JOHNBRADSHAW ,
P0/Ir[N|/T|/ rurN{rnflrc0 Jok orlnubit: i otoczy(gpr,ekq .stw|rwnppgtnnedziecko
l ' rr . l , r t l
('r'r.rrrI t,rhrilski
fifirH
WydawnictwoMEDIUM
Tyhrl orygin alu I 7onu'coming Copyright @1990bY f ohn Bradshaw Publishedby arrangt'nrcntwith BantamBooks, (iroup Inc' A Division of BantanrDoubledayDell Publishing Copyright@ for thc l\rlish editionby SystemsIntqgr'rtingArt & Knowledge,Wamz"rwa1995 Rysunki: DobroslawI'. Malawski Proiektokladki:Alt'LsanderDawidziuk Redakcia:Anna W,rlt'ttko Skladi lamanie: M&S Sttrditr 39/27 02-010Warszawa,trl, Nowowir'1rl',r .ll.l2.ol a w 13E,25-46-4tl ETETE' atuoao
Sple tre6ci Odwydawcy Podzlekowanla.. Prolog Prz54powiesrl
........2 ,..,12 ......19
29
CzeSiI IUoltlJ,:M \KRZ\'WIUANECODZECKA wEwN4lIUNt;G() ......31 W p r o w a d z e n.l e .....93 RozdzlalI w.JAKI St'()Sr)lt sKtv,-trwDZoNE DZTECKOWrjWNtit t(zNtc ?A.tI{.rwA TwqJE '/.Y(n: DOIrOSt.bt Roz
TW( \'t.:t) 7.n;.( 'K( ) w l :w N r ;t.tv J {E
Przypowlesr'. . ,
Wydawnictwo MEDIUM 00-810Warszawa,ul. Srebrna16, tel./ fax 24-74-82,620-93-32 SystemsIntegratingArt & Knowledge,Inc.,sP.z o.o. oi-725 Warszawa,ul. Powazkowska68 m 21 tel./ f ax 39-28-88 tel, 659-12-'1,8,
tsttN 83-85312-84-6 lsnN t3-7106-001-7
....65 ....gO
CzeSrlll ( )I rNL t l rYWAN lr: sKrV)'WD?nNEcO D7.I[:(:KAWEWNFn?d,NT:(;(), ...95 Wprowa
wEw N v fR T ,N ti ( i ( ) w w l | tKt,s z K( ) t.r {y M ..t97
RozdzlalS OI)NA,l)YWAt{lt{St}:llt}: - NOWYWIEK MI,ODZIENCZY ..2I7 CzeSi lll JAK AI\X:n'e Ot,tb:M swo.rE sKR2ryWt )7/ )Nt: I r?Jtx: Ko WEWNTIP(ZNE. . 237 Wprowadzenie.. ...299 RozdzialI DoJR2\t.osc.JAKO NowE Znooyo SILY
241
Ilozdzl;rl lO I)AWANIE SWOJEMU DZIECKTI WEWNI.;I]r7,NUMUNOWYCH POZVVOLI']N Ikrz.
wnwNr;rlv,NE.. zfal 12 cwlcT.ENtA KORYGUJACE Iroz.
. .260 278 ..291
(lzc5d lV ODITODZENIE . . .333 ...335 Wprowadzenle,. Rozdzlal 13 DZIECKO JAKO UNIWEIISAI.NY SYMBOLODRODZENTAIPRZEMIANY,.,..SST Rozdzlal 14 CUDOWNE DZIECKO JAK() IMA(i()DEI .351 .....379 Eptlog DO DOMU, ELLIOT|, DO DOMI,l
Od uydawcy Rodz b telsl rrro.lr.r | ru( l n u h t tt11m I na,J bardzteJ odpou te_ el dzlalrylrn -z.rvxre.rt' p.r. w tiizlnosnel r-a.sceM. Scott Pe<.k',7;rpr.w^erllutr.1, iel rrtrrytcl'z nas dobrze go wyko_ nrr1e.Wynrnlr ort rxl ner wrryatklm zOyscyfiffnJwa_ 3rrerlo nla, <'rlrzul'tr.t r.ryll'mlefqt^rilcl-lwtaOomego"poJ"J_; wanl:r rlcr.yrfl I lxrx)r|sftlr k,h l0nrckwencJl, oraz bqtya_ runkowcl rrrttilr,l rlo rrmclo I Innych. Cechy te .rleblo wyksztrrk'.rrc r{ w
M. Scott peck, It.rltrllrrrr lorke Prlyclwl4ylta mtlofuct . wartoSct tradgcgJngchoraz nnut1u dtL,fu,rmgo.p-i-izyI ---crory i. urU"*f.i, Wyd.SIAK,WarszawntOCt (prrysr;d.f
Pown6roo SwscoWrwxflnzuEco DoMU dzieciom tego, czego sami nle posiadamy i nle umiemy' Jako rodzicE iesteSmy dla nlch postaclami na wp6l boskiml - 2r6dlem podstawoweJ wiedzy o 2yciu' Verba deent exempla trahunt - slowa ucz-a, pruyklady poct4$aJa mawiaumoanl o mlloScl li staro4rtnt.Ladne slowne zapewnienia wychowawwartoSci ralniaJqce pogadankl nie maJa takieJ czej, Sak zachowanie rodzlc6w. Dzieci obserwuJa nas I nle aaazasiE zwieSi pustemu gadantu. MiloSi Jest sila' ktoreJ ucieleSnieniem sa z:rchowanla i postawy' To my' okazuJac nas4/rn dzleciorn z.itltlt eresowanle, poSwigcajac cz'il.s'bez' waninko*o kochaJilc Jt' - wspleriuny rozwt{ nlcp
Oo Wyonwcy dzlnle choreJ dziecl tracq wlasn4 to2samoSi * gr;r1.1r.t, shr2,4cepodtrzymantu trwato$ct chorego ukladu i'p,:2", tr*, dzlalaJ4 zmlanom lstnieJ4cego status quo. Nie wyc'h<xlzt to na dobre absolutnie e mlody, pozbawiony swr{rJ to2samoScl czlowiek, $k9mu. ktory wychowat stg w takteJ roAzfnfi, I uslluJe zaloirye wlasn4 - bedzie propagowal * ,rt.1 chorc zachowanla, ktore zna z doSwtadczenta. John Bradshaw, ?nar:ry amerykanski psychoterapeuta Jest autorem czterech bestseller6w po5wtgconych powsta_ y.n1" I naprawiantu skutk6w niedoborow rozwolowych: Bradshau On: The Famtly', Bradshaw On: neaifrqlthe ShameTlutBdnds you, Creatirtg Loue oraz powriltdo s"wego wewnqtrznego domu (Homecomlng), ktora z wtelk4 przyF_ mno6cl4 oddaJemy dzis w paristwa rqce. Jest porr.Ato ,rio_ deratorem - gospodarzem trzech cyklicznych audycJl opar_ tych na Jego ksi+Zkach,- emitowanyc h pniz telewrzy[ p"Utr_ czn4w USA i ciesz4cych siq olbrqymlm zainteresowanlem. Swtadczy ono o aktualnoSct I szlroktm zasiqgu omawla_ nych problemow. Jego kslqzkt, kt6re zostaly pri.tlrr*"""o_ ne na 27 Jgzykow, uwaZane s?,a nallepsza llteraturg na temat rodzin dysfunkcyJny-ch" t psychoteraplt mil4zaneJ z lrqiwdami doznanymi w dzlectnitMe. Bradshaw, wychowywany w dysfunkcyJnej rodzinle, po_ rzucony przez oJca-alkoholika, m6wi o sobie: (...) bAtem zastqpczgm mal2onkiem moJeJ matkL MoJe cztery kiteine partnerki bgfu ofnrami kazircdztwa t wszystkle Agfu'ode mnte starszc o mnieJ weceJ piqtnascie lr:t. Ja sam Egbm ofuq niefugcznego kazirodztwa - zostatem emrclonitnte uuiedziong pr"ez moJq matkg. Ona te2 bgla nle leczonq ofiarq kazirdztwa (...). J-akodztecko bgtemitedosnzngang'. NIe mlalem uslasnego kqta. co dto. dzlecka Jest o podstawowAm znaczenitl W ciqgu cztemasftr lat "i-iqpo"'_ '
Wytfrrrrte polslite: John Bradshaw, hoasnde tdztnp _ reusolrcglna dnryyt ulnalezienla samegosteb-ie,prz*loLyla Hanna Szczep"n"t", fflA. l[ZT. Werezawa l99 (przyp. Uuni.].
- rodzrna, w kt6reJ panuJa nteprawtdtowe jv{gnfedry " lfll:11 z'ilczr.r.r.(.t przyvyna JeJ Jest nlidoJrzalosc .cdonryrnt. enxx.lrxrd rrtT9orv lub u zale2ntente Jednegoz czioni
DOMU Pown6rPO SWSCOWSWNETRZNEGO
Oo Wyoewcy
prowadzatrdmg srg dziesigc razg. MieszkaltSmy u rtaszgch dals zg ch i bti* zgch kr ew ny clt- M 6j ojciec nie udzielal nam Zadnego w sparcin Prz.ezpewien czcts mieszkalem w Jadahi (...).lAiako dziecko paJqterru2e nieJestem kor,Fnng,gdg wgraham susoje pobzebg. A przecieL uszgstkle dzlect potr zeb uj q mitoi ci rdzlcielskieJ . nAace czgsto m6wig dzieciom: "Bqd2 silnut N le bqdZ taki samolubngl Nie mieJpotrzzb, zapomnlio sarnt/m sobb, znpomnlj o suroich chectach t ttczttclochl Nk' lxyM zbgt szrzg' Sliruy;. Ja z,ostalern wllchotuong w rodzlrtk', gclzle za dobre dziecko uznawano lctkle.,kl6rt n|e'lxtslctdtrlo wlasneJ wolt jego usola bgla zrfu:trtrtlorro,.Altce Mllkr tak plsabt o Am ru Das Drama dcs tregitbten Klndcs: .Wtelu'wllczunou)c6tt)' cz4je, 2e podqle stq za kogof tnnego. Czt+lq' 2e nie bedq koctnnr. JeheLi nie bedq mtett ostqgni4t. Sp6Jn, ujakt sps6b starates sig znaczgt coi w stuojej rdzinle". Motmjedgngm ,,JA" bgto koienie b6lu matki (...).
dzlef, potrzebowanta tggo, czego potrzebt4iq (...). Dziect po_ trzebqJq absolutnej, altrutstycznei mito6it,' nate2g ; :i€ za to, 2e po prosht sq - j a takiei miloSci nte ziznatern Tftg$: Szybko pjqtern 2ejeaetibede wmagat, beda Ap"iiaiit_ ng t bqdq miat dobre ugntkt - zaczne coSznaczgt i z-ostang pokochany. Moje zaclawante bgto niejako oitorg*i;. przez rd,zinq. frg szalern: N ie bqdZ tait uczrcio*"A ". lU tX" " y-czucie uing bglo na miejscu Strach te2 bgtl"niing. Mtsialem odpowiadae 2qd.ontom autorytetu,laiim bgta dia mnie moj a rodzina. A przccie 2 to uttasnie nasza rodzina j est miejscerry gdzie zdobgwamg @stawousq wiedzq na timat stos unkdru mtqdzglud.zkictL Powr6t do swego wewngtrznego d.omu Jest ksl42k4 po_ Swiqcon4 problemowi usuwania skuik6w ari."ie'".:
10
Jako nastolatek byl "mtodym gnlewnym-, nale2:4cym do gangu sobie podobnych, mlodych ludzi bez oJc6w, JednoczeSnie nadobowiqzkowym prymusem, kt6ry w szkole zdobywal najlepsze oceny, a w domu otaczal opiek4 matkq' ktora uwa2al za ,Swiqt4". Chcac dochowai JeJ wlernoSci' wst4pil do zakonu, gdzle iryl w celibacle ptzez ponad 9 lat' by shrierdzle: DziS patrzg ze ?grozq na ten okres mojego Zgcia Popadt w stan zaawansowurnego alkoholizmu, Jednak2e - pocz4tkowo dzieliri Wspolnocle Anonimowych Alkoholikow, a nastqpnie wypracowanympnzez siebie metodom, prezentowanym w niniejszeJ ksiA2ce - odzyskal pelnlq zdrowia i poSwiqcil siq pomaganlu innym w dochodzeniu do zdrowia i w rozwoJu. DztS Jego metody stosowane s4 na co dzien w praktyce psychoterapeutyczneJ. John Bradshaw w zeszlym roku na Jednym ze swoich seminariow powiedzial: NqiuiAkszgm problemem naszych czas6w sqkrzgudg zadanaane dzieciom. Mrs|mg si.qwreszcie nauczgt, 2e dzieci zashryt+iq nfl szacunek I powainnie' Dzieciam cd:ma;wiano i uciq2 dmowin sr4pranaa do czucia tego, co rzeczgusiicie cz4iq nwwienia tego, co chcq powie-
dgz.nyeJ.wwynikuwychowyw."l";lt;i; |11f*9r KcyjneJ rodzinie i leczeniu
tl
duchowych ."., spoulodorrr"_ tty:h niezaspokoJeniem potrzeb iozwolowych. Autor, zalnspirowany dzielami Freuda, Carla C,r"Lrr" Junga, Erlca Berne'a, Miltona Ericksona, Rona Kutza, anice n4iller oraz na podstawie osoblstych doSwladczen, doszedl do wniosku, 2e wskutek nlezaspokoJenla w dzlectflstwie po_ trzeb -rozwojowych, w-naszej psylhice ilcwl skrzy *arii" d.ziecko wewngtrzne, kt6re iat.u*a nasze doroJle Lycte,. z chorym ego, bed4cym p.r"J*'"y_ Je l:a_:l :a"rsamia olegunem naszego cudownego, naturalnego, autentytz_ nego JA". To wlaSnie skrz5rwdzone dziecko wewngtizne JestJadrem naszych wszystkich chorych zachowaR, uza_ le2nieri, nalogow or€rz powodem nieumleJgtnoSct rozwl4_ zywanlawiekszoScl problem6w, z kt6rymt powtnnlsmy sig uR91ai, a t5rmczasem w konfrontacJi z nlml bezradnie rozkladamy rece, odreagowuJac .,.J, toksyczny *"tyd i gniew na sobie lub na otoczeniu. John Bradshaw demonstruJe bardzo skuteczne technikt psychoterapeutSrczne. powr6t do slle-go raeusngtrznego do muJest zutartym, a zarazem ollszenrym poradnlkierri. lVi._ ocenionA, napisan4 prostym.f qzyktcm kslqzk4 dla ka2dego Swiadomego rodzica, chcilceg
12
Pown6r oo SwEGoWswNInrRzl'rEGoDoMU
radz4 soble ona do tych wszystkich dorostych, kt6rzy nie Zycta' z problemami codziennego zWas, Drodry Crytelnlcy' w tym momencle 7'apfize' ki"t, ' Odpoczy i powie: Jak to? ia soUte nti radze? Przecleiz"'" ksla2ninteJszlJ w nazamleszczone wiedzcie zatem szczerze wykrycle umo2liwiajace podejrzen, ce pytania Indeks6w dozya,r" ptd"t.*ie waszych obecnych zachowan krzywd problem Caty rozwoJu' etapach po"r"r"giilrrych t" dostrzec "vJtt plt"g" na,tym, 2e samodzielnie nie potrafimy ant dochoirr..t .ru"r"1 niedo.lrzalo5cl,anl pokterowad nas4rm Muslmy wtqc dzeniem do zdrowiit I rozwoJem duchowym' problemu' prreae wszystkirn rrSwlatlontii soble lstnienle pYryEotowai zdai sobie sprawq z wlitsncJ l>ezsllnoScloraz - mohe ntm byi ta zewrtaLrz z' wsparcla sie do przyJecia moga dowlaSnie kslauZka.t'lasza wlcdza I doSwiadczeria nasJedynte do tego stanu' w ktorym znaJduJemy pr"-.arie '"ie i ani kroku daleJ' Bez Po{rocy z zeum4trz nleariS udawai or1ili"rny sig z zaklQtego kregu' Czychcemy daleJ poposzukai wsr"ctt*iedzqcych i cierpiei, cty moLe lepleJ nas mocy, zrewidowai swoJa postawq t ujrzec otaczaj4cy Swiat z inneJ, weselszej perspekt5rwy? uczuNie oszuklJmy siq - weJdZmyw kontakt z wlasnyml odczuwamy clami. Czy mamy poczucie bezpleczeistwa' cry czegoS' radoSi, uinoSi i spokoj, czy teizmo2eciagle szukamy tzecz' to co nam poprawi nastroJ? Co to takiego czy Jest amoZe pieniadze, stanowisko' czynnoSd' par""i",,rapt ",Czy lubimy byi dow-artoSciowywanl "z zeczlowiek? trugi Czegg wnatrz'? Aco znaszym poczuciem wlasneJ wartoSci? sprawg' Jak tak naprawde nam Urai
Ou Wyunwcy rrlcrrla.ktore staJasiq prryc4fn4 cierptenla,a czasentnilw(.t I r':rgedII osoby uzalelnloneJ i JeJnal blizsrych. A przecle2 moZemy to zmlenii. CzyL nle warto Lyc szczg_ Slfwle, tworczo, w prawdziwte partnersktch nvlqzkach z naJblksryml? MoLeWam pomoc w t5rm ninleJsza ksiq2ka. MoLe 1w Tobie k4{e sig samotne, skrrywdzbne dziecko, kt6re pragnie kochai i byi kochanym? A tymczasem, tak Jak ka2de dziecko, ktoremu nie poSwigca siE nalez5rtego zalnteresowania, swoimt kaprysami zatruwa TWoJedorosle bycle. Dzieci, mlodzieL i ludzie doroSli coraz czgScteJstaJa sie oliarami alkoholizmu cry narkomanii. NieJeden,-W""1Oro_ dzy Crytelnicy, zna lub ma w krqgu nilbtiZszych kogoS dotknlgtego t4 straszn4 chorob4. Jest to choroba utritv kontaktu z wlasn4 to2samoSci4, uczuciamt, choroba egJ_ centryzmu, bezsilnoScl I strachu . Spowdowana krzgudami doznangmi w dziecinsttuie i chorym mysleniem, t n moZnazmienii! " Wychodzenie z tych chorob nie polega na zmlenlaniu Swlata, w kt6rym ZyJemy,lecz na zmianie naszego sposo_ bu mySlenia o nim. Tego problemu nie rozwlqLemy z try_ buny sejmoweJ: m4d rymt u stawami, zakazaml,,r.i..r.-i I represJaml. Zakazane zawsze bgdzie smakowai naJbar_ dzleJ. Zwroimy uwags, 2e mtmo t2 kaLdy ma dostdp do alkoholu, nie kaZdy Jest alkoholikiem. Tak samo doste_ pnoSi narkotykow nieJest glown4 przyczp1plagt narko_ manii. Glownym powodem Jest chgc szybkieJ l latweJ zmlany nastroju. Lecz dlaczego chcemy zmlenlai swoJ nastroJ? Czy musimy zmleniai sobie nastroj? Czy tstnleJa lnne, konstruktywne sposoby zmlany nastroJu? OtoZ ia -Jest to psychoterapla, ktora prowadzl do zmlany sposo_ bu naszego mySlenia i ujrzenia sieblt. sitnrego I otaczajacego Swiata z radosneJ perspektywy. I,amlqtaJmy, Ze dla ka2degouzale2nionegoczlowieka problemem jisi nie coS, od czegoJest on uzale2niony,lc<.2ort sam! Si4d problem nie w dostgpnoSci tego, co rrzirlt.inla, lecz w chgci korzv_ stania z tego. A tu wybor rrirle2y tylko I wyl4cznie do zainteresowanego.
1,4
DoMU Pown6roo Swrco WEwNgrna{EGo
Rodzlce potrallq wychowai dzlect tak, aby Je uchronld przed checia stQganlapo narkotykl. Sednem uzale2nteriJest ihora, dysfunkc$na rodzina I nleprawldlowe wychoutywanle dzlecl; to wyntk nieumteJetnoSci kochanta lub nlez,tozumlenia tego. czymJest milo3c. Je5lt chcesz przed tym uchronli swoJe dzlecko, stw6rz zdrowa rodzlnq, w kt6reJ panuJa zdrowe zale2no6ct.Je6ll sam lublsz cyklicznle zmlentad sw6J nastr6J za pomoc4 czegokolwlek: c4lnnoScl, zachowarl, sytu-acJt,osob, mieJsc, nE(vyt, substancJl ttp., to tkwl w toble skrrywdzone dziecko wewnQtrzne, kt6re zatruwa twoJe Zycie. Dotrz5[ do ntego I zaoplekuJ slq nlm, a doswladczysz cudu. Cudu wyzdrowienta. Pomo2ecl w tym nlnteJszaksla2ka.
CezaryE. Urbarlskt
Skrzgwdzonemu dzlecku wewnghznemu ffDJeJmatkL Normy.MojeJstostrzaBarfurzetmoJemu bratu Rbhardow t. Nasz,edztect wewne_ trzne wiedz4 nqllepIeJ.Jak to bgtoI MoJemu sgnowt Joltttowt t pasierbtcg Bren_ dzie. Wgbacztb, prvre4, terzywag, ktire wam wgrzqdzttem.
Podziekowanla Slle Wy2szeJ,kt6ra obslpuJe mnte blogoslawteristwami I ob_ darzalaska. Ericowl Berne'owl, Robertowt t Mary Gouldtngom, Altce Miller. Ertkowt Ertksonowl, Lawrence'bU Xohlbe-rgowt,Oa_ vldowt Elldndowl, Rudolfowt Drerkursowt, Frltzowt perlsowr !.lgan9wt Ptagetowt,l
lit6ry okazywal mt mrtoSdw naJ-
hanowt Y., Mike'owl S., Harry'emu Macowl, Bobowi McW., Fb"*t P., Tommy'emu E}.,Wamerowl B. t Lovable.Red., Sfbtzy Jako pierwsi pokochali moJe slcrrywdzone &tecko Fwngtrzne.
18
DOMU PowRdrDo SwrCO WEWNFTRZ{EGO
Pastorowl Mtchaelowt Fallsowl, ktory doprowadzll mnie do odkrycia cudownych wla$clwoSci moJegodztecka wewnqtrznego. Nasz,e dzlecl wewnqtrzne sA dla nas naJlepsryml prryJact6lmt. Johnny'emu Daugherty'owl, George'owt Pletcherowl, Klpowl Floikowt t Patrlckoud Carnesowl - molm naJdro2srym prz5[aclolom, ktorry otocrylt oJcowsk4 optek4 moJe skrrywdzone dztecko wewnqtrzne. NaszeJMatce Mary, Slostrze Mary Htrbcrta. Vtr$lnll Satlr, moJeJcioct Mlllle, Mary Ilell I Nanry, ktore otaczaly macterrynska troskq mego skrzywdzonego chlopczyka. Slssy Davls, ktora kocha go do dzlS. Tont Burbartk za redakcJe I nieocenlon4 wprost pomoc w przygotowanlu ninleJ szeJ kst42lid. Wspantatym pracownlkom wydawnictwa Bantam. Wnstonowi I-aszlo I calemu zespolowl Bradshaw Events w Denver, a szczeg6lnle Mary l.awrence, dzteki ktorym powstaty Warsztaty Dzlecka Wewnqtrznego. Karen Fertitta - mojeJ asystentce i przyJact6lce' kt6ra zaJmuJe siq moim wewnqtrznym dzlec}iiem w chwilach, gdy odczuwa ono niepok6J. Marcowt Bakerowi, BarbarzeWesterman oraz zespolowl Llfe Plus za lch wsparcle. Na zakoiczenle, Barbarze Bradshaw, moJeJ slostrze, 7a poSwlgcente I pomoc w przeptsywanlu rqkoplsu, a w s?f,zegolnoSct zaJeJwsparcie t beztnteresowna przyJaLi.
