Andrzej Fa lkowski Tadeusz Tyszka
Psychologia zachowań
konsumenckich
Psychologia zachowań konsumenckich
..
-..
,.'
, , ,-
,~
"
~
, "
l
•
•
•
,
,
... .
, ..
.. "
, " ,ł
Andrzej Falkowski Tadeusz Tyszka
Psychologia zachowań konsumenckich
te oWP
GDAŃSKIE.
WYDAW NIC TWO PSYCH OLOGICZNE Gdańsk
2006
Copyrigh t e 2001 by A ndrzej Falkowski i Tadeusz Tyuka oraz Psychologiczne, Gdańsk 2001.
Wszyst kie prawa zastrzeżone, K.~iąż ka ani żadna jej C"l~~ nic moze hyt prlcd ruknwywnna ani w iaden inny $posób reprodukowana lub odczytywana w środkach mawwego prLCkazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologiczncgo.
Wydanie
piCf\\.'SZc
Edytor: Anna Św itajsk a RcdnJ,;cjn: Magda WitucJ,;a Ko rekta: Hanna NCllowska Skład:
MarcJ,; Smol iński
Opracowanie grafJC'l nc: Agnieszka Wój kowska Książka powstała dzi~ki
grantowi KBN (nr I HOIFOI4 IS)
ISBN 83-87957-56-9
Druk: Drukarnia Druk- Iotm SA ul. Swiętokrzyska 32. 88- 100 Inowroclill
Gdańskie Wyd awnictwo Psychologiczne f>(>. z o. o. ul. Ikma 411a, 8 1-753 SopOI, tcl Jfilll 0581551-61--04, 551-11..01
e-mail:
[email protected] hup://Vo.....w.gwp. pI
Gdan~k;c
Wydawnictwo
Spis treści
WPR.OWADZENIE. WIEDZA o ZACHOWANIACH KONSUMENCKICH I JEJ WYKORZYSTANIE . . . . . . . . .
. ........... ... ... .......... .. 11
1. PSYCHOLOGIA SPOSTRZEGANIA I ZASADY KONSTRUOWANIA REKLAM. . 1S 1 1. Wrażliwość zmysłowa konsumenta ....... ... . ................ ... 1Ó
1.1.1 . Próg bodica i spostrzeganie podprogowe. . . . .. .. . . ..... .. .. .. 16 1.1.2 . Próg różnicy i prawo Webera ........... .... • ....... 19 1.2. Interpretacja
bodźców
marketingowych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . • . .
1.2.1. Organiucja percepcyjna .
..................•
. •• 21
. ... 21
1.2.2. f'raktyczne zastosowania organizacji percepcyjnej ...... • . . ..... .... 25 Podsumowanie. . . . . . . . . . . . . . . . . .. . ............. ..•.•• • •• •• .•• 28
2. STRATEGIE MARKETINGOWE W ŚWIETlE PROCESÓW UCZENIA SI~ I PAMIĘCI .......... .. .. . . ... ...... . .. ....... . .. ...... .. .. ... 29 2.1. Warunkowanie klasyczne i instrumentalne w strategiach market ingowych ... 29 . ........ ....... 30 2. 1.1. Warunkowanie klasyczne w rr.~k lam ie 2.1.2. Warunkowanie instrumentalne w strategiach promocyjnych .......... 33 2.1.2.1. Bodźce różnicuj~ce . . . . . . . . . . . . . . . . 34 .. ......... ....... . .. .... .. . ]5 2.1 .2.2. Wzmacnianie nieregularne 2.1.2.3. Kształtowanie zachowania. .................. . ]6 2.2 Konstruowanie i emitowa nie reklam w świetle badań nad pamięci~ .......... ]8 1.2.1. Ja k in formacja wchodz i do pamięc i? . . . . . . . . . . ]9 2.2.2. Jak in formacja jest w pamięci przechowywana? .. . . ...... ...... 41 1.2.]. Jak informacja jest z pamięci wymazywana (zapominana)? ........... 4] 2.2 .4. Jak informacja jest wydobywana z pamięci? . .. . . .. . . ... ..... 46 2.2.4. 1. Praktyczne im plikacje wskazówek przywolywania reklamy ...... 48 Pods umowanie ...... ..... ....... ................ ................. .... 50
6
PSYCHO LOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
3. MOTYWACJA I EMOCJE W MARKETINGU .. . ...... ............... 59 3.1. Market ing i motywacja ........ ........... . . 59 ]. 1.1 . Struktura potrzeb konsument a. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 3.1 .1 .1. H ierilrchia potrzeb . . . . . . . ..... ..... .. ....••. ... 3.1.2. M otywacyjne konfl ikty w zachowólniach konsumenckich 3.1.3. Potrzeba róznorodnośc i i poIrzeba rozumienia bodiców ma rkCii ngoW)'Ch .......••.••••. . . . . •. •• . . • , .... .. 3. 1.4. Ukryla motyw;!, ja w reklamie .. .. ...... . . . .... , ..... 3.2 Emocje w zachowania ch konsumenckich ..••.... .. ......•... •.. ... ... 3.2.1. Emocje w reklamie ....•••...•.••• . . • . • • • • • . . .. 3.2. 1.1. Emocje pozytywne w reklamie. . . . . . . . . . . . . . . . ........ 3,2. 1.2, Emocje nega tywne w reklamie. . . . . . . . . . . •. . ... Podsumow
4. POSTAWY KONSUMENCkiE ................. . 4. 1. N
60 62 64
65 &9 70 71 75 76
. ...... .......... 79
.••.•.•.. 4.2. Pooejśde wieloaspektowe w ba daniu postaw kQflsumeockich ... .. .. ..... 4.3. Marketingowe strategie zmiany postaw konsumencki ch .. .... ....... . ... 4.4. Postawa a pozycjonowanie marki i proo uktu .... .... ... ....... ..... ... 4.4. 1. Skalowanie wielowymi arowe w pozycjonowaniu •. . . .... ... •.... . .... 4.4.2. Postaw.) a l.iIchowanie . . . . . . . . . . . . .. . . . . . Podsumowanie ............. ..... .... .. .. .. ... .. .. ... ... ... ... . .. .. ...
S. PSYCHOGRAfiCZNA SEGMENTACJA RYNK U . . . . . . . . . . . . . . . . . .
79 62 64 66 86 90 92
. . 93
5.1 . Podstawy segmentacji ... ..... ...........•••••......... ... ..••••.. 93 5.2. Osobow~ óI segmen tacj a psychograficzna . Tworzenie w izeJUnku mark i ... 97 5.2. 1. M etodologi a badań market ingowych nad odkrywaniem osobowości marki •.•. ............ . ...•.•. 99 5.3. Pozycjonowanie marki jako wymi ar segment acj i psychogr<'lficznej .... ... . 106 Podsumow
6. ROZPOZNANIE PROBLEMU DECYZYJNEGO 1 POSZUKIWANIE IN FORMACJ I . . . . . . ....
. . • ...•...•.......
6.1. Oecyz}e konsumenckie i ich n.ltura .... . .... .... ..... • .. 6.2. Rozpoznanie problemu decyzyjnego . ... . .... ..... .•. . .. . ..... . . .... . .... 6.3. Zewn ~t rzne t rocHa inforrnacji ••• . . .• . . . 6. 4. Jak dużo informacji gromadzą konsumellCił ... .•. .. 6.5. Co decyduje o iloki nabywanej informacji? . . .......•... • .. . ..
11 1 11 1 11 4
115 116 117
SPIS TRE~ I
7
6.5. 1. Ekonomia nabywania informacj i .......... .. .. . . . ...... .......... .. 6.5.2. Niepewno~ i wiedza konsumenta 6.5.3. Ogran iczona pojemoo~ informacyjnil człowieka .......... ..... .. 6.6. Wewnętrzne ir6dla informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 6.7. Przekonania konsumenckie i wn ioskowanie o cec hach produktów ....... 6.8. Racjonalnie uzasadnione przekonania ....... ........ ............ ... 6.8.1. Gwarancja jako sygnał jakoki w różn ych warunkach wiarygodności zobowiąza n ia .. ........... ......... ..... . .... .. 6.8.2. Nieracjonalne podstawy wnioskowania: wnioskowa nie oparte na faktach i oparte na domniemim iach ... ...... ....•.. .... Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . .. ....... .... .. ...... ..... •.. . ...
117 11 9 120 12 1 123 126
7. PODEJMOWANIE DECYZJI: KUPOWA NIE REFLEKSyJNE .......•...•. , , ... 7.1. Strategie wyboru m iędzy produktami i usługam i ...........•. . ... . .... .•...•... .. . 7.2. Kiedy jaka strategiar ............. ......... . 7.3. Wybór i przeddecyzyj ne zn iekształcan ie ocen .... .. .. ......... 7.4. Czy dodanie nowej pozytywnej cechy do produktu zw iększa jego sprzedażr ..... ... .... ...... ... . .. 7.5. Olau:ego ludzie wydnji'j pienii'jdze na taki e cechy produktów. . . ............. ... ... z których pó.tniej nie ko rzystają? . . . . . .. . . 7.6. Poszu kiwani e różnorodnoki . .. ..... , , , , , , . .. .............. .. ......... Podsumowanie ...... . .
139 139 147 I S1
8. KUPOWANIE POWTARZANE I PRZYW IĄZAN I E 00 MARK I . ...... • ..... 8.1. IstOla i zakres zjilwiska przyw i ązania do marki ....................... 8.2. Różne pojęcia i różn tJ miary przywiązania .. , . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 8.3. Zjawis ko podwójnej szkody. .. . . ..... .. ..... . .• ..... .. 8.4. Kiedy i dlaczego następuje przyw iązanie do m.lrki? . 8.5. Oslabienie zjawiska przywiąza n i a do ma rk i ........ • ... . ....... Podsu mowanie ..........................................•...•.......
163 163 16-'1 171 173 179 182
126 127 130
1SS 1S8 I S9 16 1
9. ZNAK TOWAROWY ............ . . 183 9.1. Pojęc ie zna ku towarowego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . , , . , , , 183 9.2. Kategoryzacyjna struktura zna ku towarowego .. .. .. .. ... .•... . .. ..... 184 . ... 188 9.3. Motywacja w spostrzeganiu znaku towarowego .... .. • . 9.4. Reklamowa funkcja znaku towa rowego ........ , . . .. • ...•...• ' 190 9.5. ROZ5zerzanie znaku tow.lrowego ...... ............• ... • ...•.. .. ... 191 9.5. 1. Przeniesienie skoja rzeń a podobieństwo znil ków werbillnych i graficznych ..............•...•... , .. , .... 192
•
8
PSYCHOLOGIA ZACHOWAN KONSUMENCKICH 9.5 .2. Skojarzenia przy rozszerzaniu znaków towarowych .... . ... .. . , .. , . 19]
9.6. Na ruszenie prawa o rejest racj i znaku towarowego
........ , . 196
9.6.1. Analiza skoja rzeń psychologicznych związanych z u żywaniem
znaku towarowego Jan III Sobieski dla napojów alkoholovrych ..... . . 197 9.6.2. Ocena porównawcza opakowań dwóch marek margaryny: Ramy i Vily ........... .............. . . . 200 Podsumowan ie. . . .. .. ..... . . .... . .•..... . .. .. ....... .. ...... 202
10. KUPOWAN IE NIEPLANOWANE -REAKqENA ZA81EGI MARKETINGOWE .... . 203 1O.I.Pojęcie i rozmiar zjilwiska ................ .. .... ••. .. ... 203 10.2. Odpowiednia atmosfera w sklepie ••....... ....... .. ..... . ...•. . .. 205
10.3. Rozplanowanie przejść sklepowych . . ........ ....... . .. .. ... 207 10 A . Rozmieszczeni e produ któw w sk lepie . . . . . . . . . . . . . .. . ... 209 IO.S.Wystawy, wewnątrzsklepowa reklama, promocje cenowe .. .. ....... ... 210 10.6. Zatloczen ie ..... ...... . ...... .. ........ . . . . . ............. 213 lO.7.Gran ice wyw ie rania wpływu na konsumentów ........ .... .. .... . ... 214 10.8. Czy większe zakupy prowadzą do zwiększonej konsumpcji? ........... 217 __ .. 217 10.9. Czy dokonywanie nieplanowanych zakupów jest nieracjona lnel 10.10. Kupowanie kompulsywne ..... . .. .. .... ........................ 218 . . . . . . .. . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 Podsumowan ie.
11 . REAKCJA KON SUMENTÓW NA CENĘ ..
. ... ... 221
. ...... .. .. . . . .... . . . .. . • . . . .. . • . ....... . . 221 11.2. Wrażliw~ konsumenTÓw na cenę.. .. . .. .. ... . . . ............... 222 1 1 .3.E lilstycznośćcenowa . . . . .. . . . . . .... . ...... . ..... • ..... . • . . .... 224 11A . Cena domy~lna i cena jako wskatnik jakośc i ... . .... .•. ..... •. ......... 22r, 11. 5.Ceny uzasadnione i nieuzasadnione . ..... ... ... . .... • ...... . ... 227 11 .6. Kor'icówki cenowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . • . . ..... _ . _229 11.7. Tworzenie korzystnej ceny odniesieni" ....... . . .... .. . . . ........ 230 11.8. Znaczenie przyjętej perspektywy. . ... . • ... . . .. . .. 23 1 _....... 233 11.9. Zasady umyslowej kalku lacj i .. . ...... .. ....•........ .. 11 .10. Efekt posiadania. . . ......... •. . ..... .• ...... . ... 234 Podsumowanie .............. 235 1 1.1.Znajomo~ceny.
.237 dy500n"ns i spo500by jego redukowania . ...... . . . .... ........ 237 12.1.1. Warun ki sprzyjaj ące powstaniu dysonansu poznawczego . . . .... . .... 2.18 12.1.2. Sposoby redukowania dysonansu poznaw(;l<-'go ... ................. 238 . ...... 239 12.1.3. Wy korzystywanie dysonansu poznawczego w marketingu . .
12. DYSONANS POlAKUPOWY I SATYSFAKCJA POlAKUPOWA.
12.1
P(I(k'Cy~yjny
9
SPIS TRESCI
12.2. PodecyzyJne zadowolenie i nic zadowo lenie . . . .. .. . . . .. . . .. 24 0 ..243 12.3. Konsumen ckie oczek iwani a i zadowolen ie . . .... . · . . .. 250 12.4. Reakcje ko nsument ów na Sla n Sil tysfa kcji . .... . .. . . 12.5. Reakc je konsumentów na Slan dyssat ysfakc ji . . .• . . . . .. . . . . 25 1 12.5. 1. PowSl rzymywan ie się od zdkupu .. .. ..... . . . . . 251 . ... 252 12.5.2. Rozglasz.anie negatywnych opini i .. .. .. . . . . . . 253 12.5.3. Sicars i konsumendie . . . . .... ... . . . . ... . ... . . . . . . 255 12.5.4. R6i. ne podejk ia do problemu sb r!; . . . ... •. .. .. . • .. · ... . 251) 12.7. Boj koty konsumenc kie .. .... . . . . 259 Podsumowa nie
SLOWNI K ... . ...... . LITE RATU RA .. . .. . ..... . SPiS RYCIN I TAB EL . ...... .. • . INDEKS RZECZOWY INDEKS NAZWISK . . .. ...... • . . . •.
.. ..
...
..
. . . 26 1 . ... ... .. .... ... .. 269 · .. . 279 . . .283 . ... 286
.
Wprowadzenie. Wiedza o zachowaniach konsumenckich i jej wykorzystanie Zachowanła konsume nc kie obejm ują wszystko to, co poprzedza, zachodzi w trakcie i następuje po nubyciu przez
konsumenta dóbr i us ług. Centr.llne miejS(,~ zajmują w nich niewątpliwie procesy związane z nabywaniem dobra czy usł ugi. Każdy z nas od czasu do czasu ma do czynienia z sytuacją kupowania. Czasami lastanawiamy się d ługo nad wyborem jakiegoś produk tu, kiedy indziej kupujemy bez zastanawiania się. Niektóre produkty na-
bywamy regularnie, inne rzadko, a niektóry ch nic kupujemy w ogóle. Jedne przyciągają naszą uwagę, inne nie. Olbrzymia liczba towarów na rynku sk łan ia nie-
kiedy do refleksji, czy
podjęta
decyzja
zak upowa była wlasciwa, czy nie lepiej by-
lo kupić produkt innej marki. W trakcie kupowania zachodzi szereg procesów, mi~y innymi: procesy zdoby .......mia informacji o dostęp nych produktach czy uslugach, a takie o ich cechach (zaletach lub wadach), procesy podejmowania decyzji: co kupić, jak duia kupit, gdzie kupit i tak dalej, om procesy rea lizacji podjętych decyzji, które mogą zmicniat wcześniej sze postanowienia (np. kiedy konsument
wstępujący do sklepu po pieczywo wycho-dzi % ca lą masą zakupów wcześniej nieplanowanych). Jednoczcśnie w naszym otoczeniu znajduje się olbrzymia różnorodnośt bodźców, które świadomie albo mniej ś wiadomie odbieramy. W gazetach, w czasopismach, w radiu i telewizji, na bilbordach i witrynach sklepowych stykamy się z nat lokiem informacj i i reklam. Nie które z tych bodź ców przyciągają naszą uwagę. Niektóre nas interesują, czasem zadziwiają, inne powodują przesyt i znudzenie. Niektóre pozostają jakby niezauwaione, ale po jakimś aasie przypominamy je sobie i kierujemy się nimi w naszych decyzjach zakupoWYCh. I n teresujące i waine jest wię(: także to. co się dzieje z konsumentem wcześniej - zanim przyjdzie do sklepu. W jaki sposób oddzialuje na niego cala zmasowana informacja w postaci reklamy. W jaki sposób odbiera on tę informację, w jaki sposób kształtują się jego postawy wobec oferowanych produktów i usł ug. (Czy np. nadmiar reklam nie uruchamia IZW. obronności percepcyjnej' tj. ,.niezauwaiania" emitowanej informacji).
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMĘ NCKIC H
12 I n teresujące że
to, co
się
i waż ne jest wreszcie takdzieje. kiedy zakup zosta! już
dokonany i konsument ma okazję porównac. swoje
wcześniejsze
oczekiwania z tym, co Stosownie do tego,
rzeczywi ście osiągnął.
czy oczekiwania jego zostały spe łnione czy nie, pojawia się slan satysfakcji albo dyssatysfakcji z dokonanego zakupu, Stany te mają niewątpliwie wpływ na następne de-
cyzje konsumenta: czy będzie powtarzal zakup danego produktu w przys1.1ości, czy bę dzie wybiera! tę samą zakupach i tak dalej,
finnę
pay innych
Mówiąc zaś dokła dniej,
prezentowany w książce material składa się z trzech części zawartych w dwunastu ro1.dzia-
lach. W części pierwszej omawiane są procesy pr:zeddccyzyjne,
podejmuje mającą
Rozdz iał
problematyk ę
pierwszy
spostrzegania.
podstawowe znaczenie dla odbioru
takich bodźców marketingowych, jak rekla-
ma. ceny. marki. produkty ay sklepy. Roz· dzi a l drugi poświęcony jest procesom uczenia się i pamięci - przedstawia podstawowe prawa rządzące tymi procesa· mi i pokazuje, w jaki sposób prawa te wp ł ywają na zachowa nia konsumenckie. Rozdział trzeci dotyczy procesów moty· wacji i e mocji - do potrzeb. kt óre kierują naszym zachowaniem, odwoluje s ię cały marketing produktów i usług, a w reklamach uruchamiane są różne emocje, jakich ITI
niejszą podstawę
mentów o trzebach.
idenlyfikacji grup konsu· po.
wyraźn ie wyodręb n ion ych
Część druga książki poświęcona jest procesom decyzyjnym - nabywaniu produ któw i uslug. Rozdzia ł szósty wyjaśnia zjawisko pojawiania się w świadomości de· cydenta problemu wyboru. poszukiwania informacji w zewnętrznych. a także wewnętrznych iródlach (w pamięci). R ozdział siódmy poświęcony jest wyborom reflek· syjnym - kiedy konsument ocenia rozważa· ne a łternatywy ze względu na różne ich cechy i stosuje jakąś strategię wyboru mię· dzy dostępnymi markami. W rozdziale ósmym omawiamy ukupy powtarzalne i przywiązlmie do marki - ten rodzaj zak u· pów odgrywa znaaącą rolę wśród wszystkich zakupOw konsumenckich. W rozdzia· le dziewi ątym przedstawiamy badania nad znakiem towarowym - wraz z implikacjami tych badań dla strategii rozszerzania znaku, a ta kże dla kwestii naruszania prawa o reje· stracji znaku towarowego. Rozdzia l dziesiąty poSwięcony
;est bodajże najczęSlszym
wyborom konsumenckim - zakupom za· wczasu niezaplanowanym. Supermarkety wk ladają wiele wysił ku w zorganizowanie sytuacj i. to znaczy otoczenia sklepowego tak, aby wywolać u konsumenta poiądaną reakcję i skIonić go do zakupu. którego nie planowa!. Rozdzi ał jedenasty zajmuje się ceną i reakcjami na nią konsumenta - wysoka cena prodUktu jest generalnie czynni. kiem zniechęcającym do zakupu, ale lwią zek ceny z decyzją o zakupie jest dużo
bardziej złożony . Ostatnia częSć książki, sk ladająca się tylko z jednego rozdzia ł u - dwunas tego - poświęcon a jest procesom podecyzyj. nym. W fazie tej zachodzi caly szereg waż · nych procesOw: między innymi dysonans
13
WPROWADZENIE
pozakupowy, stan satysfakcji bądź dyssatysfakcji i rozmaite związane z tymi stanami reakcje - powtarzanie albo niepowtarzanie zakupów produktówdanej marki, rozglaszanie pozytywnych albo negatywnych opinii o marce, skargi, a nawet bojkoty konsumenckie. Do kogo adresowana jt.'lIt książka ? Wiedza o zachowaniach konsumenckich ma wiele zastosowań. Do podstawowych należy marketing menedżerski Te n sposób wykorzystania wiedzy o zachowaniach konsumenckich jest z pewnością najlepiej znany i najbardziej rozpowszech· niony. To menedżerowie marketingu s tu· diują tomy na temat tych zachowań, po to by właściwe zaplanować kampanię promocyjno-re klamową. Menedżerom od reklamy zależy na tym, aby zaplanowane przez nich i 1~1Stosowane strategie marketingowe odniosły zamierzony skutek. Ich :zainteresowan ie obej muje między innymi: analizę rynkowych możliwości - a to wymaga identyfikacji potrzeb i chęci konsumentów, które nie są w pełni zaspokojon e - dalej, wybór rynku docelowego - a to wymaga identyfikacji określonych grup kons umentów o wyraźnie wyodrębnionych potrzebach. Dla nich przygotowuje się określoną ofertę. Obejmuje wreszcie znalezienie takiej propozycji rynkowej, kton najpelniej zaspakaja potrzeby kons ume ntów. Główne skladowe tej propozycji to: produkt, cena, miejsce i promocja. Kryje s ię za tym wie le decyzji dotyczących poostilwowych charakterystyk dostarczanych dóbr i usług (np. jakie cechy produktu czy usługi są dla klienta najważniejsze). Chodzi o decyzje dotyczące ceny za produkt lub usl ugę - co bezpośredn io wpływa na wie l k ość zysku firmy. Dalej o decyzje, gdzie ijak wys tawić produkt lub us ługę na sprzedaż. I wreszcie
chodzi o dobór celów i metod do tego, aby finna i jej produkt "dotarł y" do potencjalnych klientów. Jes t oczywiste, że znaj omość zachowań konsumenckich jest podstawą wszystkich tych decyzji, a jest w istocie podstawą wszelkiego s kutecznego marketingu. Nic więc dziwnego, że wiele podręczników zachowań kons umenckich ma w podtytule "perspektywa menedżerska". Nasza książka ma również na celu wyłożenie podstaw s kut ecznego marketingu menedżerskiego . W podtytule nie używamy jednak określenia "perspektywa menewerska n • Sądzimybowiem. że znajomość zachowań kons umenck ich może i powinna stanowić podstawę takie innych dz~1łań.
Pn:ede wszystkim potrzebna jest przy innych niż menedżerskie działaniach marketingowych. Mamy tu na mysli marketing związany z organizacjami spolec:z:nymi - na przyklad rządowymi, kościelnymi , wychowawaymi i tak dalej. Chodz i, mówiąc ogólnie, o organizacje oferujące dobra, które nie mają przynosić zysku, ale dostarczać społeczeństwu innego rodzaju pożytkó w: chroni ć zdrnwie, krzewić oświatę, krzewić wartości moral ne, estetyczne i tak dalej. Znajomość zachowań konsumenckich w tego rodzaju działałności jest równic potrzebna jak przy market ingu me nedż erskim. Moie ona pomóc w projektowaniu s ku tecz nych zachęt, kierowanych do spoleczeń stwa, do składa nia datk6w na dany cel. Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy, organizowana od kilku Jat w Połsce, jest dobrym przykładem skutecznego zachęcenia społ eoeństwa do datków na cele pomocy chorującym dzieciom. (Nie wiemy oczywiście, czy jej twór· ca odkrył ją sam, czy korzysta! z wiedzy
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
14
o zachowaniach konsumenckich). Gdy cho-
dzi o promowan ie
działań
postulowanyc h
przez organizacje spolc<:znc, to obowiązują tu rzecz jasna te same zasady, 00 przy marketingu menedżerskim. Wreszcie sami konsumenci mają coraz więcej problemów z zachowaniem rozsąd ku i ze znalC%ieniem roztropnej drogi w gą szczu oferowanych im "nadzwyczajnych okazji. Odcz uwają niepewrmść, jak radzić sobie z wielością docierających do nich bodiców. w jaki sposób umiej ętnie korzyH
stać
z odbieranych infonnacji. jak wybierać
spośród
nadmiaru
dostępnych
produktów
i usług. Takie w tych k westiach niniejsza k siążka może być pomocna. Wlasnie w
psychologii dokładnie opisano szereg mechanizmów, które wyjaśniają zachowanie się człowieka. kh rozumienie pozwala w pewnym s topniu kontrol ować nasze zachowania. Pomaga zrozumieć na przykład, dlaczego marka produktu reklamowana w jeden sposób wydaje się nam bardzo atrakcyjna, a reklamowana w inny sposób nie wywiera na nas takiego wrażenia, Pozwala też uswiadomić sobie, że dobra reklama to nie to samo, co dobry produkt, (Dlaczego pasta, która w rekl amie "czyści sa ma", w domu tego nic chce robić) .
Oczywiście znajomość zachowań konsu menckich jest też niezbędna organi za cjo m ko ns umenc kim, których działał nosć ma na celu ochronę kons umentów pned nieuczciwymi działaniami marketingu ment'dżerskiego_ Mi ędzy innymi dlate go książka zawiera paragraf poświęcony prawnej ochronie znaku towarowego i bojkotom konsume nckim, czego nie zam ieszcza się w typowych podręcznikach o zachowan iac h konsumenck ich z podtytu łem "perspektywa mened7.erska", K s iążka adresowana jest do różnych grup odbiorców. jest w związku z tym na pisana językiem pnystępnym - tak. aby byla dostępna nie tyłka dla s tuden ta czy absolwenta s tudiów psychologicznych, ale także dla studenta i absol wenta studiów menedżerski ch . Mamy też nad z ieję, że nie jest banalna. co wśród książek z pogranicza psychologii i marketingu jest, niestety, cechą dość częstą. Duży wkład
w pnygotowanie tej książ Piotr Matyja, s kromniejsz:y. ałe też waźny - Ewa Stachiewicz i Krzysz:tof Przybyszewski. Składamy im podziękowania .
ki
miał
AUTORZY
1 Psychologia spostrzegania i zasady konstruowania reklam Jest oczywiste, że procesy spostrzegania mają kluczowe znaczenie w rozumieniu i kontrolowaniu zachowań konsumenckich. Otaczająca człowieka rzeczywistość rynkowa zawiera bodźce bezpośrednio oddziałujące najego system percepcyjny. Reklamy. dekoracje i przestrtenna lokalizacja różnych elementów supennarketów. opakowania towarów, graficzne konstrukcje znaków towarowych są przecież bodtcami analizowanymi przede wszystkim przez zmysł wzroku i słuchu. Byłoby jednak duiym błędem ograniczenie się ty lko do percepcyjnego obszaru w wyjaśnianiu zachowań konsumenckich. Bo jak na przykład zrozumieć zjawisko zachwytu jednych konsumentów rekl amą produktów "Telimeny", podczas gdy inni w ogólc jej nie zauwaiają? Dlaczego pewne znaki towarowe są bardziej przez nas lubiane, a in ne nie wywierają żadnego wrazeoia? Tego typu problematyka daleko wychodzi poza procesy spostrzegania i lączy w sobie takie obszary badań, jak psychologia postaw i osobowości, która je5t ściśle związana z segmentacją rynku, oraz psychologia emocji i motywacji.
Zrozwnienie procesów spostrzegania
i kontrolowanie tych procesów wymaga zatem szerokiej wiedzy odnośnie percepcyjnych, ale także pozapercepcyjnych mechanizmów funkcjonowania czlowieka. Wyjdźmy od następującego przykładu, nazywanego problemem coctail porty (Wilkie, 1994). Wyobraź sobie, że jesteś w przepelnionym pokoju razem ze swoimi znajomymi. Glośne diwięki rozmów, śmiechu i muzyki zlewają się. Próbujesz prowadzić rozmowę w wąskim kręgu przyjaci61, ale przez ten halas masz trudności w zrozum ieniu ich mowy. Nagle slyszysz z drugiego pokoju swoje imię. Mechanizm selektywnej uwagi natychmiast dostosowuje się do tej sytuacji. Wówczas znacznie latwiej usuwasz z pola uwagi nieistotne bodźce i prlysiuchujesz się tym, które dotyczą twojej
"""'"
Badacze uwagi stawiaj=! w związku z tapytanie: jak to się dzieje, że jesteśmy w stanie rozpoznać swoje imię w gwarze różnych kon wersacji i eliminować ten halasz pola uwagi podczas sluchania dotyczącej nas rozmowy? Problem ten ma istotne znaczenie z punktu widzenia ką sytuacją następujące
16
PSYCHOlOGIA ZACHOWAN KONSUMENCKICH
spostrzegania reklam. Przecież codziennie docierają do nas setki reklam na ulicach, w sklt-pach, w radiu i telewizji. Jak zatem skonstruować reklamę, która stalaby się widocwa na tle docierającego do nas szumu informacyjnego? Mówiąc językiem psychologii, jak reklama mogłaby stać się znacz.ącą figurą na tle potostalyc h, mniej
elementów pozapercepcyjnyc.h. Selektywna uwaga filtrująC3 szum informacyjny w pa-
Docierająre do konsumenta bodź(:e marketingowe, takie jak rekla ma, produkt czy opakowanie produktu. można rozpatrywać jako skladające się z prostych wymiarów, wielkości, k ształ t u czy koloru. Dostrzeżenie tych wymiarów, a dalej dostrzeżenie różnk:y w wielkośdach danego wymiaru, na przyklad rÓŻnicy między kolorem czerwonym i zbliżonym do czeN'onego, zależy od wrażliwości zmySłowej konsumenta. Wrażliwość ta jest przedmiotem badań tej dziedziny spos trzegan ia, która nazywa się psychofizyką. W ramach psychofizyki analizuje się tak zwane progi
lu spostrzeźeniowym sterowana jest tutaj
wrailiwoś<:i zmys łowej.
znaczących bodźców?
Przedstawiona sytuacja coctail party, bezposrednio odnosi się do procesów spostrzegania, to pokazuje ważność chociaż
czynnikami osobowościowymi, niezależny mi od spostrzegania. jak na przyklad stopień zainteresowania swoją wlasną osobą, gdzie wszystko to,
00
mnie dotycty,
może
byc
wainiejsze od tego, co dotyczy innych. Oznacza to, że w spostrzeganiu tak samo waina ;cst charakterystyka docierających bodźców, jak i charakterystyka człowieka odbierającego te bodźce. Zajmiemy się kolejno obiema tymi (:harakterystykami.
1.1.
Wraż liwość z mysło wa
ko n su m e nta
Spostrzegana rzeczywistość otaczająca kon· sumenta jest niezwykle bogata w swojej róinorodnośó wymiarów. Przyglądając się róźnym reklamom i towarom, można do· strzegać i odkrywać coraz to wię(:ej elementów tworzącyd\ kompozycje grafi(:zne. Do procesów spostrzegania można podejść takie z innej strony - mianowicie od strony ograniczeń w spostrzeganiu c:zlowieka, na przyklad badać, czego on w ogóle nic jest w stanie zobaczyć.
