MAKEDONSKA AKADEMIJA NA NAUKITE I UMETNOSTITE
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
MACEDONIAN ACADEMY OF SCIENCES AND ARTS LEXICO...
59 downloads
2531 Views
32MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
MAKEDONSKA AKADEMIJA NA NAUKITE I UMETNOSTITE
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
MACEDONIAN ACADEMY OF SCIENCES AND ARTS LEXICOGRAPHICAL CENTRE
ENCYCLOPAEDIA MACEDONICA 1 A–L’
SKOPJE 2009
MAKEDONSKA AKADEMIJA NA NAUKITE I UMETNOSTITE LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
1 A–Q
SKOPJE 2009
GLAVEN I ODGOVOREN REDAKTOR akad. BLA@E RISTOVSKI
SOVET NA LEKSIKOGRAFSKIOT CENTAR akad. Ilija Vaskov (pretsedatel), akad. Petar Hr. Ilievski, akad. Vlado Kambovski, akad. Blagoj Popov, akad. Gane Todorovski
GLAVNA REDAKCIJA akad. Ilija Vaskov (od 12. H 2006) (akad. \or|i Filipovski do 12. H 2006), akad. Vlado Kambovski (od 11. XI 2006) (akad. Cvetan Grozdanov do 8. II 2006), akad. Blagoj Popov, akad. Bla`e Ristovski (glaven redaktor), akad. Gane Todorovski prof. d-r Simo Mladenovski (nau~en sekretar)
PREDGOVOR Pojavata na prvata Makedonska enciklopedija e istoriski ~in. So nea Republika Makedonija vleguva vo redot na zemjite i narodite {to sozdale enciklopediska sinteza na svoeto minato i na svojata sovremenost, na ona {to bilo ili ostanalo po nejziniot civilizaciski pat. Toa e nau~no fundirano ogledalo na generaciite i na sovremenicite {to gi reflektira soznanijata samo za ovie prostori od praistorijata do deneska. So toa sovremenata makedonska nau~na misla se obiduva sublimirano da gi pretstavi razvojnite epohi, periodi, podra~ja i struki i da go formulira sopstvenoto gledi{te vrz makedonskite raboti voop{to. So decenii vo Skopje postoe{e Redakcija na Enciklopedijata na Jugoslavija za Makedonija. Izlegoa samo prvite dva toma od „Enciklopedija na Jugoslavija. Izdanie na makedonski jazik“ (Zagreb, 1983 i 1985). Vo niv zainteresiraniot korisnik te{ko }e mo`e da ja sogleda celosta i seopfatnosta na Makedonija. A vo stranskite enciklopedii, osobeno vo enciklopediskite izdanija na sosedite, premnogu se skromni, izme{ani i izobli~eni selektiranite fakti i argumenti za Makedonija i Makedoncite za da se sfati i da se prifati „vistinata# za vekovniot kompleks na „Makedonskoto pra{awe#. Makedonskata enciklopedistika u{te e vo svojot zarodi{. Vo poslednive decenii se pojavija pove}e individualni pe~ateni i elektronski obidi za parcijalno leksikonsko pretstavuvawe na oddelni oblasti i struki. Od institucionalnite pe~ateni leksikonski izdanija treba da se spomnat „Makedonskiot istoriski re~nik# (2000) na Institutot za nacionalna istorija vo Skopje i „Re~nikot na narodnata mitologija na Makedoncite# (2000) na Institutot za staroslovenska kultura vo Prilep, a sli~en e i obidot na MI-AN vo Skopje so publikacijata „Li~nosti od Makedonija# (2002). Prv poseriozen enciklopedisti~ki potfat napravi Knigoizdatelstvoto „Detska radost“ vo Skopje so izdavaweto na pettomnata „Makedonska enciklopedija za deca“ (1990), a od prevodnata produkcija (so makedonski priop{tuvawa) zaslu`uva vnimanie skratenata verzija na „Britanika. Enciklopediski re~nik“ (1–10, 2005–2006) na „Toper – MPN“ vo Skopje. Me|utoa, najambiciozna se pretstavi ~etiritomnata „MI-ANova enciklopedija op{ta i makedonska# (2006), pod redakcija na Jovan Pavlovski, vo koja nekolku iljadi „odrednici se odnesuvaat na Makedonija vo nejzinite istoriski, geografski i etni~ki granici#. Prvata inicijativa za podgotovka na nacionalna enciklopedija vo Makedonskata akademija na naukite i umetnostite e pokrenata od Odborot za nau~noistra`uva~ka rabota i umetni~ki istra`uvawa (27. VI 1994). Po izvesni novi inicijativi, Pretsedatelstvoto na MANU na 23. IX 1999 god. ja prifa}a idejata, formira Inicijativen odbor i zapo~nuvaat podgotovkite za sozdavawe administrativnopravni pretpostavki za realizacijata. Vo slednata godina e osnovan Leksikografskiot centar i se napraveni postapkite za izbor na negovite organi i tela. Naskoro e sostavena i Glavnata redakcija na Makedonskata enciklopedija (od pretstavnici na pette oddelenija na MANU) i postepeno se oformuva {iroka redakcija od
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
redovite na ~lenovite na Akademijata, od Univerzitetot i od oddelni nau~ni instituti od raznite oblasti i struki. Pravnite akti za strukturata i rabotata vrz Makedonskata enciklopedija Pretsedatelstvoto na MANU gi donesuva na 25. VI 2002 god. Zamislata be{e da se podgotvi pove}etomna nacionalna (a ne op{ta) enciklopedija. Se uvide deka sredstvata od Nau~niot fond na MANU ne mo`at da gi pokrijat narasnatite potrebi. Zatoa, na 28. VI 2005 god., Glavnata redakcija donese re{enie da se podgotvi kratka Makedonska enciklopedija, a re~isi podgotveniot prv tom od pove}etomnata da pri~eka poblagoprijatni uslovi. Na 22. XI 2005 god. Glavnata redakcija go usvoi skrateniot azbu~nik i so dobienite namenski sredstva od Vladata na RM ja zapo~na realizacijata. Kratkata Makedonska enciklopedija nema pretenzii da bide pokaz i prikaz na celokupniot `ivot i razvitok vo Makedonija, da bide inventar na site istoriski, kulturni i op{testveno-politi~ki nastani, sostojbi, li~nosti, pojavi i projavi. No taa pretendira da stane po~etna objektivna integralna informacija za nas i za na{ata zemja i da go skenira makedonskoto gledi{te za kulturnoto i nacionalno-politi~koto minato i za na{ata tranziciska sega{nost. Taa treba da stane prv doma{en prira~nik za podobro samozapoznavawe i kompetentna osnovna informacija za stranskiot korisnik, bez infiltracija na ideolo{ki i dnevnopoliti~ki aktualizacii, bez megalomanski i megalofilski mitologizacii i bez vozbuduvawe nacionalno-politi~ki istoriski i sovremeni antagonizmi. Vo nea nema crni i beli likovi, nastani i procesi. Makedonskiot gra|anin i me|unarodnata zainteresirana javnost mo`at da najdat sublimirani egzaktni odgovori za elementarnite pra{awa od makedonskata geografija, istorija, etnografija, jazik, literatura, kultura, ekonomija, sport itn., informacii za vekovnite borbi, vostanija i programi za kulturno-nacionalna i dr`avnosna afirmacija. Vo nea se reflektiraat vo opredelena forma re~isi site nau~ni oblasti i struki, site pozna~ajni pojavi i procesi {to nastanale ili se odrazile vo mileniumskiot civilizaciski razvoen tek na prostorot vo Makedonija ili vo vrska so nea, so akcent na odrednicite za trajnite vrednosti vo kulturata na ovaa po~va. Redakcijata nastojuva{e po mo`nost srazmerno da gi zastapi raznite disciplini i struki i od op{testvenite i od prirodnite nauki. Istovremeno, taa e svesna deka, i pokraj streme`ot za {to poobjektiven kriterium pri izborot i obrabotkata na odrednicite, toj vo krajna linija sekoga{ ostanuva individualen, avtorski, pa zatoa vo stesnetiot obem na ova izdanie e mo`no i zna~ajni li~nosti, nastani i pojavi da ne se pretstaveni ili da ne se soodvetno tretirani. Pritoa, Redakcijata be{e ograni~ena i pri sobirot i izborot na ilustrativniot materijal. Obemot nalaga{e mnogu li~nosti, nastani i sostojbi da ostanat bez soodvetno likovno-grafi~ko oblikuvawe. No, poznato e deka niedna enciklopedija ne e vo sostojba da bide ni seopfatna ni zavr{ena. Se nadevame deka idnata pove}etomna ME }e ovozmo`i posoodveten prostor i tretman za pokompletno i pokompleksno pretstavuvawe na s# {to e relevantno vo istoriskiot i vo sovremeniot razvitok i status na Makedonija. Redakcijata isto taka be{e svesna i za istoriskite dadenosti. Sudbinata na zemjata i narodot nalo`i i specifi~en pristap kon istorijata, kulturata i tretmanot. Vo razni vremiwa Makedonija potpa|ala pod razni i razli~ni vladenija. Minuvale imperii i civilizacii, se slu~uvale migracii i pogromi, no vekovite sozdavale kulturno nasledstvo {to pretstavuva nacionalna, a istovremeno i svetska pridobivka. Dol`nost be{e seto toa da se registrira, da se pretstavi i da se vrednuva, za{to taa materijalna i duhovna kultura pretstavuvala fundament pri formiraweto na profilot na narodot i na opkru`uvaweto. Zatoa vo ME soodvetno se odrazeni osnovnite vrednosti i pridobivki na celoto ova geo-
VI
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
grafsko i etno-istorisko prostranstvo. Za{to, iako zemjata bila vladeana od razni gospodari, taa geografski, ekonomski i etno-kulturno, i pokraj site nadvore{ni vlijanija, ostanuvala integralna celina. Po Balkanskite vojni so Bukure{kiot dogovor (1913) taa go zagubi teritorijalniot integritet {to kako status e potvrden i po Prvata svetska vojna so Versajskite dogovori (1919), no makedonskiot narod ja prodol`uva svojata istorija i kultura i vo granicite na ~etirite sosedni dr`avi i vo emigracijata. Neprekinatata borba za osloboduvawe i obedinuvawe i manifestaciite na nacionalnata svest pretstavuvaat del od duhovnoto edinstvo {to vo tekot na Vtorata svetska vojna doveduva do op{ta nacionalnoosloboditelna borba, vo koja e izvojuvana prvata sovremena makedonska dr`ava, makar i samo na teritorijata na eden del od podelenata zemja. Toj istoriski fakt ne mo`e da ne se ima predvid. Zatoa vo Makedonskata enciklopedija teritorijata i istorijata na Makedonija do 1913/1919, pa vo odredena mera i do 1944 godina, e tretirana kako integralna celina. Inaku, bi trebalo da se li{ime, na pr., od stolbovite kako Del~ev, Misirkov, Sandanski i Vlahov. Sledstveno, i antifa{isti~kata borba na Makedoncite e gledana kako celina, so site specifi~nosti, iako mnogu podetalno e obrabotena Narodnoosloboditelnata borba vo Vardarskiot del na Makedonija. Vrz tie principielni opredelbi se obrabotuvani i naselbite, kulturnoistoriskite spomenici, sakralnite objekti i arheolo{kite nao|ali{ta, starite rakopisi, dnevnite i periodi~nite publikacii, raznite konfesionalni, politi~ki, nacionalni, revolucionerni i idejni dvi`ewa i formacii; raznite istoriski sobranija, kongresi i re{enija; popoznatite ajduti, revoluciioneri i vojvodi, organizatori, borci i komandanti; istoriskite mesta i nastani; op{testveno-politi~kite i dr`avnite strukturi; nau~nite, obrazovnite, zdravstvenite, socijalno-ekonomskite, stopanskite i drugite vladini i nevladini institucii i asocijacii. Po konstituiraweto na Demokratska Federalna Makedonija vo ramkite na Demokratska Federativna Jugoslavija (2. VIII 1944), me|utoa, geopoliti~kata teritorija e ve}e ome|ena so granicite na Republika Makedonija. Iako, ME ne gi ispu{ta od predvid i manifestaciite na makedonskoto nacionalno malcinstvo vo Grcija, Bugarija, Srbija, Albanija i Kosovo, kako i na makedonskoto naselenie vo dijasporata, raseleno vo Evropa i po site meridijani vo svetot, nezavisno od nivnoto teritorijalno poteklo. Pritoa posebno vnimanie e posveteno na u~estvoto na Makedoncite vo Dvi`eweto na otporot vo Grcija (1941–1945), osobeno pak vo Gra|anskata vojna (1946–1949) i egzodusot na decata-begalci rasfrlani vo evropskite i vonevropskite dr`avi. Makedonskata enciklopedija ne mo`e{e da ne ja vklu~i i kulturno-nacionalnata avtonomija vo Pirinskiot del na Makedonija (1947–1948) i posebno sovremenata makedonska borba za nacionalni i ~ovekovi prava vo Republika Bugarija. Toa se odnesuva i za manifestaciite na makedonskata kulturno-nacionalna svest vo Republika Albanija i neprekinatata borba za u~ili{ta, u~iteli i u~ebnici na makedonski jazik, za politi~ko organizirawe, za svoja samouprava i za osnovni ~ovekovi prava i slobodi. Nezavisno od s¢ u{te nedodefiniranata politi~ka sostojba na Goranite, ne mo`e{e da se odmine i nivnata borba za malcinski nacionalni, konfesionalni i ~ovekovi prava vo novata dr`ava Kosovo. Vo odrednicite, razbirlivo, dominantno mesto ima makedonskiot narod vo zemjata, no se zastapeni i etni~kite zaednici i nivnite kulturi, so poseben akcent na albanskata kako pobrojna. Isto taka soodvetno se opfateni i relevantnite vrski i odnosi na RM so drugite dr`avi, kako i li~nosti od stranstvo {to dale poseben pridones za prou~uvaweto i afirmiraweto na na{ata zemja vo oblasta na stopanstvoto, politikata, jazikot, naukata i kulturata.
VII
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
Taka strukturirana, Makedonskata enciklopedija pretstavuva sumarum na znaewata prezentirani od 265 sorabotnici od site profili, ~esto i vrz sosem novi istra`uva~ki postapki. Taa kondenzacija na makedonskata nau~na misla vo sistematiziran enciklopediski vid, pri otsustvo na enciklopedisti~ka tradicija i stru~no iskustvo, nesomneno pretstavuva svoeviden nacionalen podvig i istoriska pridobivka. Preku fragmentirani celini, so nau~na konciznost, Makedonskata enciklopedija nastojuva da pridonese za zadovoluvawe na narasnatata `ed vo zemjata i vo stranstvo za provereni koncentrirani informacii za minatoto i sovremenosta na Republika Makedonija. Redakcijata ~uvstvuva dolg da odbele`i deka vo podgotvitelniot period na ova izdanie, kako ~lenovi na Glavnata i na [irokata redakcija, kako i na Sovetot na Leksikografskiot centar, povremeno u~estvuvaa i drugi sorabotnici. Integralno go pretstavuvame, me|utoa, samo aktuelniot sostav {to ja grade{e koncepcijata i u~estvuva{e vo realizacijata na ova izdanie vo periodot po 28 juni 2005 godina. Redakcijata na Makedonskata enciklopedija
VIII
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
Glaven redaktor akad. BLA@E RISTOVSKI
Nau~en sekretar prof. d-r SIMO MLADENOVSKI
REDAKTORI NA TEMATSKITE OBLASTI OD NAUKITE I STRUKITE
Arheologija (predistorija, anti~ka i srednovekovna arheologija); numizmatika Akad. Vera Bitrakova-Grozdanova Anti~ka i srednovekovna istorija & istorija na turskiot period (posebno XIX i XX vek); religii (eresi i sekti) & istorija na crkvite vo Makedonija Prof. d-r Mihajlo Minoski Prof. d-r [ukri Rahimi (od 3. III 2005) Istorija na umetnostite Prof. d-r Kosta Balabanov (od 21. IV 2006)
Pravo&voeni nauki&politologija&diplomatija&sociologija Akad. Evgeni Dimitrov (do 1. III 2006) Prof. d-r Svetomir [kari} (od 1. III 2006) Literaturna istorija; pe~atarstvo&izdava{tvo&publicistika&novinarstvo Akad. Gane Todorovski Prof. d-r Agim Poqoska (od 3. III 2005) Prof. d-r Arif Ago (od 1. IX 2006) Lingvistika Akad. Petar Hr. Ilievski Prof. d-r Agim Poqoska (od 3. III 2005)
Muzika, opera, balet; teatar (drama)&film&televizija&radio Prof. d-r Dragoslav Ortakov Filozofija&psihologija&logika&etika&estetika&metodologija&antropologija&pedagogija&istorija na prosvetnoto delo vo Makedonija Prof. d-r Violeta Panzova Prof. d-r Sefedin Sulejmani (od 3. III 2005) Pomo{ni istoriski nauki (arhivistika&heraldika&filatelija&bibliotekarstvo&muzeologija &epigrafika&nau~ni i kulturni ustanovi); etnografija&folklor; fotografija Prof. d-r Simo Mladenovski Ekonomija&stopanstvo&industrija&zanaet~istvo; {umarstvo&lovstvo; ugostitelstvo&turizam; finansii&trgovija; demografija&iseleni{tvo Akad. Ksente Bogoev (do 1. III 2006) Akad. Nikola Uzunov (do 8. II 2006) Akad. Taki Fiti (od 1. III 2006) Prof. d-r Metodija Stojkov (od 1. III 2006)
IX
Matematika&fizika&hemija; elektrotehnika&ma{instvo&tehnologija&energetika&informatika; arhitektura&grade`ni{tvo&geodezija; pati{ta&soobra}aj&vrski Akad. Blagoj Popov Geografija&meteorologija&seizmologija&astronomija; geologija&mineralogija&rudarstvo&petrografija Prof. d-r Aleksandar Stojmilov Zemjodelstvo: pedologija&poledelstvo&ovo{tarstvo&lozarstvo&sto~arstvo; biologija&botanika&zoologija; {umarstvo&hortikultura&lovstvo; ekologija Akad. \or|i Filipovski (do 12. H 2006) Prof. d-r Qup~o Grup~e (od 12. H 2006) Medicina-stomatologija-farmacija-veterina Akad. Momir Polenakovi} Fiskultura-sport-gimnastika-{ah-igri Prof. d-r Du{an Stanimirovi}
OP[TA ADAPTACIJA I REDAKCIJA akad. Bla`e Ristovski
STRU^NI SORABOTNICI m-r Anita Ilieva-Nikolovska, m-r Katerina Mladenovska-Ristovska, Liljana Ristevska
LEKTORI prof. d-r Slavica Veleva, d-r Sne`ana Venovska-Antevska, Vesna Stoj~evska, d-r Goce Cvetanovski, prof. d-r Aleksandar Xukeski
KOREKTORI Gordana Ilieva, Tronda Pejovi}, Vesna Stoj~evska, Du{ko Topaloski, d-r Goce Cvetanovski KOMPJUTERSKA OBRABOTKA NA TEKSTOT Zdravko ]orveziroski KOMPJUTERSKA REALIZACIJA Branislav Gali}, Vesna Kr`evska, Metodija Nikolovski, Sim~o [andulovski ILUSTRACII Internet, prof. d-r Simo Mladenovski, akad. Bla`e Ristovski, m-r Ko~o Fidanoski
KORICA I GRAFI^KO OBLIKUVAWE m-r Ko~o Fidanoski PE^AT Skenpoint, Skopje
X
INICIJALI NA AVTORITE NA TEKSTOVITE A. Ago
m-r Aktan Ago, profesor vo DSU „Josip Broz Tito#, Skopje
Bl. B.
prof. d-r Bla`o Boev, Rudarsko-geolo{ki fakultet, [tip
A. V.-M
m-r Anita Vasilkova-Midoska, kustos, Muzej na grad Veles, Veles
Bl. P.
akad. Blagoj Popov, MANU, Skopje
Bl. R.
akad. Bla`e Ristovski, MANU, Skopje
A. G.
prof. d-r Aco Girevski, Pravoslaven bogoslovski fakultet „Sv. Kliment Ohridski#, Skopje
Bl. S.
Blagoja Sotirovski, dipl. {umarski in`., „Hortiekspert#, Skopje
A. P.
prof. d-r Agim Poqoska, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
Br. N.
prof. d-r Branislav Nikodievi}, Medicinski fakultet, Skopje
A. [uk.
prof. d-r Aneta [ukarova, Institut za nacionalna istorija, Skopje
Br. R.
Branko Radovanovi}, dipl. ekonomist, „Stokopromet#, Skopje
Al. And.
prof. d-r Aleksandar Andonoski, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
Br. Sv.
Al. St.
prof. d-r Aleksandar Stojmilov, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
m-r Branislav Svetozarevi}, pomo{nik rakovoditel na Sektorot za za{tita na arhivskata gra|a vo Dr`avniot arhiv na RM, Skopje
Al. Stavr. prof. d-r Aleksandar Stavridis, Medicinski fakultet, Skopje
V. Arn.
prof. d-r Violeta Arnaudova, Filozofski fakultet, Skopje
Al. Tr.
prof. d-r Aleksandar Trajanovski, Institut za nacionalna istorija, Skopje
V. B.-Gr.
akad. Vera Bitrakova-Grozdanova, Filozofski fakultet, Skopje
Al. Cv.
Aleksandar Cvetkovski, glaven i odgovoren urednik na „Detska radost#, Skopje
V. V.-V.
d-r Vera Veskovi}-Vangeli , nau~en sovetnik, Institut za nacionalna istorija, Skopje
Am. J.
prof. d-r Amalija Jovanovi}, Filozofski fakultet, Skopje
V. G.-P.
prof. d-r Vera Georgieva-Petkovska, Filozofski fakultet, Skopje
An. Sv.
prof. d-r Aneta Svetieva, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
V. D.
d-r Vangelija Despodova, nau~en sovetnik, Institut za staroslovenska kultura, Prilep
V. D.-J. B. V.
d-r Bone Veli~kovski, nau~en sovetnik, Institut za folklor „Marko Cepenkov#, Skopje
prof. d-r Vesna Dimovska-Jawatova, Filozofski fakultet, Skopje
V. Dask.
prof. d-r Vasa Daskalovski , Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
B. Il.
prof. d-r Bor~e Iliev, [umarski fakultet, Skopje
V. \.
prof. d-r Van~o \or|iev, Filozofski fakultet, Skopje
B. J.
Branimir Jovanovski, profesor po fizi~ka kultura, pretsedatel na Sojuzot za sport i rekreacija na invalidizirani lica, Skopje
V. Jot.
prof. d-r Vasil Jotevski, Institut za nacionalna istorija, Skopje
B. N.
prof. d-r Bo{ko Nikov, „Nikov konsalting#, Skopje
V. K.-G.
prof. d-r Viktorija Kolarovska-Gmirja, Fakultet za muzi~ka umetnost, Skopje
B. Ort.
prof. d-r Bojan Ortakov, Fakultet za muzi~ka umetnost, Skopje
V. L.
prof. d-r Viktor Lil~i}, Filozofski fakultet, Skopje
B. P. \.
Boris Pop \or~ev, novinar, Skopje
V. M.
akad. Vitomir Mitevski, Filozofski fakultet, Skopje
B. Petr.
doc. d-r Boban Petrovski, Filozofski fakultet, Skopje
V. M.-^.
B. R.
prof. d-r Boris Ristevski, Fakultet za zemjodelski nauki i hrana, Skopje
prof. d-r Vesna Mojsova-^epi{evska, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
V. Mal.
B. R.-J.
prof. d-r Biljana Ristovska-Josifovska, Institut za nacionalna istorija, Skopje
prof. d-r Vladimir Maleti}, [umarski fakultet, Skopje
V. Masl.
B. [.
akad. Bojan [optrajanov, MANU, Skopje
Vesna Maslovari}, vi{ filmolog, NU Kinoteka na Makedonija, Skopje
XI
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
V. P.
prof. d-r Vesna Pendovska, Praven fakultet „Justinijan Prvi#, Skopje
V. P.-K.
d-r Viktorija Popovska-Korobar, kustos-sovetnik, NU Muzei na Makedonija, Skopje
D. E.
prof. d-r Dimitar Eftimoski, Fakultet za administracija i menaxment na informaciski sistemi, Bitola
D. Z.
d-r Dragi{a Zdravkovski, kustos-sovetnik, NU Muzei na Makedonija, Skopje
V. Panz.
prof. d-r Violeta Panzova, Filozofski fakultet, Skopje
D. J.
prof. d-r Danail Jankulovski, Fakultet za zemjodelski nauki i hrana, Skopje
V. Petr.
d-r Vesna Petreska, nau~en sovetnik, Institut za folklor „Marko Cepenkov#, Skopje
D. Jov.
doc. d-r Dalibor Jovanovski, Filozofski fakultet, Skopje
D. N.
V. S.
Voislav Sanev , kustos-sovetnik, NU Muzei na Makedonija, Skopje
prof. d-r Dimitrija Nova~evski, Ekonomski fakultet, Skopje
D. Nik.
V. S.-A.
prof. d-r Vera Stoj~evska-Anti}, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
prof. d-r Dijana Nikodievi}, Medicinski fakultet, Skopje
D. P.
V. Sid.
d-r Vesna Sidorovska, kustos-sovetnik, NU Prirodonau~en muzej na Makedonija, Skopje
m-r Dragan Petkovski, kustos-sovetnik, Muzej na grad Skopje, Skopje
D. Pr.
prof. d-r Dana Preli}, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
V. St.
prof. d-r Van~e Stoj~ev, Praven fakultet, Univerzitet „Goce Del~ev#, [tip
D. R.-Z.
prof. d-r Danica Roganovi}-Zafirova, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
V. T. K.
d-r Vladimir T. Krpa~, kustos-sovetnik, NU Prirodonau~en muzej na Makedonija, Skopje
D. S.
prof. d-r Du{an Stanimirovi}, Fakultet za fizi~ka kultura, Skopje
V. T.
prof. d-r Vesna Tomovska, Filozofski fakultet, Skopje
D. S.-B.
prof. d-r Delka Stojanova-Brmbeska, Medicinski fakultet, Skopje
V. Toc.
d-r Vasil Tocinovski, nau~en sovetnik, Institut za makedonska literatura, Skopje
Dr. V.
prof. d-r Dragan Vasileski, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
V. Ur.
prof. d-r Viktor Urumov, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
Dr. \.
prof. d-r Dragi \orgiev, Institut za nacionalna istorija, Skopje
V. F.
prof. d-r Vladimir Filipovski, Ekonomski fakultet, Skopje
Dr. \o{.
prof. d-r Dragan \o{evski, Fakultet za zemjodelski nauki i hrana, Skopje
Vl. Iv.
d-r Vlado Ivanovski, nau~en sovetnik, Institut za nacionalna istorija, Skopje
Dr. J.
prof. d-r Drage Janev, Ekonomski fakultet, Skopje
Vl. K.
akad. Vlado Kambovski, MANU, Skopje
Dr. M.
prof. d-r Dragi Mitrevski, Filozofski fakultet, Skopje
Vl. M.
prof. d-r Vlado Matevski, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
Dr. O.
prof. d-r Dragoslav Ortakov , Fakultet za muzi~ka umetnost, Skopje
Vl. S.
akad. Vladimir Serafimoski, MANU, Skopje
Dr. R.
prof. d-r Dragoslav Rai~i}, Elektro-tehni~ki fakultet, Skopje
G. V.
Georgi Vasilevski, urednik na Filmskata redakcija, Makedonska radiotelevizija, Skopje
\. Z.
prof. d-r \or|i Zafirovski, Medicinski fakultet, Skopje
G. Efr.
akad. Georgi Efremov, MANU, Skopje
\. K.
G. P.
akad. Goran Petreski, Ekonomski fakultet, Skopje
\oko Kuzmanovski, sekretar, Sojuz na sportovi na grad Skopje, Skopje
\. M.
G. Pet.
prof. d-r Goce Petreski, Ekonomski fakultet, Skopje
prof. d-r \or|i Mladenovski, Filozofski fakultet, Skopje
\. M. \.
G. St.
akad. Georgi Stardelov, MANU, Skopje
prof. d-r \or|i M. \or|iev, Fakultet za muzi~ka umetnost, Skopje
G. T.
akad. Gane Todorovski, MANU, Skopje
\. Malk.
G. Cv.
d-r Goce Cvetanovski, nau~en sorabotnik, Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov#, Skopje
prof. d-r \or|i Malkovski, Institut za nacionalna istorija, Skopje
\. P. At.
d-r \or|i Pop-Atanasov, nau~en sovetnik, Institut za makedonska literatura, Skopje
Gl. K.
akad. Gligor Kanev~e, MANU, Skopje
\. F.
akad. \or|i Filipovski, MANU, Skopje
Gor. L.-B.
prof. d-r Gordana La`eti}-Bu`arovska, Praven fakultet „Justinijan Prvi#, Skopje
\. Cen.
\ore Cenev, rakovoditel na Planetariumot pri Mladinskiot kulturen centar, Skopje
\or. Iv. D. G.
d-r Dafina Gerasimovska, Filozofski fakultet, Skopje
prof. d-r \orge Ivanov, Praven fakultet „Justinijan Prvi#, Skopje
D. D.
prof. d-r Don~o Donev, Medicinski fakultet, Skopje
E. Al.
m-r Emil Aleksiev, vi{ kustos, Muzej na grad Skopje, Skopje
XII
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
E. J.-U.
d-r Elka Ja~eva-Ul~ar, nau~en sorabotnik, Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov#, Skopje
E. M.
prof. d-r Eftim Mir~ev, Stomatolo{ki fakultet, Skopje
E. C.
prof. d-r Emilija Crvenkovska, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
El. M.
J. ^.-F.
Jasmina ^okrevska-Filip, kustos-sovetnik, NU Muzei na Makedonija, Skopje
J. B.
prof. d-r Jovan Bo{nakovski, Veterinaren institut, Skopje
J. Doko
Jeton Doko, pomlad asistent, Institut za nacionalna istorija, Skopje
J. J.
prof. d-r Jove Jovanovski, Fakultet za fizi~ka kultura, Skopje
prof. d-r Elica Maneva, Filozofski fakultet, Skopje
J. Jan.
prof. d-r Jovan Janev, Institut za nacionalna istorija, Skopje
Em. X.
Emilija Xipunova, balerina, Makedonski naroden teatar, Skopje
J. M.
prof. d-r Jo{ko Milenkovski, Fakultet za fizi~ka kultura, Skopje
J. Nam. @. A.
prof. d-r @ivko Atanasovski, Ekonomski fakultet, Skopje
Jasminka Nami~eva, kustos, Muzej na grad Skopje, Skopje
J. R.-P.
m-r Jasminka Ristovska-Pili~kova, asistent, Institut za folklor „Marko Cepenkov#, Skopje
J. Str.
Jovan Strezovski, pisatel, Struga
J. T.
Jelica Todor~evska, bibliotekar, NUB „Sv. Kliment Ohridski#, Skopje
J. Tak.
prof. d-r Jovan Takovski, Pravoslaven bogoslovski fakultet „Sv. Kliment Ohridski#, Skopje
Z. Al.-B.
Zaharinka Aleksoska-Ba~eva, kustos-sovetnik, NU Muzej na sovremenata umetnost, Skopje
Z. B.
prof. d-r Zorica Bo`inovska, Ekonomski fakultet, Skopje
Z. D.
prof. d-r Zoran Desovski, Grade`en fakultet, Skopje
Z. R.
prof. d-r Zoran Radi}, Fakultet za fizi~ka kultura, Skopje
J. F.
Jovan Filip, novinar, Makedonska radiotelevizija, Skopje
Z. R.-N.
Zagorka Rasolkoska-Nikolovska, kustos-sovetnik, NU Muzei na Makedonija, Skopje
J. C.
m-r Jelena Cvetanovska, asistent, Institut za folklor „Marko Cepenkov#, Skopje
Z. T.
akad. Zuzana Topoliwska, MANU, Skopje
K. Ax.
Z. Tod.
prof. d-r Zoran Todorovski, Dr`aven arhiv na RM, Skopje
prof. d-r Kosta Axievski, Filozofski fakultet, Skopje
K. B.
Z. X.
prof. d-r Zlatan Xikov, Medicinski fakultet, Skopje
d-r Kosta Balabanov, po~esen generalen konzul na Japonija, Skopje
K. Bic.
Zd. R.
d-r Zdenka Ribarova, nau~en sovetnik, Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov#, Skopje
prof. d-r Kita Bicevska, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
K. Bog.
prof. d-r Krste Bogoevski, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
K. Gr.
prof. d-r Kokan Gr~ev, Fakultet za arhitektura i dizajn, Univerzitet Amerikan kolex Skopje, Skopje
K. K.-P.
prof. d-r Kostadina Korneti-Pekevska, Medicinski fakultet, Skopje
K. Kamb.
prof. d-r Kiro Kamberski, Filozofski fakultet, Skopje
K. Kep.
Kostadin Kepeski, kustos-sovetnik, NU Zavod i muzej, Prilep
K. Q.
prof. d-r Kostadinka Qap~eva, Tehnolo{ko-metalur{ki fakultet, Skopje
K. M.-R.
m-r Katerina Mladenovska-Ristovska, asistent-istra`uva~, MANU, Skopje
K. Min.
doc. d-r Konstantin Minoski, Filozofski fakultet, Skopje
K. P.
prof. d-r Kosta Peev, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
K. Tal.
prof. d-r Kosta Talaganov, Institut za zemjotresno in`enerstvo i in`enerska seizmologija, Skopje
I. B.
prof. d-r Ivan Blinkov, [umarski fakultet, Skopje
I. Vel.
d-r Ilija Velev, nau~en sovetnik, Institut za makedonska literatura, Skopje
Iv. O.-T.
Ivona Opet~eska-Tatar~evska, sorabotnik za folklorni dobra, Uprava za za{tita na kulturnoto nasledstvo, Ministerstvo za kultura na RM, Skopje
Iv. X.
prof. d-r Ivan Xeparoski, Filozofski fakultet, Skopje
Ig. St.
m-r Igor Stardelov, rakovoditel na Filmskiot arhiv, NU Kinoteka na Makedonija, Skopje
Il. P.
Ilindenka Petru{evska, rakovoditel na javna dejnost, NU Kinoteka na Makedonija, Skopje
Il. T.
prof. d-r Ilo Trajkovski, Filozofski fakultet, Skopje
Il. X.
prof. d-r Ilija Xonov, Medicinski fakultet, Skopje
Ir. K.-N.
Irena Koli{trkoska-Nasteva, kustos-sovetnik, NU Muzei na Makedonija, Skopje
K. Tr.-Abj. Katica Trajkovska-Abjani}, novinar, Makedonska radiotelevizija, Skopje
XIII
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
K. Trajk.
d-r Katica Trajkova, nau~en sorabotnik, Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov#, Skopje
Kr. B.
prof. d-r Kristi Bombol, Tehni~ki fakultet, Bitola
Kr. Il.
prof. d-r Krasimira Ilievska, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
Kr. Nik.
prof. d-r Kristina Nikolovska, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
Kr. T.
akad. Krum Tomovski, MANU, Skopje
L. J.
Len~e Jovanova, kustos-sovetnik, Muzej na grad Skopje, Skopje
L. K.
M. I.
Milan Ivanovski, konzervator-sovetnik, Nacionalen konzervatorski centar, Skopje
M. K.
prof. d-r Mitko Karadelev, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
M. Kar.
prof. d-r Maksim Karanfilovski, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
M. Kit.
d-r Marko Kitevski, nau~en sovetnik, Institut za makedonska literatura, Skopje
M. Kol.
Marko Kolovski, muzi~ki kriti~ar, Makedonska radiotelevizija, Skopje
M. Kr.
Mirjana Krpa~, Entomolo{ko dru{tvo za istra`uvawe i konzervacija na biodiverzitetot i odr`liviot razvoj, Skopje
Liljana Kepeska, kustos-sovetnik, NU Zavod i muzej, Prilep
M. L.
prof. d-r Mom~ilo Lazarevski, Medicinski fakultet, Skopje
L. M.
d-r Liljana Makarijoska, nau~en sovetnik, Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov#, Skopje
M. M.
Mirjana M. Ma{ni}, konzervator-sovetnik, Nacionalen konzervatorski centar, Skopje
M. Mark.
L. N.
Liljana Nedelkovska, kustos-sovetnik, NU Muzej na sovremenata umetnost, Skopje
prof. d-r Marjan Markovi}, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
L. P.-T.
prof. d-r Lidija Petru{evska-Tozi, Farmacevtski fakultet, Skopje
M. Min.
prof. d-r Mihajlo Minoski, Filozofski fakultet, Skopje
L. S.-L.
d-r Lidija Stojanovi}-Lafazanovska, nau~en sovetnik, Institut za folklor „Marko Cepenkov#, Skopje
M. Mirk.
prof. d-r Milica Mirkulovska, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
M. Mih.
prof. d-r Mile Mihajlov, Institut za nacionalna istorija, Skopje
M. Pol.
akad. Momir Polenakovi}, MANU, Skopje prof. d-r Metodija Stojkov, Ekonomski fakultet, Skopje
Q. A.
Qup~o Altiparmakov, dipl. in`. metalurg, Makstil AD, Duferco Group, Skopje
Q. Gr.
prof. d-r Qup~o Grup~e, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
M. S.
Q. P.
prof. d-r Qubica Pavlova, Medicinski fakultet, Skopje
M. T.
d-r Mil~o To~ko, vi{ nau~en sorabotnik, JNU Hidrobiolo{ki zavod, Ohrid
Q. Sp.
prof. d-r Qudmil Spasov, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
M. Ta{.
prof. d-r Marija Ta{eva, Filozofski fakultet, Skopje
M. C.
Q. T.
prof. d-r Qubomir Tan~ev, Grade`en fakultet, Skopje
prof. d-r Maja Cvetkovska, Tehnolo{ko-metalur{ki fakultet, Skopje
M. [oq.
Q. X.
m-r Qubinka Xidrova, vi{ kustos, NU Muzei na Makedonija, Skopje
prof. d-r Marija [oqakova, Medicinski fakultet, Skopje
N. V.
prof. d-r Novica Veljanovski, Institut za nacionalna istorija, Skopje
M. ^und.
prof. d-r Milan ^undev, Elektro-tehni~ki fakultet, Skopje
N. Dum.
prof. d-r Nikola Dumurxanov, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
M. B.-P.
Marika Bo~varova-Plavevska, kustos-sovetnik, NU Muzej na sovremenata umetnost, Skopje
N. P.-J.
prof. d-r Nada Pop-Jordanova, Medicinski fakultet, Skopje
N. S.
M. Bilb.
Milo{ Bilbija, vi{ kustos, Muzej na grad Skopje, Skopje
prof. d-r Nehas Sopaj, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
M. G.
d-r Mihajlo Georgievski, nau~en sovetnik, Institut za staroslovenska kultura, Prilep
N. T.
prim. d-r Nada Temelkoska, Zavod za sportska medicina pri JZO Zdravstven dom – Skopje, Skopje
M. Gr.
doc. d-r Melina Grizo, Praven fakultet „Justinijan Prvi#, Skopje
N. C.
prof. d-r Naum Celakoski, Ma{inski fakultet, Skopje
M. D.
prof. d-r Mihail Danev, Veterinaren institut, Skopje
N. Cv.
prof. d-r Nade`da Cvetkovska, Institut za nacionalna istorija, Skopje
M. Z.
prof. d-r Mihailo Zikov, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
O. Iv.
M. Zdr.
prof. d-r Milka Zdraveva, Institut za nacionalna istorija, Skopje
d-r Orde Ivanoski, nau~en sovetnik, Institut za nacionalna istorija, Skopje
XIV
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
P. B.
prim. d-r Petar Bojaxievski, Klini~ka bolnica „D-r Trifun Panovski#, Bitola
P. Gil.
Paskal Gilevski, pisatel, Skopje
P. Iv.
prof. d-r Petre R. Ivanovski, Fakultet za zemjodelski nauki i hrana, Skopje
P. J.
S. X.
prof. d-r Sowa Xikova, Medicinski fakultet, Skopje
Sv. K.
prof. d-r Svetislav Krsti}, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
Sv. P.
m-r Pero Josifovski, vi{ kustos, NU Muzei na Makedonija, Skopje
d-r Svetozar Petkovski, kustos-sovetnik, NU Prirodonau~en muzej na Makedonija, Skopje
Sv. H. J.
P. N.
prof. d-r Pece Nedanovski, Ekonomski fakultet, Skopje
prof. d-r Svetomir Haxi Jordanov, Tehnolo{ko-metalur{ki fakultet, Skopje
Sv. [.
P. T.
m-r Predrag Trpeski, asistent, Ekonomski fakultet, Skopje
prof. d-r Svetomir [kari}, Praven fakultet „Justinijan Prvi#, Skopje
Sl. A.
P. Hr. Il.
akad. Petar Hr. Ilievski, MANU, Skopje
prof. d-r Slave Armenski, Ma{inski fakultet, Skopje
Pet. G.
prof. d-r Petre Georgievski, Filozofski fakultet, Skopje
Sl. \.
m-r Slavjan \or|iev, etnolog i kostimograf, Skopje
Sl. M. P.
prim. d-r Slobodan M. Powavi}, Centar za voenozdravstveni ustanovi, Skopje
Sl. N.
d-r Slavica Nikolovska, pomo{nik rakovoditel na Sektorot za avtomatska obrabotka na podatoci (AOP), Dr`aven arhiv na RM, Skopje
R.