Prolog Wlem, co tak. naprawdq clrctotbgm dostai rn Gu:toz.dke.Mole ditecm;"r;,;; mt Eso nieda-.. wiem, 2-eto ntemqdr:: ;; Nardzente musr bai mqdre?nzyfzJest"i;;a; iiii6 a"bct: teso,kt6re przgszlo na Swtat dowrw iii-aoUxo stqd.,oraz dzlecka wsp6lcresnqo. W tobi f we mne. CzekaJqcego u wr6t no"ryih ii zdarzcnfe. ""n "rraowne RoepRTFur.cHuu Gdy przechadzalemste wSr6d uczestntk6w molch sztatow, uderzvtomnle tch war_ _il;;;;:ir. **.rnlala setka ludzl, pracuJ4cych g,rpr"h y lt""4ry"h szeSi do oSm1u os6b. Ka2dagru pa staniwita ;;;;Jl calosi; czlon_ kowtesiedztettbltsko I szeptalt "apyl to Je.1 Jo.","b,;. drugt dzlen warsztatu _ zadzterzgngty'srq 1uZ;;;*. wtgzt przyJa2nl I vytworzylo sis poczu:l*"p_6]""ti. a p-*,e2 er ludzte na PT"ttk" byh sobtezupehle obcv. Podszedlemdo tedneJz grun. i.] czlonkowtez naplgclem sluchafi srwowtosego ".;rili1*So yzW"i, ltst naptsany pruezJegodzieckowewngtrzn" io1.io i"", DrqtTatol
,"?.T*:i:
#gru:
tedztec, Jak bardz-omniestazsLrcdzt-
zqimou:ates*ilf^nf;Xf;?:lr;rffi;"yr|.:;nre
swecatmtwteiejcias*rr"g;;,rifri:elmttosctbardzieJ,
PowRdIDO SWEGOWEWNITRZNEGODOMU
nti potraftemtn wgrazin. fobgS chfr czasempobatutt slg ze tnnq Lub zabrat na meczJutbolowg. Gdgby{ chfr raz powiedziaL ?n mnie kcr;hrrsz. Pragnqtern" bgd sk o mnle trosz.czgt... ?:.lr;:qilloczy dlorimt. Stedzaca obok kobieta w Srednim wieku zaczgla czule $adzli go po $owle; mlods4y mqLczy' zna uJal go za reke. KtoS tnny spytal, cry chce' by go prrytulii; siwowlosy pan sldn4l potakuJ4co glow4. Czlonkowie tnneJ grupy stedztell na podlodze, obeJmuJac slg ramlonaml. Elegancka panl po sledemdzlesl4tce czytala swoJ ltst: Matko! Bgta5 zb g t zoJ7ta dziataLno Ecig cttary totg w nq N igdg nie znota"tcts czasu, bg potu iedzlee, 2e mnie kochnsz' PoStuiQcatas mtutuagg tyko w6wcz-as, gdg bglamclaratub gdg gralam na Jortepiattie - co bgto powdem tusoJeJdumg' -Pozwalata.S mijedgnte natakie uczrrcIa" ktore ty akcepto' walcri. Liczgtam sie taLko utedg, gdg spetnlalam huoJe clczekiwanto- Nrgdg nle kochstas mnie takleJ,Jakqbgtarn Czulam sle taka samotta-.. Glos JeJ zalamal slg, zac4la plakai. Mur ochronny, troskltwle-plelqgnowany przez sledem&iesiat lat' rozmywalSr tzy. JakaS nastolatka objelaja. Mlody czlowlek pochwalllJa za odwage I powiedzial, ircplacz, pr4;rnosl ulgc. Podszedlem do koleJneJgrupy. lYzydztestoplgcioletnt ntewi d omy mgizcry zna crytal I ist naplsany bral lem : Ntenawldztlem was, ponietuaL wstgdzili$cie ste mnle' Ktedg przgimowaliScie goScL zamgkaliScie mnle w garaZu. N g ag nie dostauatem doii6Jedzcnta. Bglem takt gldnu. Wiedztolem, 2e mnle nienawidztcte, boJestemdlowas Smialr5cresr4 i kprli.Sclezc mnie, gdg upad+em" "ielor.^. Teraz Ja muslatem rus4yi do dziela. W molm wlasnym skrzywdzonym dziecku czulem osad gnlewu, chctalo ml ste
PRoLoG
plakai z wScleklo$cl I obunenta. Smutek I osamohrlenle dzieciristwa prirytlaczalyr mnle. C"y f.f.Aytolwtek uda ste nam ukoii ten przeogtomny ijll? Pod koniec dnla nastroJ stg zmtentt.-Zapanowaly spokoJ I radoSi. Ludzte ustedll ,a"i^, niettOrry trrvrnji;; ; rqce. Podczas korlcou4rch iwtczen wtekszoSe la. Jeden po dr"gT-uczestnicy AziitowaU"[;;;;;_ ;i;;;;"
w odnaleztenlu lch skrzywdzon"go -rf."U ;;;;;;;. Prezesbanku. kt6ry na pocz4tkri mtar wyrahneopory, po_ l:legztat, 2e plakal po ruz plerwszJr od czterdztestu lat. W dziectnshvie bity prz.ez oj"^ rilr.zegolnym okruclen_ stwem, -poprzysr4glppr.: zi nJSdVw Zyciu rrt. p";;ii;; skrrywdzti anl tejnre bedzreof
fl
22
i
jl I til
ill
ilt1 l1r i
ir ll
il
:tl I
ili
il
iI i'lr rl i
POWR T DO SWEGOWEWNETRZNE(;()DOMI'J
wlll na przyklad: .Cale 2ycte czekalem, by kto6 mnte od-nalazl', io jest Jak powr6t do domu", -Odkad odzyskalem swoJe dzlecko wewnqtrzne, moJe 2ycte slg zmlentlo'. Zachgcony pterwsryml sukcesaml opracowalem program warsztat6w, pomagaJacych ludzlom odnaleZi t utulli lch dzlecko wewnqtrzne. W miare uplywu czasu, dztql'il nleustannym rozmoufom z uczestnlkaml warsztat6w, mogllem udoskonalli program. Jest to dzlelo moJego Lycla. Celem warsztat6wJest pomoc w pozbyclu sle bolu okresu dzteclistwa - b6lu wywolanego porzuceniem, nadu2yclaml wladry rodztclelskleJ, lekcewa2enlem potrzeb rozwoJowych okresu dzleciristwa oraz powtklanlaml wynikaJacymt z dysfunkcJi' rodztny. Podczas warsztat6w wlgkszo6i czasu poSwtqcallSmy lcwestil lekcew ahenlapotrzeb rozwoJowych dziecirlstwa' Jest to zarazem$l6wny w4tek ntnleJszeJksl4Zkl. Z motch doSwtadczef, wynlka, Le polohenle naclsku na aspekt roa;oJu Jest naJbardzieJ efektywna metoda leczenla urazow emocJonalnyctt. Sadie, 2e tylko program molch warsztatow koncentruJe sig na leczenlu pos?nzegllnych etap6w rozwoJu czlowleka. Podczas warsztat6w omawlam potrzeby naturalne dla okresu dzleclnstwa. Je3ll nle zostana one zaspokoJone' wkraczamy w dorosloSi ze skrrywdzonym dzlecklem wewnqtrznym. Gdyby byty zaspokoJone, nte stallbySmy slq .dorostymt dzieiml". Po omowientu potrzeb na poszczeg6lnych etapach ro NostaJe stq Ju, uczestnicy dzlela siq na grupy. l{aLdy po kolel kt6re aflrmacJl, centrum zalnteresowanta tnnych, slucha &teclnwczesnym mu byty potrzebne w nlemowlgchvle, shvle, w wleku przedszkolnym, szkolnym I p62nleJ. W zale2noSct od potrzeb daneJ osoby, czlonkowle grupy glaszcz4, wspomagaj4 I uznaJ4 autentycznoSd clerpteri doznanych w dziectrishvle. ZnaJduJ4c pohrrlerdzente, 2e faktycznle potrzeby tch dzleclnstwa nle zostaty zaspokoJone' uczestnlcy grupy zwykle placz4 -Jednl rzewnle, lnnl roz'
DysfunkcJa - nleprawldlowe dztalante, zaburzenle (prz-yp' tlum')'
PRoLoG pa<'zlfwle. 7-astarzaty, z-akrzepty Zal z.aczyna taJai. pod ko_ nlec warsztatu 2al ten wyzwala siq wJakims stopniu u ka2_ dego. 7-aleiryto od tego, naJaklm etapie procesu dochodze_ nla do zdrowla znaJduJestg dana osoba. NiektorryJuLprzed warsztataml poSwigctli wlele prary temu zagadnienlu. Pod koniec sesJl zalecam medytacJq, majac4 na celu utulenle wewngtrznego dzlecka. Gdy uczestnicy uychodz4, zachgcam ich, by codzlennle poSwiqcali trochg czasu na dialog ze swoim wewngtrznym dzieckiem. Odnalezione I otoczone oplek4, cudowne, naturalne dzlecko wewngtrzne wyzwala w ludzlach tworcz4 energie. Scalone z nami - staJe stg Zrodlem odnowy t witalnoSci. Carl Gustav Jun g nazywal naturalne dzlecko,cudownym dzleckiem'- naszyrn wrodzonym potcncJalern badawczym, budAca naboZny lgk tworczq lstotq. Warsztaty uhvierdzily mnle w przckonanltt, Le praca zwewngtrznym dztecldem prowadzl do naJszybszych t naJ_ bardzieJ efektywnych przemlan w ludzlach. Teir pr"*i" natychmiastowy wynik nadal mnie zadziwia. Taaxycz,al scept5rcznie odnoszg sie do wszelkiego typu sqybkich efektow, lecz w tym prrypadku odnoszgwiaZinte, 2e terapla rozpoczyna proces trwaleJ przemiany. piszAc do mnie w rok lub dwa po tym doSwtadczeniu, wlelu uczestnik6w hyierdzl, Le zmlenilo ono ich 2,ycie.Jestem im wdzigczny, aczkolwiek czuJe teZ pewne zaklopotanie. Naprawde nie wledzialem, dlaczego terapia ma tak wielki wptfv na Jednych, a tylko nieznaczny na innych pacjent6w. ?.aczqlem ezukai wytlumaczenia. NaJpterw zapoznalem siq z pracami Erica Berne'a, genlalnego tworcy metody i autora analizg transakcgjiej (ftansacfional Analgsis). Jego teoria kladzte nacts-li na .ego dziecka- - to spontanlczne, naturalne dzlecko, Jaklm kiedyS bylismy wszyscy. Analiza transakcyJrr" o-ptauJe r6wnieL przyczyny, ktore sprawiaJa, 2e naturalne dztecko wczeSnie przystosowuJe sig do presJi 2ycia w rodztnte. Natu ralne, cudowne dzlecko mowi przez ciebie wtedy, gdy lpotykaJqc starego prfiaciela, SmieJeszsig serdecznil, g
Pown6roO SwEGOWTwNETRZNEGODOMU
PRoloc
JesteStw6rcry t spontanlczny, gdy zachwycasz sig ptqknym wldokiem. Dziecko przystosowane, skrzywdzone, dochodzt do glosu wtedy, gdy nie decyduJesz slq przeJSi przez Jezdnla prry czerwonyrn Swietle, choi naJwyraZnieJ sygnallzacJa sle zaclela, lub gdy przeblegaszJezdnie na czerwonym Swletle, bo ntc nteJedzle I nlkt tego nle wldzt. Inne zachowanla zranlonego dziecka to mtqdzy lnnlrml nleopanowane napady zlego humom, nadmierna uprzeJmoSi I posluszeristwo, mowiente dziecinnym glostklem, manlpulowanle ludZml oraz d4sy. W Ftozdzlale 1. szeroko omawlam zagadnienle wptywu skrz5nvdzonego dziecka na dorosle {cle. Chocia2 przez wlele lat posluglwalem sle anallzq transakc$n4Jako gl6wn4 metoda terapeutyczn4, podczas pracy nigdy nie koncentrowalem slq na poszczeg6lnych etapach rozwoJowych dziecka wewngtrznego, dzlekl ktorym mo2e slg ono przystosowywai I przetrwai. TerazJestem przekonany, 2e brak szczegolowego opracowania etapow rozwoJowych Jest slab4 strona tcrapll stosuJ4cych anallzg transakc$n4. Rozw6J moZe ulec zahamowanlu na ka2dym etaple. Bedac dorostymi, czesto zachowuJemy slgJak dzleci; cofamy sie do zachowan typowych dla oseska;Jak przedszkolak wter4lmy w maglczne sztuczkl; d4samy slg t wycofuJemy, Jak pterwszoklaslsta, ktory przegralw gnze.Wsrystkte te dzleclnne zachowanla s4 wyniklem zahamowanla rozwoJu dzlecka. NinieJsza ksta2ka powinna pomoc odryskai, czyll odnaleli (ang. recLairr|, skrzywdzone dziecko na kaidgm etaple rozu:oju - takie Jest JeJglowne zamierzenie. W po2nieJszym okresie wielkt wptyw na moJa prace wywarl hipnoterapeuta Milton Erickson. UwaLal, 2e kaLdy czlowiek nosi w sobie wlasn4 niepowtarzaln4 mape Swtata, wewnqtrzny, nieSwladomy system przekonari, bgd4cy rodzaJem hipnotycznego transu. PosluguJ4c sie hlpnoz4 Ericksona, poznalem naturalne sposoby l1czenla slq z pacJentem, gdy byl on Ju2 wprowadzony w trans, l st osowalem tq metode w celu wyvolania przemlan. Dopokl Jcdnak nle r.aczqlem pracy z wewnetrznym dziecklem, trle (lostrzegalem,2e to wlaSnle ono formuJe rdzeli systettttt llrzckonafi.
Dzlekl cofnlqciu siq w czasle, do stanu dztecka wewnetnnego, mo2llwe Jest dokonanle fu zpoirednleJ t szgbkleJ urlrlany rdzenla przekonai. Dzteki pracom terapeuty Rona Kurtza tnoJe zrozumlenle dynamild pracy z dzlecldem wewngtrzn5rm uleglo dalszemu poglqblentu. Metoda Kurtza - ziuana terapl4 haikomt odnosl stg bezpoSrednlo do materlalu rdzenla lang. core moteria}. To rdzeri okreSla, Jak zorganlzouare Jest nasze w e w ng trzne do Swiad.c zen le. Zloilony z naJwv.e$nteJszych odczui, przekonari I wsJromnleri, uksztattowal slq w odpowiedzi na naciski okrcsu naszego dzieciristwa. Jest nleloglczny i prymitywny, bo tylko w ten spos6b magilczne, bezbronne, potrzebuJace I pozbawlone ograniczeri dzlecko moglo wJlpracowai stratefllq przetrwanta. Po uksztaltowanlu materlal rdzenla staJe stq flltrem dla wszelkich nowych do5wladczefi. To wyJaSnla, dlaczego ntekt6rzy ludzie nleodmlennle wybleraJa ten sam typ nlszcz4cych nfiry,kow: dlaczego dla nlektorych 2ycteJest pasmem powtarzaJacych siq nieszczqSd I krzywd oraz dlaczego tak wielu z nas nie potralt ucryt slq na wlasnych bledach. Ow4 sklonnoSi do powtarzanla przeszloScl Freud nazlotal przAmusem powtarzanln- Znana wspolczesna terapeutka Alice Miller r;,azynuato lqlkq absurdu Mobna to uryJaSnli na podstawie dzialania mechanlzmu, za pomoc4 kt6rego material rdzenia wptywa na nasze doSwiadczente. To tak, Jakby sle nosilo przeclwsloneczne okulary: bez wzglgdu na natg2enle, Swlatlo slonca flltrowaneJestw taki sam spos6b. JeSll okulary s4 zlelone, Swtat wydaJe slg tak2e ztelony. JeSlt br4zowe - nie widai wyraZnteJasnych kolor6w. Jest zatem oczJrwiste, 2e JeSlt pragniemy sle zmlent6, muslmy zmienid materlal rdzenia. Skoro wla6nle dzlecko wewn gtrzne pierwsze uporz4dkowalo nasze do3wladczenle, to nawlazanle z nlm kontaktuJest drog4 do natychmlastoweJ zmlany materialu rdzenla. Praca z dzieckiem wewngtrzn5rm, r62rri4ca sle calkowlcte od uprzednlo stosowanych metod, Jest nowym, waZnym narzedzlem terapeutycznym. Jako pterwszy Freud zrozumfal, 2e nerwice lzaburzenla osobowo5cl sa rezultatem nle
24
POwndrpo SWEGOWEwNETRZNIE@ DoMU
PRoLoG
rozurl4zarrych konfllkt6w okresu dztechistwa, ktore po$rracaJ4 w cl4glu naszego 2:ycla. Freud pr6bowal uleczye skrrywdzone dzlecko pv.ez wytwonenle bezpleczneJ atmosfery, kt6ra pozwolilaby mu uJawnid sle I zasygnaltzowai terapeucle swe nle zaspokoJone potrzeby. Terapeuta odgrywalby w6wczas rodzlclelsk4 rolq wobec skrzJnvdzonego &tecka, dzlekl czemu mo$oby ono rozuiqzat swoJe problemy t zostai uleczone. Metoda Freuda byla dla pacJenta bardzo czasochlonna I kosztowna, ponadto czqsto doprowadzala do uzale2nlenla. Pewna pacJentka przyszla do mnle po dzlestqclu latach psychoanallzy.Podczas pracy ze mn4 rownleZ kontaktowala slg dwa lub trry razy w tygodnfu ze swolm psychoanalttyktem, proszac go o r3d9 w naJblahszych sprawach. Stal sle on dobrym oJcem dla JeJ wewnqtrznego dztecka, lecz nle potraftl JeJpom6c. U zaleLnlla slq od ntego. Skuteczna pom(rc pozwolllabyJeJ odwolad sle do wlasnych, dorostych stl t wykorrystaiJe do oplekl nad swolm dzlecktem wewnqtrznym.
potrzeb, ktorych zaspokoJenteJest nlezbedne dla zdrowego rozwoJu. llahdy rozdzlal zawlera anldete ulahrlaJ4c4 okreSlenle, czy potrzeby waszego wewnqtrznego dztecka w poszczeg6lnych stadlach roaloJu zostafr zaspokoJone. Nastqpnle przedstawle wanr dwlczenla, stosowane przeze mnle podczzLs warsztat6w. Pomog4 wam one odzyskai dztecko wewnqtrzne na dowolnym etapte rozwoJu. W czeScl trzecleJ przedstawllem iwlczenla korekcyJne maJace pomoc waszemu dztecku rozwlnai ste i rozlrwttn4i; naucz4 was skutecznych metod sklonlenla tnnych doroslych do zaspokaJanta potrzeb waszego dztecka wewnqtrznego oraz pomogA zbudowai wok6l niego barlery ochronne w trakcte tworzenlawzaJemneJ bllskoScl. Dowlecle slq, wJalcl spos6b wg sarntmo2ecle stad slq oplekurlczyml rodzlcamt, kt6rych brakowalo wam w dzleclishrle. Naucrywsry stg,Jak samemu otoczyd slq rodzlctelskq oplekq, zaprzestanlecle pr6b rozwt4zywanla problem6w przeszloScl pnzez wyznaczanle roll rodzlclelskleJ tnnym ludzlom. W czwarteJ czeScl przedstawllem, Jak wylanta sle cudowne dzlecko po naprawlenlu Jego kr4gwd. Poznacle metody docteranla do ntego I przekonacle slq, Jaka tw6rcr4 | przeobra2aJ4c4 energlq wnosl ono w wasze i:ycle. Cudowne dztecko Jest t4 czeScta was, kt6ra naJbardzteJ przSpomtna Stw6rce. Mo2e doprowadzti do bezpoSredniego kontaktu z was?at nlepowtanzalna JaZr:le I z Boglem, Jalckolwtek Go rozumlecle. Jest to naJglqbsz.aforma uzdrawlanla, o kt6reJ m6wla wielcy nauczyclele wszystkich wyznafl. JednoczeSnle opowlem wam o soble. Kledy dwana6cle lat temu rozpoczynalem teraplq, w og6le nte wyobra2alem soble zakresu zmlan w molm sposoble my5lenla I zachowanlu, kt6re byty rezultatem odryskanla dzleckawewnqtrznego. Przedtem nle przywlazywalem zbytnleJ wagt dowptywu, Jakt mlalo moJe dzteclristwo na moJe dorosle tycle, czuJac rle nlejako zmuszony do ldealizowanla I ochrony rodztc6w, a, w sz.czeg6lnoScl matkl. Czesto mowllem soble, tak Jak wlekszoSi dzleci: .Gdy dorosne I sie usamodzlelnlg, wsryrtko ulo2ry slq pomySlnle". Wraz z uptywem lat zacz4lent dawad soble sprawg, 2e slq nleuktada- byto wrecz cor.rr.
W ninleJszeJ kst42rce przedstawle nolly sposob nawlqzanla kontaktu z dzlecldem wewnqtrzn5rm, odnalezlenla go, odzyskanta (ang. recloimlr./ I otoczenla oplek4. JeSlt pragnlecle do6wtadcryi przemlany, muslcle wykonat zadanq prace. DecgzJa oJQ wykononiu musi mstai p$eta przez dorostq czqSt wasz.eJ osobowoSct JeSlt nawet znaJduJecte siq w dzleclnshrle, wasza doroslaJaZri nadal bedzle dokladnle wledzlei, gdzleJesteScle I co robicie. Wasze wewnqtrzne dzlecko bedzle doSwladczalo wsrystktego tak, Jak doSwtadczallScte tego w dzteclf,shvle,l@z tym razem obecna bedzte wasza dorosla JaZi, kt6ra ochronl wasze dziecko t u&telt mu wsparcla podczas pracy nadJego wa2n5rml, dotychczas nle r oz$iqzanyml problemami. Ksla2ka sklada siq z czterech cze6cl. W plerwszeJ Jest mowa o tym, wJald spos6b twoJe cudowne dzlecko stracllo sw4 cudownoSi lJak doznane w dzleclrishvle qptywaJ4 na twoJe obecne Zrycle. W drugleJ czq6ct om6wione zostanA poszczeg6lne etadla rozwoJowe dziechistwa, z uwzglgdnlenlem spccyflcznych
Pown6roo SwEGoWrwruErnzruEco DoMU
li i
I
1l I
gorzeJ. Jeszcze wyra:ZnieJ dostrzegalem to u lnnych czlonk6w rodztny nD u siebte. W dzlesiqi lat po tym, Jak uporalem slg z moim alkohollzmem, shrlerdzilem, 2e nadal z.achowuJq stg kompulsywnie t kieruJ4 mn4 popqdy. Pewnego deszczowego wtorkowego popoludnla doswladczylem czegoS, co Alice Miller napisala o swolm wewngtrznym dziecku: Nie mrytam zmusii st1 do porzucenln dzlecka. . . P@j qtam decg zJg, ktora mtola gtgboko dmlentt moJe Zgcle: pozwolilam. bg mnie prowqdzito. Tego dnia postanowilem odzyskai 1otoczyt optek4 moJewewngtrzne dzlecko. Stwierdzilem, 2eJest Smiertelnie przerarhone.Z poczqtku nie ufalo mi I nie chcialo za mnA poda2ai. Tllko dztgkl wytrwatym pr6bom nawi4zania z nim dlalogu l zapewnlenlom, 2e go nigdy nie opuszczg, zacz4lem zdobywai Jego zaufanle. W ninieJszeJksiq2ce optsr{e etapy podroLy, dzteld ktorej stalem slq stra2nlklenr I orqdownlldem mego wewngtrznego dzlecka. PodroZ ta odmlenlla moJe Lycle.
PrzypowieSi Podw6Jna tragedla Rudy'ego Revolvlna (Na podstawie opowiadanla Dztwne 2tlcte lutanaOsoktna P.D. Usplensklego) Zycie Rudy'ego Revolvlna bylo bolesne I traglczne. Umarl z poczuciem braku spelnlenla t traffl do Iftainy CiemnoSct. Wladca CiemnoSct, wtdzac, ze RudyJest doroslym dzleckiem, pomySlal, 12rl:roi,n poglEbii clemno5d, daJacRudy'emu szanse, by powtomieprzeiryl swe fcie. Jak ste zapewne domySlacte, Wadca CiemnoScl zaJmowal slq podtr4fmywaniem I po$gbtanlem ciemnoSci. Powtedztal Rudy'emu, 2e nie w4tpt, 12 ten popebxi doklndnie talele same btSg po raz drugt i prz,e2gJe dokladnie tg sam4 tragedk, o pprz-edttlrt Dal Rudy'emu tydzien, by mo$ sig namySlii nad propozycJa. Rudy mySlal t mySlal. Bylo oc4;wtste, 2eWladca ClemnoSci zastawil nan pulapkq. Nlew4tpliwie popelnl te same blqdy, bo bedzie pozbawiony pamtgct o tym, co przeszedl w poprzednim Zyciu. Bez taldeJ pamlqct nle moZna untkn4i bled6w. Kledy zJawil sig wreszcie przed Wladca, odrzucil propozycJe.Wladca CiemnoScl, znaJ4cy sekret skrzywdzonego dziecka ueungtrznego, nie znlechqctl sle odmow4. Powtedztal, tn, w przeciwiefishrie do obowtazuj4cych zasad, Rudy Lredzle mogl zachowai pamlqi dawnego irycta. Wtedztal Le nawet wowczas Rudy i tak popelni dokladnle te same blgcly, u Jego izyclezn6w bedzie pelne cierpienia.