1.1.1. Próg bodźca i spostrzeganie podprogowe odnosi s ię do wrażliwości to, co w ogóle może być dostrzeżone.. Mówiąc dok ladniej, taki próg określa te minima lne wielkośc:i wymiarów bodzca, które już mogą być dostrzeżone . Na przykład dźwięk poniżej takiego progu na wymiarze głośności nie będzie uslys~ny. Reklama znajdująt:a się pny drodze, ale w zbyt dużej odległo ści, nie będzie widziana. U człowieka najbardziej wrażliwymi zmySłami w sensie uiolnośc:i rozróżniania bodźców są wzrok i dotyk, średnio wrażliwym jest słuch, natomiast mało wrażliwym jest smak i zapach. Dostosowanie systemu spostrzegania człowieka do otaczającej fZCC'lywistości fizycznej wyraia się w postaci tak ~wany(:h progów bodźca. W zwią~ ku z progiem bodźca pojawia się i ntrygujący problem: czy konsument , mimo że świadomie nie dostrzega ~miany
Próg
bodźca
zmys lowej i
określa
PSYCHOLOGIA SPOSTRZEGANIA I ZASADY KONSTRUOWANIA REKlAM wielkości bodźca,
w jakiś sposób jednak reaguje na tę zmianę? Jest to problem spostrzegania podprogowego. Zjawisko to może mieć istotne konsekwencje dla tworzenia reklamy. Jak dotąd nie zostaly jednoznacznie s twierdzone fakty empiryczne na gruncie procesów spostrzegania, kt6re określałyby sposób konstrukcji reklamy tak, aby od· dzialywać na zachowanie się konswnenta poza jego świadomością. Na leży tu wspo· mnieć zdarzenie z 1956 roku, kie dy pod. czas wyświetlania filmu "Pienic" na ekra· nit: eksponowano zdania: "Głodny? Jedz praioną kukurydzę" i "Pij coca
17
rycin ie 1.1 (składka), przedstawiającej zdjęcia dwu wydawałoby się identycznych kobiet. Przypatrując się tej rycinie, można zapytać. która z dwu kobiet bardziej się podoba? Z szeregu takich prezentacji przeprowadzonych przez jednegv z autorów podręczni· ka, jak i przez Kinga (1972) na podobnym materiale empi.rycmym, zdecydowana więk· szość osób wybierała kobietę znajdującą się na prawej fotografii. J ednakże, co wydaje się najbardziej intrygujące , żadna z osób nie była w stanie określić różnicy między tymi postaciami. Różnica polega na tym, że kobieta na prawej fotografii ma większe źrenice w porównaniu z tą na fotografii lewej. Wydaje się ona serdeczniejsza, bliż· sza. atrakcyjniejsza. Ponieważ osoby bada· ne dobrze różnicovraly te dwie postaci na poziomie emocjonalnym, a ł e nie na pozio· mie zmysłowym. należy przyjąć, że proces przetwarzania infonnacji sensorycznej d0konywał się podprog
przyjrzeć się
atrakcyjności.
Ta interesująca strategia kons trukcji reklamy jednak nie zawsze okazuje się skuteczna. Dokonane przez E. H. Hcss (1975) obserwacje pokazały, że mężczyźni w ogóle nie reagują na różnice w wiełkości źrenic, jeżel i spostrzegana postali ię,t. ~ samej płci. natomiast kobiel)' Vi)'kazil}ą większe tainteresowanie pgiIltacią kobie· ty z ma łymi irenicami niż II d u&vmi, Tilk ic
PSYCHOLOGI" ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
18
A _ l .1
cZ}'je§ spojrzenie jest miękkie, łagodne, gorące albo twarde do jednego elementu oczu, którym;es! wielkość źrenic. Twierdzenie, że oczy wyrażają i wywołują emocje wielokrotnie było testowane w róinych eksperymentach (m.in. Hess, 1975). Powstaje jednak pytanie, w jaki sposób można wytłumaczyć to interesujące zjawisko? Czy jest ono wrodzone, czy wyuczone we wczesnym dziecinstwie? Z perspektywy etologicznej można powiedzieć, że duie źrenice mogą stanowić tak zwany wrodzony mechanizm wyzwalający pozytywne emocje partnera. Rzeczywiście, etolodzy odkryli szereg specyficznych konfiguracji bodfców wyzwalających u ~nąt KhematyczKiedy mówimy,
i nmne,
że
nieświadomie odwołujemy się
De reakcje. Na przykład badania z kartonowymi modelami ptaków wykazały, że jeśli lecący model ma długi ogon i krótką szyję, to kaczki i gęsi uciekają,Jednakże odwrotny kierunek lotu takiego modelu (ogonem dopl'2odu) nie powodowal ucieczki (Tinbergen, 1976). Natomiast Hess w swoim eksperymencie zastosował schematyczne twarze, w których zmienną kontrolowaną byla wielkość irenie. Rezultaty były podobne do eksperymentów:z: naturalnymi twarzami.. Osoby testowane reagowały powiększeniem irenie na widok schematu twarzy ludzkiej z powiększony· mi źrenicami, podczas gdy schemat twarzy z małymi źrenicami nie wywoływal takiej reakcji. Ten fakt eksperymcnta1nywskazywalby na lo, że reakcja rozszerzania się źrenic jest wrodzona. Takie wyniki badań nicjednak jes:z:cze nie mówią na temat jednocześnie pojawiającej się wraz z dużymi źrenicami pozytywnej reakcji emocjonalnej, kt6rn wydaje się już reakcją wyuczoną. Można tę reakcję wytłumaczyć następująco. WielkoSt źrenic u małych dzieci jest większa nli u dorosłych. To powoduje rozszerzenie się źrenic także u matki opiekującej się dzieckiem, na zasadzie wyźej opisanego wrodzonego mechanizmu wyzwalającegQ. Ponieważ z reguły matka przejawia pozytywne uczucia do dziecka, jest ciepla, łagodna, troskliwa, i mamy tu do czynienia ze współwystę powaniem dużych irenie, to następuje efekt transferu pozytywnych emocji na jaką kolwiek inną postać z duiymi irenicami na zasadzie warunkowania klasycznego (patrz rozdz. 2.1.1.). Można zatem powiedzieć, że spostrzeganie postaci jako atrakcyjnej na skutek jej dużych źrenic jest wyuczona. wyniki badai! WSkazują, jak podkreśla Hess, że wcale nie wzrośn ie s pr7edai magazynów kobiecych, j eŚli na stronie tytułowej pisma będzie prezentowana postać kobiety z dużymi źreni cami. Czasami bywa i tak, ie pewne bodźce S'I wystarczająco intens ywne (tj. powyżej progu), by móc je s postrzec, a mimo to konsume nci nie zwracają na nie uwagi. Na
poziomie nieświadomym takie bodźce mogą jednak wpływać na nasze zachowanie. Zilustrował to Laird (za Wilke.l994) w eks· peryme ncie dotyczącym wyborów kons umenckich. W badaniu tym uczestniczyło 250 kobie t, którym dano do wyboru 4 opakowania rajstop - zadanie polegalo na wyborze pary najwyższej jakoSci. Konsumentkom nie powiedziano jednak, że
PSYCHOLOGIA SPOSTRZEGANIA I ZASADY KONSTRUOWANIA REKLAM
w rzeczywistości wszystkie cztery pary są identyczne, a jedyna różnica między nimi to zapach, Otóż produkty zostały nasycone trzema zapachami: kwiatowym, ziolowym i narcyzowym, jedna zaś para miała zapach oryginalny (czyli powiedzmy, brak zapachu). Spośród 250 uczestniczek bada· nia, tylko 6 zauważyło, że oglądane produktu mają jakikolwiek zapach. Przekonane były zatem, że wybierając produkt najwyższej jakości , biorą pod uwagę takie cechy jak: faktura, ścieg, trwałość, połysk i waga. Zważywszy na to, że wszystkie produkty byly tej samej jakości, każde z czterech opakowań p{lwinno zostać wybrane przez ok. 25% uczestniczek. W n:eczywistoiki jednak, nieuświadomiony bodzieczapach - mial zasadniczy wplyw na dokonany wybór : aż 50% kobiet wybralo produ kt o zapachu narcyzów, natnmiast tylko 8% wybrało produkt bez zapachu.
1 .1.2.
Próg różnicy i prawo Webera Próg ró żnicy odpowiada zdolności spostrzegania różnicy między bodźcami . Zbyt male różnice nie są spostrzegane, przez co porównywane obiekty wydają się takie same. Na przykład wszystkie opakowania tego samego produktu wydają się przecież ta kie same. zawsze jednak są nieznaczne różnice w ich kształcie i kolorze. Podobnie, występujące różnice w smaku, zapachu czy konsystencji tego samego produktu są niedostrzegane. Do pomiaru progu różnicy wykorzystuje się pojęcie ledwo dostrzegalnej różni cy, nazywanej tei skrótowo ]ND (od angielskiego: just n/Jticeable difference). Odpowiada onu takiej różnicy między bodźcami, która
19
już może zostać dostrzeżona.
Wykorzystuto pojęcie, psycholog niemiecki E. Weher sform u lował pienvsze w psychologii prawo nazwane jego imieniem. Pra wo We bera można przedstawić w postaci następującego równan ia:
jąc
~ =k gdzie l jest wielkością bodźca, natomiast jj/ jest przyrostem wielkości tego bodźca wystarczającym do stwierdzenia minicy w spostrzeganej wielkości. Aby zatem stwi erdzić różnicę, wraz ze wzrostem wielkości bodź ca musi zwiększać się jego przyrost o stałą część swojej początkowej wartości . Wielkość k w powyższym równaniu jest wła śnie tą stalą częścią. (Do empirycznego oszacowania tej stalej stosuje si ę rozmaite metody: metodę granic, stałych bodź ców lub metodę dostosowywania - ich opis można znaleźć m.in, u Woodwortha i Schlosberga, 1963 oraz Falkowskiego, 2OQO). Ustalono na przyk ład za pomocą tych metod, że wartość k dla ciężaru wynosi 2%, dla jasności światła 7,9%, a dla głośności dźwięku 4,8%. Oznacza to, że konsument zauważy różnicę między stugra mową porcją frytek, a taką, która jest o 2,5 grama lżej sza . Na tomiast pólkilogramową porcję jabłek można "odchudzić" aż
o 10 g, a konsument tej różnicy nie będzie w stanie dostrzec. Jednym z zasadniczych celów działalno ści marketingowej firmy jest maksymalizacja zysk u. Prawo Webera zawiera w sobie możli wości zwię kszania owego zysku. Możli wości te bywają rzeczywiście wykorzystywane w praktyce marketingowej, Dokonuje się tego na dwa sposoby: • zwiększania (upsizing) wymiaru produktu,
PSYCHOLOGIA ZAC HOWAŃ KONSUMENCKICH
20" -_ __
• zmniejszania (downsiring) wymiaru produktu. Pierwsza strategia -
zwiększania
wy-
miaru produktu - polega na takim dodawaniu il ości bodźca, aby konsument zauważyl róż nicę. Z uwagi na e konomię produkcji chodzi jednak O to, żeby owa dodana wieI· kość nie przekraczala bardzo progu różni cy. Weimy na przykład linnę produkują cą
napoje chłodzące, która stwierdza , że wzrost sprzedaży, jeżeli produkt
nastąpi
będzie słodszy
nii dotychczas. Dodanie
cukru zmienia oczywiście smak napoju w pożądanym kierunku, ale po woduje tcż (niesIety) WHOSI kosztów wytwarzania. Producentjest zatem zainteresowany,
ieby dodać tylko taką ilość cukru, która już spowoduje dostrzeżen ie zmiany smaku napoju, jako
słodszego,
nad próg różnicy. Takli wyliczyć właśnie
ale niewiele po-
i l ość
cukru
można
z prawa Webera (stala wielkoSC k zostalajui wcześniej oszacowana)_ Pozwala lo na osiągnięcie zamierzonego efektu przy minimalnych nak ladach finansowych. Przykładem takiej zmiany smaku napoju na słodszy było wprowadzenie przez koncern "Coca-Cola" nowego produktu New Ceke w 1985 roku. (Ta dzia łalność marketingowa firmy była spowodowana konkurencją "Pepsi" na rynku napojów chłodzą cych). Producenci stwierdzili, że sprzedaż firmy wzrośnie, jeśli dotychczasowy klas yczny napój Qxa·Ccio zostanie zastąpiony nowym produktem. Przeprowadzono wówczas ponad 200 tysięcy testów i os iągnięto oczekiwany rezultat: większej preferencji nowego produktu (Hanomich, 1985). Druga Slrategia marketingowa - zmniejszania wymiaru produktu - odnosi się do obniiania kosztów prod ukcj i przy jednoczesnym utrzymaniu tej samej ceny pro-
duktu. Prawo Webera jest tu wykorzys tywane w te n sposób, że zmniejsza się wiel kość bodica, ale tylk o o tyle, żeby konsument nie zauważył różni cy - nie może w związku z tym przekroczyć ona stałej wiel kości k.
Ciekawym wypadkie m wy korzystania tej strategii była zmiana w rozk ładzie foteli dla pasażerów w samolotach linii lotniczych "United Airlines". Ch odziło o to, aby nie zwiększać ceny biletów w związku z dużym wzrostem ceny paliwa. W tym celu zmniejszono szerokość foteli o 3,3 centymetry oraz odległość między rzędami miejsc w samolocie - o 5,1 centymetrów. Zmiany te nie były zauwaione przez pasażerów - można więc powiedzieć, że nie zmieni ł się ich komfort podróżowania - pozwoliły natom iast na zwiększenie liczby miejsc w samolocie i tym samym liczby przewożonych pasażerów . Zastosowanie tej strategii jest skutec211e zwłaszcza w sytuacji dużej konkurencji przewożni k6w na rynku, pozwala firmie przynosić zysk i i jest korzystne dla pasażera . W tym wypadku, chociaż ceny paliwa wysoko wzrosły. to nie poszedł za tym wzrost kosztów podróży. Trzeba jednak dodać, że czasami strategia ta jest stosowana ze s trat" dla konsumentów. Producent zmniejsza na przykład masę towaru bez zmia ny wiel kości opakowania i naturalnie bez zm iany ceny. Sta ło się tak na przyklad w wypadku zawartości dezodorantu Su re. Produce nt "Procter & GambIe" zmn iejszy! jego masę z 9 do 8 uncji, nie zmieniając przy tym ani wielkości opakowania. a ni ceny. j ezeli tak ie zmn iejsxenie zawartości produktu mieści się w granicaCh progu rÓŻnicy bodźca, to klient nie jest w stanie zauwazyć zmi any.
PSYCHOLOGIA SPOSTRZEGANIA I ZASADY KONSTRUOWANIA REKLAr.1
1.2.
Interpretacja bodiców marketingowych Dotychczas przedstawione zagadnienia odnosily s ię do analizy procesu spostrzegania jako odbioru bodźców na poziomie zmyslowym. Jest to jednak tylko jeden z elementów schematu przetwarzania infonnacji przez czlowieka. Spójrzmy na rycinę 1.2. Pokazuje ona, że istnieje też druga część przetwarzania infonnacji. Ta częsć przetwarzania infonnacjijest interpretacją spostrzeganych bodźców, która lączy w sobie takie pozapercepcyjne elementy, jak: pamięć, emocje, motywacje, postawy i osobowosć człowieka . W związku z tym zrozumienie zachowań konsumenckich wymaga uwzględnienia także tej pozapercepcyjnej problematyki. Tu ograniczymy s ię do ki!ku podstawowych prawid.lowości. Wiele innych interesujących zjawisk dotyczących pozapercepcyjnych elementów zachowań konsumenckich w spostrzeganiu bodźców marketingowych będzie przedstawionych w następnych rozdzialach. Bodźce docierające do czlowieka są przez niego przetwarzane, a sposób ich przetwarzania jest okrdloną interpretacją tych bodźców. Rycina 1.2 przedstawia ogólny schemat spostrzega nia. Pokazuje on jednoczesną aktywizację procesu odbioru bodźców na poziomie zmysłowym i proces interpretacji tych bodźców w swietle doświadczenia zakodowanego w pamięci . Chociaź w całościowej interpretacji spostrzegania należy jednocześnie uwzglę dniać oba te procesy. to w róż nych sytuacjach percepcji raz jeden, a raz drugi proces jest dominujący. Jeżeli na przyklad interesuje nas spostrzega nie prostych
21
bodźców
takich, jak kolor, kształt czy wówczas koncentrujemy się na procesie odbioru bodźców na poziomie zmyslowym. Jeżeli natomiast interesuje nas tworzenie oczekiwań i wykorzystanie nabytego doświadczenia w spostrzeganiu przedmiotów. to koncentrujemy się na procesie interpretacji bodźców, Bardziej szczegółowy opis ogólnego schematu spostrzegania przedstawia ramka 1.2. Oczywiście w sytuacji zachowania się konsumenta interesują nas przede wszystkim bodźce marketingowe tworzące rzeczywistość rynkową. takie jak produkt, cena, reklama i miejsce sprzedaży, na przyklad mały sklep czy duży supennarket. wielkość.
1.2.1-
Organiucja percepcyjna Zaczniemy od przedstawienia prnw organizacji percepcyjnej, to znaczy tego, w jaki sposób osoba spostrzegająca łączy różne elementy pojawiające się w jej polu spostrzeżeniowym i w ten sposób spostrzega określ one figury . Prawa te zostaly odkryte przez tak zwaną psychologię postaci, a uszczegóławiane były między innymi w podejściu koneksjonistycznym. Mówiąc naj krócej, przyjmuje się, że podstawową cechą naszego spostrzeganiajest wyróżnia nie figUry i tła . Oznacza to, że występują ce w naszym polu spostrzeżeniowym bodź ce organizowane są w taki sposób, że układają się jako określone figury, podczas gdy pozostale bodźce stanowią tlo, Na przyklad kiedy siedzimy w kinie, to ścieżka dźwiękowa filmu spostrzegana jest przez nas jako figura, podczas gdy szelest papierków czy szum klimatyzacji stanowią tło. Oczywiście bodźce tworzące figurę
PSYCH OLOGIA ZACHowAŃ KO NSUMENCKICH
22
W teoretycznym opisie proces u spostrzegania wyróżn ia się dwa rodzaje przetwarzania informacji przez cz łowieka: "z dolu do góry" (botwm-up) i..z góry na dól" (top-down ). Proces "z dołu do góry" polega na integrowaniu prostych elementów bodźca. Jest
od poziomu r'e(;epcyjnego do wyższych pięter danego analizatora zmysłowego. W podejściu tym podkreśla się ważność określonego zbioru biologicznie znaczących schematów jako detekt0r6w znajdują cych
się
to więc proces
przebiegający
w systemie percepcyjnym organizmu, które
wnoiliwiają
spostrzeganie
i rozpoznawanie przedmiotów. Natomiast proces "z góry na dój" wiąże się z syntel:ą percepcyjną, z dużym udziałem oczekiwań i nabytego doświadczenia człowieka w sposobie spostrzegania przedmiotów. Ta posiadana wiedza, zakodowana w pamięci.
jest elementem s postrzegania interpretującym dane zmysłowe. Podejście i synteza percepcyjna na obealym etapie badań w psychologii spostrzegania dobrze się uzupelniajll. Szczegółową analizę tych dwu orientacji i wzajemnej zaleiności procesów ,,:z dolu do góry" i ,,2: góry na dól" przedstawiają między innymi Spillman i Ehrenstein (1996) oraz Fa1kowski (2000). wyodrębniania cech
-
""" .....
..
-( -~
• • •
rn.,.~
mogą się zmieniać. W tym samym kinie dla konsenvatora kl imatyzacji to wlaśnie jej szum może stanowić figurę. Klasycz nym przykładem orHllllizowania dwu różnych figur na podstawie tego samego rysunku są figury dwuznac zne. Jedną z nich przed-
_. ..,..-.-
_.-
stawia rycina 1.3 (składka). Chociaż fizycz· nie nic się tu nie zmienia, to jednak moie· my wi dz i eć raz starą kobi etę, a raz mlodą. Praktyczny problem, przed którym stają producenci reklam. dotyczy tego,jak nalciy zrobić reklamę. żeby by ła widoczna na
PSYCHOLOGIA SPOSTRZEGANIA I ZASADY KONSTRUOWANIA REKLAM
8I'FlĘ;r
CIIOINKII
8YM KU~L
LAMfiA
DRzwr ~~""''''""" lllI la i I • ...udo ... " RJ_ U
I '"
•
tle wielu docierających do nas bodźców, czyli stała się figurą na tle. Inaczej mówiąc. jak kierować selektywną uwagą filtrującą nie~naczące bodźce? Odpowiedź na to pytanie wymaga wlaśnie znajomości praw organizacji percepcyjnej. Istnieje wiele dowodów ilustrujących zjawisko spostrzegania figury i uzależnienie tego, co jest spostrzegane jako figura, od kontekstu. Nasze spostrzeganie jest rzeczywiście kontekstowe - w za l eżności od kontekstu różnie intel]lretujemy te same bodźce. Ilustruje to rycina lA. Widzimy. przyglądając się poszczególnym wyrazom, jak kolejno kaidy dwuznaczny zapis litery jest natychmiastowo i jednoznacznie odczytywany w kontekście każdego slowa. Bardzo latwe rozumienie każdego ze słów wskazuje, że kontekst określa jednoznaczne rozpoznanie każdej litery wyrazu. Tym kontekstem
23
jest znaczenie danego wyrazu zakodowane w pamięci (długotrwałej ) i wyznaczające spostrzeganie danej litery. Powyższa ilustracja odnosiła się do kontekstu wewnętrznego, do wyuczonych schematów spostrzegania. To dzięki nim te same bodźce były spostrzegane różnie. Ważny jednak jest też kontekst zewnętrz ny. Również on może modyfikować spostrzeganie bodźców. Przykładem takiego kontekstu są dodatkowe kreski dwu odcinków znajdujących się na tej samej (rycina 1.5). Jeżeli te dodatkowe kreski są skierowane do środka, jak to pokazuje figura A. wówczas odcinek wydaje się znacznie krótszy w porównaniu z odcinkiem ograniczonym kreskami skierowanymi na zewnątrz (figura B). Wrażenie różnej długości jest wyraine. ale wystarczy przyłożyć linijkę . aby stwierdzić. że oba odcinki są jednakowo długie . Można zatem powiedzieć, że podstawowym założeniem procesu organizacji percepcyjnej jest tworzenie rzeczywistości przez człowieka. Może on wyodrębniać róż ne elementy bodźców, a więc różnie organizować tę samą docierającą stymulację zmysłową. Ponieważ organizacja ta zależy od kontekstu, to manipulując tym kontekstem, można kontrolować sposób spostrzegania.
A
B
lIIhlIt n ...lnllfw .......... 6płd~ F!ycine 1.5
24
PSYCH OlOGIA ZACH QWAN KONSUMENCKICH
•• ••• ••• •• ••• • •• •• ••
_
____ _
TworzącokreSIone bodźce, można
manipu-
lować
kontekstem
a
wając
na
zewnętrznym,
doświadczenie
manipulować
czlowieka,
kontekstem
wpły można
wewnętrznym.
Bardziej wyczerpującą analizę podejścia do spostrzegania jako tworze nia rzeczywistości,
••••• ••••• ••••• ...... ••••• u
_ _ __
rycina 1.6, na której różne odległości między kropkami powodują spostrzeganie albo pionowych albo poziomych linii. 2. Prawo podobień~twa określa to samo. co prnwo bJikości, ale w stosunku do
nazywanego konstruktywizmem,
podobnych elementów. Elementypodob-
pr7edslawia między innymi Neisser (1967) i Falkowski (2000).
ne do siebie twoaą zatem odrębną figurę. tworzenia figury przedstawia rycina 1.7, na której wyraźnie widać, jak zamiana niektórych .;x.~ na czarne kół ka organizuje spostrzegane bodźce_ 3. Prawo dom ykania stanowi, źe syste m percepcyjny dodaje brakujące elementy i zamyka kszta lt niekompletnej figury. Rycina 1.8 przedstawia iluzoryczny kontur trójkąta.
Poniżej
prezentujemy podstawowe pra-
wa dotyczące tworzenia postaci z elementów występujących w polu spostrzeienio-
wym oraz ich ilusrraąe rysunkowe. l. Prawo bliskości stwierdza, że elementy położone blisko siebie w porównaniu
z innymi, bardziej oddalonymi elementami
tworzą figurę.
To prawo ilustroje
Taką sytuację
xx xxxxx
XXX .XXX XX • • • XX X ••••• X XX • • • XX XXX.XXX XXXXXXX
--
____
RyeiM 1.7
..........
-
_ _ _ ""n u ;.;.._ _
PSYCHOLOGIA SPOSTRZEGANIA I ZASADY KONSTRUOWANIA REKLAM
..•
..
...... •
.. .. ••• ..•
...... ••
••• ••• • •• •
... ....
• •:•
••
• • • ••
•
••• •• •••••
25
5. Prawo " wspólnej drogi" stwierdza, że elementy poruszające się w tym samym kierunku są spostrzegane razem i tworząjedną figurę . Na przykład stado lecących w szyku żurawi. przedstawionych na rycinie 1.10, tworzy "klucz". który jest właśnie wyodrębnioną figurą. Niżej przedstawiamy przykłady zastosowania kontekstu wewnętrznego i zewnętrz nego w sterowaniu spostrzeganiem konsumentów na podstawie szeregu reklam wykorzystujących prawa psychologii postaci .
1.2.2.
Na tej rycinie widzimy czarny trójkąt jako oraz nieistniejący w rzeczywistości kontur. Spostrzegając tę figurę jako całość. dodajemy nieistniejące elementy. 4. "Dobra figura" lub "dobra kontynuacja" odpowiada prostocie spostrzeganego przedmiotu. Elementyznajdujące się bardzo blisko siebie i tworzące łagodną
Praktyczne zaslosowania orga nizacj i percepcyjnej
figurę
linię tworzą także niezależne k ształty,
tak jak to przedstawia rycina 1.9.
Założenie
organizacji percepcyjnej. że czlowiek tworzy spostrzeganą rzeczywistoŚĆ na podstawie interakcji posiadanej wiedzy z odbieranymi bodźcami. jest także założeniem strategów tworzących reklamy produktów. W wielu takich reklamach latwo jest dostrzec wyżej przedstawione prawa psychologii postaci.
byli ......... RycIIlol' .10
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
26 Popatrzmy najpierw na
rycinę
1.11
~skladk.a) prezentującą reklamę "e1 Corpora-
te Services". W te; n!kJamie wykorzystano wprost motyw dwmnacznoSci w spostneganiu. Lecący ptak będący figurą stopniowo zmienia się w tto, na którym pojawia się ryba jako nowa figura. Podobnie, jak już wspomnieliśmy, przedstawiona zostala kobieta stara i mkx\a na rycinie 13 (skladka). Ciekawy przykład reklamy stosującej jednocześnie prawo figwy i tla oraz prawa "dobrej kontynuacji" i .. wssiJlnej drogi" przedstawia rycina 1.12 (składka). Opona samochodowa przek ształcająca się w węża zawiera w sobie wiele takich samych elementów znajdujących się blisko siebie i wskazującyCh kierunek ruchu. Popatrzmy teraz na rycinę 1.13 (skladka) przedstawiającą reklamę pro:\uktu 0znaczonego znakiem towarowym Jan 11l Sobieski. Pierwsze wrażenie jest takie, że wyra inie dostrzegamy
kształt
butelki, w jakich
sprzedawana jest wódka z tym znakiem. Przypatrując się bliżej tej reklamie. widzimy że nie majednak konturówbutelki, nie moż na zatem
powiedzieć, że
jest to reklama
wódki. AutO!'%)' reklamy sprytnie ominęli za.ku reklamowania alkoholu, wykonystując prawo psychologii postaci - prawo domyka. nia. System percepcyjny automatycznie dodaje brakujące elementy i tworzy kształt bu· lelki, zupelnie tak samo jak tworzy ksztah trójkąta przedstawionego na rycinie 1.8, poprzez dodan ie nieistniejących elementów. Prawo domykania prezentuje także reklama pnedstawiona na rycinie 1.14 (składka). Domyślamy się. że brakujący element,jakim jest su sząca się bielizna rzucająca cień, jest wtopiony w śnieżnobiałe tlo. Silny wpływ posiadanej wiedzy jako kontekstu wewnętrznego na rozumienie tekstu przedstawia reklama ukazana na ry-
cinie 1.15 (składka). Bez trudu możemy odczytać tekst mimo brakUjących liter, podobniejak wyrazy przedstawione na rycinie 1.14. Kontekst wewnętrzny pozwala więc na zastosowanie prawa domykania figury, czyli pełnego odczytania znaczenia wszystkich wyrazów. Maina zatem powiedzieć. że prawo domykania slosowane w kon strukcji reklam obrazowych i werbalnych w szerokim zakresie wykorzystuje oczekiwan ie i wiedzę człowieka w spostrzeganiu. Wszystkie powyższe przykłady reklam, skonstruowane zgodnie z prawami organizacji percepcyjnej, pozwalają kierować selektywną uwagą i tworzyć figurę na tle innych spostrzeganych bodźców Silny wplyw posiadanej wiedzy jako kontekstu wewnętrznego na spostrzeganie produktu wyraźnie widać w przeprowadzonej przez "General Food" i przedstawionej przez Wilkiego (1994) strategii reklamowej nowego produktu,jakim byla kawa Maxim. Wstępne badania smaku tej kawy pokazały, że jest ona preferowana w 56% w stosunku do 44-procentowej preferencji dotychczasowej kawy J'IS/onl Maxwell Haust - co gwarantowało sukces rynkowy. RÓŻnica między tymi dwoma produktami polegała na tym, że nowa kawa występowała w znacznie mocniejs~ koncentracie, wobec ctego na tę samą filiżankę należalo wsypać mniejs.z.ą ilość kawy niż dotychczas. Konsumenci byli jednak przyzwyczajeni do stosowania dotYChczasowej miary, czyli jednej pełnej łyżeczki koncentratu na filiżankę, co powodowalo, że kawa w smaku była zbyt gorzka. W rezultacie sprzedaż powainie spadła i dopiero dołączenie do produktu plastikowej łyżeczki jakO wlasciwej miary pozwolilo na przelamanie doIychczasowego nawyku. Przykład ten pokuuje, jak silne i dośC sztywne nawyki
PSYCHOLOGIA SPOSTRZEGANIA I ZASADY KONSTRUOWANIA REKLAM w zachowaniu się konsumentów, mogą być pr2eszkodą we wprowadzaniu nowych produktów na rynek. Ni e zawsze jednak tego typu nastawienie do produktu może zostać przełamane. Nie powiodła się na przyklad skierowana do miodzieży kampania reklamowa Gerbera, w której usitowano przekonać konsumentów, że produkty Gerbera są nie tylko dla niemowląt. Jednakże produkty dla mtodzieży oznakowane tą nazwą się nie sprzedawaly. Nazwa Gerbu jest bowiem zbyt mocno skojarzona z produktami niemowlęcymi i zastosowanie jej do innych artykulów nie przyniosło oczekiwanego rezultatu. Nazwa Gerber tworzy dobrze określoną, zakodowaną w pamięci długo trwałej kategorię produktów. Zastosowaniejej do produktów innego rodzaju wymaga specjalnej procedury marketingowej, zwanej rozszerzeniem znaku towarowego (brOIId extension). Stosuje się w niej róż ne techniki osłabiania sity związku znaku firmowego z kategorią produktu. Problematyka kategoryzacyjnego podejścia do znaku towarowego jest przedstawiona w rozdziale 7. W perspektywie organizacji percepcyjnej należy jeszcze zwrócić uwagę na ciekawe (choć często nieuświadomione) zjawisko wnioskowania przez konsumentów. Problematyka wnioskowania percepcyjnego doczekała się licznych opracowań w literaturze przedmiotu, w której stosuje się niekiedy nazwę "logika percepcji" w celu podkreślenia związku myślenia ze spostrzeganiem (Rock, 1985). Problem wnioskowania percepcyjnego w zachowaniach konsumenckich prezentują badania przeprowadzone w supermarkecie, w których konsumentów poproszono o próbowanie chipsów z dwu torebek (Mc Daniel, Baker,
27
1977). Torebki były zamkn i ęte i kaidy konsument, który chciał spróbować chipsów. musial najpierw otworzyć którąś z nich. Jedna torebka była zrobiona z woskowanego papieru i bardzo latwa do otwarcia, natomiast z otwarciem drugiej, torebki plastikowej, konsumenci mieli kłopot . Cbociaż zawartość obu torebek była jednakowa, to konsumenci zgodnie twierdzili, że chipsy w torebce plastikowej lepiej smakują, są bardziej chrupiące i właśnie te wołą, nawet mimo trudności z otwarciem torebki. Badanie wyraźnie pokazało, że konsumenci doświadczali różnego smaku takich samych produktów i jedynym wyjaśnieniem tej różnicy w doświadczaniu zmysłowym były różne torebki. Mianowicie torebka plastikowajest bardzo szczelna i wobec tego d.Iuiej przechowuje świcie produkty. Preferowane chipsy znajdowały się właśnie w taIciej torebce i dlatego były uznawane za świeższe. Proces wnioskowania dedukcyjnego jest już tak utrwalony w spostrzeganiu, że konsument rzeczywiście doświadcza różnego smaku! Widać tu wyraźnie wcześniej scharakteryzowane zjawisko tworzenia rzeczywistości na podstawie zewnętrznego kontekstu (w spostrzeganiu wzrokowym zilustrowane n~ rycinie 1.5), jakim w przeprowadzonym badaniu było opakowanie pr<XIuktu. Mówi się w związku z tym o tworzeniu przez ludzi rzeczywistości. Zj~wisko to polega n~ stosowaniu właśnie wnioskowania dedukcyjnego w spostrzeglmiu. Procesy te szczególowo opisują Rock (1985), Seacie (1999) i Fa1kow· ski (2001). Podobne zjawisko obserwowano w eksperymencie Cheskina (z~ Pinson. 1998). w którym kobiety otrzymały dwa sloiki kremu. Oba zawieraly ten sam produkt, różnily się jedynie op~kow~ni~: na jednej z~krętce zn~jdowal się wzór z 2 kółek, a n~
28
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
drugiej z 2 trójkątów . Kobietom dano oba kremy do wypróbowania. Po dwóch tygo-
dniach powtórnie spotkano się z uczestniczkami eksperymentu i powiedziano im, że w nagrodę za udział w badaniu dostaną jeden krem - ten, który im bardziej odpowiadał. Ponad 80% kobiet wybrało krem w słoiczku z kólkami, ponieważ krem ten
byl według nich lepszej jakości, mial lepszą konsystencję i łatwiej go było nakładać . W ten sposób wzór geometryczny na nakrętce okazał się podstawą
do wnioskowania o kilku ważnych cechach kremu. Fakt sterowania zmysłowym doświad· czeniem poprzez manipulowanie kontekstem był potwierdzany w wielu innych
badaniach nad spostrzeganiem przez konsumentów bodźców marketingowych. Psychologowie percepcji powiedzieliby, że ta problematyka dotyczy złudzeń percepcyjnych, czyli spostrzegania za1eżnoSci między bodźcami w sposób niezgodny z fizyczną rzeczywistością. Niezaleźnie jednak od tego, jak zostaną zaklasyfikowane przedstawione tu zjawiska, to na pewno nie moźna ignorować faktu tworzenia także fikcyjnej rzeczywistości rynkowej. Tworzenie takiej rzeczy· wistości może być świadomie kontrolowane przez menedżerów projektujących różne strategie promocyjno-reklamowe.
