bütün leşme ve güvenilir parçalan elde etme hakkını elinden almaktadır. Bu durumda, sağlıklı bir bütün oluşturma ve söz konusu parçalan o bü tün içerisindeki yerine göre değerlendirme imkânı iyice azalmakta dır. Dolayısıyla, hadîs değerlendirmelerinde eğer tercüme esas alınacaksa, tercümenin bu zaaflan göz önüne alınmalı ve en azından problemli gibi görülen hadîsler mudaka ana kaynaktan tahkik edil melidir. b. Kaynakların Farklı Özelliklerinin Bilinmemesi ba. Eserlerin Tasnif Çeşidinin Bilinmemesi Hadîsin orijinal parçalarına ulaşmak ve bunlardan harekede bü tünlüğü oluşturabilmek için ana kaynakların kullanılması gerekmek le beraber; bu kaynaklann ait olduklan tasnif çeşidinin özelliklerini de göz önünde bulundurmak gerekmektedir. Farklı amaçlar ve özel liklere sahip olan hadîs eserleri tanınmadığı sürece, onlardan iktibas edilen hadîslerin anlaşılmasında parçacı yaklaşım hakim olacaktır. Zi ra gerek rivayet esnasında, gerekse esere yazılma esnasında hadîs üzerinde bazı tasarruflar söz konusudur. Bu tasarruflar, tasnif çeşidi ne bağlı olarak farklı yoğunluklarda olabilmektedir. Ayrıca kullanılan bazı teknik tabirler, eserin ait olduğu tasnif çeşidine göre farklı an lamlar kazanabilmektedir. Örneğin, "sahîh değildir (lâ ycsihhu) ve "bu hadîs sabit değildir (lâ ycsbutu hazc'l-hadîs)" ifadeleri, içinde yer aldığı eserin özelliğine göre farklı anlamlar ifade etmektedirler. Bu ifadeler; zu'afa ve mevzû'at kitaplannda geçiyorsa, söz konusu hadîsin mevzu (uydurma) olduğunu; fakat ahkâm kitaplannda geçin
134
M e s e l â b k z . Ö z m a n s u r , a . g . e . , D ö r d ü n c ü K i t a p , s. 1 1 2 , 1 1 3 , 1 2 2 .
135
M e s e l â B k z . K a r a , O s m a n , a . g . m . , s. 9 0 .
yorsa, hadîsin sahîh olmadığını göstermektedirler. Bu durumde ha dîs, hasen ve zayıf da olabilmektedir . 136
Hadîs literatürünü oluşturan ilk tasnif çeşideri, genelde şu kısım lara ayrılmaktadır . 137
Konu Esasına Göre Yazdan Eserler Bu sistemde hadîsler, râvîlerine bakılmadan konularına göre tas nife tabi tutulurlar. Herhangi bir konu (anabölüm/fa'tâb) ana başlık yapılır, daha sonra bu anabölümü (kitâb) ilgilendiren alt başlıklar (bab başlığı/tcrccme) konulur ve her başlık altına müellifçe makbul sayılan hadîsler yerleştirilir. Anahadanyla bu şekilde ifade edilebile cek "a/e'i-ebvâb" eserler, kendi aralarında da üç kısma ayrılırlar. a. Musannefler: Tasnif babından ism-i mef ûl manasında "tasnif edilmiş" veya "sınıflandırılmış" demek olan musannef; ibâdet, mu amelât ve diğer çeşitli konulara ait hadîsleri ilgili oldukları bölümler de kitâbhr (anabölümler) ve bâbhr (alt başlıklar) halinde bir araya getiren eserlere verilen isimdir . 138
ikinci asrın ortalarına doğru ilk defa meydana gelen musannef eserlerden zamanımıza intikal edenler birkaç taneyi geçmez. Bunun la beraber, kaynaklar, kimlerin ilk defa hadîsleri tasnif ettiklerine da ir bilgileri ortaya koyan bol haberler saklamışlardır. Meselâ Hadîs Usûlüne dair ilk eserin müellifi kabul edilen er-Râmehurmuzî ( Ö . 3 6 0 / 9 7 1 ) , el-Muhaddisu'l-Fâsıl adlı eserinde; 1 5 0 / 7 6 7 tarihin de ölen İbn Cüreyc'den başlayarak, 2 1 1 / 8 2 6 tarihinde vefat eden Abdurrezzâk İbn Hemmâm'a kadar musannef eser telif eden onbeş kişinin ismini saymaktadır . 139
Bununla beraber, bugün musannef denilince aklımıza gelen ilk eserler; Abdurrezzâk İbn Hemmâm es-San'ânî ( ö . 2 1 1 / 8 2 6 ) ' n i n ve İbn Ebî Şeybe'nin ( ö . 2 3 5 / 8 4 9 ) Musanne/'leridir. İmâm Mâlik ( ö . l 7 9 / 7 9 5 ) ' i n Muvatta'ı ise bir açıdan musannef, bir başka açıdan "muvatta" türü eserdir. Muvatta aslında, "Bir bölge alimlerinin itti136
B k z . e t - T e h â n e v î , Zafer A h m e d , Kavâidu S Ulûmi'l-Hadîs, Thk. Abdulfettâh E b û G u d d e , İ d â r e t u ' l - K u r ' â n v e ' l - U l û m u ' l - İ s l â m i y y e , Pakistan T s z . , I , 1 7 2 - 1 7 3 .
137
B k z . E b û Z e h v , M u h a m m e d , el-Hadîs sır t s z . , ss. 3 6 3 - 3 6 7 .
138
B k z . K o ç y i ğ i t , Hadîs Istılahları, Edebiyatı, s.195.
139
e r - R â m e h u r m u z î , e l - H u s e y n b . A b d i r r a h m a n , el-Muhaddisu'I-Fâsıl Beyne'r-Râvî ve'l-Vâ'î, T h k . M u h a m m e d A c c â c e l - H a t î b , D â r u ' l - F i k r , 1 9 8 4 , 3 . b . , s s . 6 1 1 - 6 1 3 .
ve'l-Muhaddisûn,
s . 3 0 6 ; Aydınlı, a.g.e,
Dâru'l-Fikri'l-Arabî, Mı s . 1 1 4 ; U ğ u r , Hadîs
ilimleri
fakla kabul ettikleri hadîsleri veya benimsedikleri ortak görüşleri top layarak hazırlanan kitap" demektir. Ancak bu adlandırma, İmâm Mâlik'in kitabına alem o l m u ş t u r . Buna göre eser, İmâm Mâlik'in ve dolayısıyla Mâlikî mezhebinin kabul ettikleri hadîsleri veya görüş leri ihtiva ettiği i ç i n "Muvatta" adım almış, kitâb-bâb sistemine göre yazıldığı için musannef olarak değerlendirilmiştir. 140
141
b. Câmi'ler Konularına göre tasnif edilmiş hadîs eserlerinin ikinci büyük gru bunu, Câmi'ler oluşturmaktadır. Bu eserler, H z . Peygamber'in de ğişik konulardaki hadîslerini içinde toplarlar. Başka bir ifadeyle, bu eserler, bütün dinî konularla ilgili hadîsleri toplayan en kapsamlı eserlerdir . Buhâri ve Müslim'in Sahihleri ile Tirmizî'nin Süncrfi bu tür eserlerdendir. 142
c. Sünenler Fıkıh bablanna göre tasnif edilmiş ve ahkâm hadîslerini ihtiva eden bu eserlerin muhtevalannı kısaca; ibâdât, muamelât ve ukûbât bölümleri oluşturmaktadır . 143
Sünen denilince genellikle; ed-Dârimî ( Ö . 2 5 5 / 8 6 8 ) , İbn Mâce ( Ö . 2 7 3 / 8 8 6 ) , Ebû Dâvud ( Ö . 2 7 5 / 8 8 8 ) , Tirmizî ( Ö . 2 7 9 / 8 9 2 ) (ay nı zamanda CâmPdir), en-Nesâî ( ö . 3 0 3 / 9 1 5 ) (asıl adı el-Müctefcâ'dır) ve ed-Dârekutnî ( ö . 3 8 5 / 9 9 5 ) ' n i n Sünen'leri akla gelmekte dir. Sünenler ile musannefler arasında şöyle bir farkın olduğu ifade edilir: Musannefler, Sünenlerdeki merfu' hadîslere ilâveten mevkuf ve maktu' hadîsleri de ihtiva ederler . 144
Râvî Esasına Göre Yazılan Eserler Bu eserler konulan değil, râvîleri esas alarak tasnif edilmişlerdir. Buna göre, her bir râvînin rivayet ettiği hadîs/hadîsler onun ismi al tında sıralanmıştır. Ancak bu sistemde râvîler, ya hadîsi ilk rivayet edenler veya son rivayet edenlerdir. Genelde, sahabî râvîler esas alı narak yazılan eserlere "müsned"; musannifin hocalan durumundaki 140
Aydınlı, a . g . e , s. 1 2 2 .
141 142
B k z . Ebû Z e h v , a . g . e , s. 2 4 5 v d . B k z . U ğ u r , Hadis İlimleri Edebiyatı, s . 4 3 ; K o ç y i ğ i t , Hadîs Istılahları, Hadîs Edebiyatı, s. 4 5 ; Aydınlı, a.g.e., s. 4 2 .
143
B k z . Sıddîkî, Hadîs Edebiyatı
Tarihi, s. 5 4 , 6 1 , 7 2 .
144
B k z . Ç a k a n , Hadîs Edebiyatı,
s. 4 5 .
s. 6 6 ; Ç a k a n ,
son râvîler esas alınarak yazılan eserlere de " m u ' c e m " denilmekte d i r . Birden çok müsned eser arasında, Ebû Dâvud et-Tayalîsî (Ö.204/819) ve Ahmed b. Hanbel ( ö . 2 4 1 / 8 5 5 ) ' i n Müsnedleri en fazla meşhur olanlardır . Mu'cem tarzı eserlerin en meşhuru ise, et-Taberânî ( ö . 3 6 0 / 9 7 1 ) ' n i n mu'cemleridir. Bunlar, el-Mu'cemu'lKebîr, el-Mu'cemu'l-Evsat ve el-Mu cemu s-Sağîr dir. Kısaca hepsi ne birden "Mcâcimu 't-Tabcrânî" denilir . 145
146
,
,
,
147
Ale'r-Ricâl eserler arasında aslında " A t r a f kitapları da vardır. Ancak bunlar, hadîs metinlerini bütün olarak vermeyi amaçlayan eserler değil, diğer kaynaklardaki hadîsleri bulmak için hazırlanmış bir çeşit fihrist çalışmalarıdır. Bu yüzden bunlan temel hadîs kayna ğı olarak zikretmedik. baa. Bütünlük Açısından, Cami, Sünen ve Musannefler Bu eserlerdeki herhangi bir hadîsi doğru anlamak ve kullanmak için şu hususların bilinmesi gerekir: a. Camiler, sünenler ve musanneflerdaki hadîsler, konular esas alınarak yazılmışlardır. Ancak bir hadîs, bazen birden fazla konudan bahseder. Bazen müellif, hangi konu başlığını atmışsa, hadîsin o baş lıkla ilgili kısmını verir, diğer kısımlarını ise yeri geldikçe ilgili bablarda zikreder. Bunu, o bölümle ilgili bilgileri dağıtmamak ve kita bın hacmini kabartmamak için yapar. Sebep ne olursa olsun, sonuç ta söz konusu hadîs metni, parçalara ayrılmış olur. Çoğu zaman zorunlu olarak yapılan bu uygulamalar, günümüz de yazılan eserlerde de çokça görülmektedir. Araştırılan konuyla il gili hadîs tespit edilir, eğer uzunsa veya bir kısmı konuyla doğrudan ilgili değilse, ilgili cümle veya cümleler alınıp değerlendirilir, genel de metnin bölündüğüne işaret etmek için alıntının önüne veya so nuna (...) işareti konulur. Geçmişte veya günümüzde çoğunlukla ko nu dağıtmamak ve eserin hacmini kabartmamak için baş vurulan bu uygulama, müellif açısından normal karşılanmalıdır. Ancak yanlış olan, okuyucuya hadîsin bütün metninin bu şekilde olduğunu îmâ etmektir. Okuyucu, en azından söz konusu hadîsin, bütün hadîs de ğil parça hadîs olduğunu bilme hakkına sahip olmalıdır. 145
Sıddîkî, a . g . e . , s. 3 7 .
146
H â ş i m , Kavâidu
147
G e n i ş bilgi için b k z . U ğ u r , Hadis İbmleri Edebiyatı, Ç a k a n , Hadîs Edebiyatı, s s . 2 5 - 4 3 .
Usûli'l-Hadîs,
s.242-243. s. 1 3 - 1 4 ; Aydınlı, a . g . e . , s. 1 0 4 ;
Hadîste bütünlük oluşturma çabasında; takti', ihtisâr/iktisâr, manayla rivayet diye ifade edilen bu durumun, özellikle ale'l-ebvâb eserlerde çokça var olma ihtimali gözden kaçırılmamalıdır. Bu yüz den olsa gerek, ilk dönemlerde bazı hadîsçiler, hadîslerde yapılan bu çeşit tasarruflara karşı çıkmışlar , diğer bazıları da bilimsel ciddiye te riayet edilmek şartıyla kabul etmişlerdir . 148
149
Bu tür tasarrufların kullanım yoğunluğu, müelliften müellife de ğişmektedir. Meselâ bir araştırmacı için, eğer bir hadîsin lafzî rivaye ti önemliyse, çoğunluğun bilgisinin aksine müracaat edilmesi gere ken eser, Buhârî'nin Sahîh'i değil, Müslim'in Sahîh'i olmalıdır. Çün kü Müslim, hadîs metninin lafzî bütünlüğüne Buhârî'den daha çok önem vermiştir. Hatta o, eserine başladıktan sonra, kendine ait hiç bir söze yer vermeme adına bab başlıkları dahi koymamış, bugün onun eserinde gördüğümüz bab başlıklarının son şekli, şârihi en-Nevevî ( Ö . 6 7 6 / 1 2 7 7 ) tarafından konulmuştur. Öyleyse, aynı hadîs, Buhârî'de farklı, Müslim'de farklı lafızlarla geçiyorsa, ve araştırmacı için de lafız önemliyse, tercih edilmesi gereken rivayet Müslim'in ha dîsi olmalıdır. Bununla beraber, ale'l-ebvâb eserler, bir konudaki birçok hadîsi bir arada bulundurdukları için, hadîsin konu bütünlüğü içerisinde değerlendirilmesine önemli ölçüde katkıda bulunmaktadırlar. Topluca ale'l-evbab tarzı eserlerin bu özellikleri ve her bir eserin bu açıdan gösterdiği farklılıklar göz önünde bulundurulduğu takdir de, hadîsin bütünlük içerisinde değerlendirilmesi önündeki engeller den biri ortadan kalkacaktır. b. Konu esasına göre yazılmış eserlerde, hadîsin bütünlük içeri sinde değerlendirilmesi için, hadîsin kullanım bağlamı da önemlidir. Bu tür eserler, genellikle hadîsleri ya birer dini hüküm ya da kendi sinden dini hüküm çıkartılan delil olarak kullanmaktadırlar. Bunu kullandıkları bab başlıklarıyla ortaya koymaktadırlar. Dolayısıyla, ha dîsi kullanım bağlamı bütünlüğünde değerlendirebilmek için; mu sannifin eserinde zikrettiği hadîsi hangi gaye ile kullandığı , neden bu bab başlığım tercih ettiği ve neden konuyla ilgili başka sahîh ha150
148
B k z . e l - B a ğ d â d î , el-Kitâye,
149
B k z . Şâkir, A h m e d M u h a m m e d , el-Bâisu'l-Hasis r u ' l - K ü l ü b i ' l - î l m i y y c , B e y r u t t s z . , s. 1 4 4 .
s. 2 2 7 .
İSO
B k z . G ö r m e z , S ü n n e t ve Hadisin Anlaşılması runu, s. 3 0 9 - 3 1 0 .
Şerhu îhtisiri
Ulûmi'l-Hadîs,
ve Yorumlanmasında
Metodoloji
DâSo
dîsler varken bunları tahric ettiğinin bilinmesi önemlidir. Bunlar bi linmediği takdirde hadîsin değerlendirmelerinde yanlışlıklar yapmak mukadderdir. Kullanım bağlamının ihmali sonucu yapılan yanlışlık lar, aşağıdaki örneklerde daha açık bir şekilde görülmektedir. James Robson, Hâkim en-Neysabûri'nin ( Ö . 4 0 4 / 1 0 1 4 ) cl-Medhaf ini, İngilizceye çevirmiş ve tenkidli basımım yapmıştır. Bu eserin 2 9 . sayfasındaki haber (baş tarafındaki yanlışlıklar düzeltildikten son ra) şöyle özetlenebilir: Halîfe Mehdi, vezirine; "Mukâtü'in kendisi ne istediği takdirde "kıyas" hakkında hadîs uydurabileceğini" söyle diğini, kendisinin de "bunlara ihtiyacım yok" dediğini anlatmıştır. Robson'un verdiği İngilizce tercüme, "if you wish, I will forge for you traditions on qiyâs" şeklindedir . Bu metni doğru kabul eden bir araştırmacı, İslâm hukuk tarihinde "kıyas" hakkında uydurulmuş hadîslerin mevcudiyetini düşünebilir. Ne var ki, matbu metin yanıl tıcıdır. Burada hadîsin kullanım bağlamı ihmal edilerek büyük bir yanlış yapılmıştır. Hâkim, haberi, "Hükümdarlar için hadîs uyduran lar" bölümünde zikretmektedir. Rivayetin temel kelimesi Rob son'un okuduğu şekilde "kıyas" değil, "Abbas"ür. Yani bahis konu su olan isim, Abbâsîlerin atası H z . Abbâs'ür. Robson "kıyas" diye anladığı habere, "Hükümdarlar için hadîs uyduranlar" bölümünde kıyasın ne işi var? diye kuşkuyla bakmış ve bazı eserlerden bu bilgiyi tahkik etmiş olsaydı, meselâ İbn Hacer'in Tehzîbu't-Tehzib'ine bakmış olsaydı, bu mazur görülemeyecek hataya düşmekten kurtul muş olabilirdi . 151
152
153
Kullanım bağlamının ikinci siklonda, müellifin belirli bir bab baş lığını koyma ve birçok sahîh hadîs içerisinden söz konusu bab başlı ğına uygun sahîh hadîsleri seçme gerekçesinin bilinmesi yer almak tadır. Hadîsin bütünlük içerisinde anlaşılabilmesi için bu hususun bi linmesi de son derece önemlidir. Meselâ Buhârî, eserine "Kitâbu'lİman " diye bir bölüm koymuştur. Bunda o dönemdeki kelâm tartış malarının etkili olduğu muhakkaktır. Çünkü o dönemlerde tartışılan konular arasında, "iman amelden cüz müdür, değil midir?", "artareksilir mi?" gibi hususlar bulunmaktaydı . Bu tartışmalı ortamda Buhârî, kendi bilgi birikimine göre vardığı sonuçlan bab başlığı (ter154
151
H a t i b o ğ l u , " B a t ı d a k i H a d î s Çalışmaları Ü z e r i n e " , s. 1 1 1 - 1 1 2 .
152
B k z . İ b n H a c c r el-Askalânî, Tehzîbu't-Tehzîb,
153 154
B k z . H a t i b o ğ l u , a . g . m . , s. 1 1 2 . G e n i ş bilgi için b k z . K u t l u , S ö n m e z , Türklerin İslamlaşma sirleri, T D V Y a y ı n l a n , A n k a r a 2 0 0 0 , ss. 4 1 - 1 4 1 .
D i n i Sâdır, Beyrut t s z . , X , 2 8 3 . Sürecinde
Mürcie vc Te
ceme) yapmakta ve alanda, bu bab başlığına uygun olan sahîh hadîs leri sıralamaktadır . Bab başlıklar; "bâbu men kale inne'l-îmâne hüve'l-amel (iman amelden ibarettir diyen kimse b a b ı ) . . . " ; "bâbu ziyâdeti'l-îmâni ve noksânihi (imanın arüp eksilmesi b a b ı ) . . . " şek linde devam etmektedir. Buhâri'nin bu bab başlıklarını (tercemelerini) kullanmasında, şüphesiz dönemin ilmî tartışmalarının etkisi ol muştur. Zira yazılıp çizilen konuların belirlenmesinde, dolaylı da ol sa yaşanılan çağın etkilerinin olduğu tecrübe edilmektedir. İnsanın medeni bir varlık olduğu ve bir şekilde içinde yaşadığı toplumdan et kilendiği kabul edilirse, Buhâri'nin güncel konularla ilgili bab başlık ları kullanması da yadırganamaz. Hatta onun Ebû Hanîfe'yi mürcie olarak suçlamasında, Ebû Hanîfe'nin imanı amelden ayırmasının et kili olduğu görüşünde olanlar da vardır . 155
156
157
158
Bütün bunlar, alimlerin kendi dönemlerinde bilimsel endişelerle bir takım tartışmalar yapaklarını ve eser tasnif ederken, bazen bu tarüşmalann etkisinde kaldıklarını gösterir küçük örneklerdir. Bu tavır da yadırganacak bir durum olmamakla beraber, hadîsi bütünlük içe risinde değerlendirecek birisi; Buhâri'nin seçtiği sahîh hadîslerin, ön ceden planladığı kitap formaüna uygun olanlar olduğunu bilmelidir. Bu formata uymayan sahîh hadîsler de bulunmaktadır ve diğer hadîsçiler, bunları eserlerinde tahrîc etmişlerdir . Öyleyse, sadece Buhârî'deki belirli bir konudaki hadîsler, Rasûlullah'ın o konuyla ilgili bütün sözlerini ihata etmediği gibi, burada bulunmayan hadîsler de uydurma değildir. Nitekim Buhara cedidcilerinden Abdurrauf Fıtrat gibi konuya yabancı olanlar bir tarafa bırakılırsa , hiç kimse bütün sahîh hadîslerin sadece Buhâri'nin SaMı'inde olduğunu iddia etme159
160
155
K i t a b vc b a b başlıklarının o l u ş m a s ı n d a d ö n e m i n tartışmalarının etkisini, Y ö r ü k a n ş u ifadeleriyle dile g e t i r m e k t e d i r : " . . . G e r e k tarih sırasına ve g e r e k s e itikatlarının d e r e cesine g ö r e m e z h e p l e r i yazanlar, eserlerini C e h m i y e ile bitirirler. Z i r a b u n l a r , b i d a t leri en k a b a olanlardır. B u h â r i d e böyledir. S a h î h ' i n e , K i t â b u ' l - î m â n ile, yani M ü r cieyi r e d ile başlamış ve K i t â b u ' t - T e v h î d ile, yani C e h m i y e ve zındıkları r e d ile bitir miştir" ( Y ö r ü k â n , Y u s u f Z i y a , Ebu'lFeth Şehristânl "Mile! ve Nihal" Üzerine Kar şılaştırmalı Bir İnceleme ve Mezheplerin Tedkikinde Usûl, Y a y m a H a z ı r l a y a n : M u rat M e m i ş , K ü l t ü r B a k a n l ı ğ ı Yayınlan, A n k a r a 2 0 0 2 , s. 9 8 .