POwn6r oo SwEGoWEWNETRZNEGo Dovu Rudy za6mlal stq w duchu. ,Swletnle - pomySlal - to teraz soble doptero pofig'. Nle znal bowtem seketuskrzgutdzo nego dztecka wewngbzn4o. Chod wlec m6gl dokladnte prza*ldzted wszystkte nteszczgScla, kt6re spotlraly go w poprzednlm tyctu, Jednak t tym r€yzem prz&yl takle samo bolesne I traglczne tyde. Wladca ClemnoSct doplal snregol
Cze36| PROBLEM SITRZruIDZONEGO DZIDCITA
wEurNvfRjzNEGO Wtedzn oiwlecila z,opomnlonekomnaty nveztryo domu nlemowl4cla. WtedzlatemJ u2, dlaczego mry bm w domu czrrc teslertoteza domem. G. K. CHrsrBmon
1'; t,
[Iprowadzenie Buckmlnster F\rller, Jeden z naJbardzleJtw6rczych ludzt naszych czas6w, lubtl cytowai poemat Chrlstophera Morleya o dzleclristwte: NdwQkszg znanA rymoL zkt6rego wyroSttJu2wszAscgrycL to poeSa wrdz.ona, ntewgslowlono., gdg mlolo sig tglko cztery latn Takmlodg, bg bge cz,eSclq wlellctego, ett qcego sercaNahtg, prausdzitugm towarzgszem ptaku zusierzgla. t drzzwa, I tnk nleSwtadomgmsleble,Jakpszrcz.ob.. A Jednak obdarznngm tak atdowngmt umleJqtrw$cian$ bg co dnto.sdDcrrz.ainowe rQe, przeptniongm rado$ci6 badaczem wszgstklego, pozbau:Iongm Qku i skrytodct W hugch nleanecongch prreJrzgsfuch ocz,ach nie ma SwlodomoScianlznskezcnls akceph4Jeszdztwne ngadkl 2gcln, a tusanleztugklo.Boskoii rwdal trua-., A Zycte,a wszystkiemunad$e rym, moic uqnlz czasemlz cleblepet4. LezbgQ dni" owrahltutg elfie && Mg sambyteS PezJql
Pown6roo SwEGoWgwNETRzNEco DoMIJ Co stq stalo z cudownym pocz4tkiem, gdy wsz.yscy saml byllSmy poezJ4?Jak to Jest mo2llwe , Le wraiAlw,eel$ staJa slg mordercaml, narkomanaml, przestqpcaml, zboczericlml, okrutnymi dyktatoraml, moralnie zdegenerowanyml -politykami? W Jakt spos6b stph sle "chodzaca krzywda.? Widzlmy tch wok6l siebie: smutnych, przertLonych, wAtptacych, zmarhvionych, przVgneblonych, pelnych nle wyrainneJ tqsknoty. Z pewnoScl4 utrata wrodzonego potencJahr Jest naJwigksz4 tragedtq, Jaka mo2e nas wsrystkich spotka6. Im wtqceJ wlemy o tym, Jak doszlo do zmarnowanla nleokielznaneJ cudownoSci t tw6rczeJ zdolnoscl, tynr wtqceJ potraflmy znale26,sposobow tch odzyskanla. Mo2e trda sti sprawii, by naszych dziecl nie spotkal ten s:rrrrlos.
Rozdzlal I
I w JAKr sPosOBsI(RZrrrDzoNE DZIE'CKO WEtrINETRZNE ZATRTIWA TWOJE DOROST,E
ttctp Osoba owladnieta dawngmi cierpieniami mbwt ntesktadnie, dziata nieskuteczni.e, ru'e umie poradzlt sobie z trudnq sgtuacJq oraz daSuindcza potuorngch cierpien, nie mqiqcgchnic wsp6lnego z chwil4 obecnq HanwYJecKlrs To nie do wiary, 2e moglem bye aLtak dzieclnnyl Mialem 4O lat, a zloScilem sig I wrzeszczalem tak, 2e wszyscy wskoczyPotem Lona, pasierbowie i syn byll ptzeraizenL lem do samochodu i odJechalem' Teraz sledzq samotny w motelu. WlaSnle miJa polowa naszych wakacjt' ktore spqdzamy na Padre Island. CzuJe sle opuszczony iJest ml wstyd. U-sitowalem odtworryc bieg wydarzen, kt6re doprowadzity
36
\\' l,\r.r Sl\)sdB SKRzYwDzoNEDzlEcKo WEwNETRzNti..' 3i
Pown6roo SwEGoWswNETRzNEco DoMU
wakacJi zareagowalem w ten sam sposob. EmocJonalnle uciekalemJuZ przedtem, lecz ntgdy nie odchodzllem w sensie flzycznym. To bylo tak, Jakbym znaJazl slg w zmlentonSrm stanle SwladomoSci. O Bo2e,JakzeJa sleble nienawldzlleml Co ste ze mlr4dzleJe? TA.arzenleto mialo mieJscew 1976 roku, w rok po Smlercl mojego oJca. Od tamtego czasu poznalem przycryny cykllcznych wybuchow zlo6cl t u4ycoffwania sig. Do naJwa'2nteJszegowniosku doszedlempodczas ucleczld na Padre Island. Kiedy pelen wstydu siedzlalem w ngdznym pokoJu motelowym, zaczgly mi stawai przed oczami Zywe wspornnlenla z moJego dzieciristwa. Prz5pomnlala mi sig pewna Gwtazdka, gdy mlalem t I lat. LeLalemw ciemnyrn pokr{u, z koldra nacl4gnieta na glowe, I nie chcialem rozrrrirwlac z oJcem. Wr6cit polno do domu I byl tr
gnl('wne, skrzywdzone dzlecko. To dzlecko wywlera uJemny wplyw na JeJzachowanie. Na plerwszy rzut oka wydaJe s19absurdem, 2e w dorostym clele nadal tlcwl male dztecko. AJednakJestem o tym przekonany. lJwahan, Le zariedbywane, krzywd?nne w pnzeszloScl dziecko Jest glownym powodem ludzkieJ ntedoli. Dopokl nie odzyskamy go t nte otocrymy troskltw4 oplek4, be&ie wcl4z dawalo zrraco soble iwywieralo uJemnywptyw na nasze irycte. Uwielbiam mnemotechnlkq, poslu2e sie wiec nla' opisutptywa Jac, Jak skr4;wdzone dziecko wewnqtrzne uJemnie \ na irycle doroslego czlowleka, araczeJ zatruwa (ang. contaminate) Je. Ka2dapierwsza lltera slowa contamlnate oznacza specyflczny sposob, w Jakl wewnqtrzne dziecko sabotuJe nasze dorosle Lycle. Pod kortlec rozdzlalu zamleScllem ankietq, ktora pomo2e wam ttkreslltr. Jark glqboktch krzywd doznalo wasze dziecko wewtrqtrznt'. C o-Dependence O lfender Behauiars
Wspoluzale2nlenle Zachowania przestqpcze
N arcrlssistic Disorders
Narcyzm
T rustlssues
NleufnoSi
A cting out - Acting inBehauiors
Odreagowywanie na otoczeniu lub na soble
M agicalBelieues I ntimacg DgsJunctions
My3lenle maglczne NiezdolnoSi do nawi44lwanta blisldch kontaktow
N ondlsciptinedBehauiors
Niezdyscypllnowanle SklonnoSi do nalogow I zachowan kompulsywnych Wypaczone mySlenle
A
ddictiue/Compubiue Behauiors
T lrought Disorders apathg, J rrrp(tness, dlpresslon
Uczucle pustkl, aPatla, depresJa
PowROr Do SwEGoWEwNETRzleco Dorvru
wsP6r,uzAlE2ruprrp Wspoluzale2nlenle deflnluJg Jako zaburzenle charalcteryzuJace stq utratq to2samo$cL Byi wsp6luzale2nionym oznacza stracli kontakt z wlasnyml uczuclaml, potrzebaml t pragnienlaml. RozwaZmy nastgpuJ ace przyklady. Pervtlla slucha opowteScl swego chlopaka o tym, ile ma on klopot6w w pracy. W nocy nle mo2e zasn4i, bo trapl slgJego problemaml. Odczuwa raczeJJegotrczucinnD swoJewlasne. Dzleutczynazryrya trwaJ4cy od pot roku zwiqzek z Maksymlllanem. Chtopak mySll o samoboJshrle. Uwa2a, 2e Jego warto3i zalety odJeJmllo6cl. W rzeczJnrdstoSclMaksymtllan nie ma poczucia tolasneJ wartoScl; uzalelnla Je od tnnych ludzt, dowartoSclowuJe sle cudzqwartosclq. Chlopak pyta swoJa dzlewcryng, Jollshg. cry nle mtalaby ochoty zabawii sig wleczorem. I)zlewczyna naJpterw nle mo2e slg zdecydowai, wreszcle wyrata zgodg. On pyta, dokad chctdlaby poJ6i. O
W JAKISros6s SKRzywDzoNE DzrEcKoWewr.IETRzNE...:t(r ny, LeJegomgskoSd bqdzte osqdzana na podstawlewygl4du 2ony. Jego wsp6lntk, Bigello, ma kochanke. WaZyJA regularnle, by upewnli sle, 2e nle u$da. Jest onJeszczeJednym przykladem czlowleka, ktory nle ma poczucla wlasneJ to2samoSci. Uwain, iE JegomqskoSi zalezy od wagi kochanki. Ophelia Oltphantiada od meita, aby kupilJeJ mercedesa. Chce tak2e nale2e6 do RlverValley Country Club. Oltphantowle s4 zadluLenl po uszy, ryJa od wyptaty do wyplaty. Tlaca wiele sil na oszuklwanie wlerzyctell t utnrlerdzanle otoczenla w oplnll, Le naJeia do z.amolneJ klasy SrednleJ. Ophella wlerry, 2e JeJpoczucle wlasneJ wartoScl zalei:y od, utrz5rmanla wlaSclwego wlzerunku zewngtrznego. Nte ma poczucla swoJeJto2samoScl. Podalem przyktady ludzt uzale2nlonych od czego1 z zewnatrz; czegoS,co nadaJe lm to2samosiC.Jest to zaburzenie okreSlane Jako wspolu z.aleLnlenle. Wsp6luzaleZnlenle wlzmaga stg w rodzlnte dysfunkcyJneJ. Na przyklad rodzina alkohollka staJe siq wsp6luzale2ntona od Jego plcla. Ponlewa2 alkohollzm stanowl zagro2ente dla irycla kaLdego z JeJczlonk6w, prrystosowuJa slg onl do teJ sytuacJi przez stala, nadmlern4 czuJnoSi. Przystosowanle do stresu Jest z natury stanem tymczasowym . I z z,amlerz.enla ntgdy nle mtalo byi stanem tryatym. Jednak w mtarg uptyvu czasu czlowiek ryJScyw statym stresle, wywolanym przez zachowanla alkoholika, nte dostrzega wlasnych sygnal6wwewnqtrznych -wlasnych uczui, potrzeb t pragnieri. Aby rozumiei swoJesygnalywewnqtrzne, dztecl potrzebuJ4 poczucia bezplezenstwa I warunk6w do prawidlowego roarroJu emocJonalnego. PotrzebuJ4 te2 pomocy, aby potraflty odro2niai my5li od uczui. JeSll w Srodowisku panuJe przemoc (emocJonalna, flzyczna cry seksualna), dzlecko koncentruje sig wyl4cznle na sytuacJt zewnqtrzneJ. Z cza,rem tracl poczucle wlasneJ warto6cl, nie mogac budowai go na podstawie sygnal6w ptynacych z wewn4trz - Edyz lch nle tauwala. Bez zdrowego irycla wewngtrznego czlowiek skarrny Jest na szukanle spelnienla na zewn4trz. Jest to wrp6luzale2nlente I stanowl obJaw skrzywdzenla dztecka *wrnqtrznego. Zachowania wsp6luzale2nlone dowodzq, 2e
40
Pown6rpo SwEcoWrwxErnzruEco DoMU
potrueby dzieciistwa takieJ osoby nie zostaly zaspokoJone, w zwt4zku z crp nie wle ona, kim.fest. zAcHowAl\[rA
i
PRZDSTEP.C;TE
Potocznie uwa2a sle, 2e wszyscy ludzie, kt6rych dziecko wewngtrzne zostalo skrzywdzone, sa mili, spokoJnl I clerpllwi. W rzecz5nvistosciskrzywdzone dziecl wewnqtrzne ponosz4 odpowiedzialnoSi za wigkszoSi aktow przemocy I okruciefstw popelnianych na Swiecle. Hitler w dziecinstwle byl czesto bity, upokarzany i zawstydzany pnzezsadystycznego ojca - nieSlubnego s)rnaqydowskiego kamienicznika. I lltler odreagowywal potem swoJe krz5rwdy w szczeg6h le okmtny spos6b na milionach niewinnych ludzi. Tu nasuwa mi slg skoJarzenie z przryptt
W JAKrSPosOsSxnzvwozoNEDzrEcKoWrwNErnzrul.
't I
przestgpc4. Musimy bowiem zrozumlet,2e wiele form naduz5ri wobec dzieci pr4gnosl w dorostym iryciu taliri wlaSnie skutek. Dotyczy to przede wszystkim maltretowanla, wykorzystywania seksualnego araz roZnych form emocJonalnego zngcania siq. PsychJatra Bruno Bettelhelm nazvtal to zJawisko utoZsamtaniem sie z prze stepcq. Bnrtalno6i seksualna, fiz1rczna i emocJonal na Jest dla dzie ck a I itk przer ahaJ4ca, 2e dop6ki wystgpuJe, nie mo2e ono byti srbq. Aby wytrrymai cierpienie, dziecko traci poczucie toT.srrrnoSclI tdentSrflkuJe sig z przestgpcq. Bettelheim prowaclzll swr{e badania gl6wnie wSrod ocaiatych wiqZniow nicrnlcckk'lr obozow koncentracfnych. PodczasJednegoz moich ostatnk'Ir wirrsztat6w podniosla rqkg terapeutka z Nowego.Jorkrr. llrwlr'
42
lch wyrozumialych rodzlc6w lub oplekunow, dzlecko nte moZe zorientowac slg, lrdmJest. KaLdy z nas byl "MY" zantm stal sle .JA". Fragnlemy uJrzei odblcle nas samych w tnnych. PotrzebuJemy poczucla, 2e JesteSmy waLnt,2e podchodzi sig do nas powa2;nle, Lekahdaczqstka nas zasluguJe na miloSi i akceptacJq. Muslmy teZ wledzlec, Le moLemy polegai na mlloScl naszych optekunow. Takie byty nasze zdrowe, narcyst5rczne potrzeby. Je6lt nte zostaty zaspokoJone, nasze .JA"'ulega zranlenlu. Nle zaspokoJony narcyzm dztecka wewngtrznego zatruwa dorosle 2ycte nlenasycon4 tesknota za mllo6cl4, troska i uczuciem. Roszczenia dziecka bqdq untemo2llwla6. zwl4zki doroslego czlowieka, ponlewa2 bez wzglqdu na to, Jak wiele miloSct napotka w przystl
I
I I
o doznawaltlc rozczarowari w koleJnych zwtazkach; ustawicznc lxlszuklwanle doskonalego partnera, zaspokaJaJacegowszelkle potrzeby; uleganie nalogom (nal6gJest pr6ba wypelntenla psychiczneJdziury. NaJlepsrym przyklademJest tu uzale2nlenle od seksu lub,mllo6ct"); I
rl
il
I
SrnzvwpzottEDzIEcKoWrwugrnzNs'" W farr Sraosdg
POWR6TDo SwEGoWnwNe-rnzNEGoDoMU
JA (ang. I AM, I AMrw ssl - w ^raczenlu metallrycznym sA to unlwersalne cechy, Jaklmi ka2dy czlowlek, w r6wnym stopnlu, zostal oMarznny pnzez Boga. W brm znaczenlu JA' Jest wleczne, doskonale I nleanlenn€. JA'JestJedno, wsp6lne dla wsrystkich ludzl; lqczy lch ze sobq oraz z lch Stw6rca - JA" Jest duchem. JA'Jest dzlelem Boga I powr6ct do Niego, gdy umrz,e ego, czyll nasze male, ntedoskonale Ja' (prryp. tlum.).
r .
.
'l
pogon za dobramt materlalnymt lub ptentqdzmt, ktore daJa Poczucle wartoScl; cnle'Uycla osob4 publiczn4, na przyklad aktorem lub sportowcem, ze wzglgdu na potrzebq nleustannych pochlebstw I aPlartztt: wykorrystywanlc ulasngch dzieci w celu zaspokoJenia swotch-po-trzcb (wyobraianie soble, 2'e dzlecl nlgdy nie odeJd4 l ra*ue tredq kochai' szanowai t wlelbti narcystycznego ro&lca' ktory stara slg zdobyd u &teci mtloSc t szczegOtnypodzlw. Jaktch nle znalazl u wlasnych rodzl' c6w).
NIEI'FNOSC Je2ell oplekunowie okazuJa slq niegodnl zaufanla, w dzleclach ,o^ni1" stq gtqbokte ulzucle nleufnoscl' Swtat wydaje ste lm mleJicem niebezptecznym' wroglm I nleprzewldywalnym. DztJcko zatem musl zawsze mlei ste na bacznoSci t ianowai nad sytuacJ4. Nablera nastepujacego przekonania: Je2elt kontrotuiq wszgstko, to ntkt mnle nie z'askoczy t nie ucz1mf mi krzywdy". Takte pruekonanie rodzi obsesJe I kontrolowanie wsrystkiego staJe siq naloglem pewien pacJent tal bardzo obawial siq utraty kontroli, 2e pracowal po ito godzin tygodniowo. Nie chctal zastqpstwa' Lo nte wierzyl, 2e ktoS tnny wykona prawldlowoJego PracQ' Prryszedl do mnle wowczas, gdy wrzodzleJace zapalenle okrq2nicy wymagalo leczenla szpltalnego' cterptala, gdyL m42 wlasnle wnl6sl pozew Inna paclintki -Uznal,Ze mlarka ostatecznle ste przebrala' gdy o ,o^r6d. tona zmientla marke telefonu, kt6ry JeJzainstalowal w samochodzie.MqLnarzeka|,LecokolwtekstaralstqdlanleJ robld, nigdy nie byla zadowolona. Tawsze zmlenlala to' co on zrobil. Innymi slowy, nlgdy nle czula slg usatysfakcJonorvana,leSlt nte kontrolowala wszystldego od poczatku do hoilca. ObsesJakontrolowanla powoduJe powa2ne klopotyw storunkacti z lnnym lud:Zmi. Nle mo2na nawt4zac bliskiego lontaktu z partnerem, kt6ry wam nie ufa' Bllska wle2 l' rymaga akceptacJi drugiego czlowieka tokiego, jakim-lr''s
44
Powndroo SwEGoWswNErRzNEGo DoMU
Tabwrzenla w sferze. zauflnia wywoluJ4 skraJne reakcJe: albo czlowiek rerygnuJe z JakieJkoiwiek i
NA OTOCZENru Aby zrozumlei, wJaki sposob skrqywdzone dziecko we_ wngtrzne odreagowuJena otoczeniu nil zaspokolone potrze_ by i nie uleczone urazy dziecinstwa, mustmy przede wszy_ stklm zrozumlec, Le pientsotnq sitq motgtuacyjnq naszego 29cia J es t emocja. EmocJe s4 motorem aziatan]td.;;G: muJerr-ry,aby obronii siebie i zaspokoic nasze podstawowe potrzeby. Jest to energia podstawowa. Gniew i"paiiii^" do.samoobrony. W gniewie prz5flmuJemy postawg boJow4, walczlmy o naleZne nam prawa i chiontmyle. Strach popycha nas do ucieczki w obhczu niebezpieczen_ DaJe nam przenikliwoSi. Ochrania nas, tnfo^rmu1ac, ?Mu: tuL obok czai siq zagro2ente zbytduLe,by 7e z"i_ *,.f"iril ka2e nam uciekai t schronii sie.Smutek sklanla nas do lez. Oczyszczal4nas on(. I przy_ nosza ukoJenie w niedoli. Smutek poruralaprzr.lxrltri "ir"'t,
DztEcKoWswNElHzxt Wflru Spos6sSKRzywDzoNE I uwolnii energie cto dztalan w teraZnleJszoScl.Nie umlt'l;qr wyrazlc inlu czy smutku, nie uporamy slg z przeszloSctil. Energia emocJonalrta zutl1z,artaz urazem ulega sktzepntqclu. Tlumiona I nle znaJduJacaujScta, bedzle pr6bowala uwolnii slq sanra. Jc6ll nie zostanle wyraZona w zdrowym smutku, ujawnl slq w nlezdrouych zachowanlach. ZJawlsko to nosi nazwq cxln'aglotuguartia na zeunqtrz. Dobrym przykladem takieJ rcak<'ll Jest prz5rpadekMaggie, moJeJdawneJ pacJentki. Maggie widzlalir, .lak oJciec, rozw6cleczony, brutalny alkoholik, slownlt: I fltrycznle znlewalal JeJ matkg. Sceny takie powtarzaly siq przez cale dziecifistwo. Od czwartego roku 2ycia Maggic byla pocieszycielk4 matki, ktora blta przez meza, chronlla slq w l62ku corkl. Dr24c I Jpczac, przytulala sig do dztccka. Nlektedy wrzeszcz4cy ojciec pod4Zal za nl4. W Mapgie budzilo to przeraLenie, poniewa2 brutalne zachowanie czlonka rodziny ?.awszebudzi przestrach w innych domownikach. Su-riadek przemocg staje sigjej ofiarq. W dziectnstqrie M"99te potrzebowala mo2liwoSct wyra2anla przera2enia i rozladowywania smutku. Nie bylo Jednak przy niej nikogo, kto mo$by udzielii JeJwsparcla I ukoli tlumiony Lal. Po osl4g;niqciu dojrzaloSci nle u stawala w lqf sllkach nawi4zania kontaktu z mghczyznanll I kobletami, ktorzy byliby sklonnl spelnlai funkcJe wspomagaj4cych rodzicow. Kiedy zglosila stE do mnle na teraplE, mlala za eob4 dwa nieudane malZenstwa z brutalnymlmg2cryznaml I wlele innych, upokarzaJacychzurlqzkow. Ktm bylazzawodu? Adwokatk4 specJalizuJ4c4 siq w sprawach o stosouanb przemocg wobec kobietl Maggie odreagowywala na zewn4trz swe urazy z dzleclftrtwa. Zajela siq okrutnie traktowanymi kobletamt I nawi4ryrala kontakty z brutalnyml mgLczyznaml. Opiekowala rlq lrrdZml, lecz nikt JeJnie otoczyl opiek4. Nie znaJdujaca uflcfa energia emocJi z przeszloici wyra2ala sig w Jedyny nxrLlfwy sposob - przez odreagousgwani.e nazeunqtrz O
Pownoroo SwEGoWswNErRzNrcoDouu
ll L
i
skrzywdzone dzlecko wewngtrzne zakl6ca nasze irycle. przypadek Meggie stanowi dramatyczny prryklad przymusu powtarzania przeszloScl. ,Byi mo2e tym razem uda ml sie, m6wt skrzywdzone dziecko wewngtrzne Maggte. JeSlt bede doskonala i dam tatuslowt wszystko, czegopotrzebuJe, stanq slq dla niego waLna t oka2e mi swoJ4 miloSi I uczucle-. Jest to pr4yklad maglcznego mySlenia dzlecka, a nte racJonalne mySlenie doroslego. JeSlt to pojmlemy, wszystko stanie slqJasne. A oto lnne przyklady taklch zachowari: r stosowanie przemocy wobec tnnych; . postepowanie wobec dziect lub zwracanle stq do nlch w sposob sprzeczny z naszyrr,l wczesnleJszrymlpostanowieniaml; r samolstna resresJa w <'ztrsk.- nupirdy zlego humoru, dasy: . btrntowitnlt. slg w rrlrrrz,:rsadnlonych sytuacJach: . holcl
w feru sposousKRzywDzor.rE DzrEcKowrwNErnzNE... 4'; Sklerowal go wiec do wewn4trz - na siebie. Wskutek tego byl przygngblony, apatyczny, awobec problem6w Lyclacodzlennego czul slq bezsllny I nie umlal sobie z niml poradzle. Energia emocJonalna skierowana do wewn4trz moZe stai slg przycryn4 power2nych problemow somatycznych, w tym zaburzen 2ol4dkowo-Jelltorvych, b6l6w glowy, plec6w t karku, bolesnego naplEcla mlesnl, artretyzmu, astmy, atak6w serca I chor6b nowotworowych. Innym obJawem odreagow5nvanla wewngtrzncgo Jest uleganie wypadkom, co teit moZe byi form4 karanla sleble. MYSLENre MAGICZNE Dzlecl wlerz4w magle. Maglalest wlar4, 2e pewne slowa, gesty lub zachowania mogil znrlcnlai rzeczywlsto5i. DysfunkcyJni rodzice' czqsto utwlerdzaJa dzlecl w maglcznym mySleniu. JeSli na prryklad mowla dzleclom, 2e tch zachowanie jest bezpoSrednio odpowiedzialne za czyJei uczucla, ucz4 Je tym samym magicznego mySlenia. Oto nlektore powszechnie wyglaszane shvierdzenla: .TablJacie swoJ4 matkq", .Sp6Jrz, co zrobile6 - zdenerwowaleS matke", "RozgniewaleS oJca - JesteS teraz zadowolonf?". Inn4 form4 uhvierdzania w magicznym my5lenlu Jest mowienie:,Wem, o czp mySlisz-. Pewna trrydziestoplgcloletnla pacJentka mtala za sob4Ju2 pigi mal2enstw. MySlala, 2e mal2eli'st:itro rozvil1he wszelkie JeJproblemy. Uwaiala,2e gdyby udalo siq JeJ znalefle,ulaSciwego partnera, wsqystko uloZyloby ste dobrze. Jest to wiara w me€le. Z-akladamy, 2e JakieS zdarzenle lub osoba moga zmienli rueczywisto6i bez 2adnego wysllku z naszeJ strony, bez zmrlarty naszego zachowania. MySlenie magiczne Jest u dziecka nzecz4 naturaln4, lecz gdyJego potrzeba zalelnoflcl nie zostaJe zaspokoJona, nigdy ono nie dorasta. Taka osoba nadal mySli w sposob maglczny. '
Dysfunkq4nl rodzice - rodzlce, ktorry nte wywlqzuj4 sig praMdlowo zc rweJ rodziclelskteJ roli - cryli wspleranla rozwoju swotch dzlecl (pr zr'p tlum.).