Redakcija
R. V.
d-r Rodna Veli~kovska, nau~en sorabotnik, Institut za folklor „Marko Cepenkov#, Skopje
R. Gr.
Riste Grup~e, kustos-sovetnik, NU Prirodonau~en muzej na Makedonija, Skopje
R. D.
prof. d-r Radojka Don~eva, Grade`en fakultet, Skopje
R. L.
akad. Risto Lozanovski, MANU, Skopje
R. R.
prof. d-r Radoslav Rizovski, [umarski fakultet, Skopje
R. Rib.
prof. d-r Risto Ribarovski, Grade`en fakultet, Skopje
R. St.
Risto Stefanovski, teatrolog, Skopje
R. H.
Sl. N.-K.
Slave Nikolovski-Katin, publicist, Skopje
Sl. P.
Slavejko Pat~ev, dipl. in`. tehnolog, „Alkaloid#, Skopje
Sn. ^.-An. m-r Sne`ana ^adikovska-Anastasova, profesor vo MBUC „Ilija Nikolovski-Luj#, Skopje St. D.
prof. d-r Stoj~e Deskovski, Tehni~ki fakultet, Bitola
St. Dod.
d-r Stanislava Dodeva, [vajcarska kancelarija za sorabotka, [vajcarska ambasada, Skopje
prof. d-r Risto Hristov, Ekonomski fakultet, Skopje
St. Kis.
prof. d-r Stojan Kiselinovski, Institut za nacionalna istorija, Skopje
Rad. Gr.
prof. d-r Radmila Grup~e, Fakultet za zemjodelski nauki i hrana, Skopje
St. N.
prof. d-r Sterja Na~eski, [umarski fakultet, Skopje
Rat. Gr.
prof. d-r Ratomir Grozdanovski, Pravoslaven bogoslovski fakultet „Sv. Kliment Ohridski#, Skopje
St. P.-A.
d-r Stoja Pop-Atanasova, nau~en sovetnik, Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov#, Skopje
S. Ab.-D.
Sowa Abaxieva-Dimitrova, kustos-sovetnik, NU Muzej na sovremenata umetnost, Skopje
T. And.
prof. d-r Tome Andonovski, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
S. I.
Iliev, dipl. in`. metalurg, Rudnik „Bu~im#, Radovi{
T. B.
akad. Tome Bo{evski, MANU, Skopje
S. Ml.
prof. d-r Simo Mladenovski, Institut za nacionalna istorija, Skopje
T. Vr.
d-r Tanas Vra`inovski, nau~en sovetnik, Institut za staroslovenska kultura, Prilep
S. Nov.
prof. d-r Sowa Novotni, Dr`aven univerzitet, Tetovo
T. P.
Tatjana Petkovska, redoven profesor po scenski dvi`ewa i tanci, Fakultet za dramski umetnosti, Skopje
S. Pil.
d-r Sevim Pili~kova, nau~en sovetnik, Institut za folklor „Marko Cepenkov#, Skopje
T. Petr.
prof. d-r Tatjana Petru{evska, Praven fakultet „Justinijan Prvi#, Skopje
S. R.
prof. d-r Slave Risteski, Ekonomski fakultet, Skopje
T. S.
Trajko Stamatoski, nau~en sovetnik, Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov#, Skopje
S. S.
Sne`ana Slavkova, dipl. in`. tehnolog, partner vo M-6 Investments, Skopje
T. Ser.
prof. d-r Todor Serafimovski, Rudarsko-geolo{ki fakultet, [tip
S. T.
prof. d-r Simeon Tanev, Grade`en fakultet, Skopje
T. F.
akad. Taki Fiti, MANU, Skopje m-r Toni Filipovski, asistent, Institut za nacionalna istorija, Skopje prof. d-r Todor ^epreganov, Institut za nacionalna istorija, Skopje
S. H. P.
prof. d-r Stefanka Haxi Pecova, Fakultet za zemjodelski nauki i hrana, Skopje
T. Fil.
S. C.
d-r Sa{o Cvetkovski, kustos-sovetnik, NU Muzej „D-r Nikola Nezlobinski#, Struga
T. ^.
XV
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
Tr. P.
d-r Trajko Petrovski, vi{ nau~en sorabotnik, Institut za folklor „Marko Cepenkov#, Skopje
Ub. G.
d-r Ubavka Gajdova, vi{ nau~en sorabotnik, Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov#, Skopje
F. \.
XVI
Foti \atovski, profesor po fizi~ka kultura, Sojuz na sportskite federacii na Makedonija, Skopje
F. M.
prof. d-r Fim~o Muratovski, Fakultet za muzi~ka umetnost, Skopje
Hat. O.
m-r Hatixe Odai, asistent, Dr`aven univerzitet, Tetovo
Cv. Gr.
akad. Cvetan Grozdanov, MANU, Skopje
X. K.
prof. d-r Xoko Kungulovski, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
UPOTREBENI KRATENKI a) kirili~ni a.n.v. AAM AB ABI AVII
AVNOJ
AGITPROP AD akad. AKRM AKUD AMN anest. ANOK ANSSSR ANUBiH AO AOP AP ar. ARM arh. Arh. fak. AS ASNOM ASSEE ASU ATD ATRO ATC AUO AUP AF@ AF@M
BAN BANTAO
BB BDP BEN BIBL. BJRM
apsolutna nadmorska viso~ina Asocijacija na arhitekti na Makedonija armiska bolnica akutna bubre`na insuficiencija Arhiv Vojno-istorijskog instituta (Arhiv na Voenoistoriskiot institut), Belgrad Antifa{isti~ko ve¢e narodnog osloboÚewa Jugoslavije (Antifa{isti~ko sobranie na narodnoto osloboduvawe na Jugoslavija) Agitaciono-propagandno oddelenie na KPM akcionersko dru{tvo akademik Advokatska komora na RM akademsko kulturno-umetni~ko dru{tvo †Avstralisko-makedonski nedelnik# anestezija Akcionen narodnoosloboditelen komitet Akademija na naukite na SSSR Akademija na naukite i umetnostite na Bosna i Hercegovina armiska oblast avtomatska obrabotka na podatocite avtobusko pretprijatie arapski Armija na Republika Makedonija arhitekt Arhitektonski fakultet avtobuska stanica Antifa{isti~ko sobranie na narodnoto osloboduvawe na Makedonija Arhitektonski sovet za Centralna i Isto~na Evropa Avtosoobra}ajno u~ili{te antituberkulozen dispanzer Avtobuska transportna rabotna organizacija avtomatska telefonska centrala Arhiepiskopski upraven odbor arhitektonsko-urbanisti~ki plan Antifa{isti~ki front na `enite Antifa{isti~ki front na `enite na Makedonija Bugarska akademija na naukite Balkanska asocijacija za nefrologija, dijaliza, transplantacija i ve{ta~ki organi banovinska bolnica Bo{wa~ka demokratska partija; bruto doma{en proizvod balkanska endemska nefropatija bibliografija Biv{a Jugoslovenska Republika Makedonija
BKP BKP(t.s.) BKF BMB BNA BND boln. BRP(k) BRSDP(t.s.) BRSDP({.s.) BCAK
Bugarska komunisti~ka partija Bugarska komunisti~ka partija (tesni socijalisti) Balkanska komunisti~ka federacija bezoloven motoren benzin Bugarska narodna armija bugarsko nacionalno dvi`ewe bolnica Bugarska rabotni~ka partija (komunisti) Bugarska rabotni~ka socijaldemokratska partija (tesni socijalisti) Bugarska rabotni~ka socijaldemokratska partija ({iroki socijalisti) Bugarski centralen akcionen komitet
v. v.d. V. f. Va VA VB Vb VBS VV VVA VIP Vk VK VKV VM VMA VMK VMOK VMORO
vek; vesnik; vidi vr{itel na dol`nost Veterinaren fakultet voena ambulanta Voena akademija Velika Britanija voena bolnica Voena bolnica, Skopje voeno vozduhoplovstvo Voenovozduhoplovna akademija mnogu va`na li~nost (Very Important Person) Veterinarna komora Vrhoven komandant; Vrhoven komitet visokokvalifikuvan Voena mornarica Voenomedicinska akademija Vrhoven makedonski komitet Vrhoven makedonsko-odrinski komitet Vnatre{na makedonsko-odrinska revolucionerna organizacija VMRO Vnatre{na makedonska revolucionerna organizacija VMRO(Ob) Vnatre{na makedonska revolucionerna organizacija (Obedineta) VMRO-DPMNE Vnatre{na makedonska revolucionerna organizacija – Demokratska partija za makedonsko nacionalno edinstvo VN visok napon, visokonaponski VOZ Vostani~ka operativna zona vonr. vonreden VP[ Vi{a pedago{ka {kola VS voen sanitet VSU voeno-sanitetski ustanovi VT[ Vi{a tehni~ka {kola VHF frekvencija na dolgi branovi V[RT Vi{a {kola za radiolo{ki tehni~ari pri M.F. g. g. d. g/t / g/t g. {.
godina geografska dol`ina grama na ton geografska {irina XVII
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
GA GZ GIM GINI GIT GMC GO GP gr. Grad. fak. GSP GTM GTC GUC G[ DAG DARM DD DDV dek. DEM den. DZGR dipl. geod. in`. dipl. grad. in`. dipl. el. in`. dipl. in`. arh. dipl. in`. geol. dipl. ma{. in`. dir. distrib. DLUM DLU[ DMFM DN DNZ DNU DNU[ DOZ DOO DPM d-r t. n. DSZ DSU DT DUP DFJ DFM
EANU
XVIII
garnizonska ambulanta Gerontolo{ki zavod GosudarstvennìŸ istori~eskiŸ muzeŸ (Dr`aven istoriski muzej), Moskva Glasnik na Institutot za nacionalna istorija Gastrointestinalen trakt Grade`no-ma{inski centar Gradski odbor; Glaven odbor grade`no pretprijatie grad Grade`en fakultet Gradsko soobra}ajno pretprijatie gradski trigonometriski mre`i Gradski trgovski centar Grade`en u~ili{ten centar Glaven {tab Demokratska armija na Grcija Dr`aven arhiv na Republika Makedonija detski dispanzer danok za dodadena vrednost dekemvri Dru{tvo na ekolozite na Makedonija dene{en Dr`aven zavod za geodetski raboti diplomiran geodetski in`ener diplomiran grade`en in`ener diplomiran elektrotehni~ki in`ener diplomiran in`ener-arhitekt diplomiran in`ener po geologija diplomiran ma{inski in`ener direktor distribucija, distributiven Dru{tvo na likovnite umetnici na Makedonija Dru{tvo na likovnite umetnici na [tip Dru{tvo na matemati~arite i fizi~arite na Makedonija Dru{tvo na narodite, @eneva Dom za narodno zdravje Dru{tvo za nauka i umetnost Dru{tvo za nauka i umetnost na [tip Dr`aven osiguritelen zavod dru{tvo so ograni~ena odgovornost Dru{tvo na pisatelite na Makedonija doktor na tehni~kite nauki Dr`aven zavod za statistika dr`avno sredno u~ili{te Doj~e telekom Detalen urbanisti~ki plan Demokratska Federativna Jugoslavija Demokratska Federalna Makedonija; Dru{tvo na fizi~arite na Makedonija Evropska akademija na naukite i umetnostite
EAPS egip. EDES EE EES EZ EKKA EKS EKTS el. ELAS elektromagn. EM
ECRP
Evroatlantski partnerski sovet egipetski Gr~ki nacionalen demokratski sojuz elektroenergetski, elektroenergetika elektroenergetski sistem Evropska zaednica Nacionalna i socijalna prerodba Emigrantski komunisti~ki sojuz Evropski kredit transfer sistem elektri~en; elektroGr~ka narodnoosloboditelna vojska elektromagneten Egejska Makedonija; Egejskiot del na Makedonija Slobodna Golema Grcija Elektro-ma{inski u~ili{ten centar Elektro-ma{inski fakultet vo Skopje Etnografsko oddelenie na Imperatorskoto rusko geografsko dru{tvo Nacionalna segr~ka organizacija na mladite Nacionalna armija Elektrostopanstvo na Makedonija Zdru`enie za elektronika, telekomunikacii, avtomatika i informatika na RM Elektronika, telekomunikacii, avtomatizacija i nuklearna tehnika Elektrotehni~ki fakultet Evropska Unija Evropska slobodna alijansa (European Free Alliance) elektri~ni centrali i razvodni postrojki
`. `. l. @SK @TP
`itel `elezni~ka linija @elezni~arski sportski klub @elezni~ko transportno pretprijatie
Z ZAVNOBiH
zapad Zemaqsko anifa{isti~ko ve}e narodnog oslobo|ewa Bosne i Hercegovine (Zemsko antifa{isti~ko sobranie na narodnoto osloboduvawe na Bosna i Hercegovina Zbornik Zdru`enie na energeti~arite na Makedonija Zemjodelsko-industriski kombinat zapad–jugozapad Zavod za osiguruvawe imoti i lica Zavod za preventivna medicina Zavod za preventivna medicinska za{tita zdravstvena slu`ba
EME EMUC EMF EO na IRGD
EPON ES ESM ETAI
ETAN ETF EU EFA
Zb. ZEMAK ZIK ZJZ ZOIL ZPM ZPMZ ZS I i.g. IARM
istok istata godina Institut za akreditacija na Republika Makedonija
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
IB IVE IVZ IGA IGCP
IZV. IZIIS IK IKT IMJ INI inst. Inst. za inf. Inst. za mat. instal. IPM IS SRM ISRM istra`. JA JAZU JDP JZ JI JIE JJZ JJI JLZ JNA JNS JOVB JP JPAU JRZ JSDS JSP JUGORAS KARIL KV KEP KI Kl. km/km km²/km² km/~as / km/h
Informaciono biro (Informbiro) na komunisti~kite i rabotni~kite partii Za{tinici na Severna Grcija Islamska verska zaednica Me|unarodna geotermalna asocijacija Me|unarodna programa za geolo{ka korelacija (IGCP – International Geological Correlation Program) izvori Institut za zemjotresno in`enerstvo i in`enerska seizmologija Izvr{en komitet Informaciona i komunikaciska tehnologija Institut za makedonski jazik, „Krste Misirkov“, Skopje Institut za nacionalna istorija, Skopje institut Institut za informatika Institut za matematika instaliran Institut za preventivna medicina Izvr{en sovet na SRM Institut za standardizacija na Republika Makedonija istra`uva~, istra`uva~ki Jugoslovenska armija Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti, Zagreb Jugoslovensko dru{tvo za pati{ta jugozapad jugoistok Jugoisto~na Evropa jug-jugozapad jug-jugoistok Jugoslavenski leksikografski zavod Jugoslovenska narodna armija Jugoslovenska nacionalna stranka (partija) Jugoslovenska mladina na Vardarska Banovina javno pretprijatie Javno pretprijatie za aerodromski uslugi Jugoslovenska radikalna zaednica Jugoslovenska socijaldemokratska partija Javno soobra}ajno pretprijatie Jugoslovenski rabotni~ki sojuz Klinika za ansteziologija, reanimacija i intenzivno lekuvawe kvalifikuvan Komesarstvo za evrejski pra{awa Komunisti~ka internacionala, Kominterna klinika kilometar kilometar kvadraten kilometar na ~as
kn. KNOJ
KFOR
kniga Korpus na narodnata odbrana na Jugoslavija kwiga Komunisti~ka organizacija na Egejska Makedonija komitet Konferencija za evropska bezbednost i sorabotka Kontraobave{tajna slu`ba (Kontrarazuznava~ka slu`ba) komunisti~ka partija Komunisti~ka partija na Albanija Komunisti~ka partija na Bugarija Komunisti~ka partija na Grcija Kazneno-popraven dom Komunisti~ka partija na Jugoslavija Komunisti~ka partija na Makedonija Komunisti~ka partija na Sovetskiot Sojuz kulturno-umetni~ko dru{tvo Komunisti~ki univerzitet na nacionalnite malcinstva na Zapad Kosovo Force
l. l/sek / l/sec lab. LDI LIT. LK
litar; lica litar vo sekunda laboratorija, laboratoriski Laboratorija za dinami~ki ispituvawa literatura Lekarska komora
kw. KOEM kom.
KOS KP KPA KPB KPG KPD KPJ KPM KPSS KUD KUNMZ
m. m. v. M.f. m/sek m³/s MAGA MAIM
mesnost, mesto minatiot vek Medicinski fakultet metri vo sekunda kubni metri vo sekunda Makedonska geotermalna asocijacija Makedonska asocijacija za istorija na medicinata Mak. sekc. IEEE Makedonska sekcija na IEEE (v.) MAKO SIGRE Nacionalen komitet na CIGRÉ (v.) vo Republika Makedonija MANAPO Makedonski naroden pokret (Makedonsko narodno dvi`ewe) MAND Makedonsko arheolo{ko nau~no dru{tvo MANS Makedonsko-amerikanski naroden sojuz MANU Makedonska akademija na naukite i umetnostite MAO Makedonska antifa{isti~ka organizacija Mat. inst. Matemati~ki institut Mat. fak. Matemati~ki fakultet MACEF Makedonski centar za energetska efikasnost Ma{. fak. Ma{inski fakultet MBUC Muzi~ko-baletski u~ili{ten centar MVIO Makedonska voeno-inspekciska oblast MVR Ministerstvo za vnatre{ni raboti
XIX
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
MVRNZ MV[ Med. fak. Med.c. MES MEFO M@ M@S MZNDTVO
MZT MK MKD MKNOUB MKNS MKP ML MLD MLK mln. MMKD MMP MMS MMTRO MNI MNLD MNOB MNOK MNOUB MNOUK MNR MNS/MANS MNSG MNT MON MONSS MORO
MPO MPC MPCO MR
XX
Ministerstvo za vnatre{ni raboti i narodno zrdavje Mesten voen {tab Medicinski fakultet Medicinski centar Me|unaroden evrejski sojuz Makedonska emigrantska federativna organizacija Makedonski `eleznici Makedonski `enski sojuz Makedonsko zdru`enie za nefrologija, dijaliza, transplantacija i ve{ta~ki organi Metalski zavod „Tito“ Mesten komitet Makedonsko kulturno dru{tvo Makedonsko-kosovska narodnoosloboditelna udarna brigada Makedonsko-kanadski naroden sojuz Makedonska kolonija vo Petrograd Makedonska liga Makedonsko lekarsko dru{tvo Makedonski literaturen kru`ok vo Sofija milion Mlada makedonska kni`ovna dru`ina, Sofija Makedonski medicinski pregled Makedonski mladinski sojuz (vo Bugarija) Makedonska mladinska tajna revolucionerna organizacija Makedonski nau~en institut, Sofija Makedonsko nau~no-literatutno drugarstvo vo S.-Peterburg Makedonska narodnoosloboditelna brigada Makedonski narodnoosloboditelen korpus Makedonska narodnoosloboditelna udarna brigada Makedonski narodnoosloboditelen udaren korpus Ministerstvo za nadvore{ni raboti Makedonski naroden sojuz/Makedonskoamerikanski naroden sojuz Makedonska narodna studentska grupa, Sofija Makedonski naroden teatar Ministerstvo za obrazovanie i nauka Makedonski op{t naroden studentski sojuz, Sofija Makedonska omladinska revolucionarna organizacija (Makedonska mladinska revolucionerna organizacija) motoren benzin Makedonska patriotska/politi~ka organizacija Makedonska pravoslavna crkva Makedonska pravoslavna crkovna op{tina Makedonsko radio
MRK MRO MRSG MRTV MU MFRO MFS MHK n. v. (n.m.v.) n. m. NANU
nar. NATO NBKM NBS NV NV NVO NG[ na ARM ND[O NEAP NIP NIR NKAMA NKOJ NM NN NNSG NO NOAVM NOB NOV i POM NOV NOVA NOVJ NOVM NOD noem. NOK nom. NOMS
Makedonski revolucioneren komitet, Petrograd Makedonska revolucionerna organizacija (TMORO, VMORO) Makedonska rabotni~ka socijalisti~ka grupa Makedonska radiotelevizija ma{insko u~ili{te Makedonska federativna revolucionerna organizacija Ma{inski fakultet – Skopje Metalur{ko-hemiski kombinat nadmorska viso~ina naseleni mesta Nacionalna akademˆ® navuk Ukraˆni, Kiˆv (Nacionalna akademija na naukite na Ukraina, Kiev) narodno Severnoatlantski pakt Narodna biblioteka „Kiril i Metodij“, Sofija Narodna biblioteka Srbije (Narodna biblioteka na Srbija) „Narodna volÔ“, vesnik na Bugarite i Makedoncite vo SAD Narodna vojska nevladina organizacija Na~alnik na General{tabot na Armijata na RM Nacionalna demokratska {iptarska organizacija Nacionalen ekolo{ki akcionen plan nau~noistra`uva~ki proekt; Novinsko-izdava~ko pretprijatie nau~noistra`uva~ka rabota Nacionalen komitet za avtonomija na Makedonija i Albanija Nacionalen komitet na osloboduvaweto na Jugoslavija Nacionalen muzej, Praga nizok napon, niskonaponski Nau~no-nastavna studiska grupa Narodnoosloboditelen Narodnoosloboditelna antifa{isti~ka vojna na Makedonija Narodnoosloboditelna borba Narodnoosloboditelnata vojska i partizanskite odredi na Makedonija Narodnoosloboditelna vojna; Narodnoosloboditelna vojska Narodnoosloboditelna vojska na Albanija Narodnoosloboditelna vojska na Jugoslavija Narodnoosloboditelna vojna na Makedonija Narodnoosloboditelno dvi`ewe noemvri narodnoosloboditelan korpus nominalen Narodnoosloboditelen mladinski sojuz
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
NOMSM NOO NOPO NOPOJ NOPOM NOR NOU NOUB NOF NOFM NRB NRM NRPJ NS SRM NUB nukl. NFP OGNB
odd. OZ OZN, OZNA OK ok. OKNE okt. OKTA OMO ON ONA ONO ONR OOZT OON ORK ORL OU OHIS p.o. PAA PAO PARP PVM PVO PVC PV[
Narodnoosloboditelen mladinski sojuz na Makedonija narodnoosloboditelen odbor narodnoosloboditelen partizanski odred Narodnoosloboditelni partizanski odredi na Jugoslavija Narodnoosloboditelni partizanski odredi na Makedonija Narodnooslobodila~ki rat (Narodnoosloboditelna vojna) Narodnoosloboditelna udarna [brigada] Narodnoosloboditelna udarna brigada Narodnoosloboditelen front Narodnoosloboditelen front na Makedonija Narodna Republika Bugarija Narodna Republika Makedonija Narodna rabotni~ka parija na Jugoslavija Narodno sobranie na SR Makedonija Nacionalna i univerzitetska biblioteka „Sv. Kliment Ohridski“, Skopje nuklearen Narodna federativna partija OdeskaÔ gosudarstvennaÔ nau~naÔ biblioteka im. Gorkogo, Odesa (Odeska dr`avna nau~na biblioteka „Gorki“) oddelenie (bolni~ko) operativna zona Oddelenie za za{tita na narodot okoliski komitet; oblasten komitet okolu Mladinska komunisti~ka organizacija na Grcija oktomvri Rafinerija vo Skopje Obedineta makedonska organizacija Obedinetite Nacii Osloboditelna nacionalna armija Okoliski narodnoosloboditelen odbor operativno-nastavna rabota Osnovna organizacija na zdru`en trud Organizacija na Obedinetite Nacii okoliski/op{tinski revolucioneren komitet otorinolaringologija osnovno u~ili{te Organsko-hemiska industrija & Skopje partizanski odred protivavionska artilerija Segr~ka osloboditelna organizacija Proces za planirawe i pregled na programata „Partnerstvo za mir“ Privremena vlada na Makedonija Protivvozdu{na odbrana polivinil-hlorid Pokrainski voen {tab
PV[M PDVG PEEA PEES PEN PK pl. PMF PNS PO POJ polk. POM pom. POS postdipl. po~. pr. n.e. prof. PS MLD psevd. PTT R r. RA rakov. RAN RB RG/RGr RGB RGO RGF RDG red. REK rep. R@ RZZZ RZT RK RM RNB RNB RO ROZT RPC RS RSVR RSIZ
Pokrainski voen {tab za Makedonija Privremena demokratska vlada na Grcija Politi~ki komitet za nacionalno osloboduvawe prenosni elektroenergetski sistemi Poets, Essayists, Novelists (Me|unarodna asocijacija na kni`evnicite) Pokrainski komitet planina Prirodno-matemati~ki fakultet Privremeno narodno sobranie partizanski odred Partizanski odredi na Jugoslavija polkovnik Partizanski odredi na Makedonija pomo{nik Partizanski odredi na Srbija postdiplomski po~etok pred novata era profesor Pedijatriska sekcija pri MLD psevdonim Po{ta-telegraf-telefon Republika reka Republika Albanija rakovoditel Ruska akademija na naukite Republika Bugarija Republika Grcija RuskaÔ gosudarstvennaÔ biblioteka (Ruska dr`avna biblioteka), Moskva Rabotna grade`na organizacija Rudarsko-geolo{ki fakultet rendgen redoven rudarsko-energetski kombinat republi~ki Rudnici i `elezarnica Republi~ki zavod za zdravstvena za{tita Republi~ki zavod za transfuziologija Reonski komitet Republika Makedonija Ratnici za napred†k na b†lgarçinata (Borci za napredok na bugar{tinata) RuskaÔ nacionalÏnaÔ biblioteka (Ruska nacionalna biblioteka), S. Peterburg Rabotna organizacija Rabotna organizacija na zdru`en trud Ruska pravoslavna crkva Republi~ko sobranie; Republika Srbija Republi~ki sekretarijat za vnatre{ni raboti Republi~ka samoupravna interesna zaednica
XXI
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
RSl RF RFr RH
Republika Slovenija Ruska Federacija Republika Francija Republika Hrvatska
S s. SAD SADJ
sever selo, sekunda Soedineti Amerikanski Dr`avi Sojuz na arheolo{kite dru{tva na Jugoslavija Sojuz na arhitektite na Makedonija Srpska akademija nauka i umetnosti Savez bankarskih, osiguravaju¢ih, trgova~kih i industriskih ~inovnika (Sojuz na bankarskite, osiguritelnite, trgovskite i industriskite ~inovnici) Sveti sveti; sveska Stru{ki ve~eri na poezijata Sekretarijat za vnatre{ni raboti sredna godi{na temperatura Stranka na demokratskata akcija Sojuz na dru{tvata na istori~arite na Jugoslavija Sojuz na dru{tvata na istori~arite na Republika Makedonija Sojuz na dru{tvata na matemati~arite (na Makedonija) Sojuz na dru{tvata na matemati~arite i informati~arite (na Makedonija) severen sekundaren septemvri Savez `idovskih omladinskih udru`ewa (Sojuz na evrejskite mladinski zdru`enija) severozapad Sojuz na zdru`enijata na borcite Sojuz na zdru`enijata na borcite od Narodnoosloboditelnata vojna Svetska zdravstvena organizacija severoistok Me|unaroden komitet za golemi elektri~ni sistemi (CIGRÉ – Conference international des grands réseaux électriques) Samoupravna interesna zaednica Voenorazuznava~ka slu`ba na Italija Sojuz na istori~arite na Makedonija Sojuzen izvr{en sovet / Savezno izvr{no ve¢e sportski klub Skopska armiska oblast Sojuz na komunistite na Jugoslavija Sojuz na komunistite na Makedonija Savez komunisti~ke omladine Jugoslavije (Sojuz na komunisti~kata mladina na Jugoslavija) Sojuz na makedonskite dru{tva Svetska meteorolo{ka organizacija sreden napon, srednonaponski sanitetska slu`ba
SAM SANU SBOTI^
Sv. sv. SVP SVR SGT SDA SDIJ SDIRM SDM SDMI sev. sek. sept. S@OU
SZ SZB SZBNOV SZO SI SIGRE
SIZ SIM SIRM SIS/SIV SK SkAO SKJ SKM SKOJ
SMD SMO SN Sn. sl. XXII
SND SNOV
SNOF
SOE
SOFA sp. SPb SPbSBD spec. SR Germanija Srb. sred. SRJ SRM SRNAO SRPJ
SSZ SSI SSJ SSNO SSRNJ SSRNM SSSR st. e. (s. e.) st. st. St. f. SFRJ SHS
t/~ / t/h TAM TANJUG
Skopsko nau~no dru{tvo Slavjanomakedonska nacionalnoosloboditelna vojska (vo Egejskiot del na Makedonija) Slavjanomakedonski nacionalnoosloboditelen front (vo Egejskiot del na Makedonija) Slu`ba za specijalni operacii na Velika Britanija (SOE – Special Operations Executive) Dogovor za statusot na silite spisanie Sankt-Peterburg, S.-Peterburg S.-Peterbur{ko slovensko blagotvorno dru{tvo specijalist Sojuzna Republika Germanija Srbija sredina Sojuzna Republika Jugoslavija Socijalisti~ka Republika Makedonija Srpska nacionalna omladina (Srpska nacionalna mladina) Socijalisti~ka (socijaldemokratska) rabotni~ka partija na Jugoslavijakomunisti sever-severozapad sever-severoistok Sojuz na sindikatite na Jugoslavija Sojuzen sekretarijat za narodna odbrana Socijalisti~ki sojuz na rabotniot narod na Jugoslavija Socijalisti~ki sojuz na rabotniot narod na Makedonija Sojuz na Sovetskite Socijalisti~ki Republiki stara era star stil Stomatolo{ki fakultet Socijalisti~ka Federativna Republika Jugoslavija Kraqevina Srba, Hrvata i Slovenaca (Kralstvo na Srbite, Hrvatite i Slovencite)
toni na ~as Telegrafna agencija na Makedonija Telegrafska agencija na Nova Jugoslavija TBI terminalna bubre`na insuficiencija TBC tuberkuloza TVN tehnika na visok napon TE termoelektrana Teh. fak. Tehni~ki fakultet tehn. tehni~ki Tehn.-met. fak. Tehnolo{ko-metalur{ki fakultet TEC termoelektrocentrala TM „Trudova MakedoniÔ“, mese~en organ na MNS vo SAD TMOK Taen makedonsko-odrinski kru`ok (vo Rusija)
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
TMORO TNG TO TOMO transf. ts TS tur. TF TC UDB UIA UIC UKIM univ. UNIKOMB UNPREDEP UNPROFOR UO URS URSS
USAOJ
UHF UCMN UCMTN
Fak. za mat. Farm. f. FAS FVM FDU fev. fenik. FECC FIDE FILA
Tajna makedonsko-odrinska revolucionerna organizacija te~en naften gas Teritorijalna odbrana Tajna makedonska osloboditelna organizacija transformator tesni socijalisti transformatorska stanica turski Tehni~ki fakultet termocentrala Uprava za dr`avna bezbednost Me|unarodna unija na arhitektite Me|unarodna unija na `eleznicite Univerzitet „Sv. Kiril i Metodij“, Skopje univerzitet, univerzitetski Partija za na cionalno obe di nu vawe na Albancite United Nations Preventive Deployment [Force] United Nations Protection Force Upraven odbor Ujediweni radni~ki sindikat (Obedinet rabotni~ki sindikat) Ujediweni radni~ki savez sindikata (Obedinet rabotni~ki sojuz na sindikatite) Ujediweni savez antifa{isti~ke omladine Jugoslavije (Obedinet sojuz na antifa{isti~kata mladina na Jugoslavija) frekvencija na ultrakratki branovi Univerzitetski centar za medicinski nauki Univerzitetski centar za matemati~ko-tehni~ki nauki Fakultet za matematika Farmacevtski fakultet Fabrika za avtobusi – Skopje Fakultet za veterinarna medicina Fakultet za dramski umetnosti fevruari fenikiski Zdru`enie na evropskite karnevalski gradovi Federation Internationale des Echecs (Me|unarodna {ahovska federacija) Fédération Internationale des Luttes Associées (Me|unarodna bora~ka federacija)
Filoz. fak. FISOM FK FMR FNRJ FOD FON FTU FF ha HAZU
HBI HBC HD HE HEK HEMTEKS HEO HEC HE~ HZ HI HMS HOBB hon. Hrv. HS HC CANU CVZU CDA CK i CP CK CNS CSO
Filozofski fakultet Fiskulturen sojuz na Makedonija fudbalski klub fizikalna medicina i rehabilitacija Federativna Narodna Republika Jugoslavija Fabrika za oprema i delovi Fakultet za op{testveni nauki Fakultet za turizam i ugostitelstvo Filozofski fakultet hektari Hrvatska akademija znanosti i umjetnosti (Hrvatska akademija na naukite i umetnostite) hroni~na bubre`na insuficiencija Hristijanska baptisti~ka crkva hemodijaliza hidroelektrana hidroelektro kombinat Hemisko-tekstilna industrija – Skopje higiensko-epidemiolo{ki odred hidroelektrocentrala higiensko-epidemiolo{ka ~eta Higienski zavod Higienski institut hidromeliorativen sistem hroni~na opstruktivna belodrobna bolest honoraren Hrvatska hidrosistem hidrocentrala Crnogorska akademija nauka i umetnosti Centar za voeno zdravstvena ustanova na ARM (Armija na RM) – (VB – Skopje) Centralen dr`aven arhiv, Sofija Crven krst i Crvena polumese~ina Centralen komitet Crkovno-naroden sobor Centar za sredno obrazovanie
~ ^SSR
~asot ^ehoslova~ka Socijalisti~ka Republika
[RA [um. fak.
[panska republikanska armija [umarski fakultet
XXIII
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
b) latini~ni Ag Ah AIESEE As Au BHWR Bi Cd CIGRÉ CIHA CNC Cu DAAD DIN DTM EDF EFMA/WHO ERA/EDTA ERCP ESAO EU-COST
Fe FISP
srebro amper-~asovi Association Internationale d’ Etudes du Sud-Est European, Paris arsen zlato Boiling heavy water reactor (reaktor za zagreana te{ka voda) bizmut kadmium International Council on Large Electric Systems Internacionalen komitet za istorija na umetnostite Computer numerical control (kompjuterska numeri~ka kontrola) bakar Deutscher Akademischer Austausch Dienst (DAAD – Germanski servis za akademska razmena) Deutsches Institut für Normung (DIN – Germanski institut za normirawe) Digital Terrain Model (DTM – Digitalen model na terenot) Électricité de France (Elektrostopanstvo na Francija) Evropski forum na lekarskite asocijacii pri SZO European Renal Association/ European Dialysis and Transplant Association Endoskopska retrogradna holangio-pankreatografija European Society for Artificial Organs European Cooperation in the Field of Scientific and Tehnical Reserch (Evropska sorabotka na poleto na naukite i tehni~kite istra`uvawa) `elezo Fédération Internationale des Sociétés de Philosophie (FISP – Me|unarodna federacija na filozofskite dru{tva)
INALCO
IVF
Institut National des Langues et Civilisations Oriental, Paris (Nacionalen institut za orientalni jazici i civilizacii, Pariz) International Society for Artificial Organs International Society of Nephrology International Organization for Standardization (Me|unarodna organizacija za standardizacija) in vitro fertilizacija
kV kWh/g
kilovolti kilovat-~asovi godi{no
mk MKS
makedonski doseg na Internet Metre-kilogram-second system (MKS – metar-kilogram-sekunda sistem) molibden megavolt-amperi megavati
ISAO ISN ISO
Mo MVA MW Ni NIH NUK
OSS
Office of Strategic Services (Kancelarija za specijalni slu`bi na SAD)
p. Pb Pd PHWR
page (stranica) olovo paladium pressurised heavy water reactor (reaktor za te{ka voda pod pritisok) platina
Pt Sb Se SEEFMA
antimon selen Forum na nacionalni lekarski asocijacii od Jugoisto~na Evropa
Tl
talium
UIAS
Internacionalen komitet za slovenska arhelogija United Nations Disaster Relief Organization (UNDRO – Organizacija na ON za pomo{ pri katastrofi) United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESKO – Organizacija na ON za obrazovanie, nauka i kultura) United Nations Industrial Development Organization (UNIDO – Organizacija za industriski razvoj na ON)
UNDRO Ga GAME GCI Ge GWh/g. IAEA IEEE IFAC IFTOMM
In XXIV
galium Globalna organizacija za medicinska edukacija Getty Conservation Institute (GCI – Geti institut za konzervacija) germanium Gigavat ~asovi godi{no International Atomic Energy Agency (Me|unarodna agencija za atomska energija) Insitute of Electrical and Electronics Engineers International Federation of Automatic Control (IFAC – Me|unarodna federacija za avtomatsko upravuvawe) International Federation for the Theory of Machines and Mechanisms (IFTOMM – Me|unarodna federacija za teorijata na ma{inite i mehanizmite) indium
nikel Nacinalen institut za zdravje vo Betedza (SAD) Narodna in univerzitetna knji`nica (Narodna i univerzitetska biblioteka), Qubqana
UNESCO
UNIDO
Vol.
volume (tom)
WAA WIZO WMA WVA
World Apheresis Association Woman’s International Zionist Organization (Svetska organizacija na cionisti~kite `eni) Svetska lekarska asocijacija World Veterinary Association
Zn
cink
A A, a – prvata bukva vo azbukata, so brojna vrednost eden. Vo kirilicata od gr~. alfa < vertikalno svrten alep od feni~. azbuka so zna~ewe „bikovska glava“, simbol na egip. bog Apis, personificiran vo sv. Bik od Memfis. Vo glagolicata ima forma na krst, so koj zapo~nuva sekoja rabota na hristijaninot (v. glagolica, pismo). P. Hr. Il.
uloga u elektrotehnici“ (1973) i doktoriral na tema „Storniranje i neutraliziranje elektrostati~nog naboja u tankim izolacionim filmovima“ (1977) na Elektrotehni~kiot fakultet vo Zagreb. Prvin bil izbran za docent (1973), potoa za vonreden (1979) i redoven profesor (1985) po predmetot elektromagnetika na Tehni~kiot i na Elektrotehni~kiot fakultet i dekan na Tehni~kiot fakultet vo Pri{tina (1979‡1981). Bil viziting-profesor na Akademijata na naukite vo NR Kina (1981), na Univerzitetot Vest Virxinija (1981/1982), na Univerzitetot vo Tirana i na Univerzitetot Iaþi vo Romanija. Bil pretsedatel na Odborot za nau~noistra`uva~ka rabota vo Institutot „Inkos“ na Elektrostopanstvoto na Kosovo, potpretsedatel na Odborot za nau~noistra`uva~ka rabota YU-
Aba
ABA ‡ `enska volnena potko{ula, bez rakavi, sostaven del na mariovskata `enska narodna nosija, izrabotena od samopredeno volneno platno, nare~eno „aba“, po koe i go dobila imeto. J. R.-P. ABA, Jisrael (XVII v.) – rabin vo Skopje. Slu`el vo sinagogata „Bet Jakov# (1617). Poteknuval od semejstvo so golema rabinska tradicija. Vo istiot period se spomnuva kako rabin i negoviot sin [lomo ben Aharon Abajov. LIT.: Zeni Lebl, Plima i slom iz istorije Jevreja Vardarske Makedonije, Gornji Milanovac, 1990. J. Nam.
ABAZI, Alajdin (Tetovo, 1. XI 1942) ‡ elektroin`ener, univ. profesor, ~len na MANU. Osnovno u~ili{te i gimnazija zavr{il vo rodniot grad, a potoa diplomiral na Elektrotehni~kiot fakultet vo Zagreb (1965). Prvin bil pripravnik vo fabrikata „Jugohrom“ vo Tetovo (1965) i in`ener za razvoj vo Elektrostopanstvo na Makedonija (1966‡ 1969). Bil izbran za asistent na Tehni~kiot fakultet vo Pri{tina. Magistriral so trudot „Novi izolacioni materijali i njihova
Alajdin Abazi
USA i ~len na Odborot za razvoj na Elektrostopanstvo na Jugoslavija. Po prestojot vo SAD (1992‡ 1993) za realizacija na proekti finansirani od DOE–USA, se vratil vo RM. Prvin bil nazna~en za direktor na Fondacijata na Univerzitetot na Jugoisto~na Evropa (2001), a potoa bil izbran za prv rektor na ovoj univerzitet vo Tetovo i pretsedatel na Interuniverzitetskata konferencija na RM. Kako avtor i koavtor objavil nad 40 nau~ni i stru~ni trudovi vo zemjata i vo stranstvo za novite izolacioni materijali i elektrotehni~ki konstrukcii, razvojot i primenata na aplikativnite elektrostati~ni sistemi, tenkite polimerni filmovi,
presmetuvaweto i mereweto na elektri~nite veli~ini i dr. Koavtor e i na nekolku univerzitetski u~ebnici. Izbran e za ~len na MANU (2006). BIBL.: Merewe i snimawe stati~kog elektriciteta metodom probe, Savetovawe o za{titi od stati~kog elektriciteta, III, Beograd, 1978; Dobivawe elektriciteta elektronskim bombardovawem, na istoto mesto; Analitical and Numerical Capacitance, Proceedings of IMECO VIII, Moskva, 1979; Upravljana eliminacija elektrostati~kog naboja, „Za{tita“, br. 1, Sarajevo, 1979; Nelinearni efekti kod sfere i rotacionog elipsoida u homogenom i elektrostati~kom polju, „ETAN“, Maribor, 1979; Kontrolisana eliminacija stati~kog naelektrisawa, SMEITJ-GES 80, Dowi Milanovac, 1980. LIT.: Prof. d-r Alajdin Abazi, „Bilten“, Petnaesetto izborno sobranie. Predlozi na kandidati za izbor na redovni ~lenovi na MANU podneseni od tri ~lena na Akademijata, od nastavno-nau~ni soveti na visokoobrazovni ustanovi, od soveti na nau~ni ustanovi i od sobranija na nau~ni i umetni~ki zdru`enija, I tom, prv del, Skopje, fevruari 2006, 223–244. S. Ml.