156
Buhâri, îman, 18 ( I , 1 2 )
157
Buhâri, îmân, 3 2 ( I , 1 6 ) .
158
B k z . M e r t t ü r k m e n , a.g.e., s. 4 2 - 4 5 ; A y n c a b k z . S o f t ı o ğ l u , C e m a l , " M u h a m m e d S â dık N c c m î ' n i n B u h â r î ' y e Yönelttiği Bazı T e n k i d l e r i " , DEÜİF Dergisi, Sayı: V I , İ z mir 1 9 8 9 , s. 8 9 - 9 4 .
159
M e s e l â e l - H â k i m c n - N e y s â b û r î ( ö . 3 7 8 / 9 8 8 ) , o n l a n n ş a r t l a n n a u y d u ğ u halde eser lerine a l m a d ı k l a n hadîsleri, el-Müstedrek adlı eserinde tahric etmiştir.
160
B k z . E r ş a h i n , Seyfettin, " B u h a r a ' d a C e d i d c i l i k - E ğ i t i m Islahatı T a r ö ş m a l a n ve A b d u r r a u f F ı t r a t " , Dini Araştırmalar, C i l t : l , Sayı: 3 , O c a k 1 9 9 9 , s s . 2 1 3 - 2 5 5 .
161
mistir . Buhârî'nin, eserini üç yüz bin sahîh hadîsten seçip hazırla dığına dair meşhur h a b e r , bu eserin dışında sahîh hadîslerin var olduğunun bizzat Buhârî tararından da ifade edildiğini göstermekte dir. Ancak Buhâri bu hadîslerin hepsini kitabının formatına uygun olmadığı için eserine almamıştır. Zira o, konulan (bab başlıklarını) önceden tesbit etmiştir. Bu tespitte, onun içinde bulunduğu orta mın ve gündemdeki tartışmalann etkili olduğuna yukanda değinil mişti. Onun için, "ûkhu'l-Buhârî İl terâcimihi (Buhârî'nin fikhı (çe şidi konular hakkındaki görüşleri) onun bab başlıklarındadır)" sözü meşhur olmuştur . 162
163
Hadîsin kullanım bağlamında önemli bir gösterge olan tercemelerle (bab başlıklan) ile ilgili bu durum, diğer ale'l-ebvâb eserler için de geçerlidir. Dolayısıyla hadîsin bütünlüğünü sağlamak için, bu eserlerin mezkûr özelliklerinin göz önünde bulundurulması gerek mektedir. c. Bu tür eserlerde bol miktarda tekrar hadîsler bulunmaktadır. Bir eserdeki tekrar hadîslerin, söz konusu eser içerisindeki bütünlü ğünü sağlamak için, aynı konuyla ilgili olan ama farklı yerlerde ge çen rivâyederin bütünleştirilmesi, bütünlüğü sağlayan ana unsurlar dan birisi olarak görülmelidir. Bunun ihmali, bazen müellifin bazen de hadîsin haksız yere eleştirilmesi sonucunu doğurabilir. Meselâ Ahmed Emin, Buhârî'nin 5aMn'indeki, "Yüz yıl sonra yer yüzünde nefes alan hiçbir canlı k a l m a z " hadîsini tarihi gerçeklere uymadığı için tenkit etmiştir . Halbuki Sahîh'm başka bir yerinde başka bir varyantla ve bu hadîsi şerheden bir rivayet , söz konusu müşkili çözmektedir. Hadîs şöyledir: "Yüz yıl sonra bugün nefes alanlardan (hayatta olanlardan) hiç kimse k a l m a z " . Ahmed Emin acelecilikle, hadîsin Buhârî tarafından kısaltılarak verilen şeklini gör müş ve tenkide yönelmiştir . Aynı hadîsle ilgili olarak, rivayet bü164
165
166
167
168
161
Bkz. et-Tehânevî, a . g . e , I, 4 0 - 4 3 .
162
e l - H â z i m î , E b û B e k r M u h a m m e d b . M û s a , Şurûtu'l-Eimmeti'I-Hamsc, h a m m e d Z a h i d el-Kevserî, M e k t e b e t ü ' l - K u d s î , Kahire 1 3 5 7 h . , s. 5 7 .
163
B u k o n u d a E b u ' l - A b b â s A h m e d b. M u h a m m e d b. M a n s u r İbnu'l-Münzir el-İskenderi'nin ( Ö . 6 8 3 / 1 2 8 4 ) , bir nüshası Beyazıt k ü t ü p h a n e s i n d e b u l u n a n "Kitâbu'l-Mütevâria/a" Terâcimi'I-Buhârî" a d ı n d a y a z m a bir eseri m e v c u t t u r ( Ç a k a n , Hadis Ede biyatı, s. 5 5 ) .
164
Buhârî, İlim, 4 1 ( I , 3 7 ) , Mevâkıt, 2 0 ( I , 1 4 1 ) .
165
A h m e d E m i n , Fecrü'l-lslâm,
166
H e k î m , M u h a m m e d T a b i r , Sürmetirı Etrafındaki nar Y a y ı n l a n , İstanbul 1 9 8 5 , s. 1 6 2 .
167
Buhârî, Mevâkıt, 4 0 ( I , 1 3 9 ) .
168
P o l a t , S e l a h a t t i n , Hadis Araştırmaları,
Tik. M u
Dâru'l-Kitâbi'l-Arabî, Beyrut 1 9 6 9 , 10.b., s . 1 0 3 - 1 0 4 . Şüpheler,
Ç e v . H ü s e y i n A s l a n , Pı
İ n s a n Yayınlan, T s z . , s. 1 0 3 - 1 0 4 .
tünlüğünü kaçıranlardan birisi de İbn Kuteybe'dir ( Ö . 2 7 6 / 8 8 9 ) . Bununla beraber hadîsi, ya da Buhârî'yi eleştirmemiş, râvîlerden kay naklanması muhtemel yanlışlıklan göz önünde bulundurarak, hadîsi şöyle yorumlamıştır: Şüphesiz bu hadîste, râvîler ya bir kelime dü şürmüş, ya unutmuş, ya da Rasûlullah kısık bir sesle söylediği için o kelimeyi duyamamışlardır. Bizim kanaatimize göre, hatta hiç şüphe yok ki, H z . Peygamber şöyle buyurmuştur: " O gün yer yüzünde "sizden" nefes alan hiçbir canlı kalmayacaktır". Bu surede H z . Pey gamber o mecliste bulunanlan veya sahabîleri kasdetmiştir. Râvîler ise, "sizden" kelimesini düşürmüşlerdir . Aslında İbn Kuteybe'nin yorumlan, hadîsin doğru anlaşılmasını sağlamakla beraber, bu yo rumlara gerek kalmadan da bütüncül bir bakışla hadîsin aslı buluna bilirdi . En azından daha sonraki dönemlerde söz konusu hadîsi eleştirenler, meselâ Tirmizî'nin Sünen'ine bakılabilselerdi, daha ilk yıllardan itibaren insanlardan bu hadîsi yanlış anlayanlann olduğunu ve İbn Abbâs(ö.68/687)'ın söz konusu yanlışı düzelttiğini görürler di. İbn Abbâs, hadîs hakkındaki yanlış değerlendirmeleri duyunca; Rasûlullah'ın söylediği; "Şu anda yeryüzünde bulunan hiçbir kimse kalmaz" şeklinde açıklama yapmıştır . Nitekim bu hadîsle ilgili yo rumlarda bulunan et-Tahâvî ( Ö . 3 2 1 / 9 3 3 ) de, bazılan tarafından müşkil gibi algılanan bu hadîsin aslında müşkil olmadığım rivayet farklılıklannı bütünleştirmek suretiyle ifade etmiştir . 169
170
171
172
bab. Bütünlük Açısından Müsncd ve Mu'ccmler Müsned ve mu'cem türü eserler, râvîler esas alınarak oluşturul duktan için râvîler (ister sahâbî râvî, isterse müellifin hocası olan râvî olsun) neyi rivayet etmişlerse, onu nakletmeye çakşırlar . Konu esasına göre yazılmayan bu eserlerde, konu bütünlüğünü sağlama endişesinden kaynaklanabilen metnin bir kısmını verme, özetieme gibi metnin iç bütünlüğünü bozabilecek rivayet tasarruftan daha az görülmektedir. Ancak, müellife gelinceye kadar hadîsi rivayet eden râvîlerin bu tür tasarruflarda bulunmuş olabileceği ihtimali de g ö z önünde bulundurulmalıdır. Durum bu olunca, bu tür eserlerin, metnin iç bütünlüğünü sağlama açısından daha avantajlı olduğu ka173
169
İ b n K u t e y b e , e d - D î n c v e r î , Kitâbu bi, Kahire t s z . , s. 6 6 .
Te'vili Muhtclifi'l-Hadis,
170
B k z . M ü s l i m , F e d â i l u S a h a b e , 2 1 7 ( I V , 1 9 6 5 ) ; A h m e d b . H a n b e l , Müsncd, III, 322.
171
Tirmizî, Fiten, 6 4 ( I V , 4 5 1 ) .
172
B k z . e t - T a h â v î , E b û C a ' f e r , Müşkilü'l-Âsâr,
173
B k z . A b d u ' l - M ü h d î , E b û M u h a m m e d , Turuku hire t s z . , s. 1 3 7 .
Mektebetü'l-MütenebI, 9 3 ,
D â r u Sâdır, Beyrut tsz., I, 1 6 1 - 1 6 2 . Tahrici Hadis,
Dâru'l-İ'tisâm, Ka
bul edilebilir. Bununla beraber bu tür eserlerdeki hadîsler, genelde kendilerini kuşatan bağlam ve bağlayıcılıkla ilgili rivâyederden kopanldıklan için, konu bütünlüğü açısından zayıf kalabilmektedirler. Yi ne de bu eserlerin, bir râvînin rivayet ettiği hadîsleri toplu halde sun maları, bütünlük açısından önemli bir husus olarak değerlendirilebilir. Ahmed b. Hanbel'in Müsned'i hakkındaki yorumlar, bu konuda bize ışık tutar mahiyettedir. Otuz binden fazla hadîs ihtiva e d e n Ahmed b. Hanbel'in Müsned'i, işlenmeyi bekleyen zengin bir ham madde deposu gibi görülmektedir . Zira bu eser; ilk hadîs kitap çıklarından bazılarını ihtiva etmektedir . Sıddıkî'ye göre, îbn Han bel'in bu büyük eseri telif gayesi; ne tümüyle sahîh hadîsleri topla mak, ne de özel bir konuyla ilgili hadîsleri bir araya toplamak ve ne de belli bir İslâm mezhebini destekleyen hadîslerden bir mecmua oluşturmaktır. Onun gayesi, sahîh olduğu kendisince ispat edilebile cek olan ve kendi devri için, münakaşalarda esas vazifesini görebile cek bütün hadîsleri bir araya getirmektir . Onun; " B u kitabı bir rehber olarak hazırladım, H z . Peygamber'in sünnetinde ihtilaf eden ler, ona müracaat ederler" sözü, ne için yazıldığını açıklar mahi yettedir. Hatta bazılarına göre bu eser, hadîslerin hıfzını kolaylaştır mak için yazılmıştır . Bu amaçlarla yazıldığı belirtilen Müsnecfde yer alan hadîslerin sıhhat durumu alimlerce aynca değerlendirilmiş tir. İçerisinde, sahîh, hasen ve zayıf hadîslerin yanında , mevzu ha berlerin olduğunu söyleyenler de bulunmaktadır . 1 7 4
175
176
177
178
179
180
181
Müsned ve mu'cem tarzı eserlerden hadîs iktibas eden bir kimse, sadece belli bir râvînin rivayet ettiği belli bir hadîsi, rivayet edildiği şekilde elde edebilir. Ancak konuyla ilgili olarak, başka hangi saha benin, hangi hadîsleri rivayet ettiğini, yine o konuda hangi tabiîlerin nasıl yorumlarda bulunduklarını ilk bakışta göremez. Aynca hadîsin sıhhatinden de emin olamaz. Çünkü bu eserler, sahîh hadîsleri bir araya toplamak amacıyla yazılmamışlardır. Öyleyse hadîsi bütünlük 174 A b d u ' l - M ü h d î , a.g.e.,
s.140.
175
Ö z a f ş a r , M e h m e t E m i n , " H a d î s i n N e l i ğ i S o r u n u ve A k a d e m i k Hadîsçilik", yat, I I I ( 2 0 0 0 ) , Sayı: 1 , s. 4 0 - 4 1
176
H e m m a m b . M ü n e b b i h ' m Sahifesi ( I I , 3 1 2 - 3 1 9 ) , A b d u l l a h b . A m r İ b n u ' l - A s ' ı n S a hife-i S â d ı i a ' s ı n ı n yarıya yakın b ö l ü m ü ( I I , 1 5 8 - 2 2 7 ) , S e m u r e b. C ü n d e b Sahife'sinin ç o ğ u hadîsleri ( V , 7 - 3 2 ) ve E b û S e l e m e ' n i n Sahife'si ( I V , 3 0 5 - 3 0 6 ) , Afû'snecfin b ü n y e s i n d e b u l u n a n sahifelerdendir ( Ç a k a n , Hadis Edebiyatı, s. 3 4 - 3 5 ) .
177
S ı d d ı k î , a.g.e.,
178
A b d u ' l - M ü h d î , a.g.e., s. 1 4 0 .
s. 8 5 ; Ç a k a n , H a d î s Edebiyatı,
179
Abdu'l-Mühdî, a.g.e., s.140.
180
B k z . Şakir, a.g.e.,
181
B k z Şakir, a . g . e . , s. 3 1 - 3 2 .
s. 2 7 - 2 8 .
s.35.
İslami-
içerisinde değerlendirmek arzusunda olan bir araştırmacının, adı ge çen eserlerin müspet ve menfi yönlerinden de haberdar olması gere kir. bb. Nüsha Farklılıklarının Önemi Hadîste bütünlüğü oluşturabilmek için, anakaynaklann kullanıl masının elzem olduğuna yukanda değinilmişti. Ancak bu kaynakla rın asıl nüshalanyla, onlardan istinsah edilen nüshaları arasında, na diren de olsa farklılıklar olabilmektedir. Gaye hadîsin orijinal metni ne ulaşmak olduğuna göre, özellikle problemli görülen hadîsler araş tırılırken, nüshalar arasındaki muhtemel farklılıklar g ö z önünde bu lundurulmalıdır. Bu konuda, en azından tahkikli baskıların kullanıl ması yardımcı olabilir. Klâsik hadîs kaynaklan, zamanlannın şartlannda kaleme alınmış lardır. Onlann yazılışı ve çoğaltılması konusunda günümüz teknolo jisi esas alınarak değerlendirme yapılmamalıdır. Onlar, günün şartla nnda mevcut olan yazı malzemelerini kullanmışlardır. Hangi tip ka lem, hangi tip kağıt kullandıklan ve yazarken hangi zorluklarla karşılaştıklan devamlı göz önünde bulundurulmalıdır. Musannifin el yazısıyla yazdığı ilk nüsha ( a s / ) için söz konusu olan bu zorluklar, o nüshamn çoğaltılması aşamasında da geçerlidir. Şüphesiz bu eser lerin musannif nüshası tektir ve musannifin (Buhârî, Tirmizî, Ebû Dâvud vs.) eserleri, onlann öğrencileri tarafından istinsah edilerek çoğaltılmış, bunlardan da, kendi öğrencileri istinsah etmişlerdir. 182
Elle yapılan kitap istinsahında, o zamanın yazı malzemelerinden kaynaklanan bazı yanlışlıklar ortaya çıkabilir. Bazen bir noktayı unu tup koymama, bazen mürekkebin azizliğinden kaynaklanan fazla bir noktanın düşmesi, bazen kağıdın kalitesizliğinden kaynaklanan silik kalmış kısımlann varlığı, bu yanlışlıklann sebeplerinden bazılandır . Bunun için, yazılan hadîslerin, aslıyla mukabelesine (karşılaştınlmasına) ve arzına önem verilmiş , hatta yazılan bir eserin aslıyla mu kabele edilmemesi durumunda onun hiçbir değere sahip olamayaca ğı yönünde ifadeler kullanılmış dolayısıyla nüshalarda bu tür yan lışlıklann olabileceğine dikkat çekilmiş ve bunun izalesi için semâ ve kıraat metodannın geliştirilmesi teşvik edilmiştir . 183
184
185
186
182
Asi: H a d î s rivayet e d e n k i m s e n i n , şeyhin k e n d i s i n e h a s o l a n hadîs nüshası (Aydınlı, a . g . e . , s. 3 7 ) .
183
B u n a b e n z e r y a z ı m noksanlıklarının, F i r e b r i ' n i n ( ö . 3 2 0 / 9 3 2 ) n ü s h a s ı n d a o l d u ğ u n u , talebesi M ü s t e m l i ifade e t m e k t e d i r ( e l - H â z i m î , a . g . e . , s. 5 7 (el-Kevserî'nin talikinde).
184 185
B k z . e l - B a ğ d â d î , H a t î b , el-Kitaye, s . 2 3 7 - 2 4 1 ; e l - A ' z â m î , M u h a m m e d M u s t a f a , Dırâsât fi'l-Hadîsi'n-Nebevi, el-Mektebetü'l-İslâmî, Beyrut 1 9 9 2 , I I , 3 6 4 vd. B k z . e l - B a ğ d â d î , el-Kitaye, s. 2 3 7 .
186
B k z . Y ü c e l , Hadîs Istılahlarının
Doğuşu
ve Gelişimi,
ss. 3 5 - 3 9 .
Sonuçta, bir eserin farklı nüshaları arasında farklı yazımların or taya çıkması doğaldır. Bu gün bile, sekiz ciltlik Buhâri'nin Sahıh'i farklı kişilere dağıtılsa ve elle istinsah etmeleri istense, daha sonra da bunlar mukabele edilse, birtakım yazım yanlışlıklarının ortaya çıka cağı kuvvede muhtemeldir. Günümüz teknolojisiyle kaleme alınan eserlerin sonlarında yer alan "doğru-yanlış cetvelleri" dahi, bu tür yanlışlıkların kaçınılamaz olduğunu gösterir hususlardandır. Bu gerçeklikten olsa gerek, hadîste, "asi" nüsha ile ondan istin sah edilen nüshanın "mukâbele/muâraza"sı istenmiştir. Hatta İbn Abdilberr ( Ö . 4 6 3 / 1 0 7 1 ) , el-Evzâî'nin ( Ö . 1 5 7 / 7 7 3 ) ; "(Hadîsi) yazıp da (asi nüshadan) muâraza etmeyen, tuvalate girip de taharet lenmeyen kimse gibidir" dediğini nakletmiştir . Aynı konuda elBeyhakî ( Ö . 4 5 8 / 1 0 6 6 ) , Ahfeş'in; "Kitap istinsah edilir de, muâraza edilmezse, sonra da bu nüshadan istinsahta bulunulursa, artık bu so nuncu başka bir kitap haline gelir" dediğini belirtir . Bütün bun lar, istinsah esnasında muhtemel yanlışlıklan asgariye indirme çaba ları olarak anlaşılmalıdır. Bu tür mukabele, arz gibi hatalan asgariye indirme metodlanna rağmen, nadiren de olsa, nüsha farklılıklarının olması mümkündür. Bu gerçekliğe işaret etmek amacıyla olsa gerek, Abdurrezzâk ( Ö . 2 1 1 / 8 2 6 ) , Ma'mer b. Râşid ( Ö . 1 5 2 / 7 6 9 ) ' i n şu ifa desini nakletmektedir: "Bir kitap yüz defa da muâraza edilse, tama men hatadan hali o l m a z " . 187
188
189
190
Özellikle son dönemlerde hadîs eserlerinden istifade edenlerin, olayın bu yönüne fazla dikkat etmedikleri belirtilmektedir . Ör nekleme açısından, konuyla ilgili bazı değerlendirmeleri hatırlatmak yerinde olacaktır. 191
Kaynaklann bize verdikleri bilgilere göre, binlerce talebe Sahih'i sema etmiştir . Bu talebelerden bin kadan Sahîh'in râvîsi olmuşlar dır. Bunlann içinden de ancak beş tanesinin ismi bilinmektedir. Bunlar sırasıyla şu zadardır: el-Firebrî ( Ö . 3 2 0 / 9 3 2 ) , en-Nesefi ( Ö . 2 9 5 / 9 0 7 ) , en-Nesevî ( Ö . 2 9 0 / 9 0 2 ) , el-Bezdevî ( Ö . 3 2 9 / 9 4 0 ) ve 192
187
M u k a b e l e veya m u â r a z a ; râvinin H a d i s kitabını, içindeki H a d î s l e r i aldığı hocasının kitabıyla karşılaştırmasına d e n i r (Aydınlı, a . g . e . , s. 1 0 3 , 1 1 0 ) .
188
İ b n A b d i l b e r r , Câmi'u Beyini'l-llmi Fadlihi ve Hamlini, T s h . A b d u r r a h m a n H a s a n M a h m u d , Kahire T s z . , s. 9 9 ; e s - S u y û t î , Tcdribu'r-Râvi, I I , 7 2 .
189
e s - S u y û t î , Tedribu'r-Râvî,
190
İ b n A b d i l b e r r , Câmi'u
191
K ı r b a ş o ğ l u , M . H a y r i , İslam Düşüncesinde
192
İ b n H a c e r el-Askalânî, Mukaddimetü râsi'l-Arabî, B e y r u t t s z . , s. 4 9 2 .
II, 72.