48
o o
tl ti
o o o
Pown6r Do SwEGoWnwNErnzrusco Dovu
A oto tnne prqyklady magtcznego mySlenia: gdybym mial pteni4dze, wsqystko byloby dobrze; JeSli opuSci mnte kochanek [kochanka), umrE, awka|_ dym razie nigdy sig z tym nie pogodzq; Swtgtek papiem (dyplom) spr.*t, 2e bede madry; Je2ellbede sie usllnle starai, Swiat mt to wynagrodzt; Je2eli poczekam u4ystarczaJ4codlugo, probiemfzniknq.
-Matym dzlewczynkorn opowlarla slE pelne maglcznych zdarzefi baJki. KopctuszkJ ucry slE czekai w ku-chnl-na chlopca z wlascrwl'm pantofelktem. Krolewna silzk" otrz5rmuJeprzeslanlc, 2e JcSlt poczeka oclpowtednio dlujo, zJawi sigJeJksiaze. To trochg tak, jakby tm nmawiae, Ze tch przeznaczeniem Jest czekae na nekrofila (czyll lubt4cego nieboszczykow). KogoS, kto liiiedyS przedrze ste do ntJh przez gory i lasy. NieJest to specJalnie zachqcajqca perspek_ tywal chlopey uczq slg z baJek zachowan maglcznych. ---T?M* Wlt:lr:tr;xrwle*.I zirwk:raprzeslinle o lstnlenlu -1ed-yne1"ufu._ '{cirrrr:/ktililt'tr1.krr'rri1lxrwr''l z.:rre2r,.w poszirktiaritu takleJ kolrfety nrgll,zyzrtlt rrrusl <xlbyc daleka drogq, prz.Uy" clernne b<1ry,pclkonai straszne, ziel4ce ognlenr smokt. Gdv J4- wreszcte spotka, bez w4tplenia Ueazie u:AdzAL Zeio wlaSnle ona. pewnie dlatego mgLczyint sq tacy zdenerwo_ wani przed oltarzem. Czgsto los istoty p.tcJmgstgeJ zalei:y od taliiich taJemni_ czych przedmiotow, Jak maglcine ztarnho grochu lit ;_ downe miecze. Ntekiedy ka2e mu siq pocato;ai zabe. JeSit przelamie obrzydzent t wlaSnie postapt, 2.aba natych_ miast przemieni stg w Fk ksieZniczke.- notlety -"JA $;J; adaptacjq baJki o inbhe. U kobiet magia polega na czekaniuna wlaSciwego m92_ czyzne: mg2czyznom natomlast pozostaJe poszr-ictwanie wlaSciweJ kobtety. I Basnie dzialaJ4 w plaszczyZnie symbolilii I ! mttu. 54 a sprzeczne zloglk4 i - podobnieJak sny _ przemawtal q przez wyobraZntg. Wiele baSni to symbolic zne przedstawlinte od_ nalezienia naszeJ mgskJeJ lub 2eriskteJ toZsarnoft.t. JeSII
{,il lil
DzrEcKoWEwwErRzxe... .l'r W TAKrSpos6sSKRzywDzoNE proces rozwoJu przt:blega prawidlowo, wyrastamy z dzlecinnego, doslownego rozumlenla baJek i poJmuJemy tch symbolike. JeZeli Jednak na sz.t'clzleckowewngtrz ne zostanle skrzywdzone, to nadal bqrrlzle bralo owe opowieScl doslownie. Bedac dorostyml dzlt'<'rnt, czekamy lub szukamy magicznego, doskonalego zakorir:zeniabajki, w stylu: -A potem 4di dlugo i szczgSliwie". NIEZDOLNOSC TAX(T6W
nO NA\n^dZffiANrA
BLISKTCH KON'
Wiele dorostych clzk'r'lnrlota ste miedzy obaw4 porzucenia a lekiem przed wclrlorrtq't'lem.Niektorzy z r:.as izoluJa sie ci4gle ze strachu przt:
50
l
POwROTDoSwEGoWswNETRzNrcoDouu
chlopca sluzyJeJ Jako obrona przed lntymnym stosunkiem z ldmkolwlek. Inna pacJentka prze, trzydzteScl lat trwala w beznamlqtnym z'rld4zku mal2eriskim. JeJ m4z byl vzaleilnlony od seksu. Wedziala o Jego szeSclu romansach - raz nawet z,astala go w l62ku z kochanka. Gdy sp5rtalem, dlaczrgo pozostaJe w tym zu'f,azku mal2eris}dm, odparla, 2e .kocha" mgLa. Kobteta owa myllla uzale2nlente z mllo5cl4. Tnstala potzucona przez oJca w wielu dwoch lat t nigdy wigceJ go nte uJrzala. Mylenle przez nl4 uzale2nienla z mlloScl4 pochodzllo z glgbokiego leku przed porzucentem. W obu w5rmienlonych przypadkach lstota problemu Jest skrzywdzone dziecko wewngtrzne. Zatruwa ono lntymno5i zutlry,k6w, poniewa2 dana osoba nle czrrJcswcJ prawdzlweJ Jainl. NaJwigksz4 krzywd4, Jak4 mo2na wylrz4
DZIECKOWSWNETRZNS... 51 W IAKI Sl'os,6s SKRZYWDZONE
nych odbywaJa stosunkl plctowe nawet wtedy, gdy w rzecrywlstoSct nie maJa na to ochoty. Granlce emocJonalne okreSlaJ4, gdzie konczy sle Jedna, a ?.acryna lnna emocJa. InformuJa nas, lrtedy nasze uczucia dotycza nas samych, a kledy tnnych ludzl. Mamy te2 granlce lntelelctualne I duchowe, okreSlaJ4ce nasze pruekonanla I system warto5cl. JeLell dztecko dozna krzywdy w wyntku zanledbanla lub pruemocy, granlce ego ulegpa naruszenlu. Wystawlone Jest wowczas na groZbg porzucenla lub wchlonlecla. Wedz4c, lrrtm Jest, czlowlek nle obawia sle wchloniqcla. PosladaJ4c poczucie wlasneJ wartoScl, pewnoSi slebie - nle obawla slq porzucenia. Pozbawienl silnych granic, nle wlemy, gdzle konczy siq nasze Ja", a z.aczymaktoS inny. Z tntdemprrycho&l nam powledziec .nle" I okreSlti, czego naprawdQ chcemy - a Jest to podstawa do nawlazywartla lntymnych zurla4-k6w. NiezdolnoSi do nawl4zywanla bllsklch kontakt6w potqguJa zaklocenla seksualne. Rozw6J seksualny dztecl dorastarodzlnach ulega upoSledzenlu. Jacych w dysfunkqfnych Wynika to z ubog;ich wzorc6w seksualnych rodztny, rozczarowania rodzlc6w plci4 dziecl, z pogardy dla dziecka I upokarzania go oraz zaniedbywaniaJego potrzeby zale2no6ci. Zycie oJca Gladys zdomlnowal nalog pracy. Nlgdy go nle bylo w domu. Pod nieobecno3i prawdzlwego oJca Gladys stworryla sobie oJcawyimaglnowanego. Obecnle Jest zam92na po raz trzecl. PoniewaZ JeJwyobra2enie o mgLczyznach bylo nierealne, i:aden nle spelnialJeJ oczektwan. Jake byl Swiadktem, Jak oJciec slownle znlewaLal matke, a ona udawala, 2e wszystkoJest w porz4dku. Jako dorosly czlowtekJake nie umie nawl4zat, kontaktu z kobietamt. Ma sklonnoSd do zawierania znaJomo6ci z kobletami bternymi t poslusznyml, ale szybko przestaJe slq nlml lnteresowai dlatego, Le gardzl nlmi tak, Jak gardzil matka. NaJbardzteJ satysfakcJonuJ4ce doSwladczenia w Jego 2,yclu erotycznym wlqin slq z masturbacJ4, podczas kt6reJ wyobraZa soble kobiety w poni2al acVch sytuacjach seksualnych. Dzlect wtedza o tym, JeLell rodzice s4 rozczarowanl l<'lr plcl4. Tata chcial chlopca, a ma dzlewczynke. Mama cht'lirl.r
\\ I,\KI 5I'(,SOB SKRZYWDZONEDZIECKO WSWNETRZNI...
POwROTDo SwEGoWrwNErRzruEGoDoMU dzlewczSmke, a urodztl slq chtopak. Dzlecko ?aczynawstydzli stq swoJeJplcl, co w p6ZnieJsz5rmokreste moLe prowadzft dor62nego rodzaJu uleglego odreagowywanla seksualnego na zewnqtrz. Dzlecko, ktore bylo oflar4 rodztctelsliteJ pogardy I upokorzeri, czgsto sklonne Jest do zachowari sadomasochlstycznych w sferze erotyczneJ. Matka Julesa, nle leczona offara kazlrodzttua. nlgdy nle uporala slg z seksualnle zabarurtonym gntewem wywolanym tym, co J4 spotkalo. Syn, stlnie zwl4zany z rrliq,prze.fqlJeJ gntewnamg2czyzn Po osl4gnlqclu doJrzaloSclstal slq erotomanem. Posladal ogfomna kolekcJg ksta2ek i fllmow ponlograflcznych. Podnlecalo go wyobrazanle soble, 2eJest ponl2any I upokarz.any przez domlnuJAca kobtetq, podobn4 w zachowantach do Jegomatkt. Dzleci potrzebuj4 wyraZnych wskazowek, aby uporai slg z zada:.;Jamlna poszczeg6lnych etapach rozwoJu. JeSlt wlaSclwe dla danego wieku potrzeby nle zostanA zaspokoJone, dztecko zatrrymasiq na tym etapie. Nle zaspokoJone potrzeby niemowlectwa powoduJ4 utrwalenle slq zalnteresowanla sfer4 oraln4. W aspekcle erofcznym mo2e sle to obJawtai obsesJa na punkcie seksu oralnego. T.atrzymanle rozwoJu na etapte malego dzlecka obJawla stg czqsto fascynacJa poSladkamt. FasclmacJa narzqdaml plctowyml nazywana Jest "seksualn4 oblektywlzacJ4" I polega na uto2samlanlu ludzl z narz4dami ptclowymi. Niszczy to tzecrywlsta bltskoSi, ktora mo2e wystepowai tylko pomtqdry dwiema pelnowartoSctowymiJednostkami, kt6re cenlA sig nawzaJem. Wiele wspoluzale2nionych par anga2uJe sig w intensywny, przedmiotowy, nalogowy seks. Jest toJedyna znarralch skr4lwdzonyrn dzieclom droga do bllskoScl. NIEZDYSCYPLINOITANIE Dyscyplina wywodzi sle od lacinsktego slowa discipttna znacz4cego nanrczonie.WpaJaJ4cdzieciom dyscyplinq, uczrymy Je, Jak zye produktywnle 1 z miloSclA. M. Scott Peck naplsal, 2e dzlgkt dysqgpllnie moZna zmnieJszyc <.ter;rtentir w Zyclu. Uc4py siq, 2e mowienie prawdy, o
II.I
tyflkacJit, szczeroSi wobec siebie samego oraz branle odpowtedzialnoSci za podeJmowane decyzJe daJe radoSi z Lrycla. Dzieci potrzebuJ4 rodzicow, ktilrzy beda ksztattousai samodyscypline, a nie tylko J4 glosti. Ucza slq tego, co rodzice rzeczgtui.Sciecrynla,, a nie tego, co mowiq ize uezynt4. Je2eli rodzicom nie uda siq wytworryc dyscypliny, dzlecko staj e siq niezdy scyplinowane. J eSli natomiast rodzice stosuJ4 surow4 dyscyplinq, aJednoczeSnle nie postepuja zgodnie z tym, co glosza - dziecko staJe slq przesadnie zdyscyplinowane. Niezdyscyplinowane dziecko wewnetrzne odklada sprawy pilne na p6ZnieJ,ciq2kojest mu odroczyi gratyftkacJe,buntuJe sig, jest uparte, nieposhrszne, dzlala lmpr rlsywnte I bez n€rmyslu. Dziecko przesadnie zdyscypllnowal r(: .fest bezwz$qdne, natarcrywe, nadmiemie opanowane I lxrsluszne; stara sie zadowolii lu&t, boJest owla
OO NAI'G6W
I ZACHO\TAII
KOMPTJI-
swnrYcH Skrzywdzone dzlecko wewnetrzne Jest gl6wn4 przyczyn4 nalogow i zachowari kompulsywnych. Ju2 bedac nastolatklem, stalem sie alkoholtktem. MoJ oJctec, tak2e alkoholik, porzucil mnie flzycznre 1emocJonalnte, gdy bylem Jeszcze dzieclriiem. Czulem, 2e nie zasluguJe na to, aby poSwigcal mi sw6J czas. Poniewa2 oJciec byl nieobecny, gdy ksztaltowaly sig moJe zachowanla, nie czulem slq z nim zvtl4zany I ntgdy I
GratldkacJa - lnaeeJwynagrodzenfe, satysfakcJa, zaspokoJente (Sburnik sgraninow, MCR Warszawa 1993). W zale2no6ct od kontekstu, w kt6rym to slowo wystq p:uJe,przaz gatyffkacj e naleiy roanmlec wynagrodznnle za ponleslone trudy albo satysfakcJe czerpana z lch ponoszenta. W lnnym zna@eniu, grat5rftkacJa oznacrz zaspokaJanle oczektwan lub potrzeb autentycanych lub pozomych. Jer:eh autentyczne potrzeby rozrvojowe Jednostlid nle zostan4 zaspokoJone we wlaSriwym czaste, ulegaJa rnls\rffkacJt t w doro$ym i,yctu przejawl4 slg Jak6 potrzeby pozome. Do Lekich nalera p€wne, czasem patologtczrre, upodobanla w sferze seksu, rxlzlManra sie, sklonnoScl do uzaleirrteri, nlekt6rych form wSpaczonegr rrrySlcnla (na przyklad fantazJowania badZ m6wlenta niepraw
Pown6roo SwEGoWswNeTRzNEGo DoMU nle doSwladczylem, co zr:Laczybyi kochanym I cenion5rm przez mgLczryzne. Dlatego naprawdq ntgdy nte kochalem slebteJako mq2czgzng. Jako nastolatek ucleklem wrztz z lnnymi chlopcaml pozbawlonyml oJcow. Plltsmy alkohol t laJdacryltSmy slg, by dowteSi sweJ mqskoScl. Pocz4wszy od piqtnastego roku Zryclaa2,do trzydzlestkt, nalogowo ptlem I bralem narkotykt. ll gmdnta l{)65 roku wyptlem sw6J ostatnt kieltszek. pozbylem stg tak2e nalogu zabywanta Srodk6w odurzaJ4cych, nlemnleJ nirclirlzir<.lrow)rwalem stgJak nalogow.tec.Nalogowo palllem, pracowalenr t Jirdlern. Nte w4tptq, 2e mam genctyczne prcclysporycJedo alkoholizmu. IstnieJe wlele danych wskazrrJilcych na genetyczne podloZe alkoholizmu. Same predyspo.zycjegenetyczne to Jednak na pevmo nie ws4ystko. Gdyby tak bylo, wsrystkle dzlecl alkohollkow stawatyby slg alkoholikamt - a tak nte Jest. Ani moJ brat, ani siostra nie s4 alkoholikami. pracowalem dwadzleScia piqi lat z alkoholikaml I narkomanami, w tym pigtnaScie lat z mlodocianymt przestgpcamt-narkomanaml. Nie spotkalem ani JedneJosoby, u lct6reJnal6g mtalby uwarunkowania czysto chemiczne, mimo 2reniekt6re substancJe powoduJq szybkle uzaleiznlenle - wldzlalem nastolatki wpadaJ4ce w nalog w clagu dwoch mtestgcy. Odkrylem, 2c czynni}iiem l4czqcym te wszrystkle prrypadkl bylo lch skrz5rwdzonedzlecko wewngtrzne. Jest ono nleustannym Zrodlem wszellrrich nalo_ gow i zachowan kompulsywnych. Gdy przestalem pli alkohol, zau,$em zmienlai soble nastr6J w inny sposob. pracowalem, Jadlem i nalogowo palllem, by zaspokoii potrzeby skrzywdzonego dziecka wewnqtrznego. , PodobnieJak wszystkte dzieci z rodzln alkoholtk6w, bylem emocJonalnie porzucony. Dla dziecka porzucenie rownoznaczneJest ze Smlercl4. Aby zaspokoii dwie podstawowe potrzeby decyduJ4ce o przetrwaniu (moi rodzice sq u Wrzqdku oraz ja sig ticzd stalem slg emocJonalnym mg2enr matki i oJcem mlodszego brata. pomaganie im dawirlo nrl wiarg w to, Le samJestem w porz4dku. Uwierrylerrr, le tat;r kocha mnie, leczJest zbyt slaby, Zeby mi to okirz;rr,.nutnlil zaSJestosob4 Swiet4.Pod tym wszystktm kryl slq toknyr.zrry
. 55 W Jarc Sposda Srnzvwpzor.rs DIEcKo WEWNETRZNE.. wstyd: .Nie zasluguJe, aby rodztce poSwiqcalt mt sw6J czas". M6J rdzerl powstal z wyrywkowego postrzeganla, tlumionych uczui I falszywych przekonari. Stal siq flltrem, pvEz kt6ry przepuszczalem wszelkle doSwladczenla Zyclowe. Owo plerwotnri przystosowanle pozwoltlo ml przeLye dzteciistwo, lecz w doros\rm lyctu flltr ten byl nteprzydatny. Gdy mlalem b::rydzte6cr lat - po sledemnastu latach alkoholtzm:u - zostalem umleszczony w szpitalu stanowSrm w Austin. SwiadomoSi, 2e skrzywdzone dziecko wewnetrzne stanowt rdzerl nalogow I zachowan kompulsywnych, pomaga uJrzei Je w nieco szerszyrn kontekScte. NalogJest patologiczn4zalebnoScia od wszelkich form zmlany nastroJu, kt6reJ konsekwencJe ruJnuJ4 irycle. Nalogl pokarmowe zmlenlaJ4 nastroJ w spos6b naJbardzleJ drantatyczny. Alkohol, narkotyki I pokarm potencJalnle mogil zmlenlai nastr6J. Optocz tego lstnieje wiele lnnych sposolx'rw zmlan nastroJu. Chctalbym siq skoncentrowac na nastqpuJacych nalogach: aktgrt.tnodci, pozna uanla, odczt ttrtanilooraz posiadanin rzeczA. A) Nal6g aktywnoSct - obeJmuje prace, roblcttte zakup6w, seks oraz ryhafy religiJne. Faktycznle ka2da aktywnoSi moZe slu2yd zmianie nastroJu. Nastr6J ulega zmlanie pod wptywem rozrywkL B) Nal6g poznawania - Jest skutecznym sposobem na unikanie uczui. Ptzez wiele lat bylem lntetektuallst4- profesorem uniwersytetu. Mg$Ienie mohe byd sposobem na unlkanle uczuc. Wszelliie nalogl maJ4 skladnlk intelektualny rra:rryarry obsesJ4. C) Uczucta - takLe mo€a byi nalogiem. Sam bylem przez wlele lat gntewoho[kiem. Pod wSclekloScia kryt sie m6J b6l t wstyd. Ktedy siq wSciekalem, czulem sig silny i pot92ny, a nle bezbronny I bezstlny.
55
POWR6TDo SWEGOWSwNETRZNECODouu
Zapewne ka2dy zna kogoS uzale2nionego od strachu. Nal6g strachu prowadzl do katastroflzmu I czarnowldztwa. Ludzie tacy kracz4 bezprzerwy, doprowadzaJ4c wszystkich do obledu. IstnteJa teit ludzle, ktilrry uzale2nlenl sa od smutku lub Zalu. Onl nie euJq smutku; oni sq smutldem. Dla osoby uzale'LnloneJod smutku staJe sig on sposobem bycia. Ja Jednak naJbardzleJobawtam sie ludzt uzale2nlonych od rados<'l. Ilyll dobrymt chlopcamll dzlewczynkaml, zmuszanynrl d
WJeru SposOsSKRzywDzoNEDrEcKo WEWNETRZNE...57 Dztecl powinny byi wlaSciwie ksztaltowane, by nauczyly sle odro2niai mySli od emocJi, aby potrallty mySlei o uczuciach lczud mySlenie. Dzlecl mySl4 egocentrycznle, co przejawia sle w odnoszenlu wszystlrdego do sleble. JeSlt tata nle ma dla mnie czasu, musl to oznacz,ai,2e nieJestem w p
PownOrpoSwEGoWewNnrnzruEco DoMU htpotez4, mySl4c w ten sposob, saml stebte straszSrmy. Skrzywdzone dzlecko wewngtrzne czgsto tak mySll. PodobnteJak uog6lntanle, droblazgowoSi mo2e stai stq waLn4lntelektualn4 zdolnoScta; nle ma nlc zlego w mySleniu dokladnym I szczeg6lowym. Gdy Jednak slu2y do odr5rwanla nas od bolesnych uczui, zaczyma wypaczae rzecz5nvlstoSi. Zachowanla kompulsynrrnte perfekcJonlst5rczne s4 tego dobrym przykladem - zaJmuJemy stg szczegdlamt, by unlkn4i poczucla, LenlenadaJemy sle do czegoS. Przyklady egocentqrcznego mySlenia mo2na spotkad wszqdzie, wystarczy tylko posluchai. Ntedawn o prrysluchlwalem slg w samolocle pewneJ parze. Kobletu przegladala magarp z ofertaml wczas6w. Nlewlnnle arrrwafla, Le z.awsze chclala wybra6 sig do Au st ra || t. M c2r.zyznazareagowal gnlewnle: .Czego ty ode mnle r.lrr.erz. do clq2kleJ cholery? Ju2 t tak zapracowrrJgslg rur frrrlcrfl'. Jego skrz5rwdzone dzlecko wewngtrzne rrztrrrkr.ie w rx.rz,ach partnerkl uchodzt za nlezdolnego do zlrolrlerrln wlqkszych plentgdzy - tylko dlatego, 12r.lrr.lnlnr;Krlrl(( trrlop w Australtt. UCZUCIE PUtTIq. APATIA. DEPRE$IA Skrrywclzonc drlecko wewnqtrzne mo2e takLe zatruwai dorosle 2ycte lekkq ehrontczn4 depresJ4,wywoluJac4 uczucie pustkl. [)eprcrJa takaJest rezultatem prrystosowanla slg dziecka do firlszyweJ Jadnl I odrzucenla prawdziweJ. Odrzucenie prawdzlwelJa2nt Jest Jednoznaczne z powstantem pu_ stego mteJscit - nazywam Je dzlurq u duszg. Gdy czlowiek tracl autentyczlrqJa2rl, tracl tym samym kontakt ze swyml prawdziwyml rrczuclaml, potrzebaml t pragnieniaml. Wlch mteJsce doSwtadcza uczui, Jaktch Zeda falsryw a Ja2rt.Bgcte mtlAm" na przyklad, Jest powszechnym uzewngtrznlenlem falszyweJ Jahtt.,Mtla kobieta" nigdy nte wyraia gntewu ani frustracJl. Postadante falsryweJ Jtinl oznacza grante. prawdzlwa Jazri Jest nieobecna. Pewna osoba w trakcie psychoteraplt okreSlila to nastqpuJAco: ,To tak,Jakby sig stalo na ubocju, obserwuJac przeplywaJ4ce obok irycle..
