WOJCIECH SZYMAŃSKI
Zarys problematyki przemian jądrowych Wydanie drugie poprawione i rozszerzone
Wydawnictwo Naukowe P...
463 downloads
1715 Views
6MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
WOJCIECH SZYMAŃSKI
Zarys problematyki przemian jądrowych Wydanie drugie poprawione i rozszerzone
Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 1996
PRZEDMOWA DO II WYDANIA
Niniejsza pozycja jest p o p r a w i o n ą i nieco rozszerzoną wersją „Chemii j ą d r o w e j " , P W N 1991. Wszystkie elementy istotne dla przedstawienia przedmiotu, w aspekcie przede wszystkim ogólnych prawidłowości, zostały zachowane; mówi o nich pozostawiony w nie zmienionej postaci wstęp. W p r o w a d z o n e zmiany i ulepszenia idą w kierunku uwypuklenia faktu, że centralnym zagadnieniem najogólniej pojętej nukleoniki są s a m o r z u t n e i wywołane przemiany j ą d r a atomowego; pod kreślono to w podtytule. A u t o r żywi nadzieję, iż konsekwentnie realizowany zamiar przedstawienia chemii jądrowej w możliwie najbardziej ogólnej postaci spowoduje zainteresowanie książką j a k o źródłem informacji szerszym niż podręcznikowe.
SPIS TREŚCI
Wstęp Główne zagadnienia radiochemii
11 12
1. Jądro atomowe 1.1. Model atomu 1.2. Cząstki elementarne 1.2.1. Masy cząstek 1.2.2. Efekty relatywistyczne 1.2.3. Oddziaływania cząstek elementarnych 1.2.4. Antycząstki 1.2.5. Statystyka 1.2.6. Kwarki 1.3. Klasyfikacja jąder 1.4. Energia wiązania 1.5. Rozkład masy i ładunku w jądrze 1.6. Ruch obrotowy a jądro 1.6.1. Mechaniczna energia obrotowa 1.6.2. Moment pędu 1.6.3. Momenty jądrowe 1.6.4. Magnetyczny moment jądra 1.6.5. Precesja 1.6.6. Metody wyznaczania momentu jądrowego 1.7. Parzystość 1.8. Siły jądrowe 1.9. Modele jądrowe 1.9.1. Studnia potencjału jądrowego 1.9.2. Model kroplowy 1.9.3. Model powłokowy 1.9.4. Model gazu Fermiego 1.9.5. Model kolektywny
27 27 32 36 36 39 40 42 46 47 48 50 52 53 53 54 58 58 60 61 62 68 69 71 77 87 89
2. Prawo rozpadu promieniotwórczego 2.1. Szeregi promieniotwórcze 2.2. Prawo rozpadu promieniotwórczego 2.2.1. Przykłady stosowania prawa rozpadu 2.3. Mieszanina niezależnie rozpadających się nuklidów
91 91 95 98 99
2.4. N a g r o m a d z a n i e się p r o d u k t ó w radioaktywnych 2.4.1. Wydajność p r o d u k t u reakcji jądrowej 2.5. R o z p a d rozgałęziony 2.6. Jednostki promieniotwórczości 2.7. Oznaczanie okresów p ó ł r o z p a d u 2.8. Aktywność właściwa
101 107 108 110 113 115
3. Samorzutne przemiany j ą d r o w e 3.1. Przemiana a 3.1.1. Energie i czasy r o z p a d u a 3.1.2. Efekt tunelowy 3.2. Przemiana /? 3.2.1. Efekt energetyczny fi 3.2.2. Postulat Diraca istnienia elektronu dodatniego 3.2.3. Hipoteza neutrino 3.2.4. Wychwyt elektronu 3.2.5. R ó w n a n i e Fermiego — teoria r o z p a d u fi 3.3. Przemiana y 3.3.1. Konwersja wewnętrzna 3.3.2. Tworzenie p a r 3.3.3. Klasyfikacja promieniowania elektromagnetycznego i warunki przemian y (teoria r o z p a d u y) 3.3.4. Izomeria j ą d r o w a 3.4. S a m o r z u t n e rozszczepienie (SF)
116 119 123 127 130 131 134 135 138 139 145 146 148
4. Oddziaływanie promieniowania z materią. Reakcje j ą d r o w e 4.1. Podstawowe rodzaje reakcji jądrowych 4.2. Bilans energetyczny reakcji jądrowych 4.3. Przekrój czynny 4.4. Bariera k u l o m b o w s k a 4.5. Teoria Bohra jądra złożonego 4.6. Ważniejsze reakcje dwuciałowe 4.6.1. Reakcje a - p r o t o n 4.6.2. Reakcje a - n e u t r o n 4.6.3. Reakcje p o w o d o w a n e przez p r o t o n y 4.6.4. Reakcje p o w o d o w a n e przez deuterony i oddziaływania bezpośre dnie 4.6.5. Reakcje p o w o d o w a n e przez neutrony 4.6.6. Reakcje fotojądrowe 4.6.7. Reakcje p o w o d o w a n e przez elektrony 4.7. Reakcja rozszczepienia 4.7.1. Energia reakcji rozszczepienia 4.7.2. Przekrój czynny w reakcji rozszczepienia 4.7.3. Teoria procesu rozszczepienia
161 163 165 168 172 176 182 183 184 186
149 154 158
189 194 199 201 203 206 208 212
4.8. Reakcje termojądrowe 4.8.1. K o n t r o l o w a n e reakcje termojądrowe 4.8.2. Reakcje zimnej syntezy (zimna fuzja) 4.8.3. Reakcje termojądrowe w gwiazdach 5. Oddziaływanie promieniowania z materią. Procesy absorpcji promieniowania nie prowadzące d o przemian jądrowych 5.1. Pochłanianie promieniowania jonizującego i neutronów 5.1.1. Procesy absorpcji cząstek a, p r o t o n ó w i innych cięższych cząstek naładowanych 5.1.2. Absorpcja promieniowania fi 5.1.3. Absorpcja promieniowania elektromagnetycznego 5.1.4. Absorpcja n e u t r o n ó w 5.1.5. Radionuklidy j a k o źródła mocy 5.2. Detektory promieniowania jonizującego i neutronów 5.2.1. Współczynnik detekcji 5.2.2. Liczniki proporcjonalne i G e i g e r a - M u l l e r a 5.2.3. Liczniki scyntylacyjne 5.2.4. Liczniki półprzewodnikowe 5.2.5. Liczniki neutronów 5.2.6. Urządzenia przeliczające 5.2.7. Statystyka p o m i a r ó w 5.3. Chemia radiacyjna 5.3.1. Ź r ó d ł a promieniowania w chemii radiacyjnej 5.3.2. Absorpcja energii promieniowania w układzie 5.3.3. Mikroniejednorodny rozkład energii zaabsorbowanej w układzie 5.3.4. Procesy radiacyjne 5.3.5. Radioliza wody 5.3.6. Radioliza związków organicznych 5.3.7. Dozymetria promieniowania 6. Akceleratory cząstek i reaktory j ą d r o w e 6.1. Akceleratory cząstek i źródła n e u t r o n ó w 6.1.1. Klasyfikacja akceleratorów 6.1.2. Ź r ó d ł a cząstek n a ł a d o w a n y c h 6.1.3. G e n e r a t o r C o c k r o f t a - W a l t o n a 6.1.4. Akcelerator van de Graaffa 6.1.5. Akceleratory liniowe wysokiej częstości 6.1.6. Akceleratory cykliczne 6.1.7. Ź r ó d ł a n e u t r o n ó w 6.2. R e a k t o r y jądrowe 6.2.1. Reakcja łańcuchowa 6.2.2. Współczynnik rozszczepienia 6.2.3. Współczynnik powielania
216 218 221 222
232 232 233 243 250 257 259 260 261 262 275 277 281 281 282 284 285 287 289 291 295 306 309 314 314 314 315 317 318 319 321 326 328 329 331 331
6.2.4. Niektóre dane o reaktorach termicznych 6.2.5. Powielanie substancji rozszczepialnych i reaktory na neutrony prędkie 6.2.6. Paliwo jądrowe 6.2.7. Problem energetyczny a reaktory jądrowe Literatura Prace zbiorowe:
334 337 341 350 352 352
WSTĘP
Niniejsza książka jest kontynuacją serii skryptów wydanych w Uniwersytecie M . K o p e r n i k a w latach 1969-86 i stanowi ich nową wersję. Podręczniki te, przeznaczone dla studentów chemii na uniwersyteckich studiach stacjonarnych, nosiły różne tytuły, od „Elementów chemii j ą d r o w e j " przez „Wstęp d o fizykochemii j ą d r o w e j " aż d o aktualnego tytułu „ C h e m i a j ą d r o w a " . Ta zmienność tytułów odbija pewną, dość zasadniczą, prawdę dotyczącą trudności ścisłego zdefiniowania przed miotu, potocznie określanego j a k o chemia j ą d r o w a . Sprawa ta wymaga nieco szerszego komentarza. E p o k o w e odkrycia w dziedzinie przemian jądra a t o m o w e g o , datujące się od około stu lat, zaowocowały w ostatnim półwieczu licznymi rozwiązaniami praktycz nymi, od tak znanych, jak b r o ń n u k l e a r n a i energetyka j ą d r o w a oraz medyczne zastosowania promieniowania jonizującego i radiowskaźników, d o mniej znanych szerszemu ogółowi, j a k izotopowe źródła mocy czy radiacyjna modyfikacja poli merów. R a n g a tych odkryć i skala rozwiązań technologicznych narzuciły od pewnego czasu konieczność wprowadzenia elementów nauki o przemianach j ą d r o wych d o p r o g r a m ó w nauczania na kierunkach ścisłych. Dla kierunku chemicznego sugerowano wybranie czysto chemicznych aspektów n a u k i o przemianach jądrowych (nukleoniki), co sprowadzałoby się d o nauczania technologicznej strony niektórych rozwiązań praktycznych. W pewnej mierze zostało to zrealizowane, czego ilustracją jest pokutujący w niektórych p r o g r a m a c h chemii uniwersyteckiej termin „radiochemia". Nie m o ż n a było j e d n a k oprzeć p r o g r a m u przedmiotu na opisowym, w przewa żającej mierze, materiale dotyczącym radiochemii bez p o d a n i a przynajmniej nie których ogólnych praw, j a k choćby p r a w a rozpadu promieniotwórczego, nie mającego nic wspólnego z tradycyjną chemią. D o c h o d z i m y tu d o istoty trudności definicyjnych, k t ó r a sprowadza się d o sensu terminu „chemia", j a k o kierunku nauczania. M o ż n a t r a k t o w a ć chemię j a k o zbiór receptur analitycznych i preparatywnych (taką była w połowie ubiegłego stulecia), nie m a m y j e d n a k wtedy d o czynienia z nauką ścisłą w p o d s t a w o w y m sensie, lecz z technologią. M o ż n a t r a k t o w a ć chemię bardziej „ n a u k o w o " , j a k to się robi obecnie, wprowadzając d o niej cały zespół praw ogólnych: bądź w postaci odrębnego przedmiotu (np. chemii fizycznej), bądź bezpośrednio stosując te p r a w a d o pewnej klasy połączeń chemicznych (np. fizykochemia organiczna). Terminy „fizyka", „fizyczny" nie pojawiają się tu p r z y p a d k o w o ; p o prostu nie istnieje żadne dostatecznie ogólne i ścisłe p r a w o rządzące przemianami chemicznymi, które nie byłoby prawem fizycznym. M o ż n a wreszcie podejść d o chemii w sposób jeszcze bardziej podstawowy, próbując opisać
teoretycznie d a n y związek czy klasę związków i dążąc d o przewidywania ich zachowań; ta chemia k w a n t o w a jest w istocie działem fizyki teoretycznej, choć z uwagi na konieczność grubych przybliżeń w miarę komplikacji strukturalnych, dezawuowanym przez część fizyków. Wszystko t o , co powiedziano wyżej o chemii, odnosi się również d o chemii jądrowej. Nie m o ż n a rozpatrywać chemicznych aspektów przemian jądrowych bez podstawowych wiadomości o strukturze j ą d r a a t o m o w e g o oraz o samorzutnych przemianach, j a k i m o n o podlega. Nie m o ż n a p o d a w a ć schematów reakcji jądrowych, które mają niejednokrotnie ciekawe konsekwencje „chemiczne", bez omówienia podstawowych modeli tych reakcji. Z a t e m w chemii jądrowej trzeba uwzględnić dość dużo treści wziętych z fizyki jądrowej, szczególnie tych dostatecznie u g r u n t o w a n y c h i nie wymagających użycia zbyt specjalistycznego a p a r a t u teoretycznego. Być może a d e k w a t n y m terminem określającym zakres omawianego przez nas przedmiotu byłby termin „fizykochemia j ą d r o w a " , nie przyjął się on j e d n a k w literaturze. Pozostanie przy nieprecyzyjnym terminie „chemia j ą d r o w a " jest uleganiem tradycji, trzeba więc konsekwentnie naszkicować tradycyjny zakres przedmiotu. Przede wszystkim trzeba zaznaczyć, że terminu tego używa się w dwóch znaczeniach: 1) szerszym — j a k o podstawy i główne elementy nauki o przemianach jądrowych widziane okiem chemika; 2) węższym — j a k o kierunek b a d a ń reakcji jądrowych w ich aspekcie chemicznym (np. produkcja nowych pierwiastków w reakcjach jądrowych i określanie ich właściwości chemicznych). Tak więc n a chemię jądrową będą się składały p o d s t a w o w e wiadomości 0 jądrze, samorzutnych przemianach jądrowych i efektach związanych z od działywaniem promieniowania n a materię (w tym ostatnim, b a r d z o obszernym dziale mieszczą się z a r ó w n o reakcje jądrowe, j a k i przemiany w sferze wartościowości atomów). Następnie w jej zakres będzie wchodziła chemia j ą d r o w a w sensie węższym, radiochemia i chemia radiacyjna. Przedmiotem b a d a ń chemii radiacyjnej są zmiany chemiczne w układach poddanych napromieniowaniu, będące efektem przeniesienia energii poprzez pier wotne procesy wzbudzenia i jonizacji. W celu ustalenia zakresu tej bardzo obszernej 1 nadal rozwijającej się dziedziny istotne jest zastrzeżenie, że stosowane tu promie niowania nie powodują reakcji jądrowych.
Główne zagadnienia radiochemii Określenie radiochemii j a k o działu nauki o promieniotwórczości nie jest łatwe. O d samych początków kształtowania się tej dziedziny, a początków radiochemii trzeba szukać już w okresie odkrycia promieniotwórczości, rysowały się dwa podejścia: pierwsze — pod kątem przedmiotu zainteresowania radiochemii, drugie — w aspekcie metod w niej stosowanych. Dlatego s p o t y k a m y się z jednej strony z określeniem radiochemii j a k o chemii substancji promieniotwórczych i procesów wywołanych przez przemiany promieniotwórcze, z drugiej strony zaś j a k o grupy m e t o d b a d a w -
czych oraz rozwiązań technicznych i technologicznych służących określaniu zjawisk chemicznych towarzyszących p r z e m i a n o m jądrowym. Radiochemia jest dziedziną niezwykle obszerną i bardzo zróżnicowaną; dość powiedzieć, że w jej zakres wchodzą z a r ó w n o problemy przeróbki paliwa jądrowego, j a k i badania skrajnie rozcieńczonych roztworów czy chemicznych efektów reakcji jądrowych. Jej treści są zwykle przedstawiane w obszernych opracowaniach monograficznych, nie mających c h a r a k t e r u podręcznikowego z uwagi na trudność zastosowania jednolitej koncepcji wykładu dla tak różnorodnego materiału. Niektóre pozycje literaturowe mające w tytule termin „ r a d i o c h e m i a " , jak n p . „Principles of Radiochemistry" M c K a y a , są w istocie podręcznikami chemii jądrowej. W naszym podręczniku zrezygnowano z przedstawienia radiochemii w postaci odrębnego rozdziału. Nie jest to konieczne d o wyłożenia istotnych treści chemii jądrowej w sensie szerszym, przedstawionym powyżej. Tytułem rekompensaty naszkicujemy obecnie najogólniej przyjęty zakres tematyczny radiochemii. W tekście wykorzystamy natomiast pewne elementy radiochemii w rozdziałach traktujących 0 samorzutnych przemianach jądrowych, reakcjach jądrowych oraz w rozdziale 6. Poniżej zostaną omówione, w 8 p u n k t a c h , główne zagadnienia radiochemii. 1. Wymieńmy na początek dział radiochemii zajmujący się otrzymywaniem 1 badaniem naturalnych i sztucznych pierwiastków promieniotwórczych i ich związków, określany często j a k o chemia pierwiastków promieniotwórczych. Wchodzą tu w grę zarówno pierwiastki promieniotwórcze występujące w naturalnych szeregach promieniotwórczych: polon, r a d o n , rad, aktyn, tor, p r o t a k t y n , uran oraz astat i frans, jak również pierwiastki o t r z y m a n e sztucznie w reakcjach jądrowych przez bombardowanie neutronami molibdenu: T c — technet, i neodymu: i P m — promet (oba te pierwiastki występują także w p r o d u k t a c h rozszczepienia u r a n u ) oraz pierwiastki transuranowe: n e p t u n ( N p ) , pluton ( P u ) , ameryk ( A m ) , kiur ( C m ) , berkel ( B k ) , kaliforn ( C f ) , einstein ( E s ) , ferm ( o F m ) , mendelew ( M d ) , nobel G02N0), lorens ( L r ) . Dla pierwiastków o Z > 1 0 4 p r o p o n o w a n e są nazwy: U n n i l ą u a d i u m ( U n q ) , Unnilpentium ( U n p ) , Unnilhexium ( U n h ) , Unnilseptium ( U n s ) . Uzyskanie nie istniejących w przyrodzie pierwiastków ciężkich z u r a n u i pierwiastków t r a n s u r a n o w y c h w reakcjach z n e u t r o n a m i , deuteronami i cząstkami a było m.in. wielkim osiągnięciem techniki przyspieszania cząstek. Pierwiastki o liczbach a t o m o w y c h 102-105 o t r z y m a n o przez zastosowanie wiązek ciężkich j o n ó w ( ^ B , C ) . Wymienione wyżej pierwiastki dzieli się zwykle na aktynowce (od a k t y n u d o nobelu) i transaktynowce poczynając od 4 U n q . Ze względu na identyczność chemiczną w y o d r ę b n i a się grupę uranowców (U, N p , P u , Am), pozostałe zalicza się d o kiurowców. 6
4 3
9 3
9 6
9 7
98
1 0 1
9 4
9 9
9 5
10
1 0 3
1 0 4
1 0 5
1 0 6
1 0 7
1 2
t 0
Z a d a n i e m radiochemii jest wydzielenie określonych pierwiastków promienio twórczych: z naturalnej mieszaniny substancji radioaktywnych, z tarcz, w których powstały w reakcjach jądrowych, bądź z p r o d u k t ó w rozszczepienia, i otrzymanie ich w maksymalnie czystej postaci. Dalszym zadaniem jest określenie konfiguracji elektronowej i wartościowości oraz wielkości fizycznych i chemicznych charak teryzujących pierwiastek (np. m a s a a t o m o w a , gęstość, o p o r n o ś ć elektryczna, temperatura topnienia, rozpuszczalność itp.). N a s t ę p n y m zagadnieniem jest otrzy-
mywanie związków chemicznych tych pierwiastków n a różnych stopniach utlenienia, wyznaczanie potencjałów redoks oraz badanie reakcji pierwiastków i ich związków. Oddzielnym zadaniem jest badanie struktury krystalicznej czystych pierwiastków metalicznych. Pierwiastki promieniotwórcze, p o d o b n i e j a k i trwałe, występują w postaci mniej lub bardziej licznych izotopów. W wielu p r z y p a d k a c h jest t o istotne dla celów radiochemicznych, n p . wtedy gdy określony izotop może być tworzony w znaczącej ilości. W zasadzie radiochemia nie zajmuje się b a d a n i e m jądrowych właściwości izotopów, takich j a k przekrój czynny n a absorpcję określonego promieniowania, niemniej przedstawiony w tym punkcie dział radiochemii p o k r y w a się w zasadzie z zakresem chemii jądrowej w sensie węższym, w szczególności w odniesieniu d o pierwiastków t r a n s u r a n o w y c h . 2. Obszerny dział radiochemii zajmuje się procesami współkrystalizacji i adsorpcji oraz tworzenia radiokoloidów. Rozwój tego działu związany jest z faktem b a r d z o częstego występowania substancji promieniotwórczych w ilościach śladowych, n p . w roztworach, j a k o mikroskładników w rozcieńczeniach granicznych. W celu przeprowadzenia operacji analitycznych z tak małymi ilościami stosuje się tzw. nośniki, czyli substancje możliwie identyczne chemicznie, n p . nośniki izotopowe, jeżeli występuje trwały izotop badanej radiosubstancji, lub nieizotopowe, gdy możliwe są procesy współkrystalizacji. Szeroko stosowane wydzielanie radiosubstancji metodą współstrącania opiera się n a procesach współkrystalizacji i adsorpcji. Radiochemia korzysta tu z obszernego d o r o b k u odpowiednich działów chemii fizycznej, wprowadzając swoje własne rozwiązania p o d y k t o w a n e specyfiką substancji radioaktywnych i ich bardzo różnymi okresami półtrwania. Istotnymi zagadnieniami są przy tym: podział m i k r o s k ł a d n i k a między fazy stałą i ciekłą, czynniki wpływające na ten podział (względna rozpuszczalność, temperatura, składy faz), procesy na granicy kryształ-roztwór, występowanie adsorpcji pierwotnej, gdy j o n y izotopowe lub izomorficzne wchodzą w skład sieci krystalicznej fazy stałej, lub adsorpcji wtórnej powierzchniowej oraz wewnętrznej nieizomorficznej. Z zagadnieniami tymi jest związany c h a r a k t e r roztworów: rzeczywistych oraz koloidalnych. Badania tych ostatnich doprowadziły d o wyodrębnienia się, j u ż od początków radiochemii, działu radiokoloidów. Należy wymienić również ważne ze względów poznawczych i p r a k tycznych (szczególnie w aspekcie energetyki jądrowej) układy, w których fazą ciekłą są stopione sole. J a k o ilustrację doniosłości metod, które są wykorzystywane w tym dziale radiochemii, m o ż n a przypomnieć, że rad został p o raz pierwszy oznaczony w procesie izomorficznej krystalizacji z b a r e m . Proces frakcjonowanej krystalizacji doprowadził d o wykrycia promieniotwórczego b a r u w uranie p o d d a n y m działaniu n e u t r o n ó w , a tym samym d o odkrycia reakcji rozszczepienia. 3. B a r d z o ważnym zadaniem radiochemii jest badanie i stosowanie w praktyce (np. d o rozdzielania izotopów) wymiany izotopowej. Wymianą izotopową nazywa się reakcję chemiczną polegającą na wymianie a t o m ó w d a n e g o pierwiastka pomiędzy dwiema (lub więcej) postaciami chemicznymi, w których ten pierwiastek występuje. Przebieg wymiany jest nieobserwowalny, o ile
jeden z reagentów nie zostanie w jakiś sposób oznaczony. Najwygodniejszym sposobem znakowania jest przeprowadzenie zmiany składu izotopowego reagenta przez dodanie jego radioaktywnego izotopu. Można także stosować trwałe izotopy wodoru, węgla, azotu czy tlenu; detekcja przy stosowaniu wskaźników promienio twórczych jest dużo prostsza. Jeżeli w układzie fizycznie jednorodnym (jednofazowym) mamy dwa związki chemiczne A X i BX, między którymi następuje wymiana atomów pierwiastka X i łączna liczba atomów pierwiastka X w układzie wynosi n + n ( n — liczba atomów jednego izotopu, n — liczba atomów drugiego izotopu), a liczba atomów pierwiastka X w związku A X wynosi n + n\ (n atomów pierwszego izotopu, n\ — drugiego), to warunkiem identyczności składu izotopowego jest: x
x
x
x
A
a
Wymianę izotopową w trwałym układzie jednorodnym określa się przez podanie definicji samego układu jednorodnego i prostej reakcji wymiany izotopowej oraz przez wprowadzenie równania wykładniczego, opisującego kinetykę wymiany izotopowej. Trwały jednorodny układ w przypadku wymiany izotopowej jest to układ, w którym wymiana zachodzi między reagentami jednostajnie rozproszonymi w tej samej fazie. Wszystkie warunki panujące w takim układzie pozostają w czasie trwania reakcji nie zmienione, poza samym rozdziałem wymienianych (np. radioak tywnych) atomów. Prosta reakcja wymiany izotopowej zachodzi wtedy, gdy równoważne chemicznie atomy jednej cząsteczki wymieniają się z atomami izo topowymi drugiej cząsteczki, przy czym wymieniające się atomy drugiej cząsteczki są sobie także chemicznie równoważne. Prosta reakcja wymiany jednorodnej między cząsteczkami A X i BX, w której wymieniane są wspólne atomy X , może być zapisana: AX + BX*
AX* + BX
przy czym X* oznacza znakujący (np. radioaktywny) atom X. Zakładamy, że stała szybkość reakcji wymiany atomów X między A X i BX wynosi R w mol• d m • s ~ — w określonych warunkach. [ A X ] = a mol • dm~ — stężenie atomów X w postaci A X , aktywnych i nieaktywnych; [ B X ] = b mol • d m — stężenie atomów X w po staci BX, aktywnych i nieaktywnych; [AX*] = x mol • dm ~ — stężenie radioaktyw nych atomów X w postaci A X w czasie t; [BX*] = ymol-dm~ — stężenie radioaktywnych atomów X w postaci BX w czasie t. Jeżeli prosta reakcja wymiany izotopowej zachodzi w trwałym układzie jednorodnym, to szybkość pojawiania się znakujących (np. radioaktywnych) atomów w reagencie początkowo nie znakowanym podlega prostemu prawu wykładniczemu: - 3
3
- 3
3
3
dx
y
dr
b
„
x a
„
1
Uwzględniając warunek 'x = x , gdy t = oo, otrzymuje się: a i
Stosowanie się procesu wymiany d o p r a w a wykładniczego zachodzi niezależnie od mechanizmu procesu, liczby wymienialnych a t o m ó w w każdej cząsteczce i stężenia radioaktywnych a t o m ó w . O d r ę b n y m zagadnieniem jest niejednorodna w y m i a n a izotopowa, która ze względu na nakładające się procesy rekrystalizacji, adsorpcji, wymiany na granicy faz i dyfuzji, nie jest o p r a c o w a n a ilościowo i kinetycznie w tym stopniu co w y m i a n a jednorodna. Proces wymiany izotopowej jest wykorzystywany d o wzbogacania składu izotopowego i rozdzielania izomerów jądrowych. Odgrywa on również dużą rolę w p r z y p a d k u rozdziału p r o d u k t ó w samorzutnych przemian jądrowych między różne związki chemiczne. 4. Problem rozdzielania i wzbogacania izotopów — z pogranicza fizyki i inżynierii jądrowej — znajduje się również w pewnej mierze w granicach zainteresowań radiochemii. Rozdzielanie izotopów jest możliwe dzięki nieznacznemu wpływowi, jaki mają masy izotopowe n a r ó w n o w a g ę chemiczną i wydajność reakcji chemicznych,czyli dzięki tzw. efektom izotopowym. N a przykład nieznaczne wzbogacenie wapieni w C w s t o s u n k u d o innych substancji zawierających C tłumaczy się tym, że stała równowagi reakcji C 0 + H 0 - • H C 0 jest większa dla C 0 niż dla C0 . Czasami p o w o d e m naturalnego rozdzielania bywa różnica we właściwościach fizycznych, np. wzbogacanie wody w H przez o d p a r o w a n i e jest s p o w o d o w a n e nieco niższą prężnością pary dla H 0 . Efekty izotopowe m o ż n a zdefiniować j a k o różnice fizycznych i chemicznych właściwości izotopów lub ich związków, wynikające z nierówności m a s , m o m e n t ó w jądrowych lub innych właściwości jądrowych. Właściwości fizykochemiczne u k ł a d ó w złożonych z a t o m ó w i cząsteczek, a więc wartości potencjałów termodynamicznych tych u k ł a d ó w , zależą od sumy stanów (funkcji rozdziału) Z 1 3
1 3
2
2
2
1 2
3
2
2
2
2
2
gdzie g jest wagą statystyczną (degeneracją) stanu o energii E i określa liczbę możliwych realizacji tego stanu. Jeżeli energia u k ł a d u składa się addytywnie z energii Ej translacji (kinetycznej), rotacji, oscylacji, energii elektronowych i w k ł a d u pochodzącego od m o m e n t ó w jądrowych (s ), to suma stanów wyraża się iloczynem: t
(
s
Z = z.Ir
' Z ,rot
'OSC
Sumy stanów poszczególnych postaci energii Ej określa wzór Uf* w którym E jest energią stanu i dla danej postaci energii (rotacyjna, oscylacyjna itp.). Funkcje rozdziału energii elektronowej i spinu nie wpływają na chemiczny efekt izotopowy, pozostają więc sumy stanów z , z , z , dla których we wzorach na energię Ej występują masy a t o m ó w lub cząsteczek; n p . klasyczna energia £kin = T > suma stanów z = (2nmkT) V; dla energii rotacji £ = (h /Sn I) • J(J+ 1), gdzie J jest liczbą kwantową rotacji, a masa występuje w momencie bezwładności /, suma stanów wynosi (w przybliżeniu wysokotem peraturowym) z = (8;r /rcT)//j ; dla energii oscylacji £ = (v+l/2)hv, gdzie v jest liczbą kwantową oscylacji (u = 0 , 1 , 2 . . . ) , a częstość drgań v zależy od masy, suma stanów wynosi (w przybliżeniu w y s o k o t e m p e r a t u r o w y m ) z ^kT/hv. T a k więc wszystkie właściwości fizykochemiczne określone przez sumę stanów Z zależą od masy a t o m ó w . Z m i a n a masy a t o m u w takiej samej chemicznie cząsteczce powoduje efekt izotopowy, przejawiający się w zmianie jakiejś właściwości fizykochemicznej układu tych cząsteczek. Chemiczne efekty izotopowe są wynikiem różnic w potencjałach chemicznych cząsteczek izotopowych. Zjawisko to m a szczególne znaczenie dla procesów wymiany izotopowej. Przykładem takiego efektu może być wymiana azotu między cząsteczkami NH i NH OH. Rozdzielanie izotopów polega więc na wykorzystaniu minimalnych różnic fizycznych i chemicznych pozwalających rozdzielić albo przynajmniej wzbogacić w żądany składnik izotopowy daną frakcję. Stopień rozdzielenia określa się j a k o współczynnik podziału (rozfrakcjonowania). Jeżeli iV, i N\ oznaczają liczby cząsteczek o b u składników izotopowych w jednostce objętości pierwszej frakcji (1), a N i N' — analogicznie w drugiej frakcji (2) i jeżeli N , > N , czyli N\ < N' , to współczynnik podziału a określamy następująco: Jti
tr
m i ; 2
rot
osc
3l2
tr
2
2
rot
2
2
rot
o s c
osc
1 5
1 4
3
2
4
2
2
2
NJN
2
Współczynnik wzbogacenia frakcji 1 w składnik N wynosi a — 1. D o najważniejszych metod rozdziału izotopów należą: destylacja frakcjonowana, dyfuzja gazowa, dyfuzja termiczna, m e t o d a odwirowywania, wymiana izotopowa oraz metody: chromatograficzna, elektromagnetyczna, elektrolityczna. Mniejsze znaczenie m a m e t o d a fotochemiczna. Większość m e t o d stosowanych d o rozdziału izotopów m a charakter statystyczny, tzn. wykorzystuje się w nich różnice między uśrednionymi właściwościami cząsteczek izotopowych. T a k i c h a r a k t e r mają przede wszystkim metody termodyfuzji, wymiany izotopowej, wypływu przez p o r o w a t ą ściankę, odwirowywania, destylacji frak cjonowanej. Wzrost temperatury często powoduje zwiększenie stopnia rozdzielania,' chociaż efekty izotopowe wyrażane przez stałe r ó w n o w a g izotopowych maleją zewzrostem temperatury. P o w o d e m zwiększenia stopnia rozdzielenia jest wzrost 2 — Chemia jądrowa
17
prędkości cząsteczek ze wzrostem temperatury, kompensujący zmniejszanie się stałych równowagi izotopowej. 5. Wydzielanie i badanie p r o d u k t ó w powstających w różnego rodzaju przemia nach jądrowych jest głównym zagadnieniem radiochemii, w którego zakres wchodzą np. o m ó w i o n e wyżej p u n k t y 1,2 i p o części 4. Trzeba tu także wyodrębnić dział o doniosłym znaczeniu praktycznym, tzw. chemię tarcz oraz niezależnie chemię produktów rozszczepienia. W reakcjach jądrowych b o m b a r d o w a n e strumieniem cząstek substancje nazy wamy tarczami (ang. target). W tarczach powstają p r o d u k t y reakcji jądrowych, najczęściej w postaci różnych nuklidów promieniotwórczych. W y b ó r i przygotowanie tarczy jest niezwykle ważne w pracach wykorzystujących reakcje jądrowe. Tarcze dzieli się na cienkie, w których strumień i energia pocisków praktycznie nie zmienia się po przejściu przez materiał (grubość rzędu 1 0 ~ k g m ~ lub kilku um), oraz odpowiednio grubsze. Dla wzmocnienia mechanicznego cienkich tarcz stosuje się podłoże, n p . glin. Cienkie tarcze osadza się na podłożu m e t o d a m i : pokrycia elektrolitycznego, próżniowego, techniką spektrometrii m a s (dla tarcz izotopowo czystych) i innymi. W grubszych tarczach trzeba brać p o d uwagę zmniejszenie strumienia cząstek bombardujących w trakcie przejścia. Zachodzi to głównie dla cząstek naładowanych, w p r z y p a d k u napromieniowania neutronowego można t r a k t o w a ć grubsze tarcze j a k o cienkie. Materiał tarcz może występować w stanie stałym, ciekłym i gazowym. W napromieniowaniach reaktorowych tarcze umieszczane są zwykle w pojemnikach o małym przekroju czynnym (a) n a wychwyt n e u t r o n ó w . Zwykle stosuje się polipropylen, Al, M g . Duże znaczenie m a stopień wypalenia tarczy poddanej napromieniowaniu. Jeżeli liczba a t o m ó w tarczy n a początku napromieniowania wynosi n , a p o czasie / wynosi n, to wypalenie określa zależność 2
2
0
n = n (l-
c a ( k
0r)
w której <j) jest strumieniem cząstek, a a obejmuje wszystkie procesy, w których ubyło a t o m ó w tarczy. Wypalenie może być pominięte, gdy ff $t « 1 . Wydzielania i oczyszczania p r o d u k t ó w jądrowych z tarcz m o ż n a d o k o n y w a ć uwzględniając d w a aspekty: a) może chodzić o otrzymanie p r o d u k t u wolnego od innych składników promieniotwórczych lub od p r o d u k t ó w nieaktywnych i o otrzy manie go w postaci odpowiedniego związku chemicznego; b) może chodzić o zidentyfikowanie nieznanej substancji promieniotwórczej (określenie liczby m a s o wej, stałej r o z p a d u , charakterystyki promieniowania, właściwości chemicznych), a więc o zagadnienia poruszone w p . 1. Jest t o specyficzna o d m i a n a chemii tarcz, zwana czasem chemią jądrową w sensie węższym. Przykładem p r z y p a d k u a) może być tarcza m a g n e z o w a b o m b a r d o w a n a deuteronami z akceleratora. Zachodzą reakcje ca)k
calk
2 4
2 2
M g ( 7 9 % ) (d, a ) N a
{t
1/2
= 2,6 lat)
2 5
2 6
2 6
Mg(10%)(d,n) Al 2 4
Mg(ll%)(d,a) Na
5
(t
1/2
(t
l/2
= 7 • 1 0 lat) = 15 h)
W krótkim czasie p o napromieniowaniu główny udział w sumarycznej aktywności ma - oczywiście N a , natomiast nawet p o dłuższym czasie wychładzania, gdy aktywność N a zaniknie, konieczne jest rozdzielenie chemiczne w celu otrzymania czystego N a . Rozdzielanie chemiczne stosuje się właściwie zawsze z tego względu, że prawie zawsze w tarczy zachodzi kilka reakcji jądrowych, oraz dlatego, że zanieczyszczenia zawsze obecne w tarczy zwiększają radioaktywność p r o d u k t ó w . N a przykład niepożądane p r o d u k t y powstają w osłonach chłodzących tarcz podczas b o m b a r dowania w akceleratorach itp. Czasem rozdzielanie jest b a r d z o utrudnione; n p . podczas b o m b a r d o w a n i a neutronami termicznymi reakcja (n, y) zachodzi prawie ze wszystkimi pierwiastkami tarcz, wskutek czego powstają izotopy tarczy i rozdział jest często niemożliwy albo wymaga specjalnej techniki. Różnica w m e t o d a c h analitycznych stosowanych w chemii tarcz w p o r ó w n a n i u z klasyczną analizą polega n a występowaniu czynnika czasu w postaci często b a r d z o małych okresów półtrwania otrzymywanych substancji promieniotwórczych. Trzeba wtedy stosować takie metody, aby wyeliminować czasochłonne czynności analityczne, np. długie odparowywanie, sączenie itp. Przy średnich energiach cząstek b o m b a r dujących otrzymuje się grupy pierwiastków o sąsiednich liczbach atomowych. Może to w pewnych w y p a d k a c h skracać analizę, czasem jednak, jak w p r z y p a d k u R u , R h , Pd; Hf, T a , W; lantanowców i in. u t r u d n i a ją. G d y stosuje się cząstki bombardujące o wielkich energiach, p r o d u k t y są dość rozrzucone p o d względem liczb atomowych, wtedy przebieg analizy zbliża się d o normalnie stosowanego. Nie zawsze najistotniejsza jest duża wydajność p r o d u k t u — często korzystniejsza jest wydajność wielokrotnie mniejsza od maksymalnej, jeżeli m o ż n a ją osiągnąć odpowiednio szybko. Nie zawsze również wymagany jest wysoki stopień czystości chemicznej (np. w niektórych p r z y p a d k a c h stosowania metody wskaźników promie niotwórczych), natomiast zwykle wymagany jest wysoki stopień czystości radio chemicznej, tzn. brak zanieczyszczeń radioaktywnych. Ponieważ ilość substancji radioaktywnej otrzymywana w reakcjach jądrowych jest często b a r d z o mała, w celu jej wyodrębnienia stosuje się metodę d o d a w a n i a nośnika (punkt 2). Czasem dodaje się kilka nośników, aby wydzielić kilka substancji radioaktywnych. Oczywiście w ten sposób znacznie zmniejsza się aktywność właściwa otrzymanego radiopierwiastka. N o ś n i k może występować również w postaci nieizotopowej, j a k C u S stosowany wspólnie dla * H g , *Bi , * P b . G d y zależy n a m na dużej czystości radiochemicznej substancji, której aktywność jest tylko małą częścią ogólnej aktywności tarczy, stosuje się tzw. wymywanie. Polega o n o n a d o d a w a n i u nie tylko nośnika interesującej nas substancji radioaktywnej, lecz także nośnika zanieczyszczeń i usuwaniu go tak długo, aż frakcja stanie się nieaktywna. Nośnik powinien występować w tej samej postaci chemicznej co substancja aktywna, trzeba więc znać postać, w jakiej występuje ta ostatnia. M o ż n a w tym celu 2 4
2 4
2 2
2 +
2+
2+