ABAZI, Nexat (Abazi Nexhat) (s. Kolibari, Ki~evsko, 1948) – pedagog i univ. profesor. Osnovno i sredno u~ili{te zavr{il vo Ki~evo, u~itelska {kola vo Skopje i Filozofski fakultet (Grupa za pedagogija) vo Pri{tina. Magistriral na tema „Razvojot na albanskite u~ili{ta vo Makedonija (1945–1958)# na Pri{tinskiot univerzitet, a doktoriral na Univerzitetot vo Tirana na tema „Razvojot na obrazovanieto, u~ili{tata i pedago{koto mislewe na Albancite vo Republika Makedonija (1830–1912)#. Rabotel kako u~itel, nastavnik vo gimnazija i kako sovetnik vo Pedago{kiot zavod vo Skopje. Sega e profesor po pedagogija na Tetovskiot dr`aven univerzitet. Pokraj nastavno-pedago{kata dejnost, objavil pove}e od 100 nau~ni trudovi od oblasta na pedagogijata. A. P.
ABAZI, Refet (Tetovo, 17. I 1964) – akter i pedagog. Diplomiral na Fakultetot za dramski umetnosti (1989). ^len na Albanskata drama (1989-1999). Od 1999 g. docent na FDU vo Skopje, kade {to ja vodi klasata akteri na albanski jazik. Ulogi: Ekart (†Ba1
A
ABAJOV
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
Institutot za nacionalna istorija. Literaturnata rabota vo tatkovinata ja zapo~nuva so raskazot †Dvajcata drugari#, {to e objaven vo zbornikot †Ilinden# (Skopje, 1948). Vo 1972 g. se objaveni negovite †Izbrani dela# vo ~etiri toma. Vo site negovi dela temite i fenomenite na istorijata imaat istaknato mesto i so pravo se smeta za istoriski beletrist. Refet Abazi
al#); Edgar (†Kral Lir#); Mark Alen (†Koskite {to doa|aat docna#); Osip (†Platonov#); Kirilov (†Demoni#); Ahmet Nuredin (†Dervi{ot i smrtta#) i dr. R. St. ABAJOV, Aharon (XVI v.) – rabin vo Skopje. Vo 70-tite godini od XVI v. slu`el vo sinagogata „Bet Jakov#. Pri donesuvaweto re{enija vo rabinskiot sud aktivno sorabotuval so pro~ueniot solunski rabin [muel de Medina. Vo 1596 g., vo Solun ja objavil knigata „[emen ha-mor#.
DELA: Izgrev (raskazi, 1950), Epopeja na no`ot (raskazi, 1951), Posledna sredba (raskazi, 1953), Aramisko gnezdo (roman, 1954), Pustina (roman, 1961), Raskazi (1962), Balkanskite vojni i Makedonija (monografija, 1972). LIT.: Miodrag Drugovac, Istorija na makedonskata kni`evnost XX vek (1990); Venko Andonovski, Strukturata na makedonskiot realisti~en roman (1997); Hristo Georgievski, Makedonskiot roman 1952-2000 (2002). V. M.-^.
LIT.: P. Ta{kov, Istori® na na{eto zanaet~iŸstvo po Osvobo`denieto ni, SofiÔ 1922; St. Hinkov, ZanaÔt~iŸstvoto v B†lgari®, SofiÔ 1926. S. Ml.
LIT.: Zeni Lebl, Plima i slom iz istorije Jevreja Vardarske Makedonije, Gornji Milanovac, 1990; EvreŸski izvori za obçestveno–ikonomi~eskoto razvitie na Balkanskite zemi prez XVI vek, I, SofiÔ, 1958. J. Nam. Sowa Abaxieva
\or|i Abaxiev
ABAXIEV, \or|i (Dojran, 7. X 1910 – Skopje, 2. VIII 1963) – raska`uva~, romansier, istoriograf, publicist i scenarist. Od pettata godina na `ivotot emigrant vo Sofija. Sredno obrazovanie zavr{uva vo Gorna Xumaja (Blagoevgrad). Studira na Pravniot fakultet vo Sofija, kade {to zema aktivno u~estvo vo organizaciite na progresivnata makedonska emigracija vo Bugarija. ^len e na Makedonskiot literaturen kru`ok (1938–1942) i na Makedonskiot literaturen kru`ok †Nikola Vapcarov# (1946–1947). Negovite prvi umetni~ki crtici, reporta`i i raskazi se pomesteni vo knigite †Posledna sredba# i †Trud i lu|e# (Sofija, 1936). Vo 1948 godina se vra}a vo Makedonija, kade {to vo Skopje e eden od osnova~ite, v.d. zamenik-direktor i eden od najaktivnite sorabotnici na 2
tvoto, a poseben zamav zelo po voveduvaweto na redovnata turska armija (1826), bidej}i voenite uniformi bile izrabotuvani od aba. Makedonskata aba bila izvozuvana i na pazarite vo drugite balkanski zemji, a preku Carigrad i vo Mala Azija (posebno vo Anadolija), pa i vo Afrika (Aleksandrija) i Indija. Vo tretata i ~etvrtata decenija na XIX v. se pojavile i prvite manufakturni rabotilnici za aba. Me|utoa, vo poslednite decenii na vekot, so konkurentskata pojava na {ajacite i suknata od zapadnite zemji i zapostavuvaweto na narodnata za smetka na evropskata moderna obleka, zapo~nalo naglo opa|awe na abaxistvoto. Takvi zanaet~ii ve}e nema. Abaxiskata tradicija e zadr`ana vo prezimiwata na nekoi semejstva.
ABAXIEVA-DIMITROVA, Sowa (Sofija, 20. V 1941) – istori~arka na umetnosta, zna~ajna za istra`uvaweto i afirmacijata na makedonskata likovna umetnost i na me|unaroden plan. Diplomirala na Filozofskiot fakultet vo Skopje (1965). Bila kustos i direktor na Muzejot na sovremenata umetnost, Skopje. Avtor e na 15 monografii, na pove}e od 300 izlo`bi (Antologija na makedonskata likovna umetnost 1984– 1994, Bienale vo Venecija, Zra~ewa) i na knigi (Dlaboko di{ewe, 2002; Ideja-teka, 2003; Kontinuitet, 2004). Taa e osnova~ i urednik na sp. „Golemoto staklo#. Objavuva kritiki i teoriski napisi {to se odlikuvaat so su{tinski odrednici za sovremenata likovna umetnost, so akcent vrz zna~enskite i aksiolo{kite funkcii na umetni~kite pojavi. M. B.-P. ABAXISTVO (tur. abacilik, od ar.) ‡ zanaet za proizvodstvo na aba, debela volnena tkaenina od koja se izrabotuvala glavno ma{ka obleka. Vo Makedonija bilo osobeno razvieno kon krajot na XVIII i vo po~etokot na XIX v., kako edna od najzna~ajnite dejnosti na makedonskoto zanaet~istvo. Negoviot razvitok bil tesno povrzan so razvitokot na sto~ars-
ABDERMANOV, Kosta (s. Patele, Lerinsko, Egejskiot del na Makedonija, 15. H 1927) – akademski vajar. Zavr{il Akademija za likovni umetnosti vo Belgrad (1954). ^len e na DLUM. Izlagal na pove}e grupni i revijalni izlo`bi. Avtor e na nekolku bisti na narodni heroi i prvoborci i koavtor na Spomenikot na padnatite borci vo s. Bogomila. S. Ml.
Faik Abdi
ABDI, Faik (Skopje, 2. III 1937) – stopanstvenik i politi~ki deec. Zavr{il sredno obrazovanie, a potoa rabotel kako sovetnik vo sektorot za ekonomika i plan vo Fabrikata za hartija „Komuna# vo Skopje. Bil odbornik vo Sobranieto na Skopje i pratenik vo Sobranieto na SRM (1969–1974) i na RM (1990–1994). Pove}e godini bil pretsedatel na KUD †Pralipe# vo Skopje i na Partijata za celosna emancipacija na Romite vo Makedonija (PCERM). S. Ml. ABDUL AZIS (Istanbul, 9. II 1830 – Istanbul, 4. VI 1876) – trieset i vtori osmanliski sultan, koj vladeel i vo Makedonija (27. V 1861
ABDURAMANOV
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
porazite vo vojnite so Rusija i Avstrija. LIT.: A. D. Alderson, Osmanl` hanedan`n`n yap`s`, Istanbul, 1998. J. Jan.
Sultanot Abdul Azis
– 1. VII 1876). Gi prodol`il reformite vo Imperijata, zemal golemi zaemi i daval koncesii za izgradba na `elezni~ki linii. Vo negovo vreme, do vostanijata vo evropskite vladenija: vo Bosna i Hercegovina (1875), Aprilskoto vostanie vo Bugarija (1876) i Razlove~koto vo Makedonija (1876), eskalirala Isto~nata kriza, a sultanot bil prinuden da abdicira. LIT.: E. Z. Karal, Osmanl` tarihi, VII. Cilt, Islahat ferman` devri (1861-1876), Ankara, 1995; H.-J. Kornrumpf, Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas, Südosteuropaische Arbeiten,75/Li ef. 1., Münhen, 1972. J. Jan.
Sultanot Abdul Mexid I
ABDUL MEXID I (Istanbul, 23. IV 1823 – Istanbul, 25. VI 1861) – trieset i prvi osmanliski sultan, poznat kako „Gazi#. Vladeel i vo Makedonija (3. VII 1839 – 25. V 1861). Go izdal pro~ueniot dr`avno-praven akt Hati{erif (3. XI 1839), nare~en u{te i \ulhanski hati{erif, so koj dr`avata im gi garantirala imotot i slobodata na site podanici. So noviot hati{erif, t.n. Hatihumajun (18. II 1856), im bile zgolemeni pravata na hristijanite vo Imperijata. LIT.: H. Ganem, Etudes d’ histoire orientale les sultans ottomans, t. II, Paris, 1902; H.-J. Kornrumpf, Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas, Südosteuropaische Arbeiten, 75/ Lief. 1, München, 1972. J. Jan.
ABDUL HAMID I (Istanbul, 20. III 1725 – Istanbul, 17. IV 1789) – dvaeset i sedmi osmanliski sultan {to vladeel i vo Makedonija (21. I 1774 – 7. IV 1789). Pred i za vreme na negovoto vladeewe osmanliskata dr`ava bila vo vnatre{na kriza, prodlabo~ena so
A
Magistriral na tema „Pre{evo vo NOB 1941‡1945# (1977), a doktoriral za „Polo`bata na rabotni~kata klasa na Kosovo me|u dvete svetski vojni (1919-1941)# (1982) na Filozofskiot fakultet vo Pri{tina. Do doktoriraweto bil u~itel, nastavnik, profesor i novinar vo Kumanovo i vo Skopje, a potoa nau~en i vi{ nau~en sorabotnik vo Institutot za istorija na Kosovo vo Pri{tina (1978‡1991), vi{ nau~en sorabotnik i nau~en sovetnik
Sultanot Abdul Hamid II
ABDUL HAMID II (Istanbul, 21. IX 1842 – Istanbul, 10. II 1918) – trieset i treti osmanliski sultan, {to vladeel (31. VIII 1876 – 27. IV 1909) i vo Makedonija. Na po~etokot od vladeeweto go izdal prviot osmanliski ustav (23. XII 1876), formiral dvodomen parlament i vovel reformi vo polza na hristijanskite podanici. Krizata kulminirala so vojnata so Rusija, zavr{ila so preliminarniot Sanstefanski (3. III 1878) i so Berlinskiot dogovor (13. VII 1878). Vladeel apsolutisti~ki, go vovel t.n. „re`im na zulumot#. Od sovremenicite bil nare~en „Krvav sultan#. Od vlast bil simnat vo 1909 g., vo vremeto na Mladoturskata revolucija. LIT.: A. N. Baykal, Gwnw Kurtarma Sana` II Abdwlhamid’in yqneticilik s`rlar`, Istanbul, 1999; H. W. Duda, Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas, „Südosteuropaische Arbeiten#, 75 Lief. 1., München, 1972. J. Jan.
ABDULAH, Avni (Avni Abdullah) (Uro{evac, 1948) – raska`uva~, eseist, preveduva~ (od turski). Diplomiral na Pedago{kata akademija vo Skopje. Novinar vo Redakcijata „Birlik# pri NIP „Nova Makedonija# vo Skopje, bil lektor, novinar i kratko vreme urednik na sp. „Sesler#. Literaturnite trudovi mu se objaveni vo vesnikot „Birlik# i „Tan#, vo detskite spisanija „Tomurxuk#, „Sevin~#, „Ku{#, „Sesler# i „^evren#. Avtor e na zbirkite raskazi „Patot kon vojnata# (1976), „Maj~ino srce# (1977), „Toj e najubav den# (1986) i „No} so mese~ina# (1992). ^len e na DPM od 1988 g. A. Ago ABDULI, Ramiz M. (Ramiz M. Abdyli) (s. Lojane, Kumanovsko, 1. II 1944) ‡ istori~ar, redoven profesor na Dr`avniot univerzitet vo Tetovo. Osnovno u~ili{te zavr{il vo rodnoto selo, U~itelska {kola vo Skopje i diplomiral na Filozofskiot fakultet (Grupa istorija) vo Skopje (1969).
Ramiz Abduli
(1999) vo Oddelenieto za periodot me|u dvete svetski vojni na Institutot za nacionalna istorija vo Skopje (1. II 1994 ‡ 2006). Izvesno vreme be{e rektor na neregistriraniot albanski univerzitet vo Mala Re~ica. BIBL.: Bajram Shabani, „Flaka e Vëllazërimit#, Shkup, 1976; Gjedja dhe pozita e klases punëtore nÒ Kosovë (1918-1941), Instituti i Historisë, Prishtinë 1988; Zef Lush Marku, †Rilindja#, Prishtinë, 1988; Albanskoto osloboditelno dvi`ewe 1908-1912, INI, Skopje, 2003; Lëvizja Kombëtare Shgiptare 1911‡1912, Instituti i Historisë, Prishtinë, 2004. LIT.: 50 godini Institut za nacionalna istorija 1948‡1998, Skopje, 1998, 130131. S. Ml.
ABDURAMANI, Adem (psevdonim: Adem Gajtani) (Poduevo, Kosovo, SR Jugoslavija, 21. VII 1935 ‡ Skopje, 19. III 1982) ‡ poet, novinar i preveduva~. V. Gajtani, Adem. S. Ml.
Dino Abduramanov
ABDURAMANOV, Dino Kqusev (Dine Dirman~ov) (s. Patele, Lerinsko, vtora polovina na XIX v. ‡ s. P’tele, 2. VI 1902) ‡ komita na TMORO i naroden junak. Kako 3
A
ABDURAHMAN-ABDU[
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
~len na TMORO od 1896 g., bil vo ilegalstvo, a od 1901 g. komita vo ~etata na vojvodata Marko Lerinski (G. I. Georgiev). Pri prestoj vo svojot dom, bil opkolen od osmanliskata vojska i ba{ibozuk. Vo bezizleznata polo`ba, prvin gi ubil svoite najbliski, a potoa samoubistveno so sabja se vturnal kon naso~enite pu{ki i bajoneti. Opean e vo nekolku narodni pesni. LIT.: Makedonski vozro`denci i revolucioneri, Album, Skopje, 1950, 73; Trpko Bicevski, Makedonski narodni pesni od Vodensko, Skopje, 1989, 186; Marko Kitevski, Makedonski borbeni narodni pesni. Antologija po povod 60 godini od ASNOM, Skopje, 2004, 197-198 i 315. S. Ml.
ABDURAHMAN-ABDU[, Husein (Skopje, 2. II 1921 ‡ Skopje, 4. XI 2001) ‡ diplomec na prvata generacija na Dr`avnata teatarska {kola, dramski re`iser i akter, osnova~ i prv direktor na Teatarot na narodnostite vo Skopje. U~esnik vo NOB od 1941 g., borec vo Prviot partizanski odred. Osuden na smrt, a Osloboduvaweto go zateknuva vo }elijata na smrtta. Pozna~ajni re`ii: †Somnitelno lice#; †@enidba#; †Ko{tana#; †So sila lekar#; †@or` Danden#; †Pokondirena tikva#; †Ne se `enam za pari#. R. St. ABDURAHMAN-PA[A (vtora polovina na XVIII v. ‡ Carigrad, 1843) ‡ osmanliski feudalec od albansko poteklo {to go upravuval Tetovskiot pa{alak. Bil sin na Rexep-pa{a Tetovski i Miljana od Gnilane. Zaedno so bra}ata, upravuval i so po{irokata oblast od Prizren do [tip. Za li~na za{tita ja dogradil tvrdinata na ridot Bal-Tepe nad Tetovo (1843). Poradi u~estvoto vo albanskoto buntovni~ko dvi`ewe, bil povikan na odgovornost vo prestolninata i poguben zaedno so dvajcata bra}a. LIT.: G. Toskov, Tetovskite pa{i, „Sbornik na narodni umotvorenix, nauka i kni`nina#, XI, Sofix, 1894; Aleksandar Matkovski, Otporot vo Makedonija vo vremeto na turskoto vladeewe, tom IV. Buni i vostanija, „Misla#, Skopje, 1983. S. Ml.
ABEDINOSKI, Mustafa (s. Zagra~ani, Ohridsko, 1922) ‡ rabotnik, prvoborec i politi~ki deec. Bil u~esnik vo NOB (od 1942). Po Osloboduvaweto bil sekretar, potoa pretsedatel na Op{tinskiot naroden odbor vo rodnoto selo, pretsedatel na Okoliskata kontrolna komisija vo Ohrid i naroden pratenik vo Sobranieto na NRM (1957). S. Ml. ABECEDAR (ABECEDAR) – bukvar na makedonski jazik za makedonskoto nacionalno malcinstvo 4
†Abecedar# - makedonski bukvar otpe~aten vo Atina (1925) i novoto izdanie vo Solun (2007)
vo Grcija, podgotven od specijalna komisija na gr~kata vlada (Papazahariu, Sijakcis i Lazaru), pod me|unaroden pritisok i pokrovitelstvo na Dru{tvoto na narodite vo @eneva, otpe~aten vo Atina vo 1925 g. na prilepskobitolsko-lerinski naroden govor so specijalno prisposobena latini~na azbuka i so naglaseno fonetski pravopis. Prv makedonski u~ebnik objaven od edna legalna vlada. Poradi reakciite od Sofija i od Belgrad, vedna{ e i povle~en od upotreba vo predvidenite u~ili{ta vo Egejskiot del na Makedonija. Fototipno objaven vo Skopje (1985) i preobjaven vo Solun (so pridru`ni tekstovi na gr~ki, angliski i makedonski jazik) pod naslov „Abecedar - Bukvar - Anagnwstiko# (2006). Azbukata vo Abecedar-ot ima 29 bukvi, pri {to afrikatite y x se pi{uvaat kako diftonzi dz d` (dzid, d`am), a ~ { ` se predavaat so hrvatsko-~e{kite ~, {, ` (~a{a, `ena), dodeka za temniot poluglasnik (Í) pred slogovnoto r (r) e upotrebena romanskata grafema î (kîrpata). Makedonskite palatali } | q w se gradat so pomo{ta na j ili ü (kukja / küti, Gjorce, lüljam, sirenje). Akcentot e obele`en na tretiot slog od krajot na zborot ili na akcentskata celost, a ~lenot e troen (-ot, -ov, -on).
za Makedonija, Kosovo, Sanxak i Crna Gora. Po Osloboduvaweto bil ~len i pretsedatel na Ulek Mexlijata za SRM (1945-1954), a potoa pretsedatel na Stare{instvoto na IVZ na SRM i pretsedatel na Vrhovniot sobor na IVZ S. Ml. na SFRJ. ABJANI], Dragan (Kumanovo, 7. V 1953 ‡ Skopje, 15. III 1999) ‡ video i televiziski avtor. Go unapreduva televiziskiot izraz vo Republika Makedonija i vnesuva inovacii vo televizuelniot jazik. Eden od prvite i najzna~ajni makedonski videoavtori. Videodela: †Potoa#; †Procesija#; †Vev~ani#; †Ena#; †... i belo#. Koavtorstvo: †Kokino#; †NEP#; †Sabvej#; †Ana#. K. Tr.-Abj. ABRAVANEL, Haim (Pirot, Srbija 25. XII 1896 – Izrael, 1986) – spec. internist, Evrein. Med. fak. zavr{il vo 1926 g. Specijaliziral interna medicina, a potoa rabotel privatno, kako internist vo Skopje. Vo 1945 g. bil upaten na rabota vo Internoto oddelenie na Bitolskata bolnica, so koe rakovodel (kako na~alnik i primarius) do penzioniraweto (1964), koga emigriral vo Izrael. P. B.
LIT.: Abecedar / Abecedar. Jubilejno izdanie 1925–1985. Vtoro izdanie, Skopje, [1985]; Voislav D. Ku{evski, Za pojavata na „Abecedarot#, „Istorija#, XIX, 2, Skopje, 1983; Bla`e Ristovski, Atinskiot Abecedar – makedonski bukvar objaven od gr~kata vlada, MANU, 2006. Bl. R.
ABIS HAMIT, Bedri (Skopje, 5. V 1905‡?) ‡ funkcioner na Islamskata verska zaednica na SRM. Diplomiral na Teolo{kiot fakultet †Lijazher# vo Kairo. Pred Vtorata svetska vojna bil profesor po arapski jazik vo Skopje i ~len na Ulek Mexlijata
Kosta Abra{evi}
ABRA[EVI] (ABRA[), Kosta (Ohrid, 20. V / 11. VI 1879 – [abac, 20. I 1898) – „prv proleterski
†ABRA[EVI]#
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
A
ternacionala#, †Budi se istok i zapad#, †Bile}anka# i dr.). J. T.
†Abra{evi}#, ma{ki hor (Bitola, 1933), so dirigentot Kalipso Nal~a
poet# vo Srbija, borec za „rabotnoto ~ove{tvo#. Zavr{uva III oddelenie gr~ko u~ili{te vo Ohrid, a po odeweto na semejstvoto na pe~alba vo [abac, Srbija (1888) go prodol`uva obrazovanieto vo srpskoto u~ili{te. Poradi te{ko zaboluvawe, vo V klas go napu{ta u~ili{teto. Go moli Ministerstvoto za nadvore{ni raboti (1896) da se zapi{e kako stipendist vo U~itelskata {kola „za da $ bidam – pi{uva – polezen na tatkovinata, a posebno na moeto rodno mesto#. Molbata mu e odbiena. Po usvojuvaweto na socijalisti~kite idei (1894), usileno pi{uva egzaltirani stihovi i objavuva svoi i prevedeni pesni (od germanski) vo vesnicite „Socijal-Demokrat# (1895) i „Vra~# (1896). Posmrtno mu e objavena edinstvenata stihozbirka „Pesme# (1903). Pesnite Sviri vetre, Crvena, Put u zavi~aj i dr. stanuvaat popularni vo borbata za rabotni~ki prava i slobodi. Patron na kulturno-umetni~ki dru{tva vo Makedonija.
na horistite se zgolemil do 120, koga negov dirigent stanal Velko Petrovski-Paskali. Repertoarot mu bil sostaven od toga{ popularnite masovni i revolucionerni pesni (†Marseleza#, †In-
†ABRA[EVI]#, RABOTNI^KA KULTURNO-UMETNI^KA GRUPA, KUMANOVO (1927– 1940) – prvoto osnova~ko sobranie go odr`uva na 15. I 1928 g., iako idejata za nejzino formirawe vo Kumanovo poteknuva od 1927 godina. Spored dokumentacijata, vo po~etkot postoele samo dve sekcii: Me{an hor i Mal orkestar. Politi~kata klima vo Kumanovo ~esto go popre~uvala kontinuitetot vo rabotata na †Abra{evi}#. Za najzna~aen period se smeta vremeto koga dirigent na horot stanal prvoborecot Pan~e Pe{ev (1935-1936). Vo Monopolot vo Kumanovo, po inicijativa na P. Pe{ev, bile sobrani materijalni sredstva od rabotnicite za kupuvawe na muzi£kite instrumenti za Monopolskiot orkestar. Osven na izletite za Prvi maj, horot prireduval koncerti vo gradot so bogat repertoar od ednoglasni i dvoglasni revolucionerni i masovni pesni. J. T.
LIT.: Jovan SkerliÊ, O pesmama Koste Abra{eviÊa, SKG, 4, Beograd, 1903; In`. Moma PopoviÊ, Kosta Abra{eviÊ – wegov `ivot, rad i ideje, Beograd, 1940; D-r Stojan Risteski, Kosta Abra{. Proleterski poet od Ohrid. Prilog odbrana poezija, Ohrid, 1981. Bl. R.
†ABRA[EVI]#, MA[KI HOR, BITOLA (1933–1940) – osnovan vo Bitola (1933) od Zdru`enite rabotni~ki sindikati na Kralstvoto Jugoslavija. Negovata cel bila zdru`uvawe na rabotni~kata klasa za borba protiv toga{niot kapitalisti~ki re`im. Prv dirigent na ovoj hor bila Kalipso Nal~a, diplomiran pijanist na Muzi~kata akademija vo Atina. Vo po~etokot horot broel 30 peja~i, no potoa (1936-1940) brojot
†Abra{evi}#, rabotni~ka kulturno-umetni~ka grupa - Kumanovo
5
A
†ABRA[EVI]#
†ABRA[EVI]#, RABOTNI^KA KULTURNO-UMETNI^KA GRUPA, PRILEP (1934–1939) – osnovana vo 1934 g. od mladinci, pripadnici na SKOJ. Imalo nekolku sekcii: Me{an hor, Orkestar od usni harmoniki, Dramska i Recitatorska sekcija i Duva~ki orkestar. Rakovoditel na Horskata sekcija i na orkestrite bil Asparuh Korubinovski (19101972); so Dramskata sekcija rakovodel Kiro Yale, so Recitatorskata Trajko Bo{kovski-Tarcan, a Literaturnata dru`ina ja vodel Mile Korubin. Sepak, osnovnata zada~a na grupata bila partiskata rabota so koja isto taka rakovodel Mile Korubin. Repertoarot na sekciite naj~esto se sostoel od makedonski narodni pesni, kako i od pesni so revolucionerna sodr`ina. J. T. „ABRA[EVI]#, SOJUZ NA KULTURNO-UMETNI^KI DRU[TVA – prvata samostojna Rabotni~ka umetni~ka grupa †Abra{evi}# bila osnovana vo Belgrad (30. X 1905) vo ramkite na Rabotni~kiot sojuz i Socijaldemokratskata partija. Podocna bile formirani istoimeni KUD i vo pove}e drugi gradovi. Vo Makedonija prvite vakvi KUD bile formirani vo Skopje (1919) i Kumanovo. Vo Kralstvoto Jugoslavija imalo vkupno 42 dru{tva (vo Bosna i Hercegovina, Makedonija, Srbija i Crna Gora). Poradi rascepot na rabotni~koto dvi`ewe na Komunisti~ka i Socijalisti~ka partija, so vreme se podelile na dve grupi (1923-1929). Ednite bile pod vlijanie na Nezavisnata rabotni~ka partija i Nezavisnite sindikati, predvodeni od KPJ, a drugite (t.n. centruma{i) bile pod kontrola na Socijalisti~kata partija i bile favorizirani od vlasta. Po {estojanuarskiot prevrat (1929) bila zabraneta rabotata na Nezavisnite sindikati i nezavisnite KUD „Abra{evi}#. Bile obnoveni duri vo 1937 g. vo ramkite na URSovite sindikati. Vo dekemvri 1940 g. pak bila zabraneta dejnosta na ovie sindikati, a so toa i na KUD „Abra{evi}#, a nivniot imot bil predaden na re`imskata sindikalna organizacija JUGORAS i na re`imskoto KUD „Abra{evi}#, koe vo Srbija prodol`ilo i vo vremeto na Vtorata svetska vojna. Vo 1944 g. pak bila obnovena rabotata na KUD „Abra{evi}# vo sostav na Mesniot sindikalen sovet na Belgrad. Do 1950 g. vo Jugoslavija rabotele vkupno 20 KUD †Abra{evi}#, a vo 1970 g. imalo edno dru{tvo vo Bosna i Hercegovina, 19 vo Srbi-
6
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
ja (od koi edno vo Vojvodina) i S. Ml. dve vo Makedonija. ABULAFIJA, Jakov (XVII v.) – rabin vo Skopje. Slu`el vo skopskata sinagoga „Bet Jakov# (1680) vo isto vreme so rabinot Jichak Jihja. Poseduvale del od spisite na {abtaistot prorokot Natan od Gaza, koj pri svoeto propatuvawe niz Makedonija odnenade` umrel vo Skopje, kade {to bil pogreban.
Toa ureduvawe bilo nare~eno principat. Vladeeweto na Avgust se smeta za najsvetol period vo rimskata istorija. Po smrtta bil slaven kako bo`estvo. LIT.: A.H.M. Jones, Augustus, London 1970; A. Massie, Augustus, London, 1987. K. Ax.
LIT.: Zeni Lebl, Plima i slom iz istorije Jevreja Vardarske Makedonije, Gornji Milanovac, 1990. J. Nam.
AVARSKI KAGANAT (VI–IX v.) – dr`ava vo Panonija, osnovana od Avarite (nomadski plemiwa od tursko-mongolsko poteklo). Kon sredinata na VI v. se naselile vo Panonija i formirale golem sojuz od plemiwa (Sloveni, Huni i dr.) na ~elo so kagan. Od Panonija Avarite prezemale pqa~ka{ki napadi vrz Vizantija. Zaedno so Slovenite u~estvuvale vo napadite na Solun (586, 618) i na Carigrad (626), kade {to do`iveale te`ok poraz, nivnata mo} zapo~nala da slabee. Vo po~etokot na IX v. Karlo Veliki go uni{til Avarskiot Kaganat. Kaj slovenskite narodi Avarite se poznati pod imeto Obri. LIT.: J. Kova~eviÿ, Avarski Kaganat, Beograd, 1977. K. Ax.
Imperatorot Avgust Gaj Julij Cezar Oktavijan
AVGUST GAJ JULIJ CEZAR OKTAVIJAN (64 g. pr. n.e. – 14 g. n.e.) – rimski imperator (27 g. pr. n.e. – 14 g. n.e.), vnuk na Julij Cezar i negov naslednik. So Antonij i so Lepid go osnoval Vtoriot triumvirat (43), a po bitkata kaj Akcij (31) stanal edinstven vladetel vo rimskata dr`ava. Vo 27 g. Senatot mu ja dodelil titulata avgust („vozvi{en#). Gi prezel site republikanski ovlastuvawa, a vo Senatot bil princeps (prv), rimskata dr`ava se pretvorila od republika vo monarhija.
Alija Avdovi}
AVDOVI], Alija (s. Sin|eli}, Skopsko, 1912 ‡ logor Bawica, septemvri 1941) ‡ komunisti~ki deec. Zavr{il osnovno u~ili{te vo rodnoto selo i medresa vo Skopje, kade {to se vklu~il vo progresivnoto mladinsko dvi`ewe. Kako student na Filozofskiot fakultet vo Skopje i pripadnik na progresivnoto studentsko dvi`ewe, bil progonuvan od srpskata policija, a vo edna partiska provala bil uapsen (kon krajot na 1934) i osuden kako komunist spored Zakonot za za{tita na dr`avata. Kaznata ja izdr`uval vo zatvorot vo Sremska Mitrovica, kade {to steknal bogato revolucionerno iskustvo. Po izleguvaweto od zatvor, poradi naru{enoto zdravje, izvesno vreme prestojuval vo bolnica i sanatorium, no prodol`il so komunisti~kata dejnost vo rodnoto selo i okolinata. Vo Sin|eli} formiral i grupa aktivisti (1939), anga`irani vo Selskata samopomo{ i vo Narodnata pomo{ za u~esnicite vo rabotni~kite {trajkovi vo Skopje. Po fa{isti~kata okupacija, poradi antifa{isti~kata dejnost pak bil uapsen (6. VIII 1941), sproveden vo logorot Bawica i so grupa zatvorenici strelan od Gestapo. Pred strelaweto spasil nekolku zatvorenici da bidat vrateni od streli{teto, koga na pra{aweto od gestapovcite za izdvojuvawe na komunistite, odgovoril: „Ovde nema drugi komunisti osven Boro Todorovi} i mene.# LIT.: Bea, zaginaa, ostanaa, Skopje, 1969, 22-23; Tiho Milo{evski, Se}avawa od NOB, Arhiv na Skopje, 1975, 10; Krsto Zdravkovski, Da ne se zaboravi, Skopje, 1982, 65-66. S. Ml.
AVZIU, Servet (s. Mala Re~ica, Tetovsko, 1. X 1946) – politi~ki deec, novinar i stopanstvenik.
AVRAMOVSKI
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
Zavr{il Zemjodelsko-{umarski fakultet vo Skopje (1969). Bil ~len i sekretar za zemjodelstvo vo Izvr{niot sovet na Sobranieto na Op{tinata Tetovo i direktor na Centarot za unapreduvawe na individualnoto zemjodelstvo vo Tetovo. Izvesno vreme bil novinar vo RTV Skopje i rakovoditel na Pretstavni{tvoto na OP †Ereniku komerc# – Skopje vo Tetovo, a potoa (kako kandidat na PDP-NDP) minister bez portfeq vo Vladata na RM. S. Ml.
ja, Holandija, Anglija, stasal vo Rusija. Od carot Mihail Teodorovi~ i patrijarhot Filaret Niketi~ dobil pravo (gramoti) da sobira milostina. Po prestojot vo Rusija povtorno zaminal vo zapadna Evropa i tamu sobiral milostina za da ja spasi ohridskata soborna crkva „Vovedenie Bogorodi~ino# da ne bide pretvorena vo xamija. Za otkup dal 25.000 zlatnici. IZV. i LIT.: CGADA, f.: 52, op. 1, d. 8, ll. 1-55; I. Snegarov, Istori® na Ohridskata arhiepiskopi®-patriar{i®, II, Sofi®, 1995. Al. Tr.
AVRAMOV, Vasil (s. Osoj, Debarsko, 1812 – 1903) – graditel i rezbar od rodot Filipovci od s. Osoj. Toj e sin na Avram Di~ov, koj sorabotuval so Petre Filipovi~ Garkata i so Dimitar Stani{ev vo izvedbata na ikonostasite vo Bigorskiot manastir i vo Skopje. Nema poprecizni podatoci za negovata dejnost. LIT.: A. Vasiliev, BÍlgarski vÍzro`denski maŸstori, SofiÔ, 1965, 247. V. P.-K. Avijacija vo zemjodelstvoto
AVIJACIJA VO ZEMJODELSTVOTO – Kaj nas za~etocite datiraat od 1962 g., koga se koristele dva aviona od markata „^melak#, sopstvenost na RO „Agrohemizacija# – Skopje. Privatnata aviokompanija „BONIER# formirana kako dru{tvo za aviouslugi (1996). Vo tekot na 2004 kompanijata raspolagala so 13 avioni od tipot AN-2 i so svoj aerodrom vo Sveti Nikole. Odreden broj avioni rabotat na stranski pazari (Bugarija i Srbija na Balkanot; Sudan i Al`ir vo Afrika). Osnovni dejnosti vo oblasta na zemjodelskoto proizvodstvo se: seewe na `ita od avion, osnovno |ubrewe i prihranuvawe so ve{ta~ki |ubriva, prskawe na zemjodelskite kulturi so insekticidi, herbicidi i za folijarna ishrana; vo oblasta na {umarstvoto: prskawe na {umskite povr{ini protiv {tetnici, gasnewe na {umski po`ari, modifikacija na vremeto: predizvikuvawe ve{ta~ki do`d, gradobijna za{tita, rasteruvawe oblaci i magla. Dr. \o{.
AVNOJ - v. Antifa{isti~ko sobranie (ve}e) na narodnoto osloboduvawe na Jugoslavija AVRAMIJ, Mesapsa (XVII v.) – ohridski arhiepiskop (1629– 1634). Na 6 mart 1631 g. dobil gramota od Svetiot arhierejski sinod na Ohridskata crkva da sobira milostina. Prestojuval vo Venecija i vo Rim, a preku Franci-
A
1953) – publicist, istori~ar i aktivist na makedonskoto revolucionerno dvi`ewe. Zavr{il gimnazija i u~itelstvuval vo Ohrid i Bitola (1903–1907). Od 1902 g. se vklu~il vo TMORO. U~estvuval vo borbite so srpskata propaganda vo Azot (Vele{ko) i vo Pore~e. Po Prvata svetska vojna bil aktiven vo Ilindenskata organizacija, podocna i nejzin pretsedatel (1944–1947). Avtor e na trudovi za revolucionernoto dvi`ewe vo Makedonija. LIT.: Almanah na bÍlgarskite nacionalni dvi`eniÔ sled 1878, SofiÔ, 2005. Z. Tod.
AVRAMOV, Filip (s. Osoj, Debarsko, 1814 – 1900) – graditel i rezbar od rodot Filipovci od s. Osoj. Toj e sin na Avram Di~ov i zaedno so svojot brat Vasil Avramov i so sinovite izrabotuval tavani, dolapi i vrati vo mnogu domovi, konaci i manastiri vo Makedonija i vo Srbija. LIT.: A. Vasiliev, BÍlgarski vÍzro`denski maŸstori, SofiÔ, 1965, 247. V. P.-K.
AVRAMOV, Krsto (s. Treson~e, 1866 – Skopje, 1939) – zograf, sin na Avram Di~ov od s. Treson~e. U~el od svojot tatko i rabotel so nego do 1890 g. Od malkute podatoci za negovata aktivnost se znae za crkvite „Sv. Voznesenie# vo s. Izvor i „Sv. Troica# vo s. Bojnica, obete vo Vidinsko, i za nekolku dela vo Severozapadna Bugarija. LIT.: A. Vasiliev, BÍlgarski vÍzro`denski maŸstori, SofiÔ, 1965, 189–190.V. P.-K.
AVRAMOV, Nikola (Lazaropole, 1856 – Serez, 1911) – zograf od rodot Ko{evski. Toj e sin na Avram Ko{evski (1805–1880), za kogo se pomni deka rabotel vo Egejskiot del na Makedonija. N. Avramov rabotel vo Tetovsko, Gostivar, Debarsko, Ohridsko i vo Skopsko. LIT.: A. Vasiliev, BÍlgarski vÍzro`denski maŸstori, SofiÔ, 1965, 244. V. P.-K.
AVRAMOV, Nikola Jakov~ev (s. Slatina, Ohridsko, 1880 – Ruse, 1939) – ohridski selski vojvoda, u~esnik vo Ilindenskoto vostanie. So svoja ~eta (od s. Slatina) u~estvuval vo napadot na osmanliskiot garnizon vo seloto Sirula, Ohridsko (borbite na Sirulski Rid od 20. VII 1903 g.). Vo tekot na Balkanskite vojni u~estvuval vo IX vele{ka dobrovole~ka (opol~enska) ~eta vo sostavot na Bugarskata armija. IZV. i LIT.: CDA, f. 1, op. 1, a.e. 4, l. 8; „IlÓstraci® IlindenÝ#, 3–4, Sofi®, 1936. Al. Tr.
AVRAMOV, Stefan (^irpan, Bugarija, 1884 – Sofija, 28. IX
Borka Avramova, Planinski ~ovek (1962)
AVRAMOVA, Borka (Tetovo, 9. X 1924 – Zagreb, 25. III 1993) – skulptorka. Diplomirala na Akademijata za likovna umetnost vo Zagreb (1953). Do 1960 g. dejstvuvala vo Skopje, kade {to vo 1954 g. imala samostojna izlo`ba, prva na makedonski skulptor. Izlo`ila portreti so etnografski obele`ja, no so moderna forma i bez klasi~ni anatomski proporcii ([iptar, 1954). M. B.-P. AVRAMOVSKI, Dimitar Pandilov (s. Treson~e, 1. III 1899 – Skopje, 26. VII 1963) – slikar, eden od najzna~ajnite osnovopolo`nici na makedonskata moderna umetnost i najeminenten pretstavnik na impresionizmot. Poteknuval od poznata zografska familija. Diplomiral (1924) na Dr`avnata hudo`estvena akademija vo Sofija (Bugarija). Od
7
A
AVRAMOVSKI
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
hofonija II (1974) za kameren orkestar; Koncert za pijano i orkestar (1990); 8 simfonii; oratoriumi: Makedonija, 1968; Povesnica, 1977; dve operi: Bolen Doj~in (1982), Lidija od Makedonija (2001); orkestarski kompozicii (Harmosin ‡ Prokolnatiot Vizantiec (2002) i dr.); Tuba mirum, za glas i orkestar (2005); Balkanski rekviem (2005). M. Kol.
Dragutin AvramovskiGute
Ostavil zna~aen beleg vo ramkite na enformelot i lirskata apstrakcija vo slikarstvoto i grafikata (Kompozicija, 1959; Gotska katedrala, 1961; Studija br. Z. Al.-B. 27, 1962). Petar Avramoski D. P. Avramovski, @etvarki, maslo na platno (1935)
1927 do 1928 g. prestojuval vo Pariz i Monpelje. Do 1945 g. `iveel vo Bugarija (s. Hajredin), a potoa se vratil vo Makedonija i rabotel kako likoven pedagog vo Skopje. Ja priredil prvata samostojna izlo`ba na makedonski moderen slikar vo Skopje (1926). Samostojno izlagal i vo ]uprija (1926), Skopje (1956, 1962), Monpelje (1928), Sofija (1930, 1934, 1937). Najgolema retrospektiva imal vo Muzejot na sovremenata umetnost vo Skopje (1983). Rabotel masla, akvareli i crte`i, a `anrovski se opredelil za pejza`i, mrtvi prirodi, portreti, aktovi. Vo po~etokot go sledel akademizmot so blago realisti~ni naznaki, a podocna se opredelil za impresionizmot so elementi na ekspresionizam, na mesta so akcioni potezi. Vo ovoj duh se naslikani negovite najzna~ajni dela vo koi dominira pastoralata, poetikata na prostorot, svetlinata, optimisti~kata vedrina na atmosferata (Pokraj voda, 1925; @etvarki, 1926; Akt, 1928; Tovaren voz, 1950; Esen, 1951; Vr{idba 1951; @etva 1954). LIT.: Cvetan Grozdanov, Dimitar Pandilov, „Razgledi#, god. V, br. 1, Skopje, 1963, 59; Elena Macan ^uki}, Dimitar Pandilov (katalog), Umetni~ka galerija, Skopje, 1966; Sowa Abaxieva-Dimitrova, Dimitar Avramovski Pandilov, Skopje, 1984. S. Ab.-D.