Podsumowanie W rozdziale przedstawiono podstawowe prawa rządzące procesami spostrzegania oraz zasady opracowywania strategii marketingowych. na ich podstawie. Prawa te mają bardzo duże znaczenie, ponieważ tworzone bodźce marketingowe, takie jak: reklama, opakowanie produktu, dekoracje i przestn:enna lokalizacja różnych ele men-
tów supermarketów oraz nazwa i znak graficzny marki bezpośrednio oddziałują na zmysły konsumenta. Scharakteryzowana została wrażliwość zmysłowa konsumenta, progi bodźca i różnicy oraz psychofizyczne prawo Webera. Na podstawie przykładów wielu reklam pokazano, jak zasady rządzące wrażliwością zmysłową są wykorzystywane w ich tworzeniu i w takich strategiach marketingowych, jak zwiększanie i zmniejszanie wymiaru produktu. W związku z tą wrażliwością pojawia się intrygujący problem, czy konsument, mimo że świadomie nie dostrzega zmiany wielkości bodźca, to jednak w jakiś sposób reaguje na tę zmianę? Pokazano także sposób, w jaki bodźce podprogowe można wykorzystywać w strategiach marketingowych. Innym ciekawym sposobem tworzenia reklamy jest wykorzystywanie praw organizacji percepcyjnej i zludzen w spostrzeganiu. Prawa organizacji percepcyjnej pokazują sposób, w jaki człowiek nadaje sens i znaczenie spostrzeganej rzeczywistości. Zastosowanie takich praw w reklamie zwiększa jej skuteczność, ponieważ uruchamia naturalne mechanizmy organizujące spostrzegane bodźce marketingowe w zrozumiałą dla konsumenta treść. W rozdziale przedstawiono kolejno prawa organizacji percepcyjnej i każde z nich zilustrowano właściwą reklamą . Zwrócono także uwagę na mechanizm zludzen percepcyjnych w spostrzeganiu i jego wykorzystywanie w nieuczciwej reklamie, przedstawiono też mechanizm nieświadomego wnioskowania o jakości produktu na podstawie jego cech percepcyjnych. Umiejętne wykorzystanie praw spostrzegania w reklamie zwiększa jej skuteczność poprzez przycią ganie uwagi i organizowanie w pewną całość spostrzeganych elementów reklamy.
2 Strategie marketingowe w świetle procesów uczenia się • •• I pamięcI Przedstawiona w poprzednim rozdziale rycina 1.2 pokazuje, źe w procesie przetwarzania informacji przez konsumenta pamięć odgrywa ważną rolę p~ interpretacji bodźców marketingowych. W pamięci przechowywane jest doświadczenie, które konsument gromadzi w procesie uczenia się . Pamięć i uczenie się są ściśle ze sobą związane i odnoszą się do dwu stron tego samego procesu przyswajania nowych doświadczeń. Różnica między nimi ma w zasadzie charakter metodologiczny. Mianowicie, jeśli mówimy o uczeniu się. to podkreślamy zmiany w zachowaniu się człowieka na podstawie zdobywania nowych doświadczeń. Położony jest tu więc akcent na bezpośrednio obserwowalne wła ściwości zachowania się. Z kolei mówiąc o pamięci, zwracamy uwagę na zdolność człowieka do przechowywania doświad czeń, czyli interesują nas nieobserwowalne procesy kodowania i przechowywania efektów aktywności człowieka. W tym rozdziałe przedstawiamy obie strony procesu nabywania doświadczeń w zastosowaniach do strategii marketingo-
wych. Najpierw będą omówione podstawowe prawa prostych form uczenia się, a następnie prawa funkcjonowania pamięci i ich zastosowanie w praktyce.
2.1. Warunkowanie klasyczne i instrumentalne w strategiach marketingowych Prawa uczenia się. jak dowodzą liczne zastosowania. mogą być skutecznie wykorzystywane do kontrolowania zachowania się człowieka. Są na szeroką skalę stosowane w psychologii wychowawczej i w edukacji. Podobnie w marketingu - prawa te wykorzystuje się w kontrolowaniu zachowań konsumenckich. Warunkowanie klasyczne stosuje się między innymi do wzmacniania pozytywnych emocji kojarzonych z produktem łub nazwą marki wreklamie, natomiast warunkowanie instrumentalne odgrywa istotną rolę w projektowaniu strategii promocyjnych.
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
30 2.1.1 .
wtarzat wiele razy, to dojdzie do tego, że na sam dźwię k dzwonka pies będzie wydz ielal ślinę. Powstanie w ten sposób wyuczony odruch, który Pawłow nazwał
już
Warunkowanie klasyczne w reklamie
Na początku XX wieku rosyjski uczony - Iwan Pawłow przeprowadził na psach bardzo ważne doświadczenia. Jego schemat przedstawia rycina 2.1. Stwierdził najpien\', że podanie psu pokannu powoduje reakcję wydzielania śliny. Jest to zresztą
zachowanie charakterystyczne dla rÓŻnych
odruchem warunkowym (OW). Wykonany eksperyment opisuje ogólnie zjawisko wan.mkowarua, znane też pod 11(1zwą
uczenia się klasycznego. Odruch warunkowy wytwarza się według procedury pokazanej na rycinie 2.2: jeżeli tuż przed
PrxJawan/el'btarmu
-----..
~gjjny(OB)
Dzwr.ookIPodawanifIPokarmu
----.
~n.\!ślHly
....powI6aen/a ...
--J>o ~śJiny(CW} .
.........., ..... _,.111_ ., RycIno lt.1
zwierząt,
a takie dla czlowieka. Dochodzi do tego na zasadzie wrodzonego odruchu, który Pawłow nazwał odruchem bezwarunkowym (OB). Odkryl on jednak, że pies może się nauczyć wydzielać ślinę nie tyłko na podanie pokarmu, ale także na inne bodźce. Wystarczy w tym celu poprzedzać podawanie pokarmu dowolnym neutraInym bodźcem - na przykład dzwonkiem. J eżeli tak postąpimy i zestaw dzwo-
nek - podawallie pokarmu
będziemy
Badziec WIIIlHlkOllY/BodHIc
po-
podaniem bodźca bezwarunkowego wiele razy powtórzy si ę podanie jakiegoś bodźca neutralnego, to rea kcja, która początkowo występowała tylko po podaniu bodżca bezwarunkowego, będzie oastępo· wała także na nowy bodziec, który może być w związku z tym nazwany bodźcem warunkowym. W warunkowaniu klasycznym można też zastosować oegatywny bodziec bezwarunkowy, jakim jest na przykład strach.
B&wI!runko~ -"
Reakcja 8ezwaTllllkoWa
.... powt6aenia ...
w...uwy.nd! • post.:! .,...
L ___- - -
"""~u
- -:::=-__..J
STRATEGIE MARKETINGOWE W SWIETLE PROCESÓW UCZENIA S I Ę
Olll'Ofl8k
-------.
lapakJna L.atnPW DzIImsk
-------.
31
~nisśW!y
~ tJiny
... powfótz6f!ia ...
Ciekawym doświadczeniem ilustrującym klasyczne warunkowanie strachu jest opisywana w podręcznikach psychologii uczenia się (m.in. u Mednicka, 1967) procedura zastosowana do nies pelna rocznego chlopca imieniem Albert. Na wstępie pokazano dziecku oswojonego białego szczura, który początkowo wzbudził tylko jego zaciekawienie. Przy powtórnym pokazaniu szczura jeden z eksperymentatorów stoją cy za Albertem przeraził go, uderzając mlotkiem w stalowy pręt. Dziecko się wówczas rozplakało. Po wie lokrotnym powtórzeniu takiej sytuacji pokazano już tylko samego szczura. Tym razem już sam widok szczura wystarczyl do wywołania płaczu u dziecka. Nietrudno zauważyć, że opisana procedura warunkowania kojarzy ze sobą dwa bodźce , z których jeden ma ściśle określo ne znacznie dla odbiorcy: może wyzwalać jakąś reakcję fizjologiczną, na przykład śli nienia się (jak to przedstawiono wyżej), albo reakcję emocjnnalną (np. podobania się przy prezentacji bodźców estetycznych), a drugi bodziec jest w zasadzie dowolnym bodźcem neutralnym. Co wi ęcej, raz wytworzony odruch warunkowy moźe służyć za podstawę do wytwarzan ia następnych odruchów warunkowych. Pokazuje to rycina 2.3, jeieli po wytworzeniu się reakcji wydziela-
nia śliny na dzwonek, ten ostatni będzie poprzedzany zapalaniem się światła, to po wielu takich powtórzeniach, pies bę dzie wydzielał ślinię także na widok świa tła.Jest to bardziej złożony proces uczenia się, nazywany warunkowaniem wyższego rzędu.
Opisany sposób wytwarzania odruchu warunkowego był przedmiotem wielu badań w kontekście reklamy. Chodziło o to, jak konstruować reklamy, aby pozytywne emocje wyzwalane przez jakiś przedmiot przenosiły się na markę produktu lub na sam produkt. Często cytowanym przykładem zastosowania warunkowania klasycznego w reklamie są badania Goma (1982). Autor wykonaJ bardzo przejrzysty eksperyment, w którym preferencja pióra określonego koloru była warunkowana muzyką podczas oglądania reklamy. Wcześniej Gom ustali!, ie kolor Jasnoniebieski i kolor beżowy pióra by ły tak samo łubiane przez badane osoby. Ponadto stwierdzil, że muzyka z filmu "Grease" podobała si ę badanym, podczas gdy klasyczna muzyka indiańska budziła u nich negatywne emocje. Można było zatem stworzyć cztery grupy eksperymentalne, tak jak to przedstawia rycina 2.4. Dwu pierwszym grupom dano do oglą dania albo jasnoniebieskie, albo beżowe pióro na tle muzyki łubianej , natomiast
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONS UMENCKICH
32
I
PiCoI>.-
--
......-1.
~.,..-
""',.
---, _.. .
~~''''I1tł2) .......
...,=,. .......
.
.....
dwu
pozostałym
grupom dano do
ogląda
nia albo jasnoniebieskie, albo beżowe pióro na tle muzyki nielubianej. Wszystkim uczestnikom eksperymentu powiedziano, że to agencja reklamowa
testuje
muzykę
do reklamy pióra i
żeby
w ogóle nie zwracano uwagi na jego kolor.
A zatem po obejrzeniu reklamy badani oceniali tylko muzykę. W podz iękowaniu za udzia ł w badaniu uczestnicy mog li sobie wybrać jedno pióro w prezencie - jasnoniebieskie albo beżowe. Zgodnie z zasadami warunkowania klasycz nego osoby badane powinny wybrać pióro tego ko loru, który pojawił się na tle muzyki lubianej, nie po-
winny zaś wybierać pióra tego koloru, który oglądali na tle muzyki nielubianej. Osoby z grupy L i 4. powinny zatem wybrać pióro koloru jasnoniebiesk iego, a badani z grupy 2. i 3. koloru beżowego. Wyniki eksperymentu rzeczywiście po.twierdziły te przypuszczenia. Proporcja wyborów pióra w kolorze. który by! kojarzony z muzyką lubianą (grupy 1. i 2.). w porównaniu z wyborami pióra w kolorze. który nie wystąpi ł w reklamie, wynosila 3.5:1. Natomiast w wypadku muzyki nielu blanej. (grupy 3. i 4.) wybór koloru pióra, który nie pojawił s ię w reklamie na tle mu-
zyki nielubianej w stosunku do koloru pióra reklamowanego na tle muzyki nielubianej wynosil2,5:1. lnteresuiące było także to, że podając powody wyboru koloru pióra. tylko 2% badanych wymienilo muzykę. Zdecydowana większoSć twierdzi la, że po prostu lubią kolor, który wybrali. Ciekawym wariantem badan przeprowadzonych przez Gama był eksperyment, w którym autor kontrolowal zainteresowanie produktem. Tym razem przed pokazaniem reklamy polowę osób badanych [XIinformowano, że będą musieli wybrać jedno z reklamowanych piór. Drugiej polowie natomiast nic o takim wyborze nie wspominano. Procedura eksperymentalna byla taka sama. jak opisana wyżej. Okazało się, że osoby wcześniej poinformowane o konieczności wyboru pióra kierowały się w swoim wyborze wiadomościami o produkcie, jakie przekazywano w reklamie. natomiast osoby, którym nie wspominano zawczasu o późniejszym dokonaniu wyboru, wybiera ły (tak jak w pi erws~m eksperymencie) kolor pióra Skojarzo ny z muzyką lubianą·
Co ten wynik oznacza? Otóż to, że ważny jest cel. k tóry ma konsument, kiedy przetwarza informację zawartą w reklamie. Wtedy, gdy konsument jest zainteresowany zakupem towaru, a więc gdy w trakcie oglądania reklamy jego celem jest ustalenie marki towaru, warunkowanie klasyczne nie odnosi efektu. Efekt ten jest natomiast widoczny wówczas, gdy konsument ogląda reklamę w celu zabawowym czy estetycznym i w danym momencie nie zamierza kupić reklamowanego towaru. Wynika stąd, że realizowanie warunkowania klasycznego w reklamie ma ograniczone zastosowanie - odnosi siętylko do sytuacji, w których kons ument nie jest w danym momencie
STRATEGIE MARKETINGOWE W SWIETLE PROCESÓW UCZEN IA SIĘ ..
zainteresowany kupnem towaru (choć może zainteresować się nim później) . Małe zaangażowanie się w 2.akup produktu obserwuje się głównie dla często kupowanych towarów codziennego użytku, jak na przyklad papier toaletowy, chusteczki higieniczne czy benzyna. Można zaLem przypuszczać, że warunkowanie klasyczne odnosi skutek tylko dla tego rodzaju mało angażujących produktów oraz w sytuacji, gdy konsument nie wykazuje w danej chwili chęci zakupu. Klasyczny schemat2.astosowania warunkowania klasycznego w reklamie był wielokrotnie powtarzany w wielu innych badaniach. Podobny do Goma, chociaż mniej wyrażny efekt uzyskali Allen i Madden (1985) w badaniu, w którym zamiast muzyki lubianej i nielubianej zastosowali w reklamie pióra przyjemny i nieprzyjemny humor. Ogólnie naJeży stwierdz ić, że przedstawiony tu typ uczenia się ogranicza si ę do warunkowania afektu. Wydaje się on przy tym skuteczny tylko wtedy, gdy pr.ty oglą daniu reklamy konsument nie jest nastawiony na zakup produktu.
2.1.2. Warunkowanie instrumentalne w strat egiach promocyjnych
Badania amerykańskiego psychologa BUIThusa F. Skinnera były równie i mponujące, jak dokonania Pawiowa, ale dotyczyły innego typu uczenia się. Opisać go, można na podstawie eksperymentu Skinnera. w którym to obserwował on zachowanie szczura. Szczura wkladano do klatki, w której zamontowana byla specjalna dźwigienka. Szczur objawiał przy tym różnorodne re.1kcje (biegal. skakał, drapal, piszczal itd.). Wczesniej czy później zdarzalo mu się naci-
snąć dźwignię .
33
Wtedy w klatce pojawiał się pokann. Podobnie jak w eksperymencie Pawłowa wielokrotnie powtarzano to do świadczenie. W efekcie szczur wkładany do klatki nie wykonywał już żadnych innych czynności, tylko naciskał dźwigienkę (rycina 2.5). Jest to przykład nauczenia się objawiania pewnej reakcji sprawczej - tu reakcji, która powoduje dostarczenie pokarmu. Eksperyment dowodzi, źe jeżeli zostaje wykonana pewna reakcja sprawc2.a i nastę puje po niej bodziec wzmacniający (nagroda), to wzrasta prawdopodobieństwo ponownego wystąpienia tej reakcji. Ten rodzaj uczenia się wyjaśnia zachowanie się (zwierzęcia i człowieka) zorientowane na osiąganie jakiegoś celu. Wlaśnie na~a "warunkowanie instrumentalne" odnosi się do zachowania, które stanowi instrument-narzędzi e pozwalające coś uzyskać. Kluczową rolę odgrywa t u tak zwane wzmocnienie, będące nagrodą za wykonanie określonego dzialania. Wystąpi enie nagrody wzmacnia określone zachowanie - wyraża się to wzrostem częstości powtauania tego zachowania (nazywanego reakcją instrumentalną). W ten sposób zwierzęta, a także ludzie uczą się, jakie są następstwa rozmaitych zachowano Jakie dzialania przynoszą pożytek, a jakie pocią gają za sobą następstwa nicpoi.ądane. Łatwo dają się przywołać konsumenckie przykłady tego typu uczenia się . Supermarkety przy kolejnych zakupach puydzielają konsumentom punkty ałbo kupony upoważniające do określonych bezpłatnych zakupów. Skłania to konsumentów do następnych zakupów, które to 7.achowanie jest instrumentem do osiągnięcia celu: uzyskania kolejnego bezplatnego produktu. Same zaś produkty stają się instrumentem
34
PSYCHOLOGIA ZACHOWAN KONSUM ENCKICH
Skr2)nQ
~
. . l\1eIf A::Iboodll)dt RuktI
Skrzynka ~ .. NadM/fdeDiw/gnl -
.
"""'"
pOllfl,QuiB ...
Skrzj'TIIIa
E~
.. Nar:JskanieDfw/grII
Ucu.W sif~ : pozJ1)'Ione wzmoc:nitnif (......., ~atttolt .. ~ ....... reMcji
-,-u do osi"l&Ilięcia celu zaspokojenia potrzeb konsumenta. J eżeli stwierdzilismy na przyk ład, że Coca-Cela sku tecznie gasi nasze pragnienie. lo aęściej sięgamy po ten napój wówczas. kiedy chce nam się pić. CocaCela jest instrumentem do osiągnięcia cełu zaspokojenia pragnienia. Oczywiscie rzecz ywistość jest nieco bardziej złożona . Na przykład nie zawsze ok reślone zachowanie powoduje otrzymanie nagrody. Konsument może wykonać dziala nie (przyjdzie do sklep u), którego sprzedawca nie bę dzie c h ciał wzmocnić (nagrodzić). W badaniach laboratoryjnych nad waru nkowanie m instrumentalnym wyko nano mnóstwo badan, które pozwoliły ustal i ć wiele szczegółowych praw dotyczących tego typu uczenia się.
Wejście
Logo sklepu - stytilowane .C· łIipetmar1(e1u
do sklepu
WejScIe do sldepu
Tu przedstawimy kilka z nich - te , które często s ł użą do kontrolowa nia zachowań konsumenckich.
2.1.2.1 .
80dt ce rói nicuią« Skioner wykorzystal schemat uaenia instrumentalnego. żeby nauczyć go łębia stukania dziobem wokreślony krążek. Żeby to osiągnąć, wzmacniał stukanie ziarenkami zboża. Chcial;ednak, aby gołąb dziobał kr.tżek tyłko wtedy, gdy Skiooer zapalił niewielką iaróweczkę . Żeby osiągnąć taki efekt. Skioer raz zapala ł , a kiedy indziej ga· sil żaróweczkę. przy czym podawał golę biowi ziarn ka za dziobanie tylko podczas.
Tańsze zak~
OIJty wybór procM.tćw. przyJerMa atmoslera
,Carrefo.r"
Charakleryslyclne oznakowanie marld -~Levis
Zakup prodt.iktu cIanej marki Satyslakeia l ut,1IcowriI
p.'OOOklu (l'fYSOka jakość. prestit)
STRATEGIE MARKETINGOWE W SWIETLE PROCESÓW UCZENIA S I Ę ..
gdy żarówka była zapalona. Kiedy żarówka się nie paliła, gołąb za dziobanie nie otrzymywał nagrody. Efekt takiego postępo wania jest łatwy do przewidzenia: gołąb nauczył się stukać dziobem w określony krążek wtedy, kiedy żarówka była zapalona, i nie stukać wtedy, kiedy żarówka się nie palila. Mówimy, że go łąb nauczyl się rozróżniać bodźce różnicujące .
Jest oczywiste, że uczenie się bodźców jest czymś bardzo ważnym dła konsumenta. Na przykład konsument może się nauczyć odróżniać buty sportowe ze znakiem producenta Adidas od butów sportowych bez takiego znaku, gdyż tylko zakup produktu tej marki przynosi mu nagrodę (powiedzmy w postaci wygody. tn\Iałości albo chućby tylko prestiżu). Inne przykłady pokazuje powyższa tabela 2.1. różnicujących
2 .1.2.2.
Wzmacnianie nie regułarn e Szczególnie interesująca prawidłowość z punktu widzenia zastosowań warunkowania instrumentalnego wpraktyce odnosi się do regularności stosowania wzmocnień.Je żeli po każdym określonym zachowaniu bę dzie podawana nagroda, wówczas mamy do czynienia ze wzmocn ieniem regularnym. Jeżeli jednak nagroda nie zawsze pojawia s ię po danym zachowaniu, a raczej jest stosowana sporadycznie, czyli czasem wzmacnia się daną reakcję a czasem nie, wówczas mówi się o wzmacnia niu nieregulamym. Wiele laboratoryjnych badań nad uczeniem się zwierząt i ludzi pokazało, że reakcje wyuczone podczas wzmacniania regularnego wygasają szybko, gdy zabraknie nagrody. Natomiast reakcje wyuczone przy wzmacnianiu nieregulamym nie wygasają długo
35
po zaprzestaniu stosowania wzmocnienia. Organizm w takiej sytuacji jest znacznie bardziej odporny na wygaszanie i trzeba zastosować więcej prób bez wzmocnienia, aby odzwyczaić go od danego zachowania. Można by wprawdzie przypuszczać, że uczenie się przy nagradzaniu sporadycznym zachodzi wolniej niż przy wzmacnianiu regu larnym. Nie jest to jednak pewne. Humphreys (za Kurcz, 1977) na podstawie własnych badań st wierdził, źe liczba prób ze wzmocnieniem potrzebnych do wytworz enia się oczekiwanego zac howania jest taka sama niezależnie 00 tego, czy wzmocnienie jest stosowan e regularnie, czy nieregularnie. Regularne stosowanie wzmocnienia nie przyspiesza zatem uczenia si ę nowych reakcji. Kwestia, w jaki sposób wykorzystać prawidłowość, że człowiek przyzwyczajony do nagradzania sporadycznego długo prezentuje wyuczony sposób zachowania się j uż po zaprzestaniu nagrody, jest naturalnie bardzo i ntrygująca dla menedżerów marketingu. Jest dla nich istotne na przykł ad, jak powinna być skonstruowana koncepcja promocji i reklamy, aby wykształcone dzię ki niej zachowanie się konsumenta nie wygasło nawet wówczas, gdy obniżki cen to· warów nie będą pojawiały się często. Dziedz iną, w której na szeroką skalę można wykorzystywać prawidlowości uczenia się związane ze sposobem wzmocnienia określonego zachowania. jest zarzą dzanie rabatem, zwłaszcza tą jego formą, która jest niewielką obniżką ceny za jednostkowy towar. Często zdarza si ę, że w czasopismach trafiających do określone go segmentu konsumentów pojawiają s ię wkładki lub części strony do wyci ęcia jako tak zwane kupony pozwalające taniej kupić jakiś prod ukt. Także idąc do supermarketu,
PSYCHOlOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
36
znajdujemy na pólkach produkty z fragmentem opakowania do wycięcia, na którym jest napisane, że posiadanie takiego kuponu pozwala na ponowny tańszy zakup danego produktu. Przykład takiego kuponu rabatowego przedstawia rycina 2.6 (składka).
Konsument może zatem kupić produkt po normalnej cenie, wydąć kupon i ponownie kupić tenże sam produkt już po niższej cenie. Jeżeli tego typu strategia jest zastosowana do sprzedaży produktów codziennego
użytku
(tzn. do
często
powtarzanych
zakupów), to mamy do czynienia z typową sytuacją warunkowania instrumentalnego. Rabat stanowi nagrodę za kupienie określo nego produktu i wzmacnia takie zachowanie się konsumenta. Jeżeli za każdym razem podczas pobytu w sklepie konsument spotyka interesujący go produkt z kuponem na opakowaniu, to jest to sytuacja wzmacniania regularnego. Moina więc przypuszczać. że konsument szybko wyuczy się wzmacnianego zachowania, czyli często będzie sięgał po dany produkt. Co jednak się stanie, kiedy przyjdzie po ten produkt i nie zobaczy już kuponu uprnwniające go do tańszego zakupu? Zgodnie z prawid ło wością wzmacniania regularnego powinien szybko oduczyć się danego zachowania i zwrócić uwagę na produkty tego samego rodzaju innych firm. Jeżeli jednak firma stosująca strategię rabatu zastosuje wzmacnianie nieregularne, wówczas, jeśli po pewnym crasie calkowicie zaprzestanie tej formy promocji, konsument jeszcze przez dlugi czas będzie kupował dany produkt już po nonnalnej cenie. przyklad ten pokazuje, jak znajomość psychołogicznych praw uczenia się pozwala na oszczędności finansowe firmy. Wykorzystując reguły wzmacniania sporadyczne· go, firma może zwiększyć sprzedaż swoich
pnxluktów bez obniżania ceny. Korzyść zdaje się być tym większa, jeśli przypomnimy ustalenie Humphreysa, że liczba prób potrzebna do wytworzenia reakcji instrumentalnej jest taka sama dla wzmacniania regularnego i nieregularnego. Wzmacniając zaś nieregulamie, rzadziej obniżamy cenę danego produktu, a efekt uczenia się jego kupowania po nonnalnej jest bardziej trwały.
2.1.2.3.
K5ztaltowanie zachowania Kolejną i raczej złożoną prawidłowością warunkowania instrumentalnego jest tak zwane uczenie się przybliżające, nazywane także kształtowaniem zachowania (shapil/g). Kształtowanie połega na stopniowym wzmacoianiu coraz bardziej skomplikowanych czynności instrumentalnych. Zacręto od zastosowania kształtowania w uczeniu złożonych zachowań zwierząt. Na przykład jeśli eksperymentator chce, aby goląb z wyciągniętą szyją zastukal w okno, to najpierw wzmacnia skręt glowy we właściwym kierunku, a następnie reakcje coraz bardziej zbliżone do poż.1danego, jak stukanie bez wyciągania szyi, następnie z szyją trochę wysuniętą do przodu i wreszcie z szyją mocno wyciągniętą. W ten sposób zwierzę uczy się stukać w okno w określony sposób. Dokonuje się to poprzez szereg reakcji, które stopniowo coraz bardziej upodabniają się do pożądanego zachowania. Taka metoda przybliżeń jest stosowana także w sterowaniu zachowaniem się człowieka. Dzieje się tak zwłaszcza w dziedzinie edukacji, gdzie stanowi ona szczególny sposób nauczania i wychowywania. Niezbędnym jednak warunkiem kształ towania reakcji jest wykazywanie przez
STRATEGIE MARKETINGOWE W ŚWIETLE PROCESÓW UCZEN IA SIĘ .•.
odpowiedniej gotowości do dzialania. Oprocz zatem koniecznej zdolności do wykonywania danego zadania człowiek musi wyka~ać chęć osiągnięcia czegoś i dopiero ten element motywacyjny pozwala skutecznie zastosować tę procedurę uczenia się. Pokażemy teraz, w jaki sposób warunkowanie przybłiiające może być wykorzystane w marketingu. Wierny, że w zachowaniach konsumenckich motywację stanowi chęć zakupu określonego produktu. Jeieli ten podstawowy warunek kształtowania reakcji jest spełniony, to nietrudno wymyślić szczegółowy scenariusz sterowania zachowaniem konsumenta, tak aby podjąl on decyzję zakupu produktu określonego rodzaju. O ile wzmacnianie niereguJame dotyczy produktów często kupowanych i mało angażujących (low-illvolvemmtJ. to kształtowanie zachow.lnia dotyczy także zakupu produktów bardziej angażujących i niecodziennie kupowanych (high-involvement). Przykład wykorzystania tego sposobu opisują Peter i Nord (1982) w kontekście przybliżania zakupu samochodu w niektórych salonach samochodowych w USA. Najpierw kaidy potencjalny konsument po przyjściu do takiego salonu dostaje za darczłowieka
i ciastka. Może wykonać jazdę i przetestować samochód. W końcu oferuje mu się rabat, jeśli dokona zakupu. Ten wieloetapowy proces ksztaltowania zachowania zakupowego dokładnie odpowiada schematowi badań nad warunkowaniem przybliżającym stosowanym w klasycznych badaniach nad zachowaniem zwierząt. Kształtowanie zachowania jest także stosowane w supennarketach jako metoda na wyuczenie się przez konsumenta drogi prowadzącej do produktu znajdującego się w dokładnie określonym miejscu sklepu. Dokonuje się to w ten sposób, że w supermarkecie umieszcza się sygnalizację będą cą wzmocnieniem dla jego poruszania się w kierunku określonego produktu. Na przyklad kiedy konsument idzie do półki z dżemem wiśniowym, to otrzymuje po drodze infonnacje, że idzie w kierunku artykułów spożywczych. dalej - przetworów owocowych i tym pndobne, a po drodze spotykają go różne mile niespodzianki (np. promocje cenowe. degustacje). Niewątpli wie nasuwa się tu analogia supennarketu do labiryntu. który był jednym z podstawowych narzędzi badań nad zachowaniem się zwierząt. W takim labiryncie uczono szczury różnych schematów pokonywania drogi mo
kawę
próbną
Przybll!enle do zaehowanla
--
Nagrodll za przyblitęnia do ZKhOWlnil potltdanego
Potądana
Otwarcle rachunku kredytoweg:>
Upominek la otwarcie rachunku
Wydanie pieniędzy
Udanie się do p.mlttu
Rozrywka, wydarzenie
Zakup pfOlilkt6w
sprzedaży
ktJIIuralE"le wcentrum
~anie
produktu
''''"-
37
Darmowa próbka
llIChowinie
Zakup Pfoduktu
PSYCHOlOGIA ZAC HOWAŃ KO NSUMENCKICH
38
W psychologii poznawczej czlowiek pojmowany jest jako jednostka aktywna, która przetwarzając i magazynując w pamięci operacyjnej i trwałej informacje z otoczenia. wypracowuje określony sposób widzenia i rozumienia świata. W zwiątku z tym powstają w człowieku takie mechanizmy psychologiczne. jak przekonania, oczekiwania, postawy, wyznaczające jego sposób zachowania się, określane wspólną, nazwą struktury poznawcze. Dzięki tym strukturom fonnulowany jest system przewidywań co do rzeczywistości , zgodnie z którym powstaje mapa poznawcza umożliwiająca orientację w otoczeniu. Inaczej mówiąc, w paradygmacie psychologii poznawczej cz łowiek oczekujący czegoś twoczy hipotezy, ma więc pewną wizję świata, model, koncepcję, która pod wpływem infonnacji zewnętn::nej ze środowi ska czy wewnętrznej z pamięci trwalej,jest poprawiana albo zmieniana w celu nowego dopasowania do rzeczywistości. Testowanie danej koncepcji umożliwia następnie wybór: czy ją przyjąć, czy odrzucić. Koncepcję taką można traktować jako wiedzę. którą czlowiekjuż posiada w zetknięciu się z konkretnymi zdarzeniami zachodzącymi w środowisku zewnętn:nym. Wiedzę tę - zakodowaną w struktun!ch poznawczych - określa się czasami jako uprzednio nabytą wiedzę czy wiedzę już posiadaną, w której perspektywie są analizowane i interpretowane zjawiska świa
ta zewnętrznego. Prowadzenie badań empirycznych w psychologii poznawczej sprowadza się do podejmowania eksperymentów nad strukturami poznawczymi wyznaczającymi zachowanie się czlowieka. Badania te - zwłaszcza nad procesami spostrzegania, uczenia się. myślenia i pamięci - zorientowane są w kierunku przetwarzania infonnacji. Metody takich badań przedstawia każdy wspóJczesny podręcznik podejmujący zagadnienia psychologii poznawczej (por. np. Lindsay i Norman, 1984; Strelau, 2000). od punktu wyjścia do punktu docelowego na podstawie ustalonego szeregu wz mocnień rozmieszczonych w różnych punktach drogi. Można zate m przypu szcza ć, że w glowie osobnika tworzy się mapa urnyslowa uksztaltowanego schematu zachowania się. (Taki kierunek badań w psychologii uczenia się rep rezentowa ł już Tolrnan 1995. mówiąc o celowym zachowaniu się ludzi i zwierząt. Ki erunek ten zastal szczególowo rozwinięty w psychologii poznawczej (patrz: Ramka 2.1). Inne przyklady kszta1towania zachowania konswneockicgo przedstawia tabela 22.