przeprowadzić uprzednio odpowiednie operacje z tarczą, n p . tarcza cynkowa rozpuszczona w H N 0 gwarantuje, że miedź występuje w postaci C u . Jeżeli nie wiadomo, w jakiej postaci występuje substancja a k t y w n a , to dodaje się nośnik pod różnymi postaciami i wszystkie je przeprowadza w jedną. Istotne znaczenie m a ilość d o d a w a n e g o nośnika. Małe ilości nośnika są niewygodne ze względów analitycznych, ale konieczne wtedy, gdy chodzi o otrzymy wanie substancji radioaktywnej o dużej aktywności właściwej. W takich przypadkach wygodne jest czasem użycie nośnika nieizotopowego, który może być potem oddzielony. Wysiłki radiochemików idą od dawna w kierunku przygotowywania źródeł beznośnikowych. W chemii tarcz występują r ó ż n o r o d n e techniki analityczne; d o najważniejszych należą procesy strącania ( p u n k t 2), rozdzielanie chromatograficzne, ekstrakcja, odparowywanie, ługowanie, rozdzielanie elektrolityczne i inne. Niektóre z nich, j a k chromatografia j o n o w y m i e n n a czy ekstrakcja, ze względu na powszechność stoso wania bywają w monografiach radiochemicznych p o d a w a n e w oddzielnych roz działach. Większość tych metod m a zastosowanie również w oznaczaniu p r o d u k t ó w rozszczepienia. Szczególne znaczenie w tym ostatnim p r z y p a d k u m a wydzielanie lantanowców, stanowiących znaczną część p r o d u k t ó w rozszczepienia u r a n u . Stosuje się tu szeroko metodę opartą na k o m p l e k s o w a n i u i rozdzielaniu elektroforetycznym. 6. M e t o d y wytwarzania radioizotopów i związków znakowanych wyodrębnia się w oddzielny dział radiochemii. Rozróżnia się trzy zasadnicze źródła sztucznych izotopów: reakcje zachodzące w tarczach napromieniowanych n e u t r o n a m i w reak torze jądrowym, reakcje w tarczach napromieniowanych cząstkami przyspieszanymi w akceleratorach oraz produkty rozszczepienia. Wydzielaniem otrzymanych izotopów zajmuje się chemia tarcz (punkt 5). Produkcja związków z n a k o w a n y c h poszczegól nymi radioizotopami może być b a r d z o r ó ż n o r o d n a , w zależności od konkretnego zapotrzebowania badawczego bądź technicznego. Bardzo szerokie zastosowania mają związki organiczne z n a k o w a n e izotopem węgla C , powstającym w reaktorze w reakcji N ( n , p ) . Odpowiednie metody syntezy pozwalają n a umieszczenie znakującego a t o m u C w odpowiednim fragmencie cząsteczki. Następną obszerną grupą związków znakowanych są połączenia P powstałego w reakcji P(n,y) i S ( n , p ) oraz izotopu S , powstałego w reakcji S ( n , y ) i C l ( n , p ) . Wreszcie coraz większego znaczenia nabierają związki z n a k o w a n e trytem powstałym w reakcji L i ( n , a ) z uwagi na coraz precyzyjniejsze pomiary słabego promieniowania fi. Spośród cząstek naładowanych d o produkcji izotopów stosuje się głównie deuterony i p r o t o n y przyspieszane w akceleratorach cyklicznych (cyklotronach, synchrocyklotronach). Wydajności p r o d u k t u w p o r ó w n a n i u z wydajnościami uzys kiwanymi przy użyciu reaktorów jądrowych są d u ż o mniejsze, mniejsza jest również aktywność otrzymywanych radioizotopów. Wśród p r o d u k t ó w rozszczepienia powstaje szereg radioizotopów o dużym znaczeniu praktycznym. D o najważniejszych należą: spośród p r o d u k t ó w k r ó t k o życiowych I , radiowskaźnik szeroko stosowany w medycynie, z długożyciowych 2 +
3
1 4
1 4
1 4
3 2
3 2
3 5
6
1 3 1
3 1
3 4
3 5
9 0
1 3 7
— S r , materiał źródeł czystego promieniowania fi, i C s — źródło promienio wania y. M e t o d a wskaźników promieniotwórczych stosowana d o celów badawczych należy niewątpliwie d o m e t o d radiochemicznych. N a t o m i a s t zastosowania związków znakowanych w technice dotyczą tylu i tak różnych dziedzin (jak medycyna, chemia przemysłowa, rolnictwo, geologia itd.), że znacznie przekraczają ramy radiochemii. D o specjalistycznych metod radiochemicznych, opartych na stosowaniu wskaź ników promieniotwórczych, należy badanie dyfuzji w różnych fazach, w szczególności w ciałach stałych, m.in. w polimerach. Inną specjalistyczną metodą badania struktury ciał stałych jest analiza emanacyjna, polegająca na pomiarze aktywności n p . r a d o n u (emanacji: Rn, Rn, R n ) powstałego z r a d u ( R a , Ra, R a ) wprowa dzonego d o u k ł a d u drogą stapiania, współkrystalizacji czy wymieszania. Metodę stosowano również do reakcji rozszczepienia, badając gazowe produkty rozszczepienia (Kr, Xe). 7. Procesy zachodzące w u k ł a d a c h p o d d a n y c h napromieniowaniu nie ograni czają się d o reakcji jądrowych bądź efektów jonizacji i wzbudzenia a t o m ó w . W konsekwencji zajścia reakcji jądrowej w układzie występują przemiany chemiczne, których badaniem i wykorzystaniem zajmuje się dział radiochemii zwany chemią gorących atomów. Powstanie chemii gorących a t o m ó w opiera się na tzw. efekcie Szillarda-Chalmersa, wykrytym w 1934 r. przy b a d a n i a c h wychwytu radiacyjnego neutronów termicznych. Istota efektu polega na zerwaniu pierwotnych wiązań w cząsteczce poddanej reakcji ( n , y ) i n a wzajemnym oddziaływaniu powstałych przy tym „gorących" czy wzbudzonych a t o m ó w z cząsteczkami i wolnymi rodnikami. Prowadzi to do przemian chemicznych o praktycznym znaczeniu. W reakcji ( n , y ) otrzymuje się izotopy tarczy, co prowadzi do dużego rozcień czenia powstającego izotopu promieniotwórczego przez izotop trwały. Oddzielenie radioizotopu jest zwykle b a r d z o u t r u d n i o n e z uwagi n a jego niewielką zawartość i najczęściej krótki okres półtrwania dla większości radioizotopów powstałych w reakcji (n, y). Jedyną dobrą metodą rozdzielenia takich izotopów jest wykorzystanie efektu Szillarda-Chalmersa, tzn. wykorzystanie odrzutu jądra przy emisji k w a n t ó w y w wy niku reakcji wiązania neutronu z j ą d r e m . Przemiany chemiczne występujące przy tym m o ż n a przedstawić schematem: 2 2 2
2 2 0
2 1 9
2 2 6
2 2 4
2 2 3
RX + n -» RX* -> R + X* (gorący a t o m ) + y, + y
2
U z y s k a n a przez a t o m X* energia o d r z u t u przewyższa zwykle kilkakrotnie energię wiązania tego a t o m u w cząsteczce, dlatego też cząsteczka ulega rozpadowi, a promieniotwórczy p r o d u k t X ulega separacji w postaci obojętnych a t o m ó w lub jonów. Jeżeli nie zachodzi wyraźna wymiana izotopowa między R X i X*. m o ż n a oddzielić formę X* i w ten sposób zwiększyć zawartość wytwarzanego radioizotopu. Na przykład w reakcji C H I + n -* C H j + I m o ż n a wydzielić I bądź i28j- p wyługowanie wodą. 1 2 7
2
r z e z
5
1 2 8
2
1 2 8
Oczywiście d o szerszego zastosowania tej m e t o d y musi być spełniony p o d stawowy w a r u n e k , by postać chemiczna, w której trwale pozostaje wytworzony izotop promieniotwórczy, była łatwa d o wyodrębnienia z substancji wyjściowej. Prócz tego spełnione muszą być inne warunki: brak zmian radiacyjnych w substancji wyjściowej p o d wpływem promieniowania y i n e u t r o n ó w , b r a k wiązań j o n o w y c h w cząsteczkach substancji tarczowej, brak wymiany izotopowej, j a k już w s p o m n i a n o , itp. Najczęściej stosuje się połączenia organiczne odpowiednich pierwiastków ze względu na małe p r a w d o p o d o b i e ń s t w o powstawania radioizotopów węgla i w o d o r u (mały przekrój czynny, długi okres półtrwania). Powstające a t o m y promieniotwórcze są często wiązane w prostych formach chemicznych; w celu ich wydzielenia m o ż n a zastosować szybkie i wydajne metody ekstrakcji, adsorpcji na nieizotopowych nośnikach itp. W bardziej skomplikowanych p r z y p a d k a c h stosuje się n p . techniki chromatograficzne. Efektywność metody Szillarda-Chalmersa mierzy się wydajnością radioizotopu i wartością współczynnika wzbogacenia. Wydajność W jest to udział a t o m ó w radioizotopu praktycznie wydzielonych z napromienionej substancji:
W= N'JN* gdzie JV* — liczba r a d i o a t o m ó w wydzielonych, N' — całkowita liczba r a d i o a t o m ó w w napromienionej substancji. Współczynnik wzbogacenia F j e s t to stosunek aktywności właściwej p r e p a r a t u radioizotopu o t r z y m a n e g o w wyniku wzbogacenia d o aktywności właściwej wy jściowego związku bezpośrednio p o zakończeniu napromieniowania.
=
\NJI\N)
N
N
* N N' W
gdzie N — liczba trwałych a t o m ó w w preparacie oddzielonym, N — liczba trwałych a t o m ó w w wyjściowym związku bezpośrednio p o zakończeniu napromieniowania. Liczby r a d i o a t o m ó w są proporcjonalne d o aktywności wzbogaconego p r e p a r a t u i napromienianego związku: W
N*
A
aktywność wzbogaconego p r e p a r a t u
N"
A
aktywność napromienionego związku
v
Liczby trwałych a t o m ó w są proporcjonalne d o masy lub zawartości (w dowolnych jednostkach) pierwiastka we w z b o g a c o n y m preparacie i n a p r o m i e n i a n y m związku: N
w
N
=
m*_ m
=
A A w
m m
w
W celu określenia F wystarczy więc zmierzyć obie aktywności, A oznaczyć analitycznie m i m , .
w
i A, oraz
Energię odrzutu £ powstałego a t o m u promieniotwórczego określa się, wyrażając masę M w jednostkach u i energię w M e V lub eV, zależnością: o d
F
£od =
2
537F
=
--[MeV] L
2
[eV]
J
1862 • M M W p r z y p a d k u równoczesnej emisji dwóch k w a n t ó w 7, o energiach E kącie (9 między ich kierunkami, energia odrzutu wynosi:
yl
£ o d = -=-m» ^ ^ T 2 2mc 2
+^ T + 2 2mc
y
T 2
2mc
i£
o
r
a
z
y 2
cosfl
G d y 0 = 0, m a m y d o czynienia z maksymalną energią odrzutu: F
max _
^
0 d
(£yl
~
+ £ y 2 )
2mc
2
2
gdy 6 = 71, wówczas energia odrzutu jest minimalna: rrnin 2
2mc
W związku z tym przedział wszystkich możliwych wartości energii o d r z u t u (dla dowolnego kąta 6) wynosi: AF pmax_irmin_
F ^^yl^yl 2
2mc
Pojęcie retencji, czyli zatrzymania, m o ż n a zdefiniować j a k o względną liczbę atomów promieniotwórczych, których nie m o ż n a oddzielić od danego związku określoną metodą rozdzielania. Retencja jest więc dla danego związku i metody oraz warunków napromieniowania wielkością stałą (retencja rzeczywista). Możemy określić retencję j a k o stosunek liczby a t o m ó w promieniotwórczych, zawartych w związku wyjściowym, d o ogólnej liczby a t o m ó w promieniotwórczych p o zakoń czeniu napromieniowania. Retencję m o ż n a sprowadzić d o zera tylko przy użyciu metod pozwalających na całkowite i trwałe rozdzielenie cząsteczek zawierających różne izotopy. Pozostanie r a d i o a t o m ó w w związku wyjściowym p o napromieniowaniu jest wynikiem wielu mechanizmów. Jeżeli n * i , n , n , . . . są liczbami r a d i o a t o m ó w , które znalazły się w związku wyjściowym w wyniku mechanizmów 1 , 2 , 3 iV* — całkowitą liczbą r a d i o a t o m ó w w n a p r o m i e n i o n y m preparacie, to retencja całkowita jest sumą retencji: 2
n\ R = —T N
3
n" n\ - 4 - + - 4 - = R' + R" + R'" + ... N N 2
+
Retencja może być u w a r u n k o w a n a następującymi przyczynami: Retencja I rodzaju — p r a w d o p o d o b i e ń s t w o , że r a d i o a t o m powstały w wyniku reakcji, n p . ( n , y ) , nie opuści cząsteczki substancji wyjściowej — może być s p o w o d o w a n a zbyt małą energią o d r z u t u z uwagi na: małą energię emitowanych
kwantów y lub emisję k w a n t ó w 7 w przeciwnych kierunkach, niekorzystny stosunek masy odrzucanego a t o m u do masy cząsteczki, zmniejszenie wewnętrznej energii odrzutu przez wewnętrzne niesprężyste zderzenia w cząsteczce (wynik działania radialnej składowej wektora prędkości a t o m u odrzucanego). Retencja II rodzaju — p r a w d o p o d o b i e ń s t w o przejścia uwolnionego r a d i o a t o m u , w wyniku reakcji gorących a t o m ó w , w cząsteczkę związku wyjściowego — spowo dowana przez reakcje zachodzące na skutek straty energii gorącego a t o m u w zde rzeniach sprężystych z nieaktywnymi a t o m a m i o zbliżonej masie. Z kolei następuje oddziaływanie odrzucanych a t o m ó w z powstałymi n a skutek tych zderzeń wolnymi rodnikami. Retencja III rodzaju — p r a w d o p o d o b i e ń s t w o przejścia swobodnego r a d i o a t o m u do substancji wyjściowej w wyniku reakcji zachodzących pod wpływem promienio wania — s p o w o d o w a n a radioliza związku wyjściowego p o d wpływem promieniowa nia y, w szczególności występowaniem zjawiska syntezy radiacyjnej. Retencja IV rodzaju. Przyczyny tej retencji mogą być dwojakie: a) reakcje atomów promieniotwórczych p o ich termalizacji oraz b) termiczne procesy wymiany izotopowej pomiędzy tworzącymi się formami i związkiem wyjściowym. Cechą wspólną obu tych procesów jest ich zależność od temperatury. Pozwala to na odróżnienie retencji IV rodzaju od innych typów retencji. W chemii gorących a t o m ó w dużą rolę odgrywają także inne, poza reakcją (n,y), procesy j ą d r o w e , j a k reakcja fotojądrowa ( y , n ) i reakcja n e u t r o n - p r o t o n (n, p). Istotne znaczenie mają także procesy konwersji w wyniku reakcji (n, y) oraz rozdzielanie izomerów jądrowych na zasadzie występowania przemian chemicznych w wyniku przejść izomerycznych. Więcej informacji na te tematy p o d a n o w tekście, przy omawianiu odpowiednich reakcji jądrowych i w p . 3.3.4 dotyczącym izomerii jądrowej. 8. O m ó w i o n e wyżej działy radiochemii nie wyczerpują jeszcze jej tematyki. D o wyodrębnionych dziedzin należy otrzymywanie i przeróbka paliwa jądrowego, dział niezwykle ważny z oczywistych względów. Nieco informacji na ten temat p o d a n o przy omawianiu reakcji rozszczepienia i reaktorów jądrowych. I n n y m wyodrębnianym zwykle działem jest elektrochemia u k ł a d ó w radioaktyw nych, związana bądź z procesami autoradiolizy, bądź ze wspomnianymi u k ł a d a m i radiokoloidalnymi. W tym sensie istnieje ścisły związek zjawisk radioelektrochemiczych z zakresem tematycznym p u n k t u 2 naszego zestawienia. *
*
*
Po powyższym, s k r ó t o w y m z konieczności omówieniu problematyki radio chemicznej wróćmy d o chemii jądrowej w sensie szerszym. Zakresu jej nie wyczerpują omówione wyżej działy nauki o promieniotwórczości. W skład ogólnie pojętej chemii jądrowej wchodzą (lub sąsiadują z nią) takie dziedziny, j a k georadiochemia, badająca m.in. skład izotopowy skorupy ziemskiej, co miało duże znaczemie dla koncepcji struktury j ą d r a , radiogeologia, pokrywająca się częściowo z radiochronologią, w której zakres wchodzi również d a t o w a n i e radiowęglowe, tak ważne
w archeologii, nukleogeneza, związana ściśle z reakcjami termojądrowymi, zajmująca sie powstawaniem pierwiastków w kosmosie. Z chemią jądrową, poprzez chemię radiacyjną, związana jest biologia radiacyjna i problem uszkodzeń radiacyjnych. Z reakcjami jądrowymi ściśle łączy się problematyka przyspieszania cząstek bombardujących i generowania neutronów. Wreszcie ze wszystkimi wymienionymi dziedzinami i zagadnieniami wiąże się coraz doskonalsza technika wykrywania i pomiaru promieniowania jądrowego. T a k określone pole zainteresowań chemii jądrowej, j a k o przedmiotu nauczania, może być przedstawione w ograniczonej objętości podręcznika akademickiego jedynie skrótowo. Konieczność rezygnacji z części materiału narzuca kryteria wyboru zgodne z istotną treścią chemii jądrowej, takiej j a k pokrótce przedstawiono wyżej. Z w r ó c o n o więc uwagę raczej n a ogólne prawidłowości, pomijając zagadnienia szczegółowe, w tym np. radiochemię.
1. JĄDRO ATOMOWE
Zjawiska promieniotwórczości pozostają w najściślejszym związku z budową jądra atomowego. Poznanie ich istoty, będące zasadniczą treścią nauki o promieniowaniu jądrowym, wymagałoby d o k ł a d n e g o p o z n a n i a b u d o w y jądra, tzn. pełnej wiedzy o wszystkich oddziaływaniach w tym coraz bardziej komplikującym się, w miarę postępów nauki, układzie. Nie jest to jeszcze w pełni możliwe. Intensywne badania w dziedzinie fizyki j ą d r a a t o m o w e g o i liczne p r ó b y tworzenia jego teorii nie dały jeszcze ostatecznych rezultatów. D l a naszych celów ograniczymy się do p o d a n i a elementarnych wiadomości o jądrze a t o m o w y m , dostatecznie już w chwili obecnej sprawdzonych, a poprzedzimy je przypomnieniem podstawowych pojęć z dziedziny budowy materii, n a przykładzie m o d e l u a t o m u .
1.1. Model atomu Jądrowy model a t o m u został o p r a c o w a n y (1911) n a podstawie b a d a ń Rutherforda nad rozpraszaniem cząstek a n a foliach metalowych. Poprzedni model a t o m u (odkrywcy elektronu — T h o m s o n a , 1897) zakładał istnienie kuli naładowanej dodatnio o ekwiparcjalnej gęstości ł a d u n k u , w której również ładunki ujemne są rozmieszczone w całej objętości kuli, w ilości równej ładunkowi d o d a t n i e m u . Średnica kuli miała być rzędu 1 0 " m i reprezentowała wymiary a t o m u . Przy bombardowaniu a t o m ó w cząstkami a odchylenia tychże byłyby p o w o d o w a n e przez siły odpychania i przyciągania między d o d a t n i m i i ujemnymi ł a d u n k a m i a t o m u a cząstkami a. Zgodnie z modelem T h o m s o n a m o ż n a było wykazać, że odchylenie wywołane przez pojedynczy a t o m p o w i n n o być b a r d z o małe — najbardziej p r a w d o p o d o b n y kąt odchylenia cząstek a winien wynosić około 1°. Liczba cząstek rozpraszanych p o d dużymi kątami ( ^ 10°) wynosiłaby JV,o° = iV - 1 0 ~ ( N — całkowita liczba cząstek a). Doświadczenia Geigera wykazały, że liczba cząstek rozpraszanych p o d dużymi kątami jest znacznie większa niż przewidywana przy przyjęciu modelu T h o m s o n a . Z n a c z n a liczba cząstek a zmienia swój kierunek o 180°. Rutherford przypuszczał, że tak duże kąty rozpraszania są możliwe tylko przy przyjęciu istnienia w pobliżu centrum a t o m u pola elektrycznego o dużym natężeniu. Takie pole może powstać wtedy, gdy ładunek d o d a t n i a t o m u nie jest rozłożony w całej jego objętości, lecz s k o n c e n t r o w a n y w b a r d z o małym jądrze, a ładunek ujemny rozmieszczony n a powierzchni kuli o promieniu porównywalnym z promie niem a t o m u . Wtedy cząstka a mogłaby zbliżyć się d o jądra na tyle, że siły odpychania stałyby się dostatecznie duże, by s p o w o d o w a ć duże odchylenia. 1 0
4 3
0
0
Przyjmując dla uproszczenia p u n k t o w e ładunki j ą d r a i cząstek a i rozpatrując przypadek jądra ciężkiego (aby m o ż n a było założyć, że podczas rozpraszania j ą d r o pozostaje w spoczynku) oraz uwzględniając w a r u n e k zachowania energii i m o m e n t u pędu, dochodzi się d o klasycznego równania Rutherforda na rozpraszanie cząstek a: 2 2
N nd(Ze ) 0
(1.1-1)
W badaniach rozpraszania cząstek, zwanego dzisiaj rozpraszaniem rutherfordowskim, strumień cząstek a o początkowej liczbie N był kierowany na cienką folię metalową 0 grubości di gęstości (liczba a t o m ó w n a j e d n o s t k ę objętości) n. Cząstki rozproszone pod kątem ę (kąt między kierunkami cząstek <x padających i rozproszonych) były liczone na ekranie p o k r y t y m siarczkiem cynku (ZnS), umieszczonym w odległości r od folii rozpraszającej. Przez Ze oznaczono ładunek jądra tarczy (folii), przez m masę i przez v prędkość początkową cząstki a. N(ę) podaje liczbę cząstek rozproszonych pod kątem ę na jednostkę powierzchni e k r a n u Z n S . P o d a n a równaniem (1.1-1) zależność liczby rozproszonych cząstek a od kąta odchylenia, grubości materiału rozpraszającego, k w a d r a t u ł a d u n k u j ą d r a i odwrot ności k w a d r a t u początkowej energii cząstek a została dokładnie s p r a w d z o n a doświadczalnie. Stwierdzono (Geiger, M a r s d e n , 1911-1913), że zależność liczby rozproszonych cząstek a od kąta rozproszenia została poprawnie przewidziana przez teorię, jak również stwierdzono prostą proporcjonalność między grubością folii a liczbą cząstek rozproszonych pod d a n y m kątem. Stwierdzono również o d w r o t n ą proporcjonalność między czwartą potęgą prędkości cząstek a a rozproszeniem oraz, nieco później (Chadwick,1920), określono zadowalająco ładunki jąder dla miedzi (29,3 ± 0,5), srebra (46,3 ± 0,7) i platyny (77,4 ± 1). Wyniki doświadczalne okazały się więc zgodne z równaniem R u t h e r f o r d a 1 stanowią najważniejsze doświadczalne potwierdzenie j ą d r o w e g o modelu a t o m u . W przypadku substancji lekkich i dużej energii cząstek a równanie (1.1-1) musiałoby być zastąpione wyrażeniem bardziej s k o m p l i k o w a n y m . Jak wspomniano, stosując rutherfordowski wzór na rozpraszanie przy założeniu braku odrzutu jądra, można oznaczać ładunek j ą d r a , gdyż kąt rozpraszania zależy od kwadratu ł a d u n k u j ą d r a . Wyniki tego rodzaju b a d a ń doprowadziły d o identyfikacji liczby atomowej pierwiastka Z z ładunkiem jądra, co zostało potem potwierdzone w pracach Moseleya nad widmami promieniowania X pierwiastków (energia charakterystycznego promieniowania rentgenowskiego £ = 13,6(Z — 2 ) [ e V ] . N a podstawie hipotezy Rutherforda o jądrowej budowie a t o m u m o ż n a było założyć model a t o m u składający się z jądra i krążących w o k ó ł niego elektronów. Elektrony nie mogłyby znajdować się w stanie spoczynku, gdyż układ nie byłby trwały. Jeżeli j e d n a k siła d o ś r o d k o w a jest siłą kulombowskiego przyciągania: 0
2
R
Zee
2
mv
(1.1-2)
to pojawia się inny problem. Zgodnie z elektrodynamiką klasyczną elektrony przyspieszane w polu k u l o m b o w s k i m musiałyby emitować promieniowanie elektro magnetyczne i to promieniowanie o stale wzrastającej częstości drgań, w miarę jak układ traciłby energię i elektron poruszałby się p o spirali coraz bliżej jądra. Takich widm ciągłych doświadczalnie nie stwierdzono, natomiast niepodważalnym faktem była trwałość a t o m u , powstały więc zasadnicze trudności w stworzeniu teoretycznego modelu a t o m u na gruncie fizyki klasycznej. Doraźne wyjście z trudności znalazł w 1913 r. Bohr, stosując d o rozwiązania problemu a t o m u hipotezę k w a n t ó w i wprowadzając słynne postulaty. Główne postulaty teorii Bohra brzmią następująco: 1. Elektron w atomie może przebywać w różnych możliwych stanach, tzw. stacjonarnych, w których nie zachodzi emisja promieniowania nawet wtedy, gdy cząstki n a ł a d o w a n e poruszają się ruchem przyspieszonym. 2. Każdej emisji lub absorpcji promieniowania o d p o w i a d a przejście elektronu miedzy dwoma stanami stacjonarnymi. Emisja lub absorpcja jest określona przez różnicę energii AE między tymi stanami, przy czym częstość promieniowania v jest określona zależnością AE = E —E = hv, gdzie h jest tzw. stałą Plancka (równą 6,62618 • 1 0 " J • s), a E i E są to energie elektronu w dwóch stanach stacjonarnych. W zależności od tego, czy £ , > E , czy też E > E , , zachodzi emisja bądź absorpcja promieniowania. 3. A t o m e m w stanie stacjonarnym rządzą proste p r a w a mechaniki, lecz nie obowiązują one przy przejściu z jednego stanu d o drugiego. 4. Możliwe stany stacjonarne u k ł a d u : e l e k t r o n - d o d a t n i e j ą d r o są określone za pomocą zależności 3 4
l
t
2
2
2
2
h J = mvr = n—— 2n
(1.1 -3)
w której wartość m o m e n t u pędu elektronu / stanowi całkowitą wielokrotność h/2n, n jest liczbą całkowitą, zwaną główną liczbą kwantową, m — masą elektronu, v — prędkością liniową elektronu, r — promieniem orbity. Można łatwo obliczyć p r o m i e ń każdej orbity elektronowej w atomie — okreś lonej główną liczbą kwantową n — jeśli weźmie się p o d uwagę trzeci i czwarty postulat teorii Bohra. Według czwartego postulatu m o m e n t pędu elektronu jest określony r ó w n a n i e m (1.1-3), a trzeci postulat zakłada, że ruch elektronu p o dozwolonej orbicie odbywa się zgodnie z p r a w a m i mechaniki klasycznej, czyli że siła odśrodkowa elektronu jest z r ó w n o w a ż o n a elektrostatyczną siłą przyciągania elek tronu przez j ą d r o zgodnie z równaniem (1.1-2). Z równań (1.1-2) i (1.1-3) łatwo m o ż n a otrzymać wyrażenie na promień orbity: 2
2
nh 4TC
oraz na prędkość elektronu:
2
2
mZe
v
'
Ł a t w o również m o ż n a obliczyć całkowitą energię elektronu n a orbicie Bohra. Energia całkowita E„ elektronu znajdującego się w n-tym stanie stacjonarnym równa się sumie energii kinetycznej E i potencjalnej E . Energia potencjalna elektronu dana jest przez prostą zależność elektrostatyczną: k i n
p
2
Ze E=
(1.1-6)
p
r 2
1 = —mv
2
Energia kinetyczna E
km
Ze
=
czyli E„ = E + E p
Wm
=
1 -—(Ze /r), 2
a p o podstawieniu wyrażenia na promień orbity r, energia całkowita wynosi: "
2
(1.1-7)
2
nh
Jeżeli powiążemy drugi postulat Bohra, według którego częstość emitowanego lub a b s o r b o w a n e g o promieniowania jest określona przez różnicę energii stanów stacjonarnych E
v =
\
E
"
(1.1-8)
z równaniem (1.1-7), to otrzymamy wyrażenia opisujące linie różnych serii widm atomowych. N a przykład dla stanów o liczbach k w a n t o w y c h i n częstość linii emitowanej przy przejściu ze stanu n d o n, (n < n ) wynosi: 2
2
t
2
A
2% me v = — 3 — Z h 3
2
,/ 1 — \nj
2
1 \ \ n\) 2
1.1-9)
v a liczba falowa jest określona przez v = — (gdzie c — prędkość światła): c 2
A
2n me
( 1
ch*
\ n\
2
n\
A
2% me Jeżeli oznaczymy przez R czynnik — , to dla w o d o r u , dla którego Z = 1, i dla cn ni = 2, m a m y : 1 R [ - - - r ) (1.M0) 4 n\ czyli to samo równanie, które stosowano n a podstawie d a n y c h empirycznych d o opisu linii tzw. serii Balmera w widmie w o d o r u . W p o d o b n y s p o s ó b możemy otrzymać r ó w n a n i a na linie innych serii (n, = 1 , 2 , 3 , 4 . . . ) . Teoria Bohra, uogólniona przez Sommerfelda poprzez założenie orbit eliptycz nych, z jądrem w jednym z ognisk elipsy, oraz wprowadzenie d o d a t k o w y c h liczb kwantowych, a także reguł szczególnej teorii względności, mogła być stosowana jednak w tej postaci jedynie dla w o d o r u i innych u k ł a d ó w jednoelektronowych H e , +
2 +
3 +
L i , B e . Już poczynając od a t o m u helu, poprzez inne a t o m y wieloelektronowe, nie udaje się za pomocą modelu Bohra wyjaśnić widm tych a t o m ó w . Problem ten (a także wiele innych) rozwiązała n o w a bardzo ogólna teoria Schródingera. W a r u n e k k w a n t o w y Bohra m o ż n a wyprowadzić bezpośrednio z zało żeń mechaniki falowej Schródingera i de Broglie'a. De Broglie założył (1924), że każdej cząstce materialnej m o ż n a przypisać pewne właściwości falowe. Zależność między pędem jakiejś cząstki a jej długością „fali de Broglie'a" wyraża się równaniem X = h/p = h/mv
(1.1-11)
w którym m i v oznaczają masę i prędkość cząstki. Analogiczny związek jest zawarty w dualizmie wyrażenia na pęd fotonu p = hv/c = h/k, w k t ó r y m pęd, j a k o właściwość cząstki materialnej, jest związany z długością fali. Podejście de Broglie'a zapowiadały już klasyczne prace n a d efektem fotoelektrycznym (1905) i zjawiskiem C o m p t o n a (1923). D o w o d y eksperymentalne na potwierdzenie falowych właściwości materii uzyskano później, stwierdziwszy dyfrakcję elektronów, a także n e u t r o n ó w , n a kryształach. Schródinger, stosując założenia de Broglie'a, stworzył nową mechanikę, w której stany k w a n t o w e a t o m u są opisane funkcją i//, będącą rozwiązaniem pewnego równania różniczkowego, zwanego obecnie równaniem falowym lub równaniem Schródingera. R ó w n a n i e Schródingera dla stanów stacjonarnych m o ż n a napisać w postaci równania własnego Hi// = E^, w k t ó r y m H oznacza hamiltonian (operator energii całkowitej) układu, a E dozwolone wartości energii; w p r z y p a d k u jednej cząstki równanie to m o ż n a napisać w postaci r ó w n a n i a różniczkowego: 2
+
^
2
d ii
2
5 i>
-8y^
2
dś +
8n m +
E
V
1?r -¥~i ~ ^ ^ * » * =
°
<1.1-12)
w którym funkcja falowa i]/ jest funkcją współrzędnych x,y,z, E — energią całkowitą cząstki, V — energią potencjalną cząstki (funkcja współrzędnych), m — masą cząstki. Żeby opisać stan cząstki, trzeba wprowadzić odpowiednie wyrażenie na energię potencjalną i znaleźć rozwiązanie r ó w n a n i a dla funkcji falowej ij/. Wielkość | \j/ \ jest interpretowana j a k o gęstość p r a w d o p o d o b i e ń s t w a znalezienia cząstki w elemencie objętości Az, tzn. i// Az jest prawdopodobieństwem, że znajdziemy cząstkę w objętości AT. Sens fizyczny mają tylko te funkcje falowe, które spełniają następujące warunki: są jednoznaczne, ciągłe, skończone i całkowalne wraz z kwadratem. Takie rozwiązania istnieją tylko dla niektórych wartości E (energie dozwolone). R ó w n a n i e uogólnia się łatwo dla większej liczby cząstek — wtedy funkcja ij/ zależy od współrzędnych wszystkich cząstek. Dla większej jednak liczby cząstek nie można znaleźć ścisłych rozwiązań r ó w n a n i a — w takim p r z y p a d k u stosuje się rozwiązania przybliżone. Dla a t o m u o j e d n y m elektronie zachodzi związek (1.1-6) V= —Ze /r, gdzie r = (x + y + z ) . Zadowalające rozwiązania znajduje się, gdy E = — (2TC m e Z ) / ( n h ) , przy czym n jest liczbą całkowitą. Wartości E„ są więc zgodne z wartością energii całkowitej dla stanów stacjonarnych w teorii Bohra (1.1-7). 2
2
2
2
2
n
2
4
2 112
2
2
2
W zastosowaniach r ó w n a n i a Schródingera stany jednej cząstki charakteryzuje się przy użyciu trzech liczb kwantowych: 1. Główna liczba kwantowa z teorii Bohra, n, o całkowitych wartościach dodatnich 1,2, 3 , 4 , . . . 2. Poboczna liczba kwantowa / o wartościach całkowitych od 0 d o n — l. 3. Magnetyczna liczba kwantowa m o wartościach całkowitych od — / d o + / włącznie z zerem. Liczba rozwiązań równania Schródingera dla określonej wartości n wynosi: "^(2l+l)
2
= n
(1.1-13)
1= 0
G ł ó w n a liczba k w a n t o w a n w modelu B o h r a jednoznacznie określa energię jednego elektronu. O d p o w i a d a o n a odległości elektronu od j ą d r a zgodnie ze wzorem (1.1-4). Poboczna (albo orbitalna) liczba k w a n t o w a / określa wartość orbitalnego m o m e n t u pędu elektronu w jednostkach h/ln w ten sposób, że jest związana z dopuszczalnymi wartościami k w a d r a t u m o m e n t u pędu wyrażeniem 1(1+1) (h/2n) . Stany o wartościach / = 0 , 1 , 2 , 3 , . . . oznacza się o d p o w i e d n i o s y m b o l a m i s,p,d,f,g,h,... zwyczajowo wziętymi ze spektroskopii atomowej. Magnetyczna liczba kwantowa m określa rzut m o m e n t u pędu na wybrany kierunek. W nieobecności pola stany k w a n t o w e różniące się tylko liczbą m mają taką samą energię, a w obecności pola magnetycznego poziomy rozszczepiają się (efekt Z e e m a n a ) . (Linie widmowe rozszczepiają się także w polu elektrycznym — jest t o zjawisko Starka.) Dla pełnej charakterystyki stanu elektronu w p r o w a d z a się czwartą, spinową liczbę kwantową, s, oznaczającą spin elektronowy, tzn. własny m o m e n t pędu elektronu. Wartości k w a d r a t u spinowego m o m e n t u pędu i jego rzutu n a wybrany kierunek m o ż n a otrzymać ze wzoru stosowanego dla orbitalnego m o m e n t u pędu. Rzut m o m e n t u spinowego wynosi + \(h/2n) lub —y(/j/27t). Stąd widać, że istnieje 2n rozwiązań r ó w n a n i a falowego, czyli możliwych stanów kwantowych dla każdej głównej liczby kwantowej n. Dla kolejnych liczb kwantowych 1 , 2 , 3 , 4 , . . . liczby stanów k w a n t o w y c h wynoszą 2 , 8 , 1 8 , 3 2 , co p o k r y w a się z liczbą pierwiastków w okresach u k ł a d u Mendelejewa. Staje się to oczywiste, gdy uwzględni się zasadę Pauliego, k t ó r a mówi, że w atomie nie może być dwóch elektronów o j e d n a k o w y c h wszystkich czterech liczbach kwantowych. Inaczej mówiąc, żaden jednoznacznie określony poziom (n,l,m,s) nie może być zajęty przez więcej niż jeden elektron. 2
2
1.2. Cząstki elementarne W poprzednim punkcie występowały dwa rodzaje elementów b u d o w y materii: elektron i j ą d r o . Z tych dwóch elementów elektrony należą d o tzw. cząstek elementarnych, j ą d r o natomiast m a strukturę bardziej złożoną. J a k widzieliśmy, a t o m jest u k ł a d e m złożonym. T a k i m układem, złożonym z innych niż elektrony
cząstek elementarnych, p r o t o n ó w i n e u t r o n ó w , jest także j ą d r o , w epoce odkryć Rutherforda u w a ż a n e za niepodzielne. Cząstki elementarne występują nie tylko w u k ł a d a c h , których są elementem składowym. M o g ą n p . występować j a k o pociski bombardujące w reakcjach jąd rowych, np. często stosowane p r o t o n y , spełniając tę samą rolę co wiązki lekkich jąder, n p . deuteru, helu, azotu, węgla czy tlenu. Poza tym występują w dużych ilościach w pierwotnym i w t ó r n y m p r o m i e n i o w a n i u kosmicznym. Wnikając w tajniki struktury materii, n a u k a przekraczała kolejne progi, od pierwszego związanego z demokrytejską koncepcją a t o m u , przez drugi p o k o n a n y przez Rutherforda w postaci j ą d r o w e g o modelu a t o m u , d o trzeciego, którego przekroczenie wykazało wewnętrzną strukturę jądra i wskazało na cząstki elementarne jako niepodzielne składniki b u d o w y materii. Poziom wiedzy o budowie materii rozciągający się za tym trzecim progiem wystarcza w zasadzie d o zrozumienia większości zjawisk jądrowych. D l a t e g o problem wewnętrznej struktury cząstek elementarnych, stanowiący czwarty p r ó g a t a k o w a n y aktualnie przez fizyków, zostanie tylko zasygnalizowany p o d koniec p . 1.2. Opisem o d k r y w a n y c h i otrzymywaniem nowych elementarnych składników materii zajmuje się fizyka cząstek elementarnych. Jej kariera jest jedną z najbardziej błyskotliwych w historii nauki. Odkrycie najbardziej podstawowych składników materii: elektronu w 1896, p r o t o n u w 1919, n e u t r o n u i pozytonu w 1932, trwało ponad 30 lat. W następnych 60 latach liczba znanych cząstek elementarnych doszła do około 200. Było t o możliwe dzięki postępowi w budowie akceleratorów; nowe cząstki wytwarzane są w reakcjach jądrowych, w których wiązki bombardujące muszą mieć bardzo wysoką energię. Staje się to oczywiste, gdy z d a m y sobie sprawę, że aby wyprodukować masę odpowiadającą jednostce masy atomowej u (np. nukleonowi), trzeba przetworzyć energię o k o ł o jednego gigaelektronowolta (ściśle 1,49 • 1 0 " J). Stąd nazwa dziedziny zajmującej się wytwarzaniem nowych cząstek elementarnych — fizyka j ą d r o w a wysokich energii. Cząstki elementarne oznacza się zwykle literami alfabetu greckiego i łacińskiego, np. v — neutrino, y — k w a n t g a m m a , e " , e — elektrony, n ,n~ — miony, T C , T C " , n ° — piony, K , K " , K ° — k a o n y , p , n — nukleony, A,S,I,A,Q — hiperony. Wielka r ó ż n o r o d n o ś ć cząstek elementarnych implikuje różne sposoby ich klasyfikacji. Najważniejszymi, w tym aspekcie, właściwościami cząstek są: masa, czas życia (lub trwałość), słabe lub silne oddziaływanie, spin i statystyka. Poza tym opisujemy cząstki w zależności od ł a d u n k u , symetrii, parzystości, dziwności. Podziały te często nakładają się n a siebie. N a przykład n e u t r o n y i protony, będące różnymi postaciami n u k l e o n u jądrowego, różnią się między sobą zasadniczo trwałością poza układem j ą d r o w y m ; s w o b o d n e p r o t o n y są trwałe, neutrony — nietrwałe. Cząstki H i TC o zbliżonych m a s a c h różnią się przynależnością d o d w u zasadniczo odmiennych grup p o d względem oddziaływania, m i o n y są leptonami, piony należą d o h a d r o n ó w . Przykłady m o ż n a by mnożyć. Trzeba więc s k r ó t o w o scharakteryzować podstawowe rodzaje klasyfikacji. Przeglądowe zestawienie ważniejszych cząstek elementarnych przedstawiono w tabeli 1.1. 1 0
+
+
+
+
3 — Chemia jądrowa
33
Tabela 1.1. Cząstki elementarne Rodzaj cząstek
Leptony
Cząstka
Symbol
Ładunek elektryczny
kwant promie niowania elektro magnetycznego
?