AVRAMOVSKI, Dragutin (Gute) (Kumanovo, 11. III 1931 – Skopje, 12. IX 1986) – slikar, grafi~ar, scenograf, profesor na Fakultetot za likovna umetnost vo Skopje. Diplomiral na Akademijata za primeneta umetnost vo Zagreb (1955). Imal retrospektivna izlo`ba vo Skopje (Muzej na sovremenata umetnost, 2002). 8
Risto Avramovski
AVRAMOVSKI, Risto (s. Selce, Stru{ko, 20. VIII 1943 ‡ Skopje, 8. VII 2007) ‡ kompozitor. Kompozicija u~el vo Skopje (Vlastimir Nikolovski) i vo Belgrad (Enriko Josif). Eden od najistaknatite makedonski kompozitori vo poslednite tri decenii. Avtor e na nad sto dela od site muzi~ki `anrovi. Pi{uval i filmska muzika, muzika za teatarski pretstavi kako i za radiodrami i televiziski serii. Se zanimaval i so publicistika, objavuvaj}i stru~ni tekstovi i muzi~ki recenzii. Negovoto tvore{tvo proizleguva glavno od duhovnite prostori na Makedonija. Muzi~kiot jazik mu e umeren i avtorot re~isi voop{to ne se vpu{tal vo eksperimenti, tipi~ni za muzikata od vtorata polovina na XX v. Delata na A. se izveduvani vo mnogu zemji vo svetot, a najgolem broj od niv se snimeni vo Muzi~kata produkcija na MRT. ^len e na Sojuzot na kompozitorite na Makedonija, vo nekolku navrati negov pretsedatel i sekretar. Pove}e godini gi vodel Denovite na makedonskata muzika, a bil i pretsedatel na Upravniot odbor na festivalot Ohridsko leto. Vo 2006 g. e izbran za redoven ~len na MANU. DELA: Bibliofonija, za sifoniski orkestar (1970); Psihofonija I (1972) i Psi-
AVRAMOSKI, Petar (s. Ta{maruni{ta, Stru{ko, 11. VII 1945) ‡ grade`en tehni~ar, istori~ar, muzeolog, poet i publicist. Osnovno u~ili{te zavr{il vo rodnoto selo i vo s. Labuni{ta (Stru{ko), a Sredno tehni~ko u~ili{te (Grade`en otsek) vo Struga (1964), po {to rabotel kako grade`en tehni~ar. Diplomiral na Filozofskiot fakultet (Grupa istorija) vo Skopje (1972). Do penzioniraweto rabotel kako kustos-istori~ar vo Narodniot muzej „D-r Nikola Nezlobinski# vo Struga (1983‡2001). Kako kustos podgotvil 11 tematski izlo`bi za minatoto na Struga i Stru{ko. U~estvuval na 12 nau~ni sobiri, objavil 6 monografii, edna poema i desetina pozna~ajni nau~ni prilozi (glavno od kulturnoto minato na Struga i Stru{ko). BIBL: Bra}ata Miladinovci, Struga, 1992; Letopisna kniga na crkvata „Sveti \or|ija# vo Struga, Struga, 1996; Misle{evo i knigata na dariteli na crkvata „Sveti Jovan Krstitel#, Struga, 1998; Nezaborav i ~estvuvawe, Struga, 2000; Slovo za besmrtnite (poema), Struga, 2002; Velikanite od Struga, Struga, 2002; Vrani{ta, Struga 2005. S. Ml.
Vladimir Avram~ev, od ciklusot Metamorfoza
AVRAM^EV, Vladimir (s. Stojakovo, Gevgelija, 1. IX 1939) – kerami~ar. Studiral na Akademijata za primeneta umetnost vo Belgrad, Otsek keramika. Sozdava
AVTOBUSKI PRETPRIJATIJA
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
plasti~ni asocijativni formi so duhoviti re{enija i primesi na fantastika, koi se dvi`at me|u primenetata i likovnata umetnost. Izlagal samostojno i na kolektivni izlo`bi vo Skopje i vo stranstvo. Dobitnik e na pove}e makedonski i stranski nagradi i priznanija. LIT.: Vladimir Veli~kovski, Vladimir Avram~ev, Skopje, 2004. Al. Cv.
AVSTRALISKO–MAKEDONSKI VRSKI I ODNOSI – se vospostavuvaat so po~etokot na iseluvaweto na Makedonci vo Avstralija (krajot na XIX v.). Vo Melburn se formira ogranok na MPO (1936), vo Pert prvo makedonsko kulturno zdru`enie „Edinstvo# (1939), mre`a makedonski organizacii (1941–1946), se odr`uva konferencija za nivno obedinuvawe vo Makedonskoavstraliski naroden sojuz (1946) i vo Melburn se formira prvata makedonska crkovna op{tina vo stranstvo (1960). Avstralija ja priznava RM na 15. II 1994 g. Diplomatski odnosi se vospostavuvaat na 20. X 1995 g. Prv vonreden i opolnomo{ten ambasador na Avstralija vo RM e Noel Donald Kembel (Noel Donalld Campbell). Prv vonreden i opolnomo{ten ambasador na RM vo Avstralija e Viktor Gaber. LIT.: Ivan Katarxiev, Makedonskata politi~ka emigracija po Vtorata svetska vojna, Skopje, 1994; Ahil Tunte, Republika Makedonija – prva dekada (19901999), Skopje, 2005. T. Petr.
AVSTRISKO–OSMANLISKITE VOJNI I MAKEDONIJA (XVII v.). Vo vremeto na vojnata od 1683 g. na sojuzot „Sveta liga#, ju`noto krilo na avstriskata vojska kon krajot na septemvri 1689 g. prodrelo vo severniot del na Makedonija, kade {to izbuvnalo vostanie predvodeno od martolozba{ijata Karpo{ so okolu 3.000 vostanici i bunt na Ivo [tipjanecot so okolu 500 vostanici. Vo po~etokot na 1690 g. avstriskata vojska bila porazena kaj Ka~anik i prisilena na povlekuvawe. Vo vremeto na vojnite (1716‡1718 i 1737‡1739), ohridskiot arhiepiskop Joasaf II vospostavil tajni vrski so Avstrija, no ne uspeal da ja pridobie Habzbur{kata monarhija za osloboduvawe na Makedonija i drugite hristijanski zemji na Balkanot pod vlasta na Osmanliskata dr`ava. Vo Avstro-osmanliskata vojna (1788‡1791) vo dobrovole~kite odredi (frajkori) se vklu~ile pove}emina Makedonci od Mavrovsko-rekanskiot kraj, Debar, Ohrid i drugi mesta na Makedonija. Nekoi se steknale so vi-
A
soki voeni ~inovi. Vo XIX v., vo vremeto na krizata 1875‡1878 i potoa Habzbur{kata monarhija vodela politika na zadr`uvawe na Makedonija pod vlasta na Osmanliskata dr`ava za za~uvuvawe na nejzinata teritorijalna celost.
XVII do prvite decenii na XX vek, Skopje, 2002; Mihajlo Minoski, Politikata na Avstro-Ungarija sprema Makedonija i makedonskoto pra{awe 1878-1903, Skopje, 1982; Avstriski dokumenti za reformskata akcija vo Makedonija, 19031909, Skopje, 2002. M. Min. *
LIT.: Joseph von Hammer, Historija Turskog/Osmanskog carstva, tom 2 i 3 (Prijevod i stru~na redakcija Nerkez Smailagi}), Zagreb, 1979; D-r Du{anka BojaniÊ, Ustanak Karpo{a 1689. godine, Makedonski oru`ani ustanak protiv Turaka u doba Austroturskog rata krajem 17. veka, „Vesnik#, 17, Vojni muzej, Beograd, 1971. M. Zdr.
Vo Solun (od 1768) postoi avstriski vicekonzulat (vo 1830 g. se spomnuva kako efektiven konzulat, a od 1846 g. kako konzulat), vo Bitola (od 1851), a konzularni agentstva ima vo Seres, Kavala i Volos. Posleden se otvora konzulatot vo Skopje. Avstrija ja priznava RM na 5. V 1993 g. Diplomatski odnosi se vospostavuvaat na 23. XII 1994 g. Prv vonreden i opolnomo{ten ambasador na Avstrija vo RM e Kurt Spalinger (Kurt Spalinger). Prv vonreden i opolnomo{ten ambasador na RM vo RA e Ognen Maleski.
AVSTRISKO–MAKEDONSKI (AVSTROUNGARSKO–MAKEDONSKI) VRSKI I ODNOSI ‡ politi~ki, stopanski i kulturni vrski i odnosi niz minatoto. Pred krajot na XVI v. arhiepiskopite na Ohridskata arhiepiskopija vospostavile politi~ki vrski so Avstrija za da ja pridobijat za osloboduvawe na hristijanite od vlasta na Osmanliskata Imperija. So takva misija vo Avstrija patuval arhiepiskopot Gavril (1586), a i arhiepiskopot Atanasij I (1598/1599). Pred krajot na XVII v. (esenta 1689), koga avstriskata vojska navlegla vo severniot del od Makedonija, na stranata na avstriskata vojska se borele okolu 3.500 do 4.000 makedonski vostanici predvodeni od Karpo{. Imperatorot Leopold I izdal akt (IV 1690) za pokrovitelstvo i za za{tita na makedonskiot narod. Preselnicite od Makedonija vo Avstrija od XVII v. i ponatamu kontinuirano odr`uvale trgovski i kulturni vrski. Vo Avstrija `iveel i tvorel prviot makedonski heraldi~ar, golem umetnik i prerodbenik Hristofor @efarovi~, koj ja sozdal Stematografijata so makedonskiot zemski grb vo Viena (1741). Na Berlinskiot kongres (1878) Avstro-Ungarija bila protiv sozdavawe makedonska dr`ava, kako vo vremeto taka i po Ilindenskoto vostanie. Taa so Rusija (1903) podgotvila programa za reformi vo Makedonija i go kontrolirala Skopskiot vilaet (do 1908). Vo vremeto na Balkanskite vojni zazela neutralen stav i ja priznala okupacijata i podelbata na Makedonija me|u Grcija, Srbija i Bugarija. Vo Prvata svetska vojna na Balkanot Bugarija bila poddr`ana da go okupira i da go anektira pogolemiot del od Makedonija. Vo periodot me|u dvete svetski vojni Viena bila nadvore{en centar na makedonskoto osloboditelno dvi`ewe; tamu (1925) bila osnovana VMRO (Ob.). LIT.: Milka Zdraveva, Makedonsko-avstriski vrski od poslednite decenii na
IZV.: Avstriski dokumenti za istorijata na makedonskiot narod, t. 1, 1905–1906, 1907–1908, Skopje, 1977, 81. LIT.: \or|i Stoj~evski, Reformite na Avstro-Ungarija vo Skopskiot sanxak i vo nekoi delovi na vilaetot Skopje od 1903-1904 godina, Zb. Evropa i makedonskoto pra{awe. Materijali od nau~niot simpozium, Del~evo, 29, 30 septemvri i 1 oktomvri 1994 godina, Del~evo, 1995; Ahil Tunte, Republika Makedonija - prva dekada (1990-1999), Skopje, 2005. T. Petr.
AVSTROUNGARSKO–RUSKA TAJNA KONVENCIJA (Budimpe{ta, 3/15. I 1877) – me|udr`aven dogovor za balkanskoto vladeewe na Osmanliskata Imperija. So nea bilo dogovoreno vo slu~aj na vojna na Rusija protiv Osmanliskata Imperija i teritorijalni promeni Avstro-Ungarija da ja okupira Bosna i Hercegovina, a Rusija da ja okupira Besarabija. Na Balkanot se isklu~uvalo sozdavawe slovenska ili druga golema dr`ava; Bugarija, Albanija i drugiot del od Rumelija (Makedonija) mo`ele da stanat nezavisni dr`avi, a Tesalija, del od Epir i ostrovot Krit da se soedinat so Grcija. Carigrad so bliskata teritorija, ~ii granici bi se opredelile, mo`el da stane sloboden grad. LIT.: Makedonija vo me|unarodnite dogovori 1875-1919. Izbor, redakcija i komentar d-r Aleksandar Hristov i d-r Jovan Donev, Skopje, 1994. M. Min.
AVTOBUSKI PRETPRIJATIJA I AVTOBUSKI STANICI. Prvoto pretprijatie za javen prevoz go formirale bra}ata Popovi} od Skopje (1925), a podocna vo Bitola e formirano pretprijatieto „Jug“ (1932). Na 2. XII 1944 g. ATRO – „Proleter“ ja pu{ti prvata avtobuska linija na relacija Skopje – Bitola, a prvoto pretprijatie za prevoz na patnici – „FAP“ e formirano vo 1945 g. Denes ima vkupno 32 AP. Na 8.
9
A
AVTOMATIZACIJA
IV 1953 g. e sozdadeno Zdru`enieto za javen avtobuski soobra}aj. Izgradeni se nad 190 avtobuski stojali{ta, kako i avtobuski stanici niz RM. Pri formiraweto na Delovnata zaednica (1973) egzistiraa okolu 14 AS, vo 1983 g. – 22 AS, a vo 2004 g. ima{e 31 AS. LIT.: M. Stefanovski, Soobra}ajot vo Makedonija, Matica Makedonska, Skopje, 2001 g. R. D., Kr. B.
AVTOMATIZACIJA I MEHANIZACIJA NA TEHNOLO[KITE PROCESI VO DRVNATA INDUSTRIJA VO REPUBLIKA MAKEDONIJA – integralen del na drvnoindustriskite tehnologii. So niv ~ovekoviot trud se zamenuva so rabota na visokoproizvodni ma{ini, uredi i sistemi za kontrola i upravuvawe. Kako rezultat na taa zamena se ovozmo`uva samostojno te~ewe na proizvodnite operacii i procesi (bez ili so delumno u~estvo na ~ovekot). Drvnata industrija ima svoi specifi~nosti koi imaat vlijanie vrz tipot na tehni~kite sredstva za avtomatizacija i mehanizacija. Specifi~ni karakteristiki ima i kaj razli~nite vidovi na drvnoindustriskite proizvodstva, koi isto taka imaat vlijanie pri izborot na tipot na tehni~kite sredstva i na tipot na sistemite so koi se realizira avtomatizacijata vo konkretnite proizvodstveni operacii i procesi. Vo drvnoindustriskite pretprijatija vo RM postojat poluavtomatizirani, avtomatizirani i mehanizirani tehnolo{ki procesi. Avtomatizacijata i mehanizacijata se prisutni podednakvo vo proizvodstvenite kapaciteti od primarnoto i finalnoto proizvodstvo. B. Il. AVTOMOBILSKA BRIGADA NA NOV I POJ ZA MAKEDONIJA (Skopje, XI 1944) – voena edinica na NOV i POJ za Makedonija. Vo formaciskiot sostav imala 70 kamioni. Gi opslu`uvala site edinici vo snabduvaweto so hrana, municija i dr. V. St.
Prviot broj na v. †Avtonomija# (1898)
„AVTONOMIœ# (Sofija, 10. V 1898 ‡ 23. X 1899 i 7. XII 1901 ‡ 30. III 1902) ‡ makedonski vesnik. Vo podnaslovot prvin se deklariral kako organ na politi~kite interesi na hristijanskoto naselenie vo Turcija (br. 1-5), potoa kako nezavisen organ na makedonskite
10
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
interesi (br. 6-19), kako organ na politi~kite interesi na makedonskoto naselenie vo Turcija (br. 20-24) i pak kako prviot podnaslov. Prviot broj bil pe~aten vo pe~atnicata na Ivan P. Daskalov, a podocna smenil u{te osum pe~atnici. Odgovoren urednik prvin bil D. G. ^ohaxiev, a potoa St. Ivanov, A. S. Vasilev, Ivan Stojmenov, Ivan Nedev, Todor Arsov i A. K. ^akarov. Izleguval sekoja sabota. Objaveni se vkupno 54 broja. Objavuval napisi od politi~ki karakter i dopisi od site krai{ta na Makedonija za polo`bata na naselenieto. Vo prodol`enija e objavena i poemata na Rajko @inzifov „Krvava ko{ula#. Sodr`i i napisi na francuski jazik. LIT.: D-r Boro Mokrov, Razvojot na makedonskiot pe~at i novinarstvo (od prvite po~etoci do 1945 godina), Skopje, 1980, 179-181; D-r Boro Mokrov ‡ M-r Tome Gruevski, Pregled na makedonskiot pe~at (1885-1992), Skopje, 1993. S. Ml.
„AVTONOMIœ# (Sofija, 1‡16. VIII 1903, st. st.) ‡ zadgrani~en vesnik na Vnatre{nata makedonsko-odrinska revolucionerna organizacija. Izleguval na bugarski i francuski jazik. Bil pe~aten vo pe~atnicata na Georgi A. No`arov, najaven deka }e izleguva sekoja sabota, no izlegle samo tri broja. Uvodnikot na prviot broj ima naslov „Pred revolucijata#, so napomena: „pred sudbonosnite nastani {to se odvivaat vo na{ata tatkovina nie nema da zboruvame. Ostavame na samite nastani da zboruvaat. Ako denes Organizacijata se re{ava da izleze so svoj zadgrani~en list, toa go pravi za da gi iznesuva pred svetot barawata na naselenieto {to se bori i da go za{titi negovoto delo od onie {to sakaat da go klevetat.# Vo istiot prv broj na francuski jazik e objavena i „Deklaracija na VMORO#, potpi{ana od zadgrani~nite pretstavnici vo Bugarija d-r Hristo Tatar~ev i Hristo Matov. Vtoriot broj od 5 avgust, (st. st.) soop{tuva: „@repkata e frlena, borbata po~na. Na 20 juli ve~erta vo tri ~asot po tursko, soglasno so re{enieto na Centralniot revolucioneren komitet, zapo~naa dejstvata vo celiot Bitolski vilaet... Pretsedatel na Bitolskiot vostani~ki {tab e Dame Gruev, a ~lenovi se: Pere To{ev, Boris Sarafov i A. Lozan~ev...# Tretiot i posleden broj od 16 avgust e ispolnet so svedo{tva za tekot na Ilindenskoto vostanie. LIT.: D-r Boro Mokrov ‡ M-r Tome Gruevski, Pregled na makedonskiot pe~at (1885-1992), Skopje, 1993, 29-30. S. Ml.
Prvata stranica na v. †Avtonomna Makedonija# (1905)
„AVTONOMNA MAKEDONIJA (La Macédoine autonome)# (Belgrad, 12. H – 14. XII 1905) – nedelen neoficijalen organ na Makedonskiot klub vo Belgrad. Podnaslovno moto: „Balkanot na balkanskite narodi – Makedonija na Makedoncite# (Gledston). Glaven urednik Grigorie Haxita{kovi} (od Voden), sopstvenik i odgovoren urednik \or|e \er|ikovi} (od Gevgelija), a me|u sorabotnicite se i J. Veli}, A. Atanasov i E. Sprostranov. Vesnikot izleguva na srpski jazik (so uvodnicite i na francuski), so programska koncepcija vo prviot broj so podnaslovi: „I. Idejata za avtonomija na Makedonija pod garancija na golemite sili i na malite balkanski dr`avi. II. Makedonskoto pra{awe ne e nacionalisti~ko pra{awe; toa ne e nacionalno pra{awe na niedna od balkanskite dr`avi, sekoja od koi go smeta kako takvo za sebe i so toa go pravi nevozmo`no negovoto re{enie; toa e politi~ko pra{awe na site hristijanski narodi {to `iveat vo Makedonija. III. Idejata za Balkanska konfederacija so Makedonija kako nejzin ~len#. Koga izdava~ite formiraat jadra i vo Makedonija i vospostavuvaat li~en kontakt so rakovodstvoto na TMORO za u~estvo kako posebna makedonska grupa na pretstojniot Rilski kongres, vo Belgrad nastanuvaat uli~ni demonstracii i doa|a do smena na vladata. Po verbalnite i fizi~kite napadi i zastra{uvawa, po br. 12 vesnikot prestanuva, a redaktorite-izdava~i moraat da ja napu{tat Srbija. Taka e zadu{en i Makedonskiot klub i raznebitena organizacionata struktura vo zemjata i vo stranstvo.
AGATIJ
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
LIT.: Bla`e Ristovski, Makedonskiot klub vo Belgrad i vesnikot „Avtonomna Makedonija# (1905), „Sovremenost#, XXXI, 4 i 5, 1969, 501-542 i 619-639. Bl. R.
Organot na makedonskata emigracija †Avtonomna Makedonija# (1920&1923)
„AVTONOMNA MAKEDONIœ# (Sofija, 1. XII 1920 ‡ 26. I 1923) ‡ vesnik, organ na makedonskata emigracija vo Bugarija, a od broj 53 (15. XII 1921) organ na Makedonskata federativna emigracija vo Bugarija. Izleguval edna{ nedelno, na bugarski jazik. Prviot broj bil pe~aten vo pe~atnicata na v. „Pravo#, vo tira` od 2.500 primeroci, a podocna vo drugi tri pe~atnici. Urednici bile Ivan Snegarov i Vladislav (Slav~o) Kova~ev. Objaveni se vkupno 97 broja. Imal cel da gi obedini Makedoncite-emigranti i da sozdade silna politi~ka organizacija koja povtorno }e go pokrene makedonskoto pra{awe i negovoto re{avawe po miren pat.
AVTOHTONI CVE]IWA (ENDEMI^NI, RELIKTNI, ZAGROZENI) – ukrasni, zeleni, grmu{esti i polugrmu{esti rastenija, koi se avtohtoni, odnosno poteknuvaat i prirodno se rasprostraneti na podra~jeto na Makedonija (Astragalus physocalyx, Astragalus cernjavskii, Colchicum macedonicum, Potentilla doerfleri, Ranunculus degeni, Osmunda regalis, Salvia jurisicii, Silene paeoniensis, Asplenium macedonicum, Crocus cvijici, Crocus pelistericus, Drosera rotundifolia, Thymus oehmianus, Tulipa mariannae, Viola arsenica, Viola allchariensis i dr.). ^esto se endemi~ni ili reliktni vidovi, nekoi se vklu~eni vo listite na zagrozeni vidovi. Tie se od posebno zna~ewe za biolo{kata raznovidnost, kako genofondovi za nau~ni istra`uvawa, vo selekcionite zafati i kako potencijalni vidovi za pejza`noto oblikuvawe i ureduvawe. LIT.: Studija za za{tita na prirodata, Zavod za za{tita na prirodata, Skopje, 1988. S. H. P.
LIT.: D-r Boro Mokrov, Razvojot na makedonskiot pe~at i novinarstvo (od prvite po~etoci do 1945 godina), Skopje, 1980, 309-312; D-r Boro Mokrov ‡ M-r Tome Gruevski, Pregled na makedonskiot pe~at (1885‡1992), Skopje, 1993, 30-31. S. Ml.
Spored Skilica, semejstvoto na carot Samuil na svadbata na }erkata Miroslava
Avtopatot Skopje&Tetovo
AVTOPAT – najvisoka soobra}ajna klasa na javni pati{ta, so dva razdvoeni kolovoza, gradeni za brzini od 80 do 120 km/~as. Prvata delnica {to e rekonstruirana i izgradena kako avtopat e Kumanovo – Miladinovci, so 21,8 km (1978). Kompletno nov avtopat e izgraden na delnicata Veles – Motel Makedonija (koridor 10), so dol`ina od 600 km (1985). Vkupno izgraden avtopat ima 196,80 km, a vo tek e izgradbata na u{te 45 km (v. patna mre`a). IZV.: Dokumentacija na Fondot za magistralni i regionalni pati{ta, Skopje. R. D.
AGATA (X–XI v.) – makedonska carica, `ena na carot Samuil. Poteknuvala od vizantiska blagorodni~ka familija od gradot Dra~. Nejziniot tatko Jovan Hrisilij bil proteuon na Dra~ i imal golemo vlijanie vo gradot i vo okolinata. Vo brakot so Samuil Agata imala ~etiri }erki i sinot Gavril Radomir. LIT.: Ioannis Scylitzae Sinopsis historiarum, rec. I. Thurn, Berolini et Novi Eboraci, 1973; S. Pirivatri¢, Samuilova dr`ava, Beograd, 1997. K. Ax.
AGATANGEL BITOLSKI, sv. (? – Bitola, 11. III 1727) – novoma~enik, Makedonec – nastradal kako `rtva na prisilnoto islamizirawe (so me~ mu bila otse~ena glavata). Za negovite stradawa i pravedniot `ivot se {irelo usno predanie vo Bitola i niz Makedonija. Prvoto `itie go napi{al jeromonahot Atanasij od manastirot „Simonopetra# na Sveta Gora. Del od negovite sveti mo-
A
{ti se vo Bitola i del vo Bigorskiot manastir. LIT.: Aleksandar Donski, Site svetiteli od Makedonija, [tip, 2006; Dobrila Milovska i Jovan Takovski, Makedonska `itijna literatura IX‡XVIII vek, Skopje, 1996; Mihajlo Georgievski, Makedonski svetci, Skopje, 1997. Rat. Gr.
Mitropolit Agatangel
AGATANGEL, mitropolit (Atanas Stankovski) (Skopje, 11. III 1955) – arhierej na Makedonskata pravoslavna crkva. Pred da primi mona{tvo bil sve{tenik na parohiska dol`nost. Zavr{il Makedonska pravoslavna bogoslovija (1975/76) i diplomiral na Bogoslovskiot fakultet vo Skopje (1995), rakopolo`en za |akon na 7. I, na 9. I 1979 g. za sve{tenik, a za protoerej bil proizveden vo 1988 g. Parohiski sve{tenik bil vo hramot „Sv. vm~. \or|i# vo ^air, a vo Avstralija vo „Sv. Bogorodica# vo Brizbejn, vo „Sv. vm~. Dimitrij# vo Springvel i vo „Sv. Nikola# vo Preston, izvesno vreme bil i arhierejski zamenik za Avstralija. Po vra}aweto vo Makedonija bil parohiski sve{tenik vo crkvite „Sv. vm~. Dimitrij# i „Sv. Kliment Ohridski# vo Skopje. Rabotel i kako referent na AUO, na Bogoslovskiot fakultet i vo Sinodot. Se zamona{il na 5. II 1998 g., na 24 juni bil izbran, a na 12 juli ist. godina hirotonisan za vikaren episkop na Skopskata mitropolija, so titula Episkop veli~ki. Na 13. II 2000 bil izbran i vostoli~en za Mitropolit povardarski. Od 2002 do 2006 bil Bregalni~ki mitropolit, a od 1. X 2006 povtorno Mitropolit povardarski. Nekolku godini ja rakovodi i Makedonskata pravoslavna bogoslovija vo Dra~evo (Skopsko) i HO „\akonija#. LIT.: Ratomir Grozdanoski, Stefan Arhiepiskop Ohridski i Makedonski, Skopje, 2000. Rat. Gr.
AGATIJ (]Agaq%az)?? (ok. 536–582) – vizantiski istori~ar i poet, rodum od Mala Azija. Po zavr{uvaweto na studiite po kni`evnost vo Aleksandrija i pravo vo Bejrut, se zanimava so advokatura vo Carigrad. Avtor e i na istoriskoto delo vo pet knigi Za Justinijanovoto vladeewe, koe{to so11
A
AGENT
dr`i edinstveni vesti za nastanite od 552–558 g. IZV.: Vizantiski izvori za istoriju naroda Jugoslavije, I, Beograd, 1955. LIT.: Volfgang Buhvald, Armin Holveg, Oto Princ, Re~nik gr~kih i latinskih pisaca antike i sredweg veka, Beograd, 1984. B. R.-J.
AGENT NA RM PRED EVROPSKIOT SUD ZA ^OVEKOVI PRAVA – lice {to RM go opolnomo{tuva da ja zastapuva pred Evropskiot sud za ~ovekovi prava (Strazbur, RF). Prv vladin agent na RM pred ovoj sud e d-r Cvetan Cvetkovski (19. X 1998 – 20. X 2001). IZV.: Arhiva na Ministerstvo za pravda na RM, Skopje, 2006. T. Petr.
AGENCIJA ZA VRABOTUVAWE NA REPUBLIKA MAKEDONIJA – slu`ba osnovana od strana na Vladata na SFRJ (1952) {to go pomaga vrabotuvaweto. Od 1960 g. prerasnuva vo Dr`aven zavod za vrabotuvawe na NRM, po {to nejzinoto ime e menuvano vo pove}e navrati. Od 2004 g. se transformira vo Agencija za vrabotuvawe na Republika Makedonija. Organizaciono, Agencijata e etablirana na tri nivoa: Centralna slu`ba na Agencijata vo Skopje, Centar za vrabotuvawe na gradot Skopje i 29 centri za vrabotuvawe za podra~jata na edna ili pove}e op{tini. Nejzinata dejnost e od javen interes, naso~ena da im dava uslugi na nevrabotenite lica, rabotodava~ite i na dr`avata, vo soglasnost so odredbite od Zakonot za vrabotuvawe i osiguruvawe vo slu~aj na nevrabotenost i so odredbite od Statutot na Agencijata. Agencijata, kako {to e toa slu~aj vpro~em so ovoj tip institucii i vo drugite pazarni ekonomii, izvr{uva vonredno zna~ajni ulogi vrzani za funkcioniraweto na pazarot na trudot. Vo ovoj kontekst, posebno treba da se potenciraat slednive: istra`uvawe i analiza na pazarot na trudot (analiza na sostojbite i promenite vo domenot na vrabotenosta i nevrabotenosta, t.e. ponudata i pobaruva~kata na trudot, strukturata na rabotnata sila, posebno na licata {to baraat vrabotuvawe, izgotvuvawe na razni programi i proekti za implementacija na aktivni pristapi vo vrabotuvaweto i za zgolemuvawe na fleksibilnosta na pazarot na trudot i sl.); osiguruvawe na pravata vo slu~aj na nevrabotenost (ovozmo`uvawe pravna i materijalna pomo{ vo slu~aj na nevrabotenost, kako i na pravna i materijalna za{tita vrzana za penziskoto i invalidskoto i za zdravstvenosto osiguruvawe na nevrabotenite lica, 12
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
a vo soglasnost so doma{nite zakoni i me|unarodnite dogovori i konvencii); registracija i evidencija (vklu~uvaj}i i sreduvawe, „~istewe# na evidencijata na nevrabotenite lica) i sl. Vo ponovo vreme, Agencijata posebno e fokusirana na promoviraweto i implementacijata na aktivnite politiki za vrabotuvawe: obuka, dokvalifikacii i prekvalifikacii na nevrabotenite, profesionalna orientacija na u~enici, studenti i nevraboteni lica, soveti i pomo{ za samovrabotuvawe, organizirawe na javni raboti, pottici i povolnosti za vrabotuvawe na invalidi, stimuli za rabotodava~ite za vrabotuvawa na licata evidentirani vo Agencijata, profesionalna selekcija na nevraboteni lica spored potrebite i barawata na rabotodava~ite itn. IZV.: Interni materijali na Agencijata za vrabotuvawe na Republika Makedonija. P. T.
AGENCIJA ZA SANACIJA NA BANKA – specijalizirana institucija osnovana za sproveduvawe na procesot na sanacija na bankarskiot sistem na RM. Formirana e vo po~etokot na 1994 g. od strana na makedonskata vlada, so po~eten kapital obezbeden od buxetot. Osnovna zada~a na Agencijata e da upravuva so lo{ite plasmani otstraneti od bilansite na bankite. Nejzinoto portfolio vklu~uva dva vida pobaruvawa od nad 300 trgovski dru{tva i javni pretprijatija: pobaruvawa vo iznos od 336 milioni dolari po osnova na koristeni stranski krediti od nekoi me|unarodni doveriteli (Pariskiot klub na doveriteli, Londonskiot klub na doveriteli, Svetskata banka itn.) i nenaplatlivi denarski pobaruvawa vo iznos od 12,7 milijardi denari (317,5 milioni dolari). Za iznosot na nenaplatlivite pobaruvawa prezemeni od Stopanska banka AD Skopje, od 1995 g., Agencijata izdava obvrznici za sanacija i rekonstrukcija na bankata. Obvrznicite glasat na donositel, tie se emitirani so rok na otplata od 15 godini, so mese~na isplata na kamatata i so godi{na isplata na glavnicata. Za naplata na pobaruvawata od krajnite korisnici na kreditite Agencijata primenuva razli~ni formi na regulirawe na pobaruvawata, kako: naplata na kreditite spored sklu~enite dogovori, predvremena naplata na kreditite so diskont, reprogramirawe na kreditite, proda`ba na pobaruvawata na treti lica, pretvorawe na pobaruvawata vo vlogovi vo pretprijatijata, aktivirawe na hipo-
tekite i inicirawe postapki za likvidacija i ste~aj. Organi na upravuvawe na Agencijata, imenuvani od strana na Vladata, se Upraven odbor, sostaven od sedum ~lena, i Direktor. Od 2001 g., imeto na Agencijata e promeneto vo Agencija na Republika Makedonija za upravuvawe so sredstva. Vo tekot na 2003 g. Agencijata prestana so svojata rabota. LIT.: Qup~o Trpeski, Pari i bankarstvo, Economy Press, Skopje, 2003, 560-563; Kiki Mangova Powavi}, Van~o Kargov, 60 godini centralno bankarstvo vo Republika Makedonija, Narodna banka na Republika Makedonija, Skopje, 2006, 141–145. G. P.
AGIS (? – 359 g. pr.n. e.) – pajonski kral, sovremenik na Filip II, pretendent na makedonskiot carski prestol vo periodot na politi~ka nestabilnost vo Makedonija. Bil vo sojuz so Atina protiv makedonskiot car Filip II. Zagovorot propadnal. Po smrtta na stariot pajonski kral, Filip II gi pokoril Pajoncite. LIT.: E. Petrova, Pajonija, Skopje, 1999. A. [uk.
S. H. V. Agjej
AGJEJ, Sa~idanand Hiranand Vatsjajan (Sachidanand Hyranand Vatsyaynan Agey) (Lakno, Indija, 7. V 1911 – Wu Delhi, 8. III 1989) – najzna~aen indiski poet na hindski jazik; vo literaturata vleguva so prekarot Agjej (neznajniot ili onoj {to ne mo`e da se dolovi). Avtor e na 15 knigi poezija, tri romani i pove}e zbirki esei. Bil urednik na spisanija i avtor na antologii. Negovata lirika se odlikuva so dlabok intimizam i filozofski problesoci. Vo 1983 godina go dobil Zlatniot venec na Stru{kite ve~eri na poezijata. BIBL.: Trepet, Ostrovi vo strujata, Mig na zelenata treva, Glasnik na porazot, Ludiot lovec, Znaci i mol~ewa. LIT.: Ante Popovski, Kon poetskiot opus na Agjej, Pesni, SVP, Struga, 1983. P. Gil.
AGO, Arif (Arif Ago) (Ohrid, 1935) – univerzitetski profesor od turskata nacionalnost vo RM. Zavr{il Filolo{ki fakultet vo Belgrad, doktoriral na Filolo{kiot fakultet vo Skopje. Rabotel kako profesor na Pedago-
AGRARNA POLITIKA
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
stanal sorabotnik na v. „Socijalisti~ka zora# (Skopje, 1919‡ 1921). So grupa istomislenici ja podr`uval III komunisti~ka internacionala. Kako emigrant i publicist vo Sofija (1921‡ 1925) po~nal da go izdava v. „SÍvetska MakedoniÔ# (8. III 1923) i se zalagal za makedonskite nacionalni prava, poradi {to bil uapsen i ubien. Arif Ago
{kata akademija †Kliment Ohridski# vo Skopje. Bil glaven i odgovoren urednik na redakcijata †Birlik#. Od 1979 g. do penzioniraweto e vo nastavni~ki zvawa predava~, vi{ predava~, vonreden i redoven profesor na Katedrata za turski jazik i kni`evnost na Filolo{kiot fakultet †Bla`e Koneski# vo Skopje, tri mandata bil prodekan na istiot fakultet i viziting-profesor na Univerzitetot Lung vo [vedska. Ima objaveno brojni stru~ni i nau~ni trudovi od oblasta na literaturata na turskata nacionalnost vo RM, sostavuva~ e na bukvarot na turski jazik, turskata gramatika, rakovoditel na pove}e nau~ni proekti od dijalektologijata na turskiot jazik i turskata literatura. U~esnik na pove}e me|unarodni kongresi i nau~ni sobiri, simpoziumi vo zemjava i vo stranstvo. IZV.: Univerzitet Kiril i Metodij, Bilten, 1996. A. Ago
Ivan Serafimov Agovski
AGOVSKI, Ivan Serafimov (Debar, 24. VI 1887 ‡ Sofija, prva polovina na 1925) ‡ revolucioner, prosveten deec i publicist. Osnovno u~ili{te zavr{il vo rodniot grad. Poradi ~lenstvo vo socijalisti~ki kru`ok, bil isklu~en od Pedago{koto u~ili{te vo Skopje (1905). Po zavr{uvaweto na vi{oto obrazovanie, u~itelstvuval vo Ki~evo i u~estvuval vo tamo{niot u~itelski bunt (1908). Bil aktivist na Skopskata socijaldemokratska grupa (1910‡1911). Podocna se vklu~il vo komunisti~koto dvi`ewe i
LIT.: Bane ^adikovski, Prilog kon biografijata i dejnosta na makedonskiot socijalist, revolucioner i publicist Ivan Serafimov Agovski, „Glasnik# na INI, XI, 1, Skopje, 1967, 77-116; Dan~o Zografski, Koncepcii, programi i proekti za dr`avno konstituirawe na Makedonija, Zb. ASNOM. Pedeset godini makedonska dr`ava 1944-1994. Prilozi od nau~niot sobir odr`an na 17-18 noemvri 1994, MANU, Skopje, 1995, 48. S. Ml.
AGOLI, Kemal (Debar, 1918 ‡ Goli Otok, po 1948) ‡ komunisti~ki deec od albansko poteklo. Kako apsolvent po filozofija i pedagogija, stanal ~len na diverzantska grupa (oktomvri 1941), ~len na KPA i borec na partizanski odred vo Albanija (1942). Kako zadninski aktivist vo Debar (od krajot na 1942) bil uapsen i sproveden vo zatvorot vo Tirana. Po kapitulacijata na Italija (8. IX 1943) stapil vo partizanskiot odred na Haxi Le{i, bil politi~ki komesar na Prviot NOPO, politi~ki komesar na bataljon na Prvata makedonskokosovska NOU brigada (11. XI 1943) i politi~ki komesar na ^etvrtata mladinska NO {iptarska brigada (1944). Bil izbran za delegat od Makedonija za Vtoroto zasedanie na AVNOJ i delegat na Prvoto zasedanie na ASNOM. Po Osloboduvaweto bil ~len na Glavniot odbor na NOFM (1945) i dr., po {to bil osuden za neprijatelska dejnost protiv FNRJ (1948). LIT.: Ki~evo i Ki~evsko vo NOV 19411945. Dokumenti, Ki~evo, 1985, 207, 324 i 395; Tetovo i Tetovsko vo NOV 19411945. (Materijali od nau~niot sobir odr`an na 20, 21 i 22 noemvri 1985 godina vo Tetovo i na Popova [apka), prva kniga, Tetovo, 1991; Dim~e Naj~eski, Golooto~ki svedo{tva. Posledici, zbornik, III, Skopje, 2006, 27. S. Ml.
AGOLI, Nexat (Debar, 1914 ‡ Goli Otok, 1949) ‡ pravnik, komunisti~ki deec od albansko poteklo. Zavr{il pravo vo Rim i bil sudija vo Tirana, no poradi komunisti~ka dejnost bil premesten na slu`ba vo \akovica (Kosovo), kade {to stanal borec na partizanski odred (1942). Naskoro se vratil vo Debarsko i bil na~alnik na [tabot na Prvata operativna zona na NOV i POM (1943), a potoa politi~ki komesar na ^etvrtata mladinska
A
{iptarska brigada (1944). Bil izbran za delegat od Makedonija za Vtoroto zasedanie na AVNOJ, a podocna bil kooptiran za ~len na ASNOM (27. X 1944) i izbran za vtor potpretsedatel na Prezidiumot na ASNOM (30. XII 1944). Vo prvata Vlada na DFM bil imenuvan za minister za socijalna politika (16. IV 1945), a potoa i reizbran (31. XII 1946). Po prifa}aweto na Rezolucijata na Informbiroto (1948), bil uapsen i osuden na robija, kade {to i po~inal. LIT.: Makedonski vladi. 60 godini, DARM, Skopje, 2005, 23 i 29. S. Ml.