2.2. - - - -
Konstruowanie i emitowanie reldam w ~wi etl e badań nad pam ięcią W polowje lat osiemm:iesiątych przeprowadzono badanie na licz bie 13265 osób. Stwierdzono w nim. że aż 53% nie by ło w sta nic przypomnieć sobie i adnej z re· klam oglądanych w ostatnich 30 dniach. Wydaje się to zrozumiale w świetle liczby oglądanych przez konsumen ta reklam - ich dzienna liczba waha się od 300 do 600
STRATEGIE MARKETINGOWE W ŚWIETLE PROCESÓW UCZENIA SIĘ ... (Burke, Srull , 1988). Za uwaimy ponad· to. ie w prezentowanych blokach reklamowych oęsto przedstawia si ę reklamy różnych marek produktu tego samego rodzaju. Prowadzi to w wielu wypadkach do błędnego kojarzenia ze sobą marek i reklam w póiniejszym ich rozpoznawaniu. W tej sytuacji, jeieli firma re względu na ograniczenia finansowe wyemituje tylko jeden raz rek lamę swojego prod uktu, to szansa najej zapamiętanie jest rzeczywi ście nik la. Na zapamiętywanie reklam ma wpływ wiele róinych okoliczności. Przedstawimy je pokrótce, ale najpierw musimy podać kilka podstawowych infonnacji na temat pamięci. W psychologii przez pamięć rozumie się przechowywanie nabytej wcześniej informacji w celu jej wydobycia i wykorzystania w przyszłości. W badaniach nad pamięcią pojawiają się w związku z tym następujące kwestie: • Jak informacja wchodzi do pamięci? • Jak jest w pamięci przechowywana? • Jak jes t z pamięci wymazywana (zapominana)? • Jak jest z pamięci wydobywana?
2.2.1. Jak informacja wchodzi do pami~i?
o tym,
jak informacja wchodzi do pamięci, mówiliś my ogólnie w poprzednim rozdziale. opisując procesy percepcji. T u można dodać, że wyróżnia s ię trzy rodzaje pamięci: sensoryczną, krótkotrwałą i dłu gotrwałą·
Pamięć sensoryczna związana jest z różnymi narządami zmyslowymi (wzrok. słuch itd.) odbierającymi naplywającą informację. Pon iewai ilość i różnorodność naplywają<:ej infonnacji jest ogromna , więc i za-
39
kres pamięci sensorycznej jest ogromny. Zarazem jest to pamięć bardzo krótkotrwała - informacja tam gromadzona trwa nie dłużej niż ułamek sekundy, można więc przyjąć, iż jest natychmiast tracona. Tylko elementy. które pnyciągają uwagę i zostaną przekazane do pamięci krótkotrWalej dla dalszego pn:etwarzania (zinterpretowania, co to jest) utrzymują się dłużej. Z tego względu zabiegi reklamowe mają na celu nadanie takiego kształtu przekazywanej informacji, aby przyciągala ona uwagę i była kierowana do dalszegoprzetwarzania w pamięci krótkotrwałej. Pamłęć krótkotrwałą
moi na utożsa miać z uwagą. Tu informacja naplywająca jes t interpretowana i uzys kuje określony sens (znaczenie ). Jej trwałość ;est dłuższa nii pamięci sensorycznej, ale i tak infonnacja szybko przemija. Onformacja pozostaje w tej pamięci tak długo, jak dlugo się na nicj koncentrujemy - np. powtarzamy w myśli numer telefonu, zastanawiamy się, co to właściwie znaczy "parytet", itp.). Pojemność pamięci krótkotrwalej wyraża się prawem Millera: 7 +/- 2 elementy. Moż na ją jednak zwięk szać poprzez odpowiednie kodowanie informacji. tak by elementy zawierały większe porcje informacji. Pamięć d lugotrwala jest praktyonie nicograniczona pod względem pojemności. a i czas przechowywania w nicj informacji maie być bardzo d.Iugi (ale do kwestii tej wrócimy później). Pamięć tę maina podzielić na dwie k lasy. P owiedzmy, że zadano nam pytanie. dotyczące liczby okien w naszym mieszkaniu? Jak odpowiadamy na to pytanie. Wyobrażamy sobie kolejne pomiestctenia i "patrzymy". ile jest w nich okien. To, ie potrafimy w pamięci ogłądać obrazy z naszego mieszkania, oznacza, że nasza pamięć przechowuje takie obrazy. Podobnie
PSYCHOlOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
40
przechowuje twarze znajomych osób, sceny z rozmaitych wydarzeń i tak dalej. Jest to tak zwana pamięć e pizodyczna - obejmująca infonnacje o zdarzeniach, ludziach, miejscach itp. zwi ązanych z na szym ży ciem. Jej podstawową cechą jest lo, że zachowuje w miarę pelny obraz tego, co wcześniej odebrali śmy (np. widzieliśmy).
Nie zawsze jednak
zapamiętujemy
caly obraz. Często analizujemy napływającą informację
i
z punktu wi dze nia jej
zapamiętujemy
tylko
wa żne
ważności
elementy,
pomijamy zaś nieistotne szczegóły. W ten sposób na przyklad czytamy teksty w podręcznikach. (Nie potrafimy odtwonyć calej strony czytanego tekstu, a tylko istotne tezy). Jest to tak zwana pami~ semantycz-
na -
związana ze znaczeniem
infonnacji.
zgodnie z opisanym sekwencyjnym modelem pamięci przedstawia rycina 2.7. ZapamiętyWanie materiału
Kierunek
przepływu
infonnacji jest od środowiska zewnętnnego do pamięci dłu gotrWalej. Widzimy jednak na rycinie strzałkę w kierunku od pamięci dł ugotrwa lej do krótkotrwalej. Obrazuje to efekt przypominania zapomnianych niegdyś zda· rzeń. kiedy wydobywamy z pamięci wcze śniej wyuczony materia!. W psychologii ustalono wiele prawidło procesy zapamiętywania - mają one bezpośrednie znaczenie dla konstrukcji i emisji reklamy. wości opisujących
. _ 0-, ',,~
'r
," "
--
'J
,~ .
.
_~_:
.';J
.~ .~.
Rola powtarzania, krz y wa upamięt ywania. Typowy przebieg uczenia się wyraza tak zwana krzywa zapamięty· w~ni~ (rycina 2.8). Przyrost poziomu zapamiętania na początkujest znaczny, po czym jest coraz mniejszy. S ugeruje to potrzebę powtarzania reklamy oraz liczenia się z tym, ze na początku je; efekty - w sensie utrwalenia w pamięci konsumenta obrazu reklamowanego produktu czy finny - są zn~czne (ale niewystarczające). po czym 1'
,
..."
'., . l ~
.......-.:,
),: 'r'''..!
..'" '.
h~
STRATEGIE MARKETINGOWE W SWIETLE PROCESÓW UCZENIA SIĘ ... więcej
powtórek do ponownego zapamięta nia szeregu niż przy powtarzaniu rozłożo nym w czasie, a to oznacza, że powtarzanie skomasowane okazało się mniej skuteczne niż powtarzanie rozlożone w czasie. Zgodnie z tym prawem na przykład przy płano waniu wykupu powierzchni rek lamowych w czasopismach na początku wykupuje się ją w kolejnych numerach pod rząd, ałe później już tylko w co któryms numerze. Rekłamy w innych mediach są takie rozkładane w czasie - skuteczniejsza jest bowiem emisja powtórek w ciągu dłuższego czasu nii w sposób skomasowany. Wpł yw akt ywnego odtwar zania . W badaniach nad pamięcią porównywano dwa sposoby przyswajania sobie słownego materiału : bierne powtarzanie i aktywne próby odtwarzania materiału - na przykład prezentując osobie badanej jakis test, prosi się. by już w pierwszych próbach starała się
41
przewidzieć. jakie będzie następne sło wo tego tekstu (po czym pokazuje się to słowo). Okazuje się, że aktywne próby odtwarzania wyraźnie zwiększają tempo zapamiętywania . Dlatego tei w reklamie radiowej i telewizyjnej stosuje się zachęty do powtórzenia numeru telefonu lub adresu przez słuchacza, tworzy się latwo wpadające w ucho slogany reklamowe. Z tego samego powodu stosuje się przekazy niedokończone, dając w ten sposób odbiorcy okazję do aktywnego uzupełniania przekazu reklamy. Czasami zaczyna się od przekazu dł uższego, po czym, gdy już się on utrwal!, skraca się przekaz, aby odbiorca resztę "sobie dopowiedział" .
Rola miejsca w szcre&'U. Doświadczenia pokazują, że łatwiej zapamiętuje się począ
tek i koniec szeregu elementów, a trudniej środek. (Dzieje się tak m.in. ze wzgl(,.>du na najintensywniejsze oddzialywanie na część
Liczba powtórek
PSYCHOlOGIA ZACHOWAŃ KO NSUMENCKICH
42
'. [
ł Miejsce pozycji wsmagu
2.... '''.l1li1 a .... Ryci ... U
środkową procesów hamowania proaktywnego i retroaktywnego, o czym będzie mowa nieco później). Prawo to ilustruje rycina 2.9. W odniesieniu do reklamy sugeruje ono. że najw.łŻniejsza część przekazu (np. nazwa i znak finny) powinna być umieszczana na początku lub na końcu reklamy. Z kolei cena (wysoka) i wszelkie aspekty mniej przyjemne powinny być umieszczane w środku. Wpływ sensowności materiału.
Najwcześniejszy badacz pamięci - Ebbinghaus porównywallatwość zapamiętywania strof z poematu Byrona "Don Juan" i serii bezsensownych sylab. Ustali!, ze zapamiętanie osiemdziesięóu sylab wprzeciętnej strofie poematu wymagało ośmiu do dziesięciu powtórzeń, podczas gdy tej samej liczby bezsensownych sylab - siedemdziesięciu do osiemdziesięciu powtórzeń. Oznacza to, że material sensowny, a w dodatku taki, który ma dla kogoś osobiste znaczenie, jest zapamiętywany latwiej niż material bezsensow-
ny. Między innymi dlatego specjaliści od reklamy starają się, by prezentowane przekazy były maksymalnie "znaczące" dla konsumenta. Jednym ze sposobów osiągania tego celu jest konkretne i w miarę możli wości obrazowe prezentowanie materiału. Reklamy preferują przekazy konkretne i tak zwaną wizualizację materiału - słowa zastępuje się obrazem. Nadawaniu sensu służy też niekiedy zabieg polegający na pokazywaniu błędnego funkcjonowania urzą· dzenia czy błędnego przebiegu czynności . Chodzi o to, żeby odbiorca, śledząc blędny przebieg czynności, mógł odkrywać sens prawidIowego funkcjonowania urządzenia.
2.2.2.
Jak informacja jest w
pamięci
przechowywanał
Przechowywanie jest tym samym, co pa· miętanie. Podstawową jednostką przecbo· wywaniajest ślad pamięciowy. Przeprowa·
STRATEGIE MARKETINGOWE W SWIETLE PROCESÓW UCZENIA SIĘ ...
43
Należy więc ogólnie stwierdzić, że etykieta słowna, przyczepiona do zapamiętane go materiału kształtuje jego przechowywanie i zmienia ślad pamięciowy. Jeżeli jest zgodność materiału zokreśleniami słowny
mi, wówczas jest on prze<:howywany w pamięci tak,jak wygląda w rzeczywistości.Je śli jednak występuje niezgodność, to mamy do czynienia ze znieksztalceniem przechowywanego materiału w kierunku określo nym treścią słów. W ten sposób moina celowo zniekształcać. czyli zafałszowywać materiał występujący w reklamie. w której nazwa prezentowanej ilustracji jest z tą ilu· stracją niezgodna. Wiadomo na przyklad. że zabroniona jest reklama alkoholu. Producenci wódki prześcigają się więc w pomysłach na ominięcie tego zakazu. Pre· zentowana była między innym reklama przedstawiająca żeglarza na lódce znapi. sem "Łódka Bols". Wiadomo. że łódki "Bols" nie ma, natomiast jest wódka Bol!;. Osoba badana na podstawie słowa "Bols" najprawdopodobniej przypomni sobie butel· kę wódki, a nie łódkę widzianą w reklamie.
2.2,3,
Jak informacja jest wymazywana
~ pami ęd
(~apomi nanaH
Proces zapominania ciągle nie jest do przez psychologów. W klasycznym podejściu do uczenia się podkreślano, że powtarzanie wplywa na utrwalanie się śladu pamięciowego, natomiast brak powtarzania powoduje stopnio· we zanikanie tego śladu aż do całkowitego zapomnienia wyuczonego materiału . Daje się w związku z tym wykreślić typową krzywą zapominania - pokazuje ją rycina 2.10. końca wyjaśniony
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
44
Jak ilustruje to krzywa, zapominanie następuje szczególnie intensywnie na począt
ku, to znaczy zaraz po nauczeniu się. w późniejszym okresie zapomina się już stosunkowo mniej. Wynika stąd ważna wskazówka dla projektujących kampanię reklamową : reklama nie powinna być powtarzana w zbyt dużych odstępach czaSIl, dużych odstępach czasowych utrwalona informacja ulegnie znacznemu zapomnieniu. Wiadomo także, że w pewnych okolicz-
gdyż
przy
wcześniej
ności ach zapominanie następuje szybciej, a w innych wolniej. Istnieje w związku 7, tym pojęcie dwu rodzajów hamowania: tak zwane hamowanie retroaktywne oraz
hamowanie proaktywne. Hamowanie retroaktywne polega na nakladaniu się później zapamiętanych bOOźców na bodźce wcześn iej
wyuczone. Innymi słowy, pod nabywania nowej infonnacji intensywniej zapominamy dawniejszą informację. Hamowanie proaktywne to proces odwrotny: wcześniej nabyta irńonnacja wpływem
utrudnia zapamiętanie nowej informacji. Oba procesy mają wielkie znaczenie dla spostrzegania i zapamiętywania reklam. Oznacza to. że ogromne bogactwo emitowanych reklam sprawia, że reklamy następ ne wypierają z pamięci wcześniejsze (hamowanie retroaktywneJ, a z drugiej strony wcześniejsze wersje utrudniają przyswojenie sobie rekłam następnych (hamowanie proaktywne). O stopniu hamowania obu rodzajów decyduje podobieństwo materiału : im bardziej są podobne do siebie materialy. tym większe ich nakładanie się, to maczy hamowanie re troaktywne i hamowanie proaktywne. Stąd konstruktorzy reklam starają się, aby ich pr.lekaz reklamowy zawierał jakiś aspekt wyjątkowy, będzie on bowiem mniej podatny na zapominanie. Zgodnie z tymi ustalen iami, w precyzyjnie za projektowanych badaniach Burke i Srulla (1988) okazało się, że powtarzanie reklamy rzeczywiście zwiększało jej zapamiętywanie, ałe działo się tak tylko wów-
Inp...,.......
l ____~__=====:.!"":M~'!:.'~.~=====:....______.J
STRATEGIE MARKETINGOWE W ŚWIETLE PROCESÓW UCZENIA SIĘ ...
czas, kiedy nie pojawi ały się inne konkurencyjne reklamy. Natomiast powtarzanie takiej reklamy w kontekście wielu innych reklam (co odpowiada otaczającej rynkowej rzeczywistości konsumenta) nie prowadziło do jej lepszego zapamiętania . Inwestowanie pieniędzy w częste eksponowanie rekłamy jest więc niekorzystne. Istnieje jednak pewne wyjście z tej sytuacji. W naszej potocznej mowie utarł się schemat myślenia, w którym często stosujemy słowozupomnwkm. Na przyk ład dość często mówimy: "zapomniałem, że miałem przynieść książki do szkoły", "wyłeciało mi z głowy to, że mialem się z tobą spotkać". Niewątpliwie, jeśli coś "wyleci z głowy", to teh'O już nie ma, ale czy tak jest rzeczywiście? Inaczej mówiąc, czy faktycznie czło wiek zapomina to, czego k iedyś się wyuczył lub co kiedyś zobaczył? Należy wziąć pod uwagę także inną możliwość, mianowicie człowiek nie tyle zapomina daną informację, co ma trudność z jej wydobyciem z pamięci długo trwałej do świadomości . Jednym z ciekawych i dość przekonujących argumentów za taką hipotezą są doświadczenia psychologów z tak zwaną regresją hipnotyczną . W jednym z własnych eksperymentów
45
znany badacz hipnozy M. T. Orne (1998) zasugerował osobie badanej, aby wróciła do czasów, kiedy miała sześć lat. Zgodnie zjego sugestią zahipnotyzowana osoba zaczynała zachowywać się i mówić jak dziecko. Ki edy Orne poprosił, aby podpisała się pod właśnie narysowanym obrazkiem, jej charakter pisma był pismem dziecięcym. Dyktowane zdania pisała powoli i z tru dem, tak jak to robiła wiele lat temu. O ile więc w stanie norma lnym człowiek nie może sobie przypomnieć czynno ści wykonywanych przed wieloma lat, to w stanie hipnotycznym dociera do zapamiętanych informacji. Mozna zatem przypuszczać, że wiele wyuczonych informacji i zdarzeń pozostaje w pamięci, ze nie są one zapominane, a problemem do rozwiązania jest tylko sposóh dotarcia do tych zdarzeń, czyli, mówiąc językiem komputerowym, znalezienie do nich ścieżki dostępu . Rozwiązanie problemu dotarcia do "zapomnianych" zdarzeń zaproponował na gruncie psychologii Tulving (patrz ramka 2.2), prowadząc wraz ze współpracownika mi szereg badań empirycznych (Tulving i Psotka. 1971; Tulving i Thompson, 1973). Natomiast Keller (1987, 1993) wykorzystał te badania w projektowaniu strategii marketingowych w reklamie.
Tulving i Psotka (1971) w badaniach nad hamowaniem retroaktywnym zaobserwowali ciekawe zjawisko. Osoby testowane uczyły się kolejno sześciu list słów, z których kaida zawierała 24 wyrazy należące do czterech kategorii. Po wyuczeniu się danego materiału badanych proszono o przypomnienie słów z pierwszej listy, której uczyli się na samym początku. To przypominanie okaza ło się bardzo słabe z uwag; na następne listy, które powodowały właśnie hamowanie retroaktywne. jeżeli jednak badanych proszono, aby przypomnieli sobie z pierwszej listy na przykład zwierzęta, wówczas przypominanie okazało się bezbłędne. Nazwa
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
46
kategorii stanowila więc wskazówkę przywoływania informacji, która pozwoliła na wydobycie do świadomości wcześniej wyuczonego materiału. Badania TuJvinga i Psotki mają dobrą interpretację w sieciowym modelu pamięci długottwalej (LTM associaU tłdwo11l moddJ (.Anderson, 1983). Według modelu sieciowego, pamięć długotrwala tworzy sieć pol.ąaeń między tak zwanymi węz tami (no. des ) reprezentującymi jednostki zapamiętanych infonnac.ji. Siła połączeń nUędzy takimi jednostkami jest wprost proporcjonalna do liczby ich jednoczesnego pojawiania się w doświadczeniu człowieka. Struktura sieci połączeń ma charakter hierarchiczny. gdzie jednostki niżs2ego rzędu, na przykład nazwy konkretnych zwienąt, łączą się z jednostkami wyższego rzędu, na przykład nazwami ogólnych kalegorii zwierząt, jak ptaki czy ssaki. Wydobywanie różnej informacji z pamięci długotrwałej do świadomo ści polega na rozchodzeniu się pobudzenia na różnych poziomach hierarchicznej struktury sieci (sprwdingactivation ). Takie pobudzenie może zostać ukierunkowane wskazówką przywoływania infonnacji.
2.2.4. lak info rm acja jest wydobywa na l pamięci?
Keller (1987)
cia w
analizował możliwość
dotar-
konsumenta do kiedyś widzianych i jui "zapomnianych" reklam. Oczywiście wychodził przy tym z założenia. że
świadomości
problem z zapominaniem polega na trudznajdującego się w pa-
noSci w dotarciu do
mięci śladu pamięciowego, a nie na jego wymazaniu. W takiej sytuacji należy bliżej przyjrzeć się specyfice kodowania w pamięci informacji o spostrzeganej reklamie. Wed lug Hutchinsona i Moore (1984) kodowane w pamięci elementy reklamy odnoszą się do następującej informacji: I. In formacja na t e mat m a r ki - dotyczy tych elementów reklamy, które przekonują konsumenta co do wartości danej marki produk tu. Są to przewainie twierdzenia pokazujące, w czym pnxlukl dan ej marki jest skut.eczny. na przykład ~pasta do zębów Ritual odświeża oddech".
2. I nforma cj a n a le mat r e klamy - tawiera wszystko to, co wiąże się z fomt4 reklamy. czyli: zastosowany środek przekazu. kolorystyka, styl, dźwięk. 3. Id e n tyfi kacja m a r k i - ta informacja pozwala na przyporządkowanie rekla· ' mowanego produktu danej ITI3I""ce. 4. Kateł{o ri a produktu - odnosi się do funkcjonowan ia produktu. czyli jakie ma on zastosowanie. kiedy i gdzie moż na go używać. Zapamiętywane są też przykłady doświadczeń z produ ktem. 5. Rea k cj e ocen i aj ące - odpowiadają emocjonalnym reakcjom na spostneganą reklamę.
Informacje te kodowane są w pamięd dl ugotrwałej w postaci oddzielnych jednostek. ale polączonych ze sobą w tak zwanej sieci skojarzeniowej. J eżeli są one powiąta ne, to pobudzenie jednego elementu rozprzestrzenia się na wszystkie pnzostałe. Ten proces pobudzenia jest przypuszczalnie dobne znany każdemu z nas z własnego d0świadczenia. Jeżeli widzimy na przykład jak ktoś je cytrynę i mocno się krzywi. wówczas
47
STRATEGIE MARKETINGOWE W ŚWIETLE PROCESÓW UCZENIA SIĘ ..
PERWOLL DO
Nie,
wypran~y~'w':i::;:~:';
""f11M41 ..td"...,._ . . ..... '"
i my zaczynamy odczuwać kwaśny smak w ustach. Widok cz!owiekajedzącego cytrynę jest tu skojarzony z kwaśnym smakiem i wzrokowe spostrzeżenie tej sytuacji pobudza zmysł smaku.
Zjawisko pobudzenia sieci skojarzeniowej poprzez jeden element wcześniej widzianej, ale "zapomnianej" reklamy, można wykorzystać do tworzenia skutecznych strategii marketingowych. Element )Xlbudzający sieć skojarzeniową nazywa się wskazówką przywoływania (relricval CIIe) reklamy. Może to być na przyklad fragment melodii, logo producenta i tak dalej - coś. co pojawilo się wcześniej w rekJ.?mfe. Wskazówkę tę moina umieścić na przyklad na opakowaniu produktu i konsument oglądający produkt w sklepie może na zasadzie pobudzenia sieci skojarzeniowej przypomnieć sobie wcześniej oglądaną reklamę . Jeżeli reakcje
emocjonalne skojarzone z daną marką produktu byty pozytywne podczas oglądania reklamy, wówczas w sytuacji przypominania reklamy wzrasta pozytywne nastawienie konsumenta do tej marki, a tym samym prawdopodobieństwo zakupu produktu. Keller (1987) przeprowadzi! dość prosty eksperyment, który udowodni! skuteczno5ć stra tegii marketingowej polegają cej na umieszczaniu fragmentów reklamy na opakowaniu produktu lub na pólkach sklepowych, gdzie znajduje się dany produkt. W pienvszej części badan konsumenci oglądali serie reklam czterech często kupowanych kategorii produktów, takich jak platki owsiane, proszek do prania, tab letki od bólu głowy i pasta do zębów. Każda reklama byla tego samego fonnatu i zawierala fotografię przedstawiającą produkt, slogan reklamowy, kilka zdań odnośnie skuteczności produktu danej marki oraz fikcyjną nazwę marki. Przyklad takiej reklamy w kategorii produktu proszków do prania przedstawia rycina 2.1 }1 (s kladka).
Po obejrzeniu kijku rek/anI danej kategorii i krótkiej przenvie (podczas której osoby wykonywały jakieś zadanie niezwiąza
ne z badaniem) uczestnicy przystępowali do drugiej części eksperymentu, polegają cej na przypomnieniu sobie, co pamiętają z oglądanych reklam. Jednej grupie prezentowano opakowania, które zawieraly jedynie kategorię i markę produktu (np. p/atki śniadaniowe Golony), natomiast drugiej - opakowania, które oprócz tych informacji zawieraly w prawym dolnym rogu repnxIuk<ję /órogr.J!i/ / ói/sloZiJs(osowane W reklamie. To wlaśnie ilustracja stanowila I KeI"'r ol
oczywiście w ~.)"ku 3l\l!ielskim. Dl.
]>fezenIOWaJl)'
badań
rycil\a Z.ll pr.cdst...wi.
polską
reklam~. zawic"'fIcą W>~'Slk ic elementy OI)·gin.ln)"ch n.~
klam Kelle",
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
48
• ł
l
~ -... ...- -"-
5
~
•
••
ł
3
~
,
"
RI"'I .... 2..13
wskazówkę przywoływania reklamy. Puy-
kl,ld takiej prezentacji przedstawia rycina
2. 12.
2.2.4. 1. Praktyczne implikacje wskazówek przywoływania reklamy
Badani mieli za zadanie pn:ypomniee
sobie jak najwięcej elementów reklamy da· nej marki oraz oceni ć stopien podobania się tych marek na kilku 7-slopniowych skalach. Mieli
też wyrazić
(na odpowiedniej
skali) intencję zakupu reklamowanego produktu. Wynik i potwierdz iły, że wskazówki przywoływania reklamy znacznie poprawiły pamiętanie tekstów reklam. Kiedy oprócz nazwy marki była podana wskazówka
rek lamy, konsumenci przypominali sobie wacznie więcej elementów
przywoływania
rek lamy nii wówczas, kiedy prezentowana była tylko sama nazwa produktu. Co wię cej, także nastawienie emocjonalne i intencja zakupu byly istotnie wyższe w grupie ze wskazówkami przywoływania reklamy - pokazuje to rycina 2. 13.
Przedstawiona koncepcja tworzenia stmtegii marke tingowej opartej na wskazówkad przywoływania reklamy , chociaż wydaj. się bardzo efektowna. to może mieć różn; skuteczność w pra ktyce. Przede wszyst kim jej efek t może być szczególnie wi doany wtedy, kiedy w pamięci konsu menta slabe jest połączenie nazwy mark z eleme ntami reklamy. A takie słabe pol; czenie jest rezultatem malej częstoś< ekspozycji re klam. Stąd wyn ika, że finn może obniżyć koszty prowadzenia kamp; nii reklamowej poprzez matą częstość cm sji reklamy oraz zastosowanie wska%ówel i w rezultacie otrzymać taki sa m efekt zmil ny nastawienia konsumenta do marki jz przy duiej częstości emisji reklamy.
STRATEGIE MARKETINGOWE W $WIETLE t'ROCEsów UCZENIA SIĘ ...
Efekt wskazówek jest także znacznie konsument ogląda dużo reklam różnych marek lego samego produktu, Jak pamiętamy, występuje wówczas zjawisko hamowania retroaktywnego i proaktywnego, co może prowadzić do pomieszania się różnych nazw marek z e lementami różnych reklam. Wskazówki przywoływania pozwalają na aktywizowanie właściwej ścieżki dostępu i przywolywanie do świadomości tylko elementów współwy stępujących z nazwą marki w reklamie, Wskazówki pozwalają zatem na lepsze róż nicowanie wcześniej wyuczonego ma teriału, Na leży takie zauważyć, że wskazówki przywoływania reklamy powinny znajdować się wszędzie tam, gdzie podejmowana jest decyzja zakupu produktu. Konsument zanim pójdzie do sklepu może na przy k ład sięgnąć po książkę telefoniczną w celu uzyskania wstwnych lub dodatkowych informacji na temat miejsc planowanych zakupów, Na żółtych slronach książki telefonicznej, gdzie właśnie reklamowane są us ługi oraz sprzedawcy detaliczni, mogą być umieszczone właściwe wskazówki. Nie zawsze jednak umieszczenie wskazówek p rZYWOływania reklamy przynosi zamierzony efekt. Nałeży liczyć się ze szczególnymi syt uacjami, w których moż na uzyskać rezultat wręcz przeciwny do oczekiwanego, Jedna z takich sytuacji miala miejsce podczas kampanii promocyjnej Polaroidu (Keller, 1993), w której zdecydowano się na zastosowanie dobrze znanej posl.aci filmowej Jamesa Gamer.1. Znana postać majui dobrze utrwalony ślad w pami~ dlu gotrwalej konsumentów, często s kojarzony z pozytywnym nastawieniem emocjonal, nym, Jednak zbyt silne utrwaJenie się tego śladu, jak to często ma miejsce w wypadku znanych aktorów. po\\"Oduje - jak pokazują więkS2Y, jeżeli
49
badania - silne s kojarzenie postaci nie z marką, ale z kategorią produktu, Może zatem w wyniku zastosowanej strategii reklamowej pojawić się niebezpieczeństwo blędnej identyfikacji postaci z marką konkurencyjną. W przeprowadzonych badaniach marketingowych dotyczących skuteczności zastosowanej reklamy Polaroidu s twierdzono, że respondenci często odnosili postać znanego aktora do promocji głównego rywala na rynku aparatów fotograficznych, czyli KtxIaka. Zabezpieczenie się przed ta· kimi przykrymi niespodziankam i wymaga więc dokładnego przetestowania projektowanych reklam w aspekcie psychologicz. nych procesów funkcjonowania pamięci i kategoryzacji. Wreszcie należy powiedziei, że ws kazówki przywolywania reklamy mogą dotyczyć nie tylko (wąskiej) prob lematyk i re klamy, ale tei odgrywać znaczącą rolę w życiu społecznym, Na przykład umiejęt ne zadawanie pytań, w których stosuje się wskazówki przywoływania infonnacji, pozwala na znacznie s kuteczniejsze wydoby· cie interesującego nas materialu w rozmowie z naszym partnerem nii bez takiego kontrolowania stawianych pytań, Z potocznych obserwacji sposobu przebiegu egzaminów na uniwersytetach wyłania się na· stępująca interesująca prawidłowość. Im wyższy stopień naukowy posiada egzaminator, tym stawia lepsze oceny studen· tom. Nie ma żadnych racjonalnych przesłanek pozwalających podejrzewać, że wm z doświadczeniem naukowo-dydaktycznym wzrasta u nauczyciela pobłażliwość, Przypuszczać raczej należy, że doświad c zenie pozwala profesorom formułować pytania na egzaminie w planowy sposób, kontrolujący wskazówki przywolywan ill in formacji, co znacznie ułatwia wydobycie
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
50
ze studenta wyuczonej wiedzy. (Nie należy jednak popadać w skrnjooSC i przyjmować za dobrą monetę opinii studenta, który otrzymawszy na egzaminie niedostateczną oce· nę. twierdzi, że umial. a tylko nauczyciel nie umial zadać mu wlaściwych pytań).