0
< 0,002 m (lub m = 0)
v , v^
0 0
e",/T
—e
0,910953-HT kg 0,0005486 u (0,511006 MeV)
neutrino antyneutrino elektron
e
pozyton miony H a d r
Mezony lekkie (L)
piony
»+
71° n +
n~ K
0
n -y
+e
ciężkie (K)
kaony
+
K" K?(K ° ) K?(K ) s
o
L
Masa spoczynkowa
1 7
<10~ m
(?) ( l u b m = 0 )
e
o
e
0
207m ; 0,1135 u
0 +e —e
Średni czas życia
Spin
Statystyka
trwały
1
B-E
trwałe
1/2 1/2
F-D
trwały (>210
30
+e —e
+e —e 0 0
Rozpad
1/2 2 1
lat) 1/2 1/2
6
e + v + v„ e~ + v„ + v
2,22-10" s
265m ;0,145u
2y
ok. 1 0 " s
J273m ;0,150u
+ v„ \l~ + v„
J2,5510* s
e
F-D
+
e
F-D
e
e
1 6
0
+
e
fi
8
8
J966m ;0,530u
} 1,22-KT s
e
1 0
J965m ;0,529u e
różnorodny
l,0-10- s 6,1-KTS
0
B-E
0 0 0
B-E
H
P
proton
Bariony
+
+e
e
antyproton neutron
P"
—e
n
0
+
p
e" + v
2181 m \ . 2182m )
f p + T c " (65%) l n + n° (35%) n 4- p"
-f-
e
3
1,013 1 0 s
27
antyneutron d
cząstki lambda
n
0
A°
0
c
r
cząstki sigma
Z
U 9 7 6 u
0 +
p" + e
+
+ v
(t
e
l/2
= 720 s)
+
+e
10
c
n
cząstki ksi
1°
0
I~
—e
2342 m ; 1,285 u 2583 w ; 1,417 u 2589 w ; 1,420 u
s° 3°
—e +e 0 0
Q~
—e
1672,5MeV; 1,795 u
M
1/2
1/2
e
A° + %~ (różnorodny)
1,3- 1 0 " s 0,35-10' s
1/2 1/2
e
J 2 5 6 6 m ; 1,408 u c
j 1,5- I 0 ~ s
1/2
... !£}•..-.
3/2
F-D
+
l 0
A + n
F-D
10
_ 1 4
e
1/2
p + 7t°(^50%)p + y 0,81-10" s n + n (w 50%) n + n + y itp. <10 s A° + y n + n~ (n + e~ + vitp.) l , 6 1 H T s
+
J>2327m ; 1,277 u hiperony
F-D
10
2,51-10- s ( 3 - 1 0 " s)
+
0
1/2
+
i n n £
e
A°
F-D 1/2
1839m 1,674954-10" kg 1,0086652 u e
1/2
18
27
nukleony
a
trwały (>2-10 lat)
1836 m 1,67265-10" kg 1,0072765 u
l o
+
A + n° (p+n~ / 1 + 7T° 0
10
i różn.)
1 0
1/2 1/2
F-D
i;
y
omega
A + K~ Ładunek elementarny (elektronu) = 1,602189 10 B-E — Bosego-Einsteina. F - D — Fermiego-Diraca.
, 9
C.
F-D
1.2.1. Masy cząstek Masy cząstek elementarnych zawierają się w szerokim przedziale: od neutrin, których masę spoczynkową przyjmujemy za zerową, d o hiperonów, których masy mieszczą się między nukleonem a deuteronem ( H ) . Wszystkie cząstki dzielimy na lżejsze — leptony: neutrina, elektrony i miony; oraz ciężkie — bariony: nukleony i hiperony. W tej klasyfikacji p o stronie cząstek lekkich znajduje się jeszcze kwant promieniowania elektromagnetycznego — foton, a między leptonami i barionami mieszczą się mezony: lekkie — piony (n) i ciężkie — k a o n y (K). Masy cząstek podaje się często w j e d n o s t k a c h energii; w szczególności dla nowo odkrywanych cząstek, do których utworzenia p o t r z e b n e są wielkie energie, masy określa się w gigaelektronowoltach (GeV). Liczba barionowa charakteryzuje cząstki w ten sposób, że dla wszystkich barionów m a wartość + 1 , dla antybarionów — 1, a dla wszystkich cząstek lżejszych od nukleonu — wartość 0. Liczba b a r i o n o w a u k ł a d u złożonego jest r ó w n a sumie liczb barionowych jego składników. Generalnie obowiązuje zasada zachowania liczby barionowej dla oddziaływań między b a r i o n a m i . Z a s a d a ta nie jest jednak zachowana w procesach anihilacji b a r i o n ó w z ich antycząstkami. Przewidywania występowania procesów z niezachowaniem liczby barionowej prowadzą d o intensywnych b a d a ń nad możliwością rozpadu p r o t o n u , analogicznie d o r o z p a d u swobodnego n e u t r o n u . 2
1.2.2. Efekty relatywistyczne Cząstki elementarne poruszają się na ogół z wielkimi prędkościami lub bywają przyspieszane d o b a r d z o wysokich energii. Osiągane prędkości są często bliskie prędkości światła, trzeba więc uwzględniać poprawki relatywistyczne n a masę i energię. Masa relatywistyczna cząstki d a n a jest znaną zależnością: m
m
m
0
(1.2.2-1)
0
2U/2 2
2
(l-(v/c) y' (\-fi ) w której m to masa spoczynkowa cząstki, v — jej prędkość, c — prędkość światła (2,997925- 1 0 m - s ) , fi = v/c. Dla przykładu p o d a m y stosunek masy relatywis tycznej d o spoczynkowej, czyli stopień wzrostu masy, dla kilku energii elektronu i p r o t o n u . Oczywiście dla wszystkich takich p r z y p a d k ó w wzrostu masy relatywis tycznej ważne jest p r a w o równoważności masy i energii w postaci AE = c • Am. 2
0
8
- 1
2
Cząstka 3 0
e~
0,910953- 10~
P
1,672649- 1 0 "
2 7
Energia
Stosunek m/m
100 keV 1 MeV 200 MeV (1,7-10 m - s " ') 1 GeV (2,85-10 m - s " ')
1,195 3,000 1,210
8
8
3,150
0
2
3
4
5
6
7
8
logarytm energii
9
10
11
kinetycznej
Rys. 1.1. Stosunek masy relatywistycznej m do spoczynkowej m dla elektronu e, protonu p, deuteronu d i cząstki a jako funkcja energii kinetycznej cząstki (w eV) (z: G. R. Choppin. J. Rydberg, „Nuclear Chemistry. Theory and Applications", Pergamon Books Ltd., Oxford 1980; za zgodą wydawcy) 0
N a rysunku 1.1 p o k a z a n o stosunek v/c i masy relatywistycznej d o spoczynkowej w funkcji energii kinetycznej cząstki \mv . D l a niezbyt wielkich prędkości energie elektronów, ze względu na małą masę, nie przekraczają 4 MeV, są więc mniejsze niż energie cząstek a z reguły większe od 4 M e V . Wyrażenia na energię kinetyczną i całkowitą cząstki uzyskamy ze wzoru (1.2.2-1) na masę relatywistyczną. Zapiszmy siłę, j a k o zmianę pędu w czasie 2
d{mv) F = —-— = dt
dv
dm + v—— dt
m-r-
dt
W tym p r z y p a d k u różniczkujemy, traktując masę j a k o zmienną. Energię kinetyczną £ obliczamy j a k o pracę cząstki n a drodze dx: k i n
d£
k i n
= Fdx = m^-dx dt
+ v^-dx dt
2
= mvdv + v dm
(1.2.2-2)
Po zróżniczkowaniu wzoru na masę cząstki m (1.2.2-1) otrzymujemy ,
m
vdv
0
mvdv
a podstawiając d o r ó w n a n i a (1.2.2-2) m a m y : d£
2
k i n
2
2
2
= ( c - t ; ) d m + i; dm = c d m
(1.2.2-4)
Zmiana energii kinetycznej jest p r o p o r c j o n a l n a d o zmiany masy. Z równań (1.2.2-3) i (1.2.2-4) otrzymujemy m v dv 0
D
£
W " = —
2T37F
'-^)
(1.2.2-5)
i p o scałkowaniu:
£kin
= w e i 0
~ 1|
2 \ 1/2
"7
v ~?
=
2
we —m c
2
(1.2.2-6)
0
C a ł k o w i t a energia jest r ó w n a sumie energii kinetycznej i spoczynkowej E = E + m c (człon m c nazwaliśmy tu energią spoczynkową). W t e d y otrzymu jemy znany wzór na energię: 2
k i n
2
0
0
2
2
E = mc -m c 0
2
2
+ mc
= mc
0
(1.2.2-7)
Energia kinetyczna r ó w n a się zmianie energii na skutek wzrostu masy cząstki: £
= (w-m )c
k i n
2
(1.2.2-8)
0
2
Tradycyjne wyrażenie n a energię kinetyczną -jmv relatywistycznej z rozwinięcia w szereg 2
m
0
m =
,
=
4
1 v = m + — - -m 0
2
2
otrzymuje się w mechanice
+
0
T
3 v ^ ^ m r
2
+ ---
0
2
(1.2.2-9)
2
z czego po pomnożeniu przez c m a m y : mc = m c + \m v +... J a k widać, tradycyjna energia kinetyczna jest tylko w przybliżeniu r ó w n a różnicy mc — m c , mianowicie z dokładnością d o zaniedbanych przez n a s dalszych wyrazów szeregu. Koncepcja masy relatywistycznej i spoczynkowej została w p r o w a d z o n a na bazie doświadczalnych b a d a ń K a u f m a n a z 1901 r o k u , z k t ó r y c h wynikało, że masa elektronu zwiększa się, gdy jego prędkość zbliża się d o prędkości światła. Wyrażenie (1.2.2-1) zostało sformułowane przez Lorentza w b a d a n i a c h n a d zależnością między odległością, prędkością światła i czasem. Związek (1.2.2-1) ogólnie obowiązuje dla każdego poruszającego się obiektu w skali m a k r o czy mikro, niezależnie od tego, czy ma o n c h a r a k t e r cząstki czy „paczki falowej". P o d s t a w o w y związek masy i energii E = mc został sformułowany przez Einsteina właśnie n a bazie podanej wyżej zależności (1.2.2-8). Dla zjawisk będących przedmiotem nukleoniki ważne są jeszcze następujące relacje relatywistyczne: Dylatacja (wydłużenie) czasu 0
0
2
2
0
2
J^\T7T ' A
(
L
1
2
-
1
0
)
gdzie A T jest czasem „ w y d ł u ż o n y m " , At — czasem „ w ł a s n y m " . Ar jest czasem mierzonym przez obserwatora w spoczynku, zegarem w spoczynku (np. n a Ziemi). At — czas mierzony przez obserwatora w poruszającym się układzie, własnym
zegarem (np. w „rakiecie Einsteina"). Wszystkie procesy fizyczne w układzie poruszającym się są spowolnione o czynnik (1 — / ? ) ~ . Wychodząc ze wzoru na masę relatywistyczną, piszemy relatywistyczny pęd i energię w postaci: 2
2
1 / 2
xl2
p = m {l-p r v
(1.2.2-11)
0
E = m (l-/?T
1 / 2
0
c
2
(1.2.2-12)
Z relacji tych wynikają następujące związki: 2
2
p/E = v/c £ 2 ( 1 _0 ) 2
2
= m c
v = pc /E
4
E
2
- E
2
~ = c
(1.2.2-13) A
mlc
Podstawiając prędkość v z r ó w n . (1.2.2-13), otrzymujemy ważny wzór 2
E
2
A
= mc 0
2
2
+ pc
(1.2.2-14)
1.2.3. Oddziaływania cząstek elementarnych Wprowadzimy w tym miejscu elementarną klasyfikację sił działających w naturze. Rozróżniamy cztery rodzaje sił. Pierwsza i najsłabsza siła to siła grawitacji działająca między największymi obiektami w skali kosmicznej i w naszym codziennym makroświecie. Drugą siłą jest siła elektromagnetyczna, 1 0 razy silniejsza niż siła grawitacji, wiążąca obiekty mikroświata: elektrony w a t o m a c h , atomy w cząsteczkach, jony w kryształach. Cząstką elementarną oddziałującą wyłącznie elektromagnetycznie jest foton. Trzecią siłą jest siła silnego oddziaływania, zwana również siłą jądrową. Siły jądrowe, o których będziemy jeszcze mówić, są największymi siłami natury, około 100 razy większymi niż siły elektromagnetyczne, czyli 1 0 razy większymi niż siła grawitacji, oddziałującymi j e d n a k tylko w b a r d z o krótkim zasięgu 1 0 " m. N a tym tle wydaje się godne uwagi, że najsłabsze siły grawitacji działają na olbrzymich kosmicznych odległościach. Najmniej wiemy o czwartej sile, zwanej siłą słabego oddziaływania. Stwierdzono jej obecność w s a m o r z u t n y m rozpadzie fi jąder a t o m o w y c h . Siła ta działa n a skrajnie małych odległościach i jest ok. 1 0 razy mniejsza niż siła silnego oddziaływania. Siła ta jest czynnikiem powodującym r o z p a d większości znanych cząstek elementarnych. Zachowanie się niektórych cząstek elementarnych m o ż n a zrozumieć, gdy wiadomo, jakiego rodzaju oddziaływanie, słabe czy silne, występuje między cząstką elementarną a inną cząstką lub j ą d r e m . Cząstki, które wywierają silne oddziaływanie, nazywamy hadronami, dzielą się one n a bariony i mezony. Siły słabego oddziaływania przejawiają się w oddziaływaniach najlżejszych cząstek leptonów, tzn. elektronów, mionów i neutrin. 3 6
3 8
1 4
1 3
Cząstki oddziałujące silnie reagują w b a r d z o krótkim czasie. Przykładowo dla cząstki przelatującej z prędkością 1 0 m s (np. p r o t o n 50 M e V i elektron 0,03 MeV) przez j ą d r o o średnicy 1 0 ~ m czas oddziaływania wynosi 1 0 ~ s. Jest to czas wystarczający dla silnego oddziaływania, dlatego m o ż e m y się spodziewać oddziaływania p r o t o n u , a nie elektronu. Dlatego też leptony nie reagują na ogół z jądrem, lecz oddziałują na sferę elektronową a t o m u , który ma znacznie większą średnicę, 1 0 ~ m ; stąd dłuższy czas przelotu umożliwia oddziaływanie. W związku więc z różnymi oddziaływaniami występują w świecie cząstek elementarnych duże różnice czasów życia. O b o k cząstek trwałych, takich j a k elektron, p r o t o n , foton i neutrino, obserwujemy cząstki o czasach życia rzędu 10 s (ostatnio 1 0 " s). Wśród nietrwałych cząstek wyróżnia się cząstki charakteryzujące się liczbą kwantową S, zwaną dziwnością, k t ó r a jest różna od zera dla niektórych cząstek silnie oddziałujących, a równa zeru dla „ z w y k ł y c h " cząstek, j a k p r o t o n y , neu trony, mezony n. Cząstki o S ^ 0 n a z w a n o dziwnymi. Należą d o nich niektóre mezony (np. mezony K), hiperony (np. A,I,S). Niektóre cząstki dziwne roz padają się szybko w wyniku silnych oddziaływań, s t o s u n k o w o długi czas życia innych cząstek dziwnych jest s p o w o d o w a n y faktem, że w ich rozpadzie biorą udział siły słabego oddziaływania. N a z w a tych cząstek pochodzi z obserwacji ich dziwnego zachowania podczas powstawania i r o z p a d u ; powstają w zderzeniach „zwykłych" cząstek z dużym p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m , natomiast z b a r d z o m a ł y m rozpadają się n a zwykłe cząstki. Pojawiają się w takiej liczbie, żeby całkowita dziwność była r ó w n a zeru. 8
-
1
1 5
2 3
1 0
1 0
1 2
1.2.4. Antycząstki Relatywistyczna teoria k w a n t o w a przewiduje dla cząstek o spinie p o ł ó w k o w y m występowanie tzw. antycząstek. O d d a w n a już p o t w i e r d z o n o eksperymentalnie ich istnienie. Antycząstki mają tę samą masę co odpowiadające im cząstki elementarne, a różnią się ładunkiem, kierunkiem m o m e n t u spinowego i ma gnetycznego, znakiem dziwności, liczby barionowej i leptonowej oraz znakiem parzystości. I tak pozyton jest antycząstką elektronu, a n t y p r o t o n — p r o t o n u , a n t y n e u t r o n — neutronu, mezon n i 7t~, mezon K ° i K°. Cząstki, których ładunek, dziwność oraz b a r i o n o w a i leptonowa liczba k w a n t o w a równają się zeru, są identyczne ze swoimi antycząstkami. Przykładem może być foton. Z a u w a ż m y , że koncepcja antycząstek jest późniejsza niż ich wykrycie, gdyż pierwsza antycząstką, p o z y t o n e , została o d k r y t a przez A n d e r s o n a j u ż w 1932-1933 r. Doświadczalne potwierdzenie istnienia innych antycząstek, j a k antynukleony, wymagało rozbudowanej techniki akceleratorowej. D o p i e r o w 1955 r. w wyniku b o m b a r d o w a n i a tarczy miedziowej p r o t o n a m i (Bevatron 6 GeV) o t r z y m a n o wśród p r o d u k t ó w reakcji (liczne m e z o n y n~) cząstki p ~ , czyli antyprotony. +
+
Ważniejsze cząstki i antycząstki Cząstka
Moment magnetyczny
Ładunek
+ (równoległy do spinu) — (antyrównolegly do spinu) — (antyrównolegly do spinu) + (równoległy do spinu) + (równoległy do spinu) — (antyrównolegly do spinu)
+
Proton Antyproton Neutron Antyneutron Elektron Pozyton
-
0 0 -
+
W związku z istnieniem antycząstek pozostaje właściwość cząstek elementarnych zwana symetrią cząstka-antycząstka. Zgodnie z zasadą symetrii wszystkie cząstki powinny mieć swoje antycząstki z wszystkimi tymi samymi właściwościami (np. masa, spin, czas życia) z wyjątkiem ł a d u n k u elektrycznego. Stąd symetria ta zwana jest niezmiennie/ością względem sprzężenia ładunkowego. Przeciwny znak ł a d u n k u nie jest jednak w a r u n k i e m wystarczającym, cząstki Z i Z~ nie są wzajemnie antycząstkami. Co ważniejsze, symetria cząstka-antycząstka nie jest spełniana w od działywaniach słabych. Istnieje również reguła, że fermiony mogą być tworzone lub anihilowane tylko w powiązaniu z antycząstką tej samej klasy. Przykładem może tu być rozpad /? dający pary: e~ + v oraz e + v, tzn. p o z y t o n będący antycząstką elektronu tworzy się z neutrinem, podczas gdy a n t y n e u t r i n o powstaje w parze z elektronem. Reguła ta nie odnosi się d o b o z o n ó w , k t ó r e nie wymagają tworzenia antycząstek, np. mezony K mogą r o z p a d a ć się n a d w a a l b o trzy lżejsze mezony, żaden z nich nie musi być antycząstką. Istotną treść powyższej reguły zawiera prawo zachowania liczby leptonowej. Rozpatrzmy najlepiej p o z n a n e leptony: elektron e~ i jego antycząstką elektron dodatni (pozyton) e , neutrino tzw. elektronowe, tj. pojawiające się w rozpadach j9,v , i jego antycząstką v , mion \i~ i jego antycząstką / J oraz neutrino mionowe V,, i jego antycząstką Przypisujemy liczbę leptonową + 1 wszystkim leptonom i — 1 wszystkim antyleptonom. Leptony powstają zawsze p a r a m i . P r a w o zachowania liczby lepto nowej mówi, że całkowita liczba leptonową musi być zachowana oddzielnie dla elektronów i dla m i o n ó w . Przykłady przejść elektronowych i mionowych: +
+
+
+
e
el
elektronowe: n -> p + e ~ + v 0 = 0+1 -1 rozpad mionowy: bilans 1.1. n bilans 1.1. el.
-
-
+
p -> n + e + v 0 = 0 - 1 + 1
el
d
v
/j -»e + ^+v , + 1 = 0 + 1 0 0 = + 1 0 - 1 e
+
+
fx -> e + v„ + v -1 = 0 - 1 0 0 = - 1 0 + 1
el
Sumowanie łączne liczb leptonowych również się bilansuje, ale sumowanie oddzielne pozwala n a określenie p r o d u k t ó w przejścia, j a k na przykładzie mionu i elektronu, z których powstają d w a neutrina: / i + e ~ - > v + v. Żeby je rozróżnić, +
nie wystarczy suma oddzielne daje:
liczb leptonowych
liczby leptonowe /.i liczby leptonowe e
wynosząca
0, n a t o m i a s t
sumowanie
—1 0 = —1 0 0 + 1 = 0+1 ->• v„ + v el
Cząstki i antycząstki nie mogą istnieć obok siebie. W p r z y p a d k u ich wzajemnego spotkania następuje anihilacja, w wyniku której pojawia się promieniowanie anihilacyjne. W przypadku pozytonu i elektronu powstaje przejściowy twór zwany pozytonium. Swobodne p o z y t o n i u m powstaje podczas zderzeń p o z y t o n ó w z a t o m a m i gazu, przez wychwyt elektronu z atomu. Rejestrację p o z y t o n i u m p r z e p r o w a d z o n o w układzie koincydencyjnym ze źródłem N a (emiter p o z y t o n ó w i k w a n t ó w y) i freonem j a k o ośrodkiem gazowym. Mierzono czas między sygnałem od y z N a a y-sygnałem anihilacyjnym, odpowiadający czasowi życia p o z y t o n ó w (l,4 1 0 ~ s ) . Zgodnie z regułą d o d a w a n i a m o m e n t ó w pędu (elektron i pozyton są fermionami) p o z y t o n i u m może występować bądź w stanie singletowym, bądź trypletowym. Stan singletowy (parapozytonium) charakteryzuje się spinem antyrównoległym, zerowym m o m e n t e m pędu i średnim czasem życia 10 —1,25 • 1 0 ~ s, stan trypletowy (ortopozytonium) — spinem równoległym, m o m e n t e m pędu = hj2n i czasem życia 7 • 10~ —1,4 • 1 0 ~ s (dane z różnych źródeł). Stan singletowy rozpada się z emisją dwóch fotonów, stan trypletowy — z emisją trzech fotonów. W promieniowaniu anihilacyjnym nukleonów występują mezony, n p . w przypad ku anihilacji p + p ~ otrzymuje się mezony n w liczbie rosnącej z energią p r o t o n ó w 2 2
2 2
7
a
1 0
5
— od7i +7t~ +
7
do7r +7r +7r"+7r~+7r°. +
+
Odkrycie antycząstek s p o w o d o w a ł o , że z a s t a n a w i a n o się nad możliwością występowania we wszechświecie antymaterii. A n t y m a t e r i a składałaby się z antyp r o t o n ó w i a n t y n e u t r o n ó w zgrupowanych w antyjądrach otoczonych pozytonami. Materia taka byłaby nie d o odróżnienia od „ n a s z e j " materii, zwanej koino-materią. Świat z b u d o w a n y z materii i antymaterii byłby spełnieniem zasady symetrii. M o ż n a sobie wyobrazić galaktyki z antymaterii i koino-materii. W p r z y p a d k u kolizji takich dwu galaktyk powstałaby przerażająca ilość energii. N a t u r a nie jest j e d n a k całkowicie symetryczna. Przykładem są a t o m y Co w silnym polu magnetycznym. Orientacja w e k t o r ó w spinów jądrowych jest r ó w n o legła. W y d a w a ł o b y się, że powstające w rozpadzie /?" elektrony będą emitowane równomiernie we wszystkich kierunkach. Tymczasem cząstki fi~ są zawsze emitowane w kierunku przeciwnym d o spinu j ą d r a . Innym przykładem jest fakt, że antyneutrina mają swój wektor spinowy skierowany zawsze wzdłuż kierunku ruchu. 6 0
1.2.5. Statystyka Jednym z najważniejszych sposobów klasyfikacji cząstek elementarnych jest oparcie się na pojęciu statystyki. Ten sposób opisu cząstek jest n a tyle istotny w chemii jądrowej, że poświęcimy m u odrębne krótkie omówienie.
Dla
układu
n cząstek e l e m e n t a r n y c h r ó w n a n i e Schródingera (1.1-12) = E \lt {q q , ...,q ) ma rozwiązanie ^/ {q ,q , ...,q ) = • "12(^2)••• "in(^n)> gdzie q . . . q oznaczają współrzędne uogólnione i gdzie Ut(q) wyznacza się z r ó w n a n i a Schródingera dla pojedynczej cząstki
Hiłi {q qi, k
•••,q )
u
k
n
k
u
2
n
1
k
l
2
n
n
Hu,{q)
=
s,u,(q)
Załóżmy, że m a m y dwie identyczne cząstki opisane funkcjami u i u , których wszystkie argumenty numerujemy odpowiednio 1 i 2. Funkcje te są funkcjami współrzędnych, zmiennej spinowej i czasu: u = u(q , q ,..., s , t ) . Istnieją tylko dwie możliwości przyporządkowania funkcji cząstkom: M (1) U (2) albo w (2) M (1)- Zgodnie z zasadami r a c h u n k u p r a w d o p o d o b i e ń s t w a funkcje dla całego układu, wyrażające jednoczesne zajście u ( l ) i u (2) albo M (2) i u ( l ) , będą d a n e iloczynami tych funkcji: k
1
2
z
a
A
B
a
B
b
A
b
B
"1 = " A ( 1 ) " B ( 2 )
U = U ( 2 ) U (1) U
a
(1.2.5-1)
b
Obie funkcje w i u opisują ten s a m fizyczny stan u k ł a d u , a różnią się jedynie permutacją identycznych cząstek. Stąd \u \ = \u \ , czyli u, = ±u , b o praw dopodobieństwo nie zależy od wymiany identycznych cząstek. Ze względu n a liniowość o p e r a t o r ó w kwantowomechanicznych fizyczny stan układu będzie opisany również przez liniowe kombinacje funkcji u i u , mianowicie przez ich sumę albo różnicę. Funkcje opisujące u k ł a d mają postać: funkcja symetryczna względem przestawień współrzędnych r
n
2
2
1
n
n
t
n
u = Ut + Uu = u ( l ) u ( 2 ) + u ( 2 ) u ( l ) s
A
B
A
(1.2.5-2)
B
funkcja antysymetryczna względem przestawień współrzędnych w = Ui-u a
K (1)U (2)-H (2)U (1)
=
n
a
b
a
(1.2.5-3)
b
W p r z y p a d k u funkcji symetrycznej w y m i a n a d w u identycznych cząstek między funkcjami u i u nie zmienia z n a k u funkcji, natomiast w przypadku funkcji antysymetrycznej w y m i a n a t a k a powoduje k a ż d o r a z o w o zmianę znaku funkcji ogólnej. Z a u w a ż m y , że wymiana taka nie powoduje zmiany stanu k w a n t o w o m e c h a nicznego, dla którego znaczenie fizyczne m a jedynie k w a d r a t m o d u ł u funkcji u' u, czyli gęstość p r a w d o p o d o b i e ń s t w a znalezienia cząstki w przestrzeni. Z m i a n ę znaku funkcji w przy permutacji m o ż n a łatwo wykazać: A
B
a
M (2)U (1)-"A(1)M (2) = -(M (1)M (2)-M (2)«B(1)) = a
b
b
a
b
a
-w
a
Funkcja falowa układu n cząstek elementarnych o n u m e r a c h 1 , 2 , 3 , ...n, opisanych funkcjami własnymi u , u , . . . , u „ , jest kombinacją liniową wszystkich iloczynów (u (0« (i)...) o t r z y m a n y c h przez permutację identycznych cząstek między funkcjami, bez zmiany ich liczby w danej funkcji. Jeśli ta liniowa kombinacja ma charakter funkcji symetrycznej, to przy permutacjach znak iloczynu się nie zmienia, jeśli ma c h a r a k t e r funkcji antysymetrycznej — znak iloczynu zmienia się za każdą permutacją (p — o p e r a t o r permutacji, inaczej przestawienia współrzędnych cząstek): A
A
B
B
«, = Z # p
(1-2.5-4)
«. = Z ± #
(1-2.5-5)
p
Z n a k plus stosuje się dla permutacji otrzymanej przez parzystą liczbę transpozycji współrzędnych, znak minus — dla permutacji otrzymanej przez nieparzystą liczbę transpozycji. Jest to równoznaczne z tym, że £ ± #
= Det||M,fa,)||
(1.2.5-6)
p
Det ||MJ(#J)II jest wyznacznikiem złożonym z elementów a, = u (qi). W p r z y p a d k u występowania funkcji antysymetrycznej u , jest niemożliwe, by dwie cząstki miały identyczne funkcje własne, n p . u ( 3 ) i u ( 4 ) , gdyż przy permutacji cząstek wyzerowały by się wszystkie pary iloczynów p o d znakiem sumy. Liczba iloczynów jest liczbą możliwości u p o r z ą d k o w a n i a r przedmiotów spośród n przedmiotów przy rozróżnianiu kolejności w y b o r u . Liczbę tę podaje wzór t
a
c
kombinatoryczny P{n,r)
c
n
= r\\
)= . Przy n = r, gdy n p . liczba funkcji V / (n-r)l równa jest liczbie cząstek, liczba możliwości s p r o w a d z a się d o n\. Jest to liczba możliwości ułożenia w rzędzie n różnych p r z e d m i o t ó w . Weźmy p r z y k ł a d o w o trzy cząstki i trzy funkcje: " a = E±
/
P"A(1)"B(2)W (3)
n\ = 3! = 6
c
Będzie więc sześć wyrazów sumy: 123 213 312 132 231 321. Zgodnie z obliczeniem wyznacznika: "A(1)"A(2) «A (3)
« (1) u (2) M (3) B
B
B
« c ( l ) " c ( 2 ) «c (3) otrzymamy: "a = M ( 1 ) U ( 2 ) « ( 3 ) + U ( 2 ) U ( 3 ) W ( 1 ) + U ( 3 ) U ( 1 ) U ( 2 ) - u ( l ) « ( 3 ) M ( 2 ) - « ( 2 ) M (1) M ( 3 ) - u ( 3 ) M (2) u {\) a
b
A
B
c
c
a
a
b
c
b
c
a
A
b
b
c
c
Ł a t w o sprawdzić, że przy założeniu A = B lub A = C lub B = C m a m y u = 0. W każdym p r z y p a d k u dwu cząstek o tej samej funkcji występują zawsze iloczyny o tej samej wartości bezwzględnej, ale r ó ż n y m z n a k u , p o d w a dla wszystkich permutacji. Oczywiście liczba cząstek (wymiar wyznacznika) nie gra roli. Reasumując, ogólna funkcja u k ł a d u (1.2.5-5) jest tożsamościowo r ó w n a zeru, jeśli choć dwie z funkcji wchodzących d o wyznacznika są j e d n a k o w e . Aby więc nie znikała funkcja falowa, nie m o ż e m y przypisać funkcji własnej u więcej cząstek niż jedną ze zbioru cząstek spełniających warunek antysymetryczności. Takie cząstki n a z y w a m y fermionami. Cząstki spełniające w a r u n e k symetryczności (opisywane funkcją u (1.2.5-4)) zwane są bozonami; d o nich nie stosuje się powyższe a
s
ograniczenie. Funkcji falowej u, m o ż n a przypisać dowolnie wiele b o z o n ó w . Spin bozonów jest liczbą całkowitą, stąd spin u k ł a d u b o z o n ó w jest również liczbą całkowitą. Spin fermionów jest liczbą połówkową. Opisana sytuacja jest ilustracją zakazu Pauliego. Z a k a z Pauliego zostaje założony już w momencie napisania funkcji antysymetrycznej. Skądinąd zakaz Pauliego został na gruncie fizyki teoretycznej uzasadniony przez Schwingera. Przykładem fermionów mogą być elektrony lub protony. Funkcje własne u{q ,s ,t) należą d o jednego maksymalnie elektronu. Jeżeli napiszemy rozdzielnie funkcję u(q ,s ,t) = \j/(q ,t)-f(s ), t o tym samym orbitalem \j/(q ,t) są opisane najwyżej dwa elektrony różniące się funkcją spinu f (s ) i f~(s ). Oczywiście, mimo tego samego elektrony te mają różne funkcje własne u: ift(q ,t)-f (s ) k
z
k
z
k
z
k
+
z
z
+
k
i
z
^(qkJ)-f~(Sz)-
Różna postać rozkładu statystycznego dla b o z o n ó w i fermionów w p o r ó w n a n i u z klasycznym rozkładem statystycznym M a x w e l l a - B o l t z m a n n a polega n a tym, że w podejściu klasycznym traktuje się identyczne cząstki j a k o rozróżnialne, natomiast w rzeczywistości (opis k w a n t o w y ) są one nierozróżnialne. Z kolei różnica w postaci rozkładu statystycznego między b o z o n a m i a fermionami polega na tym, że pierwsze są opisane funkcją symetryczną, drugie — antysymetryczną. Wyprowadzenie p r a w a r o z k ł a d u opiera się na obliczeniu liczby mikrostanów (lub stanów kwantowomechanicznych), przez którą może być zrealizowany najbar dziej p r a w d o p o d o b n y m a k r o s t a n u k ł a d u n cząstek. T a liczba mikrostanów, od powiadająca w p r z y p a d k u klasycznym liczbie możliwości opisu cząstek przez współrzędne i związane z nimi składowe pędu, a w p r z y p a d k u kwantowym — liczbie możliwych, różnych liczbowo, rozmieszczeń cząstek między opisujące je funkcje falowe, określona jest odpowiednimi wzorami kombinatorycznymi. W przypadku klasycznym liczba mikrostanów G układu n cząstek rozróżnialnych n! jest określona wzorem G = ^
^ , w k t ó r y m n oznacza liczbę cząstek w stanie i. t
Daje to rozkład n = — — A
(1.2.5-7)
t
gdzie £j — energia w stanie i, A — s u m a stanów. W p r z y p a d k u b o z o n ó w nie m a ograniczeń co d o liczby nierozróżnialnych cząstek, jakie m o ż n a p r z y p o r z ą d k o w a ć danej funkcji własnej. Jeżeli na dozwolonym poziomie energetycznym e, m a m y grupę n cząstek i d o dyspozycji g t
t
funkcji
własnych u , to liczba rozmieszczeń n cząstek między g funkcji o d p o w i a d a znanej s
t
t
z kombinatoryki liczbie możliwych rozmieszczeń identycznych przedmiotów w róż nych k o m ó r k a c h . Liczba ta jest dla danej grupy n, cząstek r ó w n a
g
' } ) , a dla n\(g-\)\ całego układu n cząstek jest liczbą stanów kwantowych (funkcji u dla całego układu): s
n\(g-l)\
t
Daje to rozkład Bosego-Einsteina 9i Ae i -l
(1.2.5-9)
s lkT
W p r z y p a d k u fermionów m a m y w a r u n e k g > n . Powoduje to, że liczba różnych stanów kwantowych dla grupy n cząstek (czyli różnych możliwych rozmieszczeń n cząstek między g funkcji) o d p o w i a d a liczbie możliwości uporząd kowania r przedmiotów spośród n przedmiotów, przy nierozróżnianiu kolejności wyboru (cząstki nierozróżnialne), określonej wzorem kombinatorycznym t
t
t
{
r!(n — r)\
{
Dla u k ł a d u n fermionów daje to liczbę stanów kwantowych G = n
—
r
-
(1.2.5-10)
co z kolei prowadzi do rozkładu F e r m i e g o - D i r a c a w postaci: B
' = ^ T T
( L 2
5
- -
1 1 }
* ** N a wstępie (p. 1.2) w s p o m n i a n o o kryterium klasyfikacyjnym cząstek, j a k i m jest parzystość. Właściwość cząstek tak n a z w a n a jest o m ó w i o n a nieco szerzej w p.1.7. Parzystość d o d a t n i a , czyli równa, występuje, gdy funkcja falowa cząstki nie zmienia znaku przy zmianie współrzędnych z x , y , z n a — x , — y, — z. G d y funkcja falowa zmienia znak, parzystość jest nierówna, czyli ujemna.