W Jerc Spos6sSrRzvwpzoNEDzIEcKoWswNETRzNs. . . t,'I Uczucle pustldJest formA chronlczneJ depresJt, ponlewaZ czlowlek Jest w stanle clagleJ 2aloby po sweJ prawdziweJ Jalnl. WszystJde dorosle &tect w pewnym stopnlu doSwiadczaJa lagodneJ, chronlczneJ depresJt. Pustka mo2e s19 rownleZ przeJawtai Jako apatta. Czesto slucham narzekari dorostych dzleci na nudne I bezsensowne 2ycle. Uwa2aJa, 2e czegoSw lch egzystencji brak, I nle potrall4 zrozumlei, dlaczego lnnl tak lnteresuJ4 stq r62nyml sprawaml. Znakomlta uczennlca szkoty Junga, Marlon Woodman, opowlada htstorie pewneJ koblety, kt6ra udala stg doToronto, aby zobacrye paplei:a,.7abrala z sob4 komplet wymySlnych kamer, by zrobld mu zdJecla. Byla tak zaabsorbowana elcwlpunkiem, Le zdolala wykonai tylko Jedno zdJqcte w chwllt, gdy papieZ przechodztl obok. Ona goJednak nawet nle dostrzegtal Ktedywywolala kltsze, okazalo sie, 2e papie2, owszem, Jest na zdJqclu, ale JeJw ogole przy tym nle bylo. Nte doSwtadczglatego. Je2elt nasze dztecko wewngtrzne zostalo skrrywdzone, czuJemy pustkg I przygrrebtenle. Zycle zdaJe stq nlerzeezywlste ; Jeste5my tu, lecz stolmy na uboczu wy darzen. Pu stka wiedzte do osamotnlenla. Ponlewa2 nlgdy nleJeste6my tyml, klm JesteSmy naprawde, nlgdy nle blerzr:rny aktywnego udzlalu w Zyclu. I nawetJeSll ludzle pcxlzlrvlaJAnas I garnA siq do nas, czuJemy slq samotnl.lYtez wlgkszo6d 2ycla tak wla6nie sig czulem. Tawsze potraflleln przewodzld grupte, w kt6reJ slq znalazlem. Wokol mnle bylo wlehr hrdzl , kt6rzy mnie podztwiali i chwalill. Ja Jednak nlgdy nle czulem z nlkim sig zwl4zany. Pamlqtam sw6J wyklad na Unlwersytecte Swietego Tomasza. Tematem bylo p<{rnowanle tomistyczneJ doktryny zla prz,ez Jacquesa Marltalna. Wyklad wypadl tak Swletnle, 2e sluchacze zgotowalt mt owacJe na stoJaco. Do dztS pamlgtam, co wowczas czulem: pragn4lem skoriczyi z pustk4l osamotnlenlem. Mtalem ochotg skoriczyi ze sob4l DoSwiadczenie to v4rJa6nla mtgdry lnnymt, wJakt sposob skrzywdzone dziecko wewnqtrzne zatruwa nas swoim egocentr5rzmem. Dorosle dziecl sq zaabsorbowane sob4. Tra-
Pown6roo SwEcoWrwruErnzNEco DoMU yfaga-Je pustka Jest dokuczltwa Jak chroniczny bol zgba. KtoS, kto cierpl, mySli tylko o so-bte. Zaursze irytuJe mnte egocent4rzm takich pacJent6w. powiedziale m raz ao mteg, 2e nawet podczas ucleczkl z plon4cego gablnetu ktoS tairt spytalby: .Ma pan dla mnie chwllkq czasu?.. Om6wione przeze mnle kategorte toksycznyclt oddzla_ tywal kontakt6w lotycza prawle wszysiliich ""p.kto*-sobie sprawe, mlgdryludzkich. Mam na.dzieJq,2e zdacte w Jak powahngm stopntu wasze skrzyusd.zone rlzlecko w e w ng trzne nadal tkust w u as zAm doro s m 29c hr. ponl2 _ fu szy kwestionariusz pomo2e wam okreSlti zaires szk6d, Jakie mo2e ono w5rrz4dzii. Na pytanla proszq o
DzIEcKoWEwNETRZNE...r' I W IAKI SposdsSKRzYwDzoNE TAK
NIE
7. NieJestem pewny sweJto2samoScl seksualnel.
n .tr
8. Mam poczucie wtny, bronl4c siq, wole ustqpowai lnnym.
tr ,tr
9. Mam klopoty zz.abranlem sle za cokolwlek.
N.
n
lO. Mam klopoty z dokoriczenlem rozpoczgteJ pracy.
n
fl
I l. Rzadko mamJakieS wlasne przemySlenla.
tr
tr
12. Czesto crynlg soble wyrzuty, 2e nle Jestem takt, Jakl powlnienem byc. 13. Uwa2am siq za strasznego grzesznlka t boje sie, 2e pojde do plekla.
s
!
tr
tr
14. Jestem nieprzeJednanym perfekcJonlst4.
!
D
tr
!
tr
!
17. 7-awszechca wsurystko zdobyc :za wszelka cene.
I
u
18. Sadze, Zellcze slq tylko w sferze erotyczneJ. BoJe sie, 2e zostang odrzucony lub opuszczony, JeSlt nte okahe stq dobrym kochanklem.
E,
5. Jestem chomtkiem. Tfudno mi sie
19. MoJeirycieJestpuste; czgsto odczuwam przygnqbienie.
a
D
6. CzuJg sig nte w pelni kobteta (mqitcryzn4).
2O. Naprawde nle wiem, kimJestem. Nie Jestem pewny swoich wartoScl, nie wiem, co mySlei o ro2nych sprawach.
fl
n
I(WESTIONARIUSZ SKRZYITIDZONEOO DZIECI(A odp'wlir
A" TozsAMoSC I. DoSwiadczam ntepokoJu I lqku, ilekroi zamlerzam robii coS no 2. Staram siq sprawlai na ludziach wraZenie mlleJ osoby, lecz nle mam 3. Jestem buntownlklem. Molm
2ywtolems4 konfltktv. 4. CzuJew glebt, 2eJestze \nrrlcoS nte w porz4dku.
15. CzuJe,Ze ntgdy nie umlem sprostai wymaganlom; ntgdy ml sie nic nle udaJe. 16. CzuJq,'zetak naprawdq nle wlt:trt, czego chce.
tr I
W JercSPososSrnzYwozo*t D'ttt@
DOMU Pown6r OOSWCCOWEWNETRZNEGO
62
TAK
NIE
n
tr
2. Nie lubig, gdy mnie ktoS dotYka. 3. Czgsto uprawiam seks, nie czuJac rzeczywisteJ potrzeby.
_!
a
!
n
4. Glodze/obJadam siq. 5. hdowala mnie tylko seks oralnY. 6. Czestonie potrafieopisati tt'(o, r'o lzttlt.'
IJ il
!
n.
!
B. FOTRZEBY PODSTAWOWE l. Nie wyczuwam potrzeb swego ciala. Nie wlem, ldedyJestem zmQczony' glodny lub zly.
n
tl
n
f t . I t z r r < l k o s l t , ' z l o r l r z t . ' .. t l r u ' l r r l 1 ' u ' 1 l , r t l . t t trtr ' l t t t l r '
n
tr
1 ) . l l r l r ' . r l r '! n l r ' \ \ ' t t l t r t t y rl t I l r . r t r l z r r s t . r l . r r r r . , l r ' l r 1 '} l i l i l l r u ' r l r t t t l z i t i .
il
!
n
D
tr
!
12. Ilirr
u
n
Marn olrsrrlr.'trir prrnkcle seksu analtlt'11o
tr
_!t9:)e
wstycl, {rlv lcstcrrrww lt'kh''
l O . W r t t ' r l z r ' ' , 1 , 'p l ; t k . t r I l.
i3.
W s t y r l z ( ' ' , l r ' . r w r ' * ( ts i t t t < : l t u .
rtzieci tO. Czule pocia$ seksualny do i obawtam sie, 2e m6$bYm dai mu ZA U*^l^^,
C. POSTAWY SP(OI,ECZNE L W zasadzie nle ufam nikomu' soble 2. Bvlem(-am) lub jestem LonatY (iameLna) z osob4 uzaleZniona' nad a OU"""ylnie staram sig panowad lnllmi-__sob4 w stosunkach z 4. Jestem tuzalezn -. tzolule siq i obawlam sig ludzt' szcz61olnte przed stawiciglr wl3g4l O. tli" znosz7bYc sam i zrobilbYm prawie ws4rstko, bY uniknac samotnoscr. intrl ptt 7 St*i"rctzam,2e robiQto' czeqo
14. Manr olrsrstr;na punkcie seksu sod
!
f S. W"ty,rr.r;sk; rnJch reakcJi flzjologk'zrrych.
!
-!
f O. ful"* Xt.,p
n
.D
17. Spgdzanr l)rzesadnie duZo czasu na ogl4danlr r pornografii.
u
!
18. Pokazywirlt:rttsie nago, aby kogoS soeszvc.
!
!
tr
n tl
mnie oczektrJil. &
'!
Le Jedzenlei (lub) seks sa
Z" *t"alk4certg
rrrtlklrtrt
konfliktow g. R tako odrzucam sugestie innYch ludzl i traktuJe Je prawie Jakrozkaz' inr n aleiw resoektowae.
1O. Mam nadmierne Poczucie J":t, lti odpowiedzialno6ci l'tti:J ni2ijlgblc' rnnyctr o sia Voszctyc wprost' odmawlam nie 11. Czqsto a Potem w sPos6b wYkretnY' PoSredni i bierny staram sie nie robic czegos' o co mnie inni Prosz4'
n U
64
Pown6r DoSwEGoWswr.rETRzrvEGo DoMU
12. Nie umlem romiqzywai konfllkt6w zludiml. Staram siq pokonai oponenta lub wycofuJq slq. 13. Rzadko prosze o dodatkowe w5f aSnlenie, .feSlt czegoSnle rozumlem. 14. Czesto domySlam slg, co ktoS mlal na mySll, I odpowiadam, opteraJ4c siq na tych domyslach. 15. Nigdy nle czulem ste zwiazany zkt6ryms z rodztcow lub z oboJgiem. 16. Mylq miloSi z litoScla I mam sklonnosi do kochanla tych, ktorych mt Lal. 17. NatrzEsarn slq z sleble, gdy popelnlq blad; tak samo postgpqg wobec innych. 1 8 . htu9 sig poddaJg l dostosowuJg do lnnych. 19. Uwlelbiam wsp6lzawodnictwo tJest ml trudno przegrlnvai. 20. NaJbardzteJobawiam siq porzucenia; uczynlg wszystko, by podtrzymai zuia:zek.
TAK
NIE
U
tr
tr
tr
I
tr
Roz'dzlal2
JAKICH I(RUTWD DOZNATP tr
!
n
!
u
D
fl
tr
D
D
D
D
TWOJE DZIDCKO WEWNqTRZNE KiedgS tqke, gd i shl.tmten" Ziemfe i no!ztugklej szg widok spou li alo niebiafi ska Po3w iataTeraz chot rozglqdam stg dntem i nocq dookoto, tego, co niegdy9 wtdzioterry juinie ma. wlLLl,AM Wonoswonrtr
strMA ODPOWIEDZTTWTERDZ.{CYCH: JeSlt odpowledzteltscte hrierdz4co na dzteslec lub wleceJ pytan,-to znacTty,2epowtnniscie na serio wzir4e sie do pracy nad sob4. Prace te ulahM wamzpervnoSct4ninteJsza k"ilazk*
.o
'
I
Prawie kaJzdy rozJaSnla slq na wldok dzlecka. Dzlectgcy radosny Smlech mo2e wypogodzld naJbardzleJ zatroskan4 Bttarz. Dztecl - ten cud natury - s4 spontanlczne l fiatera2rneJszoSci4. W pewnym sensie s4 skazane na chwilq obecn4' U2rywaJac slowa cudowng (ang. wondey'uf, pragne oddai to,- c4yrm dzlecl sA naprawde: pod ka2da z llter kryJe sie Jedna z naturalnych, cudownych cech &lecka.
V onder O ptunlsm N aiuete
ClekawoSi Optymizm NalwnoSi
Pown6r po SwEGoWsvvtvETRz ruco Dor'ru D ependence
?-aleLnoie
E motions
UczuclowoSi
R esflfence
DzlelnoSi
F ree Plag U nlgleness
Spontanlczna zabawa WyJ4tkowoSi
L oue
MtloSi
crErqwosc Dla normalnego dzlecka wszystkoJest lnteresuJ4ce t eks_ cytuJ4ce. Odczuwa cuda tego Swtata wsrystliimt zmyslaml. Jest to przeJaw wrodzoneJ ka2demu dzticku potrzeby po_ znawanla, eksperymen towanla or az zbadanti, zobacLina t dotknlgcta. Dztekt ctekawoSclmale dzlecko odkrywa swoJe rece, nos, usta, narzqdy plclowe, palce r4k t nog, a w koncu wlasn4JaZn. - Eksperymentowante I odkrywanie moZe wpgdzii dzlec_ ko w klopoty. Jeslt rodzrce musteli ilumti w dzteciristwre wlasn4 clekawoSi, bedaJa takLehamowai u dzlect. Wwyniku tego dzlecko zamyka siq, bo czuJe strach przid t podeJmowanlem ryzyka. Zycte g$\Vwantem dlan problemem, ktory naleLy rozwl4za6,, "t"j;;; p."ygoAa, kt6ra trzeba przeLyt. StaJe itg posepne t",rf" szuka ,6Jrpi_ czenstwa. Zdumlente I clekawoSi maJ4 decyduJ4ce znaeente dla prawidlowego rozwoJu i przystosowanta. Sktantala dziecko do zdobywanta podstawoweJ wtedzy o Swiecie t uizenia sie, Jak przetrwai. Zdumiente I ctekawosd sa takZe 2yciodaJn4 energl4 w da2eniu do rozszerzanla horyzont6w. eotrinbuge-t;"j tskry 2yrcta - Jest ona nieodzowna dla ct4glego ;-*.J;: stanowl fundament p-tl"y poety, artysty f w ogOte twOriy. Zdumienie I clekawoSc wytwarzaJ4 w nas rodzal podnto_ te _s-lego1ap ci a, wyzwalal 4cego ocie liitwan te czeg 6€ w 4 ce1. Karol Darwln I Albert Einstetn byli pelnt dziecilcego zdi_ mienia i ciekawoSct taJemnic kryJacych stq w zaladko_ wym Swiecte.
IAKTCHI(RzywD DozNALoTwoIE DzIEcKo WewNETRz\m 67 OPTYMIZM Naturalna tskra 2ycla w dzlecku pcha Je do badanta Swlata z nastawleniem pelnym optgmlzmu Je5lt oplekunowte sa cho6 trochg przewtduJ4cy, dzlecko - da|t4c do zaspokoJenta potrzeb - zwr6cl sle do Swlata na zewn4trz. Dzlecl postadaJa naturaln4 wlare w to, 2e SwlatJest przyJazrryi e pelne nadzlel, a wszystko wydaJe tm stg mo2llwe I dostqpne. Ow wrodzony optymlzm I ufrroSd tworza rdzefi naszego naturalnego wyposa2:enla, stanowl4 te2 fllary tego, co potocznle nazywa sle dzieclqcqwlarq WlaSnte naturalny optymtzm I ufnoSi sprawtaJa, Le tak latwo mo2na skrrywdzfi dzlecko. Bezgranlcznle wlerzy ono bowiem swolm opiekunom t Jest bezbronne wobec brutalnoScl i przemocy. W przeclwtenshvte do mlodych zutlerzqt, dzlecko nie ma systemu wczesnego ostrzeganla podpowtadaJacego, co nale2y zrobli w daneJ sytuacJi. Dzlecl musz4 sig ucryi, a proces ten uzale2ntonyJest od oplekun6w. RozwijaJa stle wewnQtrzna dztqki obcowaniu z doroslyml. Dzteci i natury maJa predysporycJe do odpowtednieJ dla danego wieku gotowoSci rozw{anla poszczeg6lnych sll wewnqtrznych. Gdy dziecko zostanie znlewahone i zharibione' Jego naturalna ufrroSd t otwarto56 ulegaJa stlumlenlu. Wlez' kt6ra pozwalala mu ufai I optymtstycznle pod4ini do przodu, -ostaJe zerwana. Nie mo$acJu2 polegai na oplekunie' staJe slq bardzieJ czuJne I trwo2ne. Je6lt wteZ ta rwle slQ czQsto' dziecko popada w pesgmtznt Tract nadzleJq I zaczynawlerzy6, izetylko dzigkl sprytnemu postqpowanlu zdola zaspokoti swe potrzeby. Zamlast wykorzystywad energlq na bezpo6rednie oddztatywanla na Swtat, marnuJeJ4 na sklanlanle oplekun6w do czlmlenla dlai czegoS' co w gruncle rzeczy mogloby ucrynii dla siebie samo. Optymizm t ufno6i s4 podstawa bllsktch mtlazk6w. Pragn4c blisko6cl, musimy odwa2yi slg na bezbronnoSi wobec drugteJ osoby. Poniewa2Jednak nlgdy nle zdolamy zgromadzti wystarczaJaceJ tlo6ct danych, by ufai innym bezgranlcznle,musimypodJac ryryko ufanla tm do pewnego stopnla' W nasz5rm Zyctu ntezbqdnyJest takhe optymtzm, pozutala-
POwn6rpo SwEGoWEWNETRZNEGo DoMU Jacy nam dostzegaiJasne strony i:ycla. To dztelit optymizmowl postrzegamy rzeczywlsto5i Jako warto6i pozytywn4. NAIWNOSC Naiwno3i dziecl Jest oiescla tch uroku I wdzlqku, Jest te2 tstot4 ich niewtnnoSct.ZyJateraZnleJszoscia f daza ao p.ryJemnoScl. AkceptuJ4 dzhane zagadkt Lgcia, Jakmowi Chrtstopher Morley. Ich .dziwna bosko6i'Jest skuilrdem braku Jaldegokolwtek poJecla o tym, co prawdziwe lub falszywe, dobre lub zle. Dzlecl kochaJ4 irycte. Pocz4tkowo brakuJe tch dzialantom koordynacJi, poniewaZ wsrystko fascynuJeJe tak bardzo, 2e trudno im sig na coS zdecydowai. Ten brak koordynacJi sprawla, ize czgsto docteraJa w zakazane mleJsca, dotykaJa nlebezplecznych przedmlotow lub zJadaJqszkodllwe substancJe. Dlatego wynragaJastaleJ uwagt l troskt, opiekunowle zaS muszq "zabezpleczai" dom przed lch ciekawoSci4. Musz4 stale uwa2ai na dzlecl, a to absorbuJe czas t nerw5r w talcim stopniu, 2e czasem nawet naJbardzieJ opanowanl lrytuJa sig. W takich przypadkach dzleckoJest zaskoczone i zmieszane - przecleZ to, co robi, Jest tak frapuJ4ce I zachwycaJ4ce. Optekunowie powinnl byi cierpllwt I wyrozumtall. W przeclwnym razle b9d4 oczeldwai od dzlecka zbyt wtele. W wiqkszoscl prrypadk6w ftzycznego nqkania, zJakiml sig zetknalem, brutalnl rodzlce wlerzyll, tz dzlecko rozmySlnie zachowlnvalo ste zloSltwie. Spodzlewali sig, 2e bedzii bardzteJ doJrzale, ntL bylo to mo2llwe wJego wleku. Sklonno Si d o zapuszc zanla st g na zakazane tereny czqsto uznawana bylaza przeJaw perwersJt charakterystyczneJ dla dziecl. Dowodzono, 2e Jest ona skutldem grzechu pierworodnego. Dokt4rna ta byta gl6wnym Zrodlem wieluokmtny,ch represSlnych praktyk wychowawcrych. Nie istnteJ4 I Jednak 2adne naukowe dowody przemawiaJace na tor4ySe pogl4du, 2e dzlect s4 wJaktkolwiek sposob naturalnie zdeprawowane. Przeciwieristwem takitegopodeJSclaJest nadm lerne ochranianie dziecigceJ nalwnoScl I nlewinnoScl. sprzSaJace
KRzYwDL)ozNALoTwoIE DIEcKo WswNFrRz\e 0') JAKTCH utnvalaniu slq klopotllweJ nalwnoSci w wteku doJrzafym' Pamletam semlnarz5rstq, kt6ry na rok przedwy6wlgceniem byl przekonany, 2e koblety postadaJa trzy uJScta narzqd6w pictowycht Znam takize wlele koblet' ktore z powodu nleuSurtadomtenia wpadaly w panlkq prry plerwszeJ menstruacJl. bdect mog4 r6wnle2 na uczyeslq manlpulowanla fallg"4 naiwnoSct4 I nlewinnoSci4. "Glupla blondynka" Jest klasycznymprzykladem taktego zachowanla w doJrzatym wleku' U dzteci likajacych sle porzucenta hlsteryczny placz lub blaganie sA metoda "odgrywania gluplego'' Zachowanle tatrrteumoZllwia dziecku uchylenle slg od dorastanla' ponoszenla odpowledzialnoScl t podeJmowanla ryzyka' NatwnoSi i niewinnoSi naszego cudownego dzlecka mo2e wydatnie pomoc w procesle powracanla do zdrowia' Naiw- cechy, kt6ra noSe lest glownym elementem pojetnosct ulatwia uczenle slQ. Otoczenle opiek4 dziecka wewnqtrznego sprawi, 2e uJawnl sig Jego cuforynl natura' T! i twoJe Iudowne dziecko mo2ecle wspoldztala6 w procesie uczenla stg, Jak stwarzai nowe mo2llwoScl doSwtadczania Swlata'
zer,pzloSC Naturalna cechA dzlecl Jest zale2no$( oraz posladanle potrzeb. W przeclwierishvle do dorostych nle potrafl 4 zaspoioti potrzeb dzlel'ri wlasnym zasobom, z konleczno3ci sa wTec'z,alehne od tnnych. TaleLno$c ta ntestety staJe slg przttcrlnrllch bezbronnoScl. Nie wiedza nawet, ezego poirJUrrja I co czuJ4. 6ycte dzlecka od poczqtku ksztaltuJe si' pod *ptyw"m zdolno5cl optekun6w do rozumienia i zaspokaJaniaJego potrzeb w poszczegolnych fazach rozwoJu' ieZeli diiecko wewnetrzne oplekunow zostalo skrrywdzone, staJe sig przeszkoda w zaspokoJenlu potrzeb -icf ylas. nych diieci. eeda sig irytowai potrzebamt dziecka lub d4zy' do zaspokolenta Jego potrzeb, c41n lqc z dzlecka pn'edlu2enle siebie samYch. Cudowne dziecko Jest zale2ne, bo przechodzi prrces doj' rzeuania. czyll rozw-oju llaLdy etap rozwoJu Jest klokiem ku pelneJ doirzato3cl - czyll doroslo6cl. JeSli potrzeby nte
Pown6r oo SwEGoWrwNErnzruEcoDoMU zostan4 zaspokoJone we wlaSclw5rm czasle i w odpowiednteJ koleJnoScl, dzlecko pozbawlone zostaJe Srodkow ntezbgdnych do w5pelntenta z.adan na koleJnym etapte rozwoJu. Niewtelkt bl4d na pocz4tku drogt rozwoJu ma dalekosie2ne konsekwencJe w p62nteJszym okresle. Hrowe Zycte ludzkle charakteryzuJe slq ctAglym rorirromnte cechy t5powe dla okresu dzieJem. Optsywane prz.e?.e clnstwa - ciekawoSi, za,leLno*i I optymlzm - maJ4 decyduJ4ce znaczenle dla wzrostu I rozlrwitu lstoty ludzkieJ. Prze, cale zycle pozostaJemy w JaldmS stopnlu zaleLnl. Tawsze czuJemy potrzebq mllo6ct I wzaJemnych kontakt6w. Nikt nteJest na tyle samowystarczalny, by nie potrzebowai innego czlowieka. 7-aleinoS6.naszego cudownego dziecka pozvtala nam tworzyi wlqzl I podeJmowai zobowi4zanta. Wraz z uptywem lat odczuwamy potrzebg bycla potrzebn5rm lnnym ludzlom. WJaklmS momencle zdrowego rozwoJu saml daJemy tycle I troszczymy stq o nle. Jest to nasze ewolucSne powolante - JeSll tak wollcle to nazwai. W gruncie rz.euy Jest to kwestia r6wnowagl miedzy zale2noSci4 a niezaleLno$clq,. JeSlt dzlecko zostalo skrzywdzone w efekcle lekcewa2enta Jego potrzeb zale2noSct, io albo lzoluJe sig t wycofuJe, albo tr4pma sig kurczowo zalelnoSci i wpada wJeJ sldla.