Podsumowanie Prawa uczenia się i pamięci są skutecznie wykorzystywane do kontrolowania zachowań
konsumenckich. W rozdziale
przedstawiono dwa rodzaje uczenia się: warunkowanie klasyczne i warunkowanie in-
strumentalne. Ten pierwszy rodzaj uczenia się polega na kojarzeniu dwu bodżc6w, z ktÓl"ychjeden jest bodźcem wywołującym bez warunkową reakcję. na przyklad ślinie· nie się na widok pokarmu, a drugi - bodź· ccm początkowo obojętnym, na przykład dźwięk
dzwonka, na który organizm zaczyna po pewnym cusie reagować także śli
nieniem się. Takie uczeni e się stosuje się pnede wszystkim do wzmacniania pozytywnych emocji kojarzonych z produktem lub znakiem towarowym w reklamie. SzczegółOWO zaprezentowano więc procedurę kla sycz nego warunkowania oraz jej zastosowanie w tworzeniu reklamy, w której kojarzy się bodzie<:, na przyklad l ubianą muzykę w sposób natu ralny wywołującą pozytywną emocję, początkowo OOo,iętnym.
z bodźcem na przykład kolo-
re m pióra. Warun kowanie instrume ntalne jest bardziej złożone od klasycznego i odnosi się do takiego zachowania, które pozwala coś uzy· skać. Ważnym elemen tem tego uczenia s i ę jest wzmocni enie będące nagrodą za wykonanie określonego dzialania, zwiększa więc
częstość powtarzania tego zachowania. P rzedstawiollQ także niektóre szczegóło we prawa warunkowania instrumentalnego, a dntyczące bodźców różnicującyclI. wzmacniania nieregularnego i kształtowa nia zachowań, które służą do kontrołowania zachowań konsumenckich. Sposóh prak· tycznego wykorzy stania tego rodzaju uczenia się pokazano więc na przyk ładzie takich strategii marketingowych, jak między innym i: zarządzanie rabatem, planowe rozmieszczenie towarów w supermarkecie i kształtowanie zachowań przybliiaj ących konsumenta do zakupu towaru. Wyróżnia się kilka rodzajów pamięci:
sensoryczną, krótk otrwał ą, długotrwałą,
epiwdyczną i semantyczną. Scllaraktery. zowano szereg prawidłowości opisujących procesy zapamiętywania oraz pokazano bezpośrednie znaczenie tych prawidłowo ści dla konstrukcji reklamy. Szczególną uwagę poświęcono zapominaniu spowodowanemu hamowaniem retroak tywoym i proaktywnym, z których pierwsze polegp na nak ladaniu się zapamiętanyclI bodżcó\\ na bodźce wcześ niej wyuczone, a drugif na bodźce wyuczone później. Te l nteńe' rencje bardzo utrudniaj ą spos trzeganif i zapamiętywan ie reklam. Przed menedże rami od re klamy stoi więc trudne zadani~ - jaką s trategię re k lamową należy zast() sować, aby zneutralizować w jakiŚ spo5ÓI te inteńereneje? Współczesne badania nac pamil;Cią pozwalają rozwiązać ten pro blem. Przedstawiono skuteczne teellni ki wydobywania materiał u polegające n umiejętnym manipulowan iu tak zwany mi wskazówkami przywoływania reklam; i pokazano sposób, w jaki mogą hyć on. wykorzystane w przypominaniu wcześnif widzianych reklam.
anawlasz lak zmteg'
Się.
omunlkaCJę.
lL
comm&r«'?
tnterr"
---~
----_ .,- ---_._-----......--.
--
---- ~_
.111 _
uw... .....tow_. JoIIosIr.IIt (pn..... nI Ryci"" 1.3
,...,.~w
....
.......
-~
(..,...,.s.wn~rtr.261
Ayclnl 1.11
;;;.'";;";.;H;;' _::;.:"'; ' ....... _;;;; ' ::: 1 _ AroIM 1.1 _";;;:;"";;;.;
Ni któr inno wac j lo koni c zno !'ić .
H
-----------.;
_ _ _o .~--
•
K..,.ut ....,..m:oy • ,....... ,... ""'" lit. 26) Rycina 1.15
I,
II
....
- ....
rn,w.d HIt.. "",. . . lO . . . .
_-_._........
-"'-"'-----
,-.10_ ..
!!-trI lir, 4n Ryc i"" 2.11
~rw
............
_-====
....,..,~· ......... ~ftlnllr. M1 ~u c-. D,c )
_ _ _ __
rn.jobruy f'r.u\lI;.
inrJiem'n~,rć. Rozkosz.
Lavazza . . .
__
...LlIIA'IU _.......... . --.,...U ,.'ljw.,cIo"*'rI•.
~,..., .... 'II
1..........
711
-_.. _-------_ .
~_.-
rnpw...., ... ł l: ,..... ....,. obIodpłd
_ _ _ _ _ ,,*, ... 11) "","u
PrzyIiW"'-'.""j';:
j ........... lp*lm.71 J
Il)0:l ... u ~.~
.." _ .-......-,,_.-,-,'--,--- , --_ ~ _M
_.---_--_ -------'---'. ----........... -. ----...._.---.. --_._. _ _ • ___ 0...-. "-'-'
... --_ ....... ---- ,-_.._----~ , -
,--...-'-
"'.M. _ '
.-----....__........... BILOBIL®..._-,_.. __ "... " _M"_ , ___ ,
'
1nyłIIM
......., .,.....,.twIo!
PALENIE TYTONIU POWODUJE RAKA
....wa,
l,.m .... 171 Ryelnil 3.13 _ _"'-_ _
I'npw....,.,.~~
-----_._... _--.--_ _------- ._---.----, -.. ------... _-N;c.,."CSOło,
-__.-
ale Kalrru. pomaga prn:t ...""ać gorsi!<' kryl)"Y
--::;::-_:
::.:::.-:.:.:::::= =..J>:;;;:::.=_-=-_
~ . ~-
'
----- ---'-"- ..... . ~
-~.
'*_ ... ....--_.--_ ....
ł kochiK m"", od aubLI lilowy pokon;u.n.; pakirw u MOICh 116p,
-,."'---"---_ ,....._.-
,,~
dlaczego nn...,~
m....l
....
..:!..
....... M. li .... ..,;."~'~I.~.~ I
~ 3.' 7
..!!.
::~.:.~.~
3 Motywacja i emocje w marketingu
W dwu poprzednich rozdzialach przedstawiono procesy poznawcze związane z odbiorem reklam i innych zabiegów marketingowych. W tym rozdziale zajmiemy się problematyką motywacji i emocji w strategiach marketingowych. Problematyka motywacji to próba odpowiedzi na pytanie, dJaczego kons umenci robią to, co robią. Z góry trzeba powiedzieć, odpowiedź na tak postawione pytanie nie jest ani prosta, ani łatwa. Przedstawimy więc strategie marketingowe wynikające z zastosowań różnych podejść do motywacji: hierarchicznego ujęcia struktury potrzeb, podejścia motywacyjnej roli konfliktów, z jakimi ma do czynienia konsument, i podejścia psychoanalitycznego. Zarówno procesom motywacji, jak również wcześniej omawianym procesom poznawczym, jak wreszcie procesom decyzyjnym i podecyzyjnym (omawianym dalej) towarzyszą procesy emocjonalne - ich rolę opiszemy w drugiej części tego rozdziału.
ze
3. l. Marketing i motywacja Jedno z podstawowych pytań stawianych przez menedżerów marketingu brzmi: .,Dlaczego konsumenci robią to, co robią"? Pytamy tu o przyczyny 7..achowania się, których naleiy szukać w posiadanych wartościach i postawionych sobie przez konsumenta cclach do zrealizowania. Zrozumienie zachowań konsumentów wymaga więc określenia motywów podejmowanych przez nich działań. Ta dziedzina hadań należąca do psychologii motywacji jest szczególnie waż na w marketingu. na co wskazuje wiele jego definicji oraz sloganów reklamowych różnych firm. Jako przy k ład można tu podać haslo Motoroli odnoszące si ę do programu szkolenia marketingowego pracowników tej firmy: .,skupienie się na całkowitym zaspokajaniu potrzeb klientów jest podstawą naszego przetrwania".
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
60
Natomiast definicja marketingu według Ph. Kotlera (1994) brzmi następująco; "Marketing jest procesem społecznym i zarząd czym,
dzięki
któremu konkretne grupy
otrzymują lO, czego potrzebują
i co pragną poprzez tworzenie, oferowanie i wymianę posiadających wartość produktów" (Kotler. 1994). Myśl enie marketingowe rozpoczyna się właśnie w momen cie uświadomienia sobie ludzkich potrzeb i pragnień. osiągnąć,
3.1.1. Struklura potrzeb konsumenta
Przez motywację rozumie się w psychologii wewnętrzny proces warunkujący dąże nie ku określonym celom. Motywacja decyduje o: • wyborze kierunku i celu działania • i ntensywności działania. Celami działania mogą być: zaspokojenie głodu, bezpieczeństwo, przynależ ność do grupy społecz nej , os iągn ięcie czegoś, i tak dalej. P rodukty i usługi, ale takie nasze własne wytwory służą jako środki do zaspokojenia owych potneb. IntensywnoSi natomiast odnosi się do samego faktu podejmowanego działania. M ożemy na przykład chcieć pójść do kina w niedzielne popoludnie, ale intensywność tej potrzeby jest zbyt ma la i w rezultacie pozostajemy w domu przed telewizorem. Jest oczywiste, że producenci, a także handlowcy muszą wiedzieć, jakie potrzeby Tmlją zaspokajać oferowane przez nich produkty i uslugi. Muszą też wi edzieć, jakie potrzeby posiadają konsumenci i jak oferować produkty i uslugi, aby kon sument dostrzegł możliwość zaspokojenia swoich potrzeb za pomocą danej oferty.
3.1 . 1.1 ,
Hierarchi a potrzeb PsychOlodzy zgadzają się, że człowiek (i kons ument) charakteryzuje się wieloma dążeniami (potrzebami). Potrzeb tych jest tak wiele, że trudno je wsz ystkie nawe t wymienić, a cóż dopie ro osiągnąć zgodę (między psychologami) co do ich ważno ści. Jedną z częściej opisywanyc h teorii motywacj i jest teoria Abrahama Maslowa. Wedlug tego ujęcia, potrzeby człowieka Charakteryzują się tym, że są u lożone hierarchicznie - od najbardziej podstawowych, zdeterminowanych fizjologiczn ie, do potrzeb wyższych , rea lizujących Wattości życiowe człowieka . Tę struk t urę h ierarch iczną przedstawia rycina 3. 1. Obejmuje ona, pa t rząc od dołu, potrze by fizjologi czne. potrze b,,- bczpieczcnstwa. potrzebę milości i przynal eżności, poczucia własnej wartości i potrzebę samorealizacji. Ważne twierdtenie teorii glosi. że kolejne potrzeby mogą hyć zaspokajane wówczas, kiedy zaspokojona jest pot rzeba znajdująca się na niższym poziomie hierarchii. Wrócimy do tego po krótkim opisie kolejnych potrzeb. Potrzeby fizjologiczne przejawiają się w dążeniu do zaspokojenia podstawowych wymagań organizmu - wody. pokannu, tlenu i tak dalej. W zwyklych w,lrunkach w krajach wysoko uprzemyslmvionych nic ma w tasadzie problemów z zaspokajaniem tych potneb. T otei strategie marketingowe produktów zaspokajających tegO l'Odlaju potrzeby promują 0.1 przykład ~drową żyw. ność i koncentrują się na składnikach i wartościach odżywczych oraz wałorach zdrowotnych reklamowanych towarów, takich jak: p!l'CZYWO, mleko, warzywa. owoce i tym podobne. Z drugiej strony. zdarzają się sytu·
61
MOTYWACJA I EMOCJE W MARKETINGU
RyeI ... S.l
acje, w których te podstawowe potrzeby mogą być czasowo niezaspokojone. Z teorii Maslowa wynika, że taka czasowa deprywacja może prowadzić do czasowej dominacji podstawowej potrzeby (glodu, pragnienia itd.) i spowodować, że konsument będzie intensywnie zmierzal do jej zaspokojenia. Stąd na przyklad na gorącej plaży sprzedawca zimnych napojów może liczyć na ich zakup po wyższej cenie przez spragnionych plażowiczów. Potrzeba bezpieczeństwa przejawia się w dążeniu do unikania bodźców zagrażających życiu lub zdrowiu, a szerzej to - w dążeniu do stabilizacji w życiu, spokoju, uwolnienia się od lęku i niepewności . Potrzeba ta jest zaspokojona wtedy, gdy w swoim otoczeniu czlowiek nie dostrzega bodźców zagrażającyc h życiu lub zdrowiu. Potrzeba bezpieczeństwa uaktywnia się natom iast wtedy, kiedy powstaje zagroże nie własnej osoby, a także zagrożeni e przestrzegania prawa i porz ądku publiczn ego w szerokim kontekście spolecznym. Do potrzeby tej odwołują się w szczególności sprzedawcy leków, wszelkiego rodzaju
ubezpieczeń (zdrowotnych, na życie, mienia itd.). Motywację bezpieczeństwa wzbudza się poprzez uświadamianie konsumentom poszczególnych zagrożeń (np. zbł iża się zima a wraz z nią niebezpieczeństwo grypy) i zaproponowanie produktu, który redu kuje to niebezpi eczeństwo (np. szczepionka przeciw grypie). Kiedy zauważono, że liczba kobiet w USA podróżujących służ bowo wzrosia z l%w 1970 roku aż do 40% w latach dziewięćdz iesiątych. więkswść hoteli amerykańskich zaczęla podkreślać bezpieczeń stwo pobytu. Potrzeba przynależności i miłości wyraża się w dążeniu do utrzymania bliski ch i serdecznych kontaktów między ludźmi. Niezaspokojenie tej potrzeby prowadzi do poczucia osamotnienia, a nawet depresji. Menedżerowie zajmuj<jcy się reklamą bardzo często odwołują się do tej potrzeby. jednym ze stosowanych sposobów jest tworzenie scenariuszy reklamowych, w których osoby nabywające reklamowany produ kt stają się przedmiotem zainteresowania innych (np. pokazuje się zainteresowanie kobietą, która używa o k reś lonego rodzaju petium).
PSYCH OLOGIA ZACHOWAŃ KON SUMENCKICH
62
IMym sposobem odwotywania się do potrzeby przynależności i milości jest pokazywanie, że reklamowane produkty są uży wane przez członków grupy akceptowanej
przez konsumenta. Konsumenci w swoich wyborach mogą naśladować zachowanie grupy. do której naleią. W ten sposób wytwarza się moda na dany produkt lub zachowanie - na przyklad na kupowanie ubran danej finn y albo na uprawianie określonych sportów (golf, narciars two). Potrzeba s zacunku wyraża się w dąże
niu do pozytywnej oceny samego siebie. Oceny te są dwojakiego rodzaju. Pierwszy
rodzaj odnosi się do pragnienia bycia osobą
i osiągającą doskonaloSt, umiejącą sproslaĆ iyciowym zadaniom.
si lną, kompetentną
Drugi rodzaj potrzeb wiąże s ię z oceną, jakiej poddają nas inni i obejmuje potrzeby: szacunku, uznania, wyróżn ienia, doce nie nia. Niezaspokojenie ich powoduje poczu-
cie
niższości
i
bezradności.
Zaspokojenie
natomiast niesie pewnoŚĆ siebie i wiarę we
wlasne zdolnoSci. W marketingu i reklamie do wymienionej gru. py potrzeb, w szczególności w wypadku produktów, których używanie może nada· wać konsumentowi specjal nej waż ności. Na przykład kosmetyczna firma "L'Oreal" reklamuje swoje produkty pod hasłem: ~L'Oreal- jesteś tego waru". Wodniesieniu do tego typu produktów strategia reklamowa stara się podkreślać, że posiadanie danegoproduktu rzeczywi kie przynosi uznanie i z.aSlCZyt. Potrzeba samoreali zacji przejawia się w dążeniu do najlepszego zrealizowania swoich możliwości, maksymalnego wykorzystania swoich talentów. Osoba, u której ujawnia się ta potrzeba , ma wysokie poo:ucie wła snej wartości, jest ceniona przez innych i czuje się bezpiecznie.
chętnie nawiązuje się
W reklamie do potrzeby tej chętnie nawią zuje się przy proponowaniu na przykład trudnych karier zawodowych - powiedzmy wojskowej. Ale także w reklamach nie których produktów spożywczych podkreśla się ich wplyw na tężyznę fizyczną. Na przy· klad firma .,Nestle" produkująca batonik Liqn proponuje konswnentom udz.iał w ekscytujących zawodach sportowych "Lion Challenge". Potrzeby opisane przez MasIowa są nie· wątpliwie powszechnymi i ważnymi dąże· niami ludzi. Toteż, jak to pokaz ywaliśmy, chętni e odWOłują się do nich marketing i reklarna. Nie ma natomiast przekonywa.iJl. cych dowodów na to, że kolejne potrzeby muszą być zaspokajane w opisane; przCl Mas[owa kolejności , Weźmy na przykład potrzebę stosowania kosmetyków przCl kobiety. Wydawałoby si ę, że wzmacnia ona potrzebę samorealizacji czy poczucia wła · snej wartoSci, ponieważ pozwala na realizowanie pewnegu obrazu s iebie i zdobywania uzna nia ze strony innych. Nie naleŻ}' jed· nak ignorować faktu, że kobiety na stanowiskach kierowniczych stosują kosmetyki także i po to, ieby za spokoić potrzebę bez· piecze ństwa, to znaczy utrzymać się na tym sta nowisku, 00 niewątpliwie związane jest z zabezpieczeniem materialnym.
3. 1.2, Mo lywa cyjnl" konHikly w zac howaniach konsumenc kich
o decyzjach konswnenckich będziemy pisać dopiero w J uż
następnej części
(rozdz. 7 i 10).
teraz jednak trzeba wspomnieć o wyb0-
rach kons umenckich i związanych z nimi konfliktach motywów. Konflikty te są zwy. kle wynikiem ograniczonych środków finan·
63
MOTYWACJA I EMOCJE W MARKETINGU
sowych konsumenta. Kiedy na przykład kupuje on odtwarzacz do oglądania filmów i ma wybór między tańszym magnetowidem VHS i droższym odtwarzaczem płyt DVD, to zachodzi u niego konflikt między wydaniem większej sumy pieniędzy a moż liwością odbioru jakościowo łepszego obrazu. Kurt Lewin wprowadzi! podział konfliktów motywacyjnych na trzy następujące typy: ~
dązenie ~ dązenie
~
unikanie ~ unikanie dążenie ~ unikanie. Dl!żenie ~ dążenie
jest fonną konflikdwiema alternatywami posiadającymi wartość pozytywną. Przykładem takiego konfliktu jest przysłowiowy osiol, który wnarl z głodu, ponieważ nie mógł wybrać m iędzy owsem i sianem. Byłoby jednak czymś niezwyklym, gdyby tego typu konflikt powodował ai tak przykre konsekwencje. Z reguły konsument, mając do wyboru dwie atrakcyjne alternatywy, decyduje się na jedną z nich. Jednakże przytoczona anegdota dobrze opisuje stan niezdecydowania, który towarzyszy wielu wyborom ~ powiedzmy między atrakcyjną wycieczką zagraniczną a umeblowaniem mieszkania. Żeby rozwiązać konflikt, decydent (konsument) ujawnia nawet skłonność do pewnego rodzaju znieksztalcania swoich ocen, tak by jedna z alternatyw uzyskała przewagę i by w ten sposób latwiej rozwią zać nieprzyjemny konflikL (Będziemy o tym mówić szerzej w rozdziale 7.). W wypadku tego rodzaju konfliktów specjalną rolę do odegrania ma sprzedawca. Wskazując dyskretnie jakieś dodatkowe za lety jednej z alternatyw, moie on tak pakierować procesem oceny konsumenta, by zdecydował się on na tę właśnie alternatywę . Co w i ęcej , można w ten sposób doprotu
między
wadzić
do wyboru alternatywy, na której bardziej zależy sprzedawcy (np. do wyboru droiszego dania w restauracji). Unikanie ~ unikanie jest przeciwień stwem sytuacji dążenie ~ dążenie: zmusza do wyboru między dwiema niechcianymi alternatywami. Na przykład gospodyn i domowa moie z jednej strony nie znnsić brudnego pieca, ale może także uważaćcią głe jego czyszczenie za coś bardzo uciążli wego. Podobnie może być z odmrażaniem zalodzonej lcxlówki. Konflikt taki ma ten dencje do przedłużania się. Ponieważ obie alternatywy są tu odpychające, konsument przejawia skłonność do rezygnowa· nia z obu alternatyw. Zredukowanie konfliktu unikanie ~ unikanie możliwe jest przez zmniejszenie nieprzyjemności zwią zanej z jedną z alternatyw. Na przykład w wypadku czyszczenia pieca rozwiązanie konfliktu bardzo ułatwi korzystanie ze środków ułatwiających czyszcze nie. Jest to zarazem dobry sposób na reklamowanie odpowiednich produktów ~ w danym wypadku środków ułatwiających czyszczenie ~ albo proponowanie towarów, które w ogóle nie wywołują tego typu konfliktów, na przykład lcxlówki bezszrooowej. Dążenie ~ unikani e oznacza sytuację, w której od wyboru jakiejś alternatywy powstrzymują pewne związane z nią negatywne cechy. Ten rodzaj konfliktu jest doŚĆ często spoty kany w zachowaniach konsumenckich. Pojawia się wówczas, kiedy konsument zauważa pozytywne i negatywne ce<::hy danego towaru, jest więc jednocześnie do niego przyciągany i odeń cxlpychany. Do cech pozytywnych należą przeważnie przedstawiane w rek lamach zalety towaru, cechą negatywną jest zwykłe jego cena. Stopień odczuwania takiego konfliktu zależy cxI względnej sily obu
64
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSU M ENCKICH
prze<:iwstawnych oddziaływań. Specjaliści od market ingu starają sil; "pomóc" klientom rozwiązywać tego typu konflikty motywów. Zwykle jest to wyolbrzymianie zalet produktu i pomniejszanie n i eprzyjemności związanej z rozstaniem się z pieniędzmi. Do typowych strategii marketingowych 1\3leżą na przykład: sezono we obniżk i cen, zakupy na kredyt ay korzystne warunki gwarancyjne.
3.1.3. Potrzeba róinorodn~ci i potn:eb;a rozumienia bodiców marketingowych
W dotychczasowym opisie motywacji koncent rowaliśmy się na dążeniu konsum enta do przywrócenia stanu wewnętrznej równowagi. utracon ej na skutek określonych braków (deprywacji). Trzeba jednak zauważyć fakt, że konsum enci przejawiają także tendencję do poszukiwania bodźców. które wywotują lIWO nierównowagi wcwnętrznej.
Istnienie potrzeby stymulacji (doznawania bodźców) zostało potwierdzone na gruncie fizjologii zachowania się czlowieka i zwierząt.). Konorski (1969) opisuje ją jako tak zwany efekt odruchów ciekawości. Okazuje sil,!, że osobnicy znajdujący się przez dlugi aas w ciemnym pomieszczeniu, w którym są poobay,'ienijakichkolwiek bodźców wzrokowych i słuchowych. stają się nadm iernie niespokojni. doznają ży wych wyobr-Iżeń. a nawet halucynacji. Taki stan jest bardzo podobny do stanu powstałego w wyniku długotrwałego głodu. Maina nawet powiedzieć, jak to stwierdza Konarski, że ana logia pomiędzy głodem pokarmu a "glodem" różnorodnych bodźców zewnętrznych sięga tak daleko. że w obu
wypadkach mamy do czynienia z poszczegól. nymi ,,apetytami" Skierowanym; ku określo
nym rodzajom bodźców. E. Berlyne (1969) tę potrzebę różno rodności nazywa eksploracją rozryw kową. Polega ona na poszukiwaniu bodźców, które są interesujące lub zabawne. Pnykla dem jej mogą być róż n e czy n ności. za pomocą których ludzie szukają zabawy, rozrywki czy doznań estetycznych. Gdy sradowisko zewnętrzne )est szczególnie nudne lubmonotonne, wówczas bardzo prawd0podobnej est wystąpienie eksploracji rozrywkowej. Niewątpliwie potrzeba różnorodnoSci przeciwdziała marketingowym wysił kom Skierowanym na wytworzenie przywiąza nia konsumenta do określonej marki (patrz rozdzial 8.). Sprzyja natomiast przedsię wzięciom wprowadzania na rynek produktów nowych marek. W rekJamach nowych marek podkresJa s i ę nowoŚĆ i oryginalność oferowanych produktów. Można więc powiedzieć, ze potrzeba próbowania nowych produktów jest ważna dla rozwoju więk szości firm i postępu tcchnologicznego. In ny natomiast charakter ma potrzeba rozumien ia rzeczywistości rynkowej. Odnosi się ona do szukania przyczyn różn~'ch zdarzeń (powiedzmy tych, z którymi konsumenci spotykają si~ na rynku). Proces poszukiwania przez czlowieka przyczyr zdarzeń okreśła się w psychologii terminem atrybucji, a opisującą go tcorię - teofil alrybucji. Proces przypisywania przez kan sumentów przyczyn rozmaitym wydarze. niom jest zagadnieniem bardzo ważnym d]; formuł owania adekwatnej strategii marile tingowej. Jeżeli konsume nci spotykają s~ na przyklad z reklamą nadzwy czaj korzyst nej sprzed aiy biiuterii. to mogą zareago wać w różny sposób - mogą sobie potn}
MOTYWACJA I EMOCJE W MARKETINGU ślee: "może
towar jest niepełnowartościo wy" albo "to tylko reklama" i tak dalej. Wyraża się w tym domniemana przyczyna emisji reklamy, w której :zalety produktu są wyolbrzymiane. Rzecz jasna sposób wnioskowania konsumenck.iego jest ważny zarówno dla formułowania samej strategii marketingowej, jak i dla wlaściwej reakcji na pozakupowe zachowanie się konsumenta. Jeśli konsument na przykład jest niezadowolony z zakupionego odkurzacza, to ważne jest komu lub czemu przypisuje przyczynę tego niezadowolenia. Może przypisaeją sobie ("nie wiem, jak go używać" albo "zrobiłem zły zakup"), producentowi ("to jest wybrakowany produkt i nie powinien znaleźć się na rynku") lub sprzedawcy ("obsługa w tym sklepie w ogóle nie zwraca uwagi na to, co sprzedaje klientowi"). Podobnie. kiedy klient jest zadowolony z dostarczonej mu do domu, doprawionej przez siebie pizzy. wówczas przyczynę tego zadowolenia moze przypisac sobie ("świetnie umiem doprawie pizze") lub producentowi ("ta firma robi znakomite pizze"). O konsekwencjach różnych sposobów przypisywania przyczyn zadowolenia bądź niezadowolenia piszemy w rozdziale 12.
3.1.4. Ukryta motywacja w reklamie Konsument, podejmując decyzje zakupowe, zazwyczaj Zdaje sobie sprawę z motywów swojego postępowania. Jeśli kupuje jedzenie, to z powodu głodu, jeśli bilet do kina, to świadomie odczuwa potrzebę rozrywki. Czasem jednak pewne zachowania są kierowane motywami, z których konsumenci w ogóle nie zdają sobie sprawy.
65 Takie motywy nazywamy nieświadomymi lub ukrytymi i niektórzy badacze zajmujący się motywacją nieświadomą uważają nawet. że to właśnie ona w zdecydowanym stopniu kieruje zachowaniem się czlowieka. Takie stanowisko zajmuje twórca psychoanalizy - Zygmunt Freud. Według jego teorii, głównymi silami motywującymi zachowanie się człowieka, ukierunkowujący mi je na cel są popędy, które służą przetrwaniu i rozmnaianiu się gatunku. Zalicza się do nich glód, pragnienie i popęd seksualny_ Ten ostatni ujawnia się w energii psychicznej nazywanej libido, zgodnie z tak zwaną zasadą przyjemności, i znajduje się w sferze id, jednym z trzech glównych obszarów, z jakich składa się osobowość. Pozostałymi dwoma kategoriami analizy osobowości jest ego, rządzące się zasadą rea1izmu, i superego odpowiedzialne za przejawianie się w zachowaniu wartości moralnych. Wzajemne współdziałanie tych trzech obszarów warunkuje zdrowy rozwój osobowości czlowieka. Zdrowa osobowość charakteryzuje się silnym zaangażowaniem energii psychicznej w procesy ego, a także w procesy id i superego_ Jednakże id, ego i superego mogą wchodzić ze sobą w konflikt. Procesy ego mogą na przyklad. jak to przedstawia Rosenham i Seligman (1994), wymóc odroczenie pragnień seksualnych wzbudzanych na terenie klasy szkolnej do chwili znalezienia bardziej stosownego miejsca. A i wtedy może dojśe do zablokowania id wskutek wlącze nia się procesów superego utrzymujących, że seks to grzech lub, że lepiej byloby się w tym czasie pouczye. Właśnie ego jako władza wykonawcza powinno pośredni czyć w rozwiązywaniu takich konfliktów. Jeśli nie zostaną one rozwiązane. wówczas są wypierane do podświadomości i mogą
66
PSYCHOLOGIA ZACHOWAN KONSUMENCKICH
ujawniać się
w
przysz lości
w postaci nie-
wytł umaczalnych
i nieracjonalnych zachowań, na przykład przejęzyczaniu się czy celowym 7-llpominaniu, albo w postaci fantazji i marze ń sennych. W klasycznej koncepcji psychoanalizy energia motywacyjna wyzwalana przez id jest niedostępn,a świadomości człowieka. ŚwiadomoŚĆ jesl tu, mówiąc metaforycznie, tylko .. wierzchołkiem góry lodowet, a mecha nizmy rządzące naszym zachowaniem znajdują się "pod powierzchnią", Aby wpływać
na zachowanie człowieka.
należa
raczej do nieświado mości nii do procesów świadomych. Psychoanalityczna koncepcja Freuda przeszla wic ie pncobl'aŻeń, między innymi w teoriach Gustawajunga, Alfreda Adlera, Ericha Fromma i Kareo Homey. Niezaleinie od róż nic w teoriach wszyscy c i ba-
loby
odwoływać się
dacze
są
zgodni co do tego.
nieuświadomione.