1.2.6. Kwarki Pewne obserwacje zachowania się nukleonów wskazywały, że mogłyby one składać się z mniejszych, bardziej podstawowych, elementów. Nie jest to sprzeczne z ogólnym poglądem, że cząstki elementarne są możliwymi stanami materii, w zależności od oddziaływań, k t ó r e je kształtują. Szerzej m o ż n a powiedzieć, że wszystkie obiekty fizyczne są stanami oddziałujących sił. Cząstki stanowiłyby stany energii dodatniej, antycząstki — ujemnej. W latach 60. Gell-Mann, N e ' e m a n , Nishijima i Zweig wprowadzili koncepcję podstawowych składników materii, a ściślej elementów b u d o w y h a d r o n ó w — kwarków. Postuluje się istnienie trzech k w a r k ó w oznaczanych symbolami: u (ładunek 2/3 e, dziwność 0), d (ładunek — 1/3, dziwność 0), s (ładunek — 1/3, dziwność — 1). Dla wszystkich trzech k w a r k ó w spin wynosi 1/2, liczba b a r i o n o w a 1/3, m a s a = 0,5 G e V (1/2 u) (podaje się również masę 0,35 G e V dla k w a r k ó w u i d oraz 0,5 G e V dla s). Każdemu kwarkowi odpowiada antykwark o przeciwnym ł a d u n k u i znaku wszystkich trzech liczb kwantowych. Według tej koncepcji bariony tworzą się z trzech k w a r k ó w — p r o t o n jest kombinacją uud, neutron udd, inne kombinacje t r z y k w a r k o w e tworzyłyby inne
bariony. Udział k w a r k u s p o w o d o w a ł b y powstanie cząstki dziwnej. Połączenia podwójne k w a r k - a n t y k w a r k tworzą mezony. W miarę rozwoju teorii postuluje się dwa d o d a t k o w e kwarki: c (powabny) o masie = 1,5 G e V i b (piękny) o masie o k o ł o 5 GeV (4,7 GeV?) oraz kwark t o masie 170-200 GeV (176-199 GeV?). By sprawdzić postulaty teorii, trzeba było wytworzyć i „zobaczyć" te cząstki, co wymaga akceleratorów o ogromnych energiach, jak o tym świadczy masa ostatnich potwierdzonych kwarków. Nie udało się j e d n a k dotąd stwierdzić doświadczalnie występowania ułamkowych ładunków elektrycznych. Teoria k w a r k ó w rokuje nadzieję na stworzenie uniwersalnego modelu budowy materii, zwanego modelem s t a n d a r d o w y m . Zgodnie z tym modelem występowałyby tylko dwa rodzaje cząstek elementarnych: kwarki i leptony, między którymi działają cztery siły (wymienione w p. 1.2.3) poprzez swoje cząstki wymienne. Z n a m y dotąd tylko dwie z tych ostatnich, fotony odpowiedzialne za oddziaływania elektromag netyczne i gluony — za oddziaływania silne. Postulowane są cząstki wymienne oddziaływań słabych i grawitony — cząstki wymienne oddziaływania grawitacyjnego. Teoria cząstek elementarnych jest obecnie intensywnie rozwijana. W każdej chwili może się okazać, że jej dotychczasowe reguły, jak reguła zachowania liczby leptonowej, przestają, w jakimś zakresie, obowiązywać.
1.3. Klasyfikacja jąder Jądra atomowe składają się z protonów i neutronów. Protony są obdarzone ładunkiem elektrycznym d o d a t n i m , równym ł a d u n k o w i elektronu 1.602189- 10 C i masą 1,0072765 jednostek masy atomowej (symbol u ). Neutron jest cząstką obojętną o masie 1,0086650 u. P r o t o n i neutron określa się wspólną nazwą nukleonu. Wprowadzimy kilka p o d s t a w o w y c h pojęć i terminów służących do opisu jąder. Liczba atomowa Z oznacza liczbę p r o t o n ó w w jądrze. Liczba neutronowa N oznacza liczbę neutronów w jądrze. Liczba masowa A = N + Z oznacza liczbę nukleonów w jądrze. Różnica N — Z = I n a z y w a n a jest liczbą izotopową. ,l>
W celu określenia rodzaju j ą d r a opatrujemy symbol chemiczny X indeksami l
l b
A i Z , £X, np. f H e , lC Izotopy — jądra
s
23
O,
9
-lU.
o tej samej 3l
masowych A, np. }H fH jH,
3 2
P
liczbie atomowej 3
P
5
Z,
lecz różnych
lic/bach
|P.
Izobary — j ą d r a o tej samej liczbie masowej, lecz różnych liczbach atomowych, 3
np. H | H e , llGe
^Se, ' ^ T e
130 4
13
Xe
s
°Ba.
Wśród izobarów występują tzw. jądra zwierciadlane, dla których Z , = , \ , przy Z, — Z
21
2
= 1, np. 3U j B e , ^Be 5B. ' ' B ' ' C , Al 5
6
3
2
i J_Si — przechodzą one w siebie
w przejściach nukleonowych p <-» n. Odznaczają się jednakową strukturą i podobień stwem widm stanów wzbudzonych. Niekiedy j ą d r o trwale ma z obu stron jądra zwierciadlane, j a k ' | B Z-l
1 2
C
1 2
N,
1 4
1 4
C
i Z + l , np. f^Se «°Br »°Kr,
12
5
N
JSn
1 4
0 . Jeżeli j ą d r o ma dwa trwale izobary
1 2
2 5
Sb
1 2 2
Te,
1 2 8
I,
1 3 8
L a . to r o / p a d a się
+
zwykle z emisją /?" i fi . Są to tzw. jądra osłonięte. Istnieje wyjątek dla u k ł a d u f^Ti, 2°V, l+Cr, w którym wszystkie j ą d r a są trwałe. Izotony — jądra o tej samej liczbie neutronowej N, lecz różnych liczbach masowych, n p . USi, ? J P , ? | S . Izomery — j ą d r a o tej samej liczbie atomowej i masowej, ale różniące się stanami energetycznymi oraz czasem życia, n p . S b z okresami półtrwania h/2 = 1.6 minuty, 20 minut, 60,3 dni. Oznacza się je literą m o b o k liczby masowej izomerów wzbudzonych, np. S b ( l , 6 min) i S b ( 2 0 min). Znaczy t o , że dla S b istnieją trzy izomery: d w a w stanach metatrwałych m i m , trzeci w stanie podstawowym, ale nietrwałym ze względu n a r o z p a d fi, przechodzący w przemianie fi~ z półokresem 60,3 dni d o swego izobaru Te. Należy rozróżniać stany wzbudzone jądra i izomery. Stany wzbudzone przechodzą do stanu p o d s t a w o w e g o w czasie rzędu 1 0 ~ - 1 0 s ( < 1 0 ~ s), natomiast stany metatrwałe (izomeryczne) — w czasach mierzalnych, rzędu 1 0 " s aż d o lat. Stany wzbudzone są pojęciem szerszym, każdy stan metatrwały jest wzbudzony, lecz nie odwrotnie. Ostatnio, gdy mierzy się czasy życia rzędu 1 0 " s, różnica ter minologiczna między poziomami wzbudzonymi a stanami metatrwałymi zanika. Każde j ą d r o w stanie izomerycznym traktuje się j a k indywidualny nuklid. Nuklidy są to poszczególnego rodzaju j ą d r a scharakteryzowane przez liczby Z i A, a jak widać, także przez stany izomeryczne. M o ż n a również zdefiniować pojęcie nuklidu j a k o rodzaj a t o m u określony przez b u d o w ę jego jądra, w szczególności przez liczbę p r o t o n ó w i n e u t r o n ó w w jądrze. W a r t o wspomnieć w tym miejscu o innych jeszcze rodzajach jąder, które choć nie mają praktycznego znaczenia w chemii jądrowej, są b a r d z o interesujące z poznawcze go p u n k t u widzenia. Są to tzw. hiperjądra, odkryte przez polskich fizyków Danysza i Pniewskiego w 1953 r. W skład hiperjąder wchodzą, poza nukleonami, hiperony A. Znane są hiperjądra pojedyncze, n p . H e (2 p r o t o n y , 2 neutrony, 1 hiperon A°) i podwójne, n p . H e , A A B . Hiperjądra są nietrwałe, rozpadają się ze średnim czasem życia zbliżonym d o czasu hiperonu A° (rzędu 1 0 " s). Od czasu odkrycia zaobserwowano techniką emulsji j ą d r o w y c h wiele r o z p a d ó w hiperjąder. 1 2 4
1 2 4 m ,
1 2 4 m 2
1 2 4
x
2
1 2 4
1 6
- 1 3
1 2
1 0
1 2
A
1 0
A A
1 0
1.4. Energia wiązania Znając masy n e u t r o n u i p r o t o n u , czyli nukleonów tworzących j ą d r o , m o ż n a łatwo obliczyć energię wiązania nukleonów w jądrze, jeżeli dostatecznie d o k ł a d n i e znana jest rzeczywista masa jądra (w praktyce m a s a a t o m u ) . Masy a t o m o w e określano d o niedawna w odniesieniu d o masy a t o m u izotopu tlenu O , którego masę przyjmowano za równą 16. Były to masy określane w tzw. fizycznych jednostkach masy atomowej. Jednostki te różniły się nieco od chemicznych jednostek masy atomowej, gdzie za 16 przyjmowano masę a t o m u tlenu w mieszaninie zawierającej izotopy tlenu O , 0 , O . Jest to mieszanina n a t u r a l n a , ilość dwóch ostatnich izotopów jest bardzo niewielka. Obecnie obowiązującą jednostką masy atomowej jest 1/12 część masy a t o m u izotopu węgla C ( l u ) . l ć
i e
1 7
l s
1 2
Pomiary m a s a t o m o w y c h wykonuje się najczęściej w tzw. spektrografach i spektrometrach m a s . P o m i a r p r z e p r o w a d z a się na zasadzie odchylania wiązek jonów w polu elektrycznym i magnetycznym i określenia stosunku ł a d u n k u d o masy jonu. Jony o różnych wartościach s t o s u n k u e/m są w różny sposób odchylane i tworzą na detektorze urządzenia p o m i a r o w e g o tzw. w i d m o mas. Detektorami mogą być klisze fotograficzne (spektrografy) lub układy mierzące prądy jonowe (spektrometry). M a s y a t o m o w e m o ż n a oznaczać z b a r d z o dużą dokładnością, d o milionowych części. D o k ł a d n e oznaczanie m a s a t o m o w y c h jest niezwykle ważne, m.in. właśnie ze względu n a obliczanie energii wiązania. Energia wiązania jest to różnica między sumą m a s nukleonów tworzących d a n e jądro a zmierzoną bezpośrednio masą j ą d r a (ta ostatnia jest zawsze mniejsza). Różnicę tę wyraża się w j e d n o s t k a c h energii, opierając się na zależności (1.2.2-7). Jednostka masy atomowej u jest r ó w n a 1,660566 • 1 0 " kg, a więc jest r ó w n o w a ż n a (zgodnie z E = mc ): 2 7
2
1,660566-10"
27
8
kg ( 2 , 9 9 7 9 2 5 - 1 0 m - s
_ 1
2
1 0
) = 1,4924419 • 1 0 " J .
W nukleonice używa sie zwykle innych jednostek energii. Są to elektronowolt (eV) i megaelektronowolt (MeV) ( 1 0 eV). 1 eV = 1,602189 • 1 0 " J. Elektronowolt określa wartość energii, j a k ą n a b y w a elektron, przebywając w polu elektrycznym różnicę potencjału jednego wolta (IV). Po przeliczeniu znajdujemy, że jednostka masy atomowej odpowiada 931,5 M e V (ściśle 931,5016 MeV). Energia wiązania na 1 nukleon: 6
1 9
( Z - « . ^ - Z ) . « , - ^ A 6
Obliczymy przykładowo energię wiązania dla jądra L i . Składa się o n o z trzech atomów w o d o r u i trzech n e u t r o n ó w . S u m a m a s składników wynosi 3 -1,00783 + 3 • 1,00867 = 6,04947 u. Rzeczywista masa nuklidu wynosi 6,01513 u. Stąd energia wiązania w jednostkach masy wyniesie 6,04947 — 6,01513 = 0,03435 u, a w jednostkach energii 0,03435-931,5 = 31,997 MeV. Energia wiązania na jeden nukleon (istotna wielkość p o r ó w n a w c z a ) wyniesie 31,997 MeV/6 = 5,332 M e V . Przeciętna energia wiązania na jeden nukleon dla wszystkich pierwiastków układu okresowego, poza najlżejszymi, wynosi 6-9 M e V . M o ż n a to zilustrować, wykreślając wartość energii wiązania w M e V j a k o funkcję liczby masowej dla trwałych nuklidów (rys. 1.2). Energia wiązania dla najlżejszych trwałych jąder wynosi w MeV/nukleon: H ( 1 , U ) , H e (2,57), H e (7,07), Li(5,60), B e ( 6 , 4 6 ) , B ( 6 , 4 7 ) , " 6 ( 6 , 9 3 ) , C ( 7 , 6 8 ) . M a k s i m u m energii wiązania wynosi 8,79 M e V / n u k l e o n dla F e , najtrwalszego jądra, następnie energia wiązania s p a d a d o 7,58 M e V / n u k l e o n dla ostatniego „trwałego" j ą d r a U. W a r t o już teraz zwrócić uwagę na s t o s u n k o w o dużą trwałość j ą d r a H e . Trwałość ta jest p o w o d e m uprzywilejowanej emisji jądra H e przez jądra pierwias tków ciężkich — proces znany powszechnie j a k o emisja cząstki a. Jądra promieniotwórcze charakteryzują się na ogół niższymi energiami wiązania niż jądra trwałe. 2
3
4
7
9
10
12
5 6
2 3 8
4
4
4 — Chemia jądrowa
49
O
50
100
150
200
250
liczbo masowa A
Rys. 1.2. Zależność energii wiązania nukleonów od liczby masowej
Obliczona przez nas energia wiązania w j e d n o s t k a c h u, wzięta ze znakiem przeciwnym, zwana jest defektem masy. Jest to więc różnica między zmierzoną a obliczoną masą a t o m o w ą zgodnie ze wzorem AM
A
= M — Z M — NM A
H
(1.4-2)
N
Jak stąd widać, wszystkie trwałe j ą d r a charakteryzują się ujemną wartością A M , co tłumaczy użycie terminu „defekt". Często stosuje się określenie: nadmiar albo eksces masy, definiowany j a k o różnica między zmierzoną masą a liczbą masową a t o m u : A
ó = M -A k
(1.4-3)
K
Eksces masy jest p o d a w a n y w tablicach nuklidów najczęściej w mikrojednostkach masy, n u , lub w keV. Stosunek ekscesu masy d o liczby masowej nazywa sie współczynnikiem upakowania. Często oznacza się wartość energii wiązania d o d a t k o w e g o nukleonu, np. energię przyłączenia n e u t r o n u d o jądra rozszczepialnego P u obliczamy, odejmując od sumy m a s P u i n e u t r o n u (239,1265+1,00867 = 240,13517) masę n o w o utworzonego j ą d r a , k t ó r a dla P u wynosi 240,1286. Wynik 0,00657 u p o m n o ż o n y przez 931,5 M e V daje energię 6,1 MeV. 2 3 9
2 3 9
2 4 0
1.5. Rozkład masy i ładunku w jądrze Podstawową informacją w opisie jądra, a w szczególności przy próbie określenia jego struktury, jest sprawa rozmieszczenia składających się n a nie nukleonów. Trzeba w tym celu wyjść od rozmiarów jąder.
Pomiary rozmiarów jąder wykonuje się metodą rozpraszania dyfrakcyjnego promieniowania o długości fali mniejszej od rozmiarów jąder. Ponieważ rozkład neutronów i p r o t o n ó w w jądrze jest różny, więc metody p o m i a r u muszą uwzględniać rozproszenie j ą d r o w e na nukleonach i oddziaływania elektromagnetyczne z p r o t o nami. Stosując wiązki prędkich n u k l e o n ó w (1-5 GeV), o t r z y m a n o dane dotyczące rozkładu masy. Wyniki p o m i a r ó w wskazują, że zachodzi proporcjonalność między objętością jąder a liczbą tworzących je n u k l e o n ó w : V„ oc A
(1.5-1)
Promień jądra m o ż n a wyrazić przybliżonym wzorem empirycznym: 113
R = rA
(1.5-2)
0
Jest to średni promień dla większości jąder poza najmniejszymi, zależny od liczby masowej i wielkości r , zwanej niekiedy promieniem pojedynczego nukleonu. W istocie jest to wielkość efektywna dla danej metody p o m i a r u , r ó w n a 1,2 • 10 m, gdy określamy p r o m i e ń kuli wypełnionej j e d n o r o d n ą materią jądrową, lub 1 , 4 - 1 0 " m , gdy uwzględniamy efekty powierzchniowe j ą d r a (rozmycie powierz chni). M a m y więc: 0
1 5
15
i ? = 1,2- 1 0 " R = 14 •10(
1 5
1 5
1 / 3
-/ł •A
113
1
[ m ] = 1,2 A '* [fm] [ m ] = 1,4 A [fm]
(1.5-3) (1.5-4)
113
1 5
Użyliśmy tu jednostki odległości jądrowych, tzw. fermi, równej 1 0 " m . W układzie SI jednostka ta nazywa się femtometrem (1 fm = 1 0 " m). W y b ó r tak małej jednostki bierze się stąd, że promień j ą d r a stanowi tylko od 1/10000 d o 1/100000 części promienia a t o m u , dla którego używaliśmy jednostek: angstrem (1 A = 1 0 " m) i nanometr (1 n m = 1 0 " m ) . Posługując się promieniem j ą d r a , łatwo policzyć gęstość nukleonów p j a k o stosunek liczby masowej d o objętości j ą d r a : 1 5
1 0
9
n
A
=
113 3
= UroA )
=
^
_ l r
°"
3
( L 5
"
5 )
Gęstość n u k l e o n ó w nie zależy od rozmiarów jądra z uwagi na zależność (1.5-1). Przy r = 1,2 fm otrzymujemy gęstość 1,38 • 1 0 n u k l e o n ó w na m , przy r = 1,4 fm — 0,87' 1 0 n u k l m . Gęstość masy otrzymujemy mnożąc gęstość nukleonów przez ich masę. D l a r = 1,2 fm, gęstość wynosi 2 , 2 9 - 1 0 kgm" . Rozkład gęstości ł a d u n k u (protonów) w jądrze otrzymuje się z p o m i a r ó w rozpraszania wysokoenergetycznych (200-500 MeV) elektronów. Odchylenie wiązki elektronów p o w i n n o być tym większe, im bardziej centralnie skupione są p r o t o n y w jądrze. Innym źródłem informacji o rozkładzie ł a d u n k u są widma tzw. a t o m ó w mionowych (p. 4.1.7). Rozkłady gęstości p r o t o n ó w i n e u t r o n ó w pokrywają się dla lekkich i średnich jąder, dla ciężkich rozkład n e u t r o n ó w rozciąga się nieco dalej. M a k s y m a l n a gęstość nukleonów dla wszystkich jąder o A > 12 jest stała i wynosi 0,17 n u k l - f m " . Rozkład ł a d u n k u i masy w dużych i małych j ą d r a c h p o k a z a n o n a rys. 1.3 a i b. 4 4
3
0
0
4 4
- 3
17
3
0
3
10
5 0 średnica jądra
1
2
3
4
5
5 (fermi)
6
7
promień j q d r a ,
8
10
9 15
10" m
Rys. 1.3. a) Rozkład ładunku w małych i dużych jądrach, b) Zmierzona doświadczalnie gęstość ładunku i nukleonów w jądrach C a i B i jako funkcja promienia jądra (z: G. R. Choppin, J. Rydberg, „Nucłear Chemistry. Theory and Applications", Pergamon Books Ltd., Oxford 1980; za zgodą wydawcy) 4 0
2 0 9
W dużych jądrach występuje centralny rdzeń o stałej gęstości ł a d u n k u oraz rozmyty obszar zewnętrzny. Jak p o k a z a n o na rys. 1.2, energia wiązania jest prawie stała dla trwałych jąder. Ten fakt oraz zależności (1.5-1) i (1.5-2) sugerują j e d n o r o d n y rozkład ł a d u n k u i masy w jądrze. Potwierdzeniem tego może być zgodność promieni jąder obliczonych z równania (1.5-4) z wartościami na rys. 1.3 b . 1 5
r
Ca
r
= i,4-10" -40 1 S
Bi
1 / 3
= 1,4- 1 0 " - 2 0 9
1 / 3
= 4,79 fm = 8,31 fm
N a podstawie takich danych o j e d n o r o d n y m rozkładzie ł a d u n k u i masy w objętości jądra rozwinął się model kroplowy j ą d r a . Z a n i m przejdziemy do zasadniczego pytania, jakiego rodzaju siły wiążą j ą d r o a t o m o w e i powodują jego trwałość, poświęcimy nieco uwagi zachowaniu się nukleonów w jądrze, a mianowicie ich m o m e n t o m p ę d u i wynikającym stąd momentom jądrowym.
1.6. Ruch obrotowy a jądro W otaczającej nas codziennej rzeczywistości m a m y n a ogół częściej d o czynienia z ruchem prostoliniowym niż o b r o t o w y m . N a t o m i a s t jest faktem, zapewne znaczą-
cym, że zarówno obiekty kosmiczne (układy słoneczne, galaktyki), j a k i elektrony w atomie czy nukleony w jądrze są związane głównie z ruchem o b r o t o w y m . Równowaga, j a k a zachodzi przy obrocie między siłą odśrodkową a przyciągającą siłą grawitacyjną lub elektrostatyczną, jest czynnikiem konstruktywnym, budującym zarówno atomy, j a k i układy planetarne. Przypuszczalnie p o d o b n ą rolę spełnia rotacja w jądrze, choć musi tu występować j a k a ś inna, niż elektrostatyczna, przeciwwaga sił rozpraszających. W przeciwieństwie bowiem d o a t o m u , d o sił tych, obok siły bezwładności, należy elektrostatyczne odpychanie.
1.6.1. Mechaniczna energia obrotowa Jeżeli masa m porusza się p o orbicie o promieniu r ze stałą prędkością kątową a ) [ r a d s ] , prędkość styczna (tangencjalna) przy tym promieniu wynosi v = wr. Z wyrażenia na energię kinetyczną r u c h u prostoliniowego £ = \ mv otrzymujemy energię kinetyczną rotacji: _ 1
r
2
k i n
£
r o t
= ym
(1.6.1-1) Ł
Prędkość kątową m o ż n a wyrazić j a k o częstość o b r o t ó w v = co/2n [ s ~ ] , m a m y więc r
2
E
tot
= y Jmt ci , gdzie 7
rot
= £ m rf
(1.6.1 -2)
t
/ jest o b r o t o w y m m o m e n t e m bezwładności u k ł a d u / cząstek o masach m , z których każda znajduje się w odległości r od osi o b r o t u . W nukleonice rozważamy przede wszystkim d w a rodzaje rotacji: wewnętrzną rotację (albo spin) ciała d o k o ł a własnej osi (np. o b r ó t Ziemi w czasie 24 godzin) i orbitalną rotację jakiegoś obiektu d o k o ł a p u n k t u centralnego (np. Ziemi dokoła Słońca co 365 dni). R ó w n a n i e (1.6.1-2) jest ważne dla o b u przypadków, natomiast równanie (1.6.1-1) tylko dla ruchu orbitalnego cząstki o rozmiarach małych w porównaniu z promieniem orbity, w k t ó r y m to p r z y p a d k u / , = mr . Dla jednorodnego ciała o symetrii sferycznej, obracającego się wokół środka ciężkości (np. obrót Ziemi), o promieniu zewnętrznym r , trzeba użyć równania (1.6.1-2), przy czym I = y m r * . rot
;
;
2
ro
ex
mt
1.6.2. Moment pędu Moment pędu poruszającej się cząstki o pędzie p = mv jest zdefiniowany j a k o iloczyn wektorowy M = rxp, gdzie r jest wektorem położenia cząstki w stosunku do wybranego p u n k t u odniesienia, czyli odległością od tego p u n k t u d o punktu, w którym znajduje się cząstka. Dla o b r o t u p o orbicie orbitalny moment pędu M, wynosi p
M, = mv r
(1.6.2-1)
r
podczas gdy dla spinu spinowy moment pędu M wynosi s
M = a)/ s
rot
(1.6.2-2)
M o m e n t pędu jest wielkością wektorową, co oznacza, że m a zawsze pewną orientację w przestrzeni zależną od kierunku o b r o t u .
W przypadku takiego o b r o t u wektor spinowego m o m e n t u pędu może być skierowany wyłącznie d o góry. W odniesieniu d o cząstek elementarnych powyższe przedstawienie mechanicz nego m o m e n t u pędu w y m a g a d o d a t k o w e g o k o m e n t a r z a . Spin cząstki elementarnej m a wszystkie cechy mechanicznego m o m e n t u pędu, nie charakteryzuje j e d n a k ruchu obrotowego cząstki. G d y b y ś m y n p . potraktowali spin elektronu j a k o mechaniczny m o m e n t pędu rotującego elektronu, wówczas składowe spinu winny mieć wartości 0 , + 1^, + 2 / i , . . . , a nie +-§" fi, j a k jest w rzeczywistości. M o ż n a łatwo wykazać, że prędkość p u n k t u na powierzchni rotującego elektronu przekraczałaby, przy spinie \ fi, wiele razy p r ę d k o ś ć światła. Wstawiając we wzorze (1.6.2-2) za m o m e n t pędu wartość \h = 5,27• 1 0 " J s , oraz przyjmując, w związ kach co = v/r i / , = m r , wartości r elektronu w granicach od 1 d o 0,5 fm, otrzymujemy n a prędkość v wartości od dwustu d o trzystu kilkudziesięciu razy większe od prędkości światła. Przy zastosowaniu wzoru (1.6.2-2) d o fotonu jego własny m o m e n t pędu musiałby być równy zeru ze względu na zerową masę, w rzeczywistości zaś spin fotonu jest równy Ifi. Występowanie wśród cząstek elementarnych właściwości zwanej spinem stwier d z o n o doświadczalnie (np. badania subtelnej struktury widm, efekt Zeemana, metody rezonansowe). Właściwość tę m o ż n a opisać, przyporządkowując cząstce elementarnej wielkość fizyczną o cechach m o m e n t u pędu, będącą własnym momentem pędu cząstki, czyli spinem. Ścisła definicja spinu, o p a r t a n a relacjach komutacji definiujących m o m e n t pędu, przekracza zakres tej książki. Dla p o t r z e b chemii jądrowej wystarcza określenie właściwości spinu przedstawione w poniższym omówieniu m o m e n t ó w jądrowych. 3 5
2
ro
A
1.6.3. Momenty jądrowe Większość cząstek elementarnych m a spinowy m o m e n t p ę d u zwany również wewnętrznym m o m e n t e m pędu. Cząstki elementarne, będące fermionami, d o których należą w szczególności najbardziej interesujące nas trzy cząstki a t o m o w e , tzn.
elektron, p r o t o n i neutron, mają spin p o ł ó w k o w y + \h lub — \ft. Spinowy m o m e n t pędu, j a k o wektor, oznacza się przez i. Mechanika k w a n t o w a stwierdza, że spinowy m o m e n t pędu elektronów, proto nów i neutronów m a wartość
| | = A /^ry S
(1.6.3-1)
v
gdzie s jest tzw. spinową liczbą kwantową. Wielkość \s\ jest długością wektora s. Rzut wektora s n a dowolny kierunek (oś z), oznaczony j a k o s , przyjmuje wartości (s,s— 1,s — 2, s — 3 , . . . , — s) fi, czyli sfi, (s— \)fi itd., n p . ( 2 , 1,0, — 1, —2). Wartość s może być miarą liczby orientacji cząstki względem obranego kierunku, ta liczba możliwych orientacji wynosi 2s + l, np. s = 3, 2 s + l = 7; 3 , 2 , 1 , 0 , — 1 , — 2 , —3 stanowi 7 możliwości. Dla wyżej wymienionych pojedynczych cząstek (elektron, nukleon) spin s jest zawsze s = \,s = ±-jft. Wartość momentu spinowego \fi wynosi 0,52729 - 1 0 J • s. Dla fotonu (bozon) s = 1 . Dla niektórych mezonów (mezony n,K) s = 0, dla innych s = 1. P o d wpływem zewnętrznego pola magnetycznego nukleony wykonują ruch precesyjny wokół osi zgodnej z kierunkiem pola magnetycznego. Występowanie k w a n t o w a n i a przestrzennego p o k a z a n o graficznie na rys. 1.4. z
3 4
z
Rys. 1.4. Kwantowanie spinu s nukleonu w zewnętrznym polu magnetycznym H
K a ż d y n u k l e o n wykazuje, poza spinem, orbitalny moment pędu wywołany jego ruchem p o orbicie wewnątrz j ą d r a . Oznacza się go przez /. Orbitalny m o m e n t pędu jest wektorem, którego długość określa się wyrażeniem:
| / |
=
"2^
v
/
/
(
/
+
1
)
( L 6 3
"
2 )
w k t ó r y m / jest orbitalną liczbą kwantową albo liczbą kwantową orbitalnego m o m e n t u pędu. Jego możliwe składowe, tak j a k dla m o m e n t u spinowego, są całkowitą wielokrotnością h: Ih, (/— i) fi, [l — 2)łi, . . . , 0 , — l/ź, —2fi,..., —Ifi. Inaczej
mówiąc, składowa m o m e n t u pędu Ifi dla w y b r a n e g o kierunku w przestrzeni może przybierać tylko pewne wartości mti, gdzie m jest liczbą całkowitą zawartą w przedziale od + / do —/, włączając zero. Analogicznie j a k dla m o m e n t u spinowego istnieje 21 + 1 różnych wartości m. Jeżeli zastosujemy d o opisu j ą d r a równanie Schródingera (por. p . 1.9.3.1), t o w konsekwencji jego rozwiązań otrzymujemy określone stany energetyczne c h a r a k teryzujące się główną liczbą kwantową n. O t ó ż orbitalna liczba k w a n t o w a / może przyjmować tylko niektóre wartości w odniesieniu d o liczby kwantowej n: dla elektronów dla n u k l e o n ó w
0 < /< n-1 0 < l$ n
(1.6.3-3)
Inaczej niż w modelu a t o m u , j a k widać, orbitalna liczba k w a n t o w a / może dla nukleonów przekraczać (i często przekracza) wartość n. Każdy nukleon wykazuje całkowity moment pędu j=l+s, równy sumie orbitalnego i spinowego m o m e n t u pędu. W zależności o d wzajemnego usytuowania wektorów / i s, d o wartości / dodaje się (lub odejmuje) Jest t o szczególny przypadek obowiązującej w mechanice kwantowej zasady d o d a w a n i a m o m e n t ó w pędu — mianowicie jeżeli j = l+s, t o : j = l + s, l + s-l,
l + s-2,
...,\l-s\
(1.6.3-4)
Jądro m a całkowity m o m e n t pędu, będący w y p a d k o w ą m o m e n t ó w p ę d u jego składowych elementów — nukleonów. Z każdym m o m e n t e m pędu związany jest m o m e n t magnetyczny oc l,/i cc s. J a k w i a d o m o z elektrodynamiki klasycznej, m o m e n t y magnetyczne oddziałują ze sobą. W związku z tym s p o s ó b d o d a w a n i a momentów pędu poszczególnych nukleonów jest zależny od charakteru oddziaływania lub typu sprzężenia poszczególnych nukleonów. s
1. Sprzężenie Russela-Saundersa (L-S) Oddziaływanie m o m e n t ó w spinowych i orbitalnych różnych n u k l e o n ó w jest silniejsze o d oddziaływania s p i n - o r b i t a tego samego nukleonu: całkowity m o m e n t orbitalny j ą d r a
L = £ '> i
całkowity m o m e n t spinowy jądra
S = Y, i
całkowity m o m e n t pędu j ą d r a
/ = L+ S
s
(1.6.3-5)
Stany j ą d r o w e o L = 0 , 1 , 2 , 3 , . . . oznacza się j a k w spektroskopii atomowej: s,p,d,f,... Multipletowość poziomu r ó w n a jest 21+ 1. Pełny stan j ą d r o w y określa się, podając symbol m o m e n t u orbitalnego i wartość całkowitego m o m e n t u p ę d u jądra w postaci p (L = 1, S = 1/2, / = 3/2); s ( L = 0, S = 1). Indeks 2 lub 3 oznacza liczbę możliwych wartości S: 2 S + 1 . 2
3
V2
t
2. Sprzężenie spin-orbita (j-j) W tym przypadku zachodzi silne oddziaływanie spinu i orbity dla poszczególnego nukleonu p o k a z a n e na rys. 1.5 j a k o d o d a w a n i e orbitalnego i spinowego m o m e n t u pędu.