„AGONISTIS# („AGONISTIS#) (^ehoslova~ka, 1949) – vesnik, godi{nik, organ na politi~kata emigracija od Grcija vo ^ehoslova~ka. Sodr`el i makedonska stranica „Borec#. Ja ureduvale Dimitar Veli~kov (Velaki) i Dinko Kozinakov. S. Ml. AGRAREN MAKSIMUM VO DFM/NRM/SRM ‡ voveden so Zakonot za agrarna reforma i kolonizacija od 23. VIII 1945 g. Vrz osnova na ovoj zakon, zemji{niot posed na zemjodelskite semejstva be{e ograni~en od 20 do 35 ha, a na crkvata do 10 ha obrabotlivo zemji{te. Za nezemjodelcite zemji{niot maksimum iznesuva{e tri ha. So Zakonot za zemji{niot fond od 1953 g. zemji{niot maksimum be{e opredelen na 10 ha obrabotlivo zemji{te za edno zemjodelsko semejstvo. Zemji{niot maksimum be{e ukinat so ustavnite amandmani od 1988 g., bidej}i go smetaa za pre~ka vo razvojot na privatnata sopstvenost vo oblasta na zemjodelstvoto. LIT.: Svetomir [kari}, Ustavno pravo, kniga prva, Skopje, 1991. Sv. [.
AGRARNA POLITIKA – del od ekonomskata politika {to se primenuva vo zemjodelskoto proizvodstvo od odredena dr`ava ili zaednica. Vo Republika Makedonija, s¢ do nejzinoto osamostojuvawe kako dr`ava, se vode{e agrarna politika {to se odnesuva{e za cela Jugoslavija. Od 1991 g. RM vodi sopstvena agrarna politika. So potpi{uvaweto na bilateralnite dogovori za slobodna trgovija so: Slovenija i Srbija i Crna Gora (1996); Hrvatska (1997); Bugarija i Turcija (1999); Ukraina i zemjite na Evropskata asocijacija za slobodna trgovija (2001); Albanija i Bosna i Hercegovina (2002); Romanija (2003); i Moldavija (2004); potoa so vklu~uvaweto vo Svetskata trgovska organizacija (2003) i so aplikacijata za ~lenstvo vo EU (2004), agrarnata politika na RM zapo~13
A
AGRARNA REFORMA
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
na so prisposobuvawe kon zaedni~kata agrarna politika na zemjite-~lenki na EU (CAP). Dr. \o{. AGRARNA REFORMA – promena vo zemji{nite imotni odnosi i na imotnata struktura so intervencija na dr`avata. Edna od najzna~ajnite merki na agrarnata politika, zatoa {to gi re{ava klu~nite pra{awa na agrarnata struktura. Se javuva vo uslovi na stopanska nerazvienost i agrarna prenaselenost. So Zakonot za agrarna reforma i kolonizacija (1945) se izvr{i likvidirawe i eksproprijacija na kapitalisti~kite stopanstva pri {to imotot be{e ograni~en na 35 ha vkupna povr{ina kaj zemjodelcite i na 3 ha kaj nezemjodelcite. So Zakonot za zemjodelskiot zemji{ten fond (1953) be{e ograni~en agrarniot maksimum na 10 ha kaj zemjodelcite i na 3 ha kaj nezemjodelcite. Zemji{niot maksimum e ukinat vo 1988 g. Dr. \o{. AGRARNA STRUKTURA – sostaven del na ekonomskata struktura so koja zemjodelstvoto e povrzano vo procesot na reprodukcijata. Taa e zbir na proizvodnite odnosi vo zemjodelstvoto na odreden stepen na razvoj na proizvodnite sili. Do 1990 g. vo Republika Makedonija ima{e 211 zemjodelski stopanstva vo op{testvena sopstvenost, 147 agrokombinati i 64 zemjodelski zadrugi, vo koi rabotea okolu 30.000 lica. Vo 1993 g. zapo~na proces na privatizacija na pretprijatijata {to stopanisuvaat so zemjodelsko zemji{te. Individualnite zemjodelski stopanstva, ~ij broj iznesuva 180.000, poseduvaat okolu 450.000 ha, so prose~na golemina na posedot od 2.5 ha, a vo struktura u~estvuvaat: so 82% vo obrabotlivoto zemji{te, so 63% od dolgogodi{nite nasadi, so 93% od livadite, so 14% od pasi{tata, so 60% od kapacitetite vo ribarstvoto, so 95% od vkupniot broj goveda, so 62% od brojot na sviwite, so 92% od ovcite i so 60% od `ivinarstvoto. Dr. \o{. AGRESIJA VRZ RM VO 2001 G. – primena na vooru`ena sila preku upatuvawe vooru`eni bandi, grupi, neregularni ili iznajmeni vojnici od Kosovo kako del od RS (po 1999 g. pod protektorat na OON), protiv suverenitetot i teritorijalniot integritet na RM, zabraneta so Povelbata na OON. Ovoj fakt e konstatiran vo Rezolucijata 1345 (21. III 2001) na Sovetot za bezbednost na OON so formulacijata „izvr{iteli na nasilstvoto vo RM se albanski ekstremisti od Kosovo#. Pret14
Makedonskite braniteli vo akcija (2001)
hodno e izvr{ena agresija vrz SRJ od strana na 19 dr`avi-~lenki na NATO (bez odobrenie od Sovetot za bezbednost na OON) pri {to se izvr{eni te{ki povredi na pove}e granki na me|unarodnoto pravo, osobeno humanitarnoto, so posledici vo odnos na celokupniot me|unarodno-praven poredok i ekolo{ka katastrofa so regionalni razmeri. Vo tekot na traeweto na agresijata (22. III – 10. VI 1999), vo RM se stacioniraat NATO trupi so razli~en sostav, mandat i traewe. LIT.: Mitre Arsovski - Stojan Kuzev Risto Damjanovski, Vojnata vo Makedonija vo 2001 godina, Skopje, 2001; Tatjana Petru{evska, Napadot na NATO vrz SRJ - presedan vo funkcioniraweto na me|unarodnata zaednica, †Makedonsko vreme#, Skopje, 1999. T. Petr.
AGRIJANI (Grai) – pajonsko pleme, koe gi naseluva teritoriite vo gorniot tek na rekata Strimon (spored Tukidid). Herodot gi spomnuva me|u plemiwata {to ne gi pokoril persiskiot vojskovodec Megabaz (V v. pr.n.e.). Vo vremeto na Filip II bile makedonski sojuznici. Nivniot vladetel Langar so najdobrite vojnici mu se pridru`il na Aleksandar Makedonski protiv ilirskoto pleme Avtarijati. Vo Aleksandroviot pohod u~estvuval pod zapovedni{tvo na Atal. Kako naemnici se spomnuvaat vo vojskite na dijadosite (kraj na III v. pr.n.e.) vo Egipet, kaj Antigon Doson, Antioh III, no i vo vojskite na poslednite makedonski carevi Filip V i Persej (po~. vo II v. pr.n.e.). Posleden pat se spomnuvaat vo 169 god. n.e. kako vojnici {to se borat za gradot Kasandreja.
nastavna disciplina {to gi izu~uva me|usebnite odnosi na `ivite organizmi (rastitelni i `ivotinski), od edna strana, i ambientot (`ivotnata sredina) vo zemjodelstvoto, od druga. Posoodvetna definicija iznesuva Molnar (1995): „Agroekologijata gi prou~uva zakonitostite vrz koi vo zemjodelskoto proizvodstvo se zasnovuva zaedni~kiot `ivot, odr`uvaweto i proizvodnata dejnost na kulturnite rastenija i doma{nite `ivotni.# Agroekologijata, kako i ekologijata vo celina, opfa}a dve osnovni komponenti: agrobiotopi i agrobiocenozi, koi se povrzani vo eden sistem: agroekosistem. Agrobiotopite se karakterizirat so pove}e ili pomalku izedna~eni fizi~ki i hemiski komponenti (klima, reljef, petrografija, hidrografija, po~vi i sl.) vo opredeleni teritorijalni edinici, vo koi se odvivaat `ivotnite funkcii na oddelni asortimani zemjodelsko proizvodstvo. Agrobiocenozite gi pretstavuvaat
LIT.: Thucidides, II, 96, Harvard Univessity Press, 1958; Herodotus, V, 16.1, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1961; E. Petrova, Pajonija,Skopje, 1999. A. [uk.
AGROEKOLOGIJA (st.gr~. `grÁz – niva; o«kÁz – okolina, sredina; lÁgoz – nauka) – nau~na i
Agroekolo{ki nasadi za proizvodstvo na biodizel
AGROTEHNIKA
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
asortimanite na `ivite organizmi (vidovi, sorti, hibridi, rasi) koi, zaedno so spontanite organizmi (pleveli, {tetnici, bolesti), se odgleduvaat vo oddelni agrobiotopi. Me|u dvete komponenti integralno se odvivaat procesite na razmena na materiite i protok na energijata, taka {to povrzanosta na agrobiotopite so agrobiotopite funkcionira kako edinstven sistem – agroekosistem (vo slobodnata priroda – ekosistem). RM so svojata geografska polo`ba, klimatski uslovi, reljef, hidrografija, hidrologija, petrografija, po~vi, i dr., se odlikuva so golem broj agrobiotopi, koi ovozmo`uvaat produktivno funkcionirawe na raznovidni agrobiocenozi. Vo ovaa nasoka golemo nau~no i aplikativno zna~ewe ima agroekolo{koto reonirawe. R. L. AGROINDUSTRIJA – zaemna povrzanost na primarnoto zemjodelsko proizvodstvo i prerabotuva~kata industrija na zemjodelski proizvodi. Zemjodelskoto proizvodstvo (rastitelnoto proizvodstvo i sto~arstvoto) e osnova za razvoj na nekolku prerabotuva~ki industrii, koi go ~inat t.n. agroindustriski kompleks. Tuka spa|aat: prehranbenata industrija, proizvodstvoto na pijalaci, proizvodstvoto na dobito~na hrana i industrijata za tutun i cigari. Ovie industrii imaat silno vlijanie vrz razvojot na primarnoto zemjodelsko proizvodstvo. Istoriski gledano, prehranbenata industrija vo Makedonija svoite koreni gi vle~e u{te pred Vtorata svetska vojna, koga najgolem del od prerabotkite na zemjodelskite proizvodi se vr{ea vo samite selski doma}instva. Po Vtorata svetska vojna ovie dejnosti sukcesivno gi prezedoa novoizgradenite indu-
Fabrikata †@ito Luks# vo Skopje
striski kapaciteti. Denes asortimanot na prehranbenata industrija broi okolu 120 proizvodi. Vo proizvodstvoto na pijalaci, od pred Vtorata svetska vojna, be{e nasledeno samo proizvodstvoto na pivo, dodeka vo ponovo vreme ovaa industriska granka celosno go prezede i proizvodstvoto na drugite vidovi alkoholni i bezalkoholni pijalaci. Proizvodstvoto na `estoki alkoholni pijalaci od 5.090 hl vo tekot na 1947 g. porasna na 10.548 hl 2005 g., dodeka proizvodstvoto na pivo, vo istiot period, porasna od 50.000 hl na okolu 720.000 hl. Industriskoto proizvodstvo na dobito~na hrana nema{e nekoja pogolema razvojna tendencija, {to ne mo`e da se re~e i za prerabotkata na tutunot. Pred Vtorata svetska vojna, prerabotkata na tutunot se vr{e{e vo industriskite skladi{ta, kako obi~na manipulacija. Po Vtorata svetska vojna taa tehnolo{ki be{e usovr{ena so celosna fermentacija. Proizvodstvoto na fermentiran tutun porasna od 10.742 t vo tekot na 1947 g., na 31.962 t 1983 g., za 2005 g. da se namali na 15.904 toni. Fabri~ko proizvodstvo na cigari pred Vtorata svetska vojna nema{e. Proizvodstvoto na cigari od 890 milioni par~iwa vo tekot na 1947 g. porasna na 14.030 milioni par~iwa vo 1983 g., a vo 2005 g. se namali na 5.793 milioni par~iwa. Republika Makedonija raspolaga so relativno golem broj kapaciteti na prerabotuva~kata industrija. Pove}eto od niv bea izgradeni pred osamostojuvaweto na dr`avata i vo osnova bea nameneti za pazarot na porane{na SFRJ. Golem del od niv denes go nadminuvaat doma{noto proizvodstvo na surovinska baza (maslo, {e}er, tutun i drugo). Po osamostojuvaweto na zemjata,
A
stesnuvaweto na pazarot, niskata investiciona aktivnost i visokata amortiziranost na postojniot fizi~ki kapital, pridonesoa za dopolnitelno namaluvawe na nivnata iskoristenost. LIT.: Strategija za razvoj na zemjodelstvoto vo Republika Makedonija do 2005 godina, MANU, Skopje, 117–119; N. Uzunov, Stopanstvoto na Republika Makedonija, 1945–1990, MANU, Skopje, 2001, 333-340; Dr`aven zavod za statistika, Statisti~ki godi{nici na Republika Makedonija, 1955-2006. D. E.
AGRONOM (st.gr~. `gronÁmoV ‡ nadgleduva~ na nivite) – zemjodelski stru~wak. Vo Republika Makedonija i vo drugi zemji terminot agronom e voobi~aen naziv za zemjodelski stru~wak so zavr{en zemjodelski fakultet, a vo nekoi zemji i so zavr{ena vi{a zemjodelska {kola od koja bilo zemjodelska nasoka. R. L.
Prou~uvawe na po~vata
AGRONOMIJA (st.gr~. `grÁV ‡ niva i nÁmoV ‡ zakon) – kompleks od nau~ni i stru~ni disciplini od site specijalnosti na zemjodelstvoto. Vo potesna smisla, ovoj termin se odnesuva na prou~uvaweto i primenata na zakonitostite vo op{toto i posebnoto poljodelsko proizvodstvo, a kako posebno priznata granka na zemjodelskite nauki, spored Martin et al. (1969), postoi od 1900 g. R. L. AGROTEHNIKA (st.gr~. `grÁV – niva i t…cnh – umeewe, ve{tina). Obemna, nau~na i stru~no-aplikativna materija od kompleksot na zemjodelskite nauki. Prou~uva i iznao|a tehni~ki i tehnolo{ki re{enija za intervencii vo agrobiotopite i vo agrobiocenozite vo oddelni agroekosistemi, so koi se ovozmo`uva dobivawe na {to postabilni, poekonomi~ni i pokvalitetni proizvodi od oddelni asortimani na zemjodelskoto proizvodstvo. Agrotehnikata opfa}a kompleks od tehni~ki i tehnolo{ki merki koi mo`at da se grupiraat vo dve osnovni grupi: 1. Merki so koi se vr{at promeni vo po~vite od oddelni agrobiotopi; i 2. Merki so koi se vli15
A
ADAJ
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
Instalacija za sovremeno navodnuvawe
jae vrz oddelni agrobiocenozi (vidovi posevi ili vidovi nasadi) poradi vospostavuvawe na {to pousoglaseni odnosi me|u oddelnite agrobiocenozi i oddelnite svojstva na agrobiotopite. Najzna~ajni merki od prvata grupa se po~venite agromelioracii i obrabotkata na po~vata. Po~venite agromelioracii, spored potrebata, opfa}aat pogolem broj merki, kako {to se: nivelirawe na neramni povr{ini; regulirawe na vodniot re`im na prevla`ni povr{ini po pat na soodvetni zafati – odvodnuvawe so kanalska mre`a, so poseben drena`en sistem, meliorativno prodlabo~uvawe na po~veniot sloj i dr.; ~istewe na povr{inata od prethodnata drvenesta i zeljesta vegetacija; nivelirawe na povr{inite i parcelizacija spored uslovite na terenot i spored nasokite (asortimanot) na zemjodelskoto proizvodstvo i sl. Obrabotkata na po~vata pretstavuva intervencija vo gorniot po~ven sloj so opredeleni ma{ini i orudija, so ~ija funkcija nastanuvaat nekolku, mnogu zna~ajni, tehnolo{ki procesi, kako {to se: drobewe i razrovkuvawe na po~venata masa, prevrtuvawe na izoraniot plast, me{awe na oddelnite sloevi me|u sebe, ramnewe na povr{ina na po~vata, a po potreba nabivawe na po~vata. Sekoj od navedenite procesi pridonesuva za sozdavawe i odvivawe na opredeleni fizi~ki, hemiski i biolo{ki fukcii vo po~vata, koi pridonesuvat za {to pouspe{en rast i razvitok na odgleduvanite agrobiocenozi (zemjodelski kulturi) vo dadeniot agrobiotop (zemjodelski lokalitet). Obrabotkata na po~vata za odgleduvawe na nivski i gradinarski kulturi naj~esto se sostoi od dva osnovni dela: del na osnovna obra16
botka i del na dopolnitelna obrabotka. Naj~est vid na osnovna obrabotka e orawe na po~vata so plug so {tica za odmetuvawe. Pri oraweto na po~vata so vakov plug se vr{i prevrtuvawe i drobewe na po~vata na pomali grutki i positni agregati i me{awe na po~vata do dlabo~inata na oraweto (naj~esto 20-30 cm). Dopolnitelnata obrabotka na po~vata opfa}a pove}e operacii so koi se osposobuva gorniot po~ven sloj za uspe{no izveduvawe na seidbata i za obezbeduvawe povolni vodno-vozdu{ni uslovi za nepre~eno niknewe i razvoj na prestojnata kultura. Vo grupata agrotehni~ki merki so koi se vr{i vlijanie vrz odgleduvanite agrobiocenozi (oddelnite kulturi) spa|aat: plodoredot, semeto, seidbata, neguvaweto na kulturite. Plodoredot e plan za poefikasno iskoristuvawe na uslovite vo agrobiotopite preku plansko menuvawe na agrobiocenozite (oddelnite kulturi) po prostor i vreme. Mnogu vidovi nivski i gradinarski kulturi, ako pove}ekratno se odgleduvaat na isto mesto, ne nao|aat povolni uslovi za normalen rast i razvitok. Plodoredot opfa}a dve komponenti: polesmena i plodosmena. Plodosmenata pretstavuva menuvaweto na kulturite po vreme, t.e. na isto mesto sekoja vegetaciska sezona se odgleduva druga kultura; polesmenata zna~i deka ako zemjodelskiot objekt ima pove}e parceli, vo ista vegetaciona sezona, planski, na sekoja parcela se odgleduva posebna kultura (agrobiocenoza). Semeto i seidbata kako agrotehni~ki merki gi so~inuvaat metodite za izbor i primena na kvaliteten semenski materijal i, zavisno od nasokata na proizvods-
tvoto, primena na soodveten metod i tehnika na seidbata. Podgotovkata na seidbeniot materijal opfa}a obezarazuvawe, ~istewe na semeto od mehani~ki ne~istotii, ~istewe od plevelni semiwa i od seme na drugi sorti od istata kultura i sl. Seidbata, zavisno od vidot i nasokata na proizvodstvoto, naj~esto se izveduva so soodvetni redosealki. Neguvaweto na kulturite podrazbira sproveduvawe na opredeleni agrotehni~ki merki od seidbata do pribiraweto na kulturite. Po~esti merki se: valawe na po~vata, razdrobuvawe na povr{inskata korka na po~vata, me|uredno kultivirawe i okopuvawe kaj okopnite kulturi, proreduvawe na posevite poradi obezbeduvawe pooptimalen sklop (broj na individui po edinica povr{ina) na posevite, zagrnuvawe na rasteniR. L. jata kaj nekoi posevi i dr. ADAJ (V v. pr.n.e.) – makedonski poet. Za vreme na makedonskiot vladetel Arhelaj (413-399) Adaj go sostavil epitafot za nadgrobniot spomenik na tragi~arot Evripid, koj umira vo Makedonija i tuka bil zakopan. Za epitafot kako i za poezijata na Adaj nema soznanija. LIT.: N. Proeva, Istorija na Argeadite, Skopje, 2004. A. [uk.
Neolitski naod †Adam od Govrlevo# (ok. 4500 g. pr. n.e.)
ADAM OD GOVRLEVO ‡ kerami~ko torzo na ma`, arheolo{ki naod od neolitskata naselba Govrlevo, otkrien vo istra`uvawata vo 2000 g. Edinstven primer od neolitskata epoha, so modelirawe na ma{ka statueta i sosema realen prikaz na ~ove~ko telo, so prika`uvawe na grbot so ’rbetot i trtnata koska, rebrata stomakot, kolkovite i bedrata, so naglasuvawe na muskulaturata i realno pretstavuvawe na poloviot organ. Figurata e fragmentirano so~uvana (vis. 12 cm). Nejziniot vremenski kontekst e 4-ti horizont vo ramkite na zrelata faza od sredniot neolit, okolu 4500 pr.n.e.
ADVOKATSKA KOMORA
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
LIT.: M. Bilbija, Adam od Makedonija, Biznis Katalog ‡ 2006, Agencija za marketing i izdava~ka dejnost ‡ Marili, 2006, 20‡23. M. Bilb.
ADAMOVI], Lujo (Roviw, Hrvatska 1886 – Dubrovnik, 1935) – poznat fitogeograf od po~etokot na XIX v., koj ja prou~uval florata i vegetacijata na Balkanskiot Poluostrov. Negovata monografija „Die Vegetationsverhaltnisch der Balkanländern# (1909) ima golemo zna~ewe za florata i vegetacijata na balkanskite zemji, me|u niv i za Makedonija. Pravi obid za horizontalno i vertikalno zonirawe na rastitelnosta na Balkanskiot Poluostrov i voveduva nekoi novi vegetaciski poimi (psevdomakija). Vl. M.
Mir~e Adam~evski
ADAM^EVSKI, Mir~e (Skopje, 25. XI 1949) – novinar. Diplomiral na Tehnolo{kiot fakultet vo Skopje. Najgolem del od rabotniot vek (1979-2004) go minal vo „Nova Makedonija#. Go ureduval prilogot „Ekonomija i pazar#. Vo periodot 1993-1999 g. e dopisnik od Moskva. Po vra}aweto e urednik-komentator vo Nadvore{nopoliti~kata i Stopanskata rubrika. Vo poslednite godini na „Nova Makedonija# glaven i odgovoren urednik. Avtor e na publikacijata „Makedonsko-ruska sorabotka# (januari 2003). Eden od osnova~ite i prv glaven urednik na spisanieto za grade`ni{tvo, arhitektura, ekologija i investicii „Porta 3#. Od april 2006 g. pretsedatel na Sovetot za radiodifuzija na RM. B. P. \. ADAM^ESKA, Sne`ana Mirkova (Del~evo, 8. V 1950) – pedagog, univerzitetski profesor. Diplomirala (1973), magistrirala (1983) i doktorirala (1988) na Filozofskiot fakultet vo Skopje. Nau~en interes $ e didakti~ko-metodi~kata problematika, posebno inovativnite tehniki i metodi na nastavata. Avtor e na nad 80 stru~ni i nau~ni trudovi i na nekolku u~ebnici za osnovno obrazovanie. Bila prodekan i v.d. dekan na Filozofskiot fakultet vo Skopje i ~len na Senatot
A
sto~noevropskata unija i e podredena na transverzalnoto oddelenie na Generalnata konferencija. Vo istata godina doa|a do rascep i ottoga{ vo Makedonija dejstvuvaat dve hristijansko-adventisti~ki crkvi. LIT.: V. Timovski, Obrazovanieto i religijata, Skopje, 2005. V. G.-P.
Sne`ana Adam~eska
na Univerzitetot „Sv. Kiril i Metodij#. BIBL.: Tandemskata rabota na u~enicite, 1991; Metodski prira~nik za u~eni~ka lektira, 1994; Aktivna nastava, 1996; Po~etno ~itawe i pi{uvawe, 1997 i dr. LIT.: Filozofski fakultet vo Skopje: 1920–1946–2006, Skopje, 2006, 205. K. Kamb.
ADANA ‡ makedonsko ma{ko narodno oro {to se izveduva vo polukrug, so po~etno dr`ewe na racete za ramo, a kon krajot tie se slobodno spu{teni i se dr`at za kitkite. Se igra vo 2/4 metar vo umereno brzo tempo. Oroto zapo~nuva so balansirawe, a potoa so potskoknuvawa, vrtewa i potkleknuvawa. Naj~esto se igra vo Vele{ko. LIT.: Mihajlo Dimoski, Makedonski narodni ora, Skopje 1977, 91. \. M. \.
ADVENTISTI (lat. adventus = doa|awe) – pripadnici na adventisti~kite religiski zaednici so protestantska nasoka, koi veruvaat vo advent, t.e. skoro povtorno doa|awe na Hristos. Adventizmot se pojavil vo ranite godini na XIX v. me|u pripadnicite na sredniot i na siroma{niot sloj na farmerite, trgovcite i na najniskiot sloj na gradskoto naselenie vo Severna Amerika. Posebno mesto za {ireweto na adventizmot ima propovednikot Vilijam Miler (1782–1849), porane{en oficer vo amerikanskata armija. Vo Makedonija adventizmot se pojavil pri krajot na XIX i po~etokot na XX v. Prvite sobranija na adventistite se konstituiraat vo 1880 g. vo Skopje, a potoa se {irat vo Strumica i vo Radovi{. Po~etocite na {ireweto na adventizmot vo Makedonija se povrzani so dejnosta na Andreas Sifrajd i lekarot i misioner Garabet Jeram. Po raspadot na SFRJ doa|a do reorganizacija na ovaa verska zaednica. Vo 1992 g. od Jugoslovenskata unija se sozdadeni dve posebni edinici: Jugoisto~noevropska unija (kade {to vleguvaat i adventistite od Makedonija) so sedi{te vo Belgrad i Hrvatsko-slovene~ka konferencija. Vo 1993 g. misijata vo Makedonija e izzemena od Jugoi-
Hristijanskata adventisti~ka crkva vo Skopje
ADVENTISTI^KA CRKVA vo Makedonija ‡ hristijanska sekta {to propoveda brzo doa|awe na Hristos na zemjata. Adventizmot e prenesen vo Makedonija vo 1920 g. ^lenstvoto se pridr`uva kon strogi pravila na `ivot, koi vklu~uvaat vozdr`uvawe od alkohol i tutun i celosno posvetuvawe na Boga vo sedmiot den od sedmicata (sabotata). Postojat dve adventisti~ki crkvi: Hristijanska adventisti~ka crkva (Crkva na adventistite na sedmiot den) so okolu 1.000 vernici, i Hristijanska adventisti~ka crkva so okolu 4.000 vernici, dvete so sedi{te vo Skopje. LIT.: Stark Rodney, Religious Movements: Genesis, Exodus and Numbers, New York, 1985; Adresar na verskite zaednici vo Republika Makedonija, Skopje, 2006. M. Ta{.
ADVOKATSKA KOMORA NA MAKEDONIJA ‡ osnovana so Re{enie na Vladata na DFM od 13. VI 1945 g. So Zakonot za advokaturata od 2002 g., AKRM se opredeluva kako samostojna i nezavisna ustanova. Najvisok organ na Komorata e Sobranieto, a rakovoden organ e Upravniot odbor. Akti na Komorata se: Statutot na AKRM, Pravilnikot za disciplinska odgovornost na advokatite i Kodeksot za profesionalna etika na advokatite. Od 1995 g., Advokatskata komora e polnopraven ~len na Internacionalnata unija na advokatite, od 2001 g. e primena za ~len-nabquduva~ vo Sovetot na advokatskite komori i pravni dru{tva pri Evropskata unija, a od 2002 g. e polnopraven ~len na Asocijacijata na advokatskite komori od dr`avite na Crnomorskiot region. Prv pretsedatel na Advokatskata komora e Georgi Haxi Ma17
A
ADVOKATURATA
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
nev, advokat od Veles (1951‡ 1955), a sega{en pretsedatel e Nenad Jani}ievi}, advokat od Skopje (od 2000). IZV.: Advokaturata vo Republika Makedonija (1945‡2005), AKRM, Skopje, 2005. Sv. [. i Gor. L.-B.
ADVOKATURATA VO MAKEDONIJA ‡ organizacija na licata {to izvr{uvaat advokatska dejnost. Osnovite na advokaturata vo Makedonija se postaveni vo Pravilata (Ustavot) na Makedonskiot vostani~ki komitet od 1878 g. So ovoj akt za prv pat se garantiraat pravoto na obvinetiot na odbrana i pravoto na branitel pred sudot. Vo periodot me|u dvete svetski vojni vo Vardarskiot del na Makedonija rabotele pove}e od 160 advokati. Me|u niv se istaknuvale: Jovan Altiparmakov od Bitola, Ilija Kocarev od Ohrid, Janko Caca od Prilep, Ilija ^elimanov od Strumica, Vasilie Stefanovski od Skopje i Kadri Salih od Tetovo. Vo vremeto na Vtorata svetska vojna rabotele pove}e advokati, me|u koi i: Grigor Anastasov, Kiril Drangov, Blagoj Pop-Pankov, Borislav Blagoev, Kiro Gligorov i Krum Organxiev. Na tretata sednica odr`ana na 2-3. IX 1944 g., Prezidiumot na ASNOM donese odluka da se vovede advokaturata kako slobodna profesija i kako del od pravosudstvoto na DFM. Ustavot na RM od 1991 g. ja opredeluva advokaturata kako samostojna i nezavisna javna slu`ba {to obezbeduva pravna pomo{ i vr{i javni ovlastuvawa vo soglasnost so zakon. Vo periodot od 1. I 1953 do 1. XII 2006 g. vo Imenikot na advokatite se zapi{ani 2.249 lica. IZV.: Advokaturata vo Republika Makedonija (1945‡2005), Skopje, 2005. Sv. [. i Gor. L.-B.
delenieto za prosveta na Sobranieto na Op{tinata vo Gostivar (1947‡1958). Kako ~len na SKM (1951), vr{el razni op{testveni i politi~ki funkcii: pretsedatel na Op{tinskiot komitet na mladinata i ~len na Sekretarijatot na Okoliskiot komitet na mladinata vo Gostivar, ~len na CK na mladinata na Makedonija, ~len na Glavniot odbor i pretsedatel na Op{tinskata konferencija na SSRNM (1960‡1962), ~len na Glavniot odbor na SSRNM i sekretar na Okoliskiot komitet na SKM vo Gostivar. Ja zavr{il Visokata {kola za politi~ki nauki vo Belgrad i potoa bil na~alnik na Oddelenieto za op{testveni slu`bi pri Sobranieto na Op{tinata Gostivar, politi~ki sekretar na Op{tinskiot i na Okoliskiot komitet na SKM vo Gostivar, ~len na CK na SKM, vo dva mandati potpretsedatel na Republi~kiot sovet na SSM, pratenik vo Sobranieto na SRM i SFRJ, pretsedatel na Komisijata za sledewe i ostvaruvawe na Zakonot za zdru`en trud, na Komisijata za delovni~ki pra{awa i na Administrativnata komisija na Sobranieto na SRM i vo dva mandati potpretsedatel na Sobranieto na SRM, sekretar i pretsedatel na Republi~kata konferencija na SSRNM. Bil u~esnik na pove}e kongresi na SKM i na XII kongres na SKJ. LIT.: Biografija na Burhan Ademi, „Nova Makedonija#, XXXVIII, 12714, Skopje, 16. VI 1982, 3; (Burhan Ademi), „Nova Makedonija#, 14. VI 1985. S. Ml.
„ADING# – Skopje – fabrika za proizvodstvo na hemiski proizvodi za grade`ni{tvoto. Osnovana e vo 1969 g., a od 1978 g. raboti samostojno. Od 1980 g. kako „Adi-
Fabrikata †ADING# & Skopje
tivi in`inering# (ADING) gi pro{iruva kapacitetite i asortimanot. Vo 1987 g. proizvodniot pogon e celosno razru{en vo eksplozija. Pro{irena moderna fabrika e izgradena na nova lokacija {to proizveduva, primenuva, plasira i intenzivno izvezuva: aditivi za cement i malter, hidroizolatori, plastifikatori, kitovi, epoksidni i silikonski sistemi, lepila, sredstva za za{tita od korozija i od po`ar i dr. LIT.: 35 godini ADING, monografija, Skopje, 2004. Sv. H. J.
ADMINISTRATIVNO-TERITORIJALNA PODELBA NA DFM/NRM/SRM/RM. Dr`avnata teritorija na DFM po Vtorata svetska vojna be{e podelena na narodni odbori, okolii i op{tini, kako oblici na lokalna uprava i samouprava. So Op{tiot zakon za narodnite odbori od 1946 g. ovie odbori bea opredeleni kako lokalni organi na dr`avnata vlast na svoeto podra~je. So ovoj zakon bea vovedeni tri stepeni na lokalnite organi na narodnata vlast: mesni, okoliski i okru`ni narodni odbori. Okolijata i op{tinata, kako lokalni teritorijalni edinici, prvpat bea vovedeni so Zakonot za podelba na NRM na okolii, gradski op{tini i op-
Burhan Ademi
ADEMI, Burhan (Gostivar, 4. I 1930) ‡ u~itel i politi~ar. Po Osloboduvaweto ja zavr{il gimnazijata vo Gostivar (1947) i bil primen za ~len na SKOJ (1946/ 47). Vedna{ potoa se vrabotil kako u~itel, potoa kako nastavnik vo gimnazijata i na~alnik na Od18
Administrativno-teritorijalna podelba na Republika Makedonija
{tini od 1952 g. Vo istata godina NRM be{e podelena na 18 okolii, 27 gradski op{tini i 205 op{tini. Spored Zakonot za podra~jata na okoliite i op{tinite od 1955 g., vo NRM ima{e 7 okolii i 73 op{tini. Vo tekot na 1962 g. brojot na op{tinite be{e namalen na 61. Okoliite bea ukinati vo 1966 g. Vo tekot na 1982 g. nastana nova podelba, pa vo SRM ima{e 34 op{tini, so prose~na golemina od 756 km2, so po 52 naseleni mesta i po 54.000 `iteli. So Zakonot za teritorijalna podelba na RM i opredeluvaweto na podra~jata na edinicite na lokalnata samouprava od 1996 g. bea vovedeni 123 op{tini. So Zakonot za teritorijalna organizacija na lokalnata samouprava vo RM od 2004 g. bea vovedeni 84 op{tini. Op{tinite Vrane{tica, Drugovo i Oslomej ostanuvaat i natamu posebni op{tini do lokalnite izbori vo 2009 godina. Nezavisno od izbornite rezultati, ovie op{tini, po sila na Zakonot, treba{e vo 2008 g. da se priklu~at kon Op{tinata Ki~evo. LIT.: Gordana Siljanovska-Davkova i Vladimir Mitkov, Lokalna samouprava, Skopje, 2000; Svetomir [kari}, Ustavno pravo, Skopje, 2006. Sv. [.
ADMINISTRATIVNO-TERITORIJALNA PODELBA NA EGEJSKIOT DEL NA MAKEDONIJA (po 1913). Po Vtorata balkanska vojna i po silata na Bukure{kiot miroven dogovor (10. VIII 1913) gr~kata dr`ava anektirala 34.000 km2 ili 51% od makedonskata teritorija. Teritorijata na Egejska Makedonija bila podelena na tri generalni
A
ADMINISTRATIVNO
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
Administrativno-teritorijalna podelba na Egejskiot del na Makedonija (po 1913)
direkcii: Centralna Egejska Makedonija so centar vo Solun (so okruzite Solunski, Halkidi~ki, Kuku{ki, Vodenski i Berski), Isto~na Egejska Makedonija so centar vo Kavala (so okruzite Serski, Dramski, Kavalski) i Zapadna Egejska Makedonija so centar vo Ko`ani (so okruzite Ko`anski, Kosturski i Lerinski). Na ~elo na provincijata bil naimenuvan guverner so funkcija minister za Severna Grcija. LIT.: Istorija na Makedonskiot narod, IV, Skopje, 2000. St. Kis.
ADMINISTRATIVNO-TERITORIJALNA PODELBA NA MAKEDONIJA VO ANTIKATA. Vo vremeto koga postoela makedonskata dr`ava (VII‡II v. pr. n.e.) anti~kite avtori razlikuvale glavno Gorna i Dolna Makedonija. Dolna Makedonija (Pierija,
Administrativno-teritorijalna podelba na anti~ka Makedonija oblastite zapadno od rekata Aksij
Botiaja, Eordaja, Almopija, Migdonija, Krestonija, Bisaltija i dr.) gi opfa}ala ju`nite, prete`no ramni~arski predeli, so prestolnina prvin vo Ajga, a podocna vo Pela. Gorna Makedonija opfa}ala prete`no planinski predeli (Orestida, Linkestida, Pajonija, Pelagonija, Dasaretija i dr.) i vo golem del se sovpa|ala so teritorijata na dene{na RM. Prirodnite granici {to ja razdvojuvale makedonskata dr`ava od sosednite teritorii, naj~esto se prostirale po visokite planinski venci, no i niz pogolemite re~ni dolini (na jug ‡ pl. Olimp, Kambunskite Planini i r. Penej; na jugozapad ‡ pl. Pind; na zapad pl. od [arplaninskiot masiv; na sever ‡ pl. Jakupica, r. P~iwa, Osogovskite Planini do pl. Rila i na istok ‡ isto~nite padini na pl. Pirin i r. Mesta). Ovie gra-
Administrativno-teritorijalna podelba na anti~ka Makedonija - oblastite isto~no od rekata Aksij
19
A
ADMINISTRATIVNO
nici na makedonskata dr`ava re~isi vo potpolnost se sovpa|aat so istorisko-geografskite granici na Makedonija, a edinstveno pozna~itelni otstapuvawa ima na sever. Vo vtorata polovina na IV v. pr. n.e., vo vremeto na kralevite Filip II i Aleksandar III Makedonski granicite na makedonskata dr`ava bile enormno pro{ireni. Vo vremeto na Filip II dr`avata na zapad dopirala do Jonskoto More, na istok do Crnoto More, a na sever, so pomali pro{iruvawa, ostanala starata nejzina granica, dodeka na jug se protegala do gr~kite oblasti Etolija i Fokida. Aleksandar III Makedonski, po pro{iruvaweto na severnite granici, celosno se naso~il kon osvojuvawata vo Azija, po {to isto~nata granica bila pomestena do r. Ind. Po negovata smrt ogromnata dr`ava ne se raspadnala vedna{ i nekoe vreme formalno bila odr`uvana. Vo prvata ~etvrtina na III v. pr.n.e. zavr{il procesot na nejzinata dezintegracija, a delovite od makedonskata dr`ava prerasnale vo posebni dr`avi, vladeani od posebni dinastii: Egipet (dinastijata na Ptolemeidite), Sirija i glavninata od porane{nite persiski teritorii (dinastijata na Selevkidite) i Makedonija so pogolem del od Grcija (dinastija-
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
ta na Antigonidite). So pa|aweto na makedonskata dr`ava pod rimska vlast (168 g. pr. n.e.), nejzinata teritorija bila podelena na ~etiri meridi, sekoja so svoe sedi{te: Amfipol, Tesalonika, Pela i Pelagonija. Takvoto ureduvawe bilo promeneto koga bila formirana provincijata Makedonija (148 g. pr. n.e.), koja bila upravuvana od pretor. Vo dva navrati provincijata Makedonija bila privremeno delena. Pri prvata podelba (kon krajot na IV v.) taa bila podelena na Makedonija Prima (so sedi{te Tesalonika) i na Makedonija Salutaris (so sedi{te Stobi). Pri vtorata podelba (sredinata na V v.) bile formirani Makedonija Prima (so sedi{te Tesalonika) i Makedonija Sekunda (so sedi{te Stobi). LIT.: Nade Proeva, Istorija na Argeadite, Skopje, 2004. T. Fil.
ADMINISTRATIVNO-TERITORIJALNA PODELBA NA MAKEDONIJA VO OSMANLISKATA IMPERIJA (XIV– XX VEK) – podelena na: vilaeti (ejaleti), sanxaci, kazi i nahii. Vo tekot na XV i XVI v. re~isi celata teritorija na Makedonija bila podelena vo pet sanxaci: Pa{a (Odrinski) sanxak, ]ustendilski, Ohridski, Solunski i Skopski sanxak, a site tie vlegu-
Administrativna podelba na Makedonija vo XV–XVII vek
20
vale vo Rumeliskiot beglerbegluk ili ejalet. Taa administrativna podelba na teritorijata na Makedonija, bez nekoi pokrupni promeni, traela do 30-tite godini na XIX v. So administrativnata reforma vo Osmanliskata Imperija od 1834 g. teritorijata na Makedonija vlegla vo ramkite na tri ejaleti: Rumeliski, Skopski i Solunski ejalet. Rumeliskiot ejalet vo najgolem del od vremeto (1838, 1846, 1859/ 60) se sostoel od: Bitolskiot (Pa{a) sanxak, Kosturskiot, Ohridskiot i Skadarskiot sanxak. Vo Skopskiot ejalet (1846; 1853) vleguvale: Skopskiot, Pri{tinskiot i Prizrenskiot sanxak, a vo Solunskiot ejalet (1846; 1853): Solunskiot, Serskiot, Dramskiot i sanxakot Tirhala. Vo soglasnost so Zakonot za administrativna podelba na Osmanskata Imperija (1864), vo 1867 g. bil formiran Solunskiot vilaet so sedi{te vo Solun, vo ~ij sostav vleguvale sanxacite: Bitolski, Skopski, Solunski, Serski i Dramski. Vo 1873 g. so odvojuvawe na eden del od teritorijata na Solunskiot vilaet bil formiran Bitolskiot vilaet so centar vo Bitola. Vo negoviot sostav vleguvale: Bitolskiot, Prizrenskiot, Skadarskiot, Skopskiot i Debarskiot sanxak. Tretiot vilaet {to ja opfa}al teri-
ADMINISTRATIVNO
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
torija na Makedonija bil Kosovskiot vilaet, formiran vo 1877 g. so odzemawe teritorii od Bitolskiot vilaet, so centar vo Pri{tina, a od 1888 g. vo Skopje. Vo nego vleguvale sanxacite: Skopje, Pri{tina, Novi Pazar, Ta{lixa (Plevle) i Pe}. LIT.: A. Stojanovski, Administrativno-teritorijalnata podelba na Makedonija pod osmanliskata vlast do krajot na XVII vek, GINI, XVII/2, Skopje, 1973; Turkiye’de idare te[kilatý, Hazýrlýyan: Vecihi Tonuk, Ankara, 1945; 18. yüzyýlýn ilk yarýsýnda osmanli devletinin idari taksimati. Eyalet ve sancak tevcihatý, dr. Orhan Kýlýç, Elazig, 1997; Die Provinzen des Osmanischen Reiches von Andreas Birken, Wiesbaden, 1976. Dr. \.