uczucrowosc Dwle oznakt emocJl s4 Jedyn4 w srvolm rodzaju cech4 dziecl twmo saplens - Smlech I placz. Antropolog Ashley Montagu pisze: U dzteci ncc"4 naturahtq jest Smiai si4 t dostrzegat humor w rozmattgch sgtuacjach, rzeczguisfu ch. ug irrwgirrcw ang ch bqdZ stusorznng ch prze z nle same Rozkosz4j q stg komlzmenu Humor to Jeden z naJwczeinteJszych I naJbogatsrych naszych zasob6w naturalnych. Ju2 dawno temu filozofowie wskazywali, 2e tylko czlowiek postada dar wgsmtewania (umleJqtno6i Smianta siq). Poczucle humoru ma ogromn4 wartoSi dla przelrutanl4 kledy czlowiek ma poczucle humoru, irycie sta.lc sk; znoSntbJsze.Jako terapeuta zawsze potrallq oznan'r.yt lrronrent,
,' l IAKICHl(nzvwp DozneroTwolE DzIEcKoWEWNETRzNI' kiedy u pacJenta nastqpuJe poprurwa. SygnaltzuJe Ja poja wtenie siq poczucta humoru w stosunku do wlasneJ osoby' PacJent przestaJe brai steble zbyt powaZnie' W"ahtg Montagu'a, dzlecl przeJawlaJa poczucie humoru sie buzi I oczom od okolo 12 tygodnia hycla. @rzyJcle a zobaczycle plesz.czone, kochane, niemowlQcta, itore Jest stq grupq bawi4cych ObserwuJcie ow4 naturalna rado5i. nielch Smlechu w us$srycle a I dokazuj4cych dztectak6w, klamane szczQ6cie. SzczqScte t podnlecente dzlecka latwo znlszczyi' JeSll krrywda wewnetrznego dztecka rodzlca wynlkla z odbleranta mu chect do SmGchu, sam tak2e bqdz'le gastl Smtech u swolch dzlect. Bedzle napomlnal: -Nle srnleJsig tak glosno', .Przestan mt tu halasowai'. -Nle wrzeszcz tak" lub: dla.Do3i JuZ tych wyglupow'. Czqsto zastanawialem sie' czy tartczye serdecznle' sig Smlai ml bylo ,rdtto czegoLt t w6wczas' tylko klopolr tym z mlalim SpiJwai. Nle -gdy bylem pod dzialaniem alkoholu; kledy bylem trzehtry' sztywnfaty ml mlgSnle. Dzlecl, ktorych Smtech i rado6i siq tlumi' staJa sie posepne I osowlate. W dorostym i.yclu s4 surowymi rodzlcaml' nauczyclelami lub duchownyml, nle znoszqcyml dzlecigcego - gwaru I gloSnego Smlechu. jest d-zeciwteistwem smlechu Jest placz. TtrsoJorado36 nlez.amaskowanamsmut|ciem_plsalpoetaKltalilGibran._ Jain iest tgm samgm 2r6dtem, z kthrego im'ech ttu6i sig wzblja, owielelerot wgp&tiore bgto b'amL t uizte saJedynymt zwlerzetami posladaJacymt zdolno-Si placzu (ntelitOre zwlerzetakrzycza,lecz nle ronia lez)' Weilug Ashleya Montagu'a placz sluiry nam psychologicznle i sp6lecznii do tego samego celu, co Smlech t radosi' Podobnre 1at one zbll2r- nas do lnnych, wzbudza wsp6lczucle f chec wsparcla. U dziecka shrZy przetrwaniu' Gaworzenie i Smiech przycl4laJanas, tworzAc symbiotyczne wiezi' ktozuJ4 zmarFtfierych potrzebuJ e ka2de ntemowlg. I,ry sygnalt nle, ka2'4c nam Pom6c mu I utulii. Jako wyraz emocJi, urywoluJacY reakcJe innych, Smiech prawd-opodbbnie sllny wptyw na rozw6J ludzplaczmialy I
72
Pown6r oO SwEGOWEwNETNZNEGODOMU
kich spoleczno3ci. Zwlaszcza placz odgrywal potqZn4 role w naszeJ ewolucJi Jako lstot lltoSclwych. WoLnoStplaczu pisal Montagu - przAczAnla sI4 do zdrousinjednostkt tpoglq' bianasz-e zaartgahowanle w dobre salnopoczucte inngchDziecl, zawstydzane z powodu placzu, doznaja w procesie swego rozwoJu powa2neJszkody. WwlekszoSci rodzln placz dziecka dotyka nle ukoJonego smutku skrrywdzonych dziecl wewnEtrznych Jegorodzlc6w. Wekszo6ci doroslych dzieci zakarywarro w &iecinshvle plakai. Rodzice, kt6rzy systematycznie tgpi4 placz u swych dzieci, sa przekonanl, 2e w ten sposob uczyni4 je silnicJsnymi. Jest to ra2acyblad. Ksia2ka ta nle bylaby potrzebna, gdyby pozwolono nam na swobodny placz. To, co na4rwam uporaniem siq z "pierwotnym bolem", Jest w plerwszyttt rzgdzie pracA nad smutklem, stanowlqe4 klrrcz do
,' r JerucuI(RzywDDozNeroTwoJEDzrEcKoWEwNErRzNr, cirisldego r&enla cor (serce). Dzleciom nie brakuJe seroa. 54 odwa2nymi poszukiwaczami przyg6d. Rudolf Dreikurs, znany psycholog ze szkoty Adlera, uwaLa, 2e zle zachowanie dzlecl wynika z braku odwagi (serca). Straciwszy serce, sA przekonane, 2e dla zaspokoJenta swych potrzeb powinny manipulowai dorostyml. DzielnoSi dztecka to tak2e elastycznoSi zachowari, dziqkl ktoreJ uczy sie ono zachowan zgodnych zwzorcaml stosunk6w spolecznych Srodouriska, w Jakim prryJdzle mu iyi. Jest to specyflczna cecha tstot ludzkich. nle spotykana u wigkszoScl aw7erz4t,i stanowi oznakq zrlrowl:r psychlcznego. Elastyczno6i mo2e Jednak spowodowai niebezpieczn4 zdolnoSi do adaptacJl. Wszelkle zachowania, jakie prryplsalem skrrywdzonemu dzlecku wewngtrznemu, sA to zachowania prrystosowawcze. ElastycznoSi i prg2noSi dziecka wewnqtrznego pozwalaJa mu przetrwai choroby, zabturzenia i emocJonalne porzucenle. Przykre to jednak, 2e musimy zuLrywat.naszA energfie na przetrwanie, a nie na rozwoJ i samoreallzacJe. Skoro elastycznoSi Jest podstawowa cech4 naszeJ autentyczneJ jaLni, to odzyskuJ4c i wspieraJac skrz.ywdzone dziecko wewnqtrzne, mo2emy spowodowai Jcgo powr6t do zdrowia. Wymaga to czasu, poniewa2 nrrrsl sle ono naucryi ufai opiece dorostych. Gdy poczrrJesig chronione I bezpieczne, Jego naturalna ciekawosrl I pogoda ducha uJawni4 sie I beda mu zawsze towarzyszyi, umo2liwiaj4c pelny rozw6J. SPONTATNCZNA ZABA.\trA Dzieci maj4 wrodzone poczucie swobody, a czujac sie bezplecznie, dztalaJa spontanicznie. Cechy te - wolnoSi i spontanicznoSd - stanowia istotq zabawy. Platon dostrzegal istotg prawdziweJ zabawy w dzteclgceJpotrzebie skakanra, poddawania pr6bie ogfanlczen sity ci4Zenia. Dzieki swobodneJ zabawie dziecko wychodzt poza powtarzanie nawykow. DorastaJac, czqsto tracimy z aczrutq cechq, uznaJcmyj4 za coi nlestosownego; prrystol to mlodzieiry,lec.z.
Pownor po Swsco WewNETRzhrE@DoMU nas, dorostych, Jest ntewlaSclwe. W rzecrywlstoScl wielu dorostych uwaLa, l2 zabawa to pr62nowanie, to przyslowiowe "puste igraszlrd". Ntestety, kultura amerykaiska wypaczyla sens swobodneJ I spontan lczneJ zabawy, przeksztalcaj 4c J4 w agresywny pgd do zvtyclgLanla. Prawdztwle nleskrgpowana zabawaJest dztalanlem dla czysteJ przSflemnoSct t radoSci irycla. W poZnieJszych okresach rozwoJu mo2e byi stosowanaJako prryJ emnoSi ptynaca z ksztaft ow arldazr ecznoSci i sprawnoSct flryczneJ w okreSlonych grach. Swobodna zabawaJest cz95ct4 naszeJ natury. Wszystkle zutlerzeta bawlq stq, lecz zabawa dztect ma o wiele wigksze to skok zrlraczenle.Ashlcy Montagu plsze: hbawadziecka dcth:ko po?n mo2lhao$ct ttngch stusorzeft wgobrainl Wyobra'Znla gra znsadnlczq rolq w dzleclgceJ swawoli. Pamlqtam moJe wlasne wytwory wyobraZnl w dzieciishvie: naJczqScleJbyty to przygotowanla do doroslego i4tclai bawiItSmy sle w .dorostych", vryobra2aJac sobie, Jak to Jest byi tata t mama. Spontaniczna zaba'wa Jest dla dziect sprawA o donioslyrm znaczenlu, stanowl bowlem fundament p62nieJszego 2ycla. MoZllwe, irc gdyby zapewnlono nam w dzieciristwie bezpleczenstwo I komfort zabav.ry,nle musieliby5my uciekai sie do nletworczychzabaw wwieku dojrzalym. SA one w gruncle rzeczy substytutem nle zaspokojonych potrzeb dzleclnstwa I przyczyntaJa ste do gromadzenia zabawek dladoroslgch. Wtdztalem ktedyS aflsz glosz4cy: .Ten, kto bedzte mlal w chwlli Smlercl naJwtgceJ zabawek, wygrywa". Taka transformacJa dzlectnneJ zabawy przeszkadza nam w postrzeganiu 2ycta Jako swobodneJ i spontaniczneJ przygody. JeSlt spoJr4lmy na dzteclristwo Jak na czas swobodneJ t tworczeJ zabawy, uSwladomlmy sobie, Lebyi ludzka istot4 oznaczabyi wesolym. NaJwspanialsze osi4gniecia ludzk<-rScl sA ,skokami uyobraZnl", kt6re prowadz4 do naJwlqkszych wynalazkow, odkryi, teorti. Swego czasu Nietzsr'l rt' zit uwaL1rl, 2e aby doJrzec, muslmy odzyskai 2arliwosri. z Jaka bawlllSmy siq w dzleclnshvle.
JAKIcHl(nzvwp DozNIALoTwoIE DzrEcKoWswNErRzNr
WYJATKOWOSc Chocta2 dzlecko cechuJe nledoJrzalo6i, posiada ono organlczne poczucle pelnl -.JA' (ang. I AlvIness)'. Innymi slowy, ma p(rczucle wewnqtnneJ wlqzt i sp6JnoSci z samym sob4. Poczucle wewnqtrzneJ sp6Jno6ct (ang. completeness) t JednoScl ze Swlatem (arrg. un!fiedurho&aness) oznacza prawdziw4 doskonaloSi - t pod tym wzglqdem wszystkie dzieci sa doskonale. Wewngtrzna sp6JnoS6sprawla, izeka|de dzleckoJest specJalne, wgJqtkowe t cudowne. Nlkt inny nle Jcst dokladnie takt, Jak ono. Cecha ta crynl dzlecko prawdzlwle drogocenn5rm. Slowo "drogocenny" oznacza.rzadkl I wartoSciowy". Szlachetne kamlente I zloto s4 drogocenne, lecz ka2de dziecko ma o wlele wlqksz4 wartoSd. Od urodzenia dziecko ma pelne poczucle tego. Freud nadal temu okre6lenie Jego Kr6Ie u skrr M o66 Dzte cko. Naturalne poczucle wartoscl I godnoSci Jest bardzo nietrwale I powinno znalei,d natychmiast odzwlerciedlenie w postawie opiekunow. JeSlt dziecko nle znajdzlc pclnego mllo3ct, wlernego pohrlerdzenla tych cech, straci poczucie sweJ ufi4tkowoSct. Dzieci sa tak2e z natury gtaboko duchowe W moim przekonaniu duchowoSi I poczucle pelnt sq synonlmaml. Dziecl s4 naiwnymt mtstykaml. Poemat Chrlstophera Morleya zrrlraca uwage na to, 2e tch nlezwgkla boskoCi ciqgle trwaJest to Jednak duchowoSi naiwna I bezkrytyczna. Polniej stanie siq rdzeniem duchowoSct doJrzaleJl refleksyjneJ. DuchowoSi Jest tym, co w nas najglebsze i najbardzieJ autentyczne - nasz4 prawdzlwq Jr2nla. Dzteki nieJ czujemy sw4 w5{4tkowo6i I nlepowtarzalnoSi. Jest to nasze fundamentalne lstnienle, czylt polega teL na "JA". DuchowoSi poczuciu wiezi I ugruntowaneJ JednoSct z crymS wigksrym od nas. Dzlecl z natury wlerz4 w to - wledza, 2e istnieje coS potg2nieJszegood nlch. Wara w -JA" stanowi Jadro naszeJ boskoSci. KtoS, kto poslada owo poczucle, stanowl JednoSi z samym sobil '
patrz przypts str.42
DoMU Pown6rno SwscoWswNErRzrvEGo
t JarucuIGzvwo DozNALoTwoIEDzlEcKoWrwruErnzr\
t akceptuJe slebie. Dzlecl maJa te wlaSclwoSi znatury.Przypatrzcie slg zdrowemu dzleckrt, a stwierdzicie, 2e catym soba m6wi ono: -Jestem tym, klrrtJestem".Warto zauwairyc, i2 w teofanii krzaka goreJact'go Bog oznaJmil MojZeszowi swoJe lmig: Jesterrv kt6ry./('sf.'nl (Ex. 3,14). NaJglgbsze poczucie lu&kieJ duchowos<'t, to wlaSnte "JA", na ktdre sklada siq takZe poczttck' ltyr'lrt wittloSclowym, dro$ocennym i ntepowtarzalnyrn.Nowy'l'cslittttentmowi czqstooJeowleczce:synowl marnozusie podaJ4cym rgkr; z.irgrtlrkrtte.l trawnemu, ktory tttlrtto wszyslko fest lrclltrlwartoSciowym czlowleklem, n;twr'l w osl it I t tlc I {r x lzlt tlt' swtf t';{o grzeszrrego irycla. Wglqtk<trur1to lctt, kto lest tyrtt, klnr Jest; ni$dy pnedtem nle lsltrhtl I ttle l4
wanla. Dzlecko bowiem naJstlnieJ przeirywa brak poczuciir, 2e Jest bezwarunkowo kochane. Do dorosle$o, ktory cierpl z tego wlaSnle powodu, doclera tylko slabe echo 6wiata tnnych ludzt. Ntgdy nie opuszcn Eo potrzeba miloSct. Jej gl6d trwa, a skrryw&one dziecko wewngtrzne wypelnia tq pustkq postqpowanlem, o ktorym Ju2 wspomnialem. OdzyskuJ4c i otaczaJ4c oplek4 skrzywdzone dziecko wewnqtrzne, obdarzncieJe po?4dana przez nie bezwarunkowa akceptacJ4. To sprawt, Le dzlecko luzna i pokocha innych taktmt, Jacy s4.
76
MII'SC W naturze dziecl le2y mtloSi I uczuciowoSi. hnimjednak s tanq s ie zdotne dn kochanla, muszq bgC nqj pienu kochane. Ucza siq kochai, gdy sa kochane. Montagu pisze: k wszy' s tkich czg s to ludzkich potrzeb, potrzeba milo 5c ii es t nai bar dziej podstau)owa, nqjbardziej uczbwieczqjqca. i tulafnie onaczgntz nas ludzL Niemowle nie potrafl kochai w doJrzatym, altruistycznym sensie. Kocha w szczegolny dla swojego wieku spos6b. Arowy rozw6J dziecka zaleLy od kogoS, kto je bezwarunkowo kocha i akceptuJe. Je5lt potrzeba ta zostanie zaspokojona, wyzwala sig w nim energia mitoSci, mo2e ono zatem kochai innyeh. Dziecko pozbawione miloSct bezwarunkowej traci poczucle "JA". Bedac zdarre na lnnych, staJe slq egocentryczne, a Jego prawdziwa JaZn nigdy sie nie uJawnia. Dziccinne postawy doroslych, kt6re prrypisuJe krzywdzic
KRZTWDA DUCHOCIA Uwa2am, 2e wsrystkte krrywdy cudownego dziecka wynikaJaz utraty poczucia JA"' Ka2de dziecko musi miei SwiadomoSi 2e: (a) Jego rodzlce s4 zdrowi i zdolni otoc4ri je opiek4 | h) LeJest ono dla nich uaZne. To zaS oznacza, Le JegonlepowtarzalnoSi uznawana jest przez rodzicow lub opiekunow. Dowodem tego jest iloSc 'ze czasu, Jakl z nim spgdzaJa. Dzieci intuic$nie wiedz4, poSwigca sig czas komuS, kogo stq kocha. Nie poSwiqcaJ4c dzleciom doScczasu, rodzlce wywoluJ4w nich uczucie wstydu. Dziecko wychowane w rodzinie dysfunkcyjnej jest w jakims stopniu duchowo upoSledzone i traci poczucie "*JA". Matka alkoholiczka oraz pobla2liwy, wspoluzale2niony ojciec nie z,atroszcz4slg o swoJedzieci. Alkoholiczka zaabsorbowanaJest ptciem, a wsp6luzale2niony m42,zaabsorbowanyJest alkoholiczk4. EmocJonalnie s4 po prostu nicobecni dla swoich dzieci. To samo dzieJesig, gdy rodzicow nekaja lnne zaburzenia: pracoholizm, bigoteria, nrania Jedzenia' nat6g kontrolowania, czylt perfekcJo n iz nr, cI t oroby umyslo we lub ftzyczne. Rodzice zaabsorbowanl wlasnymi problemami emocJonaln5rminie maja czastl tlla swoich dzieci. Psychiatra Karen Horney napisala: W skutek r62ngch sprzeczng ch u plg uotts dzie cko nie nt o sposobno5ci rozwli anio s iq z4odnie z indgttsid.ualngm[ 1tt t trz.ebami i mo2liuo $ciami (.. .) . Pdsumow ane sprow ru l :'t t
78
Pown6r oo SwEGoWswNETRzNrco Dorvlu
Jq ste doJakhl 2e hdzle wJego otrc,zeniu sq zbgt zasle_ pient swgmi nertutcantL bA stai slg zlolngmi do kochania dzlecka czg chotbg tylko postz.egania go jako drgbnej JedrastkL N iez,aspolaj ente pragnlentn dzlecka. abg bg t krchangm jako czbwiek i abgJqo mi&ofil zostalo przgjqta, iest iqjwiqkszA m urazcm. Jaktego mo2c ono doSwfuaczg e.
i
Rodzlce w rodzlnle dysfunkcyJneJ nte s4 zdolni dai dzteckrl tego, czego potrzebuJe, ponfewaz saml silnie odczuwaJ4 wlasne potrzeby. W rzeczywlstoSct wieksznse dzteci z rdzin dg sJtrnkcqjngch doznalo nqjwi4kszgch uraz6u tu6tuczas, gdg ic\potrzzbg bgfu nodbard.zieJpalqce. MySlq tu o Joshu, synu alkoholtka. Gdychlopak mlat sredem iat, nte wiedzial, czy t kiedy oJctecprzyJdztedo domu. W wleku l:rtJedenastu przez nlego porzucony emocJonalnte t miterialnie. "?estal potrzebuJe oJcl by moc pokochai siebie [Chloplec Jako \n92cz5r znq potrzebuJ e miloSci mginzy zny. po trzebuj e ririqzi z mgLczTtzn4.Josh nigdy Jednak nte czul wiqzi z oJcem. 9re"!o bal sie, gtqboko odczuwaJ4c brak bezpieczeristwa dziecka pozbawtonego ochrony. Olctec symbolizule ochro_ gtq) Na dodatek matka Josha podswladomie nieiawidzila meilczyzn. Trzykrotnte, w obecno6cl tnnych, upokorzyla sy_ na, kpl4c z MelkoSct Jego pentsa. NaJwyraZniil uwazata io za Zart I kpila z JegoprzewreuZllwienla. A prreiie| ta strefa mgskoSci Jest naJbardzieJpodatna na \r azSt.MoZewydai siq to dziwne, leczw naszeJkulturze wtelkoSi penisajest sym_ bolem meskoscl. I.oto chlopak rozpaczliwie potizeUujacy allrmacJi sweJ mgsko5ct zostaJe zdiadzony przez matkg _ naJwa2nieJsz4dla ntego osobq w rodzinie. Matka _ nie le_ czon'aoflara kazlrodztwa - odreagow5nvalana synu gleboka pogardq i zloSc wobec mgLczyzn.