że
motywy
są
w istotnej mierze Niewątpliwie koncepcja
ludzkiego zachowania
nieuświadomionej motywacji jest jedną z najważniejszych osiągnięć
psychoanalizy. W jaki sposób ujawnia się motywacja nicświadoma w zachowaniach konsumen· ckich i jak można wykorzystać taką moty· wację w reklamie? ł'rzede wszystkim należy tu stwierdzić, ze w świetle koncepcji nieSwiadomej motywacji sama logika i racjonalność w projektowaniu strategii marketingowych okazuje się n iewystarczając;t. Przypomnijmy przykład strategii marketingowej koncernu .,Coca-Cola", przedstawionej w rozd7.iale o spostrzeganiu w kon· tekście praktycznyc h zastosowań prawa Webera (patrz rozdz. 1.1.2). Koncern ten Ulstosowal strategię ..zwiększania wymiaru", a dok ladniej zwiększan ia słodkości na· poju Coca·Cola, ponieważ stwierdzono. że dopiero wówczas s kutecznie będzie konku·
rowal z napojem Pepsi. Ten nowy produkt nazwano New Coke i w tak zwanym ślepym teście, czyli podczas próbowania produk· tów bez oznaczenia marki, osiągnąl on naj· wyższy wskaźnik preferencji. Jednakże po wprowadzeniu tego produktu, zjednocze· snym zamiarem stopniowego usuwania % rynku produktu nazwanego Classic Coca· ·Cola, nie osiągnięto OCZekiwanego wzrostu sprzedaży napoju New Coke. Dlaczego tak się stało, jeŚli - zgodnie z racjonalnym roz umowaniem wszys tko wskazywalo oa sukces rynkowy? Otóż stratedzy marketin· gowi wlasnie tutaj pominęli oddziaływanie innych czynników, które należaloby zali· czyć do motywacji nieuświadomionej, Jeże· li zdamy sobie sprawę, że klasyczna Coca· ·Cola jest obecna na i)'fl ku amerykańskim od ponad stu lat, wówczas można przy. puszczać, że ta marka wiąże w sobie pew· ną część kulturowego dziedzictwa historii i obrazu Ameryki. Zabranie więc klasycznej Coca-Cdi konsumentom amerykańskim to. jakby pozbawienie ich jakiegoś elementu tożsamości narodowej. Takie cechy nie· koniecznie muszą być uświadamiane, ale wlaśnie te nieobsenl'owa lne percepcyjnie WlllŚCiwości byly istotną przyczyną nie· przyjęcia New Cnke w miejsce CJassic Coca· ·GoJa. Symboliczne znaczenie tradycyjnej nazwy okazało się ważniejue od samego smaku. Podobna sytuacja wystąpila podczas wprowadzania pod koniec lat czterdziestych w USA rozpuszczalnej kawy Nescaji 11/· sJal/J. Niewątpliwie byl ~ ona wygodniejsza i mniej czasochłonna w przygotowywaniu od dotychczas stosowanej kawy Maxwtli 1I01ł~, którą trzeba bylo specjalnie zapa· rz.,ć. Kawa rozpuszcz.,lna nie s p!'ZeWwala się jednak dobrze na rynku. Konsumenci pytani, dlaczego nie kupują kawy buta/lt,
MOTYWACJA I EMOCJE W MARKETINGU
twierdzili, że ma ona nieprzyjemny smak. Ale czy faktycznie smak byl przyczyną niepowodzenia tego produktu na rynku? Badania przeprowadzone przez Haire (1950) pozwolily odkryć prawdziwą przyczynę niekupowania tej kawy. Przy zastosowaniu specjalnego testu projekcyjnego, w którym gospodynie domowe opisywaly konsumentki różnych rodzajów kawy - postępo wanie to pozwalało ujawniĆ się motywacji nieświadomej - okaza/o się, że kobiety ku pująceNescaji Instant spostrzegane sąjako leniwe i niezorganizowane. Problem zatem leżal nie w smaku, ale w wizerunku konsumentek kupujących tę kawę, Po tym ustaleniu zastosowano strategie reklamowe, w których aktywna i zapracowana kobieta pijąca kawę Nescaji Ins/anl ma dzięki niej więcej czasu na wykonywanie czynności domowych jako żona i matka. Dopiero taka zmiana negatywnego obrazu w zastosowanych później strategiach reklamowych kawy Nesca/i Inslont znacznie poprawiła sytuację tej marki na rynku, 00 pokazują badania przeprowadzone dwadzieścia lat później przez Wcbste1'
67 Na przykład wspomniany Adler sformuło wał teorię, w świetle której głównym motorem ludzkiego zachowania jest wola mocy. Także i w koncepcji Maslowa można zlokalizowdć potrzebę dominacji w hierarchicznej strukturze potrzeb. Tutaj potrzeba władzy może ujawniać s ię na przyklad na najwyższym piętrze struktury potrzeb i może wchodzić w skład potrzeby samorealizacji (patrz ryc. 3.n. Agencja reklamowa ,,McCann-Erickson" miała za zadanie stworzyć skuteczną reklamę nowego rodzaju trutki na karaluchy. Nowy produkt miał fonnę plastikowej tacki i posiadał wiele zalet: byl wygodniejszy w obsłudze niż stosowane do tej pory trutki w aerozolu, nie wymag',1ł uciążliwego polowania na insekty, a jedynie pozostawienia produktu na jakiś czas w kącie pomieszczenia, a następnie wyrzucenia wraz z uniesz kodliwionymi karaluchami. Głównym odbiorcą produktu miały być średnio sytuowane gospodynie domowe z połudn ia Stanów Zjednoczonych, a więc obszaru, gdzie insekty są poważnym problemem i istnieje duży popyt na środki owadobójcze. Wstęp ne badania marketingowe odnośnie odbioru rekłamy nowego produktu prognozowa· Iy sukces rynkowy. Gospodynie domowe nie musiałyby już spryski wać insektów środkiem w aerozołu, nie koncentrowałyby się więc na tej czynności porządkowania domu.Tymczasem okazało się, że trutka nie miala zbytu w segmencie docełowym. Przeprowadzone pierwsze badania konsumenckie, do których dostosowano reklamy nowego prod uktu, nie wyjaśniały przyczyn niepowodzenia. Kobiety przyznawały, że nowy środek jest skuteczny i wygodny, w dalszym ciągu jednak kupowały 5tosOw.m.ą do tej pory trutkę w aerozolu, occnianąjako mniej wygodną. Nieracjonalność
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
68
zachowania gospodyń domowych polegala na Iym, że rwierdzily jedno, a robiły zupelnie coś innego.
W związku z taką sytuacją postanowiono przeprowadzić dodatkowe badania projekcyjne. które wyjaSnialyby przyczyny tej nieracjonalnoSci i niepowodzenia dotychczas stosowanych strategii marketingowych. Zadaniem badanych gospodyńdomowych było tym razem narysowanie karaluchów i napisanie kilku zdań o tym, jakie uczucia te insekty w nich wywojują. Rycina 3.2 przedstawia kilka przykładowych rysunków.
Okazalo
s ię, że ws~tkie
narysowane
insekty były płci męskiej. Jest to widoczne
zarówno na rysunkach, jak i w ich opisach.
Na przyklad jeden li opisów do narysowanego obrazka wygląda następUjąco: ,,Zakr.a. dlam się po cichu do kuchni, może go tarn nie ma? Wyciągnęłam rękę do kontaktu. Mialam nadzieję, że będę sama po zapaleniu światla. Może siedzi na stole, mySia· lam. Myślicie. że to niemożliwe? Nic nie jest niemożliwe z tym facetem. Może na· wet nie być sam. Będzie uciekal, gdy upalę światlo, myślałam. Ale najgon:ej by było. gdyby mi się wymknął z zasięgu wzroku. Nie. lepiej stawić mu czolo od razu, zanim zacznie kontrolować sytuację i uprosi kum· pli".lnna kobieta tak opisuje swój rysunek: "Pewnej nocy nie mogłam już znieść tej okropnej myśli. i:e robale skradają się po
~
tA
.~)--~}~ i I,
'! •
J
..._ . .. ~,.
I
'
I·'I Il
ł'1-1" "'"--'
69
MOTYWACJA I EMOCJE W MARKETINGU
ciemku. Zawsze
się skradają,
gdy ich nie
możesz zobaczyć. Musiałam coś zrobić. Myślałam. czyż
nie byłoby wspaniale, gdyby po zapaleniu światła karaluchy się kurczyły i umierały jak wampiry w świetłe słońca. Więc zapaliłam światło, ale one tyl· ko się rozpierzchły, Lecz byłam gotowa ze swoim rozpylaczem, więc nie była to kompletna strata, Załatwiłam ich całkiem sporo ... ciąg dalszy nastąpi jutro, gdy nadejdzie noc". jeszcze inna kobieta stwierdza: "Mężczyzna lubi dannowe jedzenie, które dla niego gotujesz, tak długo, jak jest jedzenie, zostanie". Wogólnym podSUIllOViartiU badań szef firmy .. McCann-Erickson" stwierd2ił, że u wiełu kobiet karaluch symbolizował mężczyznę, który kiedyś nad nią się znęcał. Zabijanie karaluchów środkiem w aerozolu pozwoliło patrzeć, jak się w iją i umierają z bólu. co stanowi wyraz nieuświadomio nej potrzeby kontroli i dominacji nad swoim partnerem. Można teraz zapytać, jak wygląda świat reklamy w aspekcie potrzeby dominacji? Popatrzmy więc na następujące reklamy kosmetyków i ubrań, przedstawione na ryciniach 3,3a, 3.3b i 3,3c (skladka). W reklamach tych jest wyraźnie wykorzystany motyw dominacji kobiety jako zasadniczy element strategii marketingowej. Przedstawione przykłady odnoszą się tylko do tej motywacji człowieka, jaką jest ukryta motywacja dominowania. Mogą one posłużyć do tworzenia reklamy opartej na różnych motywacjach, tak świadomych, jak i ukrytych. Opracowanie strategii badań marketingowych wykorzystujących motywację w reklamie stworzyłoby w zasadzie nieograniczone możliwości wykorzystywania wielu różnych potrzeb konsumentów na polu promocji marek produktów.
3,2. Emocje w zachowaniach konsumenckich Emocje, afekt lub uczucia są świadomie doświadczanym, subiektywnym stanem psycbicznym towarzyszącym naszym codziennym wydarzeniom. Dobrze znane przyk ł ady emocji to: gniew, lęk , zmartwienie,lubienie, radość, zaskoczenie, Reakcje emocjonalne towarzyszą procesom spostrzegania otoczenia, przywoływaniu z pamięci ki edyś przeżytych doświadczeń. a także wyborom konsumenckim. Można zatem powiedzieć, że emocje występują we wszystkich sferach zachowań konsumenta. Dlatego o emocjach mówil i śmy już przy omawianiu procesów poznawczych w rozdziałach 1. i 2. W rozdziale o spostrzeganiu pisaliśmy o nieświadomej per· cepcji wielkich źrenic, która wywoływała podobanie s i ę postaci (patrz ryc. 2.2). W rozdziale o uczeniu się była mowa o warunkowaniu afektu na drodze warunkowania klasycznego. Wreszcie przy opi· sie zjawisk pamięci pisaliśmy o tym, ze przywołana do pamięci reklama powoduje wzrost emocjonalnego nastawienia do zna· ku towarowego. Z kolei w rozdziale o tworzeniu się postaw konsumenckich mówiliśmy o afekcie jako istotnym komponencie postawy. Wreszcie. kiedy będzie mowa o procesach decyzyjnych i podecyzyjnych, okaże się, że i tam emocje odgrywają wazną rolę·
Przede wszystkim jednak wzbudzanie emocji wykorzystuje się w reklamie. Spostrzeganie, uczenie się i zapamiętywanie reklam zależy nie tylko od praw psychologicznych rządzącymi tymi procesami. ale także od uczuć. jakie wzbudzają.
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
70 3.2.1 . Emocje w rekl amie
W
kontekście
tworzenia reklamy istotna
jest przede wszystkim ekspresja, czyli sposób wyrażania różnych emocji. Sygnały
emitowane przez reklamy wzbudzają różne uczucia, na przykład: radości (jeieli rekla~ ma zawiera elementy przyjemne i skłania jące
do kontaktu z rzeczą wywołującą to uczucie), strachu (jeieli zawiera elementy powodujące wyobrażenie urazu i skłonność do unikania), wstrętu i tak dalej. Zanim zajmiemy się analizą reklam odwołujących się
znamy
się
uczuć,
jakich
bardziej
do
różnych
emocji, zapo-
najpierw krótko z
klasyfikacją
doświadcza człowiek.
znaną klasyfikacją uczuć
Naj-
jest po-
dziaj C.harda (1977). Wyr6żnia on dziesięć podstawowych emocji: zainteresowanie, radość,
zaskoczenie, gniew, zmartwienie, pogarda, lęk, wstyd i wina. Emocje te mogą być wzbudzane wtedy, gdy mamy bezpośrednio do czynienia z odpowiednimi zdarzeniami, na przykład z aktualnie oglądaną reklamą, ale i wtedy, gdy przypominamy sobie odpowiednie zdarzenia, na przykład kiedy przypominamy sobie rek lamę. Oznacza to, że w powstawaniu emocji biorą udział zarówno procesy spostrzegania, jak i pamięci. Badania Deborah MacInnis i Robert Westbrooka (1987) pokazują, że konsumenci rzeczywiście doświadcz.1ją różnych emocji podczas oglądania reklam. Autorzy ci badali, jakie specyficzne elementy reklamy wywołują określone emocje u konsumentów. Okazalo się, że reklama wywołuje na przyklad gniew, wtedy gdy przedstawia osoby ubliżające sobie nawzajem, z premedytacją przeszkadzające innym czy zachowujące się nieuczciwe w różnych sytuacjach. wstręt,
W związku z wywoływaniem emocji u konsumentów pojawiają się ważne py. tania: - Czy odbiorcy reklam potrafią różnico wać wiele emocji (np. te wymienione w klasyfikacji barda) przekazywanych w reklamach? Badania przeprowadzone przez Julie Eddelt i Marian Burke (1987) pokazują, że konsumenci mogą doświadczać tylko niektórych emocji. Oznacza to, że nie wszystkie emocje da· ją się wzbudzać przez reklamę. Jednoznacznie w badaniu tym stwierdzono, że konsumenci dobrze różnicują kierunek emocji, to znaczy reagują właściwą emocją - pozytywną bądź negatywną -na różne reklamy. - Czy emocje o slabej intensywności mogą wpływać na zachowanie konsumenta? Jest rzeczą oczywistą, ze jeieli jakaś emocja jest wzbudzana w reklamie, to powinna mieć raczej słabą intensywność. Można sobie wyobrazić, jak przykre konsekwencje moglaby mieć zbyt duża intensywność róż· nych emocji wywolanych przez rekla· my - powiedzmy gniewu albo smutku powodującego stan zniechęcenia, apatii czy depresji. Badania Allena, Machleit i Marine (1988) pokazują, że nawet je· śli intensywność wzbudzanej emocji jest bardzo mala, to emocja ta modyfikuje zachowanie się konsumenta. Na przyk lad dobrze opracowana reklama lękowa to taka, która jest w stanie wywołać lekki niepokój. Nie wywołuje wówczas przykrych konsekwencji ijeżeli spełnia określone warunki, to jest skuteczna. Poniżej pokażemy kilka marketingowych strategii wykorzystujących emocje pozytywne i negatywne w reklamie.
MOTYWACJA I EMOCJE W MARKETINGU
3.2.1.1. Emocje pozytywne w reklamie
Wiele reklam odwołuje się do takich emocji pozytywnych,jak radość. miłość czy szczę ście . Ponieważ czlowiek zwykłe dąży do przeżywania takich emocji, to kojarzenie ich z reklamowanym produktem może, na zasadzie warunkowania klasycznego. wytwarzać pozytywne nastawienie konsumenta do reklamowanego produktu. Poznaliśmy już na przykładzie eksperymentu Goma (przedstawionym w rozdziale 2.) sposób, w jaki lubiana muzyka zwiększa atrakcyjność produktu prezentowanego na jej tle. RadoŚĆ jest emocją bardzo często wykorzystywaną w reklamie. Bodźcami kojarzącymi się z radością jest na przykład uśmiech albo slowa: "przyjemność", "rozkosz" i tym podobne. Przykład wykorzystania bodf.cÓw kOjarzących się z tą emocją przedstawia reklama rozpuszczalnej kawy Lavazza, pokazana na rycinie 3.4 (składka). Często wykorzystywanym elementem w reklamie jest tak zwany schemat dziecięcości. Szczególowo opisuje go Doliński (1998). Jak przedstawia autor , schemat dziecięcości wyzwala instynktowne zachowania nastawione na opiekowanie się bezbronnymjeszcze dzieckiem. Wzbud7.a więc uczucia tkliwości i rozczulenia. Nic więc dziwnego, że schemat dziecięcości wykorrystywany jc~t przede wszystkim w reklamach artykulów przeznaczonych dla dzieci. między innymi odżywek czy zahawek. Wykorzystuje się tu zasadę, że pozytywne emocje wywolywane przez dziecko zostaną skojarzone z reklamowanym produktem. Producenci reklam trafn ie zauważają, :i:e takie skojarzenie moźe wystąpić nie tylko w związku z produktami dziecięcymi,
71 ale takie z towarami, o których dzieci nie mają pojęcia. Przykład reklamy produktu nowoczesnej technologii. w której wykorzystany jest schemat dziecięcości. przedstawia rycina 3.5 (skladka). Cechy schematu dziecięcości posiadają także mlode zwierzęta. które podohnie jak male dzieci wywołują jednoznacznie pozytywne emocje. Mate bezbronne kotki czy pieski są częstym elementem reklam produktów przeznaczonych dla zwierząt. Towarzyszą one takie towarom i usługom zupełnie z nimi niezwiązanym. Taką reklamę przedstawia rycina 3.6 (składka). Powszechnie stosuje s ię w reklamie bodźce wywolujące pożądanie seksuałne.
Podobnie jak ucwcia tkliwości i rozczulenia, tak i emocje związane z seksem występują w reklamach różnorodnych produktów. Często widzimy więc atrakcyjne. roznegliżowane panie w reklamach zegarków, samochodów. ubran i tak dalej. Pr:zykład reklamy stosującej bodice seksualne przedstawia rycina 3.7 (składka). Także powszechnym rodzajem emocji występującym w reklamach jest wesołoŚĆ. Tę pozytywną emocję ma w reklamie wzbudzać humor. Wiele badań poświęcono wartości humoru w reklamie. Zdania co do skuteczności humoru w reklamie są wśród badaczy podzielone. Z pewnością humor koncentruje uwagę konsumenta na reklamie - szczególnie w bloku reklamowym zawierającym inne poważne reklamy. Ponadto, jak to pokazuje wiele badań. humor wzmacnia wiarygodność przekazywanych w reklamie informacji (Mowen, 1990). Należy jednak zdawać sobie sprawę z tego. że humor może również obniżać rozumienie i z
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKle!-
72
porównywano przypominanie zawartości reklam z humorem i bez humoru. Okazało się, że przypominanie było istotnie lepsze dla reklam bez humoru. Należy takie liczyć się z tym, że nie wszyscy konsumenci podobnie reagują na humor. Na przykład w badaniach H. Lammersa (1983) okazało się, że w porównaniu z mężczyznami, kobiety częściej reagowaty na humor negatywnie. Zanim więc wprowadzi się elementy humoru do reklamy, nalezy wcześniej dokonać segmentacji rynku i wykluczyć ten segment, w którym konsumenci mogą negatywnie reagować na humor. Wiadomo również, że dowcipy na tle rasowym, pici, pochodzenia, miejsca zamieszkania są źle odbierane przez tych konsumentów, których bezpośrednio dotyczą. StosownoŚĆ konkretnego humoru jest więc uzależniona od segmentu konsumentów, w jakim jest odbierany. Należy także pamiętać, że zastosowanie humoru w mię dzynarodowej kampanii promocyjnej może zaostrzyć problemy wynikające z różnic kulturowych. McCullough (1993) w badaniach porównawczych fińskich i amerykań skich konsumentów w odhiorze reklam stwierdziła, że typowy humor fiński cechuje nonsensowność prezentowanej treści, podczas gdy humor amerykański używa bardzo dużo przesady i wyśm iewa róznice narodowościowe.
Humor jest także wykorzystywany w ce-
lu neutralizowania lub niedopuszczenia do wystąpienia
innych emocji, na przykład lę ku czy smutku. Jest więc sposobem zmagania się z sytuacją trudną. McCrae i Costa (1987) wymieniają humor wśród technik radzenia sobie z trudną sytuacją. Rzeczywiście pozwala on na dostrzeganie zabawnych stron sytuacji trudnych. Popatrzmy na przykład na rek lamę przedstawioną na
rycinie 3.8
(składka).
Prezentuje ona kom
miczną sytuację mężczyzny, powstałą
skutek osłabienia zdolności zapamiętywa· nia. Oczywiście taka (humorystyczna) sytu· acja wcale nie jest wesoła , jeżeli znaleźli byśmy się na miejscu przedstawioneg( mężczyzny. Może ona nawet wywoływa( lęk. Sposobem na radzenie sobie z taką nieprzyjemną sytuacją jest Hilobil, który mię dzy innymi ułatwia koncentrację i poprawi< zdolność zapamiętywania.
Jakjui pi saliśmy, chociai nie wszystkiE emocje dają się W2budzić przez reklamę, t( jednak. konsumenci potrafią odróżnić i od· powiednio reagować na reklamę - albc emocją po~ywną, albo negatywną. Zajmiemy się teraz zjawiskiem doświadczani< emocji pozytywnej, niezależ nie od jej spe· cyficzności, czyli od tego, czy jest ona wy. wołana przez radość, fascynację, SZCZęŚCiE i tak dalej. Tego rodzaju emocje będziem) nazywać niespecyficznymi.
Emocje niespecyficzne w reklamie Badania psychologiczne nad tworzenien: się afektu pokazują, że już sam fakt spostrzegania bodźca powoduje oswojenie si~ z nim i jego podobanie się, Bodźce wielokrotnie spostrzegane wydają się bliskie cieple, mile, natomiast spostrzegane po Ta2 pienvszy są dalekie, zimne i obce. Z do§wiadczenia wiemy, że osobę, którą częst( spotykamy, traktujemy ciepło i z sympatią a do kogoś widzianego po raz pierwszy od· nosimy się przeważnie obojętnie. Zjawisko tworzenia się emocjonalne: reakcji podobania się tylko na skutek same. ekspozycji bodica i oswojenia się z tyrr bodźcem szczegółowo opisuje R. Zajon( (1985). Autor w swoich badaniach wyka· zal, że często spostrzegane - początkow( emocjonalnie obojętne - bodźce stają sil
73
MOTYWACJA I EMOCJE W MARKETINGU
~OR~AL PA R IS
Przez cały dzień moj a skóra j est odŻjWiona i nareszcie ma zapewniony komfort Claudia Schiffer
Przez cały dzień moja skóra j est odŻjWiona i nareszcie ma zapewniony komfort Claudia Schiffer
zdecydowanie atrakcyjniejsze w porównaniu z malo a trakcyj nymi bodźcami widzianym i po raz pierwszy. Ponieważ taka emocja nie jest jeszcze jakościowo z różni cowana, nwżna ją nazwać e mocją niespecyficz ną. Dopiero na bazie takiej e mocji ksz taltuje się i różnicuje jejjakość i może my wówczas pozytywne nastawienie emocjonalne n azwać podni eceniem, fascynacją czy m iłością. Jednakże już samo pojawianie się niespecyficznej emocji, jaką jest pozytywne nastawienie do wielokrotnie spostrzeganego pnlo.dm iotu, może byc wykorzys tane w projektowaniu pnestrze nnej orga nizacji werbalnych i obrazowych elementów reklamy. Popatrzmy wil,.'C na rycinę 3.9 (skladka) przedstawiającą dwie kompozycje reklamy kremu L ·Orla/. Kom pozycje te zosta ly skonstruowane przez jednego autora ze znajdujących się w czasopismach reklam i różnią się lokalizacją znaku finnowe· go względem fotografii kobiety. A teraz popatrzmy na dwie inne kompozycje re klamy tego samego kremu L 'Ortal.
~OR~AL PA R IS
T ym raze m zamiast fotografii kobiety umieszczony jest tekst: " Przez caly dzień moja s kól'lI jest odżywiona i nareszcie ma zapewniony komfort" (rycina 3. 10). W obu wypadkach kompozycje różnią się lokalizacją znaku finnowego L 'OrWl na lewo lub na pl'llWO względem danej informacji obrazowej lub werbalnej. Czy okre· ślona lokaliucja znaku może mif.'Ć znaczenie dla skuteczności reklamy? Badania nad znaczeniem przestrzennego rozmieszczenia różnych elementów reklamy podją ł Janisze wski (1990). W jednym ze swoich eksperymen tów umieszczaI znak finnowy albo na prawo, albo na lewo w stosunku do zdjęcia kobiety (informacja obrazowa) lub tekstu (informacja we rbalna). Byly więc aż cztery wersje reklam podobnie utworzone do przedstawionych na rycinach 3.9 (składka) i 3.10. Każ dą z ta kich rekl am preze ntowano innej grupie badanych osób. Po prezentacji osoby ocenialy atrakcyjnose różnych elementów re klamy, w tym znaku firmowego. Okazalo się, że znak rurnowy jest lepiej oceniany,
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONS UMENCK1Cl
74
gdy mieści się na lewo od tekstu. W wypad-
nej przez prawą i lewą półkulę mózgr
ku zaś reklamy obrazowej
odwrotnie:
W wyniku skrzyzowania nerwów wzro
znak staje się bardziej atrakcyjny, jeśli jest umieszczony na prawo od fotografii.
kowych umieszczanie bodźców po łewf stronie widzenia powoduje przesłanie id do prawej półkułi, natomiast umieszczeni. tych bodźców po prawej stronie poW<Xlu je przekazanie ich do pólkuli lewej. Wie my jednak (między innymi % neurops~ logicznych badań Łuri i , 1976). że bodźd slowne są przetwarzane przede wszyst kim przez półkulę lewą, a bodźce obraz kowe przez pólkulę prawą. Schemat ta kiego przetwarzania informacji wzrokowe. przedstawia rycina 3.1 1. Trzeba jednak takie zauważyć, it oznaczenia marki towarów , tak w postac slownej jak i graficznej, skła dają się z bar, dzo prostych bodicÓw. Gdy chodzi za! o proste bodźce (takie jak krótkie słowa ~
było
W jaki sposób moina wyjaśnić to intrygujące zjawisko? Niewątpliwie ma tu znaczenie tworzenie s ię emocjonalnej reakcji podobania się znak u finnowego jut tylko na skutek jego spostrzegania \II reklamie. Gdyby jednak tylko ten proces
emocjonalny mial miejsce, wówczas atrakcyjność znaku nie różniłaby się ze wzglę du na jego lokalizację. Muszą zatem odgrywać rolę jeszcze jakieś inne procesy
psychologiczne. Należy więc odwolać się do neuropsyc hologicznej koncepcji przetwarzania informacji wzrokowej. W teorii tej mówi się
o specyficzności informacji przetwarza-
---- --~
----- -.. . .
=====:..~:~
3.11
--
75
MOTYWACJA I EMOCJE W MARKETINGU
schematyone rysunki), to obie pólkule przetwarzają je z jednakową skutecznością. Można teraz zrozumieć zróżnicowanie atrakcyjności tego samego zna ku firmowego w różnych kompozycjach reklamy. Jeże li taki prosty bodzie<:, jak znak firmowy, jest um ieszczony na prawo od graficznych elementó w reklamy (zdjęcie, rysunek), 10 jest on przesylany do wolnej pólkuli lewej. Prawa pólkula przetwarza w tym czasie grafikę zgodnie z przedstawioną zasadą prtelwarzani;l informacji. Co jedn;lk się dzieje, jeśli znak znajduje się na lewo od rysunku? W takiej sytuacji rysunek musi trafić do pólkuli prawej wyspecjalizowanej wlaśnie w przetwananiu grn.fiki. Znak firmowy natomiast, ze względu na to, że znajduje się po lewej stronie, także jest przesyłany do prawej pólkuli, już jednak zaj ętej przetwarzaniem obrazu. Nie zosta;e on przesiany do półkuli lewe;, ponieważ - jak to j u ż wcześnie zaznaczono - jest bodźcem prostym i nie musi być specjalnie pn:etwanany. W rezultacie nie jest przetwarzany w takim stopniu, aby wywolać efekt oswoje nia się i wzrost jego atrakcyjności. Podobnie, tylko w od wrotnym układzie, rzecz ma się z przetwarzaniem znaku w kontekście reklamy tekstowej. Tuta;, aby znak stal się atrakcyjny, powinien znajdować się na lewo od tekstu. Jego umieszczenie po prawej stronie nie wywala jego atrakcyjności, podobnie jak nie wzbudzi atrakcyjności znak zlokalizowany na lewo od elementów graficznych reklamy. Ta i nt eresująca problematyka tworzenia się pozytywnej emocji na skutek pn:estrzennego rozkładu elementów reklamy doczeka la się szczegółowycb opracowań. Systematyczne badania nad znaczeniem przestrzennego rozmieszczenia różnych
elementów re klamy w tworzeniu się reakcji emocjonalnych na te elementy przeprowadzi! Janiszews ki ( 1990, 1990a) oraz Janiszewski i Warloop (1993).
3.2. 1.2.
Emoc::je
"~tr- w
rekbmie
I"ro)ektanci reklam przejawiają duże zainteresowanie me emocjami negatywnymi. Wiele badań pokazuje ich skutecznoŚĆ w strategiach marketingowych. Doświadczenie pokazuje, że umiejętne manipulowanie emocjami negatywnymi może przynieść zamierzony skutek. Powstaly nawet teorie oddziaływania reklam wywołujących takie emocje. Najbardziej intrygujące jest doSwi.-.dczenie lęku.
Reklamy lękowe Reklamy lękowe, nazywane tak że reklamam i warunkowania lęk iem, przekaz ują kon sumentowi wiadomoSć, że jeieli nie będzie slosowal jakiegoś produktu lub nie będzie korzystaJ z jakiejś usługi, wówczas może mu się zdarzyć coś zlego.l>odstawowym celem takich reklam jest minimal izacja ryzyka zw i ązanego z szero ko rozumianym bezpieczeństwem i zdrowiem. Pierwsze badania nad reklamami lęko wymi wykazywały brak ich skuteczności. W jednych z takich badań, opisanych przez Mowena (l990), zastosowano reklamę lę kową, która miala spowodować częstsze mycie zębów przez uczniów szkół średnich. W pierwszej grupie pokazywano uczniom reklamę przedstawiającą zdjęcia zakrwawionych dziąscl z inf()l"lll3(:ją, że infekcje zębów mogą powodować uszkodzenie serca, nerek i inne okropne choroby. Drugiej grupie przekazywano zdecydowanie mniej groine
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
76 wiadomości. Okazało się, że
grupa uczniów Wydawało się
tylko druga
zaczęla częściej myć zęby.
zatem,
że
im silniejszy
l ęk
wywołują reklamy. tym słabiej one oddziału ją
na zmiany w z.achowaniu
Wielu badaay reklamy
się
odbiorców. wów-
stwierdziło
czas, re reklamy lękowe są nieefektywne. Dok ładn iejsze
badania kontrolujące jednak, że największą efektywność mają reklamy wówczas. kiedy ten poziom jest umiarkowany. Dari usz Dolińsk i (1998) opisuje eksperyment nad zapamiętywaniem reklam lęko wych, w którym trzem grupom osób badanych pokazywano trzy różne filmy, gdz ie pracownik banku zachęca do stosowania poziom
lęk u wykazały
kart kredytowych. W pierwszym filmie koncentrowano się na latwości regulowania wszelkich rachunków. Drugi film wprowadza! elementy lęku przez zwróce-
nie uwagi, że gotówkę można zgubić, k toś może ją ukraść oraz że karta kredytowa pod tym względem jest bezpieczniejsza. Trzeci film wprowadzal j uż poważne zagrożenie, w którym podkreślono, że noszenie przy sobie p ieniędzy to narażanie wlasnego życia, ponieważ ch ęć zysku jest częstą przyczyną morderstw. T ym razem okazało się. że badani najlepiej zapamięty wali reklamę wówczas, gdy poziom lęku był średni . Natomiast duży lęk wywolywał reakcj ę obronną i nie dopusz cz ał do świadomości tak wie lkich zagrożeń . W konsekwencji mocno st raszące reklamy nie są zapamiętywane i nie odnos~ sk utku. Reklamy l ękowe stosowane są przeważnie przez agencje ubezpieczeniowe, finny samochodowe i tak dalej. Stosują je także organizacje społecz ne zajmujące się ochroną zdrowia i, z całkiem innych powodów, producenci pasty do zębów, finny
fannaceutyczne i inne. Warto więc bliżej konstrukcji takiej rek lamy i dokładnie określić warunki jej skutecznoSci. Na rycinie 3.12 (składka) przedstawiona jest re klama amortyzatorów M onrfM zwiększających bezpieczeń stwojazdy. Reklama ilust::ruje zagrożenie oraz opisuje kilka tragicznych zdarzeń spowodowa· nych brakiem właściWYCh amortyzatorów. W tej reklamie zawarte są podstawowe elementy modelu twon:enia reklamy Ięk~, opracowanego przez Tannera, Hunta i Epprighta (19!H). Zgodnie z tym modelem w prezentowaniu reklamy lękowej naleŻ)' zachować porządek prezentowanyt;:h inlorma.:ji. Przede wszystkim prezentuje się za· grożenie (śmiere pod kolami samochodu), następnie przyczynę takiego zagrożenia (zużyty amortyzator) i w koncu sposób na usunięcie zagroże n ia (nowe amortyzatory Mrmroe !5etJSoTrac). Wa1.na jest obecnośt tym wszystkich trzech elementów w reklamie, a w wypadku reklamy telewizyjnej należy zachować taki:e wła ściwą kolejność ich występowania. T aka k olejność prezentowania zdarzeń w pne kaz ie informacyj. nym skutet;:z nie wpływa na zmianę zachowania się jego odbiorców, co potwierdzają wyniki badań Tannera, Hunta i Epprighta nad stosowaniem różnych zabezpieczeń przed zakażeni em chorobą AIDS. Lazarus {1968} i Scherer (1988) w swoich teoriach emocji także podkreśla l i znat;:zenie tych trzech elementów w modyfikacj i zachowa· nia si~ człowieka na skutek spostrzeganego zagroienia. Popatrzmy teraz na szczególny przy· kład reklamy papierosów. w podobny sposób stosowaną prawie we wszystk ich kraja<:h świata, pokazującą okreśłone zagroprzyjrzeć się wewn ętrz n ej
żenie.