Ry«. 1.5. Sprzężenie spin-orbita (l-s) orbitalnego momentu pędu i spinu daje wypadkowy moment pędu j
Całkowity m o m e n t p ę d u poszczególnego n u k l e o n u jt = lt + st
(1-6.3-6)
Całkowify m o m e n t p ę d u j ą d r a
Maksymalna wartość rzutu w e k t o r a / n a dowolną oś wynosi /. Długość wektora całkowitego m o m e n t u pędu j ą d r a wynosi # v / 7 ( / + 1 ) . Całkowity m o m e n t orbitalny L jest całkowitą wielokrotnością h. Całkowity m o m e n t spinowy S jest parzystą wielokrotnością \ gdy A jest parzyste. Całkowity m o m e n t spinowy S jest nieparzystą wielokrotnością -j łi, gdy A jest nieparzyste. Stąd / jest całkowitą wielokrotnością ti dla A parzystych, a połową nieparzystej wielokrotności fi dla A nieparzystych. I może przyjmować tylko pewne wartości, a więc / może przyjmować tylko pewne położenia względem danej osi, mianowicie 21+ 1 różnych położeń. Całkowity m o m e n t pędu j ą d r a bywa często nazywany spinem jądrowym, co jest niezupełnie ścisłe. z
1.6.4. Magnetyczny moment jądra Jak już powiedziano, spin cząstki elementarnej jest związany z m o m e n t e m mag netycznym. M o m e n t ten dla elektronu jest określony zależnością: H = 2/1% s 2 4
(1.6.4-1)
1
gdzie /i„ = eh/4nm c = 9,274 • 1 0 " J-T" (dżuli na tesle). Wielkość u jest jednostką zwaną magnetonem Bohra. Jednostką 1836,15 razy mniejszą jest magneton jądrowy: e
B
H =
= 5,051 • 1 0 "
N
2 7
J-T"
1
(1.6.4-2)
4nm c H
M o m e n t magnetyczny p r o t o n u wynosi 2,79275 + 0 , 0 0 0 3 m a g n e t o n ó w jądrowych. M o m e n t magnetyczny n e u t r o n u wynosi — 1,9135 + 0 , 0 0 0 3 m a g n e t o n ó w jądrowych. Znak minus wskazuje, że wektory m o m e n t u magnetycznego i spinowego są przeciwnie skierowane, odwrotnie niż to jest dla p r o t o n u . Problem obliczania m o m e n t u magnetycznego j ą d r a jest złożony. Jądro składa się na ogół z wielu nukleonów, które wnoszą d o m o m e n t u magnetycznego jądra swoje orbitalne m o m e n t y magnetyczne. Eksperymentalnie oznacza się go techniką wiązek a t o m o w y c h i jądrowego rezonansu magnetycznego. Ogólnie magnetyczny m o m e n t jąder, których m o m e n t pędu / ź= 0, można zapisać następująco: M
= yM
= g,i l
(1.6.4-3)
N
- 1
- 1
gdzie y — j ą d r o w y stosunek żyromagnetyczny o wymiarze T - s , g — czynnik jądrowy, zależny od rodzaju sprzężenia, fi — m a g n e t o n jądrowy. Długość wektora m o m e n t u magnetycznego wynosi \i — gp. Jl{I+l) fi. Dla jąder parzysto-parzystych (N i Z parzyste) 1 = 0. Jądra te nie mają m o m e n t u magnetycznego. Stwierdzono to doświadczalnie, mierząc spiny i momenty magnetyczne wielu jąder. Jądro może wykazywać także kwadrupolowy moment elektryczny, co można zobrazować elipsoidalnym rozmieszczeniem ł a d u n k ó w w jądrze. M o m e n t kwadrupo lowy ą = •§• Z(a — b ), gdzie a jest półosią o b r o t u elipsoidy, a b półosią prostopadłą d o a. M o m e n t q ma wymiar powierzchni, n p . dla d e u t e r o n u wynosi on 2,74 • 1 0 " c m . M o m e n t y kwadrupolowe, oznaczone dla wielu jąder o / > -j, miały wartości zarówno dodatnie, j a k i ujemne. Jądra o momencie pędu / = 0 i I = -\ nie mają momentów kwadrupolowych. M o m e n t y kwadrupolowe określa się, badając nadsubteIną budowę widm metodami spektroskopii optycznej, metodą spektroskopii mikrofa lowej, rezonansowej absorpcji jądrowej oraz techniką wiązek atomowych. N
Ny
2
2
2 7
2
1.6.5. Precesja Z a r ó w n o orbitalny, j a k i spinowy m o m e n t pędu, / i s, oraz odpowiadające im momenty magnetyczne (ji) są wielkościami wektorowymi. Zgodnie z mechaniką
kwantową wektory te nie mogą być ukierunkowane ściśle równolegle do zewnętrznego pola. Jednocześnie w wyniku działania zewnętrznego pola wektor m o m e n t u pędu dąży do takiej pozycji, w której płaszczyzna rotacji jest p r o s t o p a d ł a d o linii pola. Potencjalna energia magnetyczna wynosi: Emagi = B fl = BfiCOSO
(1.6.5-1)
gdzie B jest wektorem indukcji magnetycznej*. W tych w a r u n k a c h j a k to wynika z r ó w n a ń N e w t o n a dla ruchu o b r o t o w e g o (przyrost m o m e n t u p ę d u równy m o m e n t o w i siły), następuje ruch żyroskopowy (rys. 1.6). T a k więc w e k t o r m o m e n t u p ę d u wykonuje precesję w o k ó ł osi pola, jak żyroskop 7 = u/M (1.6.5-2) r o t
gdzie y jest stosunkiem żyromagnetycznym. R ó w n a n i e (1.6.5-2) jest ważne z a r ó w n o dla orbitalnego m o m e n t u pędu, j a k i dla spinu, lecz oczywiście wartość y jest różna dla elektronów i p r o t o n ó w . zewnętrzne pole fl
Ry». 1.6. Moment pędu orbitującej cząstki i rzut dozwolonej wartości momentu na osie pola zewnętrznego. Wektor / precesuje wokół osi pola, ruch ten wskazano linią przerywaną na elipsie
Prędkość k ą t o w a precesji wynosi co = nB/M y
(1.6.5-3)
TOt
Częstość precesji, przy a> = 2nv, wynosi v = nB/2nM y
= yB/2n
rot
(1.6.5-4)
Częstość v jest n a z y w a n a częstością precesji Larmora. * W odniesieniu do pola magnetycznego stosujemy dwa określenia: indukcji B oraz natężenia pola H. Do zjawisk opisanych w książce, w których występuje pole magnetyczne, stosuje się relacja B = ji H, w której przenikalność magnetyczna próżni fi = 4 t i 1 0 " kg - m • s • A . 7
0
0
- 2
- 1
1.6.6. Metody wyznaczania momentu jądrowego W badaniach spektralnych poszczególnych linii składowych multipletów a t o m o w y c h okazało się, że k a ż d a ze składowych jest rozszczepiona n a pewną liczbę linii leżących nadzwyczaj blisko siebie. To rozszczepienie, powstałe n a skutek sprzężenia m o m e n t u jądrowego z m o m e n t a m i elektronów orbitalnych, n a z w a n o strukturą nadsubtelną. Jeżeli sprzężenie R u s s e l a - S a u n d e r s a dla elektronów w atomie jest określone przez związek J = L + S, gdzie / jest tzw. wewnętrzną liczbą kwantową, to pole magnetyczne wytworzone przez elektrony oddziałuje z polem w y t w o r z o n y m przez spin jądrowy (całkowity m o m e n t pędu j ą d r a ) , dając wektor tzw. całkowitego a t o m o w e g o m o m e n t u pędu: F=J+l
(1.6.6-1)
W a r t o ś ć tego m o m e n t u M = fi^J F(F + \), a d o z w o l o n e rzuty n a oś zewnętrz nego, w stosunku d o a t o m u , pola wynoszą M = 0 , ...,Ffi. Prowadzi to d o pojawienia się wielkiej liczby możliwych p o z i o m ó w energetycznych. Spin j ą d r o w y może być zorientowany w odniesieniu d o w e k t o r a / w 21 + 1 kierunkach, gdy / < J i w 2J +1 kierunkach, gdy J ^ /. Różnice między stanami energetycznymi są zwykle b a r d z o małe, n p . różnica między stanami elektronowymi p i p a t o m u N a wynosi 0,0022 eV, czyli 0,6 nm. Takie różnice m o ż n a obserwować w w i d m a c h o dużej rozdzielczości (widma subtelne). Spin jądrowy N a wynosi I = - | # - Jeżeli d o d a m y tę w a r t o ś ć d o liczb kwantowych stanów elektronowych (np. •§ w stanie p ) , o t r z y m a m y rozszczepienie na szereg poziomów, n p . dla stanu p o t r z y m a m y liczby k w a n t o w e F = 0 , 1 , 2 , 3 . Te nowe poziomy m o ż n a obserwować tylko przy użyciu spektrometrów o skrajnie wysokiej zdolności rozdzielczej (widma nadsubtelne hfs). Analizując te w i d m a m o ż n a uzyskać wartości spinu j ą d r o w e g o i m o m e n t u magnetycznego, a także informacje o rozkładzie ł a d u n k u i promieniu j ą d r a . Oprócz metody widm nadsubtelnych istnieje wiele innych m e t o d określania m o m e n t ó w jądrowych i magnetycznych, j a k m e t o d a odchylania wiązek a t o m o w y c h w j e d n o r o d n y c h i niejednorodnych polach magnetycznych, spektroskopia w zakresie częstości radiowych, czyli m e t o d a j ą d r o w e g o rezonansu magnetycznego ( N M R ) , spektroskopia mikrofalowa, czyli m e t o d a elektronowego rezonansu paramagnetycz nego ( E P R ) . Wszystkie te metody są o p a r t e n a oddziaływaniu spinu j ą d r o w e g o ze strukturą elektronową a t o m u . Poza metodą b a d a n i a struktury nadsubtelnej, w której pole zewnętrzne jest nieobecne, pozostałe metody wykorzystują efekty p o w o d o w a n e przez zewnętrzne pole magnetyczne. W zależności od wielkości tego pola występują następujące efekty: przy słabym polu ( < 1 0 ~ T) nadsubtelne p o z i o m y F rozszczepiają się na 2F+1 p o z i o m ó w (efekt Zeemana); przy wzroście pola d o ok. 10 T poziomy /•"rozszczepiają się na swoje składowe J oraz / (1.6.6-1), dając ogółem (2J-I-1)-(2/ + 1 ) linii; przy b a r d z o silnym polu poziom wynikający ze sprzężenia elektronowego spin-orbita rozszczepia się, dając oddzielne poziomy s i /. F
F ( Z )
2
2
3 / 2
2 3
1 / 2
2 3
2
3 / 2
2
3 / 2
2
1.7. Parzystość Funkcję falową j ą d r a m o ż n a wyrazić w postaci sumy iloczynów funkcji współrzęd nych przestrzennych i funkcji zależnej jedynie od orientacji spinu. Stan jądra m a parzystość dodatnią, jeżeli przestrzenna część jego funkcji falowej nie zmienia się przy zastąpieniu współrzędnych x,y,z przez — x, — y, — z. Tego rodzaju transfor macja nazywa się inwersją w początku układu. G d y transformacja ta zmienia znak przestrzennej części funkcji falowej, wówczas stan wykazuje parzystość ujemną parzystość d o d a t n i a : parzystość ujemna:
i/>i(x,y,z) = \lii(x,y,z) = -ij/ (-x,
- y , -z) -y, -z)
1
(1.7-1)
Jest to związane z wartością sumy liczb kwantowych, określających wartości własne m o m e n t ó w p ę d u wszystkich cząstek u k ł a d u . U k ł a d cząstek będzie miał parzystość dodatnią, gdy suma wartości liczb kwantowych wszystkich cząstek będzie parzysta, a parzystość ujemną, gdy s u m a będzie nieparzysta. P o d a n e wyżej określenie parzystości odnosi się oczywiście także d o pojedynczej cząstki. M o ż n a zilustrować to pojęcie, wykreślając funkcje falowe dwóch możliwych ruchów cząstki zamkniętej w studni potencjału o promieniu a. Funkcję falową cząstki o energii E i masie m, poruszającej się wzdłuż osi x (w przestrzeni, gdzie nie występuje działanie sił zewnętrznych), opisuje wyrażenie: x^/2mE
\Et • exp
sin
(1.7-2)
w którym x jest odległością od początku u k ł a d u współrzędnych w chwili t. Wykres funkcji falowej w zależności od odległości n a rys. 1.7 ilustruje poglądowo pojęcie parzystości.
* o ~
odległość czqstki o promieniu a
X
V
od środka studni
potencjału
Rys. 1.7. Wykresy funkcji falowych dwóch możliwych ruchów cząstki zamkniętej w studni potencjału o promieniu a
Parzystość stanów jądrowych wynika z parzystości stanów poszczególnych nukleonów zgodnie ze wzorem A
parzystość = ( — 1 ) " '
(1-7-3)
w którym / to liczba k w a n t o w a orbitalnego m o m e n t u pędu /-tego nukleonu. Parzystość pojedynczego n u k l e o n u w stanie / r ó w n a jest (—1)'. ;
1.8. Siły jądrowe Wiązanie n u k l e o n ó w w jądrze zachodzi dzięki silnemu oddziaływaniu między h a d r o n a m i ( w s p o m n i a n e m u w p . 1.2.3). Wiele obserwacji pozwala stworzyć opis fenomenologiczny charakteru sił jądrowych, stanowiący podstawę ciągle rozwijanej teorii oddziaływań jądrowych, czyli w istocie teorii j ą d r a . Siły przyciągania między nukleonami w jądrze muszą być nadzwyczaj wielkie. Siły przyciągania w jądrze, ze względu na obecność w nim d o d a t n i o n a ł a d o w a n y c h p r o t o n ó w , muszą być większe niż siły odpychania elektrostatycznego. Rzeczywiście, w odległości 1 fermi są one 35 razy większe niż siły elektrostatyczne i około 1 0 razy większe niż siły grawitacyjne. Z a u w a ż m y , że elektromagnetyzm wiąże elektrony z jądrem z energią odpowiadającą kilku eV, siła j ą d r o w a zaś wiąże nukleony w jądrze z energiami milionów elektrono woltów. Z faktu, że siły jądrowe nie mają żadnego wpływu na energię wiązania molekuł chemicznych, wiemy, iż działają one na b a r d z o małych odległościach rzędu fermiego ( 1 ( T m). Dla odległości mniejszych niż jeden fermi natężenie sił jądrowych jeszcze wzrasta, dla b a r d z o małych odległości siły te zmieniają znak i stają się odpychające. Sytuacja jest więc p o d o b n a d o oddziaływań m i ę d z y a t o m o w y c h p o d nieobecność sił wartościowości. Między d w o m a a t o m a m i nie reagującymi z sobą, n p . a t o m a m i gazu szlachetnego, siły Van der Waalsa zmieniają się z przyciągających n a odpychające przy bardzo dużych zbliżeniach. Dla odległości większych od kilku fermi siły j ą d r o w e spadają gwałtownie d o zera. Oddziaływanie jąder z otoczeniem (np. cząstkami) w tej odległości jest całkowicie natury elektrycznej i magnetycznej. Siły j ą d r o w e wykazują jeszcze pewną charakterystyczną cechę, mianowicie mają właściwość wysycania się. G d y b y każdy z A nukleonów oddziaływał z wszy stkimi pozostałymi A—l, energia wiązania p o w i n n a być p r o p o r c j o n a l n a d o liczby możliwych oddziaływań między p a r a m i n u k l e o n ó w , a więc d o -jA(A — 1). Potwierdza się to d o jądra H e , lecz dalej energia wiązania jest raczej pro porcjonalna d o A. Wynika z tego możliwość przyciągania przez jeden nukleon tylko kilku n u k l e o n ó w — w stosunku d o następnych siły j ą d r o w e stają się odpychające. Podobnie dzieje się z siłami wartościowości: a t o m węgla wiąże cztery atomy w o d o r u , lecz odpycha piąty a t o m . Większość informacji o oddziaływaniach j ą d r o w y c h pochodzi z badania oddziaływań dwunukleonowych, rozpraszania p r o t o n ó w n a p r o t o n a c h , n e u t r o n ó w 3 8
1 5
4
na neutronach i p r o t o n a c h . Z b a d a ń tych wynika, że żaden rodzaj nukleonów nie jest uprzywilejowany w oddziaływaniu. T e n fakt oraz analiza jąder zwierciadlanych doprowadziły d o stwierdzenia pewnej specyficznej właściwości nukleonów, m i a n o wicie tzw. izospinowej niezmienniczości sił jądrowych. W b a d a n i a c h jąder zwierciadlanych (p.1.3) stwierdzono występowanie symetrii ładunkowej sił jądrowych, czyli identyczność (z dokładnością d o oddziaływania kulombowskiego) sił działających między d w o m a p r o t o n a m i i d w o m a neutronami V,Jp-p)
= H.,(n-n)
(1.8-1)
(twierdzenie o ładunkowej symetrii sił jądrowych). Również oddziaływanie n e u t r o n u z p r o t o n e m jest równe oddziaływaniu między pozostałymi p a r a m i n u k l e o n ó w V,, (n-p) = H.,(n-n) = V,Jp-p) s
d-8-2)
(twierdzenie o niezależności sił j ą d r o w y c h od ł a d u n k u ) . W celu wyrażenia tej niezmienniczości definiuje się pewną dodatkową liczbę kwantową dla opisania stanu ł a d u n k o w e g o nukleonu. Liczba ta musi przyjmować dwie wartości; przez analogię d o trzeciej składowej spinu połówkowego n a z w a n o ją spinem izobarycznym albo izospinem, w nawiązaniu d o jąder zwierciadlanych będących izobarami. Izospin charakteryzujący d w a stany n u k l e o n u rozróżnia dwa j ą d r a zwierciadlane. Izospinowa liczba k w a n t o w a przyjmuje wartości: T = + y — dla p r o t o n u ; r = — 4 — dla n e u t r o n u
(1.8-3)
Liczby te są wartościami własnymi o p e r a t o r a f w r ó w n a n i u 3
h% = h
(1-8-4)
X
w którym % jest funkcją własną stanu p r o t o n o w e g o x l u b neutronowego %„. Wybór z n a k u x jest w zasadzie dowolny, gdy traktujemy p r o t o n i neutron j a k o dwa różne stany nukleonu. Jeżeli przyjmiemy izospinowa liczbę kwantową x = + -j dla neutronu i — 4" dla p r o t o n u , t o ł a d u n e k n u k l e o n u będzie określony przez ^ — t. Liczba k w a n t o w a izospinu dla j ą d r a z X r ó w n a jest połowie liczby izotopowej T=\{N-Z). Właściwość wysycania sił jądrowych, analogiczna d o takiej samej właściwości wiązania chemicznego, polegającego n a wymianie elektronów między a t o m a m i , nasunęła przypuszczenie, że także siły j ą d r o w e mogą mieć charakter wymienny. W elektrodynamice oddziaływanie ł a d u n k ó w elektrycznych wyjaśnia się wymianą między elektronami k w a n t u pola elektromagnetycznego, czyli fotonu (jego emisją przez jeden, a absorpcją przez drugi elektron). Ponieważ proces wymiany łamie, w tym momencie, p r a w a zachowania, n a z w a n o go procesem wirtualnym, a wymie niony foton — wirtualnym k w a n t e m pola. Oddziaływanie elektromagnetyczne między ł a d u n k a m i (elektronami) m a nieskończony zasięg. Zakładając proces wirtualny, zastępujemy je lokalnym oddziaływaniem elektronu z fotonem. Z zasięgiem P
oddziaływania wiąże się masa cząstki wirtualnej: jeżeli nieograniczonemu zasięgowi oddziaływań elektromagnetycznych o d p o w i a d a zerowa masa fotonu, to skończonemu (i krótkiemu) zasięgowi sił jądrowych o d p o w i a d a skończona (i dość duża) masa wirtualnej cząstki wymienianej między d w o m a n u k l e o n a m i . Badania oddziaływań dwunukleonowych, w szczególności p a r n e u t r o n - p r o t o n i p r o t o n - p r o t o n , potwierdziły obraz potencjału jądrowego silnie zależnego od odległości (p. rys. 1.8). 30 i i
i i i i i
ii
i i
i
i
i i i
20 10
0
0.4
0,8
wzajemna
1,2
1,6
20
2,4»10"
odległość nukleonów, cm
Rys. 1.8. Przebieg krzywej potencjału przy zbliżeniu dwóch nukleonów
Początek współczesnej teorii sił jądrowych dał w 1935 r. Y u k a w a . Wprowadził on nowy rodzaj wirtualnego k w a n t u pola n a z w a n y mezonem. Aby uzyskać obraz potencjału zbliżony d o rzeczywistości, Y u k a w a zastąpił znane wyrażenie na potencjał elektrostatyczny zależny od odległości r: V(r) = C(l/r), wzorem V( ) = C - ^ r
(1.8-5)
r
dobrze opisującym rzeczywisty stromy spadek potencjału V(r) w porównaniu z wykresem V(r) = C ( l / r ) . W czynniku C występuje m.in. stała charakteryzująca wielkość oddziaływania. Czynnik u w wyrażeniu (1.8-5) sugerował istnienie cząstki pola potencjału jądrowego o masie spoczynkowej różnej od zera, czyli właśnie mezonu. Czynnik \x jest równy m^c/h, gdzie c — prędkość światła, a m — masa mezonu n. Pole sił jądrowych jest więc polem m e z o n o w y m . Oszacowanie masy wirtualnej cząstki pola sił jądrowych otrzymuje się łatwo z zasady nieoznaczoności n
A
Ax
P- ~JL
AEAt przyjmując
(1.8-6) V
2n
nieoznaczoność pędu lub energii, Ap = m c n
2
lub AE = m c , n
' oraz
1 5
nieoznaczoność położenia rzędu zasięgu sił jądrowych Ax = 1,4-10 czoność czasu At = Ax/c):
I A in-*5 = 2 , 5 1 2 7 - 1 0 " kg = 275,8 m (1.8-7) 1,4-10 m-c Z nieokreśloności pędu Ap = m v wynika, że jest to najmniejsza możliwa masa (gdy i; = c); nieokreśloność energii musi być dostatecznie duża, by wytworzyć cząstkę 0 masie p o n a d d w u s t u m a s elektronowych. J a k widać, czynnik \i w potencjale Yukawy jest odwrotnością zasięgu sił jądrowych. Obliczona m a s a cząstki wirtualnej zgadza się dobrze z masą mezonu n. Mezony, j a k o cząstki pola oddziaływań silnych, zostały wykryte przeszło 10 lat p o ich zapostulowaniu przez Yukawę. Wprawdzie j u ż w 1937 r. Neddermayer i Anderson stwierdzili istnienie cząstek n, k t ó r e n a z w a n o m e z o n a m i , ale dopiero w r. 1947 tzw. eksperyment rzymski wykazał, że miony nie są m e z o n a m i Y u k a w y . W tym samym roku Powell wykrył w promieniowaniu kosmicznym mezony n (piony). Te właśnie cząstki, oddziałujące silnie, są przewidzianymi przez Y u k a w ę kwantami mezonowego pola sił jądrowych. Jak j u ż p o w i e d z i a n o , informacji o siłach j ą d r o w y c h dostarcza b a d a n i e układów d w u n u k l e o n o w y c h . M o d e l o w y m obiektem b a d a ń jest najprostsze trwałe jądro złożone z dwóch n u k l e o n ó w , deuteron. Jest to jedyny znany stan związany dwu n u k l e o n ó w (o energii wiązania 2,225 M e V , spinie 1, m a g n e t y c z n y m momencie d i p o l o w y m 0 , 8 5 7 3 9 ^ elektrycznym m o m e n c i e kwadrupolowym 2,82-10 c m ) . Analiza tego u k ł a d u jest najprostsza, t a k j a k w fizyce atomowej najprostsza jest analiza a t o m u w o d o r u składającego się z d w u ciał: p r o t o n u 1 elektronu. Opierając się tylko na wartości energii wiązania deuteronu, m o ż n a wyliczyć głębokość studni potencjału w oddziaływaniu n e u t r o n - p r o t o n ; wynosi ona ok. 29 M e V . Rozpatrywanie oddziaływań d w u n u k l e o n o w y c h , w tym układu deuteronu, doprowadziło d o rozróżnienia, również w p r z y p a d k u struktur jądrowych, dwu rodzajów sił: centralnych i niecentralnych. Rozróżnienie to stanie się jaśniejsze, gdy przez analogię p o r ó w n a m y siły ciężkości, elektrostatyczne i magnetyczne. Przyciąganie grawitacyjne między dwiema masami zmienia się odwrotnie proporcjonalnie d o k w a d r a t u ich odległości, czyli siła zmienia się j a k l / r , energia potencjalna zaś, r ó w n a pracy potrzebnej d o rozsunięcia m a s na nieskończoną odległość, t a k by zanikło oddziaływanie, zmienia się j a k l/r. Szybkość zmiany energii potencjalnej jest więc miarą siły. Ż a d e n kierunek nie jest wyróżniony w oddziaływaniu; stąd wynika, że siła działa wzdłuż prostej łączącej obie masy. Inaczej m o ż n a powiedzieć, że siła grawitacji jest siłą centralną zawsze przyciągającą. To s a m o odnosi się d o sił elektrostatycznych — również centralnych — z tym, że natężenia są większe i możliwe są d w a sposoby oddziaływania: przyciąganie i odpychanie. Zupełnie inaczej wygląda to w p r z y p a d k u sił magnetycznych. Siła oddzia ływania między magnesami zależy od względnego skierowania ich osi N—S (patrz rys. 1.9). M
« =
m (nieozna
2 8
el
5
n
- 2 7
2
2
5 — Chemia jądrowa
65
N
S siła ciężkości „centralna"
siła magnetyczna .tensorowa"
Rys. 1.9. Dwa rodzaje sił: centralne i niecentralne
W p r z y p a d k u sił jądrowych m o ż n a rozróżnić występowanie sił centralnych i niecentralnych. Wyróżnionym kierunkiem, p e w n y m „ p u n k t e m odniesienia", jest oś spinu — choć trzeba tu zastrzec, że istnienie wybranego kierunku nie gwarantuje jeszcze niecentralnego charakteru siły oddziaływania. Jak wiemy z poprzednio p o d a n y c h informacji o m o m e n t a c h pędu, mechanika k w a n t o w a narzuca pewne warunki dowolnej cząstce o spinie p o ł ó w k o w y m — mianowicie spiny mogą być ustawione równolegle lub antyrównolegle, n p . nukleon:
Dla u k ł a d u d w u nukleonów spin w y p a d k o w y może wynosić jeden lub zero, jak to wynika z reguły d o d a w a n i a m o m e n t ó w pędu (1.6.3-4). D w a nukleony o spinach równoległych oddziałują siłą niecentralną, przy spinach antyrównoległych występuje tylko siła centralna. Weźmy teraz pod uwagę zakrzywione tory poruszających się cząstek w przypad ku takiego układu, j a k i m jest j ą d r o , w k t ó r y m to p r z y p a d k u występuje orbitalny m o m e n t pędu. Kierunek tego m o m e n t u pędu m o ż n a przedstawić za pomocą wektora skierowanego prostopadle d o płaszczyzny zakrzywienia toru. W celu przedstawienia różnego typu sił oddziałujących w jądrze przyjmuje się następujące p o d s t a w o w e warunki: 1) Jeżeli układ dwu nukleonów m a spin w y p a d k o w y r ó w n y 1, to wektor wypadkowy spinowego m o m e n t u pędu może przybierać tylko trzy kierunki względem wektora orbitalnego m o m e n t u pędu: równoległy, p r o s t o p a d ł y i antyrównoległy. 2) W e k t o r w y p a d k o w y spinowego m o m e n t u pędu może przybierać również tylko wybrane kierunki względem kierunku łączącego obie cząstki.
3) W zależności od tego, czy rozpatrujemy teraz: A) względną orientację d w u cząstek spinowych, tzn. orientację całkowitego spinowego m o m e n t u p ę d u względem k i e r u n k u łączącego cząstki, czy B) wzajemną orientację całkowitego spinowego m o m e n t u pędu względem orbitalnego m o m e n t u p ę d u — m o ż e m y rozróżnić dwa typy sił niecentralnych: A) siły tensorowe B) siły oddziaływania spin-orbita, tzw. sprzężenie spin orbita; patrz rys. 1.5 i 1.10. 4) Orbitalny m o m e n t p ę d u może przyjmować tylko całkowite wartości.
s=o
1 0
brak sit iecent rolnych
b')
c'l
O;'
d'l
siły
spin-orbita
siły tensorowe
Rys. 1.10. Różne rodzaje sił niecentralnych. Strzałkami na kółkach zaznaczono wektory momentów spinowych, linią przerywaną, w przypadku sił tensorowych, zaznaczono kierunek łączący oba nukleony, strzałkami pionowymi, w przypadku sił spin-orbita, zaznaczono orbitalny moment pędu. Poziome strzałki pod rysunkami oznaczają istnienie oddziaływania niecentralnego
N a rysunku 1.10 przypadek a) antyrównoległego u k ł a d u spinów tylko pozornie nie różni się od p r z y p a d k u d) i e). W p r z y p a d k u a) w trakcie precesji spiny są zawsze anty równoległe. W p r z y p a d k u d) i e) w trakcie precesji rzuty spinów n a wybrany kierunek są zawsze przeciwne, n a t o m i a s t rzuty spinów na kierunek prostopadły d o poprzedniego są zgodnie skierowane (patrz schemat n a s. 68). Reasumując to wszystko, co zostało powiedziane wyżej o siłach jądrowych, możemy przedstawić je w postaci wyrażenia n a potencjał jądrowy. Dla uprosz czenia zakładamy, że siły j ą d r o w e działają tylko między p a r a m i cząstek, tzn. że potencjał j ą d r o w y jest sumą członów, z których każdy podlega oddziaływaniu pary nukleonów.
Potencjał j ą d r o w y składa się z trzech części: siły centralnej (C), tensorowej (T) i siły s p i n - o r b i t a (LS): V=
K(r) + S -V {r) l2
r
+ (LŚ)-V (r)
(1.8-8)
LS
gdzie funkcje V(r), j a k również o p e r a t o r tensorowy S i człon (LS), zależą od odległości i względnej konfiguracji spinów i izospinów określających oddziaływanie dwóch nukleonów. Przedstawiony wyrażeniem (1.8-8) potencjał jest j e d n y m z wielu stosowanych w fizyce jądrowej. Jego zapis w tak skrótowej postaci m a sens wyłącznie ilustracyjny w odniesieniu d o p o d a n e g o opisu sił jądrowych. 1 2
1.9. Modele jądrowe Zasadniczym założeniem przy próbie opisu sił j ą d r o w y c h było założenie o od działywaniach dwuciałowych. Obecność w jądrze innych nukleonów, p o z a układem d w u n u k l e o n o w y m , implikuje wystąpienie p r o b l e m u wielu ciał. Z m u s z a to do stosowania różnych przybliżeń; jednym z nich jest przybliżenie materii jądrowej, tzn. ośrodka ciągłego złożonego z równej liczby p r o t o n ó w i neutronów, nie oddziałujących ze sobą silami elektromagnetycznymi. Z a k ł a d a się, że w p r z y p a d k u materii jądrowej podstawowe wielkości, jak gęstość nukleonów i średnia energia wiązania n a nukleon, są takie same, j a k we wnętrzu jąder rzeczywistych. Przy d o d a t k o w y m założeniu, że nukleony w materii jądrowej nie oddziałują ze sobą, tzn. przyjmując przybliżenie cząstek niezależnych, otrzymujemy tzw. przy bliżenie gazu Fermiego. Przejście od koncepcji materii jądrowej d o jąder o skończonych wymiarach wymaga, ze względu na duże trudności, stosowania modeli jądrowych, dających przybliżony o b r a z jądra. Każdy z p r o p o n o w a n y c h modeli j ą d r a jest mniej lub więcej użyteczny i m o ż n a go stosować w pewnym węższym lub szerszym zakresie zjawisk jądrowych. U p o d s t a w różnych koncepcji modelu j ą d r o w e g o leżą obserwacje dotyczące ogólnych właściwości jądra — obserwacje prowadzące często d o przeciwstawnych wniosków. Jest empirycznym faktem o m a w i a n a już przez nas wcześniej stałość energii wiązania dla różnych jąder oraz j e d n o r o d n y rozkład ł a d u n k u i masy w objętości jądra, co prowadzi d o wniosku, że w jądrze działają wielkie, krótkozasięgowe siły jądrowe.
Z drugiej strony stwierdzamy doświadczalnie występowanie pewnych uprzywi lejowanych liczb n u k l e o n ó w , które m o ż n a p o r ó w n a ć d o maksimów elektronowej energii jonizacyjnej, występujących dla pierwiastków He, Ne, Ar, Kr, tj. dla liczb elektronów 2 , 8, 18... Te szczególne liczby n u k l e o n ó w nazywamy liczbami magicz nymi i o m a w i a m y szerzej w dalszym ciągu rozdziału. Jest oczywiste, że występowanie liczb magicznych kłóci się z obrazem j e d n o r o d nego rozkładu ł a d u n k u i masy w jądrze. Widoczne więc są trudności ujęcia tych zaobserwowanych podstawowych właściwości j ą d r a w jeden model. Modele j ą d r o w e m o ż n a podzielić na różne grupy, w zależności od tego, czy chcemy opisywać ogólne właściwości jąder, wzajemne oddziaływanie z cząstkami elementarnymi, widma p o z i o m ó w wzbudzonych jąder itp. Poniżej podajemy przy kładowo jeden z możliwych podziałów, d o k o n a n y p o d kątem siły oddziaływania nukleonów w jądrze. 1) Modele z silnym oddziaływaniem (lub z silnym sprzężeniem), zakładające zespół silnie związanych cząstek oddziałujących na siebie siłami jądrowymi o krótkim zasięgu: a) model kroplowy lub hydrodynamiczny, b) model jądra złożonego, c) model cząstki cc. 2) Modele ze słabym sprzężeniem, zwane modelami cząstek niezależnych, zakładające poruszanie się n u k l e o n ó w prawie niezależnie od siebie w uśrednionym polu jądra: a) m o d e l gazu Fermiego, b) model studni potencjału, c) model optyczny (tzw. zespolonej studni potencjału), d) model powłokowy (występują tu warianty — jednocząstkowy, wielocząstkowy, ze sprzężeniem j-J). 3) Modele uogólnione, zajmujące pośrednią pozycję: a) model kolektywny, b) model o b r o t o w y (rotacyjny) z silnym sprzężeniem, c) model sferoidalnego rdzenia. W rozważaniach nad modelami j ą d r o w y m i d o g o d n i e jest posługiwać się koncepcją studni potencjału. Koncepcja ta polega na uwzględnieniu w rozważaniach modelowych energii wiązania w jądrze.