rll til ili
lil
lil I i
NADUzTCIA SEKSUAI,ITE , trlTZEYcjZITE I EMOCJONALNE Nadu2rycia seksualne doroslych wobec dzieci polcgajq na wgkorzg stgwantu dzleci dla zaspokoJenla popea u pt.,i,iwcgo doroslych. Wtym prrypadku dziecko zacrynapr|rrrowai, 2e ttto2estai slg waZne, wykazuJ4c wobec doioslyr.h zir<.lrowa_
JAKICHI(RZYWD DOZNATOTWOF DZrrCrO WEWNETRZNE7()
nia erot5rczne. W konselnrrencJl dziecko dorasta w przekonanlu, Le aby z-asluiryena cz5[aS troske, musi byi dla tej osoby tdealnym partnerem seksualnym. IstnleJe wiele form naduZy6 seksualnych. NaJwtgksze uraz'! powoduJa naduZycia natury nieflzyczneJ - czyll emocJonalne. Aby zrozumlei w pelni, Jak groZne mog4 one mlei nastgpstwa, nalez5r zurroclf uwagq na to, Le rodzlnaJest organizacJa spoleczn4, kt6ra rz4dzl sig wlasnymi prawaml. NaJwaZnieJsze z nlch to: l. Uklad rodzinny jest odzwierciedleniem wzal enrnych stosunkow panuJqcych miqdzy JeJ czlonkarrrt, a nle tylko grup4ludzl. 2. Uklad znaJduJe slq w stanie rownowir(l
ul IAKTCHKRzYwDDozNALoTwoIE DzIEcKoWEWNETRU'IE
t)OMU POWN T NO SWEGOWEWNETRZI.JEGO
ma tak .seksowny tylek', i'n gdyby byt mlodszy, to "sprobowalby'. Uwagi takie bardzo Ja denerwowaty' Gdy dorosla, hterlsowal tja meircryLnl' ktorych podniecaly jej po6ladki' Matka lrltty opowladala corce o swym 2yclu seksualnym' m6wtac, Jak kiepskim kochanktem jestJeJ oJciec, kt6ry ma za malego pentsa. Robtac zl.ollty sw4 powlernicq, powaZnie r6wnowagQ. Dzlewczyna byla tak uwlklana tatrsrylaleJ i,e nie mlala poczucia wlasneJ to2samoSci maUC, w sprawy llczne romanse z 2onatyml mgizNawi4rywala seksualneJ. odmawiala po2ycla seksuzlwsze kolictt w lecz cryznaml, ml, ize'ally tttlt:i orgaztm' Mowtla znaJotttosc. t zrywala alnego wyobra2a sobie, 2e Jcsl wlasna tnatkal Inn4 forma naduZyt'lirttto/.cby
lub Wa2nym MgLczyzn4, w mleJsce taty. Dla obu plci istnieJ4 liczne formy zamlany rol. Dzleutczynka staJe siq opiekunka matkt w mleJsce meta; chloptec staJe siq emocJonaln4 2on4 oJca. We wszystkich pr4ppadkach mog4 powstai wigzi w plaszcrylnle plonoweJ, czyll pokolenloweJ. Dziecl s4 po to, by zaopiekowa6 ste mal2eristwem rodzlc6w, wykorrystuJe slq Je do zrekompensowania osamotnienla mal2onkow. CzQsto Jeden z rodzlc6w Jest zablokowany seksualnie, Tecz Jego potrzeby w teJ dzledztnle tstnleJ4 nadal. Dziecko moLe czuc slq skrepowane namigtnyml pocalunkami lub dotykaniem. Ilekrot w praktyce dziecko stqje sig dlajednego z rodzic6w wahniej sze niL w spotmatZorrck, zachodzi mo2liu: oSt e mocjonrrllte'g o naduig cla sek s ualneg o. J est to n ad u ?rycIc m. p onie wlasnych waL rodzlc wykorzystrrJerlzlt'cko do z.aspok
irye. Nadu2ycla seksualne s4 przycrp4 powa2nych krzywd duchowych, o wlele gro2nleJsrych ni2 lnne uraz5r fizlrezne. Ostatnio zaczqliSmy poJmowai je w nowy sposob. Obecnie duZo wiemy na tematwptywu ekshiblcJonizmu i seksualnego podgladanla w rodzinie. Zasadntczym elementem w tego typu naduZyclachwydaJa siq upodobania rodzic6w: podnieca lch wlasna nago3i lub wldok clala dzieci. Powodem wlelu naduiryi seksualnych jest naruszenie naturalnych grantc w rodzinie. Niekiedy dziecko nie znajduje mieJsca, gdzle mlaloby poczucle tntymnoSci i bezpieczeistwa. Rodzlce wchodza do lazienld wowczas, gdy wlaSnie z nieJ korrysta. WypytuJa o szez,egdlyZycia seksualnego. Niekiedy matym dzleciom ntepotrzebnie robl sig lewatywy. Nadu2ycia seksualne nieJednokrotnle wyra2ajA siQw robienlu przez rodzicow niestosownych uwag lub prowatlzt:nlu nlewlaSclwych dyskusJi. Shirley, Jedna z molch pacJentek,czesto czttl:r si(' t t lt'swoJo w obecnoScioJca.Stale klepatJa w poSlittlkl, rturwlil<'.2c
I
.o l o
I
najczgscieJgclyro2nlcawlekuwynos|tlktlltrtlwti<.ltlat. Dzieci w tym samyrn Meku czesto lnteresuja siQ oclkrywanlem roZnic plci' co stanowi czeii normalnego rozwoJu' JeSliJednakdzieckoprz$muJewobecinnegorownolatka zachowanta seksualne odbiegal4ce od normy, czqsto ozrra' cza to, 2,e dziecko napastuJace uleglo seksualnemu naduZyciu. Tak byto w prrypadln: Sammy'ego, ktory w wieku i p6l iat byl ktlkalaotnie napastowany seksualnie "riS"t,-t przez s*ojego prz5flactela. Potem okazalo siQ, 2e przyjaciel fyl gwafcony analnie przezwuJa i odreagowywal naduZycie na SammYm. Dzieci wierzA w rodzic6w: dla podtrzymania teJ wiary stwarzaJa wymySlone wiezi. Wyparlem slq siebie' oklamywalem iie aZ do gorzkiego konca, utwterdzajac sie w przekonaniu, 2e m6J olctec-alkoholik mnle kocha' Wmawialem sobie, 2e naprawdq o mnie my5li, lecz Jest tak chory' 2e-po prostu brahmu czasu, by mnie kochai' Nikt nie lubi byc wykorrystywany. GdyJestesmy doro6lt I zdajemy sobie z tego spriwe, wpadamy w gFriew. Dzieci nie wiedza, Le sa wytorzystywane. Ale dziecko wewnqtrzne nosi w sobie tq f
82
Pown6roo SwEGoWewNErRzr{EGo DoMU
alnych, czuJemy, tn rl-dLe zashrgujemy na miloSc, a w6wczas staJemy slq oztqblt lub nadpobudllwl seksualnie, abyzyskai poczucle, 2e JesteSmy wa2ni. NADUZYCIA FIZYCZI\IE _ Nadu2yc la ftzy czne wyrzadzaJa r6wnle2 duchowe szkody. Dziecku bitemu t szarpanemu, kt6remu ntekiedy kaze sie prrynosli narzgdzla do wyrnterzenia kary cielesneJ, z tr:udem przychodzt uwterryd, 2eJest ntepowtarzalne, cudowne t wyl^4tkowe. CzyJest to mo2ltwe, skoro oplekunowie zadaJa mu ff4yczne clerptenla? Kar5r ctelesne zr5rwaJawtgzl z rodzicaml. Co czullbyScie, gdyby naJlepszy prz5flaciel bil was po tlrrar4t'? Nlewlemy, wllu rodzlnach dochodzt dobmtalnych akt6w pruemo(y. Statystykt ukryte sq w szpltalach, pomlane mil_ czenlenr z powrxlrr rrxlzlnnego wstydu, a ponad wsrystko strachrr, 2e m6wlqc o tym. zostanle slq Jeszcze bardzieJ skrz5nvdzonym. Btcte kobiet t &tectJest bardzo stara I powszechn4 trady_ cJ4. Nadal wierzy slq w skutecznoSd kary cielesnej. JeszcLe przed trzema latyJa tak2e akceptowalemJ4 w zmodylikowa_ neJ formle. Nie tstnleJe ZadenprzekonyvaJ4cy dow6d na to, 2e blcie I lnne karycielesne nie powodulq trwalych skutkow ubocznych. T}rlko w JakimS wypaczonym odczuciu dziecko mo2e uwierzyf, 2e Jest wa2ne dla rodzic6w, ktorzy Je bUa, pollczkuJ4 czy strasz4. Dztect, kt6re sa Swtadkami irrr:t"f_ noScl, same staJ4 slg JeJ oflaraml. Do teJ pory czujq na w-la_sneJskorze razy z,adawane memu prz5dacielowi Mar_ shallowt. Zakonnlca w szkole podstawoweJ kilkanascie raz5, uderzyla go po twarzy, trac4c naJwyraZnteJpanowanie nai -soba. Marshall byl trudnym dzieckiem I na pewno potrze_ P9*"t stlneJ rgkl. Jego oJctec,brutalny alkohbtk, czqsto go bil. l\4am lednak irywo w pamtqct m6J bolesny krryk fo ka2dym uderzenlu zakonnicy, bo podSwiadomie wfeazta_ lem, 2e to samo mogloby spotkai mnte. Kierownlctwo szkolv dopuszczaJAce stosowanie kar clelesnych must ltczyi sli z ryzyklem, 2e JakiS nauczyclel stracl samokon|role i nad_ u?ryJewladzy.
IAKTCHIQzywD DozuaroTwoyn Dzrscxo WEWNETRZ{E83 Nlgdy nle zapomne nocy w tzydzleScl lat p6ZnieJ, gdy Marshall wezwal mnle z zamkntgtego oddzialu szpltala, blagajac, bym pom6gl mu w walce z Jego alkohollzmem. Gdzte podztalo slq to plqkne dzlecko, kt6re przyszlo na Swlat z poczuclem nlepowtarzalnoScl I uryJatkowoScl, z poczuclem, 2eJest nlezast4plone? NADU,'YCIA EMOq'ONAI,I|
E
Nadu2ycla emocJonalne rdwnlrl. r.nrlnfrl rany duchowe. Krrykf t wymySlanle dzleclom orlnlrlufq lclt przttcle wartoSci. Rodztce, nazywaJ4cJe gltr1x'rrtttl.rlttntlrttttl. wurlataml czy w inny obraZltwy sposob. rntrlrl lc. Nnrlrtlyt'lc emocJonalne prryblera nlekledy postrrCrt t rowoil' l. 1r rfck{onlzmu i kontrolowanla. PerfekcJonlzrtt wyl wrrrzrr glqlx rkle poczucle toksycznego wstydu. Cokolwlek llyr{ zrolrll. rrl{rly nle stanlesz na wysoko5cl z:danla. Rcdzlny, w kt(rryr'lr panuJe toksyczny wstyd, posluguJq slq perfekcJonlz.tttt'tt t, kon trola t oskar2anlemJako Srodlrtem manlpulacJt. Nlc, co tn(rwlsz, robisz, czrtJeszlub mySllsz, nleJest dobre. Nie powlnlcned czui tego, co czuJesz, twoJe pomysly sa szalone, a twoJe pragnienla ldiotyczne. 7aw sze ol
NN)UzTCIA
PowRoTDo SwEGoWrwNrrnzNEGo DoMU W szkole ?.acrpamy byi Swiadomt taktch uwamnkowari, Jak pochodzenle oraz status materlalny. Moi koledzy hydzl opowladali koszmame trlstorte o t5rm, Jak boleSnie odczuwall swoJe pochodzenle. Szkola Jest takZe mieJscem, gdzie mur46slrie dzlecl dowtaduJ4 sig, 2e nie mbu:i4poprawnie. Kiedy chodzilem do szkoty w Teksasle, dzieci pochodzenia meksykansldego byty karane w szkole za mowienie po hiszpansku. Pamlgtam, Jak wstydzllem slq, 2rcnle mamy samochodu I muszq chodzli na plechotg lub JeZdzii autobusem. SytuacJg pogarszalo to, 2e uczgszcz,alemdo szkoty, gdzie wigkszoSi dziecl pochodzlla z dobrze s5rtuowanych rodzin. Dzieci w wieku szkolnym szlbko ucz4 slq oceniai status spoleczny. NADUZ-TCIA W KOSCIELE W koSciele upokarza slq kazaniami o piekielnym ogniu i siarce. Ostatnlo slyszalem w telewlzJi pewnego kaznodzieJe, kt6ry powiedzlal:.Nle zdolacle byi wystarczaJaco dobrzy, by w oczach Boga zyskai akceptacJe". C62 to za potworny afront wobec Stw6rcy Doskonaloscll Lrcz sk4d dziecko ma wtedztei, 2e ow czlowlek pokrywa sw6J wlasny, toksyczny wstyd rownle toksycznym patosem? W szkole pxxlstawoweJ uczono mnie modlitwy SwiqteJthtarryny z Genul. O lle dobrze pamigtam, brzmiala ona tak: WUtezqlry sue s{fgr,bg opuScii ten padot niedoli" w udrgce przeJmqJqceJI gtebokiej ptacz+. Umieram dlatego, 2c nie umieramJaka| to radosna maksyma na rozpoczqcie dniat Jest to mistyczna modlitwa, nableral 4c a znaczenla dopiero na nal wyizszych poziomach rozbudzenla duchowego. Uczniowi pi4teJ klasy slowa te natomiast zadaJ4 duchowe rany. WSTID
KT'LTUROUM
W naszeJ kulturze obowt4zuJe zasada doskoncloSci. ktora ranl nas duchowo. MghczSrznapowinlen mlec rlrr2y penls,
tl" JAKICHKRZywDDoaqaro TwoIE DzIEcKoWEWNETRZNT a kobteta - duiry blust tJedrne po3ladki. Mo2e siq zdarzyc' irc JeLellwasze narzqdy plclowe nie sa odpowlednio du2e, zostaniecle uznanl za gorszych. Pamletam, Jak przykre bylo branle prysznica po trenlngu futbolowym. Starsl chlopcy dogadywali mlodszym t kpili z nich. Modlitem stq. zeby nte dobralt siQ do mnle. Chtchotalem nerwowo I przylqczzalemsiq do chorr. prze6miewc6w, nabfaJacych sle z kogoS lnnego. Pamletam dzlecl gruh lub brrydkle, ktore w szkole przeTyw aiy koszmar. Tal
Pown0r no SwEGoWewruErnzruEco DoMU lem do nteJ pewne aspekty toksycznego wstydu, om6wione w wydaneJ przsze mnle kslq2ce zatlrtulowaneJ Brad.sltolu On: Heatlng the Slr.me Tha;t Bblds You Chcialbym tutaJ podztelii slq tym z waml. NA IMIE MI TOKSYCZT{YWSTYD Bylem obecny przy twym poczqclu W adrenallnie wstydu tweJ matkt CzuleS mnle w wodach plodowychJeJ lona Dopadlem cie, nlm rnogle$ m6wl6 7-anlm zrozumlales 7-anlm znalazle{ drogg p
t' IAKICHKRzvwD DozxeloTwoIE DzIEcKoWEvvNEmzNt Nie przygotowanego psychJcznie NA IMIE MI TOKSYCZT{YWSTYD. ZyJe* taJemnlcy W glebokich, clemnych moczarach Przygngbienla I rozPaczY Tawsz,e podkradam slq chylktem i chwytam ctq Gdy nie masz slq na bacznoScl Wchodze tylnyrnl drzwlaml Nleproszony, nle ch<'lrtnY Prrybywam plerwszy Bylem tu od pocz,tltkttczltlrt ZOJcemAdamenr I M:rlkrt Ewrl Bratem Kainem Bylem w WieZy Babcl I lxxtcrrtr l{zcrt Nlcwlrllqtek NA IMIE MI TOKSYCZNYWS'IYI). Przychodzq od .bezwsty
88
PowROr Do SwEGoWswt IETRZNscoDotvtu Samolubnego bekarta Prrynoszg nieustanny bol Kt6ry nie ust4pl Jestem mySliwym, tropiq cig dzien i noc Codzlennie I wszqdzie Nle mam granic Starasz sig skry6 przede tttnq Ale nie potralisz Bo Se w tobie Sprawiam, ize czvJest slq zdesperowany I nie masz wyJscltr NA IMIE MI'I'OKSY(:i/.NYWS TYD. Sprawlirrrrlrr'rltrrk rrlczrroirry, 2c nrrtslszllrzelrlc$t'g(,nu llrrtyclt [)rzez kontrolowanlt:, pcrft:krJonlznt Wzgardg, krytycyzm, bluZnlerstwa ZawTSe, os4dzanie, wladze t wSciekloSi. 86l, ktory sprawiam, Jest tak dotkliwy 2je musisz lagodzlc go nalogami, surowoSci4 Odreagowywaniem I nieSwiadorn4 obron4 swoJego ego. Bol, ktory sprawiam, Jest tak dotkliwy 2je musisz sie znieczulti, by przestai go odczuwai. Przekonalem cig, 2e zniknalem ik mnle nie ma AbyS odczulJego brak i pustkg NA IMI4 MI TOKSYCZNY WSTYD. Jestem rdzeniem wsp6luzaleZnienia Jestem duchowym bankructwem Lngik4 absurdu Przlfmusem pontarzania Jestem zbrodni4, przemocA, kazirodztwem, gwaltem Jcstcrn Larloczn4 dziurA - 2r6dlem wszelkich nalogow Jestcrrr rrlenasycenlem I hadza Jestcrn Ahavemsem Zydem-Tul aczem Wagnt: ruwsk h n lataJacym Holendrern
IAKTCHI(RzywD DozualoTwolE DztEcKoWEWNETRZNIs't Umartym czlowleldem DostoJewsklego Uwodzicielem Klerkegaarda Faustem Goethego Przemieniam to, kimJeste$, w to, co robisz i masz MorduJg twa dusz€ Aty przel
PnzvpowrsSC
Przypoqrle66 TRAGICZNA HISTORIA WNA2LI TEGO ELFA Dawno, dawno tcrrrtr lyl roble maty, wra2liwy elf. Byt bardzo szczg6llwyrr clfenr. Ityl Intellgentny, clekawy I znal sekrety tycla. Wtedztal na prryklad, 2e mlloSi Jest spraw4 wybom; 2e w5rmaga clq2kleJ pracy t 2e tylko ona slq liczy. Elf wle&tal , 2e mohe czyile cuda, aJego wl{atkowa, magiczna moc naz)Mana Jest tworczoScta. Maty elf wledzlal, Le dop6lrii naprawdg &rorzy. nie bedzte tstntala przemoc. ZnaJ teZ naJwigkszy ze wszystklch sekret6w: ZeJest raczeJczyms nlZ nlcrym. Wiedzial, 2e Jest istrieniem. a ishtlenie Jest wszystkim. Byt to sekret,JA". Stw6rc4wszyst}dch elf6w byt Wtelld .JA'. Wielkl JN zaurszr-byl I bqdzie. Nikt nie wildzlal, Jak i dlaczego tak slg dzteJe. Wielkt "^JA" calkowicte kochal I tworzyl. Innym wa2nym sekretem byl sekret r6wnowagl. polegat na tym, 2e cale irycle to l4czenle stg par przeciwienstw. Nie ma?yclabezflzyczneJ Smtercl; nle ma radoSci bez smutku; nle ma przyJemnoScl bez clerptenla; nle ma Swiaila bez clemnoSci; nie ma dZwteku bez clsry; nle ma dobra bezzla. Prawdziwe zdrowleJest form4 peliri. A pelnlaJest SwietoSciA. Wtelldm sekretem tw6rczeJ zdolno5ctJest zachowanie rownox'agi miqdzy 2ywtolow4, rozproszon4 energi4 tworcz4 a form4, kt6ra pozwala lstnied teJ energil. Pewnego dnla nasz wra2llwy elf, nosz4cy imie Jon l, poznal JeszczeJeden sekret, kt6ry go troche przestraszyl. Okazalo
rl I
sle bowlem, 2e z,anlm bedzte mu wolno po wsze cz:sy tworzye,, powlnlen naJplerw wypelnli pewn4 mlsJe. Musi podzielid stq swyml sekretaml z dzlklm plemleniem nie-elf6w. Wtdzicle, irycle elfa bylo tak dobre I cudowne, 2e sekretem oweJ cudowno5ct nale2ralo podzielii siq z tyml, kt6rzy nlc niewledzieli o cudownych rzeczach. Dobro zawsze chce, by siq nim dzlelti. l
92
Pown6r oo SwEGoWrwuernzuuco Dovru
Eizdul, posladal teZlch uczucla. Z powodu porzucenia odczuwal wSciekloSi, gleboka frustracJe i czul siq skrrywdzony. Byt wrazliwym elfem, ktory znal wielkie sekrety .JA", i nikt nie chclal go wysluchai. To, co mial do powiedzenia, nioslo 2ryciodaJn4moc, lecz rodzlce byll zbyt zaJgci swoiml obowl4zkami, by moglt siq od nlego uczyi. W istocie byli zupelnie zagubieni t uwaZall, Le to do nich nale2y uczenie Farquhara jego obowiry,kow. Ifurdi go, ilekroi nie zdolal wykonai tego, co w lch mnlemanlu obowi4zany byl zrobii. Czasami ignorowali go, zamykaJ4c w pokoju. Czasami go bili i krzyczeli na niego. Farquhar naJbardzieJ nienawidzil krzyku. Mogl znieSi odosobnienie: bicie tak2e nie robilo na nim zbytniego wraZenia. Ale krzyki i nieustanne pr4rpominanle o obowiazkach prze2ywal tak glqboko, Le wrgcz zagra2alo to Jcgo drrszy clfa. Oczyurlscle,nle mo2na zabli duszy elfa, ponlcw:rl Jr.st ona r.zqir.lil Wlelklcgo .JA'; moZna J4 Jednak tak skrzyw
PnzYpowrcSC
9:r
milny. W wieku dwunastu latJuZ zapomnial, 2eJest elfem. W kilka lat poZnteJ poznal slag)czny lek, ktorego ojciec u2rywal w celu pozbycta siq $osu Harriet. Ju2Jako czternastolatek ?arrywal go czqsto. W wieku trzydziestu lat zawiezlonogo do szpltala Etzdull. Tam us$szal wewngtrznyglos, nakazuj4cy mu przebudzenie. Glos ten byl glosem istnienia Jego duszy elfa. Musicle bowiem wiedztet, 2e chotbg nie sie dziato, gtos eLJazawsze bqclztewzgwat wiadomojakile cztonka plemienia Eidul do cetebrowania .it'51otstnienia. Joni nigdy nie dal zawygran4. Nigdy nie zrtprzt'stll wysilkow, by ratowai Farquhara. JeSli naleZysz do plemienia Eizdttl I t'zvt;tsz tq ksiq2ke' zapamigtaj: masz duszq elfa, ktora zlrws?.t'st.ttlt slq obudzii cle do istnienia. LeLacw szpitalu, Farquhar rtslysz.;rlw kotit'tt glos Joniesl(' lttna, lepsza go. To odmienilo wsz.ystko. I trrtir.l?.lr<'ayrr.r historia...