Beyâni'l-llm,
s. 1 0 0 . Hadîs Metodolojisi,
Fethi'l-Bârî
(Hedyü's-Sârî),
s. 2 5 0 . Dâru İhyâi't-Tu-
193
el-Mehâmilî ( ö . 3 3 0 / 9 4 1 ) ' d i r . Buhârî'nin vefatından yaklaşık bir asır kadar sonra eserini şerheden el-Hattâbî (ö. 3 8 8 / 9 9 8 ) metnin ancak iki rivayetinden faydalanmıştı. Bu rivayetlerden el-Firebrî ve en-Nesefî şu veya bu muhitte münferit bir şekilde bulunan diğer ri vayetleri oldukça erken bir dönemde unutturmuşlardı . Bununla beraber, buradan hareketle diğer nüshaların hiçbir şekilde hiç kimse tarafından kullanılmadığı anlamı da çıkmaz. Bu nüshalardan yararla nanların olması da muhtemeldir. 194
el-Firebrî nüshası, Buhârî'nin eserinin daha sonraki nesillere inti kalinde yegâne nüsha olma imtiyazını kazanmıştı. İlk asırlarda za man zaman hadîs musannefatını müteakiben, mütemmim eserler or taya koyan otoriteler tarafından diğer rivâyeder tercih edilebilmişti. el-Firebrî rivayeti, altıncı asırdan itibaren hemen hemen yegane nüs ha olma özelliğini kazanmıştı. İstanbul Kütüphanelerinde mevcut beş yüz kadar Buhârî nüshası arasında, en-Nesefî nüshasının bulun mayışı bunun göstergesi olarak kabul edilmektedir . Ancak ilk dö nem kaynaklarında en-Nesefî nüshasından istifade edilmiştir. Mese lâ SahîVm Şârihi el-Hattabî ve el-Humeydî ( ö . 4 8 8 / 1 0 9 5 ) ' n i n bu nüshaya istinat ettikleri belirtilmektedir . 195
196
SaMh'i el-Firebrî'den de dokuz kişi rivayet etmiş, el-Yunînî ( ö . 7 0 1 / 1 3 0 2 ) tarafından bu nüshalar birleştirilmiş ve rumuzlarla nüsha farklılıkları gösterilmiştir . el-Yunînî'nin el yazısı ile olan nüshanın Sultan Abdulhamit Han tarafından, Buhârî'nin 1313 bas kısının hazırlanmasında kullanılmak üzere Mısır'a gönderildiği, anı lan baskının baş tarafında kaydedilmektedir. Bu orijinal nüshanın şimdi nerede olduğunun bilinmediği belirtilmektedir . 197
198
199
200
Bugün Türkiye'de yaygın olan b a s k ı d a , nüsha farklılıkları faz la gösterilmemiştir ki, bu da bir eksikliktir. İnsanoğlu masum olma dığına göre, ondan bu tür yanlışlıkların sudur edebileceği , dolayı201
193
S e z g i n , F u a t , Buhârî'nin 3 8 - 3 9 ' d a n naklen).
Kaynaklan,
194
B k z . S e z g i n , a.g.e., s. 1 8 6 .
195
B k z . Sezgin, a.g.e., s . 1 8 6 - 1 8 7 .
196
B k z . S e z g i n , a . g . e . , s. 1 9 0 .
K i t â b i y â t , A n k a r a 2 0 0 0 , s. 1 8 6 ( K a s t a l l â n î , I ,
197
B k z . S e z g i n , a . g . e . , s. 1 9 7 - 2 0 3 .
198
M e s e l â b k z . e l - B u h â r i , Ş a h i n , e l - M a t b a a t u ' l - K ü b r a e l - E m n i y y e , 1 3 1 3 . , s. 5 .
199
Ç a k a n , H a d î s Edebiyatı,
200
B u baskı, H a c ı Z i h n i Efendi Tarafından harekelenmiş, M a t b a a - i A m i r e ' d e bastırılmış tır. Ç a ğ r ı yayınevi ise ofset baskısını yapmıştır ( Ç a k a n , H a d i s Edebiyatı, s. 5 8 - 5 9 ) .
s. 5 8 .
201
B k z . e l - H â z i m î , Şurûtu'l-Eimmeti'l-Hamse,
s. 5 7 - 5 8 (Kevseri'nin t a h k i k i n d e n ) .
202
sıyla küçük bazı beşeri hatalar cinsinden de olsa, nüshalar arasın da bazı farklılıkların olabileceği göz önünde bulundurulmalıdır. 203
Meselâ bir âyette geçen "es-sarh " kelimesi , elimizdeki Buhâri nüshasında, "küllü milâtin uttuhize mine'l-kavâriri..." şeklinde açıklanmıştır. Sezgin, "milat" kelimesinin aslında Buhârî'ye kaynak lık eden Ebû Ubeyde(ö.222/837)'nin Mccâzu'1-Kur'in'ındaki "bi/aVın muharreri olduğunu ve her halde bu yanlışlığın Buhârî'ye değil, râvîlerinden birine veya birkaçına ait olabileceğini belirtmek tedir . 204
205
206
Farklı nüshalar ve bu nüshalardaki farklılıklar, sadece Buhâri'nin Sahîh'i için değil, diğer kaynaklarımız için de geçerli olabilir . 207
Meselâ ilk dönem kaynaklarından olan İmâm Mâlik'in (ö. 1 7 9 / 7 9 5 ) M u vatta'ıyla ilgili olarak, Hindistan'lı Dihlevî ailesin den Abdulaziz b. Şah Veliyyullah ed-Dihlevî ( Ö . 1 7 4 6 / 1 8 2 4 ) , on al tı nüshadan bahsetmektedir . Muhammed Fuad Abdulbâkî ise, bu nüshalardan on dört tanesi hakkında bilgi sunmaktadır . Hatta o , nüshalar arasında bazı farklılıkların olduğunu da belirtmektedir. Me selâ o "İnnema'l-a'mâlu bi'n-niyyât...( Ameller ancak niyederc gö redir...)" hadîsinin, eş-Şeybânî nüshasında bulunup, diğerlerinde bulunmadığını belirtmektedir. Alimler, bu nüshaya dayanarak söz konusu hadîsi Muvafta'ya nispet etmişlerdir. Aynca o, eş-Şeybânî nüshasındaki bazı hadîslerin, meselâ Yahya el-Leysî nüshasında bu lunmadığım da belirtmektedir . Şüphesiz bunlar incelenmiş ziyâde ve noksanlıklar tesbit edilmiştir. ed-Dârekutnî ve el-Bâcî bu konuya mesai harcayan alimlerimizde bazdandır . 208
209
210
211
202
S e z g i n , a . g . e . , s.203.
203
27. N e m i , 44.
204
B u h a r i , Tefsîru S û r e t i ' n - N e m l , 27 ( V I , 17).
205
F u a t S e z g i n ' i n tahkiki ile yayınlanan Mecâzu'l-Kur'ân'da, "es-sarh" kelimesi, bir şi irdeki "küllü binâin"ifadesi ile açıklanmaktadır. A n c a k , S e z g i n ' i n d i p n o t t a k i tahki k i n d e , K u r t u b î ve Fethu'l-Bârtde g e ç e n ve E b û U b e y d e ' y e n i s b e t edilen "küllü bilâtin uttuhize mine'l-kavârir" ifadesine atıfta b u l u n u l m a k t a d ı r ( B k z . E b û U b e y d e M a ' m e r b . R â ş i d e l - M ü s e n n â e t - T e y m î , Mccâzu 7-Kur'ân, T i k . M u h a m m e d F u a t S e z g i n , M ü e s s e s e t ü ' r - R i s â l e , t s z . , I I , 95; î b n H a c e r , Fethu'l-Bâri, V I I I , 409).
206
S e z g i n , a.g.e.,
207
E b û Davud'un nüshaları için b k z . R o b s o n , J a m e s , " S ü n e n - i E b î D â v u d N ü s h a l a r ı nın Rivayeti" AÜİF Dergisi, Ç e v . T a l a t Koçyiğit, Sayı: I V , A n k a r a 1956, s. 173-182.
208
B k z . e d - D i h l e v î , A b d u l a z i z b . Ş a h Veliyyullah, Bustânu'l-Muhaddisin, m a n K o ç k u z u , D İ B Yayınlan, A n k a r a 1986, ss. 29-64.
s. 2 0 5 .
209
B k z . M â l i k b . E n e s , el-Muvatta,
(Giriş kısmı).
210
B k z . M â l i k b . E n e s , el-Muvatta,
s. H y . (Giriş k ı s m ı n d a n )
211
B k z . M â l i k b. E n e s , el-Muvatta,
s. Vy-zy. (Giriş k ı s m ı n d a n )
Ç e v . Ali O s
Bütün bunlar, elimizdeki kaynakların farklı nüshalarının olabile ceği, bu nüshaların da kendi aralarında bazı harf veya kelime farklı lıklarına sahip olabileceği konusunda yeterli bilgiyi verecek durum dadır. Bu farklılıklar, bazen hadîsteki bir zamirde, bazen bir harfte, bazen de, Muvatta örneğinde olduğu gibi bir hadîsin bütününde olabilmektedir. Ancak, temel hadîs kaynaklarının tahkikli baskılarını kullanarak, bu tür problemleri aşmak büyük ölçüde mümkündür. Hadîse bütüncül bakışın önündeki engellerden biri de işte bu farklılıkların gözardı edilmesidir. Halbuki, bu küçük farklılıklar ba zen hadîsin anlaşılması ve uygulanması aşamasında, büyük yanlışlık lara sebebiyet verebilir. Aşağıdaki konu, bunu teyit eder görünmek tedir. 1996 yılında bir hekim, bazı âyetierin ve hadîslerin Müslüman din adamlan tarafından yanlış anlaşıldığını belirtmiş ve özede şöyle demişti: Bir yanlış inanışa göre, çocuğa üç aylıkken ruh üflenirmiş. Hatta bazıları daha ileri giderek "Çocuk üç aylıktan evvel bir pıhtı halinde dir, üç aylıktan sonra ancak canlı hale gelir ve ruh da üç aylıkken üf lenir" derler. Din hocalarına şunu iyice belletmek lazımdır: İnsan hayaünda "pıhtı" diye bir safha yoktur. Kur'ân'da geçen "alaka " ile "çengellenme" manası kastedilmiştir. Elektron mikroskobuyla "çengellenme" anlamını doğrulayabiliyoruz. "Pıhtı" yanlış bir tefsirdir ve halen bir çok kitapta yer almaktadır. Buna göre kürtajın caiz olduğu bir "pıhtı" safhasından bahsedenleyiz . 212
Bunun üzerine takip eden sayılardan birinde, ilahiyatçıların konu hakkındaki yazılarına yer verildi. Bu makalelerin konuyla ilgili açık lamalarını şu şekilde özetlemek mümkündür: Ceninin gelişimiyle ilgili hadîsler başlıca üç gruba ayrılır: 213
1. Gelişim safhaları için süre belirtmeyenler . Bu gruptaki ha dîslerde bir problem yoktur. Kur'ân'da da zaman belirtilmek sizin ceninin gelişim safhalarından bahsedilir . 214
2. Gelişimin 4 0 veya 4 0 küsur günde tamamlandığını belirten hadîsler . 215
212
B k z . B a b ı m a , C c v a t , "Kürtaj Cinayettir", Sağlığınız,
213
B k z . Müslim, Kader, 5 (IV, 2 0 3 8 ) .
Aralık 1 9 9 6 , Sayı: 1 , s s . 3 4 - 3 7 .
214
2 3 . Mü'minûn, 14.
215
B k z . Müslim, Kader, 2 (IV, 2 0 3 7 ) , 3 ( IV, 2 0 3 7 ) , 4 (IV, 2 0 3 8 ) .
3. Gelişimin 40 günlük üç devrede tamamlandığını belirten ha dîsler . 216
Adı geçen makalelerde, âyet ve hadîsler değerlendirildikten son ra, cenine ruh üflenmesinin kırk günün sonunda olduğu görüşü ka bul edilmektedir . 217
Olaya nüsha farklılıkları açısmdan bakddığında, Aydınlı'nın özet leyerek sunacağımız şu değerlendirmeleri önem arzetmektedir: Buhârî'de yer alan temel rivâyeüerden biri, aynen şöyledir: "Şüp he yok ki sizden birinin yaratılışı annesinin karnında 4 0 günde top lanır. (Önce) nutfe, sonra o, şunun gibi alaka olur. Sonra o, şunun gibi mudğa olur. Sonra Allah bir melek gönderir" . 218
Bu hadîsin, yine Sahîh-i
Buhârfyc
atfedilen ama SahîtTm
elimiz
deki nüshalarında bulamadığız bir rivayetinde, iki kelime daha vardır ki, bunlar hadîsin doğru anlaşılması açısından çok önemlidir. Bu ri vayet de aynen şöyledir: "Şüphe yok ki, sizden birinin yaratılışı an nesinin karnında 40 günde toplamr. (Önce) nutfe, sonra o bunda şunun gibi alaka olur. Sonra o bunda şunun gibi mudğa olur. Son ra Allah bir melek gönderir" . Verilen manaya göre, bu hadîste önce ilk cümleyle ceninin gelişim süresi belirtilmiş, sonra müteakip cümlelerle bu süre içerisindeki gelişmeler sıralanmıştır. "40'ar gün lük üç safha" anlayışına, kanaatimizce, hem hadîsin ilk cümlesi, hem de hadîste geçen "bunda" kelimesi imkân vermemektedir. Hadîsin ilk cümlesinin tek makul manası; "Sizden birinin yaratılışı annesinin karnında 4 0 günde tamamlanır" şeklinde olmalıdır. Söz konusu "bunda" kelimesi ise bu hadîste, "bu sürede", "bu süre içinde" de mektir . 219
220
Durum bu olunca, elbette ceninin canlanmasını üçüncü 4 0 gün den sonra gösteren bilgilere bina edilen fikhî hükümler de değişmiş 216
Bkz. Buhârî, B e d V İ - H a l k , 6 (IV, 7 8 ) , Tcvhid, 2 8 ( V I , 1 8 8 ) ; Müslim, Kader, 1 (IV, 2 0 3 6 ) ; E b û D â v u d , S ü l e y m a n b. e l - E ş ' a s es-Sicistânî, Sünen, T h k . K e m a l Y u s u f elH û t , Müessesetü'l-Kütübi's-Sekâfiyye, Beyrut 1 9 8 8 , S ü n n e t , 16 ( I I , 6 4 0 ) .
217
B k z . S a n d ı k ç ı , K e m a l , " İ n s a n ı n Yaratılışı", Sağlığınız, H a z i r a n 1997, Sayı: 7, s. 2 4 ; Kılıç, S a d ı k , " H a n g i E v r e d e O l u r s a O l s u n İnsanı H a y a t t a T u t m a k E s a s t ı r " , Sağlığı nız, H a z i r a n 1 9 9 7 , Sayı: 7 , ss. 1 6 - 2 1 ; B e ş e r , F a r u k , " İ s l a m A ç ı s ı n d a n C e n i n i n Ya ratılış Safhaları ve K ü r t a j " , Sağlığınız, H a z i r a n 1 9 9 7 , Sayı: 7 , s s . 1 3 - 1 5 ; Aydınlı, A b d u l l a h , " C e n i n i n G e l i ş i m i 4 0 G ü n d e T a m a m l a n ı r " , Sağlığınız, H a z i r a n 1 9 9 7 , Sayı: 7 , s. 2 5 .
218
Buhârî, B e d V İ - H a l k , 6 (IV, 7 8 ) .
219
Aydınlı, a.g.m.,
s . 2 5 ( İ b n Kayyımi'l-Cevziyye, T e n v î r u ' l - E z h â n , s. 1 5 ' t e n n a k l e n ) .
220
Aydınlı, a.g.m.,
s. 2 5 .
olacaktır. Yani değişen din değil, dini anlama çabasından kaynakla nan mevcut bilgilere göre verilen hükümler olacaktır . 221
Bu genel bilgiler, en azından problemli gibi görünen bir hadîsin bütünlük içerisinde değerlendirilmesi için, tahrîc edildiği eserin nüs haları arasındaki farklılıkların da bütünleştirilmesi gerektiğini izah eder durumdadır. bc. H e r Bir Eserin Kendine Ait Özelliklerinin Bilinmemesi Her bir müellifin, telif ettiği eserde gözettiği bir tertip, amaç, tas hîh metodu, hadîs seçme kriteri, hedefi vs. gibi kendine ait tarzı var d ı r . Dolayısıyla kaynaklar kullanılırken, her birinin kendine has özelliklerinin bilinmesi önem arzetmektedir. 222
Bu manada, meselâ Ahmed b. Hanbel'in Müsnccf indeki bütün hadîslerin ona ait olmadığı bilinmelidir. Onun kitabına, oğlu Abdul lah ve talebesi el-Katî'î'nin ilâvelerde b u l u n d u ğ u göz ardı edilme melidir. Bunlar, senedlerde geçen ifadelerden anlaşılmaktadır. Bir hadîsin senedi, "haddesenîAbdullah haddesenîEbî..."diye başlıyor sa, bu rivayet Ahmed b. H a n b e P e ; "haddesenî Abdullah haddese nî fiilan... (herhangi bir râvî)" diye başlıyorsa, bu rivayet oğlu Ab dullah'a ve eğer "haddesenî fiilan..." diye başlıyorsa, bu rivayet de talebesi el-Katî'î'ye aittir. Dolayısıyla hadîsin senedine bakmaksızın Müsned'den herhangi bir hadîs iktibas edip sonra da "Ahmed b. Hanbel şöyle rivayet etmiştir..." şeklinde bir ifade kullanmak, eserin kendine has özellikler bütünlüğünde değerlendirilmemesi sonucu ortaya çıkacak bir yanlışlık olacaktır. 223
224
Bir başka misâl İbn Mâce'nin Sünen'iyle ilgilidir. İbn Mâce'nin Sü'nen'inde, bazı hadîs metinlerinin hemen altında, "ve fi'z-zevâid... ' ^ diye başlayan kayıdar vardır. Bu kayıdar, hem adı geçen ha dîsin kütüb-i sitte içerisinde sadece İbn Mâce'nin Sünen'indc bulun duğunu, hem de hadîsin sıhhat değerlendirmelerini sunmak için ve rilir. Bu nodar, İbn Mâce'ye ait değildir. İbn Mâce'nin Sünen'inde bulunup da diğer beş eserde bulunmayan hadîsleri tespit etmek için el-Bûsirî tarafından yazılan Misbâhu'z-Zücâce fi Zevâidi ibn Mâcc 2 5
221
B e ş e r , a.g.m.,
222
Eserlerin b u farklı özellikleri için b k z . e l - A ' z â m î , M u h a m m e d M u s t a f a , Hadîs todolojisi vc Edebiyat, s s . 1 3 3 - 1 7 5 .
s. 1 5 .
223
E b û Z e h v , a.g.e.,
224
B k z . Y a r d ı m , Ali, Hadîs
225
M e s e l â b k z . İ b n M â c e , M u k a d d i m e , 8 (I, 2 1 ) , 9 ( I , 2 6 , 2 7 , 2 8 ) .
s. 3 7 0 . II, D E Ü Yayınlan, İ z m i r 1 9 8 4 , s. 6 6 .
Me
adlı eserden iktibas edilmiştir. Bu ilâveleri, eserin mütercimi H . Ha tiboğlu, eserin muhakkiki M . F. Abdulbâkî'ye nispet etmektedir ki bu yanlıştır.
226
Örnekleme amacıyla verilen bu misâller, şunu göstermektedir: Herhangi bir hadîs kitabına, hiçbir teknik özelliği olmayan, sıhhati kesinleşmiş hadîslerin sıralandığı kutsal metinler kitabı olarak bakılmamalıdır. Her eser, ait olduğu tasnif çeşidinin genel özelliklerini yansıtmasına rağmen, her müellifin eserinde uyguladığı özel teknik ler de bulunmaktadır. Hadîs eserlerine, müellif tarafından uygulanan teknik özellikler bütünlüğünde bakdamazsa, iktibas edilen hadîslerin değerlendirmelerinde yanlışlıklar ortaya çıkabilir. bd. Kaynaklar Arası Mukayesenin Önemi Bütünlük açısından dikkat edilmesi gereken en önemli hususlar dan birisi, hadîsin sadece bir eserden iktibas edilerek değerlendiril memesi, aym hadîsin farklı eserlerdeki rivâyederinin de g ö z önünde bulundurulmasıdır. Zira rivayet esnasında bazı hadîs lafızlarının yan lış telaffuzu veya yanlış yazılması şeklindeki birtakım yanlışlıklar , ancak rivâyederin bütünleştirilmesi sonucu ortaya çıkarılabilir. 227
Her ne kadar, bir hadîsin sahîh olması için ileri sürülen asgari şartlarda birlik varsa da, bazı musanniflerin bu şanlara ilâve ettikleri hususî şartlar da bulunmaktadır . Bilindiği üzere, sahîh hadîs; "adalet ve zabt sahibi râvîlerin muttasıl bir senedle şâz ve muallel ol mayarak rivayet ettikleri hadîs"lere denir. Teoride sahîh hadîs için, râvîlerinin sika olması, senedinin muttasıl olması, şâz ve mual lel olmaması şartlan ileri sürülse de, bu şartlann râvîde ve hadîste bu lunup bulunmadığına karar verecek olanlar hadîs alimleridir. Dola yısıyla burada devreye içtihat girmektedir. İçtihadın olduğu her yer de, farklı görüşlerin ortaya çıkması doğaldır. Bu durumda birinin 228
229
230
226
B k z . H a t i b o ğ l u , H a y d a r , Siinen-i İbn Mâce Tercemesi rı, İ s t a n b u l 1 9 8 2 , 1 , X I I .
ve Şerhi, K a h r a m a n Yayınla
227
B u t ü r yanlışlıklarla ilgili b k z . e l - H a t t â b î , E b û S ü l e y m a n H a m d b . M u h a m m e d , Islâhu'l-Ahtâi'I-Hadîsiyye elietî Yervihâ Ekseru'n-NâsiMuharrefeten ev Melhûneten, M ü e s s e s e t ü ' l - K ü t ü b i ' s - S e k â f i y y e , B e y r u t 1 9 8 8 , s. 1 2 8 .
228
B k z . el- M a k d i s î , M u h a m m e d b. T â h i r , Şurûtu '1-Eimmeti's-Sitte, Tik. M u h a m m e d Z a h i d el-Kevserî, M e k t e b e t ü ' l - K u d s î , Kahire 1 3 5 7 h . , s s . 1 0 - 1 8 ; e l - H â z i m i , Şurutu'l-Eimmeti'I-Hamse, ss. 2 0 - 6 3 .
229
İ b n S a l â h , Mukaddime 7-8.
S Ulûmi'l-Hadis,
230
B k z . e l - M a k d i s î , a.g.e.,
s.10-11.