1.9.1. Studnia potencjału jądrowego Zanalizujemy sytuację, gdy n e u t r o n o małej energii kinetycznej zbliża się d o jądra. Ilustruje to rys. 1.11 a,b. N e u t r o n , j a k o pozbawiony ł a d u n k u , nie oddziałuje z k u l o m b o w s k i m polem jądra i zbliża się d o j ą d r a dostatecznie blisko, by zaczęła działać duża siła j ą d r o w a F„, zawsze przyciągająca. W punkcie r n e u t r o n doświadcza silnego przyciągania jądrowego i zostaje z a a b s o r b o w a n y . N e u t r o n schwytany jest w p u ł a p k ę na pewnym poziomie energii E . F„ jest siłą jądrową rozciągającą się od powierzchni stałego j ą d r a przy r d o odległości r . £ jest jądrową energią wiązania w studni potencjału. n
B
s
n
B
Z a k ł a d a się, że powierzchnia j ą d r a rozciąga się od odległości r „ ponieważ ta odległość przedstawia promień j ą d r a , wzdłuż którego siła j ą d r o w a jest stała. Gdy neutron zostaje z a a b s o r b o w a n y , wyzwala się energia emitowana w postaci k w a n t u y.
b)
I
11 O bariera kulombowska odległość nukleonu od środka jądra głębokość studni (protony) głębokość studni (neutrony)
studnia neutronowa^ środek jqdra
Ry$. 1.11. a,b) Zbliżanie się neutronu do jądra (z: G. R. Choppin, J. Rydberg, „Nuclear Chemistry. Theory and Applications", Pergamon Books Ltd., Oxford 1980; za zgodą wydawcy), c) Studnia potencjału jądrowego i bariera kulombowska [z: H.A.C.McKay, „Principles of Radiochemistry", Butterworths, London 1971; za zgodą wydawcy, Butterworths and Co. (Publishers) Ltd.]
Energię promieniowania y m o ż n a obliczyć ze znanych m a s reagentów i p r o d u k t u zgodnie z wzorem (1.4-2): E = y
-93l,5(M -M -M ) A+l
A
a
Wyzwolona energia jest energią wiązania n e u t r o n u w jądrze — £ . Całkowita energia j ą d r a obniżyła się więc, j a k p o k a z a n o n a rys 1.11 b . Przyjęto określać ten spadek energii j a k o studnię potencjału. M o ż n a założyć, że nukleony zajmują różne poziomy w takiej studni potencjału. Ścisły kształt (profil) studni jest niepewny, może być n p . paraboliczny, prostokątny itp. Profil studni zależy od postaci matematycznej, przyjętej dla oddziaływania między wnikającą cząstką a jądrem. Protony doznają działania tej samej wielkiej krótkozasięgowej siły jądrowej, gdy wchodzą w k o n t a k t z jądrem, lecz doświadczają one również długozasięgowego oddziaływania odpychającego sił kulombowskich między d o d a t n i m i p r o t o n a m i i d o d a t n i m ładunkiem jądra. T o odpychanie powoduje, że głębokość studni potencjału B
dla p r o t o n ó w i n e u t r o n ó w jest różna. Poziomy p r o t o n ó w są, w skali bezwzględnej, wyższe niż poziomy n e u t r o n ó w . Ilustruje to rys. 1.11 c. Energia potencjalna jest stała w ś r o d k u studni potencjału i wzrasta przy ścianach studni. Głębokość studni przyjmuje się na około 40 MeV, jej szerokość j a k o równą średnicy jądra. Bariera k u l o m b o w s k a występuje tylko dla p r o t o n ó w ; po jej przekroczeniu, od chwili zetknięcia się z powierzchnią jądra, p r o t o n „ w p a d a " d o studni potencjału. Wysokość bariery dla p r o t o n u wynosi kZe /R (R = promień jądra). Dla ciężkich jąder (uran) wysokość wynosi około 10 MeV. Ogólnie dla j o n u 0 ł a d u n k u + ze i promieniu r, zbliżającego się d o jądra, wysokość bariery wynosi kZze /(R + r). Jeżeli j ą d r o m a tę samą liczbę p r o t o n ó w i n e u t r o n ó w , a protony na najwyższym dostępnym poziomie energetycznym mają energię o kilka M e V większą niż neutrony na analogicznym poziomie, to p r o t o n y będą przechodzić w neutrony (w przemianie / J ) . Dlatego duże j ą d r a mają zawsze więcej n e u t r o n ó w niż p r o t o n ó w . Koncepcja potencjału jądrowego może być z powodzeniem zastosowana zarówno do cząstek wnikających d o j ą d r a lub opuszczających j ą d r o , jak to się dzieje w reakcjach jądrowych, j a k również w stosunku d o nukleonów wewnątrz j ą d r a . W pierwszym p r z y p a d k u teorię m o ż n a rozwinąć przez analogię d o efektu padania światła n a mętny kryształ, gdzie część światła jest rozpraszana, a część a b s o r b o w a n a . N a r z u c a to wyodrębnienie części rzeczywistej potencjału jądrowego 1 części urojonej, przy czym pierwsza o d p o w i a d a za rozpraszanie, druga za absorpcję. Otrzymany w wyniku o b r a z j ą d r a nazywany jest modelem optycznym i ma zastosowanie w teorii reakcji jądrowych (obok innych modeli). Rozważanie ruchu n u k l e o n ó w wewnątrz studni potencjału prowadzi d o po włokowego modelu jądra. Z a k ł a d a się tu, że nukleony poruszają się niezależnie wewnątrz studni, a ich ruch jest k w a n t o w a n y analogicznie do ruchu elektronów w atomie. Inaczej mówiąc, nukleony poruszają się w studni potencjału ruchem okrężnym, z oscylacją między energią kinetyczną a potencjalną. Przyjmując niektóre hipotezy co d o kształtu studni potencjału j ą d r o w e g o , m o ż e m y zastosować d o jądra równanie Schródingera. W skrócie m o ż n a powiedzieć, że rozwiązanie równania daje określone stany energetyczne j ą d r a . Te stany są zdefiniowane przez liczby kwantowe: główną liczbę kwantową n, która odnosi się d o całkowitej energii układu, i poboczną (orbitalną) liczbę kwantową /, która odnosi się d o ruchu obrotowego jądra. Najbardziej spopularyzowane i mające może największe znaczenie w aspekcie historycznym są modele: k r o p l o w y i powłokowy. O nich więc powiemy nieco szerzej. Oba te modele są użyteczne przy rozpatrywaniu szeregu zjawisk jądrowych, m.in. reakcji jądrowych, w których energia kinetyczna cząstki bombombardującej j ą d r o -tarczę jest stosunkowo mała ( < 10 MeV). W przypadku reakcji jądrowych w zakresie dużych energii ( > 100 MeV) o b a te modele nie sprawdzają się w opisie procesu. 2
2
+
1.9.2. Model kroplowy Model ten, sformułowany przez Nielsa B o h r a w k o ń c u lat trzydziestych, rozważa jądro j a k o gęsto u p a k o w a n y układ, w k t ó r y m odległości między nukleonami są
rzędu zasięgu sił jądrowych. Z a takim u k ł a d e m przemawiają: przybliżona stałość energii wiązania na jeden nukleon oraz j e d n a k o w a gęstość materii jądrowej w różnych jądrach, r cc A . Model ten zakłada, że cząstka (nukleon) wchodząca d o j ą d r a (np. w wyniku reakcji jądrowej) b a r d z o szybko oddaje energię innym n u k l e o n o m i przestaje się od nich różnić p o d względem energetycznym ( k r ó t k a d r o g a s w o b o d n a ) . Oddziaływanie zachodzi między padającą cząstką i jądrem j a k o całością. W y t w a r z a się jądro złożone, mające pewną energię wzbudzenia i pewien średni czas życia ze względu na rozpad. Ten średni czas życia jest długi ( 1 0 ~ - 1 0 s) w p o r ó w n a n i u z czasem, jaki zużyłby pocisk na przebycie drogi wzdłuż średnicy j ą d r a ( 1 0 s). Długi czas życia j ą d r a złożonego tłumaczy się tym, że trzeba wielu zderzeń, zanim energia nie nagromadzi się p r z y p a d k o w o na jednym z nukleonów. Jeżeli zachodzi n p . emisja p r o t o n u , to j ą d r o pozostaje w stanie w z b u d z o n y m d o chwili, gdy n a jednym z p r o t o n ó w n a g r o m a d z i się dostatecznie d u ż a energia — wystarczająca d o opusz czenia jądra. J a k widać więc, utworzenie i rozpad j ą d r a złożonego są od siebie niezależne. Istotna dla modelu kroplowego koncepcja j ą d r a złożonego okazała się bardzo p r z y d a t n a w interpretacji niektórych typów reakcji jądrowych; mówimy o tym obszerniej w p . 4.1.4. l/3
1 5
- 1 6
- 2 0
Podobieństwa między j ą d r e m a kroplą są następujące: 1) Cząsteczki wody w kropli i nukleony w jądrze oddziałują tylko ze swymi najbliższymi sąsiadami. 2) K r o p l a i j ą d r o wykazują napięcie powierzchniowe. 3) Termicznemu ruchowi cząsteczek w o d y o d p o w i a d a energia kinetyczna nukleonów. 4) W y p a r o w a n i e cząsteczek z kropli m o ż n a p o r ó w n a ć z wyemitowaniem nukleonów w reakcjach jądrowych. 5) Opisu rozszczepienia j ą d r a m o ż n a d o k o n a ć przez badanie trwałości drgającej kropli, inaczej mówiąc, m o ż n a wyjaśnić rozszczepienie j ą d e r j a k o ich nietrwałość względem odkształcenia od postaci kulistej. Powyższe, czysto jakościowe i powierzchowne, przedstawienie cech modelu kroplowego pozwala j e d n a k n a uzyskanie zależności dobrze określającej energię wiązania w jądrze, zwanej równaniem Weizsackera, czasem równaniem Bethego-Weizsiickera, lub wzorem półempirycznym na energię wiązania. 1.9.2.1. Wzór półempiryczny
Opierając się n a fenomenologicznym opisie m o d e l u kroplowego j ą d r a , m o ż n a sformułować półempiryczne równanie na energię wiązania w jądrze. W tym celu rozpatrzymy różne czynniki, które mogą wpływać na energię wiązania. W prze p r o w a d z o n y m r o z u m o w a n i u założono j ą d r o kuliste (nie zdeformowane). 1) G ł ó w n y m przyczynkiem d o energii wiązania będzie wyraz proporcjonalny d o liczby masowej A — tzw. „energia objętościowa" (objętość jest proporcjonalna d o A, wzór (1.5-1)).
Energię tę wyzwalającą się w wyniku przyciągania nukleonów siłami Fermiego, piszemy ze znakiem d o d a t n i m £
= +a A
v
(1.9.2-1)
v
2) Energia oddziaływania kulombowskiego p r o t o n ó w zmniejsza energię wiąza nia. Całkowita energia oddziaływania kulombowskiego jest proporcjonalna d o liczby oddziałujących n a siebie p a r p r o t o n ó w w jądrze, tj. d o - j Z ( Z — 1). Całkowita energia k u l o m b o w s k a wynosi | Z ( Z — l){e /R), gdzie R = r A jest promieniem jądra. Jej udział w energii wiązania wynosi: 2
113
0
2
E = c
2
a jeśli współczynnik a' • y • (e /r ) c
3 e -<.-.Z(Z-l)— zastąpimy przez a , to
0
c
E c = - a
c
^ f i -
(1.9.2-2)
Średnia odległość między p r o t o n a m i dla j e d n o r o d n e g o jądra jest proporcjonalna d o A , stąd czynnik A w równ. (1.9.2-2). 3) Energia wiązania zmniejsza się n a skutek tego, że cząstki na powierzchni oddziałują przeciętnie tylko z połową liczby cząstek, z jaką oddziałują wewnątrz jądra. Trzeba więc odjąć wyrażenie proporcjonalne d o powierzchni jądra, czyli tzw. „energię powierzchniową" 113
113
2 3
E = -a A ' s
(1.9.2-3)
s
4) Trzy wyżej r o z p a t r z o n e czynniki składające się na energię wiązania, £ = £ + £ + £ , wynikają z m o d e l u kroplowego j ą d r a . Model ten nie mówi j e d n a k o tym, że j ą d r a o N = Z są najsilniej związane, natomiast dla N # Z siły wiązania maleją niezależnie od tego, czy występuje n a d m i a r protonów,czy neutronów. Oczywiście przy nadmiarze p r o t o n ó w trwałość j ą d r a byłaby d o d a t k o w o zmniejszana przez rosnący czynnik kulombowski, ale nawet pomijając siły kulombowskie, odchylenie od w a r u n k u N = Z zmniejsza energię wiązania. , • . N-Z N~Z . Czynnik n a d m i a r u n e u t r o n ó w n a nukleon, ^ = — — — , w p r o w a d z a się d o B
v
c
s
energii objętościowej w postaci:
l -
a A[ v
a
2
' | ^ |
U M - a ,
(
I
"
Z
>
i
(1.9.2-4)
gdzie a = a a' jest, j a k i pozostałe współczynniki a, wyznaczany empirycznie. Wprowadzenie p o p r a w k i w drugiej potędze powoduje znikanie przy Z = A/2 zarówno czynnika n a d m i a r u , j a k i pochodnej p o Z , co o d p o w i a d a m a k s i m u m energii wiązania. T a k więc kolejnym w k ł a d e m d o energii wiązania jest tzw. efekt symetrii x
v
2
_ (N-Z) £ = —a t
x
2
(A-2Z) = —a
z
(1.9.2-5)
5) Musimy uwzględnić w energii wiązania efekt pairingu. Krótkozasięgowe oddziaływania między d w o m a nukleonami uprzywilejowują sprzęganie się spinów przeciwnie skierowanych. Sytuację tę nazywa się pairingiem. W jej następstwie zawsze dla parzystej liczby nukleonów ( p r o t o n ó w albo n e u t r o n ó w ) całkowity m o m e n t pędu wynosi zero, a parzystość jest d o d a t n i a . Z dwu izobarów o parzystym A, j ą d r a o parzystych Z i TY są najsilniej związane, a więc najtrwalsze, o nieparzystych Z i N najmniej trwałe, o nieparzystym A wykazują trwałość pośrednią. Wpływ pairingu m o ż n a uwzględnić, dodając wyraz E . Wszystkie jądra trwałe m o ż n a podzielić na cztery grupy: 164 jądra parzysto-parzyste ( Z i N parzyste); E = + S'/2A 55 jąder parzysto-nieparzystych ( Z parzyste, N nieparzyste); E = 0 50 jąder nieparzysto-parzystych (Z nieparzyste, N parzyste); E = 0 6 jąder nieparzysto-nieparzystych (Z i N nieparzyste), H , fLi, ' " B , f N , 2°V, ?§Ta; E = -b'/2A Ostatecznie otrzymujemy równanie na energię wiązania przez dodanie wszystkich wyżej omówionych czynników: d
s
5
s
2
J
Ł
s
£
B
Z
= a A-a y
c
(
*~
l
)
~ a
%
2
A
'
3
(
- o ,
A
+ E
(1.9.2-6)
S
Oczywiście energię wiązania m o ż n a zastąpić przez masę j ą d r a , gdyż M = ZM + (A — Z)M — E /c . Półempiryczny wzór na masę przybierze postać: 2
p
n
B
2
M = ZM
P
2
+ (A — Z)M„-(ajc )A
+ (ajc )
Z
(
J~
1
)
+
2
2 3
(ajc )A '
+
Wartości współczynników a m o ż n a wyznaczyć, dopasowując obliczenia teore tyczne d o oznaczonych doświadczalnie energii wiązania dla najlepiej znanych jąder. Wartości tych współczynników różnią się między sobą u różnych a u t o r ó w . Podajemy przykładowo: « = 14,1 lub 15,7 MeV, a = 0,585 lub 0,717 MeV, a = 13,1 lub 18,6 MeV, a = 18,1 lub 19,4 lub 28,1 MeV, b = <5'/2 = 132 lub 121 M e V dla jąder parzysto-parzystych i 6 = —132 lub —121 M e V dla jąder nieparzysto-nieparzystych. Najaktualniejsze dane co d o wartości współczynników empirycznych wynoszą: a = 15,5; a = 0,72; a = 16,8; a = 23 i a = 34 dla członu pairingu stosowanego w postaci a /A *. Ostatecznie p o podstawieniu wybranych współczynników o t r z y m a m y wyrażenie na energię wiązania: v
c
s
x
v
c
s
z
s
3/
d
E
213
B
= 14,1A - 13,1 A
1,3
- 0,585Z(Z - 1 ) A ~
2
1
1
- 18,1 (N - Z ) A ~ + SA ~
(1.9.2-8) Równanie (1.9.2-8) m o ż n a napisać dla stałego A (tzn. dla izobarów) w postaci: 2
£
B
i
= aZ + bZ + c + ÓA-
(1.9.2-9)
gdzie 1 / 3
a = - 0 , 5 8 5 , 4 - - 72,4A b = 0 , 5 8 5 / 1 " + 72,4 c = -4,0,4-13, U
_ 1
1 / 3
2 / 3
Równanie n a energię wiązania jest równaniem paraboli. Przy stałym A m o ż n a je wykreślić j a k o zależność £ od Z (rys. 1.12 i 1.13). Jest to d o g o d n e dla charakterystyki r o z p a d u /? — m o ż n a łatwo odczytać energie rozpadu fi, czyli różnice energii wiązania między sąsiednimi izobarami. M o ż n a znaleźć Z odpowiadające energii wiązania dla d a n e g o A (a więc najtrwalszy izobar), różniczkując równanie na
29
30
31
32
33
l i c z b a atomowa
34
35
26
27
28
29
30
31
liczba atomowa
Rys. 1.13. Wykres energii wiązania i trwałości jąder jako funkcji Z dla A = 73 i A = 64
32
energię wiązania względem Z i przyrównując p o c h o d n ą d o zera BE,B
(1.9.2-10)
= 2aZ + b = 0 A
b_ _
0,585/4
2/3
2^T ~ 2 ( 0 , 5 8 5 / l
+72,4/1 2/3
+72,47
W a r t o zaznaczyć, że dla Z otrzymujemy wartości niecałkowite, ponieważ traktowaliśmy Z j a k o zmienną ciągłą. M o ż n a teraz napisać r ó w n a n i e w formie: A
2
£
= a{Z-Z A
B
i
+
f
2
SA- +(c-b
(1.9.2-11)
'IM) l
w jakiej często spotyka s i e j e w literaturze*. Ostatniego członu nie m a potrzeby oznaczać, gdyż jest on wyłącznie funkcją A. Dlatego na osi rzędnych o d k ł a d a się zwykle £ —c + b /(4a) dla A nieparzystych i E — c + b /(4a) — 51A dla A parzystych. P a r a b o l e będą pojedyncze lub podwójne w zależności o d uwzględnienia termu 5/A. G ó r n a p a r a b o l a w p r z y p a d k u parzystych A odnosi się d o jąder nieparzysto-nieparzystych. D a n e co d o trwałości nuklidów o t r z y m a n e tą m e t o d ą są niezbyt ścisłe, np. Z dla A = \25 wynosi 52,7 i wyglądałoby, że l będzie trwały. Tymczasem trwały jest 2 T e . W takich w y p a d k a c h zmienia się empirycznie p a r a b o l ę o pewną część jednostki n a osi Z . Prowadzi to d o większej zgodności z otrzymanymi doświadczalnie energiami r o z p a d u . M a k s y m a l n y błąd Z jest r ó w n y jednostce. Obliczmy p r z y k ł a d o w o energię r o z p a d u / ? dla M n -> C r . 2
B
2
B
12 5
A
5 3
1 2
A
+
1 / 3
5 3
5 3
_ 1
a= - 0 , 5 8 5 • 5 3 - - 7 2 , 4 - 5 3 = -0,1557-1,366 = b = + 0 , 5 8 5 - 5 3 " + 72,4 = 0,1557 + 72,4 = 72,56 c = -4-53-13,1 -53 = -212-184,8 = -396,8
-1,522
1 / 3
2 / 3
2
Dla Mn: £ = - 1 , 5 2 2 • 2 5 + 7 2 , 5 6 • 2 5 - 3 9 6 , 8 = 465,95 Dla Cr: £ = - 1,522 • 2 4 + 7 2 , 5 6 • 2 4 - 3 9 6 , 8 = 467,97 5 = 0, ponieważ A jest nieparzyste. £ „ ( C r ) - £ ( M n ) = 4 6 7 , 9 7 - 4 6 5 , 9 5 = 2,02 M e V B
2
B
B
2 3 5
2 3 5
236
Obliczmy energię przyłączenia d o d a t k o w e g o n e u t r o n u do U( U + n -* U ) . Dla U energia wiązania wynosi: 14,1 - 2 3 5 - 13,1 - 2 3 5 - 0 , 5 8 5 • 92 • 91 • 2 3 5 - 1 8 , 1 • 5 1 • 2 3 5 = 1820,24; dla U £ wynosi: 14,1-236 - 13,1 • 2 3 6 -0,585-92-91-236" - 1 8 , 1 • 5 2 • 2 3 6 " = 1827,4. Dla U dodajemy człon óA~ = 132/236 = 0,55. Energia przyłączenia n e u t r o n u wynosi: 1827,95- 1 8 2 0 , 2 4 = 7,71 MeV. 2 3 5
2 / 3
2
- 1
- 1 / 3
2 3 6
2 / 3
B
1 / 3
2
1
2 3 6
1
* W tym celu dokonuje się czysto formalnego przekształcenia: 2
2
4a Z 2
2
b = - 2 a Z . ; 6 /4a =
= a Z ; £„ = aZ -2aZ Z A
Aa +
2
(c-b /4a)
K
2
2
+ aZ .-b /4a
i
+ c + SA-
2
l
= a ( Z - Z ) + 6A~ A
+
Obliczmy Z
A
odpowiadające m a k s i m u m trwałości izobaru A = 27 0,585-27 7
Z
27
A
2 / 3
+72,4-27
5,265 + 1954,8
2
2(5,265 + 72,4)
3
2(0,585 - 2 7 ' + 72,4) 27
'
2
= 12,62 s 13. .A1 jest trwały wobec <Mg(9,45 m) i lSi(4,9 s).
1.9.3. Model powłokowy Model powłokowy, analogiczny d o struktury powłokowej poziomów elektronowych w atomie, opiera się n a istnieniu tzw. liczb magicznych, to jest stwierdzonej empirycznie trwałości j ą d e r o p e w n y c h określonych liczbach n u k l e o n ó w : 2,8,20,28,50,82,126. K r y t e r i u m trwałości jąder może być względna częstość występowania tych jąder w przyrodzie. Liczba obserwacji poczynionych n a ten temat i n a g r o m a d z o n y c h danych dotyczących związku między częstością występowania a pewnymi po wtarzającymi się liczbami n u k l e o n ó w jest niezwykle wielka i ten właśnie fakt doprowadził d o wysunięcia hipotezy powłokowej struktury jądra oraz zbudowania modelu p o w ł o k o w e g o . A o t o tylko niektóre przykłady obserwacji odnoszących się do liczb magicznych: 1) Dla pierwiastków o parzystych Z nie występują w przyrodzie izotopy 0 częstości występowania większej niż 6 0 % . Dla trzech wyjątków: fJSr (N = 50) — 82,56%, l B a (JV = 82) — 71,66%, ^ C e {N = 82) — 88,49% liczba N jest magiczna. J ą d r a te muszą być oczywiście trwalsze niż inne, inaczej nie występowałyby z taką częstością. 2) Najlżejsze izotopy jąder o parzystym Z (dla Z > 32) stanowią grupę, w której izotopowa częstość występowania jest mniejsza od 2 % . Wyjątki zaś mają magiczną liczbę n e u t r o n ó w : | g Z r (JV = 50) — 51,46%, l Mo (N = 50) — 15,86%, ^ N d (N = 82) — 2 7 , 1 3 % , ^ S m [N = 8 2 ) - 3 , 1 6 % . ^ R u nie jest „magiczny", ale też występuje zaledwie w 5 % . 3) Istnieje 7 trwałych izotonów o N = 82. Nie m a drugiej grupy izotonicznej tak licznej. 4) Istnieje 6 trwałych izotonów o N = 50. Nie m a drugiej, oprócz N = 82, grupy tak licznej. 3 7 R b nie jest trwały, ale m a b a r d z o długi czas życia. Zazwyczaj liczba izotonów dla N parzystego wynosi od trzech d o czterech. 5) W a p ń ( Z = 20) m a 5 izotopów, dla których m a k s y m a l n a różnica liczb masowych wynosi 8. Ten rozrzut jest wyjątkowy w tej części układu okresowego 1 wskazuje na specjalną trwałość. C y n a ( Z = 50) m a więcej trwałych izotopów (10) niż jakikolwiek inny pierwiastek. 6) Kryterium trwałości może być także różnica AN — liczby n e u t r o n ó w najcięższego i najlżejszego izotopu. AN = 2 pojawia się p o raz pierwszy dla Z = 8. Wśród pierwiastków lekkich AN = 6 spotyka się w p r z y p a d k u Z = 28, AN = 8 w p r z y p a d k u Z = 20, przy czym najcięższy izotop t o C a m a N = 28. AN = 8 występuje w p r z y p a d k u K r i M o , przy czym najcięższy izotop I^Kr i najlżejszy 4 2 M 0 mają N = 50, oraz w p r z y p a d k u Ba i N d , gdzie najcięższy izotop s | B a i najlżejszy 13
5
2
2
2
1
Tabela 1.2. Izotopowa częstość występowania najbardziej rozpowszechnionych pierwiastków na kuli ziemskiej
Pierwiastek
Udział w składzie atomowym kuli ziemskiej %
Liczba protonów Z
40,91
26
Fe
25,92
8
O
13,00
14
Si
10,00
12
Mg
2,78
28
Ni
2,74 S
16
Liczba neutronów N w izotopach trwałych
Izotopowa częstość występowania %
28 30 31 32
5,82 91,66 2,19 0,33
8 9 10
95,00 0,76 4,22
14 15 16
92,21 4,70 3,09
12 13 14
78,70 10,13 11,17
30 32 33 34 36
67,88 26,23 1,19 3,66 1,08
16 17 18 20
95,00 0,76 4,22 0,014
Izotopowa częstość występowania %
Udział w składzie atomowym kuli ziemskiej %
Liczba protonów Z
1,25
20
20 22 23 24 26 28
Al
1,10
13
14
100
Na
0,49
11
12
100
0,22
24
26 28 29 30
Co
0,21
27
32
100
Mn
0,18
25
30
100
0,13
19
20 21 22
93,10 0,0118 6,88
0,11
22
24 25 26 27 28
7,43 7,28 73,94 5,51 5,34
Pierwiastek
Ca
Cr
K
Ti
Liczba neutronów /V w izotopach trwałych
96,97 0,64 0,145 2,06 0,0033 0,185
4,31 83,76 9,55 2,38
' t o N d mają N = 82. Istnieją wreszcie d w a pierwiastki o AN = 12. Są to Sn (Z = 50) i X e ( Z = 54), którego najcięższy izotop o masie A = 136 ma 82 neutrony. 7) K o ń c o w y m p r o d u k t e m trzech szeregów promieniotwórczych składających się z ciężkich pierwiastków jest ołów ( Z = 82). Izotop ołowiu występujący najczęściej ( P b ) ma 126 neutronów. Końcowy p r o d u k t szeregu neptunowego B i ma także 126 neutronów. 8) Bezwzględna częstość występowania pierwiastków w skorupie ziemskiej wykazuje m a k s i m a dla Z r , Sn, Ba, W , Pb. Dla każdego z nich m o ż n a znaleźć jedno lub więcej jąder o liczbie magicznej Z lub jV 8, 20, 2 8 , 50, 126. Prócz tych m a k s i m ó w na krzywej występowania pierwiastków w przyrodzie z a u w a ż o n o również m a k s i m a drugiego rodzaju dla Z lub N równych 14, 30, 4 0 , 74. 9) Elektryczny m o m e n t k w a d r u p o l o w y wykazuje szczególnie małe wartości lub jest zerowy dla jąder „magicznych". M o m e n t k w a d r u p o l o w y zanika przy symetrii sferycznej, nic więc dziwnego, że dla jąder o zamkniętych powłokach jego wartości są małe. M a k s y m a l n e wartości m o m e n t ó w kwadrupolowych odpowiadają j ą d r o m , których N lub Z różnią się od siebie prawie o tyle, ile wynosi różnica między dwiema kolejnym liczbami magicznymi. D o d a t k o w ą ilustracją spostrzeżeń, które doprowadziły do koncepcji modelu powłokowego, jest podane w tab. 1.2 zestawienie izotopowych częstości występowania ważniejszych pierwiastków na kuli ziemskiej. M o ż n a by się spodziewać, że jądra mające o jeden nukleon więcej niż zamknięta powłoka powinny mieć niedużą energię wiązania tego nukleonu. Powinno się więc obserwować samorzutną emisję nukleonu z jąder o / V + 1 i Z + 1 . Jednak w miarę obserwowania coraz większej liczby p r z y p a d k ó w tzw. opóźnionej emisji pojedynczych nukleonów nie można oczekiwać potwierdzenia specyficzności liczb magicznych na tym przykładzie. Wprawdzie jądra N i 0 (N = 9) emitują neutrony, ale emitują je także nuklidy z bliskiego sąsiedztwa, jak B e , B e , B , C oraz pięć izotopów magnezu od M g do M g . Rozrzut liczb neutronowych wynosi od 5 do 19. Neutron jest emitowany z jądra ~ K r (N = 51), ale także z jąder pięciu kolejnych izotopów kryptonu do A = 92. T o samo dotyczy X e (JV = 83) i czterech dalszych izotopów ksenonu d o X e ; wszystkie one emitują „ o p ó ź n i o n e " neutrony. Jądra F (Z = 9) i S c (Z = 21) wysyłają opóźnione protony, ale emisja taka występuje także w jądrach, dla których rozrzut liczby Z wynosi od 7 d o 20: N , N a , M g , P , S , C 1 , K , a nawet, w jakimś stopniu, C a (szczególnie trwałe j ą d r o podwójnie magiczne). O samorzutnej emisji nukleonów będzie mowa w rozdziale 3. Procesy te są rzadkie i esperymentalnie utrudnione, dlatego powoływano się na nieliczne z b a d a n e przypadki, jak 0. K r . " Xe. dla potwierdzenia liczb magicznych. Argument ten okazał się fałszywy a lic/ba faktów, niezbicie stwierdzających realność zjawisk stojących za liczbani magiezrmni do statecznie wielka, by uznać go także za niepotrzebny. Ponieważ te same liczby magiczne znaleziono dla protonów i neutronów, możemy założyć, że p r o t o n y i neutrony budują swoje substruktury niezależnie jedne od drugich, lecz w ten sam sposób. Istotny dla substruktury jest też fakt szczególnej 2 0 8
2 0 9
m a g
l f t
1 7
9
2 7
n m g
1 1
I 2
1 3
3 1
8
1 3 7
1 4 1
1 7
1 3
2 1
2 3
4 l
2 y
3 2
3 3
3 7
4 0
1 7
8
trwałości jąder z parzystymi liczbami p r o t o n ó w i neutronów. Mówiliśmy o tym w poprzednim punkcie j a k o o efekcie pairingu. M o ż e m y to zilustrować licznymi p r z y k ł a d a m i tendencji d o tworzenia u k ł a d ó w antyrównoległych spinów, np. izobary: SNe P t
2
?Na
t
T
It it
ir i t it 1T
It i t It
it
it it it it
nietrwale
It It
It It
It
It It It
trwałe 2 0
, lF - u N e + e" (n - > p + e~) 2
9
It It
It It
It It
nietrwałe 2
?Na
2
+ Ne + e (P- n + e )
+
0
+
Wydaje się więc, że j ą d r o składa się z niezależnych substruktur neutronów i p r o t o n ó w maksymalnie sparowanych dla każdej z nich. N u k l e o n y są grupowane w liczby magiczne. Wiemy z rozpadu promieniotwórczego, że całkowita energia rozpadu poszczególnego nuklidu m a określoną wartość. C o więcej, emisja y z po szczególnego j ą d r a wykazuje określone dyskretne wartości. Te fakty przypominają k w a n t o w a n ą emisję promieniowania elektromagnetycznego ( X , U V , widzialnego) z a t o m ó w . M o ż e m y przyjąć p o d o b n e wytłumaczenie dla j ą d r a — r o z p a d promienio twórczy j ą d r a (a, /? czy y) polega na przejściach między dyskretnymi, kwantowanymi, poziomami energetycznymi. 1.9.3.1. Model powłokowy jednocząstkowy
Model p o w ł o k o w y j ą d r a m o ż n a budować, opierając się n a założeniu różnego kształtu studni potencjału. W zależności o d tego założenia otrzymuje się różne wyniki w b a d a n i a c h teoretycznych ruchu jednej cząstki w polu potencjalnym w funkcji odległości. D o ś ć często zakłada się potencjał pola w kształcie tzw. głębi prostokątnej. W naszym omówieniu posłużymy się modelem studni parabolicznej. N a początek wprowadzimy tzw. reguły liczb kwantowych. Załóżmy, że nukleon porusza się swobodnie p o torze k o ł o w y m w studni potencjału jądrowego o symetrii sferycznej i że energia nukleonu zmienia się między potencjalną a kinetyczną, jak w przypadku oscylatora harmonicznego, tzn. ściany potencjału są paraboliczne. Dla tych w a r u n k ó w rozwiązanie r ó w n a n i a Schródingera daje zależność: £nu ,eonu = k
h J W ^ m r
1
( 2 ( n - 1 ) +/)
(1.9.3-1)
w której U jest potencjałem przy promieniu r = 0 , m jest masą nukleonu, n i / są główną i orbitalną liczbą kwantową. Pierwiastek kwadratowy, który m a wymiar s , bywa określany j a k o częstość oscylatora. Dla nukleonów w studni potencjału j ą d r o w e g o obowiązują następujące reguły: 1) G ł ó w n a liczba k w a n t o w a n określa całkowitą energię układu. W literaturze nieco starszej m o ż n a spotkać stwierdzenie, że liczby n stawiane przed oznaczeniem 0
- 1
stanu kwantowego s , p , d , n p . l s , 2 p , . . . nie są głównymi liczbami kwantowymi określającymi jednoznacznie energię, j a k w p r z y p a d k u a t o m u , lecz wskazują tylko porządek rozmieszczenia poziomów i nie mają żadnego innego znaczenia. Nie jest to słuszne, a wzięło się stąd, że związek między liczbą n i / tylko dla elektronów jest ograniczony z n a n y m w a r u n k i e m 0 ^ l ^ n—l, natomiast dla nukleonów nie ma aktualnie reguły określającej związek n i /. 2) Liczba / może mieć każdą dodatnią całkowitą wartość począwszy od 0, niezależnie od n. 3) Energia stanu / rośnie ze wzrostem n zgodnie z zależnością (1.9.3-1). 4) N u k l e o n y zajmują poziomy o najmniejszej całkowitej energii zgodnie z zależnością (1.9.3-1), niezależnie od tego, czy większe jest /, czy n. 5) Serie poziomów są niezależne dla p r o t o n ó w i n e u t r o n ó w . D o p ó k i nie założy się sprzężenia jądrowego s p i n - o r b i t a , liczba n u k l e o n ó w na każdym poziomie wynosi 2 / + 1. 6) Trzeba brać p o d uwagę spinową liczbę kwantową, k t ó r a nie występuje w równaniu (1.9.3-1). Liczba nukleonów na d a n y m poziomie zwiększa się d o 2 ( 2 / + 1). 7) Obowiązuje zasada Pauliego, tzn. w układzie nie mogą występować dwie cząstki o tych samych wszystkich liczbach kwantowych. Zgodnie z tymi regułami nukleony różnią się znacznie co d o energii i ruchu orbitalnego. Reguły te j e d n a k nie wykluczają istnienia d w u nukleonów o tej samej energii (tzw. stany zdegenerowane) p o d warunkiem, że liczby k w a n t o w e się różnią. 1.9.3.2. Model jądra bez sprzężenia spin-orbita
Jeżeli policzymy sekwencję poziomów energii przy założeniu, że n jest stałe, otrzymamy poziomy energetyczne znalezione na podstawie wyłącznie dozwolonych wartości dla orbitalnej liczby kwantowej / i spinowej liczby kwantowej s.
1
Stan
0 1 2 3 4
s V d f 9
l
Możliwe wartości kwantowe 0 —1,0,+ 1 -2,-1,0,+1,+ 2 - 3 , - 2 , - 1 , 0 , + l , + 2, + 3 - 4 , - 3 , - 2 , - 1 , 0 , + 1 , + 2, + 3, + 4 -/,...,
0
Liczba stanów Zbiorcza z uwzględnie liczba niem spinu nukleonów 1x2 3x2 5x2 7x2 9x2
= = = = =
2 6 10 14 18
2 8 18 32 50
,...,+/
Otrzymujemy sekwencję analogiczną d o stanów elektronowych w atomie niezgodną ze stwierdzonymi liczbami magicznymi. Stosując wyżej p o d a n e reguły i rozwiązując równanie Schródingera dla os cylatora harmonicznego, o t r z y m a m y nową serię liczb nukleonów 2 , 8 , 2 0 , 4 0 , 70 itd.