MOTYWACJA I EMOCJE W MARKETINGU
77
Zamierzeniem takiej reklamy jest skło nienie konswnentów do palenia papierosów. Jednakże ustawa prawna odnośnie reklamy produktów szkodliwych wymaga umieszczenia na niej ostrzeżenia, tak jak to przedstawi.1 rycina3.13 (skladka). Wkonsekwencji rekla· ma przekazuje sprzeczne infonnacje - jednocześnie przyciąga i odpycha poprzez konflikt dwu wypowiedzi: z jednej strony "Ciesz się chwilą" (paląc papierosy), i z drugiej "Pale· nie tytoniu powoduje raka i choroby serca". Z badań nad spostrzeganiem takich niespójności, nazyWanych przez Berlyne (1969) konfliktem poznawczym lub przez Festingera (1957) - dysonansem poznawczym, wiadomo, że człowiek często tego rodzaju niezgodności nie dostrzega. Także w odniesieniu do wyżej przedstawionego sposobu tworzenia reklamy lękowej można spodziewać się, że niezgodność nie jest do· strzegana. Prezentowane ostrzeżenie nie może być skuteczne, ponieważ nie zawiera ważnego elementu - określenia sposobu, w jaki można usunąć przedstawione zagrożenie, czyli co zrobić, żeby rzucić palenie. Gdyby jedn.1k taki element zostal wnieszczony, to reklama przestalaby być reklamą papierosów! Mamy więc tu do czynienia l następującym paradoksem: ustawowo reklama papierosów musi zawierać ele· menty zagrożenia. Dopiero jednak wskaza· nie w reklamie sposobów unikania zagroże. nia warunkowaloby efektywność reklamy i unikanie palenia, co z kolei jest sprzeczne z zamierzeniem producentów papierosów, którzy w swojej reklamie zachęcają wła śnie do palenia. Reakcje odbiorców reklam są zwykle bardziej zlożone- przeważnie nie ujawniają oni tylko tej jednej emocji, jaka była w zamierzeniu konstruktorów. Doliń ski (1998) opisuje kilka przykładów re·
klam wzbudzających różne emocje. W jednym z badań reklama mająca w zalożeniu wywoływać poczucie winy wzbudzała także zloŚć. Ponadto różne negatywne emocje mogą wspólwystępować. Popatrzmy więc na reklamę przedstawioną na rycinie 3.14 (skladka). Ta reklama wzbudza u odbiorców jednocześnie dwie emocje: smutek i lęk. Klopotliwe emocje w reklamie Negatywne emocje w reklamie nie ograni· czają się tylko do lęku. Czasem ujawniane są inne, na przykład emocje klopotliwe, na· zywane przez Z. Zaleskiego (1998) niego' dziwymi, niechcianymi i zakazanymi. Do takich należą: zawiść, złośliwa radość, za· zdrość, zemsta, nienawiść, wstręt, pogarda i wstyd. Popatrzmy na reklamę przedsta· wioną na rycinie 3.15 (składka), w której lek uspokajający Kil/ms ma pomóc w radze· niu sobie z zazdrością. Oczywiście ta reklama sama w sobie nie wzbudza zazdrości, tak jak wyżej przedstawione reklamy lękowe wywoływały niepo· kój. Motyw zazdrości jest tu uwidoczniony w celu pokazania sytuacji, w jakiej można stosować reklamowany produkt. Wiele reklam wykorzystuje także emocje towarzyszące zachowaniom seksualnym. Produkt jest w nich często przedstawiany jako taki, który ułatwia zaspokojenie pożądania seksualnego. Na przykład jeżeli mężczyzna będzie stosow.1ł reklamowaną
wodę toal etową,
to żadna kobieta mu si ę nie oprze. Tego typu reklamy zwykle przed· stawiają skąpo ubraną kobietę w bliskim kontakcie z mężczyzną. Niektóre reklamy wykorzystujące motyw seksu są jednak znacznie bardziej wyrafinowane, podkre· ślając brak aprobaty społecznej dla niektórych l.achowań seksualnych. A to, co jest
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
78
zabronione, staje si~ bardziej atrakcyjne. Taką sytuację przedstawia reklama dezodorantu dla mężczyzn Au pokazana na rycinie 3.16 (składka). Ta reklama nie zawiera wizualnych bodiców seksualnych, pobudza;ednak wy. obrainię odbiorcy poprzez kojarzenie spostrzeganych elementów. Konfesjona! kojarzy się 1. grzec hem, a więc przedstawiona sytuacja odnosi się do łamania nonn spolecznych przez nieakceptowane zachowa-
nia seksualne. Kłopotliwą emocją jest takie wstręt, czyli uczucie odrazy wywolane przez zachowanie się lub wygląd innego człowieka.
Przedstawiona na rycinie 3. 17 (skladka) re· klama dewdorantu do stóp Scholia prezentuje sytuację. która może prowadzić do pojawienia się wstrętu wobec bardzo bliSkiej osoby. Aby uniknąć takie; sytuacji należy, stosować
nymi
reklamowany produkt. Pod pew-
względami
konstrukcja tej reklamy
przypomina wcześniej opisaną strukturę reklamy lękowej. Wstręt jest zagrnZającą emocją, której należy unikać, a reklamowany produktjesl slM>SObem na uniknięcie tego zagroienia. Podsumowanie Wil.:dw na temat motyWacji i emocji pozwala zaprojektować strategie marketingowe w taki sposób, żeby poprzez uruchomienie określonego procesu motywacyjnego lub
poprzez wywolywanie odpowiednich emocji skłonić konsumenta do zakupu daoego produktu. Teom potrzeb Maslowa opisuje powszechne i ważne dążenia ludzi, dlatego jest często wykorzystywana w marketingu i reklamie. Scharakteryzowano także motywacyjne konflikty w zachowaniach konsumenckich oraz potrzeby róŻnorodności i rozumienia bodźców marketingowych. Rozumienie potrzeb konsumentów pozwala wyjaśniać niektóre zachowania konsumenta, na przyklad nagle zainteresowanie się dotychczas n iezauWiłŻanym produktem. Po%wala też opracowywać strategie marketingowe sprzy. jające wplywaniu na takie zachowania. WICIe uwagi poświecono nieświadomej motywacji w reklamie. Przedstawiono klasyfikację uczuć łzar da i pokazano przyk łady wykorzystywania w rekłamach różn ych pozytywnych emocji, tak ich jak radoś(:, uczucie tkliwości i rozczulenia występujące w schemacie d.2iecię· rości om seks. Zaprezentowano tei Stt2ególny rodzaj emocji, jaką jest wesołoŚĆ, którą stosu;e się w reklamach wykorzystujących humOI'. Scharakteryzowano niespecyficzne emocje pozytywne, czyli takie, które wywołują zjawisko podobania się niezależnie od tego, czy wywolane jest przez radość, fascynację, czy szczt,:ścic. Na konice przedstawiono zasady oddziaływania reklamy l ękowej oraz emocji k łopotliwych, takich jak zazdrość, wstręt i nicakceptowane spolecznie zachowania seksualne.
4 Postawy konsumenckie W poprzednich rozdziałach prezentowano rozmaite prawidłowości dotyczące spostrzegania, uczenia się, pamięci, wybranych aspektów emocji i motywacji w działalności marketingowej. Pokazywa ły one, jak tworzyć strategie promocyjno-reklamowe, kierując się funkcjonowaniem tylko pojedynczego mechanizmu psychologicznego. Jest to podejście skuteczne w rozwiązywaniu różnych problemów związanych z tworzeniem strategie promocyjno-reklamowych. Skuteczność tę można zwiększyć przez wykorzystanie kilku mechanizmów jednocześnie i o tym właSnie będzie mowa w rozdziale czwartym. Taką całościową perspektywę zawiera pojęcie postawy. Istotnie. w defmicji postawy przyjmuje si ę. że składają się na nią trzy komponenty: (a) przekonania o tym, jaki jest obiekt postawy (powiedzmy, jak 50lidny jest dany produkt), (b) komponent afektywny, czyli emocje związane z tym obiektem (np. pozytywne lub negatywne, przychylne lub nieprzychylne nastawienie wobec danego produktu) oraz (c) komponent behawioralny, to znaczy odnoszący się do dzialania (np. intencja zakupu danego produktu).
Zanim przedstawimy ową zintegrowaną w postaci tak zwanego wielowymiarowego pojęcia postawy, zaczniemy najpierw od (często stosowanego w badaniach marketingowych) jednowymiarowego poję cia nastawienia (takie JJaZ}'W'dllego postawą). koncepcję
4.1.
Nastawienie do reklamy i nastawienie do marki W związku z reklamowaniem marek i produktów pojawia się intrygujące pytanie: Czy wraz ze wzrostem pozytywnego nastawienia do reklamy wzrasta także pozytywne nastawienie do reklamowanego znaku towarowego? Wiele reklam jest bowiem tak skonstruowanych. że przyciąga uwagę konsumentów. Są one bardzo atrakcyjne tak od strony kompozycji wizualnej, jak i zawartych w nich treści. Zasadniczym celem reklamowania jest jednak sklOllienie konsumenta do kupowania produktu reklamowanej marki. Stąd rzeczywiście ważne jest pytanie o to. czy atrdkcyjność reklamy tworzy także atrakcyjność znaku finnowego?
80
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
Odpowiedź na to pytanie uwarunkowana jest celem, który towarzyszy spostrzeganiu reklamy przez konsumenta. Często się przecież zdarza, że jesteśmy zmuszeni do oglądania reklam w sytuacjach, które uważamy za nieodpowiednie - na przykład kiedy reklama przerywa atrakcyjny pro-
gram telewizyjny. Kiedy indziej, jadąc autostradą, widzimy na billboardach różne reklamy, chociaż nie jesteśmy w danej chwili nastawieni na kupowanie reklamowanego produktu. Spostrzegane reklamy są wkomponowane W otaczającą nas codzienną rzeczywistość. Sytuacja jest całkowicie inna wówczas, kiedy celowo poszukujemy re-
klam, ponieważ zamierzamy kupić produkt określonego rodzaju. Taki konkretny cel towarzyszący ogląda niu
reklamy stanowi
z pewnością zupelnie inny kontekst spostrzegania. W badaniach marketingowych rzeczywiście rozróżnia się cele przetwarzania informacji w spostrzeganiu rek lamy. Opracowano nawet teorie odróżniające różne formy procesu przetwarzania informacji. Najlepiej znaną jest rozwinięta przez Pelty, Cacioppo i Schu1mana (1983) tak zwana koncepcja centralnej i peryferycznej drogi aktywizowanej w spostrzeganiu. Centralne procesy przetwarzania infonnacji wywoły wane są wtedy, kiedy konsument nastawia się na zrozumienie argumentacji prezentowanej w reklamie_ Oczywiście wymaga to pewnego wysiłku poznawczego. Mamy tu do czynienia z dużym 1..aangażowaniem konsumenta, zorientowanym na przetwarzanie marki (brand processingl, i właśn ie takie zaangażowanie się odpowiada dobrze określonemu celowi: kupno produktu danego rodzaju_ Można przewidywać, że w tej sytuacji pojawi się duże pozytywne nastawienie do marki i male nastawienie na
samą rek lamę.
Natomiast peryferyczne procesy przetwarzania informacji ilktywizowane są wówczas, kiedy zaangażowanie konsumenta jest małe, ogląda on reklamę przypadkowo i to głównie ze względu najej atrakcyjnoŚĆ. W tej sytuacji pozytywne nastawienie do reklamy powinno być większe niż nastawienie do marki Zastanówmy się teraz nad pytaniem,jaki może być związek między nastawieniem do reklamy i nastawieniem do marki? Pytanie to jest istotne dla projektantów reklam. Intuicyjnie zakładają oni na ogól, że zachodzi przeniesienie pozytywnych skojarzeń z ogólnego wrażenia reklamy na prezentowaną markę produktu. Nie jest to jednak założenie, które można przyjmować z pewnością. Park i Young (1983) wyjaśnili ten problem w dość prosto zaprojektowanych badaniach nad reklamą nowej marki szamponu SheJlo_ Autorzy stworzyli dwie grupy konsumentów, różniących się ze względu na cel przetwarzania. Pierwsza grupa obejmowala mocno zaangażowanych konsumentów zorientowanych na przetwarzanie marki. natomiast druga grupa - slabo zaangażowanych konsumentów, skoncentrowanych tylko na reklamie. Pierwszą grupę poinformowano, że wprowadzony na rynek nowy szampon jest jakościowo istotnie różny od innych marek i, aby ustalić jego charakterystyczne cechy, należy uważnie oglądać reklamę. Drugiej grupie powiedziano, że nowa marka szamponu nie rózni się bardzo od innych. Zasugerowano tei badanym. żeby w danej chwili nie planowali zakupu żadnego szamponu. Po obejrzeniu reklamy badani z jednej i drugiej grupy określali swoje nastawienie do reklamy. stopień przekonania co do skuteczności produktu reklamowanej marki oraz nastawi enie do
81
POSTAWY KONSUMENCKIE
......
0-0 pra~ co!tl sklMczrJJśd prtIIUcIIJ marki SIIsnI a ~
"
o.,
I
I
o.~
0.61
o. o., o.• o.,
"o.,
Ol' o.,
o
II. .. . ..... ......,1 ... " .... .ni Ryc!",
samej marki ShC1lo. Rycina 4.1 przedstawia korelacji między nastawieniem osób do reklamy oraz stopniem przekonania co do skuteczności produktu a nastawieniem do samej marki. Jak można zauważyć, istnieje raczej wysoki związek między nastawieniem do re klamy i nastawieniem do marki dla konsumentów slabo zaangaŻowanych. Kiedy zatem przetwarzanie informacji ma charakter peryferyczny. to można czyn ić trafne przewidywania o nastawieniu do marki na podstawie znajomości podobania się reklamy. Jeżeli jednak konsument jest mocno zaangażowany w treŚĆ reklamy, to z nastawienia do reklamy nie da się przewidzieć nastawienia do marki. Badanie to wyjaśnia. analizę
-........ ...,
I-,..,... ....
I'wb I Y~1913ł
"'..,;======-
dlaczego w niektórych wypadkach obserwowano związek między obu rodzajami na stawienia, a w innych nie. Decydujący jest tu stopień zaangażowania konsumentów w to, co spostrzegają. Przedstawione do tej pory badania ograniczają się tylko do jednego wymiaru postawy. jakim jest jej skladnik e mocjonalny. Tak wąs ko roz umiana postawajest bardzo często przedmiotem badań marketingowych.JednakŻe, jak mówiono wcześniej. postawa jest czymś bardziej zlożonym, oprócz skladnika emocjonalnego zawiera także skladnik poznawczy i behawioralny. W badaniach nad postawami wobec rek lamy proponuje się więc tak zwane podejście wieloaspektowe - jak zobaczymy, jest
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
82 ono bardzo
owocne ze
względu
na moż liwość określenia konkretnych strategii mar-
ketingowych.
4.2. Pod ej~cie wieloaspektowe w badaniu postaw konsumenckich
Badanie postaw konsumenckich zmierza naturalnie do tego, żeby wpływać na zachowania konsumenckie. Podstawowe pytanie, na które w badaniach tych poszukuje się odpowiedzi, brzmi: Co naleiy zrobić. aby znak towarowy mojej firmy posiadaj dużą wartoŚĆ. WartoŚĆ
zna ku (brcl1ld equi-
ty) jest dlatego tak ważna dla firmy, że im wię k sza jest wartość marki, tym częściej jest ona wybierana spośród produktów tego samego rodzaju. Sam znak firmowy może więc być towarem. Wlaśnie dlatego znak towarowy, który już posiada siln:t pozycję
na rynku, bywa spnedawany innym
fi rmom (dla omaczania produktów in nego rodzaju). Będzie o tym mowa w rozdziale 9. Twórcy wieloaspektowych modeli postaw proponują metodę określania sily danej marki na rynku, a takie przyczyn jej siły lub s łabości W tym ujęciu, kaidy prtedmiot posiada wiele cech wyznaczają cych postawę konsumenta w stosunku do lego przedmiotu. Jeżeli lubimy lody waniliowe, to prawdopodobnie dlatego, ze odpowiada nam ich smak, wygląd, zapach lub jeszcze jakieś inne cechy. Przyjmuje się więc, że nasilenie postawy wobec jakiegoś prt(..'(\miotu (obiektu postawy) zależy od prtekonań, jakie konsument posiada odnośnie tego. co dany prtedmiot (np. produkt dane; marki) ma do zaoferowania.
Mówiąc
bardziej formalnie, wedlug twórców modelu wieloaspektowego (Fishbein i Ajzen, 1980), postawa osoby wobec jakiegoś obiektu jest wynikiem jej przekonań, że dany obiekt posiada określone cechy, oraz ocen ważności tych cech. Fonna!nie można to zapisać następująco: L4-1 ]
gdzie
A - postawa konsumenta k do marki}"; I - ważność cC{;hy i kategorii produktów danego rodzaju (do których oaleiy marka}); B - przekonanie konsumenta k co do stopnia, w jakim markaj posiada cechęi. Początkowo powyzsza formula wydaje sie dość złożona, jednak na konkretnym prt)'k ładzie staje się zrozumia la. Moina się przekonać. jak duiych możliwości dostarcza ona strategom marketingowym w projektowaniu reklam. Weimy jako przykład pięć następu· jących s tacj i telewizyjnych: Polsat. TVN, RTL7, HBO i Canał+. W języku marketingowym sta n owią one różne marki tego samego produktu, jakim jes t dos tarczanie widzowi rozrywki. SprÓbujmy określić istotne cechy stacji telewizyjnej Oral stopie" ich wuności. W pewnym badaniu, przeprowadzonym pr:ty udziale 30 osób, uz ys kano zestaw cech pncdstawionych w tabeli 4.1. (Cechy są podane w kol ejności od najważniejszej do najmniej ważnej).
Przekonania (tj. składnik 8) mierzono na skali lO-stopniowej w taki sposób. że O oznaczało brak danej cC{;hy w konkretnej stacji tdewizyjnej, a 10 - spełnienie tej cechy w s topniu maksyma lnym . Na przyk ład powszechna dostępność uznana
83
POSTAWY KONSUMENCKIE
........ .
_... W _
~
TłI _
4.1
...... w .....
~,..w
IOW.
PIJekona/I!t B
""""Ć
POLSAT
R1l7
]VN
CANAl,
HBO
7
10
4
4
I
I
2
5
2
I
2
5
7
6
7
10
10
6
3
10
10
tnlormacyj1ość
•3
3
5
"'"",.-
6
3
2
3
3
3
6
Wysoka jakość
2
4
4
4
10
10
Interesujący
I
2
4
5
5
5
148
130
108
137
143
L.p.
telewizyjnej
_hoość
I
""'OP'
2 3
P...-
4
p_o
7
pllIzenlef POłłłwI (A)
"
za najważn iejszą cechę stacji telewizyjnych bardzo dobrze charakteryzujePoisat, natum iast w minimalnym stopniu odnosi się do HBO i Canal+. Te ostatnie stacje (zgodnie z rzeczywis tością) nie są według testowanych osób powszechnie dostt;pne. Z drug iejjed na k strony HBO i Canal+ przewyższają pozostale stacje pod względem bogatej oferty programowej. Równ ocześn i e widać, że cecha ta nie jest najważni ejsza - znajduje się dopiero na czwartym miejscu pod wzgl ędem ważności.
Na podstawie takiego pomiaru (waż n o cech i stopnia ich występowan ia w danej stacji telewizyjnej) można liczbowo okreś lić postawę badanych w stosunk u do każdej ze stacji telewiz yjnych. Wystarczy pods tawić w powyższej formu le odpowiedn ie wartości. Na przy klad postawa do ści
Polsatu
wyraża się wielkością:
A (Polsatu) = 17 ~ l 0)+16 ~ 2)+15 ~ 7 1+(4~ 3)+(3x3) +(2 ~ 4)+(1 ~ 2) .. 148. Porównując postawy wobec różnych stacji, można więc powiedzieć, która jest oceniana najwyŻej (w danym badaniu toPo/sat), a która najniżej . Należy prZypu5zC7. ać, że gdyby zastosowano bezpośrednią ocenę nastawienia do tych stacji (ograniczoną tylko do komponentu emocjonalnego), lo otrzymano by podobne wyniki. Zdecydowana przewaga modelu wieloaspektowego nad bezpośrednią oceną polega na tym, że umoż liwia określenie przyczyn s łabej lub nasilonej postawy wobec danego obiektu. Poznanie przyczyn znacznie zwiększa, rzecz jasna, pole manewru tworzenia skutecznej reklamy, zorientowanej na zmianę postawy wobec marki produktu danego rod7..aju. Omówimy teraz kilka strategii tworzenia reklam w świetle zaprezentowanego modelu.
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUME NCKICH
84
4.3. - - - Marketingowe strateg ie zmiany postaw konsumenckich Przedstawiony wcześniej model pokazuje, w jaki sposób można zmieni ać postawy konsumentów wobec określonego obiek· tu. Należy zmienić jakie!; elementy prawej strony równania [4-1]. Zgodnie z tym, fir· my starają się poprawić postawy w sto· sunk u do swoich produktów przez przekonanie konsumentów, że to wlaśnie ich produkty zawierają rozmaite cechy (wielkość BJ oraz że cechy posiadane przez nie są ważne (wielkość IJ. Można wyróż nić kilka typowych strategii stosowanych przez firmy. Strategia 1:
Zwiększenie przekonania u konsu· mentów, że produkty danej marld po.
siadają ważne cechy W tej strategii zmieniamy wielkość B. Strategia polega na koncentrowaniu się w rek lamie na slabych cechach danej marki. Jeżeli stacja telewizyjna TVN jest spostrzeganajako mało wiarygodna, ponieważ uzyskala zaledwie drugi stopień w 10punktowej skali (patrz tab. 4.1), to wysitek w jej promowanie powinien skupiać się na wzroście przekonania widzów co do wiary· godności stacji. Niewątpliwie wzrost tego przekonania poprawi postawy w stosu nku do TVN. Podobnie rzecz ma się z powszechną dostępnością Cana1+ i HBO. Obie te stacje są najniżej oceniane ze względu na tę cechę - dodajmy, cecbę, która w opinii odbiorców jest najw3Żniejsza dla stacji telewizyjnej. Jest oczywiste, że Canal+ i HBO powinny się starać zmienić przekonanie odbiorców.
Popatrzmy z kolei na Polsat i zastanów· się, C/.y warto, żeby ta stacja inwestowała w przekonanie odbiorców, że kanal posiada cechę: interesujący prezenterzy. Chociaż jest to słaba cecha Polsatu, to równocześnie jest ona spostrzegana jako najmniej ważna dla programów telewizyj· nych (znajduje się na ostatniej pozycji pod względem ważności cech - patrz tab. 4.1). W związku z tym wysiłek skierowany w przekonanie odbiorców, że stacja posia· da tę cechę, bylby przypuszczalnie nie· wspólmiernie duży w stosunku do uzyska· nego wzrostu pozytywnej postawy wobec my
Polsatu. Strategia 2:
Zwiększenie wainoścl
kluczowych
cech danej marki W tej strategii zmienia się wielkość l. Pole· ga to na zwiększaniu ważności tych cech, w których dana marka jest spostrzegana ja· ko przewyższająca konkurentów. W przed· stawionym wyżej przykladzie, dotyczącym stacji telewizyjnych, wysoka jakość przeka· zu okazała się zdecydowanie lepiej oceniana w Canal+ i HBO niż na pozostałych ka· nałach. Z uwagi jednak na małą ważnoŚĆ tej cechy niewiele wnosila ona do postavly odbiorców wobec tychże stacji. Wpływ ce· chy bylby znacznie większy, gdyby jej waż· ność była większa. Należałoby zatem opra· cować strategię reklamową w taki sposób. aby przekonać odbiorców, że wysoka jakoŚĆ przekazu jest szczególnie ważna w odbiorze programów telewizyjnych. Jest wówczas szans;a, że nastąpi przeszeregowanie w spostrzeganej ważności cech w taki sposób, że wysoka jakość prLekazu znajdzie się na wy. ższej pozycji pod względem ważności niż dotychczas. Dopiero taka zmiana pozycji przy. czyni się do poprawy postawy wobec stacji Canal+ i HBO.
85
POSTAWY KONSUMENCKIE
Slrategla 3: Dodanie nowej cecłly do struktury postawy Czasami sukces rynkowy można osiągnąć poprzez dodanie nowej cechy opisującej produkt danej marki. Jednym z takich speklakułamych sukcesów bylo dodanie przez firmę "Procter&Gamble" w końcu lat pięt dzies iątych fluoru do pasty do zębów Cres/. Spowodowało to wzrost udziału tego produktu na rynku z 10% do 33%. Kolejne dodan ie jeszcze jednej cechy - usuwanie ka· mienia nazębnego - spowodowało dalszy wzrost udzialu tego produktu do 39%. Dodanie nowej cechy wiąże się czę sto z nowym zastosowaniem już istniejącego produktu. Klasycznym przykladem byla soda do pieczenia. Okazalo się, że oprócz pierwotnego zastosowania, produkt znakomicie służy jako pochlaniacz zapachów do lodówek. Strategia reklamowa finny .,Arm&Hammer" sprzedającej ten produkt zorientowana więc zos tała na podkreś lenie nowej cechy (nowego zastosowania sody do pieczenia). Nastąpi l wzrost sprzedaży sody aż o 72%. Logicznym dalszym rozszerzeniem takiego przeznaczenia hylo użycie tego produktu jako pochlaniacza zapachów w zamra1:;rrkal:h. Firma ,,Ann&Ham mer" nie poprzestala jednak na tym w poszuki· waniu nOwyl:h zastosowań sody. Używala jej między innymi jako odświeżacza do dywanów i skladnika do pasty do zębów. Takie rozszerzenie przyniosło firmie dalszy sukces - od 1969 roku do końca lat siedemdziesiątyl:h sprzedaż sody wzrosia aż dziesięciokrotnie(Honomichl,l982). Należy zauwaiyć, że
twor2enie nowych odpowiada w pSYl:hologii tak zwanej zdolnOŚl:i myślenia dywergencyjnego (szczególowo opisal to GuiHord, 1978). Niewątpliwie tren ing tak ich zdolności dla menedżerów zajmujących się strategiami zastosowań
marketingowymi mógłby pn:yaynić się do lepszego generowania pomysł ów na nowe zastosowania już i stniejąCYl:h produktów. W odniesieniu do modelu wieloaspektowego, opisana strategia polega na dodaniu produktowi nowej cechy, a następnie manipulowaniu jej ważnokią. Strategia 4:
Obniżenie
przekonania
l)
cechach
marek konkurencyjnych
Ta strategia polega na zidentyfikowaniu silnyl:h cech marek konkurencyjnych, a następnie zastosowaniu procedury, w której pokazuje się konsumentom. ie są one jednak słabe lub nie tak ważne. Takie postępo wanie jest kombinacją pierwszej i drugiej strategii, z tym że zamiast poprawiać postawę względem SWfJjej marki, firma zmniejsza pozytywną postawę wobec innYl:h marek (i w ten sposób uzyskuje przewagę na rynku). Taka praktyka jest czasem stosowana w reklamadl porównawczych, w ktOCyl:h pokazuje się, w czym produkt konkurencyjny jest gorszy od reklamowanego. Strategia S: Podejście kompozycyjne polegające
na łączeniu strategII W planowaniu strategii marketingowych buduje się także różne kompozyge lącząl:e w jedną aliośl wyżej opisane metody polepszania postawy konsumenckiej. Po dobrym opanowaniu sztuki ma nipulowa nia postawą klie nta w jej poszczególnych elemental:h można tworzyć już bardziej zaawansowane strategie kompozycyjne. Mogą one być Stosowane w rozłożonYl:h w <:Zasie kampaniach reklamowych produktu. Taką strategię bardzo dobrze obrazuje marketingowy program Mwoti , wprowadzający na rynek nową margarynę. Najpierw firma zastosowala pfO(:ed urę d0dania nowej l:cchy - " l QO-procentowy olej
86
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
kukurydziany" (strategia 3). Kiedy konsumenci byli już świadomi tej cechy, Mozola s koncentrowala swoją reklamę na wzroście ważności tej cechy w umyslach konsumentów przez podkreślanie walorów zdrowotnych oleju kuk urydzianego w porównaniu z innymi olejami roślinnymi stosowanymi w margarynach (strategia 2). W koncu, po osiągnięciu tego celu, finna stworzyla reklamę skierowaną na wzrost przekonania do swojej marki ze względu na tę cechę - podkreślono, że wśród wiodą cych na rynk u marek margaryn tylko Mawia zawiera iOO-procentowy olej kukurydziany (strategia 1). Przyglądając się wszystkim tym strategiom.latwo zauważyć. ze finnom zalezy na uzyskiwaniu jak najbardziej przychylnej postawy konsumentów wobec wlas nych marek w porównaniu z markami konkurencyjnymi. Jeże li takie ma ksymalizowanie nasilenia postawy polega na znajdowaniu lepszej od konkurencji pozycji dla marki produktu, to mamy do czynienia z tak zwanym pozycjonowaniem ma rketingowym. Wtedy opisane wyżej strategie marketingowe można charakteryzować z punktu widzenia pozycjonowania marki oraz produktów na rynku.
4.4_
Postawa a pozycjonowanie marki i prOduktu Pozycjonowanie produktu lub marki na rynku (marketi/lg positio/l i'ljJ) jest pojl,.>ciem stosowanym w marketingu, ale opiera się na psychologicznym procesie tworzenia si~ poznawczej mapy produk tów i marek w umysłach konsumentów. Pozycja marki
produktu jest jej usytUowaniem w s tosunku
do produktów konkurencyjnych w umySle konsumenta, określa więc sposób spostrzegania tej kategorii produktów. Proces pozycjonowania polega zatem na zaplanowaniu w świadomości konsumenta wyrnźnego, pożądanego miejsca dla danego produktu względem prod uktów konkurencyjnydl. W świetle tcj definicji, wszystkie wyzej przedstawione strategie polepszania postawy moina rozumiet jako zorien towane na znajdowanie najlepszej pozycji dla reklamowanej marki produktu. Najlepszą postawę dla marki w świetle jej po~cjonowania uzys kuje się wówczas. kiedy maksymalizuje się różnicę w wielkości postawy A między daną marką a markami produktów konkurencyjnych (patrz wzór 4--1). Analiza proponowana w modelu wieloaspektowym jest tylk o jedną z moZliwych metod pozycjonowania marki. Inną. często stosowaną metodą jest skalowanie wielowym iarowe. Zajmiemy się nim w następ nym paragrafie.
4.4.1. Skalowani e wielowymiarowe w pozycjonowaniu Skalowanie wielowymiarowe jest obrazową metodą re prezentowania spostrzeganego przez konsumenta pewnego fragmentu sytuacji rynkowej. W szczegól ności może to być obraz reprezentujący różne m~rki produktów danego rodz~ju. Jest to rodzaj umysłowej mapy kon sumenta, w której rozmieszczone są różne marki produktu. Najczęściej skalowanie wielowymiarowe stosuje się w ten sposób, że otrzymuje się mapę prefe rencji, w której oprócz marek produktu, znajduje się też punkt maksymal-
87
POSTAWY KONSUMENCKIE
nej preferencji konsumenta. Punkt ten oznacza miejsce, w którym znalazłaby się marka idealna, to znaczy marka produktu, który najbardziej odpowiada konsumentowi. Wszystkie pozostałe (rzeczywiste) marki znajdują się zaś w pewnej odleglości od tego punktu. Taka wielowymiarowa analiza jest narzędziem ułatwiającym stralegiczne zarządzanie w ustalaniu i kontrolowaniu pozycji towaru. Metodologia skalowania wielowymiarowego w pozycjonowaniu marki wstala spDpU1;u-yzowana przez Johnsona (1971). Zastosowa ł on tę procedurę do określenia umysłowej mapy preferencji dla różnych marek piwa. Samo badanie konsumentów jest w lej procedurze doS(: proste. Osoba badana otrzymuje do porównania wszystkie możli· we pary marek. W każdej parze wybiem tę, którą bardziej lubi, wskazując jednocześnie slopień pewooSci swojego wyboru (np. jak pewna jest tego, że z dwu piw woli piwo marki X nii marki Y). W rezultacie uzyskuje się tak zwaną (trójktjtną) macierz prefe. rencji, którą wprowadza się do programu skalowania wielowymiarowego, a program .,wybiera" najbardziej pasującą do tych danych mapę rozmieszczenia skalowanych obiektów. Poniżej przedstawimy konkretne badanie, w którym wykorzystano tę metodę dla pozycjonowania marek proszków doprania. Falkowski, Rożnowski i Witkowski (1996) porównali pozycjonowanie polskich i zagranicznych marek proszków do prania u konsumentów z różnym nasileniem etnocentryzmu. Pojęcie etnocentryzmu konsu· menckiego wprowadzone do marketingu przez Shimp i Shanna (1987) określa prze· konania konsumentów w kwestii slus:wości kupowania towarów pochodzenia zagra·
nicznego. Konsumenci wysoko etnocen· tryczni uważają. że kupowanie importowanych produktów jest zle, ponieważ osłabia krajową gospodarkę, poWoduje wtrnst bez· robocia i tak dalej. Natomiast konsumenci nisko etnocentryczni towary zagraniczne oceniają niezależnie od miejsca wyprodukowania. Shimp i Sharma opracowali specjalną skalę do pomiaru etnocentryzmu konsumenckiego (w skrócie CET od Con· sumer Ethnocmlric Tendencies). Falkowski, Rożnowski i Witkowski zaadoptowali j'l do warunków polskich. W badaniu wykorzystano szeŚĆ proszków do prania, padwie marki z trzC1:h następujących kategorii: • proszki polskie - produkowane w Polsce: Saas i Ix;, finny .,Pollena Lechia" w Poznaniu; • proszki zagnmiczne - produkowane za graniC
Kaida ze 179 osób testowanych wybierala w kaŻdej parze proszk6w ten. który wolalaby kupić, a następnie okreslila stopień pewooSci swojego wyboru w skali od O (jestem niepewny) do 10 (jestem calkowicie pewny). Otrzymane wyniki poddano skalowaniu wielowymiarowemu (MlN1SSA) oddzielnie dla konsumentów niskoetnocentrycznych i wysokoetnocentrycz· nych (wyróżnionych na podstawie badania za pomocą skali CET). Mapy preferen. cji porównywanych mare k dla tych d~"U grup konsumentów przedstawiają, ryciny 4.2 i 4.3.