Cze66II ODNA.'D]MANIE SI(RZroTDZONEGO DZTECI(A WEUTNQTRZNEGO W bo$kachI mttoch pwrot fu domuJest ugdarznniem uruzgs tynu grQ q orldestrg, z.ablJ a sle dorde radoSC nego cleloka, przygotow$e ste ucztq, po;nL+J z ynuroht sgnrr rrurxnohausnqo, W rzeczgwlsta{cl powrot z uAgtuaria nastq$e stopnloun, fuz drumotgczrrych eJektow: mgldca rczpQun sle w W wlebztl Swiat nahlera ostroSc{,poszuklwartlc tdzl dn4Jdgwanla ntepolaj - sa$sJakcJe. Nlc sQ nle qnlento. I zmienlo sig urszgstko. SeM KSpN
Wprowadzenie
I I
Sam Keen opisal w skr6cle skrrtkl t)rnry, kldrrnwas czeka. GdyJa wykonacie, nle zagra 2:r
98
Pown6roo SwEGoWewNgrnzNEGoDoMU
bo ru rzcczgtoistoSci nle bylo was, kiedy wasze dziecko wewngtrzne po raz pterwszy przechodzilo poszczeg6lne etapy rozwoju. Poniewa2 zbieram flgurliii czarodziejow, odTyskalem moje skr4;wdzone dziecko wewnqtrzne, przeobraZaJacste w lagodnego, starego I m4drego czarodzieja.MoLecle wctelii sie w dowoln4 postai, kt6ra Jest przepelniona mllosci4 I nie zawstydza was. Ka2dy etap wymaga okreSlonego rodzaJu troski. RozumieJ4c potrzeby dziecka w poszezegolnych fazachrozwoju, moZesznauczyc siq zapewnlai soble odpowiedni4 pomoc. OtaczaJ4c opiek4 wasze dziecko wewnqtrzne, nauczycie sig poZnieJszukai pomocy u ludzl, ktorzy dadzawam to, czego kiedyS potrzebowaliscie i co teraz potrzebne Jest waszemu dziecku wewngtrznemu do rozwoju. I)lerwsz.ym, naJwa2nieJszymetaJtcrrr lx)rn(x'y swojemu skrzywrlzrrrrr.rrrrr rlzltr.krr.lt'st rrllor.irrrk.slg z poczuciem snttttkr t, u't'trlk;rl,tcvrrr z rrk. z:rslxrkolorrrJ rozw
WPROWADZENIE
stkim z rodzlcaml, lecz takize z r6wieSnikami i nauczycielami w szkole. Kryrys nle Jest katastrofa, lecz okresem zrtrigkszoneJ bezbronnoScl I rosnacego potencJalu. Zakonczenie ka2dego etapu stwarza nowy kry4ys. Erikson uwa?a, 2e kahdy z nich powoduJe wewngtrzna sila, kt6ra nazywa sila ego. Taklada Le wystgpuJ4 cztery podstawowe sily ego, kt6re s4 niezbqdnyml skladnikaml zdrowego dziecifstwa: nadzieJa, sila woli, cel oraz kompetencJa. NadzieJastanowi r ezultat przewagi qfno$ ci nad nieuJno5c iq w t t<'zt t cI ach dzie cka do opiekuna. Sila wolt poJawia sie wtlwcz.irs,grly male dziecko, chc4c odeJsi od rodziny i ponowttlr ttitnrlzlc siq psychicznie, zdobywa poczucle wiekszt:l rtt tI ottoIt rl( praewahaJ4cenad poczuciem ustydu I zwqlltkltrrt ('r'l wylanla sig w6wczas, gdy poczucle inicjatgtotl ltrzcrlsrkolitkit Jest sllniejsze ni? poczucle wing. Kotttpr'lcttrl,t tt,tlulltlilst ptynie z rozvtijania przez clzie<'ktlw wk'ktt szkolttyttt lrrx'zttciap[lI t tittI slrt lx rir lr;. noict przewaZa.li1<'t'gt TAanienttt:ritlrt'rrtkl l'itttt h'vlrt, tlz.lqklsllottt r'.r;ostltl4 siE dla nas osi:lgalnc c.zLerypodstawclwellloce: isttticrrlit,clzialania, to2samoSci i zdolnoSci przetrwania. Moce te i sity ego, w dziecinstwie niezb€dne do rozwoJu, w poZniejszych etapach irycia powinny ulec wzmocnieniu. Te same potrzebybqd4powracae przezcaleirycie. Pam kvin sugeruje, 2e podstawowe potrzeby dziecinstwa pojawiaja sie regularnie co trz5maScie lat. Nie sA mi znane dane empiryczrle, potwierdzaj4ce teoriQ trzSrnastoletnich cykli' ale chcialbym poslu2yi sie niaJako modelem. W trz5rnastym roku Zycia pokwitanie pobudza ttit rtowo tskierke irycia. Wraz z biologicznymi przemian.\rrrl, ?.wlqLanymi z dojrzewaniem plciowym, rontrijaja siq kolt'ltto nowe struktury psychiczne. Rozpoc4lna siq pro<'t's ti tt'rttowania 'l'o z kolei to2samoSci i odchodzenia od domu rodzirtrtcgo. na sobie i sprltwrlz.attla potrzebg kwestionowania narzuca pogl4dow rodzicow. W okresie pokwitirrriit /'.r("f,yrrarrrydecybowae o tym, kim u naszAmmntemarirtlt'stcSmy. Zeby stac .sigsobq, musimy odejSi od rodzic
100
I I i
I
PowRoTDoSwEGoWgwruErRzNEGo DoMU
piecznym dla realizacJi naszych mo2liwoScl. PowinniSmy teZ uzyskai autonomig, pozwalaJ4c.4 zawfaf samgm sobie w momencie ry4rkownego procesu odchodzenia od bezpiecznego domu rodzinnego. Powodzenie zaleLy od tego, na ile skutecznie uporaliSmy sie w &lecinstwie z pierwszyrn etapem przeciwzaleLnoSct orazJak solidnie ustaliliSmy w okresie przedszkolnym zrqby toZsamoSci,ktora domaga sie teraz niezale2noSci. Im pelnieJ zreallzowaliSmy te zadania rozutoJowe, tym wiqksza bedzie moc inlcJowania przemiany. JeSli w szkole radziliSmy soble dobrze, moZemy poslu2yi sig obecnie umiejgtnoSciami spolecznymi (budowania stosunkow migd4rludzkich czy wspolzaleLnoSci), aby zawrzec pnryJaZnie. Mo2emy polegai na zdolnosci przetrwania nabytt'f w szkole dzieki pracowitoSci. Sity ego, wyksztalcone w wk'ktt szkolnym, pomog4 nam slwrlrzyri
WpRowaozsNm
ltrl
Krrywa naszego 2ycla powoli opada. Nasz mlodzienczy idealilm stgpity z
1,02
Pown6r uo Sweco WEwNErRzNrcoDorvru
1M
PowROrDoSwEGoWrwruErnzruEco DoMU
_l LJI
i
I
.|
I (,
WrnoweozrNrc
l(l''
Drobnyblad na pocz4tlu drogi ma ogromne konsekwencJeuJej kresu. Nle mteliSmy nic do powiedzenla na pocz4tku Zycia ; ko nl eczn odd przetrwanl a uzafeiniala nas calkowl cie od opiekunow. Nagzepotrzeby byly potrzebaml z-aleLnoict, co oznacza,2e mogfy zostai zaspokojone tylko przez tych, kt6rry otaczall nae opiek4. Przedstawione dlal$amy pokazuJA rozmaite etapy rozwoJu czlowieka, towurtyezqce im przemiany oraz powracaJacecykle. Pierwszy schemat prezentuJe sity ego I moce, nlezbedne do rozwoJu orobowo6ci w ka2deJ fazle. Drugi ukazuje trz,ynastoletnlc cykle regeneracji. Trzecl przedstawia rozwoJ naszego h{tnlenla w poszczegolnych cyklach Lycia. Opr6cz naturalnego powtararrrla ele zadaf, rozwoJowych dziecinstwa w poZniejszych etapuclr 2ycla. lstnteJ4 takhe lnne sytuacje, w ktorych fazy Le nrogq rlq powt<\rryi. Kiedy staJemy sig rodzicami, w kaZdeJf'azlerozw
106
PowRoTDo Swsco WswNgTRzNEGoDoMU
WpRownozsNts
Kr6tko mowi4c -wczesny okres dztecinstwa stanowi fundament doroslego irycla, Dorostym, kt6rzywychowywall slg w rodzinach dysfunkcyJnych, brakuJe tego fundamentu. W pierwszeJ cze6ct mowiltSmy o tym, Jak niedobory rozwoJowe ruJnuJa nasze irycle. Pragn4c zmienii owe destruktywne wzorce, musicle odzyskai swoJedzieciristwo. Jest to zableg bolesny, ponlewaZ muslmy dotknai naszych ran. Ale na szczqScleJestto mo2liwe. Uporanle sig ze zmartwieniamt Jest uzasadnionym cierpieniem, przed kt6rym szukaliSmy ucleczki w nerwlcach i nalogach. Carl Gustav Jung trafnie ujal to w shrrlerdzeniu: Wszelkte nasze nen urcesq s ub sty tutem uzas a.dnioneg o cterpienta. U poranie sig z Zalem, ktore nazJrwam uporaniem sle z bolem pierwotnym, wymaga od nas ponownego doriwladczanla tego, co odczuwall$rrry, tr:rcqc r<xlzlc(rw,
Jesll shrierdzono u cleble chorobg umyslowq lub urystgpowala ona w twoJeJ ro&lnle, to nleodzowna Jest pomoc profesJonallsty. Je2ell w trakcle iwiczeri z,acznieszdoznawai dzlurnych, przytlaczaJqcych emocJl, NATYCHMIAST PRZERWIJ CWfCznfVfat Z;rnlm Je wznowisz, zaslegnlJ fachoweJ porady. Chocia2 praca ta rrro2c rlaC bardzo dobre efekty I wielu ludziom pr4;niosla znir('znrl poprawe, nie mo2e ona automatycznie rozurTaaaiwszyrtklch waszych problem6w. nalogowKoleJne ostrzeZenle: Jololl Jeste6 attymym ccm, nle masz tontroll enl lontattu ze gwolml prawdzlwyml uczuclaml. Pragrr;qc rxlnleSi korrySci z teJ pracy, musisz zmienii sw6Jstyl i..yr'hr.Crupy pracuJ4cena podstawie Frogramu Dwunastrr Klokr'rw na.llepleJpomog4 ci uporad siq z uzaleLnieniem. .Irrl rlzl$ 1>rzylilczslq do ktorejS z nich. Fraca, kt6reJ wykonirrrlr' pok'r'irtn w tti ksla2ce, wymaga prz5rnajmnieJ rocznrJ alrstyrtt:tt<Jl. We wczesnym okresie pokonywania nalogu, zwlaszcza typu pokarmowego, emocJe sa bar&o silne. 54 Jak gor4ca lawa w kraterze wulkanu. Podczas przywolywania bolesnych doSwiadczen dziecinstwa, moga cie wrgcz zdruzgotae. Twoje niekontrolowane, nienasycon e skrryw dzone dziecko wewnqtrzne Jest 2r6dlem twoJego vzaleLnlenta. PiJesz, zabyw asz narkotyl d, nadu2ywasz seksu, oddajesz sie hazardowi, zapracowujesz sig czy oddaJesz sle lnnym kompulsywnym cz5mnoSciom wlaSnie po to, aby stqpli bol duchowych krzywd twoJego dztecka wevrngtrznego. Krok l)wrrnasty w Pro$ramie Dwunastu Krok6w mowl o przt:lxuln'rt{tt dtrhottrtlm Jako rezultacie calej pracy. WskazuJe to wyt'it2ttk'. 2e rt:rkig Jest duchow5rmbankructwem. Siggal4c lrt:z1roi ret I t tl t t dct prnyctim nalogu, powaZnie ryzykuJesz, ze z powrolem wpadniesz w nalog. Udzieliwszy powyZszych ostrzezen. I )rilgnq powtor4yi to, eo powiedzialem Ju2 na wstgpie. Jt:Slt pragniesz odzyskai l otoczyi opiek4 swoje dziecko wewnqtrzne, musisz rzetelnie ruukonai iwiczenia przedstawion(: w teJ ksi4Zce. I Jeszczekoicowa uwaga. Jednym ze sposob6w unikania lrrzcz dorosle dzieci uzasadnioncgo cierpienia jest intelektu-
108
Pownorpo
DOMU SWEGoWSwNETRZNIEGO
alizacJa zag adnienia- PrzeJawta si 9 to ob sesS n5rm zaintere sowanlem przedmlotaml, analizowaniem, dyskutowaniem, czytaniem i traceniem energii na obliczanie i kalkulowanie. Jest taka anegdota o pokoJu z dwoJgiem drzwt. NadJednymi widnieJe napts NIEBO, nad drugiml - UTERAruRA O NIEBIE.To przed nimi wla6nle wspoluzaleZnione, dorosle dzieci ustawi4 stq w koleJcel Dorosle dzieci odczuwaJa ogromnA potrzebe oceniania wszystkiego, poniewa2 ich rodzice byli pozbawionymi zdolnoScl przewidywania dorostymt dzieimi. Raz wychowywali wasJak doroSli; innym razem-Jak skr4fwdzone, samolubne dzieci. Skutkiem tego byl chaos i nieprzewidywalnoSi. KtoS powledzlal, irc doJrzewanie w dysftrnkcy.lnych rodzlnac:h to Jak gdyby oglqdanie Jilmu cx|.(rrxlk'rr.lxz zrozumienla.liilniq. KtoS lnny okreSlil to l:rko tktntsltu:l.ew obozie korl<'r'r tl ttrt llrttlrrt. Nk'przcr.r'k lywlrlrrosc t tt>dtlla w was pot'filglcgorx rrrl,rrrl;r,I)opokl rrlc rrk.r'zysz przeszloScl, trzt'l>1' na
Rozdzial 3
uPoRAr{rEsrq Z PIERWOTNTYM BOLEM Nenoica je st zatuszt: .stt bs I t1lt tI t' rr| | tzt rstuh ionego cierpientn. Crut Gusrnv JuNc Problem6u nie mohna rozwi4zac za pomocq sl6tts, lecz tglko pr?22 do{uiadczenie, i to nie ugl4cznie do{uindczenie neutralizuj qce, Leczprzez ohyu ienie wcze snego leku (smutku gnietuu). AucB MTLLBR Uwa2am, Le gdyby lepiej rozumiano, Jak wa2ne .lcst zagadnienie uporania sig z b6lem pierwotnytlr, <'itlkowlt:le zrewolucJonizowalobyttl lt't'zt'ttlt' I tt't'wlt', lr w sz.t'z.t'g
110
PowR6TDo SwEGoWEwNETRzNEco DoMU
UpoReNrssrEz PIERworr..ryM BOLEM
SpecJalizuJemysig w leczeniu wsp6luzale2nienia, ktorego korzenie tlrwia w toksycznym wstydzie - w wewnetrznym przekonaniu czlowleka, 2,ema on Jak4S skazg lub wade. W tyrn wewnqtrznym procesie wstyd, ktory powinien byi zdrowym sygnalem ustalenla soble pewnych grantc, staJe slq przygntataJacym stanem lstntenia, lub - JeSll wolicie to2samoSci. Czlowtek skaZony toksycznym wstydem, traci kontakt ze swoJ4 prawdziw4 Ja2nl4. Nastgpstwem tego jest chroniczna Laloba po utraconeJ Jahnl. Klinicznie stan ten okreSlany Jest j ako melancholi a (dg sthymia) lub slaba chro niczna depresja. W mojej ksi42ce Bradshana On: I lealing the Shame That Binds You pokazuj A,Jak toksyczr ry wstyd staJe siQdominuj4cy. Sprowadza on wszystktc nilsze uczucia do glrlew, rozpacz, Jeclrrcgo- uczucia wstydu. Ilekro
kajacy z zaspokoJenla nalogu, odmienia krzywdq I clerpientc duchowo skr4rwdzonego dziecka wewngbznego. Duchowa rana zadana przez toksyczny wstyd Jest por62nienlem sie Ja2rn z JahnA. Czkrwlek boleSnle kurczy sig we wlasnych oczach I samemu vlble wydaJe siq godnym pogardy. Uwierzywsry, ,.r' nle moZe bge sobq, czlowlek przestaJe stanowii JednoSi z lramlnn soba. Ekstatyczna zmlana nastroJu, urysldwana rlzlqkl nalogowi, daJe mu dobre s€unopoczucie - wraZenk' zgrxlno6cl zwlasn4Jalnt4. Ilekroi czlowiek z zakorzenlonynr lxx'zuctem wstydu odczuwa co6 prawdziwie - ogarnia go ws t y<1.Dla uniknigcia bolu wprowadza siq w stan odrgtwicrrlir. Gdy rzeczywistoSc st:rlr nlg nle do zniesienia, cierpienie mo2na paralDowai rclzrrr.r|| v rrrI rnt:chanlzmami obronnymi naszego ego. NaJwaznlt'lsz.r'r rrk'lr l.ti r;rpyzeczanie(to nie dzieJesig naprawde), thrrrrk'rrlr {lo nt{(ly slq nle zdarzylo), dysocJacja(nie panrlqtirrrr.r'o xlq wyrl,rtzykr),pr<{ckcJa(to siq tobie, nk rrrrrlt').korrwt'r'sJa(Jcrtthrll ttllrawlam z.darz-a seks, gdy czuJe, 2e to slr; dzleJc)lub bagatcllzowarrle (zdarrylo siE, owszem, ale to nlc wielkiego). W gruncie rzeczy mechanizmy obronne naszego ego to sposob na oderwanie nas od cierpienia.
lil
PRYMAT EMOq'I Psycholog Silvan Tomkins wni6sl naJpowaZnieJszywklad w nasze poJmowanie ludzldch zachowai, udowadniaJ4c prymat emocJi. EmocJe sa formA bezpoSrednregodoSwiadczania. Dzieki nim manry bczposredni kontakt z psychiczn4 rzec4yrwlstoSciA.Ponlewa2 sA lilrlttil enert{ll, nlaJil naturQ flzyrcznq; s4 wyra2ane przez cialo, z;utlttt Jeszcze zdamy sobie z nich sprawg. Tomkins rozrobnia dziewiei u;roclzonllch emocJl, przeJawtaj4cych siqw ro2nym wyrazietwarzy. Kahde dziecko rodzi slq z owymi grymasaml "zaprogriunowanyml" w umigSnienlu twarzy, a naukowcy dowiedlt, 'izeludzle w lraizdym zakatku Swiata, w ka2deJ kulturze wyraiaj1 emocje w taki nam spos6b. Sa to fundamentalne Srodld komunikowania rlc. konleczne do biologicznego przetrwania.
172
DoMU Pown6rpo Swr,coWrwNErnzruEco
W trakcie rozwoJu emocJe t:.trorz4podstawowy plan mySlenia, dzialania I podeJmowanla decyzJi. Tomkins uwaha emocJe za pobudki wrodzone. Sa one energi4, kt6ro wpra' usianas u ruclt" podobnieJal< paltwo w samochodzie. PoglqbiaJa i rozwiJaJa nasze irycle. Elez emocJl wszystko tracl na znaczr:niu, podczas gdy dzigki nlm - zyskuje. 'lirnrklns wyr62nit w swojej teorit szeSi pierwotnych pobudek: zainteresowanle, prz,ylernnclSi,zaskoczenie, rozpacz, lgk i gniew. Wstyd uwa2a on za emocje dodatkowa, doSwiadczan4 na pozlomie pierwotnym, powodrr.i4e4przerwg. Ujawniajac siA nagle. nieoczekiwanie, wsiyd powstrzymuje lub ograniczato, co wlaSnie sig dzieje. Reakcje na obrzydliwy zapach lub smak s4 wrodzonymi reakcJami obronnymi. Gdy w4chamy r:oS crr<'hn4cego, zmysl wqchu sprawia, 2e gorna warga I nos unosz4 sie, a glowa odchyla do tylu. Kiedy pr
i
BOLEM Uponeus sIEz PIERwoTNYM bolesnemu doSwladczeniu, umysl nie potrall ocenic go alri uJ4i caloSciowo. Ktedy energia emocJonalna blokuJe rozladowywanle bolu, nastqpuJe ogranlczenie crynnoSci umyslowych. W miarg rrptywu czasu funkcje umyslowe ulegaja coraz wigkszemu ()graniczenlu, poniewaZ blokada energii emocJonalneJ wznurga slg za kaidgm rozem. gdg zachodzt @obne doSusindc z.t'rrI t'. podolrne do plerwotIlekroi wyst4pi norvt'
1,74
DoMU Powndrpo Swsco WEwNETRzNEGo
Jest naJwa2nieJszy.Byi rozs4dnym to znaczy byi czlowiekiem, a wyraizanrie emocJt Jest poni2ej ludzkieJ godnosci. Tlumienie emocJi I odczuwante wstydu ^v74zarrcgo z lch wystgpowanlem stalo slg niestety regul4 w wlgkszoScl rodzln. STLT'MIONE EMOC^TE EmocJe s4 energia, kt6ra domaga slg rozladowanla. Dzlecl w rodzlnach dysfunkc$nych czesto nic maJ4 nikogo, przed ktm mogtyby wyrazii swoJe emoclc. Czynl4 to wiqc w Jedyny zrrarry lm spos6b - odreagowrrlilc na otoczenlu lub na sobie. Im wczesnieJnast4pl st lr t tttlenie, t5rm poskramiane emocJestaJasie bardzieJnlszczyt'lelskie.Nie znaJduJ4cuJScia,staJ4siq tym, co okrcsl;rrtt lirko ptenaotng b6L Uporanle siq z nim polegir nir lxlnownyrn doSwiadczeniu wczesnych urazow i wyr';rzrrrlrrsllrttttlonychemocJl.JeSli sie to powi<'
UPoRANTEsrEz PTERwoTNYMB6LEM
I I I,
R:OZPACZ Al,i6ZG Dopiero teraz za<'zynamyrozumlec mechanizmy obronne egona poziomle blo<'hemii t fizJologiim6zgu. Uwolnienie siq od mechanizmow olrronnych egotrnoLllwia pacJentowl nawiazanie kontaktrr z naJwczeSniejszJrmtemocJaml. Praca nad bolem pierwo t rryrrr przynosl uzdrowlenle, umo2liwial ac odczuwanie nle wyr:rlrrryclt ertrocJlz przesz.lo$cl.Dlaczego ma to lecznlcze skulkli' model, Badacz m6zgu, I'rrrrl l). Mrr<'lran prz.r'
tl6
DoMU Pown6r po Swsco WEwNE"rRzNrEGo
Scl, rozwl4zywanla zloLonych problemow I inne crynnoSci zutl4zarre z mySlenlem. Wedlug MacLeana, te trzy systemy s4 nlez.aleLne, ale wspolpracuJ4 ze sob4, utrzymuJac funkcJonaln4 rownowagg m6zgu, potrzebna do mlnlmalizowanla cierpienia I nledoll. M6zg dobrze radzl soble z przypadkowymi zmarhvieniami codzlennego Llrela.W celu utr4fmanla r6wnowagi posluguJe stq wyra2anlem emocJl. Ktedy Jednak nasze straplenla osi4gaja pewten poziom, wybuchamy gniewem, placzemy, poclmy siq lub drZymy ze strachu. Naukowcy dowledlt, i:,elry usuwajA szkodliwe substancje chemiczne powskrle w czasie naptqcla emocJonalnego.M6zg w sposob natrtralny zostaJe zr6wnowa2o\y przez wyra2anie emocJi, o llt: ttle nauczono nas ich tlumii. Dziect dorastaJacew rodzinach tlyslirrtk<'yJnychucza sie ukrywai emocJenatrzy sposolry: pk'rwszy to brak reakcJl, co oznacza, ize sa,nle d
wczeenych uraz6w Im wczeSnieJ emocJe ulegaJ4 hamowaniu, tym glgbsze przynosl to szkody. Mamy coraz wigcej dowodow na to, 2e doJrzewanle m6zgu odbywa siq w kolejnoSci odpowiadaJ4ceJ Jego fllogenezle. Neurolodzy stwierdzili, 2,emozg trzewlowy I
Imprlrrtlrr4, r'ryll wpaJanielub utrwalanie. ZJawisko,w kt(rrynr rbchodzl do utrw;rlerrln renkcjl (zachowanla)nawielokrotnle lx)wlarzally lxxtzle<' lub sytuacJq(prryp. tlum.).
UpoRnMssrEz PrERworNwrB6r-srvr
1l','
dominuJe w p6ZnleJsrym okresle Zycta plodowego I w pierws4rm okresle po urodzeniu. Uklad limbiczny zaLcz.pa dzlalac w pocz4tkowych szeSclu miesi4cach Lycla. Umo2liwia on w5rtworzenie pierwszych wa2nych wlgzl z otcrczeniem. Neocortesc"czyll kora nowa, rozwiJa slE we wczesnych latach irycla. Mozg rnysl4cy potrzebuJe wlaSclwego Srodowiska i stymulacJl, aby zdrowo sig rozwiJal. BadaJ4c rozw6J zdolnoScl poznawczych dzieci, Piaget odkryl, 2e logiczne mySlenle poJawla slq po szostym-siodmym roku irycla. Choi pewne stwlt'rrlzenia Piageta s4 kwestionowane, wydaJe sle, 2e slodrrry rok 2yctaJest lstotnie punktem zwrotnym. JeSli prz5fmlemy, 2e m6zg lrzcwkrwy odpowie&ialnyJest za przetrwanle t liiieruJe pro('('!{'rn p'aazareakcJedoroslego organizmu na bodZce. Dlugotrwalc, bolesne doSwiadczenia powoduJa powstanie w mozgu rtowych pol4czeri migdzy neuronami. W wyniku tego pacJcnt sklonny Jest doszukiwai sie bolesnych bodZcow tam, gdzle kto6 inny nawet lt'lt by nte dostrzegl.
118
Pown6r oo SwEGoWswNErnzNEGoDoMU
Pohvierdza to teoriq, 2e JeSll material rdzenia zostal w dziecinshvie wadliwle uksztrrltowany, to bedzie w przyszloScl dzialai Jak flltr, zniekszt :rk'itJ4cy kolejne zdarzenla. Do tego wlaSnie prowadzl ska2t' rrl c wywolywane skrzywdzeniem dziecka. Je2elt dorosleJosolrk', obarczonej tym ska2eniem, sytuacJa wydaJe sig porL,l,rrt do prototypowego, bolesnego wydarzenia, wyzvtala rv rrkJ rownie2 prototypow4 reakcJe.HarveyJackins porirrvrrr rlr to zJawiskodo zacinania siq ptlrty gramofonoweJ.N:r r.rlhlcrrt blahe wydarzenie reagujemy zbyt slln4 emocJrl.l'r zt'r zvrr:ltakiej reakcji nieJest wydarzenie, ktore wlaSrric rrrl.rl,rrrrlr'lsce,lecz to, co tlrwi wewn4trz nas. S l o w a t e p i s z g p o c l c z ; r\.\' \ ' l , , . ' h l s t r r t k i e md o J e d n e Jz e stolic europeJsktch.l(lr',lr ,lrr,r rlrrl lt'tttu dotarliSmy do Hawru we Francll, ltlol.r r,'r l..r r'rlrl.potl()w&la, aby podro2 do Pary2a odbyc lx,r I.g'tt nr ,r rrlr' ,rul()kitrem, bo dziEki t e m u z y s k a t t t V r l r r ' l r '1 ' . r l ; l t t 1 { r , t l . . r