ADMINISTRATIVNO-TERITORIJALNA PODELBA NA MAKEDONIJA VO SREDNIOT VEK. Vo vremeto na vizantiskata vlast vo Makedonija postoele temi kako administrativni edinici: Solun, Strimon, Nov Strimon, Draguvitija i Verija. Bugarskata administrativna struktura se sostoela od komitati: Bregalni~ki, Devolski, Kutmi~evica i dr. Vo vremeto na Samuila Makedonija bila podelena na pove}e pomali ili pogolemi voeno-administrativni oblasti: Strumi~ka, Meglenska, Vodenska, Kolidron, Servija i dr. Mo{ne zna~ajni promeni vo statusot na makedonskite teritorii se slu~ile vo vtorata polovina od X v., koga sinovite na komitot Nikola, komitopulite David, Mojsej, Aron i Samuil, kako porane{ni pretstavnici na bugarskiot voeno-administrativen aparat, formirale posebna i napolno nezavisna dr`avna formacija, {to e poznata kako Samuilovo Carstvo (prva pretstolnina Prespa, potoa Ohrid). Jadroto na novata dr`ava vo golem del se sovpa|alo so teritoriite od porane{niot Devolski komitat. Kon prostranite mati~ni makedonski teritorii, bez Solun, Samuil (976‡1014), so osvojuvawa, kon svojata dr`ava gi vklu~il slednive teritorii: Tesalija, Epir, Albanija, Dukqa, Dalmacija, Bosna, Ra{ka i pogolem del od dene{nata Bugarija. Teritorijata na Makedonija i po{iroko verojatno bila podelena na pove}e pomali ili pogolemi voeno-administrativni oblasti, a sekoja od niv za svoj centar imala nekoj pogolem i dobro utvrden grad. Na ~elo na sekoja oblast se nao|al upravnik (naj~esto vo vizantiskite izvori imenuvan kako arhont), pod ~ija neposredna vlast se nao|ale i okolnite tvrdini. Po 1018 g., koga bilo uni{teno Samuilovoto Carstvo, Makedonija bila odnovo vklu~ena vo vizantiskiot tematski voeno-administrativen sistem. Od krajot na IX do XIII v., poznati se slednive temi:
Solunska, Strumi~ka, Berska, Kosturska, Meglenska, Pelagoniska, Ohridska, Vardarska, Skopska i dr. Vo periodot koga vo Vizantija vladeela dinastijata na Paleolozite, najrasprostraneta administrativna edinica e katepanatot. Od vtorata pol. na XIII v. poznati se slednive katepanati: Kalamarija, Ermilija, Jeris, Kasandrija, Apros, Strimon, Rendina, Stefanijana, Zavaltija, Popolija, Zihna, Ser, Langada, Vardar, Hristopol, Valavi{te i verojatno Meglen, Melnik, Verija, Slanica, Anaklusiron i Pelagonija. Kako del od centraliziranata Du{anova dr`ava, Makedonija bila razdelena na pove}e oblasti, a od niv nekoi bile imenuvani kako `upi. Po smrtta na Du{an bile formirani nekolku nezavisni feudalni oblasti so visok suverenitet. LIT.: Branko Panov, Makedonska srednovekovna dr`ava, Skopje, 1999. T. Fil.
ADMINISTRATIVNO-TERITORIJALNA PODELBA na Vardarskiot dal na Makedonija pod vlasta na Srbija, Bugarija i Kralstvoto na SHS/Jugoslavija (1912–1915; 1915–1918; 1919–april 1941). Od 1912 do 1915 g. Vardarskiot del na Makedonija bil okupiran od Srbija. Administrativno-teritorijalno bila podelena na 7 okruzi, a ovie na okolii i op{tini. Od esenta na 1915 do esenta 1918 g. Vardarskiot del na Makedonija bil okupiran od Bugarija, proglasen za edinstvena voeno-administrativna upravna oblast pod ime „Makedonska voeno inspekciska oblast# (MVIO). Taa bila podelena na 9 okruzi, od koi 7 bile celosno na makedonska teritorija. Od 1918 do april 1941 g. Vardarskiot del na Makedonija bil vo sostavot na Kralstvoto na SHS/ Jugoslavija. Vo po~etokot bil podelen na 7 okruga, okolii i op{tini. So Ustavot od 28. VI 1921 ovoj del na Makedonija bil
Administrativno-teritorijalnata podelba na okruzi vo Vardarskiot del na Makedonija (1918-1922)
A
Administrativno-teritorijalna podelba na oblasti na Vardarskiot del na Makedonija
podelen na 3 oblasti: Bitolska, Bregalni~ka i Skopska, a ovie na okolii (31) i op{tini. So Zakonot za „imeto i podelbata na Kralstvoto na upravni podra~ja# od 3. X 1929 g. Vardarskiot del na Makedonija e vo sostavot na Vardarska banovina i bil podelen na 29 okolii i op{tini. LIT.: Nade`da Cvetkovska, Lokalnata uprava vo Vardarskiot del na Makedonija me|u dvete svetski vojni (1919–1941), †Istorija#, br. 1-4, Skopje, 1988/1989. N. Cv.
Administrativno-teritorijalna podelba na Pirinskiot del na Makedonija (po 1912)
ADMINISTRATIVNO-TERITORIJALNA PODELBA na Pirinskiot del na Makedonija pod vlasta na Bugarija (1912 –). Ovoj del na Makedonija stanal okrug na Carstvoto Bugarija (okt. 1912 – 20. II 1920), imenuvan kako Strumi~ki okrug, so administrativen centar gradot Strumica. Administrativno bil podelen na okolii, so okoliski centri: Gorna Xumaja (Blagoevgrad), Mehomija (Razlog), Petri~, Nevrokop (Goce Del~ev) i Melnik. So odluka na Versajskata mirovna konferencija Strumica so del od nejzinata dotoga{na okolija $ bila odzemena na Bugarija i bila dodelena na Kralstvoto na Srbite, Hrvatite i Slovencite. Okrugot bil preimenuvan vo Petri~ki okrug (II 1920 – 1934) so okru`en centar gradot Petri~, potoa bil ukinat (1934–1943) i 21
A
ADMINISTRATIVNO
Gornoxumajskata, Petri~kata i Svetivra~kata okolija bile prisoedineti na Sofiskata, a Nevrokopskata i Razlo{kata okolija na Plovdiskata oblast. Po Vtorata svetska vojna nekolku pati bile praveni administrativno-teritorijalni promeni. Pirinskiot del na Makedonija pretstavuval Gornoxumajski okrug (1950–1987), potoa bil ukinat i prisoedinet na Sofiskata oblast. LIT.: Desanka Todorovi}, Okupacijata na Strumica 1919 godina, „Glasnik#, X/1, Skopje, 1966; EnciklopediÔ BÍlgariÔ, 1, BAN, SofiÔ, 1978. V. Jot.
ADMINISTRATIVNO-CENTRALISTI^KI EKONOMSKI SISTEM VO DFM/NRM (1945– 1950) – ekonomski sistem vo koj razre{uvaweto na centralniot ekonomski problem ({to da se proizveduva, kako da se proizveduva i za kogo da se proizveduva), t.e. razmestuvaweto na postojnite resursi vo ekonomijata, kompletno e prepu{teno na dr`avata (vladata) preku centralno i direktivno planirawe. Sistemot na administrativno-centralisti~koto upravuvawe na stopanstvoto vo NRM trae relativno kratko (1945–1950). Toj e fundiran vrz dr`avna (socijalisti~ka) sopstvenost nad sredstvata za proizvodstvo, nastanata so nacionalizacija i konfiskacija na imotite na porane{nite sopstvenici. Negovite bitni karakteristiki se identi~ni so onie na stopanskiot sistem na SSSR i na drugite toga{ni komunisti~ki zemji. Alokacijata na resursite e tipi~no nepazarna. Detalnite dr`avni planovi se zadol`itelni i vo osnova se sveduvaat na direktivi za pretprijatijata. NRM po~nuva da go realizira prviot petgodi{en plan od 1947 g., otkako vo prethodnite dve godini brojot na vrabotenite i nivoto na industriskoto proizvodstvo go nadminuvaat predvoenoto nivo. Od 1945 do 1950 g. brojot na vrabotenite vo NRM porasnuva od 26.437 na 105.237, no so mnogu niska produktivnost, a industriskoto proizvodstvo se zgolemuva za 2,6 pati, no presmetano vrz mnogu niska osnova. Centralniot plan im go opredeluva na pretprijatijata, po administrativna logika, koli~estvoto na dobra i uslugi {to treba da se proizvede i site drugi uslovi povrzani so proizvodstvoto – od kade da gi nabavat inputite (surovini, poluproizvodi i sl.) i po koja cena, na kogo da gi prodadat finalnite proizvodi i po koja cena. Platite na vrabotenite, isto taka, se odnapred opredeleni i fiksirani. Krajniot rezultat od vakvata alokacija na resursite se sveduva na nedovolno iskoristuvawe na postojnite kapa22
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
citeti i na niska ekonomska efikasnost. Nadvore{na manifestacija na ovoj problem e maloto proizvodstvo i evidentniot nedostig na dobra i uslugi. Deficitarnosta na dobra i uslugi e determinirana od dejstvoto na pove}e faktori: nerealno planirawe (centralnite planski organi predviduvaat pomali koli~ini dobra i uslugi od fakti~kite potrebi); od {iroko rasprostranetata praktika pretprijatijata da izdejstvuvaat poniski planski zada~i od nivniot realen proizvodstven kapacitet, bidej}i neispolnuvaweto na planovite se sankcionira; od nisko postavenite ceni na dobrata i uslugite, vo ovaa situacija se slu~uva planskite organi dobro da isplaniraat, pretprijatijata da gi ispolnat planovite, no poradi niskite ceni potro{uva~ite da pobaruvaat pogolemi koli~ini dobra i uslugi i sl. IZV.: Republi~ki zavod za statistika. Razvojot na SR Makedonija 1945–1984, Skopje 1986. LIT.: N. Uzunov, Stopanstvoto na Republika Makedonija 1945–1990, MANU, Skopje, 2001; K. Gligorov, Site jugoslovenski (stopanski) reformi, Skopje, 2006. T. F.
ADMINISTRATIVNO-CENTRALISTI^KI SISTEM NA UPRAVUVAWE VO MAKEDONIJA (1945‡1953). Se karakterizira so dr`avno upravuvawe na stopanstvoto i so administrativno regulirawe na zemjodelstvoto od strana na dr`avnata vlast. Dr`avnoto upravuvawe so stopanstvoto nastana kako rezultat na dr`avnata sopstvenost vrz sredstvata za proizvodstvo i te{kite uslovi za obnova i izgradba na zemjata. Vrz osnova na dr`avniot monopol vrz sredstvata za proizvodstvo, dr`avata stana osnovna sila vo op{testvoto. Vo simbioza so KPM, taa upravuva{e so stopanstvoto i so op{testvoto vo celina na centralisti~ki na~in i vrz osnova na seopfaten dr`aven plan. Vo takov sistem na rakovodewe so stopanstvoto sekoe pretprijatie se tretira{e kako dr`aven organ vo stopanstvoto i be{e napolno podredeno na nekoja od generalnite direkcii, kako oblici na administrativno rakovodewe so grupa istorodni pretprijatija (AOR). Rakovodna uloga vo upravuvaweto so stopanstvoto imaa sojuznite centralni organi. Administrativnoto regulirawe na zemjodelstvoto se javi kako prodol`ena raka na dr`avnoto upravuvawe so stopanstvoto. Dr`avniot aparat so mnogubrojni propisi regulira{e golem broj pra{awa: zadol`itelen otkup na zemjodelskite proizvodi za prehrana na gradskoto naselenie i na vojskata i snabduva-
we na industrijata so zemjodelski proizvodi; plansko odvivawe na seidbata; racionirawe i planska raspredelba na postojnite koli~estva zemjodelski proizvodi; opredeluvawe stokovi kontigenti na zemjodelski proizvodi za oddelni delovi na zemjata i dr. Dr`avata be{e prisilena ovie pra{awa da gi regulira so svoi propisi, bidej}i se zakanuva{e opasnost od glad na naselenieto. Kon ukinuvawe na racioniranoto snabduvawe so prehranbeni proizvodi se pristapi vo tekot na 1949 g., a kon ukinuvawe na zadol`itelniot otkup na zemjodelskite proizvodi vo 1951 g. Od 1953 g. e vovedeno samoupravuvaweto. LIT.: Svetomir [kari}, Ustavno pravo na SFRJ, prva kniga, Skopje, 1986. Sv. [.
Admiral, dnevna peperuga
ADMIRAL (Vanessa atalanta L.) – dnevna peperuga. Sredno golema, so usten aparat za li`ewe. Se hrani so nektar i rastitelni sokovi. Leta mnogu `ivo, po son~evi i cvetni livadi. Se pojavuva od maj do oktomvri. Rasprostraneta e niz cela Evropa. Vo Makedonija e zabele`ana kako leta poedine~no. LIT.: Josef Thurner, Die Lepidopterenfauna Jugoslawish Mazedoniens. I. Rhopalocera, Grypocera und Noctuidae, Posebno izdanie, Acta. Mus. Mac. Sci. Nat., Skopje, 1964; Lionel G. Higgins and Norman D. Riley, A field guide to the Butterflies of Britain and Europe, London and Glasgow, 1970; Paul Scheider – Predrag Jakšic, Die Tagfalter von Jugoslawisch Mazedonien Durina (Rhopalocera und Hesperiidae), München, 1990. V. T. K. – M. Kr.
Ali Ahmad Said Esber Adonis
ADONIS, Ali Ahmad Said Esber (Ali Ahmad Said Esber Adonis) (Kasabina, 1. I 1930) – poet i eseist, roden e vo Sirija, a podocna stanuva libanski dr`avjanin. Toj e najgolem sovremen arapski poet. Negovoto tvore{tvo pretstavuva sjajna lirska sinteza na
AEROP II
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
Istok i Zapad, edno novo literaturno izrazuvawe i tolkuvawe. Vo 1997 godina go dobil Zlatniot venec na SVP. BIBL.: Pesni na Mijar Damaskinecot, 1961; Kniga na metamorfozite i selidbata vo predelite na denot i no}ta, 1965; Teatarot i ogledalata, 1968; Vreme me|u pepli{tata i rozite, 1970; Ednina vo forma na mno`ina, 1977; Kniga na opkru`uvaweto, 1985; Pohota {to napira vo mapite na materijata, 1987; Svetlosni sve~enosti, 1988; Vtor alfabet, 1994. Avtor e i na pove}e eseisti~ki knigi. LIT.: Yves Bonnefoy, Violance et paix, Institut du monde arabe, Paris, 2000. P. Gil.
ADRIJANOV, Georgi (Belica, Razlo{ko, 14. XII 1897 – Bansko, dek. 1931) – revolucioner, komunist. Bil ~len na BKP vo Pirinskiot del od Makedonija i deec na VMRO(Ob). Vo Septemvriskoto vostanie (1923) bil komandir na ~eta. Bil na studii vo Francija i vo Belgija (1925–1928). Vo Viena (1928) imal sredba so Vladimir Poptomov i so Dimitar Vlahov i od niv gi dobil instrukciite za ponatamo{nata aktivnost vo VMRO(Ob). Bil kidnapiran od teroristi na VMRO na Ivan Mihajlov (16. XII 1931), odveden vo Bansko i tamu bil ubien. LIT.: Georgi GradinaŸn, @ertva na mihaŸlovizma. Belica krepost na komunizma v PirinskiÔ kraŸ, Sbornik ot statii, spomeni i o~erci, SofiÔ, 1967; Jordan GradinaŸn, Georgi AdriÔnov. Zb. Pirinski sokoli, BKP, SofiÔ, 1970. V. Jot.
AERODROM „ALEKSANDAR VELIKI“, SKOPJE – izgraden e vo 1928 g. vo dene{nata skopska naselba „Jane Sandanski“. Prviot patni~ki avion {to sletal na ovoj aerodrom na 15. VI 1928 g. bil avionot „Potez-29“ (od francusko proizvodstvo) na avioprevoznikot „Aeroput“, koj letal na prvata redovna vozdu{na linija Belgrad – Skopje – Podgorica – Mostar – Saraevo – Belgrad. Godi{no se prevozuvaat okolu polo-
vina milion patnici i se izvr{uvaaat okolu deset iljadi poletuvawa i sletuvawa so avioni na desettina avioprevoznici, povrzuvaj}i go ovoj aerodrom so svetot. LIT.: 1. Vojna enciklopedija, Beograd, 1970; Microsoft® Encarta® Encyclopedia 2003; T. Tuntev, Istorija na vozduhoplovstvoto, Letra, Ohrid, 2003. St. D. i R. D.
Aerodromot †Sveti Apostol Pavle#, Ohrid
AERODROM „SVETI APOSTOL PAVLE“, OHRID – zapo~nal so rabota na 5. VII 1953 g. so sletuvaweto na JAT-oviot avion „DC-3“ na relacijata Belgrad – Skopje – Ohrid, na trevna poletno-sletna pateka so dol`ina od 1.200 m. Godi{no se prevozuvaat okolu {eeset iljadi patnici i se izvr{uvaaat okolu iljada poletuvawa i sletuvawa so avionite na 4-5 avioprevoznici, povrzuvaj}i go ovoj aerodrom direktno so razni evropski destinacii. LIT.: 1. Vojna enciklopedija, Beograd, 1970; Microsoft® Encarta® Encyclopedia 2003; T. Tuntev, Istorija na vozduhoplovstvoto, Letra, Ohrid, 2003. St. D. i R. D.
AERODROMI VO REPUBLIKA MAKEDONIJA. Vo RM funkcioniraat me|unarodnite aerodromi vo Skopje („Aleksandar Veliki#) i vo Ohrid („Sv. Pavle#), sportskite aerodomi Stenkovec, Axitepe, Kowari, Logovardi i Su{evo, zemjodelskite aerodromi Pe{irovo, Karatmanovo, Vrsakovo, Gradsko, Crveni Bregovi, Sarandinovo, „Dame Gruev# i Logovardi (so betonska
A
PSP), Mezdra, Lakavica, Brod, Kle~ovci i Vita~evo (trevnata PSP), Petrovec, Ebeplija (Pla~kovica), Ponikva (Osogovija), Gali~nik i Jasenovo (pro{iruvawe na patot), kako i voeni aerodromi vo Godivje, Gorno Pole, Vitoli{te, Gatenovo, Orel i Karatmanovo. Mo`ni (registrirani) aerodromi se i vo Strumica, Bitola, Ov~e Pole, Umin Dol i Romanovce, a heliodromi se Solunska Glava, Jarebino, Voenata bolnica vo Skopje i site kasarni V. St. na ARM. AER (gr~. vozduh) (crkva „Sv. Sofija# vo Ohrid ok. 1216) ‡ bogoslu`ben vez na crvena svila izraboten vo Konstantinopol so pretstava na Bogorodica Oranta, podaren od epirskiot despot Teodor Komnen i negovata sopruga Marija Duka Komnena. Denes se ~uva vo Nacionalniot istoriski muzej vo Sofija. LIT.: R. Lozanova, Icones et manuscrits bulgares, Bruxelles, 2002, 86. J. ^.-F.
AEROP (707/8 – 659 pr.n.e.) – brat na prviot makedonski kral Perdika, osnova~ot na makedonskata dinastija Argeadi. Spored legendata (raska`ana od Herodot) trite bra}a, Perdika, Aerop i Gavan od gr. Arg doa|aat vo gr. Lebaja da rabotat kaj kralot; ottamu begaat i pristignuvaat vo „drug del na Makedonija i se naseluvaat do takanare~enite Gradini na Mida (sin na Gordij). Otkako go zazele toa mesto, bra}ata, trgnuvaj}i ottamu, prezemale napadi, pa gi pokorile i drugite delovi na Makedonija#. Imeto na Aerop e epigrafski posvedo~eno: A(e)iropos vo Linkestida. LIT.: Herodotus, I–IV, 4 Vols., Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1961; Herodot, Istorija. Prev. D. ^adikova, Skopje, 1998; N. Proeva, Studii za anti~kite Makedonci, Skopje, 1997. A. [uk.
AEROP I (st. gr. ”Aeropoj A/; Aeropus I) (ok. 639 – 574 g. od pr.n.e.) – makedonski kral od dinastijata na Argeadite, sin na makedonskiot kral Filip I; vojuva so Ilirite i Trakijcite. Spored primo genitura, za kral e proglasen u{te vo lulka, na bojnoto pole pred bitkata so Ilirite, za{to (spored Justin) na „Makedoncite ne im nedostiga hrabrost, tuku kral#. Ja zajaknuva makedonskata voena organizacija i vo negovo vreme dr`avata se pro{iruva. LIT.: Herodotus, I–IV, 4 Vols., Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1961; Herodot, Istorija. Prev. D. ^adikova, Skopje, 1998. A. [uk.
Aerodromot †Aleksandar Veliki#, Skopje
AEROP II (ok. 396–393 pr.n.e.) – makedonski kral od dinastijata na Argeadite. Prvite tri godini 23
A
A@DER
vladee kako regent na maloletniot kral Orest, sin na Perdika II. Vo 394 pr. n.e. mu se protivstavuva na spartanskiot basilej Agis da pomine so vojska preku makedonskata teritorija. LIT.: Diodor Siculus., 12 Vols., Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1963; R. Iljovski, Koj i koga vladeel so Makedonija, Skopje, 2003. A. [uk.
A@DER (A@DA, A@DAJA, LAMJA), (tur. ejderha) ‡ demonska pretstava vo vid na pove}eglavo zmijoliko ~udovi{te {to `ivee vo ezerata i vo dlabokite virovi, vo {uplivite drvja i pe{terite, so isklu~itelno negativni osobini. Negoviot `enski oblik e lamjata. Vo veruvawata se pojavuva samo vo `ivotinski oblik, a vo narodnoto tvore{tvo se pretstavuva i kako ~ovek. Negovoto poteklo se povrzuva so preobrazbata na stogodi{nite smokovi ili zmejovi vo demonski bitija: telo so ribja lu{pa, so edna ili pove}e ku~e{ki ili kowski glavi (od tri do ~etirieset), golema kosa, vilici, zabi i jazik, ~etiri noze, ostri nokti, golemi krilja, opa{ka, so lakom i krvo`eden karakter i mo`nost da isfrla ogan i plamen od o~ite i ustata. Se smeta za nenasitno su{testvo, odrazeno i vo narodnite poslovici i pogovorki. Vo nekoi veruvawa e glavatar na zmiite, predizvikuva zatemnuvawe so napad na Sonceto, gi sproveduva gradonosnite oblaci i sl. Se veruva deka so nego mo`at da se spravat samo sv. \or|i so kopjeto i sv. Ilija so gromovite. Vo toa begawe od opasnosta, mo`e da se sokrie i vo stomna na `etvarite (Pore~e). LIT.: Tanas Vra`inovski, Narodna demonologija na Makedoncite, Skopje-Prilep, 1995, 47-51; istiot, Narodna mitologija na Makedoncite, kn. 1, Skopje-Prilep, 1998, 188-193. S. Ml.
AZBIJA ‡ nasilnik, zulum}ar vo vremeto na osmanliskoto vladeewe vo Makedonija. Nivniot broj posebno narasnal vo vremeto na Rusko-turskata vojna (1877/ 1978), koga zele u~estvo kako dobrovolci vo osmanliskata armija i popatno gi pqa~kosuvale makedonskite naseleni mesta. Pritoa debarskite azbii go opqa~kale i gradot Kru{evo. Narodniot peja~ gi prokolnal: †bog da ubie debrani... / {to nastanaa azbii / po taa reka Radika, / po tie sela risjanski, / staro i mlado kolea…#. LIT.: Zbirka na makedonski narodni pesni. Redaktiral Bla`e Koneski, Skopje, 1945, 324; Makedonski narodni pesni, sobrani od festivalite vo Bitola i [tip na 11 oktomvri 1947. Redaktiral Vasil Iqoski, Skopje, 1948, 37; Trajan Nikodinoski, Narodni pesni od Ohridsko, Ohrid, 1974, 142. S. Ml.
24
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
Grafemskiot izgled na makedonskoto kirili~no pismo
A, a
B, b
V, v
G, g
D, d
\, |
E, e
@, `
Z, z
Y, y
I, i
J, j
K, k
L, l
Q, q
M, m
N, n
W, w
O, o
P, p
R, r
S, s
T, t
], }
U, u
F, f
H, h
C, c
^, ~
X, x
[, {
AZBUKA – utvrden redosled na grafi~kite znaci i na glasovite vo pismenoto i usnoto izrazuvawe vo jazicite {to koristat kirilica. Imeto go dobiva spored prvite dve bukvi (az, buki) vo izvornoto slovensko pismo. Sovremenata makedonska azbuka e reformirana po Osloboduvaweto i ima 31 bukva, kolku {to ima i glasovi vo makedonskiot standarden jazik. Ministerskiot sovet na NR Makedonija, po pove}emese~na rabota na nekolku komisii, vrz osnova na Rezolucijata na poslednata Komisija za jazik i pravopis pri Ministerstvoto za narodna prosveta, vo sostav: Venko Markovski, poet; Vasil Iqoski, direktor na gimnazija; Mirko Pavlovski, profesor; Bla`e Koneski, lektor; Krume To{ev, {ef na stru~nite {koli; Ivan Mazov, urednik na „Mlad borec#; Gustav Vlahov, publicist; Vlado Maleski, direktor na radio Skopje; Kiro H. Vasilev, publicist i kapetan Ilija Topalovski, na~alnik na propagandnoto oddelenie na Glavniot {tab, go usvoi nejziniot grafemski sostav na 3. V 1945 godina. Makedonskata azbuka e zasnovana vrz fonetskiot princip, {to zna~i za sekoj oddelen glas vo jazikot ima bukva vo azbukata.
Ostrovot Ail vo Prespanskoto Ezero
LIT.: Bl. Koneski, Gramatika na makedonskiot literaturen jazik, Skopje, 1982; K. Kamberski, Od bukvar do univerzitet, Skopje, 1994. K. Kamb.
AZMAK (SVETINIKOLSKA) REKA – desna pritoka na r. Bregalnica. Nastanuva od tri pomali vodoteci: Karata{, Peri{ i Mavrovica, koi se soedinuvaat kaj gradot Sveti Nikole, po {to go dobiva imeto Svetinikolska Reka, a pred slivot vo r. Bregalnica e poznata pod imeto Azmak. Izvira od planinata Mangovica, na viso~ina od 610 m, a se sliva vo Bregalnica na viso~ina od 203 m. Dolga e 35 km, ima vkupen pad od 407 m i prose~en pad od 11,6 ‰. Povr{inata na slivot iznesuva 658,7 km2. Vo najgolemiot del od slivot ima poroen karakter. LIT.: Milovoj Ga{evski, Osnovni hidrografski osobenosti na glavnite pritoki na Vardar vo SR Makedonija, „Geografski razgledi#, kn. 17, Skopje, 1979; Aleksandar Stojmilov, Fizi~ka geografija na Republika Makedonija, PMF, Skopje, 2002. Dr. V.
AIL, MALA PRESPA (vo Maloto Prespansko Ezero, R. Grcija) ‡ ostrov na ~ija teritorija se nao|a trikorabnata, katedralna bazilika vo urnatini, posvetena na Sv. Ahilej od vremeto na vladeeweto na Samuil. Pokraj ju`niot yid (od vnatre{nata strana)
AJGI
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
se otkrieni tri groba. Tretiot (Grobot G) pripa|al na ma` vo zreli godini. Po opse`nata analiza na skeletot, naodite na al~iwata od pancirnata ko{ula i na ostatocite od svilenata, skapocena ode`da, istra`uva~ot A. Mucopulos Grobot G go pripi{uva na Samuil. Naodite se ~uvaat vo Solun. LIT.: N. K. Moutsopoulos, Ereines stin Kastoria kai ton Agio Ahilleio, Thessaloniki, 1965. El. M.
Georgi Ajanovski
AJANOVSKI, Georgi (Voden, Grcija, 25. II 1941) – novinar. Diplomiral novinarstvo vo Skopje. Vo periodot 1962–1966 g. bil sorabotnik a potoa i urednik vo v. „Ve~er#, „@urnal# i „Nova Makedonija#. Postojan dopisnik od Moskva (1979/83). Glaven i odgovoren urednik na „Nova Makedonija# (1989-1995) i zamenik generalen direktor na NIP „Nova Makedonija# (1996). Osnova~ i direktor na dnevniot vesnik „Makedonija denes# i nedelnikot „Denes# (od 2001). Publicisti~ki trudovi: „Mirka Ginova#, „Sibirskite godini na Krasnaja#, „Priznavaweto na Makedonija#, „Bitka za demokratija#. ^len e na DPM (1974), avtor na romanot „Vani#. B. P. \.
Voden ja osnoval i ja rakovodel MAO. Vo 1945 g. vo Voden ja osnoval i ja rakovodel TOMO i bil sekretar na Okru`niot komitet na NOF za Vodensko. Vo 1946– 1949 g. bil organizacionen sekretar na Glavniot odbor na NOF za Egejska Makedonija. Po 1949 g. `iveel i rabotel vo NR Makedonija. Avtor e na trudot „Egejski buri# (1975). LIT.: Egejska Makedonija vo NOB 1948, V, Skopje, 1981 (Redakcija d-r R. Kirjazovski i F. Buckova-Martinova). St. Kis.
AJANOVSKI, Ta{o (Mimi) Ristov (Voden, 6. II 1908 ‡ Skopje, 8. IV 1978) ‡ nacionalno-politi~ki deec i borec. Otkako se vklu~il vo rabotni~koto dvi`ewe (1928), bil pretsedatel na Serabotni~kiot sojuz vo Voden (1932), u~esnik vo antifa{isti~kata vojna (1941), organizator i rakovoditel na voenata organizacija OPLA (Za{tita na narodnite borci) vo gradot (1943). Vo vremeto na Gra|anskata vojna vo Grcija bil politi~ki komesar na makedonski bataljon na NOF vo Vodensko (od juli 1946), organizacionen (od dekemvri 1946) i politi~ki sekretar na Okru`niot komitet na NOF za Vodensko (od mart 1948), kako i ~len na Glavniot odbor na NOV na Egejskiot del na Makedonija (od januari 1948). LIT.: Vangel Ajanovski-O~e, Egejski buri. Revolucionernoto dvi`ewe vo Vodensko i NOF vo Egejska Makedonija, Skopje, 1975. S. Ml.
A
prestolnina na prviot makedonski kral Perdika (707/6–659 g. pr.n.e.), pa s¢ do Arhelaj I (413– 399 pr.n.e.) koj zasnovuva nova prestolnina vo Pela (den. s. Postol). Vo amfiteatarot Filip II, kralot na Makedoncite i hegemon na Helenite, prireduva (336 g. pr. n.e.) golema sve~enost za svadbata na }erka mu Kleopatra so Aleksandar od Epir. Vo Ajga e pronajden dvorec, zdanie za sve~enosti i proslavi, so dimenzii 104,50 h 88,5 m, so vnatre{en dvor opkru`en so 60 stolba. Vo nekropolata e otkriena golemata mogila (so pre~nik 110 m i visina od 12 m) so pove}e monumentalni kralski grobnici; grobot II od golemiot tumulus najverojatno e na Filip II; grobniot oblik vo vid na mogila (tumulus) e karakteristi~en i tipi~en za makedonskiot na~in na pogrebuvawe u{te od `eleznoto vreme (tumulusi vo X v. pr.n.e. vo Vergina); vo grobovite se pronajdeni golem broj artefakti u{te od VI v. pr.n.e., prestol, sarkofag od mermer so son~eva rozeta (naj~est simbol kaj anti~kite Makedonci), freskodekoracija (na fasadata na grobnicata – Filip II i Aleksandar se prika`ani vo scena od lov) i dr. Pokraj kralskite grobnici, pronajdeni se i hramovi posveteni na vladetelite, kako {to e hramot na Filip II (go izgradil Aleksandar, spored Psevdo-Kalisten) ili hramot na Aminta III.
Ajga, prvata prestolnina na makedonskite argeatski kralevi Vangel AjanovskiO~e
AJANOVSKI-O^E, Vangel (Voden, 5. II 1909 – Skopje, 19. V 1996) – pripadnik na makedonskoto nacionalno dvi`ewe (NOD) vo Egejskiot del na Makedonija. Vo periodot me|u dvete svetski vojni bil ~len na KPG, vo 1941 g. bil sekretar na Reonskiot komitet na KPG za Voden. Vo 1942 g. vo
AJGA – prvata prestolnina na makedonskite kralevi od dinastijata Argeadi, locirana kaj den. s. Palatica, vo okolinata na Ber (Berrhoia). Lokalitetot e potvrden so najnovite arheolo{ki naodi na kralskata nekropola vo Vergina (Kutle{) kraj Ber (~lenovite na kralskata ku}a se pogrebuvani tuka i po prenesuvawe na prestolninata vo Pela). Ajga e
LIT.: Justini, Historiarum Philippicarum; Ex Trogo Pompeio, Lib. XLIV, Parisiis MDCCCXXIII; N. L. G. Hammond, History of Macedonia I, Oxford, 1971; M. Andronikos, Vergina, the Royal Tombs and Ancient City, Athena, 1984; Justin, Filipovata istorija. Prev. Q. Basotova, Skopje, 2000. A. [uk.
AJGI, Genadij (GenadiŸ AŸgi) (Zajmurzin, RF, 31.VIII 1934) – poet, eseist i preveduva~, po nacionalnost e ^uva{; od 1960 g. se opredeluva da pi{uva na ruski ja25
A
AJDINSKI
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
vi na defektolo{kata teorija i praktika, 1999; 50 godini za{tita, rehabilitacija, vospitanie i obrazovanie na lica so pre~ki vo razvojot vo Republika Makedonija, 2000 i dr. LIT.: V. Andreevski, ^ovek so blagorodno delo – prof. d-r Qup~o Ajdinski, Skopje, 2003. K. Kamb.
Genadij Ajgi
zik (do toga{ pi{uva na rodniot ~uva{ki). Negovite knigi se objavuvani vo pove}e evropski zemji. Vo 1993 g. e dobitnik na Zlatniot venec na SVP. BIBL.: Na ~uva{ki jazik objavil sedum knigi: Muzika za cel `ivot, 1962; Od imeto na tatkovcite, 1958; ^ekor, 1964; Rasvetluvawe, 1971; Jazol, 1975; Pesni, 1980; Testament, 1988; Poliwa bliznaci, 1987; Tri poemi za Malevi~, 1989 i Sega postojano sneg. LIT.: Jovan Pavlovski, Pesnata kako del na svetot, „Poezija#, Struga, 1993. P. Gil.
Qubomir Ajdinski
AJDINSKI, Qubomir (Qup~o) Eftimov (Novo Selo, Strumi~ko, 28. IV 1930) – defektolog, univerzitetski profesor i humanist. Go zavr{il Filozofskiot fakulet vo Skopje (pedagogija) i Defektolo{kite studii vo Belgrad. Doktoriral na defektolo{kite nauki (Belgrad, 1980). Redoven profesor na Defektolo{kiot fakultet vo Belgrad (do 1992) i na Filozofskiot fakultet vo Skopje (Institut za defektologija, 1993–2000). Objavil nad 120 stru~no-nau~ni trudovi i 15 knigi i u~ebnici. Vtemeluva~ na sistemot za integralen pristap vo rehabilitacijata na mentalno retardiranite lica kaj nas i eden od osnovopolo`nicite na defektolo{kite studii na Filozofskiot fakultet vo Skopje. Bil republi~ki pomo{nik-sekretar za zdravstvo i socijalna politika i delegat na Sojuzniot sobor na Sojuznoto sobranie na SFRJ (1985–1992). BIBL.: Integralna rehabilitacija na mentalno retardirani deca, 1982; Osno-
26
AJDUTSKI NARODNI PESNI ‡ ciklus epski narodni pesni {to gi opevaat podvizite i nastanite od `ivotot na ajdutite. Tie se pojavile kako naroden poetski izraz kon ajdutskoto dvi`ewe, pa go odrazuvaat protestot protiv socijalnite nepravdi i streme`ite za sloboda. Vo niv ajdutite se pretstaveni kako borci protiv osmanliskite porobuva~i. Osobeno vo XIX v., so epska idealizacija bil izgraden likot na ajdutite prvenstveno kako hrabri antiosmanliski borci i junaci, izdr`livi, itri, sekoga{ podgotveni da podnesat i najte{ki izma~uvawa. Ovoj ciklus e eden od najbrojnite vo na{ata narodna epika, a osven poedine~nite pesni za oddelni ajduti, za nekoi od niv ima i celi grupi pesni. Osnoven motiv na pesnite e bore~kata sudbina na ajdutite, nivnite streme`i za sloboda i sloboden `ivot, oddelnite podvizi, no pred sè li~nite samootka`uvawa od udopstvata na mirniot sekojdneven `ivot: †Aramija ku}a nema, / ku}a mu e planinata. / Aramija tatko nema, / tatko mu e tenka pu{ka. / Aramija majka nema, / majka mu e ostra sabja. /Aramija bra}a nema, / bra}a mu se ~ift pi{toli.# Posebno impresivni se poetskite opisi na izbiraweto na vojvodite, podgotovkite za borba, me|usebnite juna~ki natprevaruvawa, juna~kata smrt, vernoto drugarstvo i samo`rtvuvaweto. Najopeani ajduti se nivnite vojvodi: Dedo Iqo (Markov-Male{evski) od Berovo, Karaman od Ohridsko, Jane Pletikosa, ^avdar Vojvoda, Spiro Crne, \or|ija La`ot, Petre Maxar~e, Bogdan [alvarina, Strahil Vojvoda i dr. So posebna qubov se opeani i likovite na `enite-ajdutki: Sirma Vojvoda (od s. Treson~e), Rumena Vojvoda (vo Osogovskite Planini), Bojana, Bosiqa, Grozdena, Guga, Elena, Cveta i dr. Tie se pretstaveni kako junaci ramni na ma`ite vo sposobnostite i juna~kite podvizi, vklu~itelno i vo ve{toto rakuvawe so oru`jeto. LIT.: Efrem Karanov, Rumena-voŸvoda, o~erk iz Osogovskite planini, Sofix, 1886; D. Dobrev, MakedonecÍt v narodnite pesni, „Makedonska misÍl#, II, 5-6, Sofix, 1947; Vasil Iqoski, Narodni ajdu~ki pesni, „Literaturen zbor#, br. 1, Skopje, 1954; Kiril Penu{liski, Crven se bajrak razveva. Narodni borbeni pesni, Skopje, 1965. S. Ml.
Ajduti na pusija, gravura
AJDUTSTVO (XV–XIX v.) ‡ najdolgotrajnata i najmasovna oru`ena borba protiv osmanliskata vlast do pojavata na makedonskoto nacionalnoosloboditelno dvi`ewe. Se pojavilo kako otpor na feudalnata eksploatacija, nacionalnata i verskata pot~inetost i zulumite. Posebno se zasililo od po~etokot na XVI v. navamu. Poznati se pove}e vidovi ‡ od drumsko razbojni{tvo do oru`en otpor na narodot protiv op{testvenoto ureduvawe i ekonomskata eksploatacija. Ajdutite pretstavuvale vostani~ko jadro na poznatoto Karpo{ovo vostanie (v.). Ajdutskite dru`ini broele 20‡ 30, a ponekoga{ i do 300 vooru`eni lica, na ~elo so aramba{a ili vojvoda i pomo{nik na aramba{ata ‡ bajraktar. Se sobirale okolu \ur|ovden, a se rasturale okolu Mitrovden. Pri dejstvuvaweto, glavno zasolni{te im bile gorite, a zimuvale kaj svoite jataci vo selata. ^esto zasolni{te im bile i manastirite, osobeno za lekuvawe na bolnite i ranetite. Vo nivnite redovi imalo i `eni, pa duri i kako voda~i (Rumena vojvoda, Sirma vojvoda i dr.). Tie so nenadeen napad, od busija, gi presretnuvale i gi ograbuvale trgovskite karvani i sobira~ite na danoci, gi napa|ale feudalnite posedi, osobeno ~iflicite na spahiite, gi palele imotite i gi ograbuvale orudijata za proizvodstvo i dobitokot, gi rasteruvale ~ifligarite i sl. Zabele`ani bile i navleguvawa na ajdutski dru`ini vo gradovite ‡ vo Bitola (1646 i 1661), Lerin, Ohrid i Resen, ograbuvaj}i gi trgovskite du}ani. Protiv nivnoto dejstvuvawe osmanliskite vlasti organizirale
AKADEMSKO
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
poteri, se odmazduvale na selanite {to gi {titele i pomagale so palewe na nivnite sela, apsewa, ma~ewa i ubistva, osobeno na nivnite rodnini, gi se~ele krajpatnite {umi, gradele kuli i tvrdini so voena posada, nazna~uvale dervenxii, martolozi i sl. Fatenite ajduti `estoko gi kaznuvale, gi ispra}ale na dolgogodi{na ili ve~na robija, okovani na galii i sl. No ajdutstvoto prodol`ilo i se razvivalo, pa tie i go so~inuvale jadroto na site narodni buntovi i vostanija. Vo narodnoto tvore{tvo ajdutite se opeani kako junaci i borci za sloboda. So pojavata na MRO kako organizirano osloboditelno dvi`ewe, ajdutstvoto go izgubilo svoeto porane{no zna~ewe. IZV.: Turski izvori za ajdutstvoto i aramistvoto vo Makedonija, I-V. Izbor i prevod Aleksandar Matkovski, INI, Skopje, 1961, 1973, 1979 i 1980. LIT.: B. Cvetkova, Hajdutstvoto v bqlgarskiote zemi prez 15/18 vek, t. 1, Sofix, 1971; D-r Aleksandar Stojanovski, Dervenxistvoto vo Makedonija, INI, Skopje, 1974; D-r Aleksandar Matkovski, Otporot vo Makedonija vo vremeto na turskoto vladeewe, t. III. Ajdutstvoto, „Misla#, Skopje, 1983. S. Ml.