88
PSYCHOLOGIA ZACHQWAN KONSUMENCKICH
., "
.-
...
"
I
~
.-~
.,
~
~.
t ~t
't
"
"
,.
•
~
-"
~t
~
.. .-
., ~.
~
••
M~'
....
:....:
_~t:: _
11,...,..~ ..t-rilI......" l""
l
RydM '.2
Przyjrzenie się wynikom pozwala st0sunkowo łatwo zidentyfikować wymiar polski (wektor 1) - zagraniczny (wektor 2) w dwu przestrzeniach. Na wymiarze widać regularny rmklad proszków do prania: od typowo polskich 5aas i hi na jednym końcu skali poprzez Bryzo i PołIena 2000 zlokalizowanych blisko środka do ty)M)wo zagranicznych Vilir i Pusil na drugim końcu skali. Jest tak przede WY}'stkim w wypadku
konsumentów z niskimi wynikami na skali CET. Konsumenci tej grupy wyrainie rozróżniają towary ze wzglę
na skali CET nieco znieksztatca.i
rozkład
marek na tym wymiarze - na przykład
Pol/ma 2(}()() jest przez nich zlokalizowana w punkcie wskazującym na spostrzeganie tej marki jako typOWo polskiej. Natomiast wyraźna jest róŻnica ulokowania samych konsu -
89
POSTAWY KONSUM ENCKIE
M~
M
. . ~
.-
~
~
. .,. .., . . ... . " .' .- .' •• "
I··
~
~
~
~
.,
.--
••1
...... _"':_:::l.:~:':fł":-II~.:':~,....,. :;. 1ftI,triI. •
.-....Id I łMow!li.. 1"'1
Ryciruo U
mentów obu grup na wymiar2e polski - zagraniczny. Konsumenci z niskim CET, znajdują się "w zagranicznej" części tegn wymiaru, natomiast konsumenci z wysokim CET w części "polskiej". Co jeszcze można powiedziet na podstawie porównania wykresów dwu grup? Jak widać na rycinie 42, konswnenci niskoetnocentryczni bardzo wyraźnie odróżniają firmy polskieSaos i !xi od firm zagranicznych Vizir
i PenjJ (małe odleglości w obrębie marek polskich i w obrębie marek zagranicznych, a duia odleglość między grupą produktów polskich i zagranicznych). W po1ączeniu z pezycją samych konsumentów oznacza to, że niskoetnocentryczni konswnenci identyfikują się z zagranicą. a odrzucają produkty polskiego pochodzenia - przypuszczalnie preferują zachodni styl życia i ignorują polską produkcję. Z kolei konsumenci z wysokimi
90
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
wynikami na skali CET (ryc. 4.3) wydają się znacznie bardziej otwarci na towary różnych firm. Nie występuje u nich ostre zróinicowanie na finny polskie i zagraniczne (duże odległości między Saas i lxi, jak równiei między proszkami Vizir i Persii). Ci konswnenci są więc bardziej tolerancyjni w swoich wyborach i nie odrzucają produkcji iadnej z firm. Prezentowane rezultaty są wyraźnie odmienne od wyników badań przeprowadzonych w kulturze zachodniej. Wyniki badań Shimp i Sharma oraz Netemeyera i innych sugerują. że etnocentryczni konsumenci amerykańscy. francuscy. niemieccy i japoń scy w porównaniu z konswnentami nieetn0centrycznymi o wiele ostrzej różnicują krajowe i zagraniczne towary i preferują te pierwsze. Przypuszczalnie różnice te są wynikiem historycznych zaszłości - w Polsce na bazie panujących warunków wytwon:yla się (zwłaszcza u mlodych ludzi) tendencja do identyfikacji z zachodnim stylem iycia i odrzucania tego, co polskie. Przedstawiony przyklad pokazuje. że pf2y pozycjonowaniu marki ważna może się okazać segmentacja rynku. to znaczy podział konsumentów na różne grupy. W omówionym wypadku mieliśmy do czynienia z grupami konsumentów niskoetnocentrycznych i wysokoetnocentrycznych. Istnieją jednak różne inne podziały. Dokładna analiza strategii marketingowych w perspektywie segmentacji psychograficznej jest przedstawiona w rozdziale 6.
4.4.2. Postawa a zachowanie
Przedstawione ujęcie kształtowania postaw konsumenckichjest niewątpliwie bardzo atrakcyjne dla strategii twof2enia re-
klamy. Trzeba jednak zauważyć, że pozytywna postawa w stosunku do produktu określonej marki to nie to samo, co zachowanie się konsumenta wobec danego produktu. A przecież z marketingowego punktu widzenia najbardziej istotnejest właśnie to, jak konsument się zachowa, czy nabę dzie dany produkt, czy nie. Comoże oslabiać związek postawy z zachowaniem? Przede wszystkim nie wszystkie postawy są ściśl e związane z zachowaniem. Na przyklad konsumenci mogą mieć pozytywną postawę w stosunku do rolls-royce·a. ale ta postawa nie jest skojarzona z myś lą o kupieniu tego samochodu (ze względu na ograniczenia finanasowe). Wśród innych czynników osłabiających związek między postawą i zachowaniem trzeba wymienić czynniki sytuacyjne, które mogą zmienić plany zakupu - powiedzmy nadzwyczaj korzystna oferta cenowa. To samo może powodować omawiane w innym rozdziale przywiązanie do marki. Kiedy konsument jest silnie związany z jedną marką, to może nie reagować na pojawiają ce się w otoczeniu inne atrakcyjne marki. mimo że wytwarzają one u niego pozytywną postawę. Wreszcie istotne znaczenie ma także czas. Postawa może się zmienić już po dokonanym jej pomiarze. Nic więc dziwnego. że strategie reklamowe zorientowane na tworzenie pozytywnej postawy konsumentów wob~ produktu czasami kończył y się spektakularnym niepowodzeniem. Na przykład w końcu lat siedemdziesiątych wydano miliony dolarów na kampanię rekł amową mającą na celu zmianę postawy konsumentów amerykańskich odnośnie o5zczędz3nia energii. W badani3ch okazało się. że postawa wobec oszczędzania energii rzeczywiście się zmienil3, nie mialo to jednak
91
POSTAWY KONSUMENC KIE żadnych
konsekwencji w UlChowaniu się konsumentów. T ak więc reklama byla calkowicie nieskuteczna. Należy zatem być ostrożnym w wycią ganiu wniosków o :zakupie produktu danej marki na podstawie przychylnej postawy konsumenta wobec niej. Nie ma tutaj prostej zależ ności przyczynowo-skutkowej. Na pewne czynniki (poza postawą) wplywające na zachowanie konsumenta zwrócili uwagę Ajzen i r ishbein (1980), posz erzając swój począt kowy model i proponując tak zwaną teorię przemyślanego działania. Wprowadziła
ona pewną zmianę podejScia do badań nad postawą, Ową zmianę dobrze ilustrują dalsze losy opisywanej wyżej nieudanej kampanii reklamowej, mającej na celu zmianę postawy konsumentów amerykańskich wobec oszczędza nia energii. Zmianę zachowania osiągnięto dopiero wówczas, kiedy wytworzenie po.zytywnej postawy skierowano na takie konkretne zachowania. które w rezultacie prowadzą do oszczędzania energii - na przykład stosowanie energooszczędnych żarówek, programowanych termostatów czy izolacji ogrzewczych (McKenzie-Mohr, Nemiroff, Beers, Desmarais, 1995). Co oznaa.a ten wynik? Otóż to, że dla uzyskania efektu nie wystarczy ustalić. jaka jest ogólna postawa konsumentów wobec danego przedmiotu - powiedzmy wobec oszczę dzania energii. Należy raczej szczegółowo
•
określić chowań,
konsekwencje konkretnych zaktóre prowadzą do oszczędzania
energii. Podczas gdy orygi nalny model wieloaspektowy opisywał postawę konsumenta wobec przedmiotu, to rozszerzony model teorii przemyślanego działania opisuje po.slawę konsumen ta wobec zachowania się w stosunku do przedmiotu. Ogólna idea po.lega na tym, że opisywane są niece<:hY pmduktu same w sobie, ale konsekwencje, jakie mogą wynikać z określonego zac howania się. Inną istotną zmianą jest dodanie do modelu lak zwanych norm społecz nych, W niektórych wypadkach ncczywiście konsumenta interesuje. co inni myślą w danej s prawie: czy jakaś ważna osoba jest za, czy pn:eciw podjęci u tego zachowania. Na pn:ykład dziecko może się zasta· nawiać, ,,00 powiedzą rodzice, jeżeli kupię gumę do żucia". Młoda osoba może się za stanawiać, "co powiedzą rodzice,jeżeli wybiorę ten kierunek studiów" i tak dalej. W innych jednak sytuacjacb oonna może być bez znaczenia. W sposób schematyczny relację mię dzy postawą wobec przedmiotu a postawą wobec zachowania s i ę odnośnie tego pr.ledmioIU przedstawia rycina 4.4. Wykonano mnóstwo badań, które testowały model Fishbeina i Ajzena. Wiele wyni kÓW potwierdziło trafność jego prze· widywań, na przykład w kontekście zakupu napojów, w tym piwa (por. Lea, Tarpy
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
92
i Webley, 1987). Rzeczywiście,jeżeli czynniki
między postawą
wobec produktu a za-
chowaniem się można dokładnie kontrolować, to opierając się na opisanym modelu, można dość
dobrze przewidywać zachowa-
nie konsumenta.
Ale uzyskano też wyniki niezgodne z tezą Fishbeina i Azjena, że rozmaite czynniki wpływają na zachowanie poprzez oddziaływanie
albo na postawy, albo na
przekonania. Bentlcr i Speckart (1979, 1981) pokazali, że wcześniejsze (dotychczasowe) zachowanie może wpływać na postawy i przysz łe dzialanie, nie wpływając przy tym na intencje. Pokazali oni miano-
wicie, że wcześniejsze używanie przez studentów alkoholu, marihuany i innych narkotyków pozwala dobrze przewidywać podobne zachowania w przyszłości (w ba-
daniu dwa tygodnie później), niezależnie od tego, jaką intencję formułowali badani. Przyklad ten nie jest zapewne przypadkowy - chod..zilo tu o specjalny przypadek, kiedy zachowanie nie jest pod calkowitą kontrolą osoby. Do zachowań tego typu wrócimy jesuze w rozdziale 10.
Podsumowanie Postawy konsumenckie obejmują całościo wą perspektywę zachowań konsumenckich. Mieści się w niej jednocześnie kilka mechanizmów psycbologicznych: przekonania odnośnie danego produktu, emocje z wiązane z tym produktem i zachowanie zakupowe, Pojęcie postawy jest stosowane
w dwu znaczeniach. Pierwsze odpowiada jednowymiarowemu pojęciu nastawienia, natomiast drugie znaczenie jest kategorią wieloaspektową. Nastawienie obejmuje wyłącznie aspekt emocjonalny i odnosi się do stopnia atrakcyjności bodźców marketingowych, takich jak reklama, produkt i znak towarowy. Centralne zagadnienie dotyczy tu związku między pozytywnym nastawieniem do reklamy i takimże do znaku towarowego. Podejście wieloaspektowe w badaniu ]>0staw konsumenckich opisuje model Fishbeina i Ajzena. Podejście wieloaspektowe umożliwia opracowanie marketingowych strategii zmiany postaw konsumenckich. Postawa wiąże się z pojęciem pozycjonowania marketingowego, czyli znajdowa. nia dla produktu lub marki na rynku pozycji lepszej nii konkurencja. Polega ono na zaplanowaniu w świadomości konsumenta wyrainego, pożądanego miejsca dla danego produktu względem produktów konku· rencyjnych. Jedną z często stosowanych techni k pozycjonowania jest skalowanie wielowymiarowe. W przedstawionym badaniu wykorzystującym skalowanie wielowymiarowe pokazano wpływ na pozycje marek etnocentryzmu konsumenckiego, czyli przekonania codo sluszności kupowania towarów pochodzenia zagranicznego. W rozdziale tym przedstawiono przykłady pokazujące czynniki osłabiające zwią zek postawy z zachowaniem oraz rozszerzony model przemyślanego działania. który uwzgl ędnia obok postaw także zachowanie się konsumenta w stos unku do produktu.
5 Psychograficzna segmentacja rynku Rynek sk łada się :1; wielu rodzajów konsumentów i z wielu produktów. Zadaniem menedżera marketingu jest zidentyfikowanie takiej grupy konsumentów, która najlepiej pozwala osiągnąć cele fimy. W tym rozdziale przedstawimy podstawowe poję cia i procedury podziału rynku na różne
grupy konsumentów, Szczegól ną uwagę poświęcimy przy tym procedurze segmentacji psychograficznej, która jest wyjątko wo użyteczna w marketingu.
5.L Podstawy segmentacji Jest dzisiaj oczywiste. że nie każdy konsument poszukuje takiego samego produktu czy us ł ugi i nie tak samo reaguje na ofertę marketingową. Żeby zaspokoić różne po-
trzeby,
należy
po pierwsze podzielić rynek
na względnie jednorodne części (segmenty), a po drugie - dostosować oferty mar-
ketingowe do
różnych
segmentów. Seg-
mentacja rynku stala się więc regułą· Jej pożytki są oczywiste. W ten sposób dosto-
sowuje się podaż do popytu. Określone produkty są na pnyklad wysyłane do okreslonych regionów (powiedzmy auta za· opatrzone walanny do dużych metropolii). Regionalne wydania gazet są także zwią, zane z przystosowaniem do segmentacji rynku czytelniczego. Ważne pytanie, jakie się przy tym pojawia, dotyczy podstaw segmentacji. Konsumenci mogą być grupowani w róż ny sposób, na przykład na podstawie ich miejsca zamieszkania (wieś, miasto), czynników demograficznych (płeć, wiek, doch&!, wykształcenie), czynników psychograficznych (osobowoSć, styl iycia) i czynników behawmlnych (okazje i nawyki zakupowe). Segmentacją rynku nazywa się proces klasyfikowania konsumentów na grupy charakteryzujące się okre§lonymi potrzebami i różnym zachowaniem. Chociaż każ dy rynek zbudowa ny jest z segmentów, to jednak nie każdy sposób segmentacji rynku jest tak samo użyteczny. Podzielenie przez finnę farmace utyczną "Polphanna" konsumentów na mężczyzn i kobiety ze względu na stosowanie aspiryny jest malo użyteczne, poniewai obie te grupy reagują
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH
94
,. ' . .., ' -- •.
, -,
"*'" jtd(>OOlIo>"" , , """'" --~
,.,.
, , ,
,.,... Docnód
n'm)/
eona_... _ ,
,.'. '. ,.
-
eon....-_"-,,, ,
,.,. '''...
1:_ 1170z!
--
..,
, , , , , ,
"
---.. ,
,.,.,. ,.
" " "
,
'
,.
\1Q •
00
,. ,.
',.,.. -- ,.
, , ,
o
o
,
,
.----• " , ,
0'-.,
o'-.,~
~
,, o
o
:1:001500 zł
, --~
Dochód IItmy
o-
,
-
"
~""'"
_
om
=
-
,.
,.
-
00
m
, ' ,--r "--r;-r;-
LoI920 z1
I ,,"UPII kon ..... omów • dDcnocIaml bardzo 'l')'ooI
odaml wysoIe"": Kaz!m~ 0. • .N$lO F.. Kt;nnJd~ . .. D"'P" _ " " _ z
_a.
z.
SIrmtIo_W ....... cIol pl",
W
ten sam sposób na
-
aspirynę .
Rytol ... 5.1
Segment
rynku składa się więc z kons umentów, kto.. ny reagują podobnie na dany zbiór bodź'ów marketingowych. różnie jednak od konsumentów na l eżących do innego segmentu.
Potrzebę segmcnł
rynku
uświa·
damiana sobie najpierw w mikroekono· miczncj teorii różnicowan ia ceny (Lindsey, 1977). Teoria ta pokazuje. że finna moie zwię k szyć swoje dochody, ustalając różne ceny na tcn sam towar dla różnych kOJlsu-
PSYCHOGRAFICZNA SEGMENTACJA RYN KU
mentÓw. Dla każdej grupy konsumentów można mianowicie określić taką cenę produktu, która byłaby jeszcze akceptowalna w tej grupie. Gdyby nie był o takiego zrÓż nicowania, to znaczy jeśliby ustalono tylko jedną cenę dla wszystkich konsumentów, to jedni konsumenci płaciliby mniej, niż byliby skłonni !aplacić, podczas gdy inni w ogóle nie kupi liby towaru. Zalóżmy. te firma zastosowala strategię cenową , polegającą na określeniu różnej ceny ze względ u na zamożność konsumentów. Mielibyśmy wtedy do czynienia z segmentacją demograficzną opartą na d0chodach ludności. Zalóżmy, że fuma ma następujących klientów: • Andrzej K., Halina S., Krzysztof B., którzy mają bardU! wysok ie dochody • Kazimierz D.. Justyna F., Konrad L., którzy mają dochody wySOkie Z\lzanna F., Barbara N., Karol W., którzy mają dochody średnie Zdzis ław C., Adam B., Zbigniew Z., którzy mają dochody niskie • Paweł O .. Katar~a N .. Wojciech C., którzy mają dochody bardzo niskie. Przyjmijmy. że każda z tych osób kupuje walkmana. którego cena została dostosowana do jej dochodów w laki sposób, że jest to cena maksymalna. jaką osoba ta by/aby skłonna zap lacić. PrzypuŚĆmy, że maksymalne ceny wynoszą : 150 zl dla grupy z bardzo wysokimi za· robkam i • 140 zł dla konsumentów z wysokimi zarobkami • 130 zł dla grupy z dochodami średnimi. • 120 zł dla malo zarabiających • 100 zl dla konsumentów najmniej zarabiających. Można
teraz policzyć dochód uzyskany przez tę hipotetyczną firmę. kiedy zastosu-
95
je ona strategię cenową opartą na powyż szej segmentacji. Pokazano go 113 rycinie 5. l. Widać, że gdyby finna zdecydowała się na uśrednienie wszystkich cen i sprzedawala produkt po takiej cenie, to kupi go tylko część konsumentów i dochód fumy wyniesie 1170 złotych. Jeżeli natomiast finna obniżyłaby cenę w taki sposób, aby wszysq konsumenci mogli kupić towar, to zwiększy sprzedaż produktu i w rezultacie uzyska wyższy dochód - 1500 zlotych. Wzrost sprzedaży spowodowany obniżeniem ceny jednostkowej za towar przyczynia się więc do zwiększenia dochodów firmy. Wreszcie dostosowanie ceny do róinych segmentów rynku przynosi firmie podwójną korzySć. W tym wypadku wszyscy konsumenci mogą kupić produkt i firma osiąga jeszcze większy - maksymalny - zysk w wysokości 1920 złotych. Przedstawiony przyklad jest przejrzystą ilustracją znaclenia segmentacji demograficznej w ustalaniu cen na produkty w warunkach monopolistycznych. Oczywiście, sytuacja staje się bardziej złoiona, kiedy uwzględni się z jednej strony konkurencyjnych dostawców. a z drugiej strony - segmentację psychograficzną. Dostosowanie ceny mus i wówczas uwzględniać ceny produktów tego samego rodzaju firm konkurencyjnych OI'3.l: sylwetkę osobowościową konsumenta. Co więcej , musi też brać pod uwagę wieJe innych zmien nych, takich jak między innymi popyt na produkty w różnych okresach roku, stopy procentowe oszczęd· ności ustalane przez banki i lak dalej. Istnieje bardzo wi ełe pndzi31ów konsu mentów. Najpowszechniej przyjmowanymi są następujące trzy typy klasyfikacji: • Osobo.....e eharnkterystyki konswnentów. PodsLa'~'ą tego podzialu jest klasyfikacja oparta na czynnikach demograficznych i psychograficznych. Konsumenci
PSYCHOLOGIĄ ZACHOWAŃ KON SUMENCKICH
96
klasyfikowani są ze względu na płeć. wiek, zawód, stan cywilny czy miejsce za-
mieszkania. Uwzględnia się także ich zainteresowania i preferowane wartości. Taki opis pozwala na określenie ogólnych
sylwetek konsumentów, wskazuje, kim są konsumenci z danego segmentu, czym się interesują i jak można do nich dotneć.
• Korzyw poszukiwane przez konsumentów. Ta klasyfikacja opiera się na ustalonych wcześni ej korzyściach wynikających różnych
z danego produktu dla
użytkowników .
Sprzedawca
samochodów może na przykład klasyfikować pana Kowalskiego ze względu na takie kOnyści, jak: cena, styl. ekonomia
spalania paliwa, status, wielkość r:zy gwarancja. (Ale oczywiście sprzedawca ubrań ści).
stosowalby już inny zbiór korzy-
W tym typie klasyfikacji zawarte są trzy istotne dla strategii marketingowej zalożenia: a) konsumenci preferują różne korzyści zawarte w produkcie, h) preferencje te są wynikiem cech osobowych konsumentów, c) konsumenci reagują zgodnie z własnymi preferencjami. Ten sam produk t może być zareklamowany w różny sposób (podobnie jak różnie mogą być spostrzegane identyczne obrazy liter w wyrazie "CHOINKA", przedstawione na ryc. 1.4). Reklama może tak manipulować cechami produktu, że różne kOrzyści są przedstawiane albo na jednym, albo na drugim planie. (Nawiązując do psychologii spostrzegania, możemy powiedzieć, że jedne albo drugie cechy mogą stawać się figurą i tłem). Na przyklad samochód określonego typu moie być przedstawiony jakO posiadający nowoczesny styl, ~dący swoistym dzielem
sztuki - co jest adresowane do tych konsumentów, dla których ważny jest pre· stiż (patrz rycina 52 - składka). Samochód może być także reklamowany poprzez podkreślenie przede wszystkim funkcjonalności jego użytkowania co może trafiać do średnio zarabiających konsumentów (patrz ryc. 5.3 - skladk.a). RÓŻne reklamy tworzą różny sposób widzenia tego samego przedmiotu. • Zac howanie kon sum entów. Ten r0dzaj klasyfikacji łączy konsumentów wykazujących pewną stałość
zachowania się. konswnenci, Ittćny zmieniają samochód każdego roklL Zależnie od pnyjętego sposobu segmentacji stosuje się różne strategie marketingowe. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na to, że przedstawione klasyfikacje konsumentów nie są niezależne, każda wynika z innej strategii, tak jak to przedstawia rycina 5.4. Koncepcja reklamy wiąie sięjed na]( ściśle z danym sposobem segmentacji. Na rycinie 5.4 stna.lka skierowana od osobowych charakterystyk do strategii marketingowej oznacza, że reklama powinna się dostosowywać do cech osobowych - demograficznych i psychograficznych - gdyż są one względnie stałe. Jednakie możliwy jest też kierunek odwrotny: pewne potrzeby mo~ być konsumentom uświadamiane, a nawet ksztaltowane. Wynika to z tego, ie konswnenci, do których s kierowana jest reklama, mogą nie być w pełni świadomi pewnych cech, jakie oferuje nowy produkt. Z kolei strategia marketingowa odpowiadająca segmentacji ze względu na ta· chowania konsumentów zawsze powinna być skierowana na zmianę dotychczasowych nawyków i zachowan konsumentów. Na prtyk lad konsumenci, którzy jeszcze nie posiadają w swoich domach ogrzewania Mogą
to
być
na
przykład
97
PSYCHOGRAFICZNA SEGMENTACJA RYNKU
r
•
_u '
~""""".",.""",'I,
nawiewnego albo nie próbowali jeszcze nowej marki szamponu, są potencjalnym celem progr;lmu marketingowego zońen towanego na zmianę ich zachowań, Wychodzi się tu z za łożenia, ze potrzeby są stale, ałe sposób ich zaspakajania, czyli zachowanie konsumentów podlega zmianie,
5.2. - - - Osobowość
a segmenlacja psychograficzna, Tworzenie wizerunku marki Segmentacja psychograficzna jest podziałem rynku ze wzgłędu na cechy osobowości konsumentów, Uwzględnianie osobowościowych sylwetek konsumentów jest jednym z istotnych elementów strategii marketingowych, W strategiach Iych chodzi o to, by stworzyć taki wizerunek IlliIrki produktu, który najbardziej odpowiada danej charakterystyce konsumentów, Podsta, wowe pytanie, jakie się tu stawia, dotyczy właśnie związku char.lkterystyki osobowościowej z preferencjami zakupowymi, Na
"I
16.
przyk ład wpioniel1;kiej pracy na temat segmentacji psychografICZnej, Evans (1959) postawi ł pytanie, czy właściciele samochodów mark i Ford maj ą róz ne osobowości od w łaścicieli samochodów marki Chevrolet, Na podstawie przeprowadzonego baelania stwierdz i ł, że w łaściciele F(mJa są niezależni, impu lsywni, męscy, pewn i s iebie, podczas gdy właściciele Chwroleta są konserwatywni, zapobiegliwi, wrazliwi na pre, stiż. Wynikało stąd,:i:e i sprzedawcy Forda i Chevroleta powinn i k ierować stra tegią rek l amową swoich samochodów do konsumentów charakteryzujących się zidentyfikowaną sylwetką osobo .....'OŚciOwą, Pojawia się pytanie: Jak trafić do takich konsumentów, Jednym z możl iWYCh s posobów jest umieszczanie reklam w czasopismach czy progr;lmach tel ewizyjnych, które szczególnie są preferowane pl'7.ez konsumentów o danej charakterystyce osobowościowej,
Innym, znacznie skuteczniejszym s posobem trafienia do odpowiednich konsumentów jest wykorzystanie w s trategii marketingowej takiego wizerunku marki
98
PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMfNCKICH
produktu, który jest najbardziej zbliżony do charakterystyki konsumentów.Jeżeli więc Ford prezentuje w reklamie wizerunek swojej marki jako niezależnej, impulsywnej, męskiej i pewnej siebie, wówczas należy przypuszczać, że konsumenci właśnie z taką osobowością będą kupować ten samochód. I rzeczywiście strategie marketingowe oparte na takim podobieństwie wizerunku marki i osobowości konsumenta są skuteczne. Badania społecznych zachowan ludzi wykorzystywane w tworzeniu relacji mię dzy klientem a sprzedawcą pokazują, że skutecznym sposobem osiągnięcia porozumienia jest tak zwane .,dotrzymywanie kroku" (pacing). Polega ono na upodabnianiu siebie tak bardzo, jak to jest możliwe, do nastroju, osobowości, werbalnego i niewerbalnego zachowania się klienta (Marks, 1991). To "dotrzymywanie kroku" wiąże się więc z prezentacją drugiej osobie takich wlasnych cech, które są najbardziej podołr ne do tych posiadanych przez tę osobę. Zasada jest tu taka, że podobieństwo przycią ga, jest atrakcyjne. Jeśli ktoś jest podobny do ciebie, to będzie miał skłonność zgadzać się z tobą, będzie chcial się z tobą porozumieć. Metaforycznie można powi edzieć, że to jest lak, jak patrzenie na swoje odbicie w lustrze, w którym ta druga osoba widzi, słyszy i czuje dokładnie to, co my sami. W "dotrzymywaniu kroku" mamy zatem do czynienia z pewnym rodzajem odbicia u sprzedawcy tego, co dzieje się u klienta. Ma to prowadzić do sugestii: "możesz mi wierzyć, jestem po twojej stronie. jestem taki, jak ty". Co ciekawe, zasada "dotrzymywania kroku" jest oparta na czymś wrodzonym, czymś co wykonujemy instynktownie. Condon i Sander (1974) stwierdzili bardzo du7.ą osobowościowej
zgodność między charakterystyką glosu osoby dorosIej, określonej widmem mowy, a ruchami cialajuż nawet u jednodniowych dzieci. Tworzy się synChronizacja między dwiema osobami, której adaptacyjny charakter związany jest z jak najlepszym dostosowaniem się do środowiska społeczne go i porozumiewaniem się w celu osiągania maksymalnych korzyści. Można zatem przewidywać, że tworzenie wizerunku marki zgodoej z osobowością konsumenta będzie skuteczną strategią marketingową. Opiera się ona na specyficznej komunikacji konsumenta i marki, tak że pomiędzy marką a użytkownikiem powstaje związek analogiczny do relacji między· ludzkich (Blackston, 1993). W tym sensie można powiedzieć. że wizerunek marki stanowi jej osobowoŚĆ_ Zanim przejdziemy do metod odkrywania i tworzenia osobowości marki, naleiy zauważyć, że atrakcyjne mogą być marki nie tylko te, które realizują zasadę "dotrzymywania kroku", ale także i te, których wio zerunek jest oddalony od własnego obrazu. Można przecież samemu nie aspirować do pozycji lidera, a mimo to cenić sobie znajomość z kimś takim. Jak wykazuje Blackston (1993) ważne jest nie tylko to, jak konsument spostrzega markę, ale także to. jak konsument wyobraża sobie stosunek marki do niego samego (co powiedzialaby mu marka, gdyby potrafila mówić). Przykłady różnego rodzaju relacji mię dzy konsumentem a daną marką opisuje między innymi D. Aaker (1996). ,.Ekscytacja" jest charakterystyczna dla samochodu marki Porche, wódki Absolut, Magl/um i dla Pepsi. Są to marki uwodzące konsumenta. obiecujące namiętność, ale i dobrą zabawę. Relacja może mieć wtedy charakter roman· su . Jeśli marka jest bardziej młodzieżowa
PSYCHOGRAFICZNA SEGMENTACJA RYNKU i beztroska (Pepsi)
niż zmysłowa
i kusząca
(Afagnum). to relacja przypomina znajomość
z bardzo
żywiolową osobą,
chętnie spędzimy
z k tórą
czas w sobotni wieaór
i nigdy nie będziemy się nudzić. "Kompetencja" jest charakterystyczna dla IBM. Odnosi się du marek odkrywają cych swoją moc przed klientami. Relację można tu sobie wyobrazić jako znajomość z kimś bardzo szanowanym i podziwianym za swoją wiedzę i umiejętności . Marka ta "traktuje" nas z góry, niekiedy też z duZą dozą wyrozmnialości .
"Szorstkość"
natomiast charakteryzuje
Lev;'s i Marlboro. Są to marki, które udzielają swej siły, na przykład Levi's i Marlboro pokazują, że świat należy do twardzieli. Ta-
ka znaj omość może być niekiedy bardzo potrzebna, zwłaszcza gdy potrzebujemy poczuć się silni. Powyższe przykłady relacji konsumenta i marki wprost sugerują scenariusz reklam telewizyjnych, w których pokazuje się zachowanie charakteryzujące dany typ relacji. Niezależnie od tego, czy w strategii marketingowej zamierza się zastosować zasadę "dotrzymywania kroku", czy różnice w obrazach marki i konsumenta, to należy dobrze zidentyfikować segment psychograficzny, do którego naleiy trafić z daną reklamą. Waine są więc metody pozwalające określić osobowościowe wizerunki marki.
5.2.1. Metodol ogia bada ń ma rketingo wych nad odkrywaniem osobowoki marki
Do odkrywania i tworzenia wizerunku lIklTki wykortystuje się ilościowe i jakościowe metody badań. Te pierwsze służą głównie określaniu pewnych ogólnych prawidlowo-
99
ści spostrzegania przez konsumentów róż nych marek. Natomiast metody jakościowe służą głównie bezpośredn im potrzebom rynkowym, pozwalają na badanie wizerunku konkretnej marki. Chociaż wyniki badań opartych na metodach jakościoWYCh trudno jest uogólniać tak, by dało się uchwycić ogólne prawid lowości. to jednak są one bardw przydatne dla konkretnych firm kreujących wizerunki własnych marek. (Nałeży jeszcze dodać, że badaniajakości0we wymagają dużego doświadczenia - na podstawie często spontanicznych wypowiedzi i refleksji np. uczestników wywiadów grupowych trzeba zidentyfikować wizerunek danej marki i ustalić sposób jego polepszenia).
Metody ilościowe Najciekawsze badania nad osobowością marki hyły inspirowane tak zwanymi czynnikowymi teoriami osobowości, w szczególności konceJXią "Wielkiej Piątki ". Koncepcję tę przedstawili Costa i McCrae (1978), a w litera