D â r u ' l - K ü t ü b i ' l - İ l m i y y e , B e y r u t 1 9 7 8 , s.
sahîh saydığını diğer alim saymayabilir. Meselâ, Müslim'in, Buhâ ri'nin şüphelendiği birçok râvîden hadîs a l m a s ı buna örnek verile bilir. 231
Bugün Müslim'in SaM/ı'inde olan ve; "halekallahu et-türbcte yevme's-scbt..." diye başlayan hadîs; "an Ebî Hurcyrcte an Rasûlillah" diye rivayet edilmektedir . Buhâri ise, bunun hadîs değil, Ka'bu'l-Ahbâr'ın sözü olduğunu belirtmektedir . Bu da şunu gös termektedir: Alimlerden birinin Resûlullah'a nisbetinin sahîh oldu ğunu söylediği bir hadîsin, diğerine göre Rasûlullah'a nispeti sahîh olmayabilir. Bunlar bilinmez, herhangi bir kitap hakkında peşin hü küm verilirse, kitabın bizi yanıltması söz konusu olabilir . 232
233
234
Bu özelliklerinden dolayı, Kâsımî, " B u kitaplardaki her şeyle ah kâm konusunda ihticac caiz midir?" başlıklı yazısında özede şunları söylemektedir: Sahîh, hasen ve zayıf hadîsleri de içerdiği için, bu konulan iyice araştırmadan adı geçen eserlerdeki her hadîsle ahkâm konularında ihticac caiz değildir. Bu konuda Şeyhu'l-İslâm Zekeriyâ el-Ensârî şunlan söyler: Sünen ve Müsned kitaplardaki bir hadîsle ihticac et mek isteyen bir kişi; bu işe ehilse, isnadın ittisaline ve râvîlerin halle rine bakmadan ihticacda bulunamaz. Bu konuda ehil değilse; eğer o hadîs hakkında imâmlann tashîh (sahîh hükmü verdiklerini) ve tahsinini (hasen hükmü verdiklerini) biliyorsa, onlan taklit eder; aksi takdirde onunla ihticac e d e m e z . 235
Buraya kadarki kısımda; hadîs kaynaklan konusunda vurgu yapı lan hususlann ihmali veya ihlalinin, hadîsi bütünlük içerisinde değer lendirebilmek için gerekli olan orijinal parçanın elde edilmesini im kânsız kılacağından, dolayısıyla sağlıklı bütünün oluşturulamayacağından, buna bağlı olarak söz konusu parça rivayetin de sağlıklı bir tarzda anlaşılamayacağından bahsedildi. Bu hususa ilâveten, hadîs ıs tılahlarına vakıf olmamak da bütünlük önündeki engellerden biri olarak görülmelidir. 231
e l - M a k d i s î , a.g.e.,
232
Müslim, Münafikîn, 2 7 ( I V , 2 1 4 8 - 2 1 4 9 ) .
s.10-11.
233
e l - B u h â r î , et-Târihu'l-Kebir, 413.
234
H a t i b o ğ l u , Uluslararası d a n ) , s. 1 0 1 .
235
e l - K a s ı m î , Kavâid, s. 2 5 8 .
T h k . es-Seyyid H â ş i m e n - N c d v î , D â r u ' l - F i k r , T s z . , I ,
I. İslam Araştırmaları
Sempozyumu
( M ü z a k e r e l e r kısmın
2. Hadis Istılahlarına Vakıf Olmama Hadîs ıstılahlarına aşina olmamayı, hadîsi bütüncül bakışla kavra ma önündeki engellerden biri olarak saymamn birden çok nedeni vardır. Bunlardan en önemlisi, ıstılahların genel ve özel tanımlarına vakıf olmamaktır. Elimizdeki hadîs müktesebatı, bu ıstılahlar kulla nılarak değerlendirilmiş ve günümüze kadar gelmiştir. Önümüze bu şekilde sunulan haberlerin, ancak bu ıstılahlardan haberdar olunmak suretiyle doğru değerlendirilebileceği ayrıca belirtilmeye gerek ol mayan bir husustur. Hadis ısdahlariyla ilgili bu durumu birkaç baş lık halinde değerlendirmek mümkündür. a. Isülahlardaki Anlam Değişmeleri ve Görecelik Birtakım kelimeler vardır ki, bunlar, bir dilden başka bir dile nak ledildiğinde, onun önceki dilde kapsadığı anlamında bazı kaymalar, daralmalar ve hatta genişlemeler olur. Meselâ, "ukalâ" kelimesi, Arapçada, "akıllılar" anlamına gelmekteyken, Türkçeye "bilgiçlik taslayan k i m s e " anlamını alarak geçmiştir. Yine "Şam" kelimesi, ilk dönemlerde bugünkü Suriye bölgesi için kullanılırken , şimdi lerde Suriye'nin başkenti için kullanılmaktadır. Görüldüğü üzere ba zen kelimeler, bir dilden başka bir dile geçerken veya aynı dilde de olsa, üzerinden yılların geçmesiyle anlam daralması, genişlemesi ve ya kayması gibi durumlarla karşılaşabilmektedirler. 236
237
238
Kelimelerin anlamlarındaki genişleme, daralma ve kayma gibi hu suslar, aslında ıstılahlar için de geçerlidir. Bir ıstılah, bir bilim dalın da özel bir anlam için kullanılırken, başka bir bilim dalında daha farklı bir anlam için kullanılabilmektedir. Meselâ Felsefe, Dinler Tarihi ve Sosyolojide kullanılan "ani mizm" kavramı, her birinde farklı manaları ifade etmektedir. Felse fede animizm, ruhu hayatın başlangıcı sayan bir sistemden ibarettir. Dinler tarihinde animizm, ruhlara ve bilhassa ilahlaşönlmış ata ruh larına tapınma şeklindeki dine verilen bir ad olmaktadır. Sosyolojide animizm ise; insan iradesine benzeyen ruhların toplumu ve orada or taya çıkan olayları yönettiğini savunan görüş olmaktadır . 239
236
B k z . İ b r a h i m M u s t a f a ve diğerleri, a.g.e., s. 6 1 7 .
237
B k z . Türicce Söz/ü/c, s. 8 1 3 .
238
B k z . Ş e m s e d d i n S a m i , Kamusu 2824.
239
G ü n a y , Ü n v e r , Din Sosyolojisi,
A'lâm,
M i h r a n M a t b a a s ı , İ s t a n b u l 1 3 1 1 h., I V ,
İ n s a n Y a y ı n l a n , İ s t a n b u l 1 9 9 8 , s. 1 2 6 .
Yine "gelişme" de bu değişiklikleri yaşayan kavramlardan birisi dir. Genel anlamda gelişme, olumlu yönde ilerlemeye işaret eder. Bi lim dallarına göre ise farklı anlamlara gelir. Ekonomide gelişme, kay nakların üretimi ve tüketimindeki artış anlamım taşır. Biyolojide ge lişme, vücut organlarının işlevini yapabilmek için, sistemli bir biçim de olumlu yönde değişmesidir. Davranış bilimlerinde gelişme ise, bi reyin algılama, hissetme ve hareket sisteminin kordinasyonundaki ilerlemedir . 240
Kavramlar ve ıstılahlardaki bu farklı anlamlaşma, onların genel anlamlarının yanında, bir de kullanıldığı alana göre değişebilme özelliklerinden kaynaklanmaktadır. Bütün sosyal bilimler için geçer li olan bu durum, İslâmî ilimler için de geçerlidir. Bir kavram, bir bi lim dalında farklı bir anlama gelirken, başka bir bilim dalında daha başka bir anlama gelebilmektedir. Meselâ "mütekadimûn"; Hadîs il minde, genelde el-Hatîb el-Bağdâdî'ye ( Ö . 4 6 3 / 1 0 7 1 ) kadar yaşamış olan hadîsçiler için kullanılırken , Kelâm ilminde, Gazâlî'ye ( Ö . 5 0 5 / 1 1 1 1 ) kadarki zaman dilimi içerisinde yaşayan kelâmcılar için kullanılır . 241
242
Bu durum dikkate alındığında, her araştırmacının ilgilendiği alanla ilgili teknik kullanımlara dikkat etmesi gerektiği sonucu orta ya çıkmaktadır. Istılah denilen bu özel kullanımlarla ilgili de bazı du rumların bilinmesi gereklidir. Istılah; lügatte, "ittifak" manası taşımasına; ıstılahta ise "muay yen bir meslek erbabının, bir cemaatin; bir lafzı lügat manasından çı kararak başka bir manada müttefikan kullanmaları" veya, "Bir bi lim, sanat, meslek dalıyla ya da bir konuyla ilgili özel ve belirli bir kavram ifade eden kelime" anlamı taşımasına rağmen, bunun bütün ıstılahlar için geçerli olacağım düşünmek ya da beklemek yukarıda anlatılan sebeplerden dolayı yanlış olmaktadır. Dolayısıyla "ıstılah", ıstılahın tarifine uymuyor diye eleştirilemez. Hele hele din bilimle rinde kullanılan ıstılahların zaman içerisinde geliştikleri düşünülürse, böyle bir eleştiri hiç yapılamaz. Çünkü klâsik kaynaklar da ıstılahlar daki göreceliğe dikkat çekmişler ve bunu; "Istılahlarda birlik yoktur 243
240
Ü l g e n , G ü l t c n , Kavram
241
B k z . Aydınlı, a . g . e , s . 1 1 9 .
Geliştirme,
P e g e m Yayıncılık, A n k a r a 2 0 0 1 , s. 1 0 0 .
242
B k z . G ö l c ü k , Ş e r a f e d d i n , Kelam
243
e l - C e z â i r î , T â h i r b. Salih b. A h m e d , Tevcihu'n-Nazarİlâ Usûli'l-Eser, D â r u ' l - M a ' r i fe, B e y r u t T s z . s . 2 0 ; B i l m e n , Ö m e r N a s u h i , Hukuki İslâmiyyc ve IsoIahaO Fıkhiyye Kamusu, B i l m e n Yayınevi, İstanbul 1 9 8 5 , 1 , 1 1 .
Tarihi, E s r a Yayınevi, K o n y a 1 9 9 2 , s. 8 5 .
(M muşahhate 6'1-ıstdah)", "bu ıstılah, örfî mustalahlar arasında yok tur, yeni bir ıstılahtır" , "bu ıstılahta ihtilaf vardır" şeklindeki ifadeleriyle vurgulamışlardır. 244
245
Hadîste, bir kavram bazen birden çok anlama gelebileceği gibi, bir anlam da birden çok ıstılahla ifade edilebilmiştir. Meselâ "Müs ned" terimi, yerine göre, şu sekiz farklı anlamda kullanılabilmekte dir: 1. Müsned, senedi kesintisiz olarak Rasûlullah'a ulaşan hadîstir (muttasıl-merfû' anlamında) . 246
2. Müsned, ister muttasıl ister munkatı olsun Rasûlullah'a nispet edilen hadîstir (merfû' anlamında) . 247
3. Müsned, senedi kesintisiz olarak kaynağına ulaşan hadîstir (muttasıl-merfu'/mevkuf/maktu anlamında) . 248
4. Müsned, konulan ne olursa olsun râvîlerinin isimleri altında toplanan hadîsleri muhtevi eserlerdir . 249
5. Müsned, hadîs metinlerini senedli olarak ihtiva eden hadîs ki tabıdır . 250
6. Müsned, ilk teliflerinde, hadîsleri senedsiz olarak ihtiva ettiği halde, sonradan bu metinlerin senedleri ilâve edilmiş olan ki taptır . 251
252
7. Müsned, herkesin itimat ettiği güvendiği alimdir . 253
8. Müsned itimada şayan, güvenilir hadîs veya hadîs kitabıdır . • "Müsned" örneğinde olduğu gibi bazen bir terim birden çok an lamlarda kullanılabilmektedir. Bazen de birçok terim, bir anlamı ifa de etmek için kullanılabilmektedir. Yukandaki örnekte parantez içi olarak verildiği gibi, meselâ, merfu', müsnedle aynı manada; mutta sıl da mevsûl'le aym manada kullandabilmektedir . 254
244
e s - S u y û t î , Tedribu'r-Râvî,
245
e n - N e v e v î , et-Takrib,
I, 133.
246
B k z . e n - N e y s â b û r î , H â k i m , Ma'rifetü Ulûmi'l-Hadîs, Thk. Muazzam Huseyn, Dâru İ h y â i ' l - U l û m , B e y r u t 1 9 9 7 , s. 5 6 ; e z - Z e h e b î , el-Mûkıza, s. 4 2 .
s. 2 9 .
247
e s - S u y û t î , Tedribu'r-Râvî,
248
e s - S u y û t î , Tedrîbu 'r-Râvî, I , 1 4 7 .
249
K o ç y i ğ i t , H a d î s Istılahları,
250
Aydınlı, a.g.e., s. 1 1 5 .
251
Aydınlı, a.g.e., s. 3 6 .
252
Sıddıkî, a . g . e . , s. 3 6 .
253
Aydınlı, a . g . e . , s. 3 6 .
254
e s - S u y û t î , Tedribu'r-Râvî,
I, 147. s. 3 1 7 .
1,148.
Bütün bunlar göstermektedir ki, her ne kadar belli dönemlerden sonra ıstılahlarda büyük oranda birlik sağlanmışsa da, ondan önceki zaman dilimi içerisinde ittifak anlamındaki bir birlikten bahsetmek abartılı olmaktadır. Bu durumu yadırgamamak gerekir. Çünkü hadîs terimleri doğal akış içerisinde şekillenmiştir. Dolayısıyla farklı tanım lara ve farklı ıstılahlara rasdamak mümkündür. Istılahların tarihi se yir içerisinde gelişiminden bahseden eserlerde bu durumu görmek mümkündür . 255
Aslında bu durumu, hadîs ve varlık ilişkisi içerisinde değerlendir mek daha doğrudur. H z . Peygamber, risâletten önce ve sonra birta kım sözler söylemiş, hareketierde bulunmuştur. Onun Peygamber likten sonraki, söz, fiil ve takrirlerine Müslümanlar özel bir anlam yüklemişlerdir. Varlık alanındaki bu sözler, ilk defa Rasûlullah tarafindan "hadîs" diye adlandırılmıştır . 256
Arap dilinin önceden konuşulması ve gramerinin sonradan yazıl ması olayında olduğu g i b i , önce Rasûlullah'ın sözleri var olmuş, daha sonra bunlara "kavlî sünnet" denilmiştir. Rasûlullah, bazı olay lar karşısında suskun kalarak o olayı onaylamış, daha sonra bunun adına "takriri sünnet" denilmiştir. Rasûlullah birtakım harekeder sergilemiş, daha sonra bunlara "fiilî sünnet" denilmiştir. Kısacası, önce gerçeklik olmuş, daha sonra bunun adı konulmuştur. Durum bu olunca, bazı gerçeklikler, farklı kimseler tarafından farklı şekiller de adlandınlabilmiştir. 257
Bir diğer husus; ismi "hadîs" olan bu gerçekliğin, farklı bakış açı larına ve farklı özelliklerine göre, değişik kavramlarla ifade edilmiş olmasıdır. Örneğin; hadîse, kaynağı açısından bakan, "kudsî", "merfü'", "mevkuf, "maktu"'; sened sayısı açısından bakan; "mütcvâür", "meşhur", "haber-i vâhid"gibi farklı tanımlayıcı şifadan kullan mıştır. Dolayısıyla bir hadîs, aym anda, farklı bakış açılarının gereği olarak, farklı terimlerle adlandırılmıştır. Bunlardan bir kısmım, şu şe mada görmek mümkündür:
255
B k z . Yücel, A h m e d , Hadîs Istılahlarının Doğuşu ve Gelişimi, s . 1 9 9 ; A b d u l h a k , Mukaddime S Usûli'l-Hadîs, Tik. Selman Hüseyni en-Nedvî, şâiri'l-İslâmiyye, B e y r u t 1 9 8 6 , 2 . b . , s s . 9 - 1 4 ; Aydınlı, a.g.e., s. 2 0 - 2 8 ; M a h m û d , Teysîru Mustalahi'l-Hadîs, Mektebctü'l-Meârif, Riyad 1 9 8 5 ,
256
B k z . B u h â r i , Rikâk, 5 1 ( V I I , 2 0 4 ) .
257
B k z . Ç e t i n , N i h a d M . , " A r a p " m a d . DİA, I I I , 2 9 6 .
ed-Dihlevî, Dâru'l-Beet-Tahhân, 7.b., s.9;
Hadisler I Sihhatine Göre
N
Sahih Hasen
Râvî Sayısına Göre
İttisaline Göre
Mütevâtir
Muttasıl
H. Vâhid
Munkatı
Kabul ve Reddine Göre
Makbul
ZJ— Meşhur Mevzu Azîz Garîb
Bu tabloda görüldüğü gibi şu hususa dikkat edilmelidir: Bir ha dîs, farklı bakış açılarına göre farklı terimlerle ifade edilebilir. Ancak, aym kategorideki terimler, tek bir hadîs için kullanılamaz. Bir hadîs bir alim tarafından, aym anda hem sahîh, hem mevzu diye adlandınlamaz. Yine bir hadîs, aynı anda hem makbul, hem merdud ola maz. Eğer böyle bir durum tespit edilirse, söz konusu hadîs yeniden araştırılmalıdır. Bununla beraber bir hadîs aynı anda, meselâ şu te rimlerle ifade edilebilir: 1. Kudsî —» mevzu —> merdûd —> munkatı' —> meşhur 2. Maktu' —> sahîh —> makbul —> muttasıl —» garîb 3. Merfu' —> hasen —> makbul —> muttasıl —» azîz Hadîs değerlendirmelerinde ısülahlardaki bu gerçeklik bilinme diği takdirde, ortaya kavram kargaşası çıkabilmekte ve meselâ; "kud sî hadîs" sahîh gibi algılanabilmektedir. Halbuki, "kudsî" kavramı, hadîse kaynağı açısından bakıldığında kullanılan bir ıstılahtır. Aym hadîse sıhhat açısından bakıldığında "mevzu"' olabilmektedir. Yine "garib hadîs" denilince, uydurma haber (mevzu') çağrışım yapmak tadır. Halbuki sened sayısı açısından "garib" diye adlandırılan bir ha dîs; sıhhat açısından değerlendirildiğinde, "sahîh" terimiyle ifade edilebilir. Bu ve benzer sebeplerden dolayı hadîs ıstılahları, hadîs ilminin temel taşlan olarak kabul edilmeli ve bunlardan herhangi biri yok
farz edilmemelidir. Istılahlar görmezlikten gelindiği takdirde, ortada hadîs ilminden eser kalmayacaktır. Bu sebepledir ki, her bir ıstılah, bu ilmin bir bütünü veya bir dalı olarak, hadîsçilerin başlıca araştır ma konusu olmuş ve her biri hakkında müstakil eserler telif edildiği gibi, hepsini birden inceleme konusu yapan muhtasar veya mufassal eserler meydana getirilmiştir . 258
b. Isülahlardaki Anlam Değişmeleri ve Göreceliği Bilmenin Önemi Istılahlarda genel bir birliktelik olmasına rağmen, herkesin aynı terimden aynı şeyi anlayacağına dair bir ittifak yoktur. Bu durumun, hadîs ıstılahlarının doğal seyri içerisinde normal olduğuna işaret edil mişti. Bu açıdan, ısülahlardaki göreceliği göz önünde bulundurma, bütüncül bakışın gereklerinden sayılmalıdır. Bu durum ihmal edildi ği taktirde, değerlendirmelerde yanlış yapma riski ortaya çıkacaktır. Örneğin, bir râvîyi cerh ve ta'dîl açısından incelemek isteyen bir araş tırmacının ilk müracaat edeceği kaynaklar, cerh ve ta'dil kitaplarıdır. Zira ayağı 2 1 . yüzyılda olan araştırmacının bin üçyüz küsur sene ön ce yaşamış olan bir inşam, aracı kullanmaksızın tanıması imkânsızdır. Cerh ve ta'dil kitaplannda bir râvî için "7eyse bi-şey' (bir şey değil dir)" ifadesi kullanılmışsa, söz konusu râvînin son derece zayıf oldu ğu kasdedilmek istenmiştir. Dolayısıyla, böyle bir râvînin rivayet et tiği hadîs, bu kavramlar esas alınarak değerlendirilecektir. Ancak, ay nı ifadeyi, İbn M a î n ( ö . 2 3 3 / 8 4 7 ) , "râvînin son derece az rivayette bulunduğu"nu belirtmek için kulllanmaktadır . İbn Maîn'in hak kında, "leyse bi-şey'" dediği bir râvî, diğer alimlerin dediği gibi de ğerlendirilirse, rivayetine çok zayıf denilmek durumunda kalınır. Halbuki, onun kullandığı anlamla, zayıflığın bir alakası yoktur. Isü lahlardaki bu gibi farklı anlayışlann ihmali, örnekten de anlaşılacağı gibi, değerlendirilen hadîsin kaderiyle oynamaya kadar götürebilir. 259
Bu tür görecelikler, sadece hadîsçiler arasında değil, diğer bilim dallanna mensup alimlerle hadîsçiler arasında da geçerlidir. Buna gö re, hadisler değerlendirilirken, kullanılan ısülahlann hangisinin, han gi alim veya bilim dalı tarafından, hangi anlamda kullanıldığı, bilin mesi gereken önemli hususlardan biridir.
258
K o ç y i ğ i t , Hadîs Istılahları,
259
e t - T e h â n e v î , a.g.e.,
1,160.
s. 3 .
Fakîhler ve hadîsçilerin "sened sayısı açısından hadîslere nasıl baktıkları ve aynı ıstılaha hangi farklı anlamları yükledikleri, bu ko nuda açıklayıcı bir örnek olabilir. Hadîs usûlcülerinin konuyu mütevâtir ve haber-i vâhid şeklinde ikiye ayırmaları, tarihi seyir içerisinde farklılık ve tekâmül arzeder. eşŞafiî'nin ( Ö . 2 0 4 / 8 1 9 ) cr-Risâlc adlı kitabında; örneklendirerek tah lil ettiği bu mevzuya d a i r , ilk hadîs usûlü yazarlarından er-Râmehurmuzî'de bilgi bulamamaktayız . Daha sonraki yazarlardan elHâkim en-Neysâbûrî ( Ö . 4 0 5 / 1 0 1 4 ) , eserinde bu konuya yer ver mekle beraber, bu temas, hadîs râvîlerinin beyanı çerçevesini aşma maktadır . Bu kadarcık temasa İbn Kesîr ( Ö . 7 7 4 / 1 3 7 2 ) ve îbnu's-Salâh'ta ( Ö . 6 4 3 / 1 2 4 5 ) d a rasdamaktayız . 260
261
262
2 6 3
2 6 4
265
Kronolojik sıra içerisinde yukarıda adından bahsedilmeyen elHatîb el-Bağdâdî ( Ö . 4 6 3 / 1 0 7 1 ) , diğerlerinden daha teferruadı bil gi vermektedir ki ileride buna değinilecektir. Hanefîlere gelince, onlar, haber-i vâhidden, terimin sözlük anla mına da uygun olarak "tek kişinin rivayet ettiği haber"i anlamakta dırlar. Buna dayanarak, meselâ Ebû Hanîfe ve İmâm Ebû Yusuf un, haber-i vahidi, kabul edilemez şâz haberler olarak değerlendirdikle ri belirtilmektedir . 266
Ancak daha sonraki devirlerde ve özellikle usûl kitaplarının ted vin edildiği asırlarda, haber-i âhâd anlayışında önemli sayılacak deği şiklikler olmuş ve bu tabir; yalnız bir kişinin bir kişiden rivayet etti ği haberler hakkında değil, iki kişinin iki kişiden, üç veye daha çok kişinin, üç veya daha fazla kişiden rivayet ettikleri haberler hakkında kullanılmıştır . 267
Gerek hadîsçilerin, gerekse fakîhlerin bu ıstılahtaki anlayış farklı lıklarını, aynı dönemde yaşayan biri fakîh, diğeri hadîsçi iki alimin eserlerinden harekede daha net bir şekilde görmek mümkündür. 260
eş-Şâfi'î, M u h a m m e d b . tdris, er-Risâlc, yınlan, istanbul 1 9 8 6 , ss. 1 5 9 - 1 6 8 .
261
B k z . e r - R â m e h u r m u z î , el-Muhaddisu'l-Fâsü,
262
B k z . H â k i m , a.g.e., s . 1 5 0 vd.
263
B k z . Ş â k i r , a.g.e.,
264
B k z . İ b n u ' s - S a l â h , Mukaddime,
265
K o ç k u z u , a.g.e.,
T h k . M u h a m m e d Seyyid K l â n î , K ü l t ü r Ya
s. 1 6 6 v d .
s. 1 7 4 .
266
Ü n a l , a . g . e . , s. 1 3 4 .
267
Koçkuzu, a.g.e., s . 2 2 .
ss.134-137.
s. 6 7 8 .
1. Hatîb el-Bağdâdî ( Ö . 4 6 3 / 1 0 7 1 ) eksenli düşünüldüğünde, Hadîsçilere göre, senedleri açısından hadîslerin, mütevâtir ve âhâd diye ikiye ayrıldıkları görülmektedir . 268
269
Mütevâtir haber; başından sonuna k a d a r , yalan üzere ittifak etmeleri mümkün olmayan bir topluluk tarafından rivayet edilen ha berdir . Durum bu olunca, râvîlerin hallerini araştırmaya gerek kalmamaktadır . 270
271
Haber-i âhâd ise, tevatür sıfatına ulaşamayan haberdir. Bir cema at tarafından da rivayet edilse, kesin bilgi ifade e t m e z . 272
Sünni hadîsçilerin bu taksimi, şia hadîsçilerinde de vardır ve on lar da hadîsleri bu açıdan; mütevâtir ve haber-i âhâd diye ikiye ayır mışlardır . 273
Buna göre, haber-i âhâd olarak tanımlanan haberler, kendi arala rında, meşhur, aziz, garib/ferd diye üç kısma ayrılırlar . Genelde meşhur; herhangi bir tabakada râvî sayısı en az üç o l a n ; aziz, her hangi bir tabakada râvî sayısı en az iki o l a n ve garîb; herhangi bir tabakada râvî sayısı teke d ü ş e n haber-i âhâdlar için kullanılan ıstı lahlar olmaktadır. 274
275
276
277
Sened açısından kullanılan bu ıstılahların sıhhade direkt bir bağ lantısı yoktur. Dolayısıyla, bir hadîsin, meşhur, aziz ve garîb olması, sahîh veya zayıf olmasına engel teşkil etmemektedir. 2. Aynı dönem Hanefî usûlcülerinden es-Serahsî ( Ö . 4 9 0 / 1 0 9 7 ) , daha farklı bir taksim yapmaktadır. Ona göre haberler üçe ayrılmak tadır: 268
e l - B a ğ d â d î , el-Ktiâyc,
269
e l - K â s ı m î , Kavâid, s. 1 4 6 .
s. 3 2 .
270
e l - B a ğ d â d î , a.g.e,
271
İ b n H a c e r el-Askalânî, Nuhbetu'l-Fiker,
272
e l - B a ğ d â d î , a.g.e.,
273
B k z . e ş - Ş e h î d e s - S â n î , cr-Riâye 6 İlmi'd-Dirâye, T h k . A b d u l h u s e y n M u h a m m e d Ali B a k k a l , M e k t e b e t ü Â y e t U l a h i ' l - U z m â , K u m 1 3 0 8 , s. 6 2 .
274
e l - H a f n â v î , M u h a m m e d İ b r a h i m , Dırâsâtun ru'I-Vefâ, 1 9 9 1 , s . 1 6 5 .
275
e d - D i h l e v î , a . g . e . , s. 6 0 ; el-Hafnâvî, a . g . e . , s. 1 6 5 ; e l - K â s ı m î , a . g . e . , s. 1 2 4 ; A y d ı n lı, a . g . e . , s. 9 7
s. 3 2 . M a t b a a n ı U h u v v e t , 1 3 2 7 h., s. 1 9 .
s. 3 2 .
276
e d - D i h l e v î , a . g . e . , s . 6 0 ; e l - H a f n â v î , a.g.e.,
277
e d - D i h l e v î , a . g . e . , s. 7 4 ; e l - K i s ı m î , Kavâid, Aydınlı, a.g.e., s. 6 0 .
Usûliyye
â's-Sünneti'n-Nebeviyye,
s. 1 6 7 ; A y d ı n l ı , a.g.e.,
Dâ-
s. 3 8 .
s. 1 2 5 , 1 2 7 ; e l - H a f h â v î , a . g . e . , s. 1 6 5 ;
a. Mütevâtir haber: Rasûlullah'tan bize kadar, muttasıl olarak ve onu görüp işitenlerin aldığı şekilde ulaştırdığı haberlerdir. Bunu, miktarı sayılamayan, çoklukları, adâlederi ve farklı yerlerden oluşları sebebiyle yalan üzere ittifakları düşünülmeyen bir topluluk rivayet etmelidir. Kur'ân'ın nakli, beş vakit namaz, rekat sayılan, zekât miktarlan, diyeder vs. bu şekildeki mütevâtir haberlerdendir . Bu ha berler, gözle görülenin verdiği gibi, ilm-i yakîn ve ilm-i zarurî ifade ederler. Dolayısıyla, bir kimse böyle bir haberi inkâr ederse, gözüy le gördüğünü inkâr eden kimse gibi, dinini, dünyasım, anasını ve ba basını tanımayan sefih bir insandır . 278
279
Görüldüğü üzere Hadîsçi el-Bağdâdî ve usûlcü es-Serahsî, mütevaririn tarifi ve verdiği ilim hakkında aym görüşü paylaşmaktadırlar. b. Meşhur haber: Alimlerin kendisiyle ameli kabulle karşıladıklan ama yalan üzere ittifak etmeleri mümkün olabilen sayıdaki kişile rin Rasûlullah'tan naklettikleri haberdir . Başka bir ifadeyle Rasû lullah'tan âhâd olarak rivayet edilip, daha sonraki tabakalarda teva tür derecesine ulaşan haberdir . Buna göre, meşhur adı verilen ha ber, asıl itibariyle âhâd, fer' itibariyle mütevâtirdir. Bu haberleri in kâr eden kafir olmaz, ama bunlarla sabit olan bilgi, yakîn olmasa da "turna'nine (tatmini bilgi/ kesine yakın bilgi)" ifade eder. Çünkü bu haberler, her ne kadar iki veya üç kişiden sonra tevatür derecesine ulaşsa da, başlangıçtaki bu iki veya üç râvînin yalan söyleyebilme şüp hesi vardır . 280
281
282
c. Haber-i Âhâd: Haber-i âhâd konusunda her ne kadar es-Serahsî'nin yaptığı özel bir tanıma rastlayamadıysak da, eserinde bu tabiri kullanmasından harekede, bununla; mütevâtir ve meşhurun dışında kalan haberleri kastettiğini anlamaktayız. Hanefi usûlcüsü el-Pezdevî'nin ( Ö . 4 8 2 / 1 0 8 9 ) , haber-i âhâd'ı; bir, iki veya daha çok râvînin rivayet ettiği ancak meşhur ve mütevâtir mertebesine ulaşamayan ha berler olarak tanımlaması da bu anlayışımızı teyit etmektedir. Bu 283
278
e s - S e r a h s î , E b u B e k r M u h a m m e d b . A h m e d , Usûlu's-Scrahsî, Efğanî, Mektebetü'l-Meârif, Riyad tsz., I, 2 8 2 - 2 8 3 .
279
e s - S e r a h s î , a.g.e.,
I , 2 8 3 ; Ü n a l , a.g.e.,
280
e s - S e r a h s î , a.g.e.,
I, 2 9 2 .
281
es-Serahsî, a.g.e., 1 , 1 3 1 .
T h k . E b u ' i - V e f a cl-
s. 1 3 0 .
282
B k z . e s - S e r a h s î , a.g.e., I , 2 9 2 .
283
el~ B u h â r î , A b d u l a z i z , Keştu'l-Esrar alâ Usûli'l-İmâm, Fahru'l-İslâm Ebu'l-Huseyn Ali b . M u h a m m e d e l - P e z d e v î , M a t b a a t u Şirketi's-Sekâfiyye e l - O s m â n i y y e , 1 3 0 8 h., II, 3 7 0 .
şekildeki haber-i âhâd, es-Serahsî'ye göre, râvînin yanılma ihtimalin den dolayı ilm-i yakîn ifade etmez. Ravîye beslenen hüsnü zandan dolayı bu tür haberlerle amel edilir. Adaletinden dolayı, râvînin doğ ru olduğu tercih edilir. "İlmu yakîn" ifade etmediği için, bu haber leri, inkâr edenlerin küfrü gerekmez. Ancak münkiri dalâlede suçla nır. Bununla beraber, amel etmek de vaciptir . 284
Bütün bunlardan harekede, Hatîb el-Bağdâdî özelinde hadîsçilerin, es-Serahsî özelinde de Hanefi usûlcülerinin haberi taksimi konu sunda şöyle bir tablo karşımıza çıkmaktadır:
Râvî Sayısı Açısından Haberler
I r
1r
Hadisçi el-Bağdâdrye Göre
Hanefi Usulcüsii esSerahsî'ye Göre
1
ir Mütevâtir
Haber-i âhâd Mütevâtir
1r Meşhur
ı Azîz
Meşhur
1r
Garîb
Heber-i V â h i d
Bu şemaya göre şu durumlar ortaya çıkmaktadır: 1. Hadîsçilere göre haber-i âhâd olarak kabul edilen "meşhur", Hanefî usûlcülerine göre "haber-i âhâd" değildir. 2. Hanefî usûlcülerinin "meşhur" dediği her haber, hadîsçilere göre her tabakada istenen râvî sayısına ulaşmadığı için "meş hur" değildir. Zira, hadîsçilere göre "meşhur" kabul edilme284
cs-Serahsî, a . g . e , I, 1 1 2 .
yen bazı haberler, Hanefilere göre sonradan şöhret bulduğu için "meşhur" sayılmaktadır. Hatta bazen, hadîsçilerin "garib" dediği haberler bile Hanefilere göre "meşhur" addedilebilmektedir. Hadîsçilerin her "meşhur" dedikleri de Hanefî usûlcülerine göre "meşhur" değildir. Çünkü her tabakada en az üç râvî tarafından rivayet edilen bir hadîs, her zaman şöh ret bulmayabilir. 3. Hanefilerin "haber-i âhâd" dediği her haber, hadîsçilere göre de "haber-i âhâd"dır. Ancak, hadîsçilere göre "haber-i âhâd" olan her haber, Hanefilere göre "haber-i âhâd" değildir. Bu durumu; "Ameller ancak niyedere göredir... (İnncme'I-a'mâlu bi'n-niyyât...)" hadîsi örnekliğinde daha açık bir şekilde anla mak mümkündür. Bu hadîs, ne hadîsçilere göre, ne de Hanefi usûl cülerine göre mütevâtirdir . Hadîsin sahabî râvîsi sadece H z . Ömer'dir. Ondan Yahya b. Sa'îd'e gelinceye kadar şöhrete ulaşma mış olan bu h a d î s , ondan sonra ikiyüzden fazla (bir rivayete göre yedi yüz) râvinin rivâyetiyle şöhrete ulaşmıştır . Dolayısıyla hadîs çilerin bakış açısına göre "haber-i âhâd"ın "garib-meşhûr" kısmın dan sayılmalıdır. Ancak hadîsi, Yahya b. Sa'îd'den 200'den fazla ki şi rivayet e t m e s i ve ondan sonra şöhrete ulaşması hatırlandığında, Hanefi usûlcülerinin bakış açısına göre meşhur sayılmalıdır. Zira ha dîs, aslına (yani H z . Ömer'den Yahya b. Sa'îd'e kadarki râvîlere) nisbede "haber-i âhâd", fer'ine (yani ondan rivayet eden 200'den tazla kişiye) nispede "mütevâtir", dolayısıyla "meşhur" olmaktadır. 285
286
287
288
289
Kapsam ve bilgi değeri açısından farklı olarak anlaşılan ıstılahlar la ilgili bu durum, aşağıdaki şemadan daha rahat anlaşılabilir.
285
Buhâri, Bed'ü'l-Vahy, 1 ( I , 2 ) .
286
B k z . İ b n u ' s - S a l â h , M u k a d d i m e , s. 1 3 5 ; e l - L e k n e v î , M u h a m m e d A b d u l h a y y , Z a / e ru'I-Eminl S Muhtasari'l-Cürcinî, T h k . Takıyyuddin en-Nedvî, el-İmârâru'l-Arabiyye, H i n d i s t a n 1 9 9 5 , s. 5 5 .
287
e l - I ^ k n e v i , Zafcru'l-Emâni,
288
G a r i b - m e ş h û r , b a ş l a n g ı ç t a t e k kişi tarafından rivayet e d i l m e s i n e r a ğ m e n , s o n r a d a n ş ö h r e t e u l a ş a n H a d î s ( A y d ı n l ı , a . g . e . , s. 6 0 ) .
289
e l - L e k n e v î , Zaferu'l-Emânî,
s. 5 5 .
s.55.
Hadisçilere Göre Mütevâtir
Hanefîlere Göre Mütevâtir
Hadisçilere Göre Haber-i Vâhid
Hanefîlere
Hanefîlere
Göre
Göre
Meşhur
Haber-i Vâhid
B u semadaki üçgen; bütün hadîsleri kapsamaktadır. Yatay çizgi ler; hadîsçilerin taksimini, dikey kaim çizgi de faMhlerin taksimini göstermektedir.
290
Şemadan da anlaşıldığı üzere, az sayıdaki mütevâtirin dışmda kalanlar, hadisçilere göre haber-i vâhid olmaktadır. Onların haber-i vâhid olarak nitelendirdikleri bu alanı, fakîhler meşhur ve haber-i vâ hid diye tekrar ikiye ayırmakta ve sadece bu alandaki haber-i vâhid için; "zan ifade eder" demektedirler. Dolayısıyla, "Haber-i vâhidler, kesin bilgi ifade etmezler" şeklinde genellemeci bir yargı, gerçeği yansıtmamaktadır. Çünkü, Hanefîlere göre, haber-vâhid ile mütevâ tir arasında, "meşhur" adı verilen haberler bulunmaktadır. Bunlar ise kesine yakın bilgi ifade ederler ve sahîh kabul edilirler. Halbuki hadîsçiler, "meşhûr"la "sıhhat" arasında direkt bir bağlantı kurmazlar. Onlara göre, sened bakımından meşhur olan bir hadîs, zayıf da ola bilir. Fakat, Hanefilerin meşhur dediği aym zamanda sahîh demek tir. Buna göre, hadîsçilerin Haber-i vâhid diye adlandırdıkları hadîs ler arasında, Hanefilerce, kesine yalan bilgi ifade eden meşhurlar da 290
B k z . e l - H â z i m î , a.g.e., s. 3 7 .
yer almaktadır. Aynca Hanefilerin haber-i vâhid dediği haberlerin râvîleri eğer adil iseler onlarla da amel vacib olur. Binaenaleyh, fakîhlerin kendilerine göre çok dar bir anlamda ta nımladıkları "haber-i vâhid"e verdikleri "zan ifade eder" hükmünü; hadîsçilerin çok geniş manada tanımladıkları "haber-i vâhid"le özdeşleştirip, fakîhlerin hükmünü, hadîsçilerin "haber-i vâhid"ine giy dirmek, ya ıstılahlara bütüncül bakamayışın getirdiği bir yanlışlık; ya da kavram kargaşasından istifadeyle bulanık suda balık avlamak arzu sunun bir tezahürü olarak görülebilir. Burada sayın Koçyığit'in özede sunacağımız şu ifadelerini hatır lamanın yararlı olacağım düşünüyoruz: Hadîs usûlcülerinin, mütevâtir derecesine ulaşmamış olan meş hur haberleri bile âhâddan saymaları, bu çeşit haberlere karşı ileri sü rülen itirazlarda göz önünde tutulması gereken önemli bir husustur. Zira ilk asırlarda mutezilenin zuhuru ile birlikte haber-i vahidin din de hüccet olarak kullanılıp kullanılamayacağı hususunda ortaya çıkan münakaşalarda, mezkûr tabirle kasdedilen mananın, yalnız bir kişi tarafından rivayet edilen haberlere mi (ki ilk dönemlerde Şafiî, Ebû Hanîfe ve İmâm Muhammed bu anlamda kullanmıştır), yoksa daha sonraki asırlarda usûl kitaplarında görülen ve aziz ve meşhur denilen haberleri de içine alan âhâd'a mı delâlet ettiğini kesinlikle tespit et mek gerekir. Zamanımızda bile, itikadi konulann istinbatında kulla nılan bazı hadîslerin reddedildiği görülmektedir. Bunun gerekçesi, kullanılan âhâddan olmalarıdır. Bu mana ile, mutezilenin söz konu su ettiği yalnız bir kişinin haberi mi kasdedilmektedir? Yoksa, hadîs usûlü kitaplarında söz konusu edilen ve mütevâtir sayılmasa bile çok kişi tarafından rivayet edilerek meşhur adım alan, fakat âhâd sayılan hadîs çeşidi de mi kasdedilmektedir? Âhâd haberlerin bilhassa itikadî konularda delil olarak kullanılamayacağı görüşünü benimseyenle rin, âhâdın zaman içinde sahip olduğu bu değişik manaları arasında, hiçbir ayırım yapmaksızın onu reddetmeleri, meseleyi saptırmakta ve yanlış sonuçlar doğurmaktadır. Eğer bu kimseler, mutezilî görüşü benimsemeye meyyal olarak âhâd haberleri reddediyorlarsa, bu ha berlerin, yalnız bir kişi tarafından rivayet ettiği haber cinsinden oldu ğunu açıklamak zorundadırlar. Haber-i vahidi reddeden mutezile, onu eş-Şâfi'î gibi anlamıştır ve her ikisi de tek bir kişi tarafından nak ledilen haberi kastetmişlerdir . 291
291
B k z . K o ç y i ğ i t , Hadîs Isülahlan,
ss.22-24.
Istılahların bütünlük içerisinde görülmesi gerekliliğini vurgula mak için seçtiğimiz "haber-i vâhid" örneğiyle ilgili görecelik duru mu, büyük oranda diğer terimler için de geçerlidir. Hadîs değerlen dirmelerinde en azından böyle bir ihtimalin varlığının g ö z önünde tutulması bilimsel ciddiyetin gereklerindendir. c. Istılahlara Bütüncül Bakışın İhmali ve Götürdüğü Yanlışlıklar Yukanda çeşidi örneklerle; bir hadîs teriminin birden çok anlam da kullanılabileceği, birden çok anlamın bir terimle ifade edilebilece ği, farklı bilim dallarının aynı terime farklı anlamlar yükleyebileceği ve hatta bazı alimlerin bazı terimleri genel anlamıyla ilgili olmayan tamamen kendine ait olan özel bir anlamda kullanabileceğinden bahsedildi. Bunlar, genelde bütün bilimlerin, özelde de hadîsin, kendine ait ıstılahlarının derinlik ve genişlik durumunun göz önüne alınmadan anlaşılamayacağını gösterir hususlardır. Günümüz hadîs değerlen dirmelerinde bütüncül bakış açısının önündeki önemli engellerden biri de; hadîs kavramlanndaki esnekliğin gözden kaçırılması, ihmali veya ihlalidir. Bırakalım kavramlardaki esnekliğe vakıf olmayı, kav ramların genel anlamlarından haberdar olmayanların bile bir şekilde bu ilimle uğraştıkları bir ortamda gülünç yanlışlıkların ortaya çıkma sı kaçınılmaz olmaktadır. Konunun ehemmiyetine işaret etmek ama cıyla bunlardan bazılarına değinilecektir\ Hadîs öğretim ve öğrenim (tehammul ve eda) yollarından biri olan "mükâtebc"nin, bazı batılı araştırmacılar tarafından, "mektup laşma" şeklinde anlaşılması, bu örneklerden biridir . 292
Bu şekildeki bir başka ıstılah yanlışlığına, Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisinde rasdanmaktadır. Bu eserde, "hadîs" maddesi anla tılırken, hadîs kitaplarından ve onlann çeşiderinden bahsedilir. Bu türden eserlerden olan "câmi"lerden şu şekilde bahsedilir: "...Cami ler. Bütün hadîs bablannı içine alan hadîs kitapları. Sekiz olarak ka bul edilen bu bablar şunlardır: Akaid, ahkâm (dini hükümler), rikâk (köle ile ilgili hükümler)..." . Bu ifadelerde de görüldüğü gibi, "ri kâk" parantez içerisinde, "köle ile ilgili hükümler" olarak açıklan mıştır. Halbuki hadîs kitaplarındaki konu başlıklarında geçen bu ıs tılahla; "zühde, ahirete yönelmeye, iyiliğe teşvik etmeye, kötülükten sakındırmaya dair hadîsler" kastedilir . 293
294
292
B k z . F u a t S e z g i n , a . g . e . , s. 4 0 - 4 1 .
293
Türk Dili vc Edebiyatı
294
Aydınlı, a . g . e . , s. 1 2 9 .
Ansiklopedisi,
D e r g â h Yayınlan, İ s t a n b u l 1 9 8 1 , I V , 9 .
Istılahlara vakıf olmamaktan kaynaklanan yanlışlıklardan biri de şu ifadelerde kendini göstermektedir: "Sahîhayn'de 2 0 0 ' ü aşkın ga rip ve ilginç hadîs mevcut olup bunlar hakkında el-Makdisî tarafın dan "Garâibu's-Sahîhayn" adlı bir eser telif edilmiştir. el-Makdisî bu eserinde söz konusu iki büyük hadîs kitabında yer alan 200 küsur ga rip ve tuhaf hadîsi ele almıştır" . 295
Ebû Reyye'nin eserinin tercümesinden yapılan bu alıntı, eserin müterciminin hadîs ıstılahlarına vukufiyetsizliğinden kaynaklanan bir tercüme hatasıdır . el-Kevserî ( Ö . 1 3 7 1 / 1 9 5 1 ) , el-Hâzimî'nin(ö. 5 8 4 / 1 1 8 8 ) mezkûr eserinde "û Ibtâli Kavli Men Zc'amc Erme Şarte'l-Buhâri..." diye başlayan babında yer verdiği bir ifadesine katkı olarak aynen şunları söylemektedir: "...Sahîhaynda garîb hadîs tü ründen 2 0 0 ' ü aşkın rivayet bulunmaktadır ki, bunlar, herhangi bir tabakada rivayette tek başına kaldığı hadîslerdendir. Hatta Hâfiz ezZiyâ el-Makdisî bu konuda, "Ğaraibu's-Sahîheyn" adıyla bir kitap telif etmiş ve orada "sahîhan"da tahrîc edilmiş garib ve ferd hadîs tü ründen 2 0 0 ' ü aşkın rivayet zikretmiştir" . 296
297
Görüldüğü gibi yazar burada, Ebû Reyye'nin kitabının müterci minin, bu ifade üzerindeki keyfi tasarruflarından ve bilgi eksikliğin den kaynaklanan hatasına ortak olmuştur. Zira açıktır ki, burada "tu haf ve ilginç" hadîslerden söz edilmemekte, "garib ve ferd" hadîsler bahse konu yapılmaktadır. Oysa hadîs literatüründe, "Ğarâibu Şu'bc", "Garâibu Mâlik" gibi kavramlar kullanılarak telif edilmiş bu türden pek çok eser mevcuttur. Bunlar, o kimselerin "ilginçliklerini" ve "tuhaflıklarını" değil, naklettikleri garîb/ferd hadîsleri ihtiva eden çalışmalardır . 298
Hadîste yoğun olarak kullanılan bir kavram vardır: Rivayet. B u . kelimenin mazisi, bazen malum (reva), bazen de meçhul (tuviye) şeklinde kullanılır. Malum fiil şeklinde kullanılan bu ve benzeri riva yet lafızları, aynı zamanda, hadîsin hocadan muteber bir yolla alındı ğını gösterir işarederden sayılır ve bunlara "cezm sigası" denilir. Meçhul sigayla kullanılanlara ise, "temriz sigası" denilir ve bununla, 295
Ö z t ü r k , Yaşar N u r i , Kur'ân'daki
296
E b û R e y y e ' n i n ifadesi için b k z . E b û R e y y e , M a h m u d , Muhammedi dınlatılması, Ç e v . M u h a r r e m T a n , Y ö n e l i ş , i s t a n b u l 1 9 8 8 , s. 3 3 8 .
İslâm, Yeni B o y u t , İ s t a n b u l 1 9 9 4 , s. 1 3 9 .
297
e l - H a z i m î , a . g . e . , s. 3 1 .
298
B k z . Sifil, E b u Bekir, Modem t a n b u l 1 9 9 7 , s. 1 7 .
İslam Düşüncesinin
Tenkidi
Sünnetin
Ay
1, Rayihan Yayınlan, İ s
hadîsin hocadan muteber bir yolla alındığına kesinlikle delâlet etme yen sigalar anlaşılır . 299
"Ruviynâ (bize rivayet edildi ki)" şeklinde bir kelime, temriz sigasındadır. Ancak bu, "reveyna"diye okunursa, cezm sigası olur. Bir tercümede, bu incelik ihmal edilmiş ve, aslında "ruviynâ (bize riva yet edildi ki)" şeklinde okunması gereken kelime; "raveynâ" diye okunmuş ve; "rivayet edeceğimiz" şeklinde tercüme edilmiştir. Algı lama yanlış olunca aslı; "Yine bu konuda İbn Abbâs'tan bize rivayet edildi k i . . . . " şeklinde olan bir ifade; tercümede "Bizim İbn Ab bâs'tan rivayet ettiğimiz bir hadîs ise şöyledir..." halini almıştır. Yine aynı eserde, bir hadîs ıstılahı olan "ceyyid" , " y e n i " diye Türkçeye çevrilmiştir. Halbuki "ceyyid" bir hadîs ıstılahı olarak, ge nellikle "hasen li-zatihi mertebesinden yüksek olmakla beraber, sa hîh derecesine ulaştığından tereddüt edilen hadîsler" için kullanı lır. 300
301
302
303
304
Hadîs terimlerine vakıf olmamaktan kaynaklanan bir başka yan lış, Sünen-i Tirmizî TercümesFnde yapılmıştır. Hadîsin tercümesi şu şekilde verilmiştir: "Ebû Hureyre'den bu geçen hadîsin eşini bize tahdis (rivayet) etti ve (fakat) onu Rasûl-i Ekrem'e kaldırmadı. Bu ri vayet bizce Abdussamed'in, Şu'be'den rivayetinden daha sağlam dır" . 305
Burada "Rasûlullah'a kaldırmadı" ifadesi yanlıştır. Bilindiği üze re hadîsler, müntehasına göre; merfu" (Rasûlullah'a nispet edilen ler), mevkuf (sahabeye nispet edilenler) ve maktu' (tabiîne nispet edilenler) olmak üzere üç kısma ayrılırlar. Eğer bir hadîsi, râvînin Rasûlullah'a nispet etmediği başka bir ifadeyle hadîsin "merfu"' ol madığı vurgulanacaksa, kullanılan ifadelerden biri de, "lem yerfe>»306 cür. Bunun anlamı, "sahabî bu hadîsi merfu' olarak rivayet et medi" demektir. Bu ifade parantez içerisinde açıklanmalıydı veya en azından tercüme; "...Ebû Hureyre'den yukarıdaki hadîsin bir benze299
B u iki terim için b k z . Aydınlı, a . g . e . , s. 4 5 , 1 5 4 .
300
İ b n u ' l - C e z e r i , en-Neşrrt'l-Kıraati'l-Aşr, M u s t a f a M u h a m m e d , Mısır t s z . , I , 3 .
301
O k ç u , A b d u l m e c i d , Kur'ân
302
İ b n u ' l - C e z e r i , a . g . e . , s. 3 .
303
O k ç u , a . g . e . , s. 1 3 .
T h k . Ali M u h a m m e d e s - S a b b â ğ , M a t b a a n ı
ve Kıraat, E k e v Yayınlan, E r z u r u m 2 0 0 1 , s. 1 2 .
304
B k z . Aydınlı, a . g . e . , s. 4 4 .
305
M o l l a m e h m e t o ğ l u , Sünen-i
306
M e s e l â b k z . T i r m i z i , Tefsir, 8 ( V , 2 5 0 ) .
Tirmizi Tercümesi,
V, 4 9 .
rini rivayet etti, fakat onu Resûlullah'a nispet (veya izafe) etmedi. (Yani Ebû Hureyre'nin sözü olarak nakletti)..." şeklinde verilme liydi. 307
Şüphesiz, hadîs ilmine yabancılıktan kaynaklanan hatalar bu sayı lanlarla sınırlı değildir. Ancak, bundan daha mazur görülebilecek ba zı teknik yanlışlıklar da yapılmaktadır. Bunlar daha çok rical (râvîler) hakkında bilgi noksanlığından kaynaklanan hatalardır. Muhtemelen acelecilik veya ihmalden kaynaklanan bu tür yanlışlıklar, yoğun ola rak râvî isimlerinin okunuşlarında görülmektedir. 308
Meselâ, Cübeyr b. Mut'im'in, "Cübeyr b. M u t ' a m " diye; İbn Ebî Müleyke'nin, "İbn Ebî Melike"; Sa'd b. Ebî Arûbe'nin, "Said b. Ebî Urûbe"; Yahya b. Sa'îd el-Kattân'ın, "Yahya b. Said el-Kettan"; İmrân b. Husayn'ın, "Ümran b. Huseyn"; Semure b. Cündeb (Cündüb)'in "Semre b. C ü n d ü b " şeklinde okunması bu tür ha talardan sayılabilir. 309
Ancak gerçekten rical bilgisini gerektiren bazı durumlar da var dır. Aym ismi taşıyıp farklı dönemlerde yaşayan değişik insanlar İs lâm tarihi boyunca var olmuştur. Bunların kim olduğu iyi bir araştır madan sonra ortaya çıkar. Bu yapılmadığı takdirde, ilgili şahısla ilgi li yapılan yorumlar, yanlış sonuçlar doğurabilir. Böyle bir yanlışlık Goldziher'den nakledilmektedir. O, Encyclopedia of Religion and Ethics için yazdığı, "Education" maddesinde, küttaplardan söz ederken, okuma-yazma için de kullanılan ve levh denilen tahtaların bulunmasını ilk devirde bu mekteplere işaret eden bir delil olarak ortaya koymuş, hanım sahabî Ümmü'd-Derdâ'nın ders okuttuğu bir çocuk olan Abdurabbih b. Süleyman için bazı cümleleri tahtaya yazdığım bildirmiştir. Halbuki onun bahsettiği ve sahabî (companion) dediği Ümmü'd-Derdâ'nın, gerçekte sahabî olan Ümmü'd-Derdâ değil, tabiînden olan küçük Ümmü'd-Derdâ olduğu belirtilir . 310
Bütün bunlar, hadîs ilimleri ve ıstılahlarım bilmenin, hadîsi ter cüme edecek, iktibas edecek, değerlendirecek veya ondan birtakım sonuçlar çıkaracak kimseler için "olmazsa olmaz" şart olduğunu 307
B o z k u r t , a . g . m . , s. 2 6 3 .
308
B k z . Ş i m ş e k , M . S a i t , Günümüz
309
B k z . Ö z t ü r k , Kur'ândıki
310
B k z . B o z k u r t , a . g . m . , s. 2 2 4 .
Tefsir Problemleri,
K i t a p D ü n y a s ı , T s z . , s. 1 2 4 .
İslam, s. 7 3 , 1 3 6 , 1 4 3 , 6 4 8 .
gösterir bazı değerlendirmelerdir. Bunların farkında olmak, hadîse bütüncül bakışta atılması gereken ilk adımların gereğidir ancak ta mamı da değildir. Bütüncül bakış, merdivenleri teker teker çıkıp, olaya yukarıdan ve kavrayıcı bir tarzda hakim olmayı gerektirmekte dir. Bunun için atılması gereken bir başka adım, hadîsleri değerlen dirirken önyargılardan mümkün olduğu kadar uzak durabilmektir. 3. Hadislere Önyargılı Yaklaşım a. Önyargının Çağrıştırdıkları Françis Bacon, "Bizi yanılmalara götüren bir takım ön yargıları mız vardır ki, bunlar gerçeği olduğu gibi algılamamıza engel olur lar" derken, ön yargıların anlamada ne denli yanıltıcı olduklarım vurgulamak istemiştir. 311
Önyargı; genelde, bir kişi, görüş, ya da bir şey hakkında, belirli bir takım koşullara, olay, durum ve görüntülere dayanarak önceden edinilmiş ya da oluşturulmuş fikir veya daha kısaca, "önceden ve rilmiş y a r g ı " diye tanımlanır. Şüphesiz önyargının oluşumunda çeşitli faktörler rol oynamaktadır. Bunlardan bazılarının, insanın içinde yaşadığı fizikî, ailevî ve sosyal çevre, insanın fizyolojik yapısı, istek, hedef ve amaçlan, geçmişteki deneyimleri ve aldığı eğitimi ola rak kabul edilmektedir . 312
313
314
Bu bağlamda, bir teze duygusal olarak bağlanmaktan, öncülleri, nesnel bir biçimde değil de, önyargılı olarak değerlendirmekten olu şan yanlışlıklar, önyargı yanlışı olarak kabul edilmektedir . Ancak burada; "Acaba insan önyargılanndan kurtulabilir mi?" sorusunun cevabım bulmak önemli görünmektedir. 315
Hemen hemen bütün tutumlar, bir ölçüde önyargı olarak nitele nebilir. Çünkü insanlar tutumlanmn haklılığını kamdayacak birinci el bilgiye ancak nadiren sahip olabilirler . Aslında, önyargılann ço316
311
T ü r k d o ğ a n , O r h a n , Bilimsel Değerlendirme yınlan, i s t a n b u l 1 9 9 5 , s. 2 8 .
312
C e v i z c i , a.g.e., s. 7 2 1 ; G o r d o n M a r s h a l l , Sosyoloji Sözlüğü, Ç e v . O s m a n AkınhayD e r y a K ö m ü r c ü , Bilim ve S a n a t Yayınlan, A n k a r a 1 9 9 9 , s. 5 5 9 ; B u d a k , S e l ç u k , Psi koloji Sözlüğü, Bilim ve S a n a t Yayınlan, A n k a r a 2 0 0 0 , s. 5 7 2 . Terimleri
Sözlüğü,
ve Araştırma
Metodolojisi,
M E B Ya
313
A k a r s u , B e d i a , Felsefe
314
B k z . B u d a k , a.g.e.,
315
B k z . C e v i z c i , a . g . e . , ss. 4 3 - 4 8
316
Clifford T . M o r g a n , Psikolojiye/Giriş Ders Kitabı, Ç e v . H ü s n ü A n c ı ve diğerleri, H a c e t t e p e Üniversitesi Psikoloji B ö l ü m ü Y a y ı n l a n , A n k a r a 1 9 8 0 , s. 3 6 7 .
s. 5 7 2 ; C e v i z c i , a.g.e.,
T D K Yayınlan, A n k a r a 1 9 7 9 , s. 1 3 8 . s. 7 2 1 ; A k a r s u , a.g.e.,
s. 2 8 .
ğu, ana-baba başta olmak üzere, diğer önyargılı kişilerden öğrenilir. Önyargılı etkenler, bilinçli veya bilinçsiz olarak insanların önyargılı yetişmesine neden olurlar. Bir bireyin rasdadığı, ilişki kurduğu bir çok insan önyargılı olabilir ve birey, uyma davranışının bir sonucu olarak bu insanların önyargılarını benimseyebilir . Böylece oluşan önyargılar, bir kere oluştuktan sonra da kolay kolay değişmezler . 317
318
Bununla beraber önyargılar, bilinçli veya bilinçsiz olmak üzere iki kısımda değerlendirilebilir. Çevrenin etkisiyle zamanla ve iradî ol maksızın oluşan bilinçsiz önyargılardan kurtulmanın çok zor, hemen hemen imkânsız olduğu, bu itibarla ön yargılı olma veya olmamanm iradî bir durum olmadığı söylenebilir. Buna göre insanlar, istedikle ri zaman önyargısız davranamazlar. Çünkü herkes, bir şekilde, far kında olmaksızın içinde yaşadığı, beslendiği şartların ve ileriye dönük isteklerinin kuşatması çerçevesinde düşünmekte ve davranmaktadır. Ancak bireyin, bu durumun farkında olması önemli yararlar sağ l a r . Bunun yanında, bilinçli diyebileceğimiz önyargılardan, özel likle bilimsel çalışmalarda uzak durma zorunluluğu vardır. Bu tip bir önyargı, ferdi yargılardan bağımsız ve standardize edilmişse, o yargı artık büyük ölçüde nesnel, yani objektif sayılabilir. Aksine, fertlerin bilinçli veya bilinçsiz eğilimlerinin baskın etkisi altında ise, bu yargı öznel yani sübjektif olmaktadır . 319
320
Aslında önyargı, "onlar" ve "biz" ayırımını kapsayan iç-gruplar ile dış-gruplann varlığının hem bir sonucudur, hem de onu güçlen dirmektedir. İç-grup ve dış-grupların tutumları, özünde birbirlerine benzerdir. Çünkü iç-grup duygusu, mutiaka bir dış-grup duygusu nu yansıtır ve tersi için de aynı şey geçerlidir. Hatta birisinin, kendi kimliğini, ötekine karşı zıtiığından türettiği bile iddia edilebilir. Bu anlamda, iç-grubun uyumu ve duygusal güvenliği açısından bir dış grubun varlığı tam anlamıyla bir gerekliliktir . Önyargının hem nedeni, hem de sonucu olan bu tür anlayışlara farklı biçimlerde rast lamak mümkündür. Ancak burada, meselenin hadîs değerlendirme lerine etkisi üzerinde durulacağı için konuyla ilgili teferruata girilme yecektir. 321
317
CUfford T . M o r g a n , a.g.e., s. 3 7 0 .
318
CUfford T . M o r g a n , a.g.e.,
319
U s t a , N i y a z i , "Aklın Kullanımı H o ş g ö r ü vc T o p l u m s a l B a r ı ş " , Atatürk si, Sayı: İ 6 , E r z u r u m 2 0 0 1 , s. 1 0 4 .
s. 3 7 0 .
320
B k z . T ü r k d o ğ a n , a.g.e., s. 2 2 3 .
321
G o r d o n M a r s h a l l , a.g.e., s. 5 6 0 .
ÜİF
Dergi
b. Hadiste Önyargı vc Değerlendirmelere Etkisi Her hadîsin ait olduğu bir bütün ve her bütünü oluşturan farklı rivâyeder vardır. Bu anlamda, ait olduğu bütünden koparılarak riva yet edilen ve bağımsızmış gibi görünen bir hadîsi H z . Peygamber'in maksadına uygun olarak anlamanın en sağlıklı yolu, ait olduğu bü tün içerisinde değerlendirmektir. Ait olduğu bütünden bağımsız ri vayet edilen parça bir hadîs, aslında savunmasız ve birçok şekilde an laşılmaya müsaittir. Bu anlaşılmaları yönlendirecek unsurlardan biri de önyargılardır. Daha ilk başta devreye giren ve çoğu zaman devre de olduğunun farkında bile olunamayan önyargılar, bazen bir hadî sin hiç de uygun olmadığı bir anlamda kullanılmasına, yorumlanma sına ve hatta eleştirilmesine neden olabilmektedir. Bunun çeşidi te zahürleri bulunmaktadır ki burada onlardan kısaca bahsedilecektir. Bazı önyargdar, zaman zaman birtakım sloganik ifadelerle temsîl edilmeye çalışılırlar. Özellikle, hadîsle bağlantılı olarak, "ehl-i rey" ve "chl-i hadîs"i bu kategoride değerlendirmek mümkün görün mektedir. Aslında kelime anlamıyla fazla bağlantılı olmayan ve daha çok arka plamnda, Arap-mevâlî, ya da, mutezile-ehl-i sünnet çatış masının olduğu belirtilen bu iki anlayışa, bazı önyargıların neden olduğu ve daha sonra da bu kavramların bizatihi kendilerinin önyar gılara neden olduğu düşünülebilir. i22
323
ez-Zeyle'î ( ö . 7 4 3 / 1 3 4 2 ) , Nasbu'r-Râyc mukaddimesinde, "ehli rey" tabirinin doğusuyla ilgili olarak bir Hanbelî alimin, "Rey ehli tabiri, "halk-ı Kur'ân " meselesi ortaya çıktıktan sonra, ilk râvîler ta rafından Iraklılara yani Ebû Hanîfe ve ona tabi olan Kûfe'lilere alem olarak verilmiştir" şeklindeki görüşlerini naklettikten sonra, bu görüşü teyiden, "Fukaha arasında "ehl-i rey" ve "ehl-i hadîs" diye aslı olmayan iki Arkanın tasavvur edildiğini, bunun Ahmed b. Hanbel mihnesinden sonra bir kısım cahil nakilcilerin ifadelerini kullanan bazı saf müteahhirînin hayalinden ibaret olduğunu" belirterek , rey kullanmada, fakîhler arasında bir farkın bulunmadığına işaret et324
325
322
Bilgi için b k z . e l - K â s ı m î , Kavâidu't-Tahdîs, ss. 3 3 6 - 3 4 4 ; Özafşar, M . E m i n , "Kül tür T a r i m i z d e R e y - E s e r Ç a t ı ş m a s ı D i n î , Psikolojik, S o s y o Kültürel T e m e l l e r i " , A ÜİF Dergisi, Sayı: X L I , A n k a r a 2 0 0 0 , s s . 2 2 5 - 2 7 4 .
323
B k z . Ü n a l , a . g . e . , s. 4 3 - 4 8 .
324
e z - Z e y l e ' î , C e m a l u d d i n E b û M u h a m m e d , Nısbu'r-Riye Mektebetü'l-İslâmiyye, 1 9 7 3 , 1 , 2 1 .
325
B k z . ez-Zeyle'î, a.g.e., I , 2 2 - 2 3 .
6 Ehâdîsi'l-Hidâye,
el-
326
m e k t e ve aslında bu tabirlerin spekülatif olduğunu da imâ etmek tedir. Nitekim İmâm eş-Şâfi'î'nin bazı hadisçilere (ashâb-ı hadis); "Siz eczacılarsınız, biz de doktorlarız" şeklindeki ifadesi hatırla nırsa, onun kendisini ehl-i hadîsin dışında kabul ettiği ortaya çık maktadır. Ama daha sonraları o, kendisi kabul etmemesine rağmen ehl-i hadîsin kurucularından kabul edilmek istenmiştir. 327
Ortaya çıkışı, tanımı ve bu tanıma hangi alimlerin girdiği konu sundaki tartışmaların spekülatif olduğuna inandığımız bu iki kavra mın, konumuz açısından önemi, belli bir dönemden sonra, hadîse özellikle bazılarının cerh ve ta'diline, önyargılı bakışları da berabe rinde getirmiş olmasıdır. Çünkü önyargı, bir taraf olmayı gerektirir. Kendilerini ehl-i hadîs kabul eden bir iç-grubun, kendileri dışında bir dış-gruba ihtiyaçları vardır. Aynı durum ehl-i rey için de geçerli dir. Hatta bunlardan birinin varlığım sürdürebilmesi, ötekinin varlı ğına bağlıdır. Bu durumda, hadîs değerlendirmelerinin bütünlüğü de tehlikeye girmektedir. Başka bir ifadeyle, değerlendirmeler, yan lı/parçacı bakış açısına göre yapılabilmektedir. Bunu en bariz örne ğini, cerh ve tadil kitaplarının Ebû Hanîfe başlıklarında görebiliriz. Bu kaynaklarda o, hem cerh, hem de ta'dil edilmektedir. Ebû Hanîfe'yi ( Ö . 1 5 0 / 7 6 7 ) cerhedici ifadelerden bazıları şunlar dır: sika değildir (lâ sikatun), güvenilir değildir (lâ me'mûnun) , hadîsi yazılmaz (lâ yuktcbu hadîsuhu), nafiz değildir (leysc bi'l-hâûz), muzdaribu'l-hadîstir , hadîs sahibi değildir (lcysc bi-sâhibi hadis), mürcüdir , şeytandır, Rasûlullah'ın hadîslerini kendi reyiyle reddetmiştir . 328
329
330
331
Onu ta'dil edici lafızlardan bazıları ise şunlardır: Irak'ın fakîhi (fakîhu'l-Irak), imâm, verâ sahibi (verrâun), âlim, âmil, en fakîh (cfkah), en veralı (erva'), en akıllı (a'kal) , sikadır ve ezberlediklerini rivayet eder, ezberlemediklerini rivayet etmez, insanların en fakîhidir 332
326
Ü n a l , a . g . e . , s. 4 8 .
327
c z - Z e h e b î , Siycru A'lâmi'n-Nübelâ, Thk. Şu'ayb el-Arnavutî-Muhammed Müessesetü'r-Risale, B e y r u t 1 4 1 3 , X , 2 3 .
328
İ b n Adiyy , A b d u l l a h e l - C ü r c â n i , el-Kâmil Dâru'l-Fikr, Beyrut 1 9 8 8 , 3.b., V I I , 5.
329
İ b n Adiyy, a.g.e.,
V I I , 6.
330
İ b n Adiyy, a.g.e.,
V I I , 7,8.
331
İ b n Adiyy, a . g . e . , V I I , 6.
332
c z - Z e h e b î , E b u A b d i l l a h Ş e m s u d d i n , Tezkiretu'l-HutBz, Hindiyye, D â r u Îhyâi't-Turâsi'l-Arabî, T s z . , 1 , 1 6 8 .
6 Du'aBi'r-Ricâl,
Na'îm,
T h k . Süheyl Z e k k â r ,
T s h . Vezâretu'l-Meârifi'I-
(efkahu'n-nâs), fıkıhta onun gibisini görmedim ( m i reeytu fi'l-fikhi mislehu), onun görüşlerinden daha güzelini hiç duymadık . 333
Ehlince bilindiği gibi, her ne kadar cerh ve ta'dil, mükemmele yakın teorik kurallara dayanan bir bilim ise de, onun pratiğe geçiril mesinde, insan unsuru devreye girmektedir. Bir insanın, başka bir in sanı değerlendirmesinde ve vereceği kararda, içtihat belirleyici ola caktır. İçtihat, bir akıl yürütme işleminin sonunda ulaşılan sonuç ola rak değerlendirildiğinde, verilen hükmün isabet edip etmemesi mümkündür . Buraya kadarki süreç normaldir ve eleştirilemez. Ancak, cerh ve ta'dile önyargılar karışır ve artık cerh ve ta'dîl bir in sanın hadîs ilmi açısından güvenilir olup olmadığını tespite yönelik değil de, râvîyi kurtarma veya bertaraf etmeye yönelikse, varılan so nuca hiçbir şekilde güvenilemiyeceği de ortaya çıkar. Bu durum yu karıda belirtilen ifadelerde de kendini göstermektedir. Zira cerh ve ta'dîlde esas olan râvînin güvenilirliğinden harekede, rivayet ettiği hadîsin güvenilirliğini/sıhhatini ortaya çıkarmaktır. Hedef gözden kaçınlırsa, yapılan işlem farklı noktalara kayabilir ve neticede "şey tan" gibi hakarete varan ifadeler kullanılabilir. Bu durumda, ön yar gılar devrede demektir. Bu aşamadan sonra, bu cerhi yapanın verdi ği hükmün önyargılı, başka bir ifadeyle güvenilmez olduğu ortaya çıkmaktadır. 334
Bazı alimlerin, ism-i tafdil veznindeki ta'dil lafizlanyla akladığı bir râvîyi, başka alimler gerçekten bilimsel verilerle cerhedebilir. An cak herhalde bu içtihat, bir insanın şeytan olduğu sonucuna da gö türmez. Nitekim konuyu inceleyen el-Leknevî, İmâm 'Azam'a yöne lik cerhin taassuptan kaynaklandığım belirtmektedir . Önyargının kemikleşmiş hali diye kabul edilebilecek taassuba, çeşitli faktörler se bep olmaktadır ki, nefret, düşmanlık, itikadî farklılıklar ve mezhebi farklılıklar bunlardan bazdandır . Ancak, yukanda işaret edildiği gibi, cerh ve ta'dîlin teorisinde bulunan bazı prensipler, bu tip cerh ve ta'dilleri dışlamaya yönelik tedbirleri de içermektedir ki, bunlar dan biri de; taassuptan, düşmanlık ve münaferet gibi sübjektif ve his si sebeplerden kaynaklanan cerhin reddedilmesi prensibidir. 335
336
337
333
İ b n H a c c r , Tehzibu't-TehzibJ.,
334
B k z . Polat, S e l a h a t t i n , " C e r h ve T a ' d i l i n T e n k i d i " , EÜİF 1 9 8 5 , s. 2 2 1 - 2 4 8 .
Dergisi,
335
e l - L e k n e v î , M u h a m m e d A b d u l h a y y , el-Cerh ve't-Ta'dil, G u d d e , D â r u ' l - A k s â , B e y r u t 1 9 8 7 , 3 . b . , s. 7 6 .
Thk. Abdulfetrih E b û
336
e l - L e k n e v î , el-Cerh
337
e t - T c h â n e v î , a.g.e., s. 1 8 8 ; H â ş i m , Kavâidu
ve't-Ta'dil,
450. Sayı: 2 , Kayseri
s. 4 0 9 . Usüh'I-Hadîs,
s.219-221.
Bütün bunlar göstermektedir ki, insanların kendilerini bir gru bun içerisinde görmeleri, zaman zaman başka gruptan saydıkları ki şiye karşı önyargılı davranmalanna sebep olabilmektedir. Özellikle hadîsin sened değerlendirmelerinde, bu durumun varlığmdan haber dar olmak, ilk adım olarak kabul edilmelidir. Bundan sonra, cerh ve tadil kitaplarından yararlanıp -ki başka seçenek yoktur- bir hadîsin senedini değerlendirmek isteyenlerin, önce kendileri râvî hakkındaki önyargılarından kurtulmalıdırlar. Daha sonra da bütüncül bakışın gereği olarak, aynı râvî hakkında farklı alimlere ve eserlere bakmalan, râvî hakkında kullanılan ifadelerin hepsini bütünleştirmeleri ve ona göre bir sonuca gitmeye çalışmaları gerekmektedir. Aslında içinde yaşadığımız çağda da bu halden kurtulmuş sayıl mayız. Tarihte ehl-i hadîs ve ehl-i rey vardı ve bu önyargılı kabul, onların hadîs değerlendirmelerine birşekilde yansıyordu. Şimdi de, aynı işlevi gören "ilerici-gerici", "çağdaş-mürteci", "muhafazakârmodernist" gibi, spekülatif kavramlar bulunmakta ve bunlar bir şe kilde hadîs değerlendirmelerini etkileyen önyargıları oluşturmakta dır. Günümüzde çeşidi kişi ve grupların İslâm tasavvurunda çevre, gelenek ve eğitim farklılığından sempati, kırgınlık, menfaat ve ümit gibi sübjektif karakterli çeşitli amillere kadar bir dizi etkinin devrede olduğu ve bunun da gayet tabii bir durum olduğu göz önüne alınır sa, bunlardan sadece birinin model alınıp diğerlerinin teorik imkân sızlığını vurgulamak doğru olmaz. Çünkü bu, karşı görüşlerin de kendini bir şekilde tanıtmasına veya sunulanları aym gerekçeyle red detmelerine kapı aralar. Aslında, ulaşılan sonuçlann her biri netice de bireysel birer tercih olmakla birlikte, aksi izlenim verilmeye ve bu yolla farklı görüşlerin önü tıkanmaya çalışılır . 338
Bu şekilde insanlar, sanki mecburmuş gibi, kendilerini bunlardan birinden sayarak, kendi kendilerini sınırlamaktadırlar. Bu durum bir gerçek olsa da, bu ikili ekolleşmenin sebep olduğu önyargılı bakışlann, hadîsi bütünlük içerisinde ve sağlıklı bir şekilde tespit etme, an lama ve anlatma ameliyesini sekteye uğrattığı da bir başka gerçektir. Bütün araştırmalarda olduğu gibi, hadîs araştırmalarında iki ihti mal söz konusudur: Ya araştırılan konuyla ilgili hadîsler çeşidi bağ-
338
B a r d a k o ğ l u , Ali, "İlahiyatçıların D i n S ö y l e m i " , İslamiyat,
I V ( 2 0 0 0 ) , Sayı: 4 , s. 7 2 .
lamlar bütünlüğünde derlenir ve malzemenin götürdüğü yere gidi lir, veya sonuç çeşidi önyargıların etkisiyle önceden belirlenir ve ona göre malzeme seçilir. Başka bir ifadeyle, ya hadîslerden harekede so nuca gidilir veya sonuçtan hareketle hadîslere gidilir. Yani hadîsler, önceden oluşan ön yargılan desteklemek için bir piyon gibi kullanı lır. Hadîs malzemesinin bolluğu ve çeşitliliği göz önüne alınırsa, her türlü fikri desteklemek için uygun malzemenin bulunabileceğini söy lemeye gerek kalmaz. Bu metoda, araştıncı ya kendini destekleyen hadîsleri toplayıp kafasında planladığı sonucu dinî temele dayandır mak suretiyle meşrulaştırmak, ya da, kafasındaki yargıya ters düşen hadîsleri toplayıp eleştirmek ister. Önyargının farklı tezahürü olan bu ve benzeri yaklaşımlann aslında bilime ve insanlığa hizmetten uzak olduğu da açıktır. Önyargılar, bugünkü hadîs değerlendirmelerinde daha çok, "ka rartma", "kurtulma" veya "kurtarma" şeklinde kendini göstermek tedir. Daha açık ifadesiyle, bazdan bir takım hadîsleri kullanarak, H z . Peygamber'i veya İslâmı karalamak için işe koyulmakta; bazılan, bu tip hadîsleri, H z . Peygamber'e ve İslama zarar verdiği düşün cesiyle olsa gerek, acelecilikle ve fazla bir anlama çabası göstermeden reddetme yolunu tercih ederek kurtulmaya çalışmakta; bazdan her ne pahasına olursa olsun, bu tür hadîslerin literal anlamada sahîh ol duğunu ispadamaya çalışmaktadır. Bütün bunlar, aslında sahip olu nan bazı önyargıların etkisiyle yapılan parçacı hadîs değerlendirme tipleridir. Hadîs değerlendirmelerine önyargılann sebep olduğu bu parçacı bakış sonucunda, meselâ, kendisini İslamcı feminist olarak kabul eden ve hadîslere bu önyargıyla bakan iki kişi birbirine zıt iki farklı sonuca ulaşabilirler. Araştırmacılardan biri, eğer İslâmda feminizmin varlığını ispat etmek için hadîsleri değerlendirmeyi düşünüyorsa, hiç şüphesiz kendini destekleyen bir/birçok hadîs bulacaktır. Diğeri, fe minizme aykın hadîsleri bulup eleştirme düşüncesiyle araştırmasını sürdürürse, o da istediği tipte hadîsler bulacaktır. Bu durumda hadîs yani H z . Peygamber, hem feminizmi desteklemiş, hem de reddetmiş olacaktır. Gerçekte ise, iki sonuç da yanlış olacaktır. Çünkü hadîs de ğerlendirmelerinde asıl olan, hadîslerin ne demek istediklerini tespit etmektir, bizim demek istediklerimizi değil. Bu hususta, kadının kaburga kemiğinden veya kaburga kemiği gibi yaratıldığını ifade eden hadîsle ilgili değerlendirmeler, bir örnek
teşkil edebilir. Bu hadîsle H z . Peygamber'in söylemek istediği bir şey vardır. Ancak hadîse parçacı bakışlar sonucunda, birbiriyle alaka sı olmayan ve hatta birbirine zıt görüşler ortaya çıkabilmektedir. Bü tünlüğün ihmalinin sebep olduğu sonuçlan görmek açısından, önce hadîsin bazı metinlerini verip daha sonra yapılan değerlendirmelere değinmek yerinde olacaktır. Ebû Hureyre, H z . Peygamber'in şöyle dediğini nakletmiştir: "Kim Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsa, komşusuna eziyet etme sin. Kadınlar hakkında da birbirinize hayır tavsiye ediniz. Çünkü on lar, kaburga kemiğinden yaratılmışlardır. Kaburgada en eğri kısım, en ucudur. Eğer onu düzeltmeye kalkarsanız, kırarsınız, kendi hali ne bıraktığınızda da eğri kalır. Bu nedenle, kadınlar hakkında birbi rinize hayn tavsiye e d i n i z " . 339
Bir başka rivayette de şöyle denilmektedir: "Kadınlar kaburga ke miğinden yaratılmıştır. Onu düzeltemezsiniz. Ondan istifade etmek istiyorsanız, eğriliğiyle istifade ediniz. Düzeltmeye kalkarsanız, kırar sınız. Kırılması boşanmasıdır" . 340
Buhâri'nin Sa/ıîn'indeki başka bir rivayette ise ; "Kadın kaburga kemiği gibidir. Onu doğrultursan kırarsın..." denilmektedir. 341
Bu hadîs karşısında farklı bakış açılan ortaya çıkmıştır. Bir kısmı bu hadîsleri kullanarak İslâmı eleştirmek istemiş, bir kısmı bu tür ha dîslerin olmadığını savunarak İslâmı kurtarmak istemiş, bir kısmı bu tür hadîsleri kabul etmiş ve ne denildiyse literal anlamda kabul edil mesi gerektiğini söylemiş, bir kısmı da bu tür hadîsleri teennî ile ve bütünlük içerisinde değerlendirerek bir sonuca varmaya çalışmıştır. Söz konusu hadisle ilgili olarak bir eserde, İslama göre kadının kaburga kemiğinden yaratıldığı ve bu görüşüyle İslâmın, kadını aşa ğıladığı belirtilmektedir . Aynı mantığı İlhan Arsel'de de görmek mümkündür. O, "Muhammed'e göre kadının tanımı ve nitelikleri" başlığı altında, bazı âyet ve hadîsler sıralamaktadır. Bunlardan birin de şöyle demektedir: "(Muhammed) kadınlann kötü ve ıslah olmaz nitelikte olduklannı dile getirmek için, Ebû Hureyre'nin rivayetine göre şöyle konuşmuştur: Kadın eğe kemiği gibidir, onu doğrultmak 342
339
Buhâri, Nikâh, 8 0 ( V I , 1 4 5 ) ; Müslim, R a d a \ 6 0 ( I I , 1 0 9 1 ) .
340
Müslim, Rada', 59 (II, 1091), 6 5 (II, 1090).
341
Buhâri, Nikâh, 7 9 (VI, 1 4 5 ) .
342
B k z . Ataizm
ve Din, T a ş k e n t 1 9 6 6 , s. 3 4 0 .
istersen kırarsın, onu kendi haline bırak ve eğriliğiyle ondan fayda lanmaya b a k " . 343
Bu iki yaklaşımda da, adı geçen hadîslerin literal anlamının esas alındığı, rivayetlerin Rasûlullah'a nispetinin kesin olduğunun kabul edildiği ve bundan herekede İslâmın eleştirilmeye çalışıldığı anlaşıl maktadır. Bu ve buna benzer yaklaşımlar, konunun uzmanlarını rahatsız et miş olacak ki, bu hadîsleri sened ve metin açısından değerlendirilme ye tabi tutmuşlardır. Bu araştırmalardan birinde, hadîsin farklı riva yetlerinin senedleri bütünlük içerisinde değerlendirilmiş ve şu sonu ca varılmıştır: Kadınların eğri kemik olduğu veya kaburga kemiğin den yaratıldıklarını ifade eden bu rivayetler, H z . Peygamber'e ait de ğildir. Bunlar hadîs şekline sokulmuş israiliyyat kökenli nakiller d i r . Ancak bu ifadeler de eleştirilmiş ve şöyle denilmiştir: 344
"Yazar, ilgili hadîsin tüm tariklerini önce sened açısından inceler. Senedi incelerken değerlendirdiği râvîlerin çoğu sikadır, ancak ona göre kısmen şu veya bu şekilde eleştirilmişlerdir. Kısmen yapılan bu eleştirilerin, hadîsin sıhhatini nasıl etkilediği ise açık değildir. Yani hadîslere hadîs usûlü açısından herhangi bir sıhhat hükmü verilme miştir. Ancak metin tenkidi bölümünde hadîslerin uydurma olduğu nun ortaya konulmasından ve râvîlerin kısmen eleştirilmesinden ha dîslerin reddedilmesi gerektiği anlaşılmaktadır. "Uydurdukları" di yoruz, çünkü sadece râvîlerin zapt hatası yaptıktan kabul edilse idi, bu hatalann diğer tarikler tarafından tashih edildiğinin ileri sürülme si gerekirdi. Ama böyle bir değerlendirmeye gerek duyulmamıştır. Oysa râvîlerin kısmî zaafîanna rağmen ilgili hadîsin dört farklı tarik ten nakledilmesi dikkate alınarak onlann birbirini desteklediklerini söylemek daha isabetli o l u r d u " . 345
Kadınlann yaratılmasıyla ilgili yapılan müstakil bir çalışmada ise, rivâyeder değerlendirilmiş, hadîse sonradan ilâve edilen yorumlar (idracler) çıkanldığında, sened bakımından sahîh olan rivâyetierin mecazî, teşbihi bir anlatım özelliği taşıdığı sonucuna ulaşılmıştır . 346
343
Arsel, İ l h a n , Şeriat ve Kadın,
344
B k z . A t e ş , Hadis
345
B k z . K ö k t a ş , Y a v u z , " " H a d î s T e m e l l i Kalıp Yargılarda K a d ı n " Adlı K i t a b ı n Eleşti risi", Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi (Sanal), www.DinbiIimleri.com Yıl:l,Sayı:4, 2 0 0 1 .
346
B k z . A ğ ı r m a n , C e m a l , Kadının 274.
Temelli
İstanbul 1 9 9 4 , s. 2 3 .
Kalıp Yargılarda
Kadın,
s. 2 7 0 .
Yaratılışı, R a ğ b e t Yayınlan, İstanbul 2 0 0 1 , s s . 2 7 2 -
Hadîsin sened ve metnine dayanılarak çıkarılan bu iki farklı so nuç, değerlendirmelerde göreceliğin kaçınılmaz olduğunu gösterir birer örnektir. Şüphesiz bu hadîsle ilgili başka değerlendirmeler de yapılmıştır. Bu değerlendirmelerden birinde şöyle denilmektedir: " B u özellik, kaburga kemiği için, ahlâkî açıdan herhangi bir sorun içermeyen "doğal/fitrî" bir durumsa da; kadının yapısındaki bu eğrilik, ahlâkî açıdan sorun içeren bir alanın varlığına işaret etmektedir. Ancak fitraten sorunlu olarak yaratılan kadının, bu defolu yaratılışla kulluk müsabakasına neredeyse hükmen mağlup bir statüde başlamasının gerekçeleri konusunda hiçbir ipucuna rasdamıyoruz" . 347
Bu parçacı, literal bakış, bazı araştırmacıların şu satırları yazmalanna sebep olmuştur: "İslamcı feminist söylemin söz konusu hadîsle ilgili eleştirilerini, H . Şefkadi Tuksal'ın görüş ve yorumlan çerçeve sinde özede vermiş olduk. Bu eleştirilerin, hadîslerdeki mesajı tama men olumsuz olarak anlama eğiliminde olması, öncelikli bir prob lemdir. Çünkü dini metinler -bu metinler ister âyet ister hadîs olsunyorumlanırken, mudaka "din dili" diye tanımlanan felsefi disipline başvurulmalıdır... " . 3 4 8
Hadîs üzerinde kendi değerlendirmelerini sunan Keleş, şunlan söylemektedir: "Verilen kaynaklardan da anlaşılacağı üzere söz ko nusu hadîste geçen "eğrilik" benzetmesi, Arap dilinde, hakikî anla mından çok mecazî anlamda kullanılmıştır. Mensubu bulunduğu Arap milletinin dil ve kültür özelliklerini çok iyi bilen H z . Peygam ber, çağının ataerkil yapısının bir göstergesi olan erkeklerin kadınla ra karşı kabalığını, aynı mecazî yöntemi kullanarak eleştirmekte ve erkeklere, kadınlara karşı daha nazik ve kibar davranmalan gerektiği ni anlatmaktadır. Rivâyederi bu perspektiften okuduğumuzda, ihti va ettikleri mesajın kadınlar açısından hiç de eleştiriyi hak eden me sajlar olmadığını görebiliriz" . 349
Buradan da anlaşıldığı gibi, bu hadîs sened açısından sahîh oldu ğunu kabul edenler tarafından bile, hakikî anlamında anlaşılmamalı-
347
T u k s a l , H i d a y e t Şefkatli, Kadın Karşın Söylemin Kitâbiyât, A n k a r a 2 0 0 0 , s. 6 2 .
348
K e l e ş , A h m e t , " İ s l a m c ı F e m i n i s t S ö y l e m i n Hadîsleri Y o r u m P r o b l e m i " , Cilt: 5 , Sayı: 3 , T e m m u z - E y l ü l , 2 0 0 2 , s. 1 4 3 .
349
Keleş, a.g.m.,
s. 1 5 2 .