Ajdu~ka treva
A
AJTIJA – makedonska bo`ica na svetlinata; spored legendite Makedon e sin na Ajtija (Ajtrija) i Dion; spored druga verzija Makedon e sin na Yevs i Tija – }erka na Devkalion; imeto na bo`icata se povrzuva so makedonskata glosa adraja, so zna~ewe „svetlo, jasno nebo#. LIT.: N. Proeva, Istorija na Argeadite, Skopje, 2004. A. [uk. Sabina AjrulaTozija
AJRULA-TOZIJA, Sabina (Skopje, 17. IV 1946) ‡ akterka vo Dramski teatar (od 1967). Ulogi: Olga (†^ehov#); Gertruda (†Hamlet#); Fatima (†Solunski patrdii#); Lisijen (†Bolva v uvo#); Kostadinka (†Jane Zadrogaz#); Xesi (†Dobra no} majko#); Laura (†Tatko#); Leni (†Zlostori na srceto#) i dr. Kako gostin u~estvuvala vo proekti na Turskata drama i na Dramata na MNT. R. St.
Ajshin
AJDU^KA TREVA (Achillca millefolium) – pove}egodi{no lekovito zeljesto rastenie visoko 20‡80 cm, so beli ili rozovi cvetovi i silna mirizba. Ima osobeno zna~ewe vo narodnata medicina. Se veruva deka ima najlekoviti svojstva ako e nabrano vo vremeto na me|udnevicata. Se upotrebuva za varewe ~aj ili se stava direktno na rana pome{ana so urina za da zapre krvaveweto. Bidej}i za prevrska i zale~uvawe na ranite posebno ja koristele ajdutite, po niv i go dobila ova narodno imenuvawe. Spored narodnata tradicija, toa lekovito svojstvo tokmu tie i go prona{le. Vo zejtin ako se pie taa e lek protiv skrofuli (skrofulozen ‡ `elki~av), stavena vo rakija (plus baewe so devet povtoruvawa) lekuva treska, ~ajot pak lekuva mrzlivost (malaksanost), stoma~ni bolesti i zabobolka. Kaj slovenskite balkanski narodi se zabele`ani nad 50 razli~ni imenuvawa.
AJSHIN (Atina, 389 pr.n.e. – Samos, 314 pr.n.e) – politi~ar, glaven protagonist na Makedonskata partija vo Atina. Politi~kata dejnost ja zapo~nuva po osvojuvaweto na Olint (349) od Filip II, koga vo Sovetot i vo Sobranieto go poddr`uva predlogot za otpor protiv Filip II, no nabrzo preminuva na stranata na plutokratite, koi sakaat mir so Filip II. Kako atinski pratenik u~estvuva vo pove}e mirovni dogovori so Filip II; dvapati patuva so atinski pratenici vo Pela kaj kralot Filip II. Po pobedata na Filip kaj Hajroneja (338) u~estvuva vo mirovniot dogovor pome|u Helenite i Filip. Po govorot „Protiv Ktesifon# (330), Sobranieto na Atina go obvinuva i go kaznuva so proteruvawe od gradot; odi vo Efes, a po smrtta na Aleksandar se seli na Rodos; umira vo progonstvo na Samos.
LIT.: Bogoslav [ulek, Jugoslavenski imenik bilja, Zagreb, 1879; Dragutin Simonovi}, Botani~ki re~nik imena biljaka, Beograd, 1959; Vaso Dervenxi, Sovremeno lekuvawe so lekoviti bilki, Skopje, 1992, 355-357. S. Ml.
LIT.: Aechines, The Speeches of Aeschines, Loeb Class. Library, Harvard University Press, 1958; Ana [ukarova, Filip II Makedonski i atinskite retori, Skopje, 2003. A. [uk.
Statut i Pravilnik na Politi~koto dru{tvo †Makedonija na Makedoncite# vo Cirih (1919)
AKADEMSKO DRU[TVO „MAKEDONIJA# (@eneva, 1915) – prodol`enie na Akademskoto dru{tvo na makedonsko-odrinskite studenti vo @eneva ([vajcarija) po Ilindenskoto vostanie (1904), a po po~nuvaweto na Prvata svetska vojna obnoveno pod imeto „Makedonija#. Organizatori na Dru{tvoto: Anastas Kocarev (Ohrid), Petar Zdravev (Tetovo), Dimitar Nestorov (Struga), Trifun Grekov (Enixe-Vardar), Blagoj To{anov ([tip), A. Kopandonov i Aleksandar Kraj~ev (Veles) i dr. Vo istata godina i grupa makedonski studenti na Ciri{kiot univerzitet go formiraat Politi~koto dru{tvo „Makedonija na Makedoncite#, vo slednata godina vo Lozana e konstituirano Politi~koto dru{tvo „Makedonija – za odbrana na pravata na Makedoncite#, a vo @eneva Politi~ko dru{tvo za nezavisnost na Makedonija. Podocna postojat 25 makedonski dru{tva vo [vajcarija {to vo vremeto na Versajskata mirovna konferencija formiraat i Glaven odbor na makedonskite dru{tva vo [vajcarija (Lozana, 1919) za odbrana na celosta i dr`avnata konstitucija na Makedonija. Pe~aten organ e sp. „L’Independance Macédonienne#. LIT.: Quben Lape, Aktivnosta na Glavniot odbor na makedonskite dru{tva vo [vajcarija 1918-1919 g. i dokumentacijata za toa, „Glasnik na INI#, IX, 1, 1965, 131-191; Quben Lape, Pridonesot na makedonskite studenti vo stranstvo za razvitokot na makedonskata nacionalna misla i odbrana na makedonskiot nacionalen individualitet. Momenti od
27
A
AKAKIJ
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
rabotata na nekolku studentski dru{tva, „Istorija#, 2, Skopje, 1970; Mihajlo Minoski, Federativnata ideja vo makedonskata politi~ka misla, Skopje, 1985. Bl. R.
AKAKIJ – jeromonah i igumen (mirsko ime Joanikij), ktitor na manastirskata crkva „Sv. Nikola# vo s. Manastir (Mariovo). Igumen stanal vo 1261 g. Vo 1266 g. na mestoto na postarata izgradil nova preubava crkva. Vo 1271 g. ovozmo`il crkvata da bide `ivopisana, so posredstvo na |akonot Jovan, verojatno ista li~nost so |akonot Jovan Pedijasim (referendar na Ohridskata arhiepiskopija). Ktitorot jeromonah Akakij e naslikan so modelot na crkvata v race, kako predvoden od sv. Nikola, patronot na crkvata, mu ja podaruva crkvata na Isus Hristos. LIT.: D. Koco – P. Miqkovi}-Pepek, Manastir, Skopje, 1958; F. Bari{i¢, Dva gr~ka natpisa iz Manastira i Struge, „Zbornik radova Vizantolo{kog instituta#, 8/2, Beograd, 1964, 13-27; V. J. –uri¢, Vizantijske freske u Jugoslaviji, Beograd, 1974; Z. Rasolkoska-Nikolovska, Ktitorskiot portret vo yidnoto slikarstvo vo Makedonija, Civilizacii na po~vata na Makedonija, MANU, Skopje, 1995. Z. R.-N.
AKAMIR (VIII–IX v.) – arhont (knez) na slovenskoto pleme Velegeziti (vo Tesalija). Se zame{al vo dinastiskite borbi vo Vizantija vo vremeto na caricata Irina. Se obidel da gi oslobodi sinovite na Konstantin V (III 799), koi bile zatvoreni vo Atina i da izbere eden od niv za car. Irina go zadu{ila buntot. Negovata natamo{na sudbina ne e poznata. LIT.: T. @ivkovi¢, Ju`ni Sloveni pod vizantijskom vla{¢u (600–1025), Beograd, 2002. K. Ax.
AKVAS – patna stanica od rimsko vreme, zabele`ana na Pojtingerovata karta (III–IV v.). Se nao|ala na delnicata od rimskiot pat pome|u Skupi i Stobi, na odale~enost od XXI rimska milja od Skupi. Se identifikuva so Katlanovska Bawa vo blizina na Skopje. LIT.: N. Vuli¢, Teritorija rimskog Skopqa, „Glasnik Skopskog nau~nog dru{tva#, I/1 (1925), 1–4; T. Tomoski, Prilog za rekonstrukcija na Tabula Peutingeriana na delnicata Scupi–Stobi, „@iva Antika#, XI, 1, Skopje, 1961. K. Ax.
AKVEDUKTOT VO SKOPJE – bil dolg 12 km, po~nuvaj}i od kapta`ite kaj s. Gluvo, zapadno pod Gradi{te s. Brazda i s. Gorno Orizari, pome|u Vizbegovo i [uto Orizari, pod isto~nata padina na ridot kaj kasarnata „Ilinden#, po dol`inata na ul. „Di`onska# kon isto~noto podno`je na Skopskoto Kale. Vo tursko 28
Akveduktot vo Skopje (XVI v.)
vreme gi snabduval so voda brojnite amami i xamii na srednovekovniot grad Skopje. Za~uvaniot del go premostuval dolot na r. Serava, severno od ridot na koj se nao|a kasarnata „Ilinden#. Sega toj e dolg 386 m, so 55 masivno yidani arki ({iroki 4,5 – 5 m, visoki do 6 m) i so dve fazi na prenos na vodata. Prvata faza e yidan kanal so ~etvrtest presek (0,8 h 0,9 m), a vtorata faza se kerami~ki cevki (dolgi 0,34 m, so dijametar 0,23 m odnadvor i 0,20 m odnatre). Izgraden e vo tursko vreme (XVI v.) za potrebite na turskata kasarna na Skopskoto Kale i na Starata skopska ~ar{ija. LIT.: K. Petrov, Akvaduktot kraj Skopje i problemot na negovoto datirawe, MakNas, 7, Skopje 1998, 86-111; N. Katani¢ – M. Gojkovi¢, GraÚa za prou~avawe starih kamenih mostova i akvedukata u Srbiji, Makedoniji i Crnoj Gori, Beograd, 1961. V. L.
AKIMOVSKI, Radovan (s. Bogomila, Vele{ko, 25. V 1922 ‡ Skopje, 1992) ‡ redoven profesor na [umarskiot fakultet vo Skopje, specijalist za {umski transportni sredstva. Diplomiral na [umarskiot fakultet vo Belgrad (1949), a potoa bil nazna~en za asistent na Zemjodelsko{umarskiot fakultet vo Skopje. Doktoriral na Visokata {umarska {kola vo Viena (1961). Publikuval brojni nau~ni i stru~ni trudovi. Izvr{uval pove}e op{testveni, nau~ni i stru~ni funkcii (pokraj drugite, dekan na [umarskiot fakultet i prorektor na Skopskiot univerzitet). Al. And. AKINDIN, Grigorij (Prilep, ok. 1300 – ok. 1348) – srednovekoven teolog i filozof. Se {koluval vo Solun, kade {to steknal solidno obrazovanie od anti~kata filozofija i literatura. Se zapoznal so sv. Grigorij Palama i izrazil `elba toj da go vovede vo mona{kata duhovna praktika. Vo 1332 god. vo Solun se sretnal so Varlaam, glavniot oponent na sv. Grigorij Palama. Do 1341 god. bil
posrednik me|u niv. Poddr`an od patrijarhot Jovan Kalekas, Akindin istapil so kritika na Varlaamoviot traktat „Protiv mesalijanite#. Vo gra|anskata vojna zapo~nal otvorena i ostra kritika na isihasti~kiot metod za koj se zalagal Palama. Na Crkovniot sobor vo 1352 godina (posmrtno) bil anatemisan. Avtor e na pove}e tekstovi. Vo „Antieretiki# ja napa|a osnovnata ideja na monasite isihasti. Akindin ja zastapuva tezata deka Bog mo`e da mu se javi na ~ovekot samo preku simboli, a me|u bo`jata su{tina i bo`jata energija nema razlika. LIT.: V. Stoj~evska-Anti}, Akindin vo ju`noslovenskata rakopisna tradicija, †Prilozi#, IV, 1, MANU, 1979, 35–59; V. Georgieva, Vizantiska filozofija, Skopje, 2001. V. G.-P.
AKSAK (tur. aksak) ‡ oznaka za formite na ritamot vo asimetri~nite merki vo koi site merni edinici ne traat podednakvo dolgo. Na pr. kaj trivremenite taktovi, kade {to prvoto vreme e podolgo. Posebna grupa vo ritmikata na makedonskoto peewe pretstavuvaat i specifi~nite asimetri~ni merki, kako {to e 7/8 takt, vo koj trodelniot segment se nao|a na prvoto akcentsko mesto, vrz ~ija osnova le`at trohejot i daktilot, karakteristi~ni za ritamot na makedonskoto oro. R. V.
Ivan Sergeevi~ Aksakov
AKSAKOV, Ivan Sergeevi~ (s. Nade`dino, Orenburgska gub., Rusija, 26. IX / 8. H 1823 – Moskva,
AKCIONEN
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
27. I / 8. II 1886) – ruski slovenofil, publicist, poet i literaturen kriti~ar. Ja zavr{il Moskovskata {kola za pravni nauki (1842). Rabotel vo Senatot i vo M-stvoto za vnatr. raboti, no podnesol ostavka (1852) i rabotel kako publicist i redaktor na vesnici i spisanija („RusskaÔ beseda#, „Parus#, „DenÝ#, „Moskva#, „Moskvi~#, „RusÝ#). Eden od organizatorite na Moskovskiot slovenski komitet i organizator na Slovenskiot kongres (1867). Teoreti~ar na slovenofilstvoto. Veruval vo mesijanskata uloga na Rusija za Slovenite, vo „seslovenstvoto# i vo „svesta za slovenskata op{nost i ednoplemenost# od vremeto na petrovskite reformi, koga Rusija se pretstavi na me|unarodnata scena kako mo}na pravoslavno-ruska dr`ava i „so svoeto novo bitie gi razbudi drugite slovenski zemji#, se pribli`uva do oficijalniot ruski panslavizam, podrazbiraj}i go glavno kako „duhovno i moralno, a ne politi~ko prvenstvo na Rusija vo slovenskiot svet#. Rajko @inzifov bil blizok negov sorabotnik, no gi poddr`uval bugarskite nacionalni pozicii vo Rusija. Neposredno pred smrtta se ubedil deka Makedoncite se oddelen etnikum vo slovenskiot svet i „gi sovetuval svoite vospitanici Makedonci vo 1886 g. da izdelat makedonski literaturen `argon#. Edna godina potoa P. Draganov i nau~no gi obosnoval tie stavovi vo Rusija. BIBL.: So~ineniÔ, 1–7, Moskva, 1886– 1887; IvanÍ Sergeevi~Í AksakovÍ vÍ ego pisÝmahÍ, 1-4, Moskva, 1888–1896; v. †Svoboda#, VI, 786, SofiÔ, 13. IV 1892, 3. Bl. R.
AKSIJ (Axios) – anti~koto ime na r. Vardar, koja ja spomnuvaat pove}e anti~ki literaturni izvori: Herodot, Tukidid, Plinij i dr. Najrano se spomnuva vo vremeto na Trojanskata vojna kako „reka {to {iroko te~e# (Hom., II.II844-850). Strabon (Strab. 7, 327, 329) ka`uva deka A. izvira od regijata na Agrijanite, koi se pajonsko pleme. Rekata ja delela starata oblast Pajonija i potoa vleguvala vo Makedonija vo oblasta Amfaksitida. Pome|u 168 i 148 g. so rimskata uprava gi deli dvete od ~etirite meridi; vtorata ostanuva na istok, a tretata na zapad od rekata. LIT.: F. Papazoglu, Makedonski gradovi u rimsko doba, Skopje, 1957, 58–62. V. B.-Gr.
AKT ZA OPREDELUVAWE NA GRANICATA ME\U KNE@EVSTVOTO BUGARIJA I OSMANLISKATA DR@AVA NA DELOT KON MAKEDONIJA (Carigrad, 20. IX 1879) ‡ dogovor na Evropskata komisija sostave-
na od pretstavnici-komesari od Germanija, Avstro-Ungarija, Francija, Velika Britanija, Rusija, Italija i Osmanliskata Dr`ava. Kako sostaven del na aktot (od 14 ~lena) bile prilo`eni skici. Granicata poa|ala od srpskata granica, Crn Vrv, \ue{evo, severno od Gorna Xumaja, ju`no od Rilskiot manastir (koj $ se ostaval na Bugarija), planinata Dospat. Spored Berlinskiot dogovor Makedonija vo nejzinite prirodni i etni~ki granici ostanuvala vo Osmanliskata Dr`ava. LIT.: Makedonija vo bilateralnite i multilateralnite dogovori, Skopje, 2000. M. Min.
AKT NA SENATOT I NA PRETSTAVNI^KIOT DOM NA KONGRESOT NA SAD ZA DAVAWE POMO[ NA GRCIJA (Va{ington, 22. V 1947) – akt so sila na zakon za davawe finansiska i ekonomska pomo{ i za bezbednosna za{tita na Grcija. Odr`uvaweto na vlast na monarhisti~kata vlada, zagrozena od KPG so organiziranoto gr~ko protivmonarhisti~ko dvi`ewe i masoviziranoto makedonsko nacionalno dvi`ewe vo Egejskiot del od Makedonija, bilo pretstaveno kako pra{awe za opstanok na gr~kata dr`ava, zagrozuvana i odnadvor, od komunisti~kite dr`avi Jugoslavija, Bugarija i Albanija. Bezbednosnata za{tita na Grcija dobiva tretman na pra{awe od vitalno zna~ewe za bezbednosta na samite SAD. LIT.: Balkanski ugovorni odnosi, III, Priredio M. Stojkovi}, Beograd, 1999. M. Min.
„AKTA# („ACTA#) (Skopje, 28. VII 1953 ‡ 1995) ‡ spisanie, organ na Prirodonau~niot muzej na Makedonija. Objavuva{e prilozi od oblasta na geata i taksonomijata, biogeografijata i ekologijata na florata i faunata na Makedonija i drugite delovi na Balkanskiot Poluostrov. Prvata redakcija ja so~inuvaa: Hans Em, Petar T. Ikonomov, Roko Vukovi} i Stanko Karaman. Vo prviot broj separatno e objaven trudot „Vidovi na flebotomini vo Skopsko# od Jordanka V. Keckaroska. Do 1995 g. se objaveni vkupno 19 toma so 159 separati. K. Bog. „AKTA HIRURGIKA JUGOSLAVIKA# („ACTA CHIRURGICA IUGOSLAVICA#) – stru~no spisanie na Zdru`enieto na hirurzite vo SFRJ. Osnovano vo 1950 g. od Hirur{ko-ortopedskata sekcija na Zdru`enieto na lekarite vo Hrvatska kako „Acta chirurgica#, a od 1953 izleguva kako Acta chirurgica Iugoslavica. Prviot Ureduva~ki odbor e vo Belgrad. ^lenovi vo Ureduva~kiot odbor
A
od makedonskite hirurzi bile Sotir Stavridis i Pan~e Kara|ozov. Od 1971 do 1987 g. Ureduva~kiot odbor e vo Skopje, a glaven i odgovoren urednik na spisanieto bil Ko~o Serafimov. Al. Stavr.
AKTINIDIJA (KIVI) (Actinidia chinensis Pl.) – suptropsko ovo{no rastenie. Kaj nas se odgleduva glavno kako dvorna ovo{ka, vo predeli kade {to mikroklimata e poblaga. Na otvoreno mo`e da se odgleduva pokraj ezerata i vo podno`jeto na Belasica, kade {to dava redovni i visoki prinosi (50–100 kg po steblo). Plodot e so niska energetska, no so visoka dietalna i lekovita vrednost. B. R.
Nedelen wuz-magazin †Aktuel#
„AKTUEL# – nedelen wuz-magazin. Prviot broj bil otpe~aten na 23 mart 2001 g., izdava~ NIK „Pres# od Skopje. Osnova~i: Aleksandar [oljakovski (direktor) i Julijana Ko~ovska-Krtolica (glaven i odgovoren urednik). B. P. \.
AKCENT (< lat. accentus < ad cantus ‘priglas’ : gr~. prosódia) – biten element so koj eden jazik se diferencira kako poseben idiom. Maked. a. e tretoslo`en, pa|a na poslednite tri sloga, odn. mori, od krajot na zborot. Toj e dinami~en, so silinata na glasot vr{i razdeluva~ka funkcija na zborovite i zborovnite celini. Vo osnovata le`i prastariot balkanski ritam, no sodr`i i ne{to specifi~no vo zvu~eweto i intonacijata. LIT.: Bl. Koneski, Gramatika na maked. lit. j., I del; P. Hr. Ilievski, Vnatre{ni i nadvore{ni faktori vo razvojot na maked. tretoslo`en akcent, †Lit. zb.#, 28/4, 1981, 35-42; U~estvo na gr~ko-roman. jazi~na sredina vo formiraweto na maked. tretoslo`en akcent, †Prilozi#, MANU – OLLN, 6, 2, 1981, 35-58. P. Hr. Il.
AKCIONEN NARODNOOSLOBODITELEN KOMITET (1943) ‡ glavno nacionalno politi~ko telo (od makedonski intelektualci i pretstavnici od makedonskoto gra|anstvo), „najvisok organ na revolucionernata vlast# na okupiranata teritorija vo Vardarskiot del od Makedonija. Objavil Proglas do makedonskiot narod (IX 1943) so povik za masovna vooru`ena borba za nacionalno osloboduvawe i za obedinuvawe vo samostojna makedonska nacionalna dr`ava. ^lenovite na ANOK se protivstavile na re29
A
AKCIONEN
{enieto vo Manifestot na Glavniot {tab (X 1943) za sozdavawe makedonska dr`avnost vo Vardarskiot del na Makedonija vo ramkite na federativna Jugoslavija. Vo Prigovorot ANOK go osporil legitimitetot na [tabot kako voeno rakovodno telo da donesuva politi~ko re{enie za vitalnoto nacionalno pra{awe {to e vo isklu~itelna nadle`nost na politi~ko pretstavni~ko telo, so potsetuvawe deka borbata se vodi za obedinuvawe na makedonskiot narod, ne za parcijalno re{enie vo †ve{ta~kata kombinacija Jugoslavija.# Predupredil deka vo toj slu~aj podelbata na Makedonija se sankcionira zasekoga{. Po odgovorot od G[ i od Inicijativniot odbor za svikuvawe na ASNOM ( I 1944 ) za mo`no obedinuvaweto na makedonskiot narod vo ramkite na Titovata Jugoslavija, ~lenovi na ANOK vlegle vo Inicijativniot odbor i bitno vlijaele na donesuvaweto na re{enijata na Prvoto zasedanie na ASNOM za sozdavawe suverena makedonska nacionalna dr`ava Demokratska Makedonija i za obnaroduvawe zavet za obedinuvawe na makedonskiot narod. LIT.: ASNOM 1944-1964, Skopje, 1964; Zb., Kuzman Josifovski-Pitu, Skopje, 1995; Mihajlo Minoski, Avnojska Jugoslavija i makedonskoto nacionalno pra{awe (1943-1946), Skopje, 2000. M. Min.
AKCIONEN CENTRALEN KOMITET (Sofija, 1934 – Sofija, 1936) – koordinator i predvodnik na makedonskoto progresivno dvi`ewe za proteruvawe na vrhovistite od Nacionalniot komitet, od rakovodstvata na mladinskite, studentskite, `enskite i ilindenskite dru{tva. Dejstvuval za sozdavawe edinstven makedonski osloboditelen front za izvojuvawe sopstvena nezavisna makedonska dr`ava. Bil progonuvan od bugarskite vlasti kako ogranok na VMRO (Ob). IZV. i LIT.: VMRO (Ob) Centralen partiski Arhiv. Fond. 204; Istoriska vistina, Skopje, 1981. O. Iv.
AKCIONERSKI KAPITAL – kapitalot {to pretprijatijata, organizirani kako akcionerski dru{tva (korporacii), go dobivaat so emisija na svoi akcii. Akcijata pretstavuva dolgoro~na hartija od vrednost {to na sopstvenikot mu nosi dve osnovni prava: pravo na u~estvo vo raspredelbata na eden del od profitot na pretprijatieto vo forma na dividenda i pravo na u~estvo vo upravuvaweto so pretprijatieto (spored principot – edna akcija eden glas). Istoriski gledano, akcionerskiot kapital i akcio-
30
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
nerstvoto vo Makedonija, imaat skromna tradicija. Vo periodot me|u dvete svetski vojni i vo vremeto na Vtorata svetska vojna brojot na bankite i pretprijatijata na teritorijata na dene{na RM, organizirani kako akcionerski dru{tva, bil nezna~itelen: Gevgeliska banka AD – Gevgelija, Skopska popularna banka, Ribarsko akcionersko dru{tvo – Ohrid, Tetovska kreditna banka – Tetovo i sl. Vo socijalisti~kiot op{testveno-ekonomski sistem, od ideolo{ki pri~ini, akcionerskiot kapital ne postoe{e. So donesuvaweto na Zakonot za transformacija na pretprijatijata so op{testven kapital (v. Privatizacijata vo Republika Makedonija) i po zavr{uvaweto na kontrolata na privatizacijata izvedena spored jugoslovenskite zakoni, se izvr{i i pretvorawe na internite (ovie de facto bea kvazi-akcii) vo obi~ni akcii. Zakonot za transformacija na pretprijatijata so op{testven kapital nalo`uva{e golemite i srednite pretprijatija (malite po isklu~ok) da se transformiraat vo akcionerski dru{tva. Na krajot od 1992 g. (pred po~etokot na privatizacijata) vo Republika Makedonija postoeja okolu 400 golemi i sredni pretprijatija. Spored Zakonot za trgovski dru{tva, akcionerskata forma na organizacija na pretprijatija e zadol`itelna dokolku kako osnova~i na dru{tvoto se javat pove}e od 50 lica. Niz procesot na privatizacijata brojot na akcionerite vo Republika Makedonija nadmina 250.000 lica. Vo me|uvreme, preku slobodniot promet na akciite i pregrupiraweto na akcionerskata sopstvenost, toj broj e sveden na 138.000. Vospostavuvaweto na Makedonskata berza (v. Makedonska berza na hartii od vrednost AD Skopje) i donesuvaweto na noviot Zakon za izdavawe i trguvawe so hartii od vrednost (II 1997), koj nalo`i site transakcii so hartii od vrednost vo RM da se realiziraat na berza, dadoa nov pottik za razvoj na akcionerskiot kapital i akcionerstvoto vo zemjata. Kontinuiraniot porast na brojot i vrednosta na berzanskite transakcii, postepenoto zbogatuvawe na portfolioto na hartiite od vrednost, kotacijata na najdobrite makedonski firmi na berzata, zgolemeniot priliv na stranski portfolio investicii vo Republika Makedonija, zgolemeniot interes na fizi~ki lica za trguvawe so hartii od vrednost i sl., pridonesuvaat za postepeno {irewe na akcionerskata kultura vo zemjata.
LIT.: Agencija na Republika Makedonija za transformacija na pretprijatijata so op{testven kapital, Prira~nik za primena na Zakonot za transformacija na pretprijatijata so op{testven kapital, Skopje, mart 1994; Makedonska berza AD, 10 godini Makedonska berza, Skopje, 2006. T. F.
ALA (tur. ala) ‡ v. a`der. ALABAKOT, Ivan ‡ v. Ivan Naumov-Alabakot. ALAN\UZI ‡ veruvawa za bolest kaj malite deca do {est nedeli, predizvikana od viduvawe na ritualno ne~ista `ena (od menstrualen ciklus ili seksualen odnos), poznati i kako murdarlak (Isto~na Makedonija) i brut (Ju`na Makedonija). Se veruva deka decata se za{titeni ako `enata ja priznae svojata sostojba, vo sprotivno okolu obrazite i na glavata se pojavuvaat pluskavci. Za za{tita se koristele razni amajlii, a lekuvaweto se vr{elo so bawawe so veligdensko (gospodovo) jajce. LIT.: Stefan TanoviÊ, Srpski narodni obi~aji u –evÚelijskoj Kazi, SEZb „@ivot i obi~aji narodni#, XL, kw. 16, Etnografski institut, SKA, Beograd-Zemun, 1927, 108; Re~nik na narodnata mitologija na Makedoncite. Redaktor Tanas Vra`inovski, Skopje, 2002, 36. S. Ml.
ALARIH (370–410) – kral na Vizigotite (394/5–410). Po smrtta na imperatorot Teodosij I (395), gi opusto{il Trakija, Helada i Makedonija. Vo po~etokot na V v. so Vizigotite navlegol vo Italija i go osvoil Rim (24.VIII 410). Ottamu se upatil kon Ju`na Italija so cel da se prefrli vo Severna Afrika. Tuka go zateknala smrtta. Bil pogreban pod koritoto na rekata Butrinto. LIT.: L. Schmidt, Geschichte der deutschen Stämme bis zum Ausgang der Völkerwanderung. Die Westgermanen2, München, 1941. K. Ax.
Violeta Alarova
ALAROVA, Violeta (Skopje, 3. VII 1945) – novinar, op{testvenik i poet. Zavr{ila Praven fakultet vo Skopje. Bila novinar i glaven i odgovoren urednik na Vtorata programa na Radio Skopje (Makedonskoto radio), pretsedatel na Upravniot odbor na
ALBANSKI
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
MIA (1998&2000) i gradona~alnik na Op{tinata Centar – Skopje (2000-2009). Ima objaveno tri knigi poezija i desetina dramski tekstovi. BIBL.: Vrata bez izlez, Skopje, 1995; Razgovor so do`dot, Skopje, 2001; Jas i tagata, Skopje, 2009. S. Ml.
ALATINI (XIX v.) ‡ evrejsko trgovsko-bankarsko-industrisko semejstvo vo Solun, me|u 20 najbogati firmi vo Solun so „S. Fernandes i sin#, „Saul Modiano# i „Isak Josua Modiano#. Ovie ku}i imale filijali i vo Marsej. Od sredinata na XIX v. otvorile industriski pretprijatija vo Makedonija, glavno vo Solun: fabrika za bra{no, dve za pamuk, za tuli, za }eramidi, melnica so parni turbini vo [tip i dr. So Saul Modiano i Fernandes Mizraki otvorile pivarnica „Olimbos# vo Solun. Vo 90-tite godini na XIX v. imale koncesii za eksploatacija na `elezni rudi na Halkidik i hrom vo Skopsko, Sredna i Ju`na Makedonija. Zaedno so francuskiot rudarski in`ener [arto, eksploatirale antimon i arsenik blizu Krivolak i rudnikot Al{ar, koj gi nosi prvite bukvi na Alatini i [arto. Alatini bile ~lenovi na trgovskata komora vo Solun. Od Makedonija izvozuvale `ito, pamuk, volna, ko`urci, susam, tutun i magnezium, a uvozuvale oriz, {e}er, kafe, tkaenini i dr. Vo 1875 g. osnovale sopstveno moderno evrejsko u~ili{te so ok. 500 u~enici. LIT.: M. T., Fabri~ka industrija u Evropskoj Turskoj, „Ekonomist#, 2, 11, Beograd, 1913; D-r Dan~o Zografski, Razvitokot na kapitalisti~kite elementi vo Makedonija za vreme na turskoto vladeewe, Skopje 1967. M. Zdr.
ALAXA ‡ xamija vo Tetovo. v. [arena (Alaxa) xamija. ALAXAJKOV, Lazar (s. Smokvica, Gevgelisko, 17. III 1918) ‡ agronom, redoven prof. na Fakultetot za zemjodelski nauki i hrana vo Skopje. Gimnazija zavr{il vo Kraguevac, Jugoslavija (1937/ 1938). Diplomiral na Zemjodelskiot fakultet vo Sofija (1942). Po diplomiraweto rabotel kako agronom vo Berovo i vo Bujanovac, a potoa vo Zemjodelskiot institut vo Skopje, kade {to e {ef na Otsekot za gradinarstvo (1945 ‡1954). Doktoriral na Agronomskiot fakultet vo Zagreb (1961) na tema: „Neke gospodarske osobine raj~ice (L. Esculentum Mill.)“. Izbran e za docent na Zemjodelskiot fakultet vo Skopje (1954) i potoa za vonreden i redoven profesor. Se penzioniral vo 1982 g. Specijalizacii: vo Institutot za zelen~ukovi kulturi vo Plovdiv,
A
Bugarija (1948), vo Holandija i vo Anglija (1958) i vo Italija (1966). Bil mentor na pove}e doma{ni i stranski doktoranti i magistranti. U~estvuval na pove}e nau~ni simpoziumi vo zemjata i vo stranstvo. Ima objaveno brojni nau~ni i stru~ni trudovi od oblasta na gradinarstvoto. D. J. ALBANSKI NELEGALNI ORGANIZACII NA TERITORIJATA NA RM: marksisti-leninisti od Kosovo, Narodno Dvi`ewe za Kosovo, Bali kombetar (preku sojuzot na Kosovari od SAD), ogranoci na UNIKOMB (Partija za nacionalno obedinuvawe na Albancite), Nacionalno dvi`ewe za osloboduvawe na Kosovo, Nacionalna partija na trudot, „Povik za sloboda# – so razli~na ideolo{ka opredelba, samostojni ili ogranoci na organizacii od Kosovo, Albanija, Zapadna Evropa i SAD. Dejstvuvale za realizacija na golemoalbanskata ideja, konspirativno i legalno. Konspirativno dejstvuvale nelegalnite zdru`enija i organizaciite od redovite na albanskata emigracija. Legalnata dejnost ja vr{ele vo koordinacija i so poddr{ka od Albanija. Prezemale i poekstremni dejstva, kako masovni demonstracii, oru`eni akcii i sabota`i. Imale vooru`eni teroristi~ki i paravoeni grupi za borba za „Golema Albanija#. LIT: Branislav Bo`ovi¢ - Milorad VakiÊ, Surova vremena na Kosovu i Metohiji, Beograd, 1991; D-r ™orÚe Borozan, Velika Albanija, Beograd, 1995; Tome Batkovski, Velikoalbanskata igra vo Makedonija, Skopje, 1994. \. Malk.
ALBANSKI POLITI^KI KLUBOVI VO MAKEDONIJA (1908–1909). Po vospostavuvaweto na parlamentarniot sistem so voveduvaweto na Ustavot vo otomanskata dr`ava vo 1908 g. vo vilaetskite centri vo Makedonija Skopje, Bitola i Solun, potoa i vo Debar bile osnovani i albanski politi~ki klubovi. Klubot vo Skopje bil osnovan vo po~etokot na septemvri od oficeri vo vojskata i ~inovnici vo vilaetskite organi na vlasta na otomanskata dr`ava. I Solunskiot albanski klub bil osnovan i rakovoden od li~nosti na visoki dr`avni slu`bi. Solunskiot klub do proletta 1910 g. go rakovodel Mithat Fra{eri, direktor na Politi~koto oddelenie na vilaetskata uprava. Dvata albanski kluba ja pretstavuvale prootomanskata struja. Bitolskiot albanski klub „Edinstvo# ja pretstavuval nacionalnata struja, imal rakovodna uloga na celiot
Zgradata kade {to se odr`al eden od kongresite za albanskata azbuka (Bitola, 1908)
ju`en i centralen del od Albanija (zemjata na Toskite). Sekoj od klubovite imal svoja programa i dejstvuval samostojno. Glavno pra{awe vo dejnosta na klubovite bilo otvorawe u~ili{ta i obrazovanie na albanski jazik i pismenost. Po inicijativa na Bitolskiot klub, vo Bitola se odr`al albanski kongres (14–21. XI 1908) so u~estvo na 32 delegati, za pra{aweto na albanskata azbuka. Na Kongresot ne bila postignata soglasnost i pra{aweto za azbukata ostanalo otvoreno. Latini~nata azbuka, prisposobena na fonetskite osobenosti na albanskiot jazik, postepeno gi istisnuvala: arapskata azbuka vo severniot i gr~kata vo ju`niot del na Albanija. Vo 1909 g. vo klubovite bile formirani i tajni komitetiti za organizirawe oru`eni akcii. Po donesuvaweto na Zakonot za zabrana na politi~koto dejstvuvawe, Solunskiot i Bitolskiot klub ja prekinale dejnosta, a Skopskiot klub prisilno bil rasturen (28. XI). Vo dekemvri 1909 g. zabranetiot albanski politi~ki klub vo Skopje se konstituiral kako „Prosveten klub#. LIT.: Il. Gologanov, Mladoturcite i albancite, †BÍlgarska sbirka#, kn. 7, SofiÔ, 1912; I. Senkevi~, OsvoboditelÝnoe dvi`enie albanskogo naroda v 1905–1912, Moskva, 1953; Manol Pandevski, Politi~ki partii i organizacii vo Makedonija (1908–1912), Skopje, 1965. K. Min.
ALBANSKI, Atanas Jakimov (s. Gorno Elovci, Gostivarsko, 1880 – Sofija, 30. X 1943) – tetovski vojvoda, ~len na Skopskiot okru`en revolucioneren komitet. Go zavr{il Pedago{koto u~ili{te vo Skopje, u~itelstvuval vo Tetovo. Vo Ilindenskoto vostanie u~estvuval kako vojvoda na ~eta vo Tetovsko i Gostivarsko. Bil sekretar na ~etata na vojvodata Van~o Srbakov (1904) i na vojvodata Ivan Naumov-Alabakot (1907). Od 1928 do 1934 g. bil polnomo{nik na CK na VMRO vo Petri~. LIT.: G. Pophristov, RevolÓcionnata borba v Bitolski® okrÍg, Sofi®, 1953; H. Sil®nov, Osvoboditelnite borbi na Makedoni®, ¶¶, 62, Sofi®, 1983. Al. Tr.
31
A
ALBANSKO-MAKEDONSKI
ALBANSKO-MAKEDONSKI VRSKI I ODNOSI. Po~etocite im se vo formiraweto na prvata Albansko-makedonska revolucionerna liga (1887). Od nea vo 1902 g. proizleguva Proekt za avtonomija na Makedonija, Albanija, Stara Srbija i Odrin, dostaven do britanskiot Foreign office. Albanci u~estvuvaat vo aktivnostite na MRO i vo Ilindenskoto vostanie. Vo avgust 1913 g. vo Elbasan VMRO i Albanskiot revolucioneren komitet na ~elo so Sefedin Pustina dogovaraat vostanie protiv srpskata vlast vo Debarsko, Ohridsko, Stru{ko, Ki~evsko i Gostivarsko. Po kapitulacijata na Italija (1943), Germanija formira nezavisna dr`ava Albanija {to go opfa}a delot od Zapadna Makedonija, prethodno pod italijanska okupacija. Se vospostavuva celosen albanski administrativen, voen, policiski i prosveten aparat i do osloboduvaweto (noemvri 1944) se sproveduva asimilacija i nasilstvo vrz Makedoncite od albansko-balisti~kite bandi. Od 1945 do 1948 g. RA i DFJ sklu~uvaat nekolku spogodbi za sorabotka koi, vo delovite vo koi `iveat pripadnici na makedonskoto malcinstvo, ovozmo`uvaat organizirawe nastava na makedonski jazik so u~iteli od DFM. DFJ u~estvuva vo obnovata na RA, no poradi celosnata zatvorenost na RA do po~etokot na 90-tite godini od XX v., ne postojat poseriozni odnosi. RA ja priznava RM na 26. IV 1993 g., no pod akronimot PJRM. Diplomatski odnosi se vospostavuvaat na 24. XII 1993 g. Prv vonreden i opolnomo{ten ambasador na RA vo RM e [aban Murati. Prv vonreden i opolnomo{ten ambasador na RM vo RA e Nikola Todor~evski. Vo 2005 g. se formira prva politi~ka partija na Makedoncite – Makedonska alijansa za evropska integracija. Na lokalnite izbori vo 2007 g. nejziniot ~len Edmon Temelko e izbran za gradona~alnik na Op{tinata Mala Prespa. LIT.: Hristo Andonov-Poljanski, Prilog kon makedonsko-albanskite vrski vo minatoto, Odbrani dela, t. 3, Skopje, 1981; Viktor Gaber, Za makedonskata diplomatija, Skopje, 2002. T. Petr.