Poziomy energii zgodnie z równaniem (1.9.3-1):
Poziomy U ld,2s \g,2d,3s
l/f,2/,3/> li,2g,3d,4s
Liczba nukleonów 2 6 10 + 2 = 12 14 + 6 = 20 18 + 10 + 2 = 30 22+14 + 6 = 42 26+18 + 10 + 2 = 56
Nukleony razem 2 8 20 40 70 112 168
Powyższy schemat dopuszcza wielką liczbę degeneracji. N a przykład dla n = 1 i / = 3 (stan 1/) znajdujemy z równania (1.9.3-1), że 2(H — 1) + / = 3, którą to wartość otrzymujemy także dla n = 2 i / = 1 (stan 2p). Ponieważ s t a n / m o ż e mieć 14, a stan p 6 nukleonów, więc zdegenerowane poziomy o b u stanów mogą zawierać 20 nukleonów. J e d n a k otrzymane w ten sposób liczby nukleonów nie odpowiadają jeszcze doświadczalnym liczbom magicznym. Dalsze udoskonalenie modelu jest możliwe, jeżeli założymy, że studnia potencjału jądrowego m a ściany proste (studnia p r o s t o k ą t n a ) , tzn. że energia potencjalna V(r) wynosi — U przy r < r„, natomiast jest nieskończona przy r ^ r„, przy czym r„ — promień jądra. Jeżeli wprowadzić to założenie d o r ó w n a n i a Schródingera, uzyskuje się rozszczepienie poziomów zdegenerowanych, tak że najniższą energię otrzymuje się dla stanu o najniższej liczbie kwantowej n. W naszym przykładzie stanów l / i 2p, orbitale 1 / są energetycznie niższe niż 2p. T o udoskonalenie nie prowadzi jednak jeszcze d o p o p r a w n y c h liczb magicznych. 0
1.9.3.3. Schemat poziomów jądrowych ze sprzężeniem jądrowym spin-orbita W atomach wieloelektronowych sprzężenie Russela-Saundersa występuje w przypad ku a t o m ó w lekkich. N a t o m i a s t w najcięższych a t o m a c h o wielu elektronach, jak i w jądrach o dużej liczbie Z , sprzężenie j-j [spin-orbita; patrz wzór (1.6.3-7)] lepiej opisuje układ. J u ż w 1949 r. Haxel, Jensen, Suess i G o e p p e r t - M a y e r zasugerowali, że nukleony zawsze podlegają silnemu sprzężeniu s p i n - o r b i t a , zgodnie z zależnością j = l + s, i że całkowity spin jądra / jest sumą spinów nukleonów (chodzi oczywiście o całkowite m o m e n t y pędu) / = 27/. W ten sposób wszystkie poziomy w liczbie / są rozszczepiane, każdy n a dwa poziomy o wartościach kwantowych 1+1/2 i /—1/2. Z a k ł a d a się, że występują znaczne różnice w energii nukleonów, w zależności od tego, czy spinowy m o m e n t pędu jest równoległy, czy antyrównoległy d o orbitalnego m o m e n t u pędu. W p r o w a d z a się więc rozszczepienie powłok, k t ó r e m o ż n a przypisać sprzężeniu spin-orbita, tak że stan w y p a d k o w e g o m o m e n t u p ę d u j = / - f l / 2 leży energetycznie znacznie niżej od p o z i o m u j = 1—1/2. Inaczej mówiąc, nukleon, poruszając się p o orbicie o dużym momencie pędu, daje pierwszeństwo orientacji wewnętrznej spinu raczej w kierunku sumowania d w ó c h m o m e n t ó w pędu niż ich
różnicy. Dla s t a n ó w / , g , h rozszczepienie jest tak duże, że zwykle wyznacza koniec powłoki zamkniętej (odpowiadającej liczbie magicznej). M a m y więc sytuację, w której z p o w o d u rozszczepiania energii nowe poziomy grupują się razem,tak że zgadzają się ściśle z doświadczalnymi liczbami magicznymi. Stany k w a n t o w e m o ż n a oznaczać analogicznie, jak w p r z y p a d k u rozważań nad budową a t o m u , n p . stan k w a n t o w y 3d m a n = 3, 1 = 2 (indeks 5/2 oznacza całkowity m o m e n t pędu j = l + s = 2 + 1/2 = 5/2). Liczba n e u t r o n ó w i p r o t o n ó w (niezależnie) jest ograniczona d o 2 / + 1 , zgodnie z zasadą Pauliego. Weźmy inny przykład: oznaczenie l i i i mówi, że główna liczba k w a n t o w a jest równa 1, term i wskazuje, że orbitalna liczba k w a n t o w a 1=6, liczba k w a n t o w a m o m e n t u pędu = 11/2 (j = /—1/2), liczba n u k l e o n ó w wynosi 2/ + 1 = 12. Liczby magiczne od powiadają seriom poziomów o p o d o b n e j energii, tak j a k w a t o m a c h powłoki K,L, M,... przedstawiają orbitale o p o d o b n e j energii. Powłoka N-elektronowa zawiera 4s, 3d, 4p serie orbitali, podczas gdy czwarta p o w ł o k a j ą d r o w a zawiera l / , 2p , 2p i I39/2 serie orbitali. Należy pamiętać, że serie orbitali występują oddzielnie dla p r o t o n ó w i n e u t r o n ó w . Często stosuje się łatwy d o zapamiętania, choć niezbyt ścisły przepis na zamykanie powłok jądrowych, polegający n a tym, że powłoki graniczne kończą się przed każdym przyrostem wartości j aż d o stanu l / (28 nukleonów), a od stanu I/7/2 PO k a ż d y m przyroście / W i d a ć tu szczególną rolę s t a n u / . Jeżeli według tej reguły wyznaczymy liczby n u k l e o n ó w w kolejnych stanach, o t r z y m a m y następujący model p o w ł o k o w y j ą d r a : 5/2
/ 2
5 / 2
3 / 2
1 / 2
7 / 2
7 / 2
Model powłokowy
Stan kwantowy
2
4 2
8
i/2
6 4 2
20
I/7/2
8
28
6 4 2 10
50
g 6 4 2 12
82
S
U2
!P /2 3
'Pl/2 ld
5,2
^3,2 2 s
v
sl2
P /2 3
2
l
Liczba nuk leonów Powłoka 2; + l 2
1
2
(1.9.3-2)
Pl,2 S 9 l 2
2^3,2
\h 2/
9 / 2
7;2
2/5,2 3P ,2 3
3
Pl,2
l'l3/2 U
ll/2
2g
2^7/2 g/2 3d 2 5/
3^3/2 4 S
!,2
'^15,2
10 8 6 4 2 14
126
12 10 8 6 4 2 16
184
Kolejność stanów kwantowych nie jest j e d n a k w powyższym zapisie zgodna z rzeczywistością. Właściwa kolejność stanów o d najniższego jest następująca: Stany
Powłoka 2 8 20 28 50 82 126 184
1*1,2 ^3/2' U
W
5I2<
!Pl,2 3 / 2 . l/2 2 s
1/7,2 2
2
1/5,2 > P , 2 > P l , 2 ' 1^9,2 3
1
,
9 7,2'
2d
2 d
5/2>
il2;
1 , ,
11/Z-
l
l ' 9 / 2 ' 2/7,2' 3 P , 2 ' l ' l 3 / 2 ' 3
2g
9 / 2
,li
1 1 / 2
3 S
1,2
2/ » 3 p 5/2
1/2
, 3
7;2
3/2
1/2
15/2
J a k widać, różnice dotyczą stanów lh i 3 s oraz najwyższych stanów 3p, li, 2/, 3p,2g,3d. Kolejność poziomów, j a k już powiedziano, musi być z a c h o w a n a niezależnie dla p r o t o n ó w i n e u t r o n ó w , n p . f H e — 2 p r o t o n y i 2 neutrony wszystkie l s , tBe — 4 p r o t o n y ( s f , p i ) , 5 n e u t r o n ó w ( s , P 3 ) . W skali energii bezwzględnej poziomy p r o t o n u są wyższe niż n e u t r o n u i wzrastają ze wzrostem Z . Z wyjątkiem efektu rozszczepienia będącego wynikiem sprzężenia spin-orbita, dla p o z i o m ó w f j / 2 , 0 9 / 2 > h , i ' 1 3 / 2 1 ^ 1 5 / 2 p o w ł o k a c h o niższej energii, każda powłoka zawiera tylko stany o tej samej parzystości, zgodnie ze wzorem (1.7-3). 11/2
1 / 2
1 / 2
2
/ 2
/ 2
/ 2
/ 2
w
l l / 2
Przykładem wypełnionej powłoki o magicznej liczbie n e u t r o n ó w jest — 50 n e u t r o n ó w wypełniających 5 powłok: 2
6
l 0
2
IfSr
6
( l s ) ( l p ) ( l d 2 s ) ( l / ? ) (\f% 2 P 1 0 $ ) / 2
l2
Nuklidy o magicznych liczbach a t o m o w y c h mają p o d o b n ą b u d o w ę protonową ( H e , O , 2oCa, zsNi, S n , P b ) . Trzy pierwsze j ą d r a są podwójnie magiczne z Z = N, j ą d r e m podwójnie magicznym jest także s l P b ( i V = 126). Wszystkie cztery jądra są trwałe. Niestety nie każdy układ podwójnie magiczny jest trwały. N a przykład j ą d r o | N i ulega przemianie fi z okresem półtrwania t = 6,1 dnia, a j ą d r o soSn jest emiterem fi z t = 40 s. Nuklid f C a jest wprawdzie trwały, ale 2
s
5 0
8 2
2
2
1/2
1
1/2
0
stanowi tylko 0,19% składu trwałych izotopów wapnia. Najsilniej związane jądro I^Fe nie jest magiczne w sensie ścisłym, liczba 30 n e u t r o n ó w jest liczbą magiczną drugiego rodzaju. Te fakty pokazują, że modele zjawisk fizycznych są tylko przybliżeniem rzeczywistości. W analogii d o teorii b u d o w y a t o m u , w której założono, że powłoki wypełnione mają symetrię kulistą i nie mają m o m e n t u p ę d u ani m o m e n t u magnetycznego, również dla j ą d r a wysunięto zbliżone postulaty dotyczące modelu jednocząstkowego. W modelu tym nie tylko zapełnione powłoki, ale wszystkie pary n e u t r o n ó w lub p r o t o n ó w charakteryzują się brakiem m o m e n t u pędu i m o m e n t u magnetycznego (efekt pairingu). Dla jądra o parzystym N i Z spin stanu podstawowego wynosi zero, a parzystość jest d o d a t n i a . W d o w o l n y m jądrze o nieparzystym A wszystkie nukleony z wyjątkiem jednego ulegają pairingowi; j ą d r o takie możemy t r a k t o w a ć j a k o podwójnie parzysty rdzeń w stanie 0 + ; nieparzysty nukleon porusza się niezależnie wewnątrz lub na zewnątrz rdzenia; charakteryzuje go orbitalny m o m e n t pędu /, całkowity m o m e n t pędu j i parzystość (—1)'. Stan całego j ą d r a jest określony stanem k w a n t o w y m tego nukleonu. Tabela 1 . 3 . Momenty pędu jąder według jednocząsteczkowego modelu powłokowego
Jądro
6 1 5
N-
i^O 9
8
1 7
W
8 19
1 5
P3/2
P3/2
P3/2
P /2
7
Pl/2
Pl/2
0
7
Pl/2
Pl/2
F
9
d
d
9
9 11 15
r
17
33o 39|f 1 9
39p„
K
5/2
r
F-!2Nc
31p
li
Stan wg (1.9.3-3)
5
c
7
Stan wg (1.9.3-2)
3
*He - 'Li 13
Nieparzysty nukleon
~
19
3
5/2
d
d
d
SI2
d
d
il2
d
5/2
d
3/2
S
l/2
5/2 il2
Zmierzony moment pędu i parzystość 3/2 3/2 1/2 1/2 5/2 + 1/2 + 3/2 +
3l2
1/2 + 3/2 +
l/2
3/2 +
3l2
d
S
21
fili
fl/2
7/2 -
23
fl/2
fyi
7/2 -
-Co
27
fl/2
fl!2
\>
49
$911
»9/2
d
d
*oCa - *JSc
p
59
Au
79
141 1 9 7
207-T-l 81 207p 82 209 p 82 209d: 8 3 1
81
1
b
1
r
B
l
u
b u
5/2
h
ll/2
^11/2
7/2 9/2 +
"ll/2
5/2 + 3/2 +
l/2
1/2 +
5/2
S
125
^13/2
Pl/2
127
^11/2
99,2
1/2 9/2 +
K,2
h
9/2 -
83
9!2
W tabeli 1.3 przedstawiono wynikające z m o d e l u i zmierzone m o m e n t y pędu szeregu jąder o nieparzystym A, wśród nich także jąder zwierciadlanych. Zgodność z modelem jest d o b r a , z wyjątkiem jąder: F , N a , P , K i A u . W niektórych przypadkach niezgodności m o ż n a wytłumaczyć na gruncie m o d e l u kolektywnego (p.1.9.5). W p r z y p a d k u jąder podwójnie nieparzystych m a ł o jest d o k ł a d n y c h danych o wartościach m o m e n t ó w pędu i m o m e n t ó w magnetycznych tych nuklidów. Z a r ó w n o nieparzysty p r o t o n , j a k i nieparzysty neutron powodują efekty wynikające z sumarycz nego oddziaływania ich m o m e n t ó w . Stan p o d s t a w o w y j ą d r a m o ż n a określić w przybliżeniu n a podstawie reguły Nordheima: jeżeli s u m a całkowitych i orbitalnych m o m e n t ó w p ę d u dla p r o t o n ó w i n e u t r o n ó w j +j + l + l jest r ó w n a liczbie parzystej, to całkowity m o m e n t p ę d u j ą d r a wynosi 1 9
2 3
p
3 1
n
3 9
p
1 9 7
n
/=l7 -7„l
(1-9.3-4)
P
Jeżeli suma j + j + l + /„ równa jest liczbie nieparzystej, to m o m e n t j ą d r a wynosi p
n
p
/
(1-9.3-5)
P
W tabeli 1.4 przedstawiono d a n e dla niektórych trwałych i radioaktywnych nuklidów nieparzysto-nieparzystych. J ą d r o w e m o m e n t y pędu, oszacowane z za stosowaniem kryteriów N o r d h e i m a , są częściowo zgodne ze zmierzonymi wartościami /. Z g o d n o ś ć ta występuje j e d n a k przeważnie dla bardziej pojemnego kryterium (1.9.3-5). Przy zastosowaniu wzoru (1.9.3-4) o s z a c o w a n y m o m e n t jądrowy jest ściśle zgodny z regułą N o r d h e i m a tylko dla j e d n e g o j ą d r a * C u . 6
Tabela 1 . 4 . Reguła Nordheima dla modelu jednocząstkowego Jądro
Np. P
Np. n
Stan P
Stan n
Ey + Tl
Moment jądra /
Zmierzony / i parzystość 1 + 3 +
1
1
Sl/2
Sl/2
1
$ 1
5
P3/2 Pl/2
« 3
7
P3/2 Pl/2
5
"N
5 7
3
^ 1
1 +
i.Na
11
13
<*5/2
<*5/2
9
« 5
5/2 +
?|P ??Cl
15 17
17
^3/2
7
l/2
4
« 3 1
1 + 2 +
i$V
23
27
St/2
27
33
13 12
< 7 1
6
!?Co
HCu °7La
29
35
d}/2 d}/2 f?/2 fl/2 /s/2
8
1
1 +
57
83
07/2
17
3 -
"TIAU
79
119
< 8 3
iH B 10
5
7
4,
5
19
hi
1/2
s
fs/2 P3/2 /5/2
16
5 +
2 -
M o d e l j e d n o c z ą s t k o w y m a wiele b r a k ó w w zakresie oznaczania momentów p ę d u s t a n ó w p o d s t a w o w y c h j ą d r a i oznaczania m o m e n t ó w k w a d r u p o l o w y c h , które są wielokrotnie większe, niżby to wynikało z teorii. T r u d n o ś c i te doprowadziły do koncepcji m o d e l u kolektywnego.
1.9.4. Model gazu Fermiego Jednym z innych, poza p o w ł o k o w y m , modeli jądrowych ze słabym sprzężeniem jest model gazu Fermiego, zwany też modelem materii jądrowej. Korzystamy tu z definicji materii jądrowej i p r z e p r o w a d z a m y r o z u m o w a n i e na układzie gazu fermionów, jakim posługuje się mechanika statystyczna. D o obliczenia energii układu n u k l e o n ó w znajdujących się w studni potencjału jądrowego potrzebne są dwie przesłanki: a) liczba n u k l e o n ó w podlegających statystyce F e r m i e g o - D i r a c a jest równa liczbie stanów, tzn. w określonym stanie k w a n t o w y m może znajdować się tylko jeden nukleon; b) określenie liczby stanów zależnych od energii g(e). A d a) Wychodzimy ze statystyki F e r m i e g o - D i r a c a (1.2.5-11) w postaci
gdzie n = — kTlnA jest związane z translacyjną sumą stanów pojedynczej cząstki (2nmkT) V. 3/2
A
=
s
n n Przy założeniu p. > 0 oraz e > p przy T-> 0 otrzymujemy n -> 0. Oznacza to, że powyżej p o z i o m u energii określonego przez \i nie m a fermionów. Przy założeniu e < p, gdy T-» 0, otrzymujemy n ->• g . Oznacza to, że poniżej tego p o z i o m u znajduje się tyle fermionów, ile jest dostępnych dla nich stanów. Poziom energii e* = p°, czyli p e w n a wartość graniczna, jest poziomem Fermiego, powyżej którego nie m a fermionów. Wszystkie fermiony znajdują się poniżej poziomu Fermiego. Ich liczba jest r ó w n a liczbie stanów: n(e) = g(f). A d b) Liczbę stanów m o ż n a łatwo policzyć j a k o stosunek objętości przestrzeni fazowej, w której znajduje się cząstka, d o objętości k o m ó r k i elementarnej h . Objętość przestrzeni fazowej równa jest iloczynowi objętości przestrzeni kon figuracyjnej V i objętości przestrzeni pędowej. Tę ostatnią policzymy j a k o objętość kuli o p r o m i e n i u p = (2ms) , r ó w n ą ^-np . Objętość przestrzeni fazowej: V= \ n(2mz) . Liczba stanów: t
;
t
t
{
3
112
3
312
,3/2
(1.9.4-2)
(to samo wyrażenie otrzymuje się z rozwiązania r ó w n a n i a falowego na wartości własne energii „cząstki w p u d l e " ) . W p r z y p a d k u fermionów liczba s t a n ó w jest r ó w n a vg(e), gdzie v jest związane z d o d a t k o w y m i spinowymi stopniami swobody. M a m y więc z n(s) = g(s): •V/2 (2me*)'
Stąd energia p o z i o m u Fermiego s* (1.9.4-3)
Czynnik n/Vjest gęstością materii jądrowej, czyli gęstością n u k l e o n ó w w jądrze. Wielkość tę bierzemy z danych eksperymentalnych, n p . z rys. 1.3, gdzie stała gęstość aż d o wartości promienia j ą d r a ok. 5 fm wynosi 1,7 • 1 0 nukl. - m ~ (0,17 nukl.-fm ) . Czynnik v związany ze spinem n u k l e o n ó w s = 1/2 nie ogranicza się do podstawienia liczby orientacji spinu 2s + 1 . Trzeba tu uwzględnić liczby kwantowe izospinu (p.1.8), co podwaja wartość v. A więc w obszarze poniżej poziomu Fermiego wszystkie stany są obsadzone przez cztery nukleony odpowiednio d o dwu wartości spinu i izospinu v = (2s + 1)-(2JZ + 1) = 4. Stany o wyższych energiach są puste. Obliczenie energii p o z i o m u Fermiego e* s p r o w a d z a się d o podstawienia d o wzoru (1.9.4-3) gęstości materii jądrowej n/V= 1 , 7 - 1 0 m , v = 4 i stałych: 4 4
3
3
44
6,62618
2
1Q-
6 8
2-1,674954-10" 4 0
27
2
= 1,310675-10" J s 0,614481 • 1 0
- 1 1
_ ' 2
S
8
'
/ 3 0,17-10
t
\4
kg" -4,68828 1 0
-6,2415-10
m"
3,14-4
1
12
45
2 8
m"
2
3
3
\
2 / 3
) = 0,614481 • 1 0 "
1 1
J =
MeV = 38,35 M e V
Według m o d e l u Fermiego w studni potencjału j ą d r o w e g o każdy stan od najniższego poczynając jest o b s a d z o n y przez 4 nukleony aż d o wartości 38,35 MeV. W i a d o m o , że energia potrzebna n a oderwanie n u k l e o n u od j ą d r a wynosi średnio 8 M e V (patrz p.1.4). Oznacza to, że nukleon o maksymalnej energii kinetycznej ma energię wiązania —8 MeV. D n o studni potencjału musi zatem znajdować się o e = 38,35 M e V poniżej tej energii, tzn. głębokość studni wynosi — 8 — 38,35 = —46,35 MeV. Studnię potencjału w m o d e l u Fermiego p o k a z a n o na rys. 1.14. 1
R
n
\j \j P \J O \J
n
n
r
n
s
y j \ j\ j \r \ j \c j\ \ cj \ P \P J kJ kJp O P i f~\ \ J KJ
PI P U UI PUI
\PJ r*i kJ
ł
s*
PUI
P
\ J P\ JP \ J r^i \ J \ J r *\ u
O O o o
J
Rys. 1.14. Prostokątna studnia potencjału jądrowego zapełniona przez nukleony według modelu Fermiego. Energia Fermiego a" wynosi ok. 38 MeV, całkowita głębokość studni ok. 47 MeV
Z rozkładu (1.9.4-1) m o ż n a łatwo otrzymać średnią energię cząstki w obszarze Fermiego e = | V . Dla modelu Fermiego otrzymujemy £ = 23,01 M e V . śt
śr
1.9.5. Model kolektywny Oba rozpatrywane modele, kroplowy i powłokowy, zakładają sferyczną symetrię rozkładu masy i ł a d u n k u w jądrze. Założenie to jest całkowicie p o p r a w n e tylko dla jąder magicznych, pozostałe odchylają się mniej lub więcej od symetrii sferycznej w kierunku formy elipsoidalnej. M a k s y m a l n a o b s e r w o w a n a deformacja zachodzi przy stosunku osi elipsoidy a/b = 1,86 i 0,54. R o z k ł a d ł a d u n k u w zdeformowanym jądrze prowadzi d o powstania multipoli elektrycznych: dipolu, k w a d r u p o l u itd. M o m e n t y multipolowe związane są ze sobą spinem j ą d r o w y m : przy spinie / = 0 multipolowość jest zerowa, przy 7 = 1 / 2 multipolowość wynosi 1 i powinien wystąpić m o m e n t dipolowy. Najczęściej występuje m o m e n t kwadrupolowy (p. 1.6.4) dla spinu 1=1 (multipolowość 2). M e c h a n i k a k w a n t o w a ogranicza wartość tego momentu do
H
*
7+1
v
5
;
1+ 1
danego iloczynem ł a d u n k u przez powierzchnię, lecz p o d a w a n e g o zwykle w j e d n o stkach powierzchni 1 0 " m , zwanych b a r n a m i . W przypadku elipsoidy wydłużonej (a > b) m o m e n t y kwadrupolowe są dodatnie, np. dla H , B , " B , N , N a , K , C o , S r , Cs, Au, U ; dla elipsoidy spłaszczonej Q < 0 ( 0 , S , C 1 , I, Pr). Deformacja jąder jest s p o w o d o w a n a kolektywnymi ruchami nukleonów, które mogą mieć charakter oscylacji bądź rotacji. J ą d r a mogą n p . oscylować między wydłużoną a spłaszczoną formą elipsoidy oraz r o t o w a ć wokół wybranej osi. Ruchy te mogą być ze sobą sprzężone. K a ż d y sposób takiego kolektywnego ruchu charakteryzuje się skwantowaną energią własną. Ruch rotacyjny j ą d r a o niezerowej multipolowości elektrycznej ( £ 1 , £ 2 , £ 3 , . . . ) powoduje powstawanie multipolowości magnetycznej ( M 1 , M 2 , M 3 , . . . ) . M o d e l kolektywny z a p r o p o n o w a n y przez A. B o h r a i B. M o t t e l s o n a w 1953 r. pozwala na obliczenie poziomów rotacyjnych i oscylacyjnych w schematach stanów energetycznych różnych jąder. Z obliczeń widać, że wzbudzone stany rotacyjne są rozmieszczone d u ż o gęściej i przejścia między nimi cechują się dużo mniejszymi energiami niż przy wzbudzeniu n u k l e o n o w y m i oscylacyjnym (np. dla U po zderzeniu k u l o m b o w s k i m wzbudzenie nukleonowe wynosi 1,27 MeV, oscylacyjne 1,058 i 1,013 M e V , rotacyjne: 0,311; 0,264; 0,214; 0,161; 0,103; 0,045 MeV). Model ten został zmodyfikowany przez Nilssona dla jąder o nieparzystych A z uwzględnieniem sprzężenia między m o m e n t e m rotacyjnym zdeformowanego rdzenia (utworzonego przez powłoki zamknięte) a m o m e n t e m pędu nieparzystego nukleonu. Poziomy energetyczne obliczone z modelu Nilssona różnią się od stanów 2 8
2
1 0
2
1 4
2 3
1 7
3 3
3 9
3 6
5 9
1 3 1
8 7
1 3 7
1 9 7
2 3 5
1 4 1
2 3 8
opisanych przez model powłokowy i zgadzają się lepiej z danymi doświadczalnymi dla zdeformowanych jąder. Według tego ostatniego (patrz t a b . 1.3), n p . w jądrze N a jedenasty p r o t o n znajduje się n a poziomie l < i , natomiast diagram Nilssona wskazuje na poziom 3/2, zgodny ze zmierzonym spinem 3/2. P o d o b n i e nieparzysty p r o t o n i n e u t r o n w jądrach zwierciadlanych F i N e znajdują się według modelu powłokowego również n a poziomach l d , podczas gdy poziom Nilssona daje spin 1/2 zgodny z doświadczeniem. 2 3
5/2
1 9
5 / 2
1 9
2. PRAWO ROZPADU PROMIENIOTWÓRCZEGO
Promieniotwórczość n a t u r a l n a została o d k r y t a w 1896 r. przez Becąuerela podczas badania fluorescencji soli u r a n o w y c h . Promieniowanie emitowane przez związki u r a n u zaczerniało kliszę fotograficzną, jonizowało powietrze, odznaczało się stałością i było całkowicie niezależne od jakichkolwiek bodźców zewnętrznych. Badania tego promieniowania u r a n o w e g o , zwanego wówczas promieniowaniem Becąuerela, rozpoczęła w 1897 r. M a r i a Skłodowska-Curie i już w 1898 r. stwierdziła, iż emitują je, spośród znanych wówczas pierwiastków, tylko u r a n i tor, oraz że promieniowanie ich jest cechą atomową, nie zależy bowiem od związku, w jakim te pierwiastki występują, lecz tylko od ilości zawartego w nich u r a n u lub toru. W tymże roku M a r i a i Piotr Curie stwierdzili obecność w minerałach u r a n o w y c h d w u nieznanych wtedy, nowych pierwiastków promieniotwórczych, które nazwali polonem i radem. Badania b a r d z o silnego promieniowania r a d u doprowadziły d o rozróżnienia trzech składowych tego promieniowania, nazwanych a, fi i y, przy czym promieniowanie fi zostało zidentyfikowane z promieniami katodowymi, a więc cząstkami materialnymi obdarzonymi ładunkiem elektrycznym. Ten fakt, wraz ze stwierdzeniem silnego efektu egzoenergetycznego promieniowania radu, doprowadził d o wysunięcia przez Marię Skłodowską-Curie w 1900 r. postulatu przemian a t o m o w y c h j a k o źródła promieniowania. W tym samym czasie nastąpiło odkrycie innych nieznanych substancji promieniotwórczych: a k t y n u (Debierne 1899), t o r o n u (Rutherford 1900), aktynonu (Debierne, Giesel 1900), r a d o n u ( D o r n 1900). W 1903 r. została ostatecznie sformułowana hipoteza przemian promieniotwórczych (Rutherford, Soddy). Wreszcie w latach 1900-1908 liczni badacze (Rutherford, Soddy, Ramsay, Geiger, Dewar i inni) zidentyfikowali cząstki a promieniowania r a d u j a k o zjonizowane a t o m y helu, a w 1912 r. Soddy, opierając się na modelu a t o m u Rutherforda (1911), sprecyzował pojęcie izotopii.
2.1. Szeregi promieniotwórcze Wszystkie pierwiastki cięższe od b i z m u t u są promieniotwórcze. Tworzą one szeregi promieniotwórcze, których członami są pierwiastki będące p r o d u k t a m i kolejno p o sobie następujących przemian. Z n a m y trzy takie szeregi n a t u r a l n e albo naturalne rodziny promieniotwórcze. 1. Szereg uranowy albo radowy. Wartości m a s a t o m o w y c h członów tego szeregu m o ż n a określić wzorem x = 4n + 2, w k t ó r y m n jest liczbą całkowitą (odpowiednio dobraną). Szereg ten przedstawia się następująco:
1,18 m i n 2 3 4
2 3 8 4,47
(
1
J
I
)
^
2 3 4
T
1 0 ' ° lal
n
(
l
J
X
I
)
Pa(UXII)
^
| 2 3 4
24,1 dni
_ ^ 2 3 4
Pa(UZ)
U
(
u
n
_ ^
)
5
2,44-10 lat
6,7 h 2 3 0
Th(Io)^ 4
7,7 10 lat
2 1 4
2
2
6
1 6 0 0 lat
Bi(RaC) ^ >
2 1 4
Rn
"»
2 1 8
2 0 6
Pb(RaB)-^
3 , 0 5 min
2 1 0
26,8min
2 1 0
P b ( R a D ) -U
1 6 4 us
Po(RaF)^
2 1 4
Po(RaA)^
3,824dni
Po(RaC)
1 9 , 8 min
2 1 0
2 2 2
R a ^
Bi(RaE)
2 2 , 3 lat
5,01
-L
dni
Pb
(2.1-1)
1 3 8 , 3 8 dni
N a szereg u r a n o w y składają się kolejno następujące przemiany: a, 2/?, 5<x, 2)3, a, 2/3, a. 2. Drugi szereg, torowy, zaczyna się od t o r u T h i kończy, jak poprzedni i następny, na niepromieniotwórczym izotopie ołowiu P b ( T h D ) . Jego wzór wynosi 4n; przemiany: a, ip,4a,P, P<x, aj? 2 3 2
2 0 8
2 3 2
A
2 2 4
T
h
_ ^
2 2 8
R
a
(
M
2 2 0
Ra(ThX)-%
2 1 2
T
h
i
)
± >
Rn(Tn)^ 2 1 2
^ -^
s
2 2 8
2 1 6
Po(ThC)
A
c
(
M
s
h
2
)
_ ^
Po(ThA)^
2 2 8
2 1 2
T
h
(
R
d
J
h
)
_^
Pb(ThB)-^
^ 2 0 8
Bi(ThC)
T
Pb(ThD)
(2.1-2)
Ni 208
33,7% Tl(ThC")
3. Trzeci szereg, aktynowy, o wzorze 4n + 3 zawiera przemiany: a, P, a, P, 4a,
P, Po-, ap 2 3 5
U(AcU) ^
2 3 1
2 2 3
Ra(AcX)^>
Th(UY) 2 1 9
As ^
2 1 1
Rn(An)^ 2 1 1
2 1 5
Pa -^
2 2 7
2 0 7
2 2 7
Ac
Po(AcA)^>
2 1 1
Th(RdAc) - A
Pb(AcB)-^
Po(AcC)0,32% v ^ 2 0 7
Bi(AcC) ^
2 3 1
Pb(AcD)
(2.1-3)
Tl(AcC") 99,68%^"
Szeregi ustalono n a podstawie doświadczeń oraz stwierdzonego w 1910 r. przez Soddy'ego faktu istnienia pierwiastków o różnych m a s a c h , a tych samych właś ciwościach, tj. izotopów. Szeregi są ilustracją prawidłowości, mającej aktualnie
znaczenie już tylko historyczne, mianowicie tzw. prawa przesunięć Soddy'ego i Fajansa, określającego (1913 r.) następującą regularność: przy emisji cząstek a pierwiastek ulega przesunięciu w układzie o k r e s o w y m o d w a miejsca w lewo (liczba a t o m o w a
Z=92
2 3 6
U ( I)
/ a
90
PO
J^PolUZ)
fi
2» T h ( U X , )
/
/
;fi
232
/
230J
/
fi
91
232y
)
a
230
PO
2 2 8
Th
fi
a
2 2 6
a
Po
fi
2 3 2
a)
Th
2 2 6
a
Th
/
A fi 2 3 0
89
/
Ac
/
228 .