İslam Geleneğindeki
İzdüşümleri, İslamiyat,
dır. Bunun adına mecazî anlatım denildiği gibi, temsili anlatım di yenler de vardır . 350
Bizce hadîs, kadın-erkek psikolojisi açısından değerlendirilmeli dir. Kadın ve erkek psikolojilerinin farklılığına dikkat çekmek isteyen H z . Peygamber, bu hadîsle şunu söylemek istemiş olabilir: Ey erkek ler, siz kendi özelliklerinizi esas alıp, kadınları kendi formatınıza sok maya çalışmayın. Çünkü onlann fıtrî özellikleri sizden farklıdır. İn sanın yaratılışı değişmeyeceğine göre, kadınlann yaratılıştan getirdik leri özellikleri de değiştiremezsiniz. Değiştirmeye kalkarsanız, bu onlann doğalannı değiştirmek anlamına gelir. Bu durumda kendi doğası ve sizin talepleriniz arasında bocalamaya başlar. Bu da onu huzursuzlaşnr ve evlilikten beklediğini alamamaya başlar. Bunun ta bii bir sonucu olarak da boşanır. Halbuki sizin, Allah nasıl yarattıysa onu o şekilde kabullenmeniz ve bu haliyle hayatınızı sürdürmeniz gerekir. Hadîse taraflı bakışın, bir hadîsi anlamada bile nasıl farklı sonuç lar doğurabileceğini, yukarıdaki değerlendirmelerden anlamak mümkündür. Burada bazı önyargılı bakış örnekleri daha sunularak, konu hakkındaki değerlendirmeler sonlandınlacaktır. Buhârî'nin Sa/uA'inde yer alan bir hadîste, İbn Abbâs; bir gece H z . Peygamber'in ve hanımı Meymûne'nin misafiri olduğunu, ken disinin de yastığın bir ucunda yattığım ve gece yansında, H z . Pey gamber'in kalkıp ibâdet ettiğini anlatmıştır . Caetanî ise olayı şöy le nakletmiştir: İbn Abbâs, Muhammed ile ne kadar samimi bir su rette yaşadığı noktasmda da ısrar etmek istedi ve çok kere Muham med ile ve zevcelerinden biri ile birlikte bir yatakta yatmış olduklanm icada kalktı. Hakikaten pek garip olan bu hadîste denildiğine g ö re, İbn Abbâs yatağın ucunda Muhammed'in ve zevcesi Meymû ne'nin ayağı dibinde kendilerine amûdî bir vaziyette yatmıştır. Bu öyle bir vaziyet ki, birçok sebeplerden dolayı gerek Muhammed, ge rek İbn Abbâs için gayet rahatsızlık verici bir şey olacaktı... Bu ha dîs, Peygamber'in gayet kıskanç tabiatı hakkında mevcut sair hakikî malumat ile pek bariz bir tezat teşkil e d e r " . 351
352
350
B k z . d - ' A y n î , Umdetu'l-Kâri,
351 352
B k z . Buhârî, Vudû', 3 6 ( I , 5 3 - 5 4 ) . O k i ç , M . T a y y i b , Bazı Hadis Meseleleri Üzerinde Tetkikler, O s m a n Yalçın M a t b a ası, İ s t a n b u l 1 9 5 9 , s. 3 3 ( L . C a e t a n î , A n n a l i , T ü r k ç e T e r c ü m e s i , I , 1 1 8 - 1 1 9 ' d a n naklen).
V, 2 1 3 .
Bu önyargılı bakışla söylenenleri gerçek zanneden bir Müslüman, iki şey arasında tercih yapma durumunda kalacaktır: Ya Buhâri, de nildiği gibi sahîh hadîslerden oluşmamaktadır, dolayısıyla ondaki ha dîslere güvenilemez, ya da 1660 hadîs rivayet eden İbn Abbâs'a güvenilemez. Başka bir ifade ile okuyucu Buhâri ve İbn Abbâs arasın da tercih yapma durumunda bırakılacaktır. Tercih nasıl yapılırsa ya pılsın, neticede hadîslerden bir bölümü devre dışı bırakılacaktır ki, Caetani'nin aslında yapmak istediği de bu olsa gerektir. Halbuki İbn Abbâs, H z . Peygamber'in amcazadesidir. İkinci ola rak Caetani'nin malum sebeplerden dolayı, okuyuculardan gizleme yi uygun bulduğu ve mezkûr hadîs metninde; "...ki o (Meymûne), onun (İbn Abbâs'ın) teyzesi idi" şeklinde bir ifade bulunmaktadır. Ayrıca hicretten üç sene evvel doğan İbn Abbâs, Rasûlullah'ın vefa tı sıralarında 13-14 yaşlarında i d i . Bu durumda İbn Abbâs, daha çocukken, teyzesi ve amcası oğlunun evine misafir gitmiş ve o gece onların evinde birlikte kalmış olmaktadır ki, bunda garipsenecek bir durum bulunmamaktadır. 353
Hatiboğlu'nun, Goldziher'le (Ö.1921) ilgili yaptığı bir değerlen dirme, önyargılı bakışın bir başka örneğini sunmaktadır. Goldziher, Muhammedanische Studien'm 1. cildinin ilk bölümünde, "İslâm emirlerine karşı müşrik Arap muhitinin gösterdiği şiddetli direniş konusunu işlerken, namaz ibâdetini ele almakta ve müşriklerin bu dini vazifeye karşı gösterdikleri soğukluğu; cahiliye tatbikatında böy le bir müessesenin bulunmuyor olmasına bağlamakta, "salât" ıstıla hının Hristiyanlıktan alınma gayr-i Arap bir kelime oluşunun da bu nun deiiiierinden olduğunu ileri sürmekte, namazın kabulüne, karşı muhitin gösterdiği direnmeyi ve namaz kdanlara karşı yapılmış kü çük düşürücü muameleyi anlatırken, damdan düşercesine şu rivaye ti koymaktadır: "İbn Düreyd'den ( ö . 3 2 1 / 9 3 3 ) nakledildiğine göre, sahabî Amr b. Sabit, farz olan namazı hiçbir vakit kılmadığı halde, Peygamberce şehit mertebesinde görülmüş, cennette makam sahibi olmuştur" . 354
"Büyük alimin hiçbir izah vermeden naklettiği bu haberi okuyan kimsenin aklına gelen ilk şey, "ha demek ki İslâmda namazsız da cennedik olunabiliyormuş" düşüncesi olur. Evet olunabilir ama, 353
O k i ç , Bazı Hadîs Meseleleri
354
H a t i b o ğ l u , " B a n d a k i H a d î s Çalışmaları Ü z e r i n e " , s. 1 0 8 .
Üzerinde
Tetkikler,
s. 3 3 .
Goldziher'in hiç değinmediği bir şekilde. Bu büyük alim elinden hiç düşürmediği kaynaklarından olan İbn Hişâm'ın verdiği bilgiyi aktar mak dürüsdüğünü gösterseydi, okuyucu daha 1889'da gerçeği öğ renmiş olacaktı" . 355
Gerçek kısaca şudur: Bir gün, sahabî Ebû Hureyre (ö. 5 9 / 6 7 8 ) , etrafindakilere sorar: "Hiç namaz kılmadığı halde cennete giren bi risini biliyorsanız, söyleyin bana". Dinleyenler, böyle birini tanıma dıklarını söyleyince, Ebû Hureyre mezkûr sahabinin ismini vermiş tir. Gerçekten de bu Ensârlı sahabî, Uhud Harbi esnasında Müslü man olmuş, Mücâhidler safina katılmış, harpte ağır yaralanmış ve ve fat etmiştir Tabiatıyla ilk namazını kılmaya ömrü vefa etmemiştir. H z . Peygamber, onun bu durumunu öğrendiklerinde; " O muhak kak cennediklerdendir" buyurmuşlardır . 356
Diğer bir müsteşrik Hurgronje de aym önyargılarla, sünnetin otoritesini sarsmak için H z . Ömer'i kullanmak istemiştir. Hurgronje, Buhârî'nin Sahihimde geçen ve H z . Ömer'le ilgili "ve Jcâne vekkâfen inde kltâbillah" ifadesini, H z . Ömer'in Kur'ân'dan başka otorite kabul etmediği şeklinde anlamıştır. Delil olarak da Buhârî'yi göstermiştir . Hatiboğlu, bu bakışın yanlışlığı nı, adıgeçen ifadenin arka planıyla beraber şöyle ifade etmektedir: 357
358
"Hemen belirtelim ki, Hurgronje'nin bu iddiasının gerçekle en ufak ilgisi yoktur. Hadiseyi onun dayandığı kaynaktan bir de biz an latacak olursak, bu ilmiyle müftehir koca müsteşrikin, hakikaderi na sıl çarpıttığı açıkça görülecektir. H z . Ömer'in, müşavereye son derece önem veren bir halife ol duğu cümlenin malumudur. Genciyle, yaşlısıyla iÜm erbabını mecli sinden eksik etmezdi. el-Hurr b . Kays da, Ömer'in genç müşavirle rinden biriydi. "Mücllefe-i Kulûb"dm olan Uyeyne İbn Hısn, bu genç alimin amcası idi. N e zamandır halifenin huzuruna çıkmak is tiyor, fakat celadetinden çekinip bir türlü buna cesaret edemiyordu. Anlaşılan, üzerinden atamadığı cahili kabalığının basma iş açmasın dan korkuyordu. 355
A.g.m.,
356
B k z . A h m e d b . H a n b e l , Müsneâ, V , 4 2 8 ; H e y s e m î , Ali b . E b î B e k r , M e c m c V z - Z e v â i d , D â r u ' l - K ü t ü b i ' l - A r a b î , Kahire 1 4 0 7 , I X , 3 6 2 .
s. 1 0 8 .
357
B k z . Buhârî, l'tisâm, 2 8 (VIII, 1 6 3 ) .
358
H a t i b o ğ l u , a . g . m . , s. 1 1 0 .
Birgün Uyeyne, genç yeğeni Hurr'u aracı kılarak Ömer'den ran devu kopardı. Daha huzura girer girmez, koca halifeye söylediği sö ze kulak verelim: Ey Hattâb'ın oğlu! Vallahi bize pek bir şey verdi ğin yok, aramızda adalede de hükmetmiyorsun . 359
Adalet timsali halifenin bu hitap karşısında kalkıp adamı sille to kat etmesine meydan vermemek için, genç müşaviri derhal araya gi riyor ve; "Ey mü'minlerin Emiri, Cenab-ı Hak Peygamberine hita ben: "Affet, iyiliği emret, cahillerden yüz çevir" buyurmuyor mu? İşte (bizim amca olacak) bu adam da cahillerden biri" diyor. 3,60
Bu sahneyi nakleden râvîmiz şimdi bakın ne demiştir: "Vallahi Ömer (müşavirinin) okuduğu bu âyeti işitince, daha ileri gitmedi (ayete tâbi olarak adama bir şey yapmadı). Çünkü; Allah'ın Kitâb'ına toz kondurmazdı" . 361
Görüldüğü üzere, râvînin şu görüşü ile Hurgronje'nin anlayışı arasında en ufak bir münasebet yoktur." . 362
Bir başka önyargılı bakış, şu âyetteki "hadîs" kelimesinin tercü mesinde ortaya çıkmaktadır: "Elbette onların hikâyelerinde akıl sa hipleri için ibret vardır. Bu (Kur'ân) uydurulacak bir "söz (hadîs)" değildir™. Ayette geçen "söz (hadîs)" kelimesi hakkında bir yazar şunları söylemektedir: "Görüldüğü gibi Kur'ân, kendisini uydurma bir ha dîs olmamakla yüceltmekte ve böylece sonraki zamanlarda getirdiği dine bir yığın problem çıkaracak uydurma hadîslere mucizevi bir bi çimde dikkat çekmektedir. İkinci mucize beyansa, yine uydurma ha dîslere sığınan zihniyetin temel dayanaklarından birini yıkmaktadır. "Kur'ân müphem ve muğlaktır. Onu anlamak ancak hadîslerin ver diği tafsilada mümkündür" diyenlere Kur'ân'ın cevabı şudur: Ben gerekli her şeyin detayım veren bir k i t a b ı m " . 364
Kur'ân'ın hiçbir yerinde "hadîs" kavramı, Rasûlullah'ın sözleri anlamında veya ıstılahı anlamda kullanılmamaktadır. 365
359
Buhâri, Tcfsîru Sûre 7 (A'raf), 5 ( V , 1 9 7 - 1 9 8 ) .
360
7. A'raf, 1 9 9 .
361
Buhâri, Tcfsîru Sure 7 (A'raf), 5 ( V , 1 9 7 - 1 9 8 ) .
362
H a t i b o ğ l u , a . g . m . , s. 1 1 0 - 1 1 1 .
363
1 2 . Yusuf, 1 1 1 .
364
Ö z t ü r k , a.g.e., s. 2 1 4 .
365
C a n d a n , A b d u l c e l i l , " M e a l vc T e f s i r l e r d e G ö r ü l e n Bazı S ö z c ü k ve D e y i m H a t a l a r ı İle B u n l a r ı n Ö n e m l i N e d e n l e r i " , M a r i f c , Yıl: 1 , Sayı: 3 , Kıs 2 0 0 2 , s. 9 5 .
Lügat anlamı itibariyle "hadîs", ortaya çıkan şey, uyku ve ayık iken kulağa gelen söz demektir. Olgunlaşmamış taze meyveye de hadîs denilmiştir. Bazen Kur'ân için de hadîs kelimesi kullanılmış t ı r . Istılahta ise; Rasûlullah'a, ashabına ve tabiûna nispet edilen söz, fiil ve takrirlerdir. Ayederde geçen "hadîs" kelimeleri, Kur'ân anlamında kullanıldığı gibi, söz, laf ve vahiy anlamında da kullanıl mıştır . Ama her halükârda, yukarıdaki âyette sözü edilen hadîs; ıs tılah! anlamda değil, " s ö z " anlamında kullanılmıştır. 366
367
Bütün bunlar, bütünlüğünden koparılan bir hadîsin, önyargıların yönlendirmesiyle nasıl H z . Peygamber'in kasdetmediği bir anlamda anlaşılabildiğini gösterir birkaç örnektir. Buna göre, hadîsi bütünlük içerisinde değerlendirebilmek için, mümkün olduğunca önyargdardan uzak durmak gerekmektedir. Aksi halde, bütünlüğünden kopardmış hadîslere, zihinde daha önceden kurgulanmış hertürlü görüşü söyletmek mümkün olabilmektedir. Ancak bu tür değerlen dirmeler, hiçbir zaman doğru anlama çabalarının tezahürü olarak görülmemektedir.
366
R â ğ ı b e l - İ s f c h â n î , el-Mürredit 110.
367
R â ğ ı b , a.g.e., s. 1 1 0 .
û Garibi'l-Kur'ân,
Dâru'l-Ma'rifc, Beyrut t j z . , s
II. B Ö L Ü M
TESBİTTE B Ü T Ü N L Ü K (SENED V E METİN TENKİDİNDE B Ü T Ü N L Ü K )
A. Ö R N E K H A D Î S B A Ğ L A M I N D A S E N E D T E N K İ D İ N D E BÜTÜNLÜK Hadîsleri incelerken kullanılan "tenkid" kelimesi, günümüz Türkçe'sinde; "eleştirme, eleştiri" ve "iyiyi, kötüden ayırma; bir eser, kişi veya olay hakkında hüküm yürütme, iyi ve kötü taraflarım ortaya koyma; daha çok kötü taraflarım belirtme, eleştirme, eleşti ri" şeklinde anlamlandınlmaktadır. 368
369
Bu kelime, Osmanlıca-Türkçe sözlüklerde; "Bir şeyin fenasını at ma, temizleme" , "Bir konuya ait yazıyı veya eseri, değer bakımın dan gözden geçirme ve eleştirme" ve "Edebî, fennî, sınaî âsân tetkik ile, iyi ve fena cihederini bi'l-muhakeme g ö s t e r m e " şeklin de tarif edilmektedir, 370
371
372
"Tenkid" kelimesinin, yeni edebiyatta, muâhaze-i edebiye mana sına kullanılmaya başlanmış olduğu, ancak Arapçada "nakd" kelime sinin, "tefîl babı"ndan gelmediği, bunun yerine "intikad" kelimesi nin kullanılmasının daha doğru o l d u ğ u belirtilmiştir. 373
368
Türkçe Sözlük,
369 370
D o ğ a n , M e h m e t , Büyük Türkçe Sözlük, B e y a n Yayınlan, İ s t a n b u l 1 9 8 7 , s. 1 0 8 0 . B k z . Y e ğ i n , A b d u l l a h ve diğerleri, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, T ü r d a v , İ s t a n b u l 1 9 8 1 , 1 1 , 2 1 7 8 ; Ö z ö n , M u s t a f a N i h a t , Osmanlıca-Türkçe Sözlük, İnkılap ve A k a Kitabevleri, İ s t a n b u l , 1 9 6 5 , s . 7 4 4 .
T D K , 11,1453.
371
D e v e l l i o ğ l u , F e r i t , O s m a ı ı i c a - T û r f c ç e Ansiklopedik
372
M u a l l i m N a c i , Lügat-i
373
Ş e m s e d d i n S a m i , Kâmûsi
Lügat, s . 1 2 9 6 .
Naci, Ç a ğ n yayınlan, s. 2 9 0 . Türkî, Ç a ğ n Yayınlan, 1 3 1 7 , 1 , 4 4 5 .
Bu çalışmada "tenkîd"; "Herhangi bir konunun, araştırılarak, iyi ve kötü yönlerinin gösterilmesi" anlamında kullanılacaktır. Nitekim, Şemseddin Sami'nin de dediği gibi, esasen "tenkîd", "nakd" maka mında kullanılmaktadır. Arapça'da, "NaKaDe" fiilinin, "tenkîd" şeklinde, "tef il" babından bir kullanımına rasdanmadığı g ö z önüne alındığında, "tenkîd" şeklinde kullanılan bu kelimenin, genelde Arapça eserlerdeki, özelde de hadîs kaynaklarındaki karşılığı, "nakd" kelimesi olmaktadır. Türkçe'de kullanılan, "hadîs tenkidi" kavramı ise, kaynaklarda, "nakdu'l-hadîs" şeklinde ifade edilmektedir . "Nakdu'l-hadîs", hadîs eserlerinde, "nakdu's-sened/sened tenkidi" ve "nakdu'l-mctin/metm tenkidi" diye iki şekilde mütalaa edilmektedir. 374
Buna göre, nakd kelimesi, lügat anlamından tamamen kopanlmamakla birlikte, Hadîs ilminde, daha özel bir manada kullanılmak ta ve; "Sahihlerini, zayıflarından ayırmak için hadîsleri; hadîs rivâyetindeki güvenilirlik derecelerini tespit etmek için sened ve metni, in celemeye tabi t u t m a k " şeklinde ifade edilmektedir. Dolayısıyla, tenkîd kavramı, "cerh ve ta'dîl" kavramından daha kapsamlı olmak tadır. Çünkü hadîs tenkîdeiliği, sened ve metin tenkidi olmak üzere ikiye ayrılır. Zaman zaman, sened tenkidine haricî tenkîd, metin ten kidine de dahilî tenkîd denildiği de olur. Cerh ve ta'dîl kavramı ise, bu iki tenkîd tarzından, haricî tenkîd kapsamına girer ve "rical ten kidi" kaydıyla, genel hadîs tenkîdeiliğinden ayrılır . 375
376
Esasen, "metin tenkidi" kavramının, Hadîs ilminde, bir ıstılah olarak kullanılması, son dönemlerde ortaya çıkmıştır. Hadîs metin lerinin tenkidi, düşünce ve uygulama olarak Müslümanlann yaban cısı değildir. Fakat bu olguyu, bu kavramla/ıstılahla ifade etmemiş ler, farklı terimler kullanmışlardır. Muâraza, ihtiiâf, tearuz, işkâl vs. gibi klâsik kavramlar, metin tenkidi ameliyesine tamı tamına tetabuk etmese de, referans teşkil ederler. "Metin tenkidi" kavramı, Hadîs il mine, şarkiyatçıların ve modern tarihçilerin terminolojisinden geç miştir. Şarkiyatçıların bu kavramı kullanmaları, İslâm dünyasındaki araştırmaları da etkilemiş, Hadîs ilminde, zaten "hadîs metni" anla mında kullanılan "metin" kelimesinin yanma, "tenkîd" kelimesi ko nularak elde edilen "metin tenkidi" kavramı, "hadîs metinlerinin 374
M e s e l â b k z . , A ' z a m î , M u h a m m e d M u s t a f a , Menhecu'n-Nakd Riyad 1 9 8 2 , s . 5 , 6 , 7 , 1 0 , 8 1 , 9 1 , 9 3 , 9 5 .
375
B k z . Aydınlı, H a d î s Istılahları
376
B k z . A ş ı k k u d u , a.g.e,
s.19.
Sözlüğü,
s.125.
'İnde'l-Muhaddisin,
tenkidi" veya biraz daha açık ifadeyle, "hadîs metninden yola çıka rak, hadîsin mevsukiyetini tespit etme işlemi" anlamında kullanılma ya başlanmıştır . 377
Bütün bunlardan harekede, bölüm başlığında kullanılan "tenkîd" kavramının, günümüz Türkçesinde anlaşıldığı gibi, "eleştiri" manasında değil; "hadîslerin, güvenilirliklerini tespit etmek için, se ned ve metni incelemeye tabi tutmak" anlamında kullanıldığına dik kat edilmelidir. "Herhangi bir kaynakta, problemli görülen bir hadîsle karşılaşıl dığında yapdması gereken şey nedir?" sorusunun cevabı; önce isna dın, sonra da metnin incelenmesi şeklinde olmalıdır. Burada, bu tür incelemenin nasıl yapılması gerektiğinden teorik olarak kısaca bahsedildikten sonra, örnek bir hadîsle uygulamalı olarak gösteril meye çalışılacaktır. 378
Özel lafızlarla hadîsi rivayet eden râvî veya râvîleri zikrederek, ha dîs metnini ilk sahibine nisbet etmek anlamına gelen "isnâd"; temel de, haberi nakledenin güvenilirliğinden harekede, haberin güvenilir liğini ortaya koyan bir hadîs tekniğidir. Haberin olduğu yerde, ha beri başkalarına ulaştıranlar da vardır. Önemli olanın haber olmasma rağmen, muhbirin güvenilirliği de haberin güvenilirliğiyle beraber düşünülür. Bu sadece hadîs için geçerli bir durum değildir. Günü müzde, yazdı ve görsel yayın organlarında sık sık "güvenilir kaynak lardan alınan bilgiye göre..." diye başlayan ifadeler kullanılmaktadır. Aslında bu ifade ile, kaynağın güvenirliğinin haberin güvenilirliği nin garantisi olduğu izlenimi verilmektedir. Hadîslere bu açıdan bakıldığında, sahabenin Rasûlullah döne minde, tereddüdü bulduğu haberleri, H z . Peygamber'e sormak su retiyle söz konusu haberin güvenilirliğini test etme imkânı bulduğu nu görmekteyiz. Ashâb, Rasûlullah'ın vefatından sonra, ona nispet edilen bir söz duyduğunda, kaynağa ulaşma imkânına sahip olmadı ğı için, zorunlu olarak haberi nakledenin güvenilirliğini sorgulanma ya başladı. Tabiûn için de aym durum söz konusudur. Tamamen do ğal şartlarda ve bilinçli bir şekilde gelişen bu sistem