ALBANCITE VO MAKEDONIJA ‡ najbrojna etni~ka zaednica vo RM, del od albanskiot narod {to gi naseluva zapadnite prostori na Balkanskiot Poluostrov. Kaj drugite balkanskite narodi se poznati i kako Arbanasi, Arnauti ili [iptari (Planinci). Po veroispoved se glavno muslimani. 32
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
Doseluvawa vo Makedonija se zabele`uvaat glavno po XVI v. Nezabele`itelno se doseluvale ve}e islamizirani. Doseluvaweto imalo pogolem intenzitet vo vtorata polovina na XVIII v., koga albanskite feudalci dejstvuvale za osamostojuvawe od centrlnata vlast i pro{iruvawe na svoite vladenija i vo Makedonija. Ali-Pa{a Janinski (od krajot na XVIII v.) ja pro{iril svojata vlast i vo jugozapadnite kraevi na Makedonija, po {to vsu{nost i zapo~nalo doseluvaweto na Albancite. Toga{ se doseluvale po edno ili pove}e semejstva vo okolu triesetina sela. Site tie pristignale od Severna Albanija i pripa|ale na plemeto Gegi. Vo Tetovo, Gostivar i vo drugi mesta se pojavile poluzavisni pa{i od albansko poteklo {to gi pottiknuvale doseluvawata. Bile koristeni ka~a~ki bandi {to go terorizirale makedonskoto naselenie i go prisiluvale da se iseluva. Vo makedonski domovi i sela se naseluvale albanski semejstva. Nivniot broj do po~etokot na XIX v. iznesuval okolu 20.000 du{i. Vo periodot od 1780 do 1800 g. doselenicite bile od plemiwata Krasni}i i [aqa i eden fis od Ju`na Albanija. Tie se naselile vo Bitolsko (Ni`epole i Staro Zmirnevo), vo Gostivarsko (Srbinovo, Gradec, Re~ani i ^egrane), vo Ki~evsko (Zajas, Arangel i Popovjane, Orizari, Srbica i ^elopek), vo Kumanovsko (Lipkovo), vo Prilepsko (Desovo, @ito{e i Debre{te), vo Skopsko (nekolku sela na Dervenot, Gumalevo, Novo Selo i Brest), vo Stru{ko (Dolna Belica) i vo Tetovsko (Tearce, Poroj, Gajre, Mala Re~ica, [ipkovica, Tetovo, Kali{te i Lisec). Vtoriot period na nasilnoto doseluvawe se odvivalo od po~etokot do ~etvrtata decenija na XIX v. Toga{ albanskoto naselenie narasnalo na okolu 50.000, pa od 2,43% (nasproti 97,57% Makedonci) ok. 1800 g., ve}e vo 1840 g. se zgolemilo na 6,10% (nasproti 93,90% Makedonci). Novodoselenite rodovi Albanci do{le od oblastite na Severna Albanija: Elbasansko, Quma i Mat, a od
Kampusot na Univerzitetot na Jugoisto~na Evropa vo Tetovo
Ju`na Albanija do{le od Kor~ansko i od drugi kraevi. Se naselile vo Radoli{ta i Frangovo (Stru{ko); Gorwani, ^egrane, Strajane, Raven i Dobro{te (Gostivarasko); Bozovce, Grgurica, Nera{te, Kali{te, \ermol, Dobri{te, Slatino i [em{evo (Tetovsko); [i{evo, Vrtekica, D’lga, Raovi}, Aldinci, Dobrino, Radu{a, Tisovica i Dra~evica (Skopsko); Ropalce (Kumanovsko) i vo Ki{ava (Bitolsko). Periodot od 1840 g. do po~etokot na XX v. se karakteriziral so pomal broj doseleni Albanci. Vo ovoj period Albancite se infiltrirale vo golem broj naseleni mesta: vo Bitolsko imalo ok. 6.990 lica vo 21 od vkupno 150 n. m.; vo Vele{ko ok. 1.150 l. vo 3 od vkupno 150 n. m.; vo Debarsko ok. 11.905 l. vo 8 od vkupno 71 n. m.; vo @eleznik – Demir Hisar ok. 1.410 l. vo 5 od vkupno 43 n. m.; vo Ki~evsko ok. 5.915 l. vo 19 od vkupno 84 n. m., vo Ko~ansko ok. 45 l. vo 2 od vkupno 78 n. m.; vo Kru{evsko ok. 2.600 l. vo 10 od vkupno 24 n. m.; vo Kumanovsko ok. 6.576 l. vo 26 od vkupno 109 n. m.; vo Ohridsko ok. 1.160 l. vo 2 od vkupno 57 n. m.; vo Polog ok. 34.861 l. vo 119 od vkupno 205 n. m.; vo Tetovsko ok. 18.260 l. vo 67 od vkupno 109 n. m.; vo Prilepsko ok. 1.305 l. vo 3 od vkupno 88 n. m.; vo Resensko ok. 1.551 l. vo 12 od vkupno 30 n. m.; vo Skopsko ok. 8.551 l. vo 46 od vkupno 149 n. m., vo Stru{ko ok. 5.831 l. vo 18 od vkupno 32 n. m.; vo Tikve{ imalo ok. 24 l. vo 2 od vkupno 96 n. m. Do po~etokot na XX v., kako i potoa s¢ do 1944 (so nezna~itelni promeni) Albanci se doselile vo 298 od vkupno 2.017 naseleni mesta vo Makedonija, vo koi `iveele okolu 90.000 Albanci. Posledniot (~etvrtiot) bran doseluvawa go opfa}a periodot po 1944 g. Taka poradi golemiot natalitet i mehani~kiot priliv od Kosovo, Metohija i Ju`na Srbija, nivniot broj postojano se zgolemuval. Do Balkanskite vojni (1912‡1913) vo Makedonija `iveele 128.711 Albanci ili 5,70% od celokupnoto naselenie. Po podelbata na Makedonija, pogolemiot del od albanskoto naselenie `iveelo na dene{nata teritorija na RM. Vo 1948 g. vo NR/SRM `iveele 197.389 (17,1%) Albanci, vo 1981 ‡ 377.208 (19,8%), a spored popisot od 2002 se deklarirale 509.083 Albanci ili 25,17% od celokupnoto naselenie. Najgolem del od niv `iveat vo pro{irenata op{tina vo Skopje (103.891), Tetovo (60.886), Gostivar (54.038), Struga (36.029), Kumanovo (27.290), Lipkovo (26.360), @elino (24.195), Studeni~ani (11.793), Zajas (11.308)
ALEKSA
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
itn. Od vkupno 85 op{tini, albanskata etni~ka zaednica e mnozinski etni~ki element vo 16 op{tini. Raste`ot na albanskoto naselenie vo RM se dol`i na visokiot natalitet i na migracionite dvi`ewa od Kosovo i Metohija. Vo vremeto na Kralstvoto Jugoslavija Albancite ne u`ivale nacionalni prava. Vo periodot na Vtorata svetska vojna (1941‡1945) pogolemiot del od niv se orientirale kon albanskoto nacionalisti~ko dvi`ewe (Bali Kombetar), a pomal del kon antifa{isti~koto (komunisti~ko) dvi`ewe. Po Vtorata svetska vojna Albancite vo RM dobile polna politi~ka i ustavna ramnopravnost. So Ustavot od 1946 g. dobile status na malcinstvo, a so Ustavot od 1963 g. status na narodnost. So Ohridskiot ramkoven dogovor (2001) i amandmanite na Ustavot na RM nivnite nacionalni prava se zna~itelno pro{ireni. Namesto malcinstvo, dobija status na etni~ka zaednica (del od albanskiot narod). Tie slobodno go razvivaat i afirmiraat svojot nacionalen identitet (jazik i kulturni tradicii). Albanskiot jazik e prisuten na site nivoa vo prosvetniot proces (osnovno, sredno i visoko obrazovanie). Brojot na u~ili{tata i brojot na u~enicite postepeno raste. Vo u~ebnata 1950/51 g. nastavata na albanski jazik ja sledele 26.702 u~enici, vo 1990/91 ‡ 72.121, a vo u~ebnata 2005/06 g. ‡ 80.247 u~enici. Vo u~ebnata 2005/06 g. vo RM imalo 286 osnovni, 28 sredni u~ili{ta, edno sredno islamsko u~ili{te, Fakultet za islamski teolo{ki nauki (Kondovo), Albanska sekcija na Pedago{kiot fakultet †Sv. Kliment Ohridski# vo Skopje i dva univerziteta vo Tetovo ‡ Tetovskiot dr`aven univerzitet i Univerzitetot na Jugoisto~na Evropa. Albanskiot jazik e prisuten sekojdnevno vo dr`avnite elektronski mediumi (radio i televizijata), a privatnite TV stanici (Alsat, Era, Toska, Art kanal, Koha) sekojdnevno emituvaat programi na albanski jazik. Na albanski jazik vo NRM/SRM izleguvaa vesnici (†Flaka e velazerimit#), spisanija za vozrasni (†Jehona#) i spisanijata za deca (†Gezimi# i †Fatosi#). Vo RM izleguvaat tri vesnici na albanski jazik (†Koha#, †Lajm# i †Fakti#), spisanieto †Jehona e re# i spisanieto za deca †Ilberi#. Pove}e izdava~ki ku}i, kako †Vatra#, †[kupi# †^abej#, †Quma# i drugi, izdavaat dela od albanski avtori i dela od svetskata literatura na albanski jazik.
Kulturnite tradicii na Albancite gi neguvaat pove}e kulturno-umetni~ki dru{tva, kako †Emin Duraku# (Skopje), †Ibe Paliku}a# (Skopje), †Xeladin Zekiri# (Tetovo), †Besa# (Gostivar), †Mi|eni# (Struga) i dr. Vo Skopje i Tetovo postoi i Albanski teatar. Albancite imaat i svoj nacionalen praznik (28 Noemvri ‡ Den na albanskoto zname). Tie se prisutni i aktivno u~estvuvaat vo politi~kiot `ivot na RM. Nivnite interesi gi artikuliraat albanski politi~ki partii: Partija za demokratski prosperitet (PDP), Demokratskata partija na Albancite (DPA), Demokratskata unija za integracija (DUI) i dr. LIT.: Vasil KÍn~ov, Makedoni®. Geografi® i statistika, Sofi®, 1900; Kaplan Burovi}, Potekloto na Albancite, @eneva, 2005; Jovan Trifunoski, Albancite vo Makedonija, Beograd, 1998; D-r Milo{ Konstatinov, Od kade i koga [iptarite navlegoa vo Makedonija, „Kulturen `ivot“, XXV, 7-8, Skopje, 1990; Zavod za statistika na SR Makedonija. Popis na naselenieto, doma}instvata i stanovite, 1981, Skopje, 1984; Zavod za statistika na R. Makedonija. Popis na naselenieto od 1994 g., Skopje, 1997; Zavod za statistika na R. Makedonija. Popis na naselenieto, doma}instavata i stanovite vo R. Makedonija, Skopje, 2004; D-r Stojan Kiselinovski, Etni~kite promeni vo Makedonija (1913-1995), Skopje, 2000; D-r Stojan Kiselinovski ‡ d-r Irena Stavovi-Kavka, Malcinstvata na Balkanot (XX vek), Skopje, 2004. St. Kis. i \. Malk.
Rafael Alberti
ALBERTI, Rafael (Rafael Alberti) (Puerto de Santa, 16. XII 1902 – 28. X 1999) – poet, slikar, dramski avtor, sozdava eden od najimpresivnite i bogati lirski opusi na sovremenata {panska poezija. Po~nuva so lirikata na neopopularizmot (Mornar na kopno, 1924, Sakanata, 1925, Zorata na {eboite, 1925, Za angelite, 1928). Negovata poezija podocna se svrtuva kon motivite i temite na socijalnata i politi~kata stvarnosta (pesni za ulicata i sekojdnevjeto), a vo tekot na Gra|anskata vojna, toj e poet i borec na Republikata (pesni za borbata, `rtvata i verata). @iveej}i vo politi~ka emigracija (Evropa i Latinska
A
Amerika), toj pee za ~emernata tu|ina, lirika polna so nostalgija i kopne`. Koga se vra}a doma pre~ekan e kako najgolem `iv poet na [panija. Dobitnik e na Zlatniot venec na SVP (1978). BIBL.: Me|u karanfilot i me~ot, 1945; Plima, 1945; Za slikarstvoto, 1948; Vra}awe na `ivotot dale~no, 1954. LIT.: M. Matevski, Rafael Alberti, „Poezija#, Skopje, 1978. P. Gil.
ALBICIJA (rod Albizzia Durazz., fam. Leguminosae) – alejno drvo {to opfa}a okolu 50 vida listopadni drvja i grmu{ki od tropskite i suptropskite delovi na zemjata. Edinstveniot vid {to e vnesen vo Makedonija pred pedesetina godini e A. julibrizin Durazz., so {iroko zaoblena do ~adoresta kruna, krupni, parni, peresti, ne`ni listovi i `olto-crvenikavi krupni cvetovi. Se koristi kako alejno drvo ili soliter. ^uvstvitelna na golemi studovi. Al. And. ALGOLO[KA KOLEKCIJA – kolekcija na algi vo forma na herbarium, nativni primeroci ili trajni preparati, sobrani od razni stani{ta vo RM i od svetot. Sodr`i pove}e od 3.000 primeroci i nad 8.000 dijatomolo{ki preparati. Zbirkata se ~uva na Katedrata za algologija pri Institutot za biologija na Prirodno-matemati~kiot fakultet vo Skopje. Sv. K. „ALGRETA#, AD – Resen – proizvodstveno pretprijatie, osnovano vo 1974 g. od Sobranieto na Op{tina Resen. Vo periodot 1981–1997 g. e vo sostav na RO Metalski zavod Tito – Skopje, a od april 1997 e prestruktuirano vo AD. Raspolaga so 6 ma{ini za leewe pod pritisok (1.000, 950, 380, 400 i 250 t), so kompletna pridru`na oprema: pe~ki za topewe na legurata (od 2 i 5 t), alati za leewe, ma{ini za mehani~ka obrabotka na odlivkite i za spojuvawe na radijatori, laboratorija za ispituvawe na kvalitetot na odlivkite, bojaxilnica i druga oprema. Osnovni dejnosti: proizvodstvo na aluminiumski grejni tela, odlivki za elektroindustrijata, ma{inskata i avtomobilskata industrija i galanterija od aluminiumski leguri. Sl. A. ALEKSA – prezviter, eden od ktitorite na crkvata „Sv. Spas# vo s. Dobri Dol (Skopsko). Zaedno so prezviter Petko i so popovite Jovan i Stanko, kako i so selanite od seloto, vo 1576 g. ovozmo`il izgradba i `ivopisuvawe na malata ednokorabna crkva. LIT.: B. Vidoevska, Crkva „Sv. Spas# s. Dobri Dol – Skopsko, „Zbornik na Muzejot na Makedonija#, br.2, Skopje, 1996, 167168. Z. R.-N.
33
A
ALEKSANDAR I
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
drahmata na koja, namesto kruna kako kralska insignija, nosi bela lenta vrzana za tilot, ili monetata so negov lik so dijadema). Pronajdeni se brojni moneti na r. Tigar, koi se potvrda za trgovskite vrski so Persija. Poetot Pindar mu posvetuva epinikij dodeka e gostin vo kralskiot dvorec. Aleksandar I, moneta
ALEKSANDAR I ([Ale´xandroz A´ À File´llhnoz Alexandros I Philhellenos / 498 g. pr.n.e. – 454 g. pr.n.e.) – makedonski kral od dinastijata Argeadi; postar sin na Aminta I; vladee vo Dolna Makedonija od Olimp s¢ do r. Struma (Strymon) i vo eden del od Gorna Makedonija (Linkestida, Orestida, Elimeja); podocna nare~en „Filhelen# („Qubitel na Helenite#). Teritorijata na Makedonija vo ova vreme e pod kontrola na persiskata vojska. U~estvuva so vojska vo Gr~ko-persiskata vojna na strana na Persijcite. Kserksoviot vojskovodec Mardonij go ispra}a vo Atina so poraka Atiwanite da vlezat vo sojuz so Persija. Pred bitkata kaj Plataja (479), „Aleksandar Makedonecot# (spored Herodot) tajno izleguva od logorot na persiskata vojska za da im go prenese na Atiwanite planot na Mardonij. Poradi naklonosta i prijatelskite odnosi so Atina, proglasen e za „Proksen# i „Everget# („Dobrotvor# i „Prijatel#) na Atina, a po Gr~kopersiskata vojna mu e postavena zlatna statua vo Delfi. Ekonomski ja zajaknuva dr`avata, sproveduva voeni reformi, zapo~nuva monetokovewe (poznata e okto-
Karta na osvojuvawata na Aleksandar III Makedonski
34
LIT.: Herodotus: I–IV, 4 Vols., Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1961; Herodot, Istorija. Prev. D. ^adikovska, Skopje, 1998; N. Proeva, Studii za anti~kite Makedonci, Skopje, 1997; Istorija na makedonskiot narod 1, Skopje, 2000. A. [uk.
ALEKSANDAR II ([Ale´xandroz B´ ; Alexandros II) (370–368 pr.n.e.) – makedonski kral od dinastijata na Argeadite; najstar sin na Aminta III i na Evridika, brat na Perdika III i na Filip II; kove bronzeni moneti; voeno se vklu~uva vo vnatre{nite sudiri vo Tesalija, ja osvojuva Larisa i postavuva makedonska vojska vo gradot; ubien e vo zagovor na Ptolemaj od Alor. LIT.: Diodor Siculus., 12 Vols., Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1963; Justini, Historiarum Philippicarum; Ex Trogo Pompeio, Lib. XLIV, Parisiis MDCCCXXIII; Justin, Filipovata istorija. Prev. Q. Basotova, Skopje, 2000. A. [uk.
ALEKSANDAR III Makedonski (Veliki) ([Ale´xandroz G ; Alexander Magnus) (Pela, 356 g. pr.n.e. – Babilon, 13. VI 323 pr.n.e.) – makedonski car (336–323 pr.n.e.) od dinastijata na Argeadite, sin na Filip II i na Olimpijada, }erka na moloskiot vladetel Neoptolem. Rimjanite mu go davaat prekarot „Magnus# – „Velikiot osvojuva~ na Svetot#. Vospituvan vo duhot na
Aleksandar III Makedonski (Veliki)
makedonskata aristokratska tradicija; na 13-godi{na vozrast e podu~uvan od filozofot Aristotel vo maloto mesto Miesa (blizu do Beroja); negovoto obrazovanie opfa}a: poezija, astronomija, geometrija, retorika/eristika, natprevar vo gimnasti~ki ve`bi, javawe i lov. Na 16-godi{na vozrast Filip mu go doveruva upravuvaweto na Makedonija (340) dodeka toj e vo pohod protiv Bizantion. Prviot voen pohod mu e protiv Majdite (pleme na gorniot tek na r. Strimon), ja izvojuva prvata pobeda i tuka go osnova gradot Aleksandropolis. Na 18 godini u~estvuva vo slavnata bitka kaj Hajroneja (338) i zaedno so tatko mu Filip gi pobeduvaat zdru`enite sili na Helenite. Po ubistvoto na Filip (336) Makedonskoto sobranie go proglasu-
ALEKSANDAR IV
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
Aleksandar III vo bitka so Persijancite (reljef)
va za vladetel na Makedonija. Prvata voena akcija e naso~ena kon helenskite polisi {to se obiduvaat da ja otfrlat makedonskata vlast i gi prisiluva da go po~ituvaat Korintskiot dogovor, spored koj toj ja nasleduva titulata „Hegemon na Helenite#. Vo pohodot (335) gi porazuva Tribalite i nivnite sojuznici Getite, potoa i ilirskite plemiwa, pa od ilirskata teritorija se spu{ta vo Helada, kade {to povtorno izbuvnuva antimakedonsko vostanie (pottiknato od Demosten), so `ari{te vo Teba; gi porazuva Tebancite, a Atina go prifa}a ponudeniot miroven dogovor. Vo 334 pr.n.e. trgnuva vo pohod protiv Persija so 40.000 vojnici i so 1.600 voeni brodovi; vo Mala Azija navleguva preku Helespont, kaj Sest; prviot voen sudir so persiskata vojska se slu~uva kaj r. Granik na Propontida (334). Pobedata mu go otvora patot za natamo{en probiv; lidiskiot grad Sard se predava bez borba, a potoa i gradovite na Ajolida i na Jonija, me|u koi e Efes, kade {to e do~ekan kako osloboditel od persiskoto ropstvo; edinstveno Milet i Halikarnas davaat otpor (334). Po ovie osvojuvawa ja deli vojskata na dva dela: edniot del, na ~elo so Parmenion, odi da prezimi vo Sard, a drugiot trgnuva vo pohod preku Karija, Likija i Pamfilija, osvojuvaj}i gi site gradovi i tvrdini. Vo 333 g. pr.n.e. celata vojska se sobira vo Gordion, prestolninata na frigiskite kralevi (Gordij i Mida), kade {to, spored edna legenda, Aleksandar go presekuva so me~ nerazvrzliviot jazol na jaremot na kralot Mida, so {to go ispolnuva proro{tvoto deka }e zagospodari so Azija.
Vo osvoenite teritorii naj~esto go zadr`uva postojniot administrativen sistem: satrapiite – osnovni administrativni edinici so satrapi, a naj~esto Persijci, ja imaat civilnata i voenata vlast (osven vo Lidija, kade {to e postaven Makedonec), dodeka finansiskata vlast ja rakovodat Makedonci; makedonskata vojska ja kontrolira osvoenata teritorija. Prvata bitka so „Golemiot car# Darij III se slu~uva kaj Isos (333), kade {to Aleksandrovata vojska pobeduva, a Darij bega od bojnoto pole. Vo Fenikija gi osvojuva utvrdeniot grad Tir i gr. Gaza. Vo Egipet e do~ekan kako osloboditel i proglasen e za faraon; vo Memfis egipetskite sve{tenici mu ja predavaat dvojnata kruna na egipetskite faraoni; na deltata na r. Nil go osnova (331 g.) gr. Aleksandrija (teritorijata na gradot ja iscrtuva so bra{no od ja~men (spored drevniot makedonski obi~aj). Preku Sirija vleguva vo Sev. Mesopotamija; kaj Gavgamela (331) ja izvojuva pobedata nad golemata persiska vojska; se proglasuva za car na Azija i carski vleguva vo drevniot grad Babilon, glaven centar na Persiskoto Carstvo; ja osvojuva i vtorata persiska prestolnina Suza, a potoa gr. Ekbatana. Poterata po persiskiot car zavr{uva vo Hekantopil, kade {to go nao|a mrtvoto telo na Darij III Kodoman, ubien od persiskiot satrap Bes. Otkako so carski po~esti go pogrebuva, Aleksandar, noviot persiski car, prodol`uva na sever kon Hirkanija i Partija, oblasti na jug od Kaspiskoto More. Od 330 do 327 g. pr.n.e. prestojuva vo Baktrija i vo Sogdijana. Vo Baktrija (327) se `eni so edna od najubavite `eni Irankata
A
Roksana, koja, po negovata smrt, go ra|a sinot Aleksandar IV. Vo pohodot vo Indija na r. Hidasp ja vodi poslednata golema bitka so kralot na Penxab – Por (326). Po golemata pobeda, kon svoeto carstvo gi prisoedinuva i zemjite od onaa strana na Ind; na mestoto na pobedata go osnova gr. Nikai (Pobeda), a vo blizina go gradi gr. nare~en Bukefala (vo spomen na svojot slaven kow Bukefal). Na bregovite na r. Hifast podignuva dvanaeset `rtvenici na bogovite i stolb na koj pi{uvalo: „Ovde zastanal Aleksandar#. Na vra}awe, na bregot na Ind, osnova nova Aleksandrija (edna od 17-te Aleksandrii). Na bregot na Indiskiot Okean Aleksandrovata vojska se deli na dva dela, edniot del, pod vodstvo na Aleksandar, se dvi`i po kopno, a drugiot, pod vodstvo na Nearh, plovi 80 dena. Vo 324 g. celata makedonska vojska se sobira vo Suza, kade {to organizira proslava vo ~est na „Golemata sveta svadba#: se ven~avaat 10.000 Makedonci so Persijki; me|u niv i samiot Aleksandar, koj se `eni so }erkite na Darij, Brasida i Parisatida i so najmalata }erka na Artarkserks, Ohos. Planira natamo{ni pohodi, mnogu pove}e istra`uva~ki otkolku osvojuva~ki: pomorsko patuvawe okolu Arapskiot Poluostrov do Kartagina i do ostrovite na Herakle (ili Melkart), najstariot tesnec me|u Evropa i Afrika (den. Gibraltar). Planovite propa|aat so negovata smrt. Ostanuva zapameten kako najgolem svetski vojskovodec i nepobediv voin, tvorec na noviot svet, na novata epoha, na noviot poredok. LIT.: Plutarch, Alexander, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1959; Curtius Rufus, De Rebus Gestis Alexdri Macedonis vol. I, Parisiis, 1822; W. L. Adams and E. N. Borza, Philip II, Alexander the Great and the Macedonian heritage, Washington, D. C., 1982; F. Papazoglu, Istorija na helenisti~kiot period, Skopje, 1995; J. N. Borza, Vo senkata na Olimp, Skopje, 2004; P. Bose, Alexander the Great, London, 2003; Arijan, Aleksandrovata anabasa. Prev. M. Buzalkova, Skopje, 2000; Kvint Kurtij Ruf, Istorija na Aleksandar Makedonski. Prev. Q. Basotova, Skopje, 1998. A. [uk.
ALEKSANDAR IV (Babilon, 323 pr.n.e. – Amfipol, 310/9 pr.n.e.) – posledniot makedonski car od makedonskata dinastija Argeadi, sin na Aleksandar III Makedonski i na Roksana (roden tri meseci po smrtta na tatko mu). Vladee zaedno so formalniot naslednik, ~i~ko mu Filip III Aridaj, ubien vo 317 g. Po naredba na Kasandar, Aleksandar IV e ubien zaedno so majka mu vo Amfipol. 35
A
ALEKSANDAR
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
LIT.: Diodorus Siculis, 12 Vols., Harvard University Press, 1963; F. Papazoglu, Istorija na helenisti~kiot period, Skopje 1995. A. [uk.
„ALEKSANDAR VELIKI“, ISELENI^KA ORGANIZACIJA (Lorein, Wujork, SAD, 1924 ‡ ?) ‡ organizacija na Makedoncite doselenici, mnozinstvoto po poteklo od Resensko i Dolna Prespa. Po~etnata inicijativa za formirawe na organizacijata bila dadena vo mart 1924 g., a vo juni ve}e bilo svikano sobranie, na koe bile postaveni temelite na MPO „Aleksandar Veliki“. Sl. N.-K. „ALEKSANDAR VELIKI“, ISELENI^KO DRU[TVO (Geri, Indijana, SAD, 1927 ‡ ?) ‡ dru{tvo na Makedonci doselenici od Kostursko, Lerinsko, Ohridsko i od drugi delovi na Makedonija vo gradot Geri i vo bliskite naseleni mesta. Razvivalo humantirani i drugi dejnosti. Sl. N.-K.
Srednovekovna ilustracija od †Aleksandrida#
ALEKSANDRIDA (Roman za Aleksandar) ‡ popularen srednovekoven roman za Aleksandar III Makedonski. Nastanuva vedna{ po smrtta na Aleksandar; mu se pripi{uva na Psevdo-Kalisten, koj na fantasti~en na~in raska`uva za `ivotot i podvizite na Aleksandar Makedonski. Za~uvani se podocne{ni verzii prevedeni od gr~ki na latinski, ermenski, koptski i na siriski jazik. Napraveni se golem broj verzii na razni jazici niz svetot, a najstarata verojatno poteknuva od Aleksandrija (II‡I v. pr.n.e.). Makedonska verzija na Aleksandridata od vtorata polovina na XIX v. se sodr`i vo 36
†Slavjansko-ma}edonskata op{ta istorija# od \. M. Pulevski. Vo srednovekovnata makedonska kni`evnost, kako i vo drugite slovenski kni`evnosti, va`no mesto vo `anrot na romanite zazema romanot poznat vo slavistikata so naslovot „Aleksandrida“. Vo srednovekovnata sholastika prozvu~uvaat novite svetovni motivi vo proznoto tvore{tvo, osobeno onie so istoriska tematika. Slavniot makedonski vojskovodec go dobiva prvoto mesto, za{to svoevidno preraboten napolno im odgovaral na riterskite maniri, karakteristi~ni za srednovekovnoto feudalno op{testvo i dava primeri za pobedite na Aleksandar Veliki (365‡323 pr.n.e.). Vo srednovekovniot roman provejuvaat bogati borbeni nastani i podvizi, pome{ani so fantasti~ni vmetnuvawa, so neobi~ni i neistoriski dodatoci, so cel da se privle~e vnimanieto na ~itatelot so neobi~ni sodr`ini. Osnovata na romanot e bazirana vrz istoriski i literaturni izvori, usni predanija i legendi, ~ii tragi vodat i do II‡I v. pr.n.e. Vo ju`noslovenskata sredina prevodot nastanal kon krajot na X v., spored Psevdo-Kalistenovata verzija, sostavena na gr~ki jazik. Romanot se pro{iril i vo starata ruska literatura, a najbrojni prepisi do`iveal vo srednovekovnata srpska literatura, no se pro{iril i vo cela Evropa i Azija, s¢ do skandinavskite zemji i na istok do Indija. IZV. i LIT.: Kvint KurciŸ Ruf, IstoriÔ Aleksandra Makedonskogo. Sohraniv{iesÔ knigi, Moskva, 1963, 9–15; Iz na{e kwi`evnosti feudalnog doba. Izbor, redakcija, prevod i komentari dr Dragoqub PavloviÊ, dr Radmila MarinkoviÊ, Beograd, 1969, 129–133; Pseudo-Kalesten, @ivot i djela Aleksandra Makedonskog. Starogr~ki roman o Aleksandru prema rukopisu, I. Prevod, predgovor i komentar Dr Zdeslav Dukat, Novi Sad, 1980, 21–39; „storix Aleksandra VelikogÍ cara makedonskogÍ, koÔ opisue negovo roÚene, `ivotÍ i hrabrostÍ bezsmrtnu. Prepe=atio po drugœœ putq na srbskij ezÎkÍ ŒorÚe ›iroviÊÍ, PiroÊanacÍ. U Beogradu, 1851; Pripovetka o Aleksandru Velikom u staroj srpskoj kwi`evnosti. Kriti~ki tekst i rasprava od Stojana NovakoviÊa, Beograd, 1878; Makedonska Aleksandrida. Podgotovka i transliteracija Bla`e Ristovski i Biljana Ristovska-Josifovska, Skopje, 2005; Aleksandar kralot na Makedoncite. Predgovor d-r Simo Mladenovski, Skopje, 1994; Biljana RistovskaJosifovska, Romanot za Aleksandar kako izvor za †Slavjansko-ma}edonskata op{ta istorija# od \or|ija M. Pulevski, †Balcanoslavica#, 32-33, Prilep-Skopje, 2003, 113-134; A. Kostwhin, Aleksandr Makedonskij v literaturnoj i fol\klornoj tradicii, Moskva, 1972; Vera Stoj~evskaAnti}, Istorija na makedonskata kni`evnost. Srednovekovna kni`evnost, II, IML, Skopje, 1997. B. R.-J., A. [uk. i V. S.-A.
Aleksandriskiot svetilnik (rekonstrukcija)
ALEKSANDRIJA – najgolem i najzna~aen grad vo Egipet, izgraden od Aleksandar III Makedonski (331 pr.n.e.) na deltata na Nil po osvojuvaweto na Egipet za da ja ovekove~i svojata slava. Granicite na gradot gi opredelil spored makedonskiot obi~aj, gi „iscrtal# so bra{no od ja~men vo forma na ma{ka nametka (hlamida) {to ja nosele Makedoncite na patuvawe. Planot e izraboten od arhitektot Dinokrat, spored idejata na Aleksandar. Vo gradot se kovat pari so pretstava na Herakle. Vo poslednite emisii likot na monetata li~i na Aleksandar III. Vo vremeto na vladeeweto na makedonskata dinastija Ptolemaidi gradot se izdignuva vo najgolem centar na kulturata vo antikata, osobeno so Muzejot, Aleksandriskata biblioteka i Aleksandriskata {kola, i so razvojot na naukite: filologija, astrologija, kako i matematika, poetika, poezija. LIT.: Plutarch, Alexander, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1959; Arrian: History of Alexder and Indica, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1960; Q. Curtius Rufus, De Rebus Gestis Alexdri Macedonis vol. I, Parisiis, 1822; F. Papazoglu, Istorija na helenisti~kiot period, Skopje, 1995. A. [uk.
ALEKSANDROV, Todor (Novo Selo, [tipsko, 4. III 1881 – s. Sugarevo, Melni~ko, Pirinskiot del na Makedonija, 31. VIII 1924) – eden od voda~ite na VMRO. Zavr{il Pedago{ko u~ili{te vo Skopje (1898), koga i se vklu~il vo TMORO. Bil u~itel i rakovoditel na mesnite komiteti vo Ko~ani, Vinica, Kratovo, Novo Selo i [tip, sekretar na ~etata na {tipskiot vojvoda Mi{e Razvigorov (1905) i na ko~anskiot okoliski vojvoda Simeon GeorgievKo~anski (1907), okru`en vojvoda
ALEKSI]
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
skite (1975–1978) i seniorskite prvenstva na Jugoslavija (1980– 1990) osvoil 11 zlatni, 14 srebreni i 10 bronzeni medali vo poedine~na i ekipna konkurencija vo me~, sabja i floret. Uspe{no nastapuval za jugoslovenskata reprezentacija i na golem broj me|unarodni prvenstva i turniri. Br. R.
IZV. i LIT.: Centralen dÍr`aven arhiv, Sofija, fond 396–Makedonska vÍtre{na revolÓcionna organizaciÔ, op. 2, a. e. 2, l. 24–25; De~o Dobrinov, PosledniÔt car na planinite. Biografi~en o~erk za Todor Aleksandrov 1881–1924, SofiÔ, 1992; Todor Aleksandrov, @ivot legenda. SÍstavitel Co~o V. BilÔrski, SofiÔ, 1991; Todor Aleksandrov. S¢ za Makedonija. Dokumenti 1919–1924. Izbor, predgovor i redakcija Prof. d-r Zoran Todorovski, Skopje, 2005. Z. Tod.
Tomi Aleksandrovski
ALEKSANDROVSKI, Tomi (Skopje, 12. III 1955) ‡ profesor po fizi~ka kultura, me~uvalec. Zavr{il Fakultet za fizi~ka kultura vo Skopje (1995). Bil ~len na Me~uva~kiot klub †Rabotni~ki# vo Skopje. Na junior-
`ewe. Pobornik za samostojna obedineta Makedonija; gemixija, ilindenec, ~etnik na Sandanski, komunist, ~len i sekretar na Gornoxumajskiot okru`en partiski komitet na BKP, komandir na odred vo Septemvriskoto vostanie (1923), koga bila sozdadena tridnevnata Razlo{ka Republika. Poradi makedonskite projavi bil ubien od privrzanici na Todor Aleksandrov. LIT.: Ivan Ra{enov, MetodiŸ @iglov, Biografi~eski o~erk, Sofi®, 1924; Todor ^opov, Odbrani tvorbi. Priredil Bla`e Ristovski, Skopje, 1982. O. Iv.
Todor Aleksandrov
na Skopskiot revolucioneren okrug (1907), ~len na CK na VMORO (1911), ~len vo [tabot na III makedonska brigada vo Balkanskite vojni i vo [tabot na partizanskata ~eta na III brigada na XI makedonska divizija vo Prvata svetska vojna. Po vojnata, zaedno so Protogerov i P. ^aulev, ja obnovil organizacijata pod imeto VMRO (1919) i vo 1920 ja zacvrstil vo Pirinskiot del na Makedonija, kade {to sozdal organizaciona i voena baza i ottamu gi obnovil oru`enite ~etni~ki akcii vo Vardarskiot del na Makedonija. Dejstvuval protiv politikata na Zemjodelskata vlada na A. Stamboliski za zbli`uvawe so Kralstvoto na SHS. Go potpi{al Majskiot manifest za obedinuvawe na makedonskite revolucionerni sili vo edinstven makedonski revolucioneren front (1924), no (pred ubistvoto) javno se otka`al od svojot potpis.
A
Aleksandar Aleksiev
ALEKSIEV, Aleksandar (Ko~ani, 28. VIII 1929 – Skopje, 22. II 2006) – univerzitetski profesor, poet, romansier, kriti~ar, kni`even istori~ar, teatrolog, preveduva~. Zavr{il Filozofski fakultet vo Skopje. Dolgogodi{en glaven i odgovoren urednik na spisanieto „Sovremenost#, direktor na Makedonskoto radio i na Dr`avniot arhiv na Makedonija, profesor na Fakultetot za dramski umetnosti. Se projavil so edinstvenata stihozbirka „Pesni# (1955). Kako kni`even istori~ar ostavil dela od trajna vrednost za makedonskata drama i teatar. Gi redaktiral sobranite dela na Vojdan ^ernodrinski vo pet toma (1975) i na Vasil Iqoski vo tri toma (1979). DELA: Pesni, Sk., 1955; Osnovopolo`nici na makedonskata dramska literatura, Sk., 1972; Makedonskata dramska literatura, Sk., 1976; Makedonskata drama me|u dvete svetski vojni, Sk., 1976; Ilinden i makedonskata dramska literatura, Sk., 1983; Niz literaturnoto minato i sega{nost, Sk., 1985; Qubov za qubov, Sk., 1994; romani Devette kruga na pekolot, Sk., 2000 i ^ardak ni na nebo ni na zemja, Sk., 2003. V. Toc.
ALEKSIEV, Vladislav (Solun, 1884 ‡ Sofija, 1962) ‡ univerzitetski profesor, pravnik. Zavr{il klasi~na gimnazija vo Bitola. Odbranil doktorat po pravni nauki vo Lajpcig, Germanija (1910). Bil nastavnik vo gimnazijata vo Solun (1910‡1912) i profesor po slovensko pravo na Pravniot fakultet vo Sofija (1928‡1950). Vnuk od }erka na Dimitrija Miladinov. Sv. [. ALEKSIEV, Metodij (Veles, 27. II 1888 – Petri~, septemvri 1924) – makedonski revolucioner i aktivist vo komunisti~koto dvi-
ALEKSIJ – protostrator, prv ktitor na malata crkva izgradena vo 1095 g. posvetena na sv. Nikola vo s. Manastir (Mariovo). Bil rodnina na imperatorot Aleksij Komnen. Otkako bila urnata malata crkva (1266), ~ij{to ktitor bil Aleksij, na nejzino mesto igumenot Akakij izgradil preubava nova crkva {to opstojuva do deneska. LIT.: D. Koco – P. Miqkovi}-Pepek, Manastir, Skopje, 1958; F. Bari{i¢, Dva gr~ka natpisa iz Manastira i Struge, „Zbornik radova Vizantolo{kog instituta#, 8/2, Beograd, 1964; V. J. –uri¢, Vizantijske freske u Jugoslaviji, Beograd, 1974. Z. R.-N.
ALEKSIJ I Komnin (1048–1118) – vizantiski imperator (1081– 1118), osnova~ na dinastijata Komnini, pretstavnik na voenoto blagorodni{tvo. Vojuval protiv Normanite, Pe~enezite, Srbite, Kumanite i Selxucite vo Mala Azija. Uspeal da ja stabilizira Vizantija i da ja spasi od raspa|awe. Na vnatre{en plan, sistemot na pronii dobil voen karakter, sozdal nova vojska i flota. Naseluval Pe~enezi i Kumani vo Makedonija (Meglensko). LIT.: F. Chalandon, Essai sur la règne d’Alexis I Comnène (1081–1118), Paris, 1900 (reprint New York 1971). K. Ax.
ALEKSIJ III Angel (1153–1211) – vizantiski imperator (1195– 1203). Do{ol na vlast so prevrat. Vo vremeto na negovoto vladeewe se prodlabo~ila krizata vo Vizantija. Uspeal da ja neutralizira nezavisnosta na Dobromir Hrs vo Makedonija. Vo IV krstonosen pohod bil zaroben od krstonoscite, a podocna otkupen od Epircite. @ivotot go zavr{il vo manastir kaj Nikeja. LIT.: M. Angold, The Byzantine Empire 1025–1204: A Political History, London–New York, 1997. K. Ax.
ALEKSI], Vasilka Dimitrova (Prilep, 30. XI 1938) – redoven profesor (1987) na PMF (Institut za hemija). Diplomirala (1961) kako prvenec na generacijata na Grupata za hemija na PMF i doktorirala (1974) isto taka na 37
A
ALEKSI]
PMF vo Skopje. Dr`ela nastava po pove}e predmeti za studentite po hemija, no i na drugi fakulteti vo Skopje i vo Vrawe. Nau~nata rabota $ e od oblasta na organskata sinteza. Svoite trudovi (okolu 40) gi objavuvala glavno vo doma{ni spisanija i vo zbornici. Na nau~ni sobiri prezentirala 40 soop{tenija. Bila prodekan na Hemiskiot fakultet. Vo penzija od 2001 g. LIT.: Prirodno-matemati~ki fakultet – Skopje, 1946–1996, Skopje, 1996, 211; 60 godini Prirodno-matemati~ki fakultet – Skopje, Skopje, 2006, 230. B. [.
V. †Na{a re~# / †Na{ list# / †Na{ glas#, pod redakcija na Dejan Aleksi} (1939&1941)
ALEKSI], Dejan (Skopje, 21. VI 1914 ‡ Belgrad, 2001) ‡ pravnik, politi~ki deec, novinar i publicist. Go zavr{il Pravniot fakultet vo Belgrad, kade {to aktivno u~estvuval vo makedonskoto studentsko dvi`ewe kako ~len na Kulturno-prosvetnoto dru{tvo „Vardar# i MANAPO. Bil ~len na KPJ (od 1939), glaven i odgovoren urednik na v. „Na{a re~# (Skopje, 1939‡1941) so tekstovi i na makedonski jazik. Istovremeno bil ~len na Gradskiot odbor za Crvena pomo{ (od krajot na 1939) i pretsedatel na advokatskite pripravnici pri Skopskata advokatska komora (od 21. III 1941). Vo vremeto na NOAVM bil ~len na Mesniot voen {tab na Kumanovskata organizacija na KPJ (septemvri‡oktomvri 1941). Po razbivaweto na kumanovskite partizanski odredi (oktomvri 1941) se ilegaliziral vo Skopje, no bil uapsen od bugarskata policija, predaden na Nedi}evcite i e sproveden vo zatvorite Glavwa~a i Ada Ciganlija vo Belgrad (do krajot na 