a
a
A (
2 2 6
a
Ac
/
\V ^
fi
1 222
88
2 2 6 2 2 8
»Ac
Ra
Ro
Rq
a
/
fi a
87
2 2 2
66
2 2 2
a
Rn
a
85
a
Fr
2 , 8
2 , 8
Fr
a
Rn
a
218 , A
2
"At
/
V 84
fi
A)
a ^"PoIRaC
^PoIRoF ")
fi
/
y 2H
83
Bi(RaC
fi 2,0
)
/
>
y fi 82
81
2 u
a
P b l R a BI
210 , T
21D
Bi(RoE I
a
/
fi a
Pb(Rot
206 , T
Rys. 2.1. Szereg uranowy z naniesionymi rozpadami rozgałęzionymi
206p
b
ulega zmniejszeniu o dwie jednostki, a liczba m a s o w a o cztery), n a t o m i a s t przy emisji cząstek /? pierwiastek ulega przesunięciu o j e d n o miejsce w p r a w o ( liczba a t o m o w a wzrasta o jednostkę, a liczba m a s o w a pozostaje bez zmiany). W szeregach zachodzą rozpady rozgałęzione. Liczba stwierdzonych rozgałęzień stale się zwiększa w miarę postępu techniki p o m i a r o w e j , pozwalającego na wy krywanie substancji o słabej aktywności. N a rysunku 2.1 p o d a n o przykład szeregu u r a n o w e g o z naniesionymi niektórymi r o z p a d a m i rozgałęzionymi. Oprócz p o d a n y c h wyżej naturalnych pierwiastków promieniotwórczych ciężkich, promieniowanie fi wykazują: potas t g K ( t i = 1,28 • 1 0 lat), rubid | ^ R b ( t = 4,7 • 1 0 lat), lantan ' i ^ L a ^ j = 1,3 • 1 0 lat), w a n a d ^ V ( t = 6-10 lat), ind \%\n{t = 6-10 lat),lutet ,?Lu(ri = 3,3-10 lat),ren ^ R e ^ = 5-10 lat). Promieniowanie a emitują: n e o d y m )Nd(t = 2,1 • 1 0 lat), samar ^ S m (t = 1 , 0 6 - 1 0 lat), gadolin £Gd(t = 1,1 • 1 0 lat), hafn ,2-Hf(t = 2 - 1 0 lat), platyna fiPt(t = 6 , 1 - 1 0 lat) i ok. 1 0 lat dla Pt. W tabeli 2.1 p o d a n o zestawienie niektórych minerałów zawierających u r a n i tor. 9
1 0
/ 2
1 / 2
1 1
1 5
1 / 2
l
1 4
1 7
10
m
10
/ 2
1 4 4
1 5
1 / 2
11
iS
1 4
ll2
l
11
1 5
17
m
1/2
1 5
1 9 2
il2
T a b e l a 2.1. Minerały zawierające uran i tor Minerał Pechblenda (blenda smolista) Bekerelit Uraninit
Zawartość Zawartość uranu, % toru, %
Skład
u o 3
60-90
8
/
74 50-90
2U0 •3H 0 3
2
uo • uo 2
3
Broegerit Kleweit
uo uo uo • uo
Autunit
Ca(U0 ) (P0 ) nH 0
Karnotyt
K 0 • 2U0
Kazolit Torianit To ryt Monacyt
PbO U 0 S i 0 H 0 węglany U i Ca Th0 , U0 ThSi0 H 0 fosforany toru i ziem rzadkich
Coffinit Sengieryt
USi0 Cu[U0 (OH)V0 ]
Tujamunit
CaO 2 U 0 V 0 C a [ U 0 / V 0 ] • (5-8)H 0 ( U 0 ) [ V 0 ] • 15H 0
2
3
2
3
2
2
4
2
2
2
50-60
2
V O • 3H 0
3
2
3
s
2
2
2
2
4
2
4
2
4
3
2
Uranit
48-75 48-66
2
2
2
4
6
1 7
3H 0 2
5
2
2
2
«50 *40 «30 4-28 1-19
Występowanie Czechy, Kongo, Colorado (USA)
Bawaria, Kongo Japonia, USA, Kanada, Karelia (WNP) 6-12 Norwegia 3,5-4,5 • Norwegia, Japonia, Tek sas (USA) Francja, Madagaskar, Portugalia, USA USA, Kongo, WNP, Au stralia Kongo Austria, WNP 60-90 Cejlon, Madagaskar 40-70 Norwegia, USA 0,1-15 Brazylia, Indie, Egipt, WNP, Norwegia, Pd. Afryka, Madagaskar, USA, Kanada Colorado (USA) Katanga (Kongo), Colo rado (USA) Turkiestan Colorado (USA) Utah (USA) 0,5-10
2.2. Prawo rozpadu promieniotwórczego W kilka lat p o odkryciu promieniotwórczości stwierdzono (Schweidler 1905), że aktywność substancji promieniotwórczej maleje z czasem według prawa wykład niczego i zrozumiano, że promieniotwórczość jest wynikiem zmian w poszczególnych a t o m a c h , a nie w próbce j a k o całości. R o z p a d promieniotwórczy jest statystyczny w swej naturze i nie m o ż n a przewidzieć, kiedy d a n y a t o m się rozpadnie.W jądrze zachodzą ciągłe zmiany rozkładu energii i w każdej chwili może zdarzyć się konfiguracja konieczna d o zaistnienia r o z p a d u promieniotwórczego. R o z p a d promieniotwórczy jest więc wyłączną właściwością samego jądra i jego szybkość zależy od dwóch tylko czynników: liczby j ą d e r w rozpatrywanej próbce i oczywiście rodzaju tych jąder. W e ź m y n p . p o d uwagę jednogramową p r ó b k ę nuklidu U , pozbawioną p r o d u k t ó w r o z p a d u . Emituje o n a zawsze (tak długo, j a k długo pozostaje 1 g r a m nuklidu) 12435 cząstek a n a sekundę, czyli r o z p a d a się w niej co sekundę 12 435 jąder U , przechodząc w j ą d r a T h . W próbce j a k o całości znajduje się 2,53 • 1 0 jąder U , z których, j a k powiedziano, tylko 12 435 jąder rozpada się w każdej sekundzie. A więc o g r o m n a większość jąder U zachowuje się przez czas rzędu 1 0 lat j a k zwykłe, niepromieniotwórcze jądra. W pewnej chwili, bez żadnej przyczyny w rodzaju tych, z jakimi zwykło się kojarzyć zjawiska fizyczne przed odkryciem promieniotwórczości, „ s p o k o j n e " j ą d r o U emituje cząstkę cc. Musiało więc t o d o t ą d spokojne j ą d r o U doznać tuż przed emisją a jakiejś zmiany, inaczej mówiąc, musiała powstać j a k a ś „przyczyna" powodująca to zjawisko — i to właśnie m a m y n a myśli mówiąc, że zdarzyła się konfiguracja konieczna d o zaistnienia r o z p a d u promieniotwórczego. Statystyczna możliwość wystąpienia tej przyczyny czy konfiguracji jest z a k o d o w a n a w strukturze jądra. 2 3 8
2 3 8
2 1
2 3 4
2 3 8
2 3 8
9
2 3 8
2 3 8
W literaturze podręcznikowej spotyka się czasem sformułowanie, że praw dopodobieństwo zaistnienia takiej konfiguracji jest j e d n a k o w e w j e d n a k o w y c h odcinkach czasu w okresie życia a t o m u , a odniesione d o jednostki czasu jest wielkością charakterystyczną dla danego radionuklidu i nazywane jest stałą rozpadu k: dN/dt l = ——, gdzie N jest liczbą promieniotwórczych jąder w czasie t. Takie przedstawienie p r a w a r o z p a d u promieniotwórczego jest nieścisłe — stała r o z p a d u k nie jest p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m , zmienia się bowiem w b a r d z o szerokich granicach, gdy p r a w d o p o d o b i e ń s t w o jest określone liczbowo w przedziale 0 < p < 1. P r a w d o p o d o b i e ń s t w o r o z p a d u poszczególnego j ą d r a w odcinku czasu At jest dla dostatecznie małych At proporcjonalne d o A t i nie zależy od żadnych innych parametrów p = k-At
(2.2-1)
a więc k jest tu tylko współczynnikiem proporcjonalności. P r a w d o p o d o b i e ń s t w o , że jądro się nie rozpadnie, wynosi więc: \-p=\-k-At
(2.2-2)
Prawdopodobieństwo, że j ą d r o nie rozpadnie się w n a s t ę p n y m przedziale czasu At, jest znowu takie samo 1 — p = 1 — A • A t. Prawdopodobieństwo, że j ą d r o nie rozpadnie się w dwu kolejnych przedziałach czasu At, wynosi (1— A - A t ) , a w n kolejnych przedziałach czasu A t : (1 —A-At)" (iloczyn zdarzeń niezależnych). P r a w d o p o d o b i e ń stwo, że j ą d r o nie rozpadnie się w całkowitym czasie t = n - A t , wynosi więc 2
i - ; /
n czyli gdy At staje się nieskończenie małe, tzn. gdy n - > o o , p r a w d o p o d o b i e ń s t w o to jest granicą wyrażenia: 1
U - 1-A-
(2-2-3) n-,oo\ nj Ponieważ lim (1 + (x/n)\" = e , przy x = —At, więc p r a w d o p o d o b i e ń s t w o , że j ą d r o x
n->co Xt
nie rozpadnie się p o czasie t, wynosi e~ . Z drugiej strony p r a w d o p o d o b i e ń s t w o , że j ą d r o nie rozpadnie się p o czasie t, jest równe stosunkowi liczby jąder N, które się nie rozpadły p o czasie t, d o początkowej liczby jąder N , a więc N/N . Ściślej mówiąc, wielkość ta będzie się różniła dostatecznie m a ł o od p r a w d o p o d o b i e ń s t w a nierozpadu, gdy N będzie dostatecznie duże. M a m y stąd: 0
0
0
(2.2-4, co stanowi właśnie prawo rozpadu promieniotwórczego. P r a w o rozpadu promienio twórczego pisze się często w postaci różniczkowej: d N / N = — Adf. M o ż n a to samo napisać stwierdzając, że rozpad promieniotwórczy jest reakcją pierwszego rzędu. Szybkość r o z p a d u jest proporcjonalna d o liczby jąćłer (atomów) pierwiastka: -dN/dt
= AN
(2.2-5)
Stałą całkowania wyznacza się zakładając, że N = N , gdy t = 0. Oczywiście wtedy ln ( N / N ) = - A t . D o określenia prędkości r o z p a d u używa się najczęściej stałej, zwanej okresem połowicznego rozpadu, okresem półtrwania, półokresem, czasem połowicznego zaniku. Jest to czas, w którym rozpada się połowa danej liczby a t o m ó w . Czyli jeśli m a m y N = N / 2 w czasie t = t , to l n ( J V / 2 N ) = - A - t , stąd t = -(In0,5)/A = In2/A 0
0
0
1 / 2
0
0
1 / 2
1 / 2
0.69315 j
ti/2 =
(2.2-6)
W praktyce doświadczalnej nie oznacza się bezpośrednio liczby jąder TY, lecz d N / d t albo wielkości d o tego proporcjonalne, j a k efekty elektryczne, fotograficzne i inne. M o ż n a napisać d N / d t = ( d N / d t ) e , albo A = A e~ , albo też _ / I
u
0
0
In A = ln A 0
At
(2.2-7)
gdzie częstość A zachodzenia r o z p a d ó w nazywamy aktywnością próbki. M o ż e m y napisać A = cXN = c(—dN/dt), gdzie c jest współczynnikiem detekcji (wykrywania) i zależy od rodzaju przyrządu, c h a r a k t e r u promieniowania i geometrii próbki i przyrządu
=
dt
dr
A
-X
cX
(2.2-8)
c
Używa się także pojęcia średniego czasu życia (t ) radionuklidu, tj. sumy okresów życia poszczególnych a t o m ó w , podzielonej przez ich liczbę początkową. W przybliżeniu dla dostatecznie dużych N m o ż n a zastąpić tę sumę całką: śr
I=OC
tir =
tdJV =
1
1
tXNdt
:u
N J
tXN e~ dt
= X
0
te
0
1= 0
dt = -At
1
Xt + l ~
(2.2-9)
7
Inaczej mówiąc, liczba a t o m ó w rozpadających się w przedziale czasu | t , t + d t | , czyli liczba r o z p a d ó w , wynosi — dN = XN e~ 'dt. K a ż d y a t o m istnieje przez czas t, więc suma okresów życia wynosi tXN e~ 'dt i p o podzieleniu przez N i scałkowaniu x
0
x
0
0
1
J Ate-^dt =
Kończąc omówienie kinetyki r o z p a d u promieniotwórczego, zwrócimy uwagę n a popełnioną pewną nieścisłość. Mówiliśmy mianowicie, że żaden zewnętrzny czynnik, poza procesem wewnątrzjądrowym, nie wpływa n a szybkość rozpadu. Omawiając w p . 1.2.2 efekty relatywistyczne wspomnieliśmy o dylatacji czasu. W y n i k a z niej, że wszystkie procesy fizyczne są spowolnione o czynnik (1 — v /c )~ , wobec tego również proces r o z p a d u j ą d r a lub cząstki. Nie m a to praktycznego znaczenia, gdyż nuklidy promieniotwórcze r z a d k o poruszają się z prędkościami zbliżonymi d o c. M o ż n a j e d n a k znaleźć wśród cząstek elementarnych przykłady n a występowanie efektu relatywistycznego w stosunku d o szybkości r o z p a d u . Mezony ulegają o z p aodpowiadającym dom: n -* fi s.+Wiązka v z pionów czasem t a b . r1.1), t = i 1,8n -10 = 2,55-10" ns (patrz z akceleratora m a prędkość v = 0,99c. Czas p ó ł r o z p a d u powinien więc wydłużyć się zgodnie ze wzorem (1.2.2-8) 2
2
112
p
1 / 2
-1/2 Ti
[
12
(2.2-10)
l/2
Po podstawieniu wartości v = 0,99c otrzymujemy T
1/2
= 7,09-1,8-10
- 8
=
_ 7
l,3-10 s
Przy tej szybkości „źródła promieniowania" proces rozpadu pionu został spowolniony prawie o rząd.
2.2.1. Przykłady stosowania prawa rozpadu Dla przykładu obliczmy stałą r o z p a d u i okres półtrwania toru, jeżeli g r a m toru wysyła 4700 cząstek a n a sekundę ( + 3%), z pominięciem promieniowania p r o d u k t ó w pochodnych. Częstość r o z p a d ó w —dN/dt = 4700 s . Liczba a t o m ó w w l g T h : 1-6,022-10" . . 232,12-4700-3,1558 • 10 " = „„„ • • Z r ó w n a n i a (2.2-5) X = r-r^z T» l 232,12 ' 6,022-10 = 5,7171 • 1 0 " l a t " ; * = g ^ p - * = 12,1 • 1 0 lat. _ 1
7
a t
v
1 1
2 3
l
9
1 / 2
t
Obliczamy przybliżony wiek skorupy ziemskiej na podstawie wieku minerału uranitu zawierającego 61,14% U i 18,10% P b . M a s a a t o m o w a ołowiu wynosi 206,06, a więc jest r ó w n a masie atomowej R a G ( P b ) . Przyjęto stałą rozpadu dla u r a n u X = 1,62- 1 0 lat . 2 0 6
- 1 0
- 1
Liczba moli u r a n u w 100 g: — - — = 0,25689. 238 18 10 Liczba moli o ł o w i u : — ^ — = 0,087864. 206 Liczba a t o m ó w u r a n u w danej chwili: N = 0,25689 • 6,02 • 1 0 . Liczba a t o m ó w u r a n u „przed r o z p a d e m " (JV ) jest r ó w n a sumie liczb a t o m ó w uranu i powstałego z tego u r a n u ołowiu: N = (0,25689+ 0,087864)-6,02 • 1 0 . Ze &
2 3
0
2 3
0
wzoru
(2.4)
mamy
2,303 , N — - l o g — = X N
t=
2,303-10 — 1,62
0
1 0
,
0,25689 -JV A log _..„ 0,34475-7V n
A
10
2 303-0 1 2 7 7 5 - 1 0 ' ' — 1,62
9
= 1,82-10 lat. 1 4
Obliczamy wiek meteorytu zawierającego w j e d n y m gramie 2 , l - 1 0 ~ g R a i 20,77- 1 0 c m He(273 K , 1,013 • 1 0 P a ) . Przyjmuje się, że R a i H e powstają n a skutek rozpadu u r a n u , meteoryt nie zawierał poprzednio helu, hel nie uchodził, średni czas życia dla u r a n u wynosi 6,5 • 10 lat, stosunek masowy U : Ra wynosi 3 • 10 . N Stosujemy równanie r o z p a d u w postaci t= — (l/ź.)-2,303-log . Liczbę No atomów N w próbce obliczamy następująco: Masa u r a n u w 1 g = 2,1-10 • 3 - 1 0 = 6,3-10 g. Liczba a t o m ó w u r a n u , . 6,3 • 1 0 " - 6 , 0 2 2 - 1 0 _ .. , 20,77-10" w 1 g N = -: — = 1 , 5 9 3 6 - 1 0 . Powstało moli He, _ 6
3
5
9
1 4
8
6
6
t
6
8
2 3
r
,. 2 0 , 7 7 - 1 0 - • 6,022• 1 0 czyli 224X4
6
2 3
t n
14
. , „. cząstek a. Z jednego a t o m u u r a n u " U 8
powstaje
w szeregu r o z p a d ó w 8 cząstek a. Dlatego oczywiście wyliczona wyżej liczba cząstek
a p o w s t a ł a z o ś m i o k r o t n i e mniejszej liczby a t o m ó w U. R o z p a d ł o się więc 20 7 7 - 1 0 - 6 0 2 2 - 1 0 — = 0 , 6 9 7 5 4 - 1 0 jąder. A więc n a początku w 1 g próbki 22414-8 _ 6
2 3
14
byłoiV = N+0,69754
• 10
0
1 4
14
= 1,5936-10 +0,69754 • 1 0
9
Stąd czas t = - 6 , 5 • 1 0 • 2,303 • log ^ 2 2 9 1 1 )
=
2 , 3 6
1 0
'
1 4
'
= 2,2911 • 1 0 K
1 4
atomów U.
T
2.3. Mieszanina niezależnie rozpadających się nuklidów Mieszaniny substancji r a d i o a k t y w n y c h rozpadają się niezależnie. C a ł k o w i t a a k t y w n o ś ć mieszaniny jest sumą a k t y w n o ś c i poszczególnych składników A = Aj + A = c ^ j A / j + clN 2
2 2
2
A = A + A + A + ... + A 1
2
3
(2.3-1)
n
P o czasie składniki o najdłuższym okresie życia nabierają coraz większego znaczenia. W i d a ć to na rys. 2.2. Okres p ó ł r o z p a d u składników długożyciowych może być odczytany z dalszego odcinka krzywej r o z p a d u , k t ó r a przechodzi w tym miejscu w prostą. Ekstrapolując d o t = 0 prostoliniowy odcinek krzywej i odejmując rzędne tej prostej od krzywej zasadniczej, otrzymujemy nową krzywą, która o d p o w i a d a rozpadowi innych składników p o z a substancjami o najdłuższym okresie życia. Tę krzywą m o ż n a z kolei rozłożyć n a inne w ten sam sposób. 300 200
\> \ \ \
100 80
>
— -V-\
60 50 40
°
s \ \ \
30
0 20 -w oc
\ \
>%
s 10 °
8
1
6
\'\ —X—\ \
\ \ V \ V
\
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13 14
15
czas, h
Rys. 2.2. Analiza złożonej krzywej rozpadu: a — złożona krzywa rozpadu, b — składowa długożyciowa ( t i = 8 h), c — składowa krótkożyciowa ( r = 0,8 h) /2
I/2
8,05d)
O
10
20
30
40
50
czas f,
dni
60
70
80
1 3 3
l 3 1
Rys. 2.3. Przykład zanieczyszczenia przez krótkożyciowy radionuklid ( I w I ) (z: K. H. Lieser, „Einfiihrung in die Kemchemie", VCH Verlagsgesellschaft,Weinheim 1980; za zgodą wydawcy)
czas / , min 2 3 4
234
Rys. 2.4. Przykład zanieczyszczenia przez długożyciowy radionuklid ( T h w ™Pa) (z: K. H. Lieser, „Einfiihrung in die Kernchemie", VCH Verlagsgesellschaft, Weinheim 1980; za zgodą wydawcy)
Wykreślanie krzywych r o z p a d u , j a k n a rys.2.2, m o ż n a praktycznie wykorzystać d o sprawdzania czystości radiochemicznej p r e p a r a t u . W p r z y p a d k u występowania zanieczyszczeń promieniotwórczych przebieg krzywej r o z p a d u zawsze odbiega od prostej log A = f(t) i m a przebieg zbliżony d o krzywej na rys. 2.2. W zależności od tego, czy zanieczyszczenie jest długo- czy krótkożyciowe, przebieg krzywej jest inny, jak to p o k a z a n o n a rys. 2.3 i 2.4.
2.4. Nagromadzanie się produktów radioaktywnych Jeżeli z substancji promieniotwórczej 1 tworzy się substancja promieniotwórcza 2, t o m o ż n a napisać: — dJVydt = At/Yj i N = N • e i ' , gdzie JV i jest wartością TYi w czasie t = 0 . D r u g a substancja powstaje z szybkością, z jaką rozpada się pierwsza i ulega rozpadowi z szybkością A N _ A
t
2
2
d/V /dt = Aj TYt - A J V 2
2
2
2
(2.4-1)
2
e-' ''= 0 1
diV /dt + A J V - A N 2
0
01
1
0 1
(2.4-2)
Rozwiązanie r ó w n a n i a otrzymujemy w postaci iloczynu dwóch funkcji N gdzie u i v są funkcjami t:
2
d N / d t = u-dv/dt
+ v -du/dt
2
u-dv/dt
= 0
lt
+ vdu/dt
= uv,
+ X uv — k N ,e~'2
l
0
u-(diydr + A i;) + i 7 - d u / d ć - A N o i e ~ ' ' = 0 1 1
2
1
O b i e r a m y funkcję v tak, żeby du/dt + A u = 0 2
1
P
dv — = -
A dt;
2
lnt; = —A f + c';
2
+c
t? = e " - * ' '
2
J
D
Uwaga: W tym miejscu m o ż n a p o m i n ą ć stałą całkowania ć, j a k to się często robi, gdyż stała całkowania wchodzi p o t e m d o innej stałej i nie zmienia wyniku. W naszym p r z y p a d k u p r z e p r o w a d z i m y dla jasności rachunek z obiema stałymi całkowania. = 0
e-^^-du/dt-AjNnie^'' D
U
.
- A
E
2
T + C _ 2
I
J
V
O
I
E
- A
L
(
D
T
o
=
A
k,N e- ''dt 01
du
du = A i J V e ' " ' ' ~ ' d t = A J V i C ( A
A
)
c
0 1
E
-(A -A,)r
t
l
—+c"
0l
^2—
W
1
= ^-2
/^l
/V
0 1
e
iX
e
—
dt A
e - ^ - - " + c"
— 'H
Xl),
n
+ c
01
= e-**'—^— A Ai
( A , T i l ) ,
c ,
e-
= -^' t ^—h—N e-''e >,
2
'c
;
2
u = A N e- '—
_ < :
0
1
JVoie '- V ' ' '-r-c''e 'e-' '' ( c
c
i
_ A
)
e
1
2
Czynnik e
c)
~
= 1; c ' ^ ' = c\ c obliczamy przy założeniu N
2
A X
2
A / I
X
2
= N, 02
gdy t = 0 .
N
2
= e - ^ ' - ^ N k Al
o
t
c ^ - ^
l
x t
+
N c- ' -—^—N -^ k — k\ 02
2
x t
= - ^- N (e-^'-c-^) r
r
0ie
2
+ N c- '
01
'
Q2
(2.4-3)
Pierwszy człon równania (2.4-3) wyraża n a g r o m a d z a n i e się substancji pochodnej z macierzystej i r o z p a d tej pochodnej, człon drugi daje udział w każdej chwili aktywności substancji drugiej względem jej ilości początkowej. G d y m a m y d o czynienia z macierzystą i p o c h o d n ą substancją promieniotwórczą, możemy rozróżnić d w a zasadnicze przypadki. Substancja macierzysta może mieć czas życia dłuższy od pochodnej (X < X ) albo krótszy (X > X ). W pierwszym p r z y p a d k u może zaistnieć stan równowagi promieniotwórczej, mianowicie wtedy, gdy stosunek liczb r o z p a d ó w substancji macierzystej d o pochodnej będzie stały. Oczywiście wtedy stosunek liczb a t o m ó w substancji macierzystej d o pochodnej będzie stały. Jeżeli w r ó w n a n i u (2.4-3) założymy X < X , t o dla wystarczająco dużego t wyrażenie Q~ *' będzie b a r d z o małe wobec e~ i m o ż n a napisać: x
2
x
x
X
2
2
x,t
O
I—
\
\ \
>. 10 R
\ -X
\I \
\ \l
\
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13 14
15
czas,h
Rys. 2.5. Równowaga przejściowa: a — całkowita aktywność początkowo czystej frakcji macierzystej, b — aktywność frakcji macierzystej (t = 8 h), c — rozpad świeżo oddzielonej frakcji pochodnej (f, = 0,8 h), d — narastanie aktywności pochodnej w świeżo oddzielonej frakcji macierzystej, e — całkowita aktywność pochodna we frakcji macierzystej i pochodnej 1/2
/2
A
N
2
x
x
= -:—^— N e~ >\ A — Aj
a ponieważ N e~ ''
0l
= N,
01
więc
:
2
G d y Ai = c X,N l
i ^4 = c X N ,
1
2
2
2
wówczas
2
Ni
cXA 2
N
^2
C
^1
.
l
c,X,A
2
*^2 1
2
2
(2.4-5)
^2
G d y współczynniki detekcji są równe {c± = c ), stosunek aktywności wynosi AilA = 1 — Aj/A tzn. będzie przyjmował dowolne wartości w zależności od stosunku Ai/A . Praktycznie więc w stanie równowagi aktywność p r o d u k t u jest na ogół 2
2
2
2
większa od aktywności substancji macierzystej —
— razy. Obydwie substancje
^2 ~ *^ 1
zanikają zgodnie z okresem p ó ł r o z p a d u substancji macierzystej. W przypadku gdy X, jest dużo mniejsze od X (X « A ), tzn. kiedy aktywność macierzysta b a r d z o mało się zmniejsza w kolejnych okresach półrozpadu substancji 2
i
2
-a
<-
s-
h t\ d
\c
\
-V 4
i
\ 0
1
2
3
4
\ 5
6
7
8
9
10
11
12 13
14 15
czas, h
Rys. 2.6. Równowaga trwała: a — całkowita aktywność początkowo czystej frakcji macierzystej, b — aktywność frakcji macierzystej ( ( = oo), a także całkowita aktywność pochodna we frakcji macierzystej i pochodnej, c — rozpad świeżo oddzielonej frakcji pochodnej ( r = 0,8 h), d — aktywność pochodna narastająca w świeżo oddzielonej frakcji macierzystej ]/2
1/2
pochodnej, m a m y d o czynienia z równowagą trwałą. W t e d y r ó w n a n i e zmienia się n a
Aj
N
2
(2.4-5)
CA X
2
i gdy c, = c , mierzone aktywności są równe. N a rysunku 2.5 przedstawiono równowagę przejściową (Xi < X ), a n a rysunku 2.6 r ó w n o w a g ę trwałą (Xi X ), nie zachodzi stan jakiejkolwiek równowagi. W substancji macierzystej, w której p o c z ą t k o w o nie m a p o c h o d n e j , ilość p o c h o d n e j wzrasta, przechodzi przez m a k s i m u m i r o z p a d a się z półokresem charakterystycznym dla pochodnej. Przez przekształcenie r ó w n a n i a (2.4-3) otrzymujemy dla tego p r z y p a d k u , przy założeniu N 2 — 0 (świeżo oddzielona frakcja macierzysta) oraz X > k 2
2
2
t
2
0
x
N
= -A—Aroie-^fl-e-"'-*'»')
2
—k
Ai iA
2
(2.4-7)
2
ki)t
-
2
Gdy e~ < ~ « 1, obserwuje się tylko r o z p a d substancji pochodnej e * ' . Brak równowagi zilustrowano n a rys.2.7.
>
S
V \
-V A\
-
V \
\ \
\ l\ \ 0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13 14
15
czas, h
Ry«. 2.7. Przypadek braku równowagi: a — aktywność całkowita, b — aktywność frakcji macierzystej ('1/2 = 0,8 h), c — ekstrapolacja końcowego odcinka krzywej do czasu zerowego (aktywność pochodna oddzielona od macierzystej), d — aktywność pochodna w początkowo czystej frakcji macierzystej
W przypadku równowagi przejściowej i b r a k u równowagi ważne jest często oznaczenie czasu ż potrzebnego na to, by substancja p o c h o d n a osiągnęła m a k s i m u m aktywności w świeżo oddzielonej frakcji macierzystej. Różniczkujemy wyrażenie (2.4-3) przy J V = 0: max
02
-= OT
J
^ N
T
0
e -
1
V
d l a
+ -ił^JVo e-*''
1 =
fmax m a m y
d N z / d t
=
1
A2 — A\
0
"
A, 2 — A j
^ A
2
= 1
N
A2
r-iV e 0 1
'»"
— Aj
^ — L - l n A
A = e^--."Aj
A
AI
2
(2.4-8)
AI
W czasie f szybkość r o z p a d u p r o d u k t u X N jest dokładnie równa szybkości wytwarzania p r o d u k t u (pochodnej) XiN . Krzywa aktywności substancji macierzystej przecina krzywą nagromadzania się substancji pochodnej w punkcie t . W przypad ku równowagi trwałej czas ten jest nieskończenie długi. G d y m a m y d o czynienia z wielką liczbą kolejnych rozpadów pochodnych, kolejne rozwiązania przez u k ł a d a n i e n o w y c h r ó w n a ń różniczkowych, j a k dN /dt = XN —XN, są coraz trudniejsze. N a przykład obliczenie wartości N polega na wstawieniu wzoru n a N (2.4-3) d o wyżej p o d a n e g o równania i rozwiązaniu równania dla N . Jeżeli w generacji trzeciej p r o d u k t końcowy jest trwały ( N = liczba trwałych jąder), to d i V / d t = X N określa szybkość powstawania tych jąder. Po wstawieniu d o tego równania wyrażenia na N i scałkowaniu otrzymamy: max
2
2
t
max
3
2
2
3
3
3
2
3
3
3
2
2
2
N = (7^7^o -iVo )e-^'-^ -N 3
1
2
I
Stałą całkowania określa się przy założeniu JV = N 3
03
C = iV -l-JV + N 03
02
A
0 1
e- .' + C
dla t = 0.
0 1
i podstawiając tę wartość d o r ó w n a n i a na JV otrzymujemy: 3
N
3
=
N
o
3
+ N {l-e-^
+ N (l
02
+
01
^ e -
1
i
> ' - j ^ e -
1
^
(2.4-9)
Jeżeli, j a k to się najczęściej zdarza, na początku występują promieniotwórcze jądra tylko jednego rodzaju, to JV = N = 0 i 02
N
2
03
= ^ ^ N
0
A.2
A* j
N3 = AR (l + A 0 1
T
y
A
2
1
1
-
( e - V - e - V )
e
Aj
"
i
2
' - T ^ V A
2
(2.4-10)
e
Aj
~ v )
J
(2.4-11)
W zasadzie m o ż n a obliczyć liczbę a t o m ó w (jąder) promieniotwórczych dla każdej rodziny promieniotwórczej o dowolnej liczbie członów (produktów)/ Należy w tym celu rozwiązać następujący układ r ó w n a ń różniczkowych: dNJdt
= -/U
dN jdt 2
=
X N -X N
dN jdt
=
X N -X N
dNJdt
= A - N - -X N„
3
x
2
n 1
n 1
l
2
2
3
2
3
(2.4-12)
n
Rozwiązania, j a k już powiedziano, stają się coraz trudniejsze w miarę wzrostu liczby członów. B a t e m a n (1910) wprowadził pewne uproszczone rozwiązanie tego»układu równań różniczkowych. G d y łańcuch jest złożony z n członów, zakładamy, że w czasie t = 0 istnieje tylko substancja macierzysta N = N , a więc Af = N = ... = 0 i stosujemy rozwiązanie B a t e m a n a : x
02
0 1
0 3
,
JV„ = C e-^ i
x l
x
+ C e- '
+ ... + C„Q- "'
2
(2.4-13)
gdzie £
X X X ... X
2
X„-
3
x
(X — X )(X — X )...(X„ — A,) 2
P
X
_ 2
~
3
1
X X X ...X„i
2
3
1
i
2
3
2
n
X\X X ... 2
c„
0 1
(X -X )(X -X )...(X -X )
3
2
X„-
•Noi (Xi~ X„) (X — X„)...(X„- — X„) 2
l
G d y N ,N , ...,N „ 0, dodajemy d o rozwiązania B a t e m a n a dla N„ o łańcuchu złożonym z n członów rozwiązanie dla N„ o łańcuchu złożonym z n — 1 członów, 02
03
0
1,0 A/
0
2 1 8
Pol Ra A; 3,05 min)
10
^Pb(RaB;26^min)/
Pb(RaD;19,4lat)
0,5A/„
V
2 1 4
W
80 czas,
z l 8
B i I RaC; 19,7min)
120
min
Rys. 2.8. Rozpad P o — pokazano kilka następujących po sobie przemian (według: E. Rutherford, J.Chadwick, C.D.Ellis, „Radiation from Radioactive Substances", Cambridge University Press, London
1930)
zakładając, że substancja 2 jest macierzysta (N = N w czasie t = 0), dalej rozwiązanie dla N„ o łańcuchu złożonym z n — 2 członów itd. Obecnie, przy rozwiniętej technice obliczeniowej, rozwiązania numeryczne, dla dowolnego członu p o d a n e g o u k ł a d u r ó w n a ń , nie stanowią trudności. D o b r ą ilustracją licznych, następujących p o sobie, r o z p a d ó w jest przypadek polonu P o ( R a A ) p o k a z a n y na rys. 2.8. Z P o powstaje szybko na d r o d z e r o z p a d u a P b ( R a B ) , którego ilość osiąga m a k s i m u m p o ok. 10 minutach. W wyniku r o z p a d u [3~ z P b powstaje Bi(RaC). Ilość B i osiąga płaskie m i n i m u m p o około 40 minutach. P o dwóch godzinach pozostają tylko niewielkie ilości P b i B i . Większość o b u nuklidów przechodzi w długożyciowy P b ( R a D ) o półokresie 22,3 lat. 2
02
2 1 8
2 1 8
2 1 4
2 1 4
2 1 4
2 1 4
2 1 4
2 1 4
2 1 0
2.4.1. Wydajność produktu reakcji jądrowej P o d a m y przykład zastosowania r ó w n a ń kinetyki r o z p a d u d o obliczenia wydajności p r o d u k t ó w reakcji jądrowych. Jeżeli źródłem cząstek są reaktory lub akceleratory, to otrzymywanie substancji radioaktywnej jest zbliżaniem się d o stanu równowagi trwałej. R ó w n a n i e przyrostu p r o d u k t u o t r z y m a m y ze wzoru (2.4-3) przy założeniu N = 0, gdy t = ( U i « A ,e-^' = 1: 02
2
N
2
= - A — ^ ( e - ^ - e - * ' ' ) = AjV (l _ - V ) 0 1
A
2
Człon k,N , produktu 0
/.j
e
A
2
podstawimy przez R — szybkość p o w s t a w a n i a aktywnych a t o m ó w
N
2
=
A(i_e-V) A
2
Jeżeli czas t staje się d u ż o dłuższy od okresu p ó ł r o z p a d u substancji radioaktywnej, to N -*R/A j a k o d o wartości granicznej, będącej m a k s i m u m N -*N ; można więc napisać N = N (l—e~ '). Z tego ostatniego m o ż n a policzyć, ile czasu trzeba b o m b a r d o w a ć w akceleratorze lub reaktorze substancję, aby otrzymać maksymalną wydajność. Zastępujemy A okresem p ó ł r o z p a d u k = l n 2 / t 2
2
2
2(MAX)
Xl
2
2imM)
1 / 2
Jeżeli p r o d u k u j e m y w sposób ciągły substancję promieniotwórczą, n p . o t = 20 minut, to otrzymujemy: p o t = 20 min — 1 —1/2 = 1/2 maksymalnej wydajności 1/2
7 0
Ga
p o / = 40 min p o t = 60 min p o t = 80 min
— — —
1 —1/4 = 3/4 maksymalnej wydajności 1 —1/8 = 7/8 maksymalnej wydajności 1 — 1/16 = 15/16 maksymalnej wydajności
D o osiągnięcia 7 5 % wydajności wystarczy więc n a p r o m i e n i o w y w a ć tarczę przez d w a okresy p ó ł r o z p a d u .
2.5. Rozpad rozgałęziony Dość często zdarza się, że sposoby r o z p a d u r a d i o n u k l i d ó w są różne, nienależne od siebie. W szczególności dotyczy to jąder położonych n a linii trwałości (N-Z) (patrz rys. 3.1) o możliwych dzięki temu przejściach z a r ó w n o (3~, j a k j ? (np. K , Cu itp.). N a rysunku 2.9 p o k a z a n o przykład rozgałęzionego (podwójnego) r o z p a d u K . +
4 0
6 4
4 0
9
2 +
0*°Kj1,26-10 tat)
1.460
4
£-(1,314) 89%
0+
0+
'°Ca
0,483)
opoi% «>Ar
Kfd£-=1,505)
-2% 4 0
Ry«. 2.9. Przykład rozpadu rozgałęzionego K (energie w MeV) (z: K. H. Lieser, „Einfiihrung in die Kernchemie", VCH Yerlagsgesellschaft, Weinheim 1980; za zgodą wydawcy)
P o d o b n e rozgałęzienia występują często w szeregach promieniotwórczych u r a n o w y m i t o r o w y m , j a k to widać n a rys. 2.1. Poniżej p o k a z a n o n a rys. 2.10 r o z p a d rozgałęziony Bi. ^ B(/l ) Schematycznie m o ż n a przedstawić r o z p a d rozgałęziony w postaci A , \ C(A ) gdzie A i / są stałymi niezależnych r o z p a d ó w , odpowiadających A - » B i A -» C . Szybkość r o z p a d u radionuklidu A jest więc r ó w n a sumie szybkości tworzenia się nuklidów B i C: 2 1 2
b
C
b
c
dN ^
= A N A
A
= A JV + b
+
iV = N e-^ ^' A
ox
A
AN C
A
(2.5-1) (2.5-2)
2 1 2
Ry*. 2.10. Przykład rozpadu rozgałęzionego dla B i (z: K.H. Lieser, „Einfuhrung in die Kemchemie",VCH Yerlagsgesellschaft, Weinheim 1980; za zgodą wydawcy)
Okres p ó ł r o z p a d u dla A wynosi: 0,693
0,693
h/2 A
^-A
b
H~
A
(2.5-3) c
Ponieważ szybkości r o z p a d u B i C wynoszą:
_
diV
_
B
..
diV
= / N , — — B
B
c
=
lN c
(2.5-4)
c
więc szybkość n a g r o m a d z a n i a się B i C wynosi: dN (c) B
dt
dN B(C) dt
— ^b(c)^A
—
^B(C)^B(C)
+k ^ N ^ - ^ N o ^ - ^ ^ '
(2.5-5)
= 0
P o rozwiązaniu r ó w n a n i a przy założeniu, że N = 0, gdy t = 0: (2.5-6) Jeżeli substancja macierzysta m a b a r d z o długi czas życia, tzn. A q » A + / , to B(
A,b(c)
b
C
T
N B(C)
W)
iV
0 A
(l-e-W)
(2.5-7)
Dla p r z y p a d k u równowagi trwałej: N B(C)
A
NA
b(g)
(2.5-8)
A Q b(
Cząstkowe okresy półtrwania ze względu na r o z p a d b i c wynoszą: fl/2(A) = — : — ,
t (A)
b
1/2
= —:—
c
(2.5-9)
Oczywiście: N (iub B
N
c)
t f
A
1 / 2
1 / 2
(B)(lubC) ( 2
( A ) [ l u b (A) ] b
c
5
- "
1 0 )
Jeżeli nuklidy p o c h o d n e mają d u ż o dłuższy czas życia od macierzystego lub powstają trwałe nuklidy p o c h o d n e (rys. 2.9), to z r ó w n a n i a (2.5-6) otrzymujemy: tf-io
=
( C
n l^ N — (A +/l ) b
(
+
(e- ^ ^'-l) = T ^ - N o A d - e - ^ ^ ' ) (A +/. )
0 A
c
b
c
A
^-l)
(2.5-11)
co w połączeniu z (2.5-4) daje: N c = B (
)
T
^ N (e<^ r
+
A
(2.5-12)
oraz * N
B
K
c
A
(2.5-13) c
Jeżeli czas t jest b a r d z o mały w p o r ó w n a n i u z czasem p ó ł r o z p a d u radionuklidu A, z równania (2.5-12) uzyskujemy: N -T^ = At N R
N -zr N
i
b
A
r
= Kt
(2.5-14)
A
2.6. Jednostki promieniotwórczości Jednostką promieniotwórczości obowiązującą w układzie SI, określającą aktywność ciała promieniotwórczego, jest bekerel (Bq), zdefiniowany j a k o jeden rozpad n a sekundę lBq=ls
_
1
(2.6-1)
D o czasu wprowadzenia u k ł a d u SI j e d n o s t k ą promieniotwórczości był kiur (Ci), pisany kiedyś również w formie „curie". Jest t o t a k a ilość dowolnego nuklidu promieniotwórczego, w której r o z p a d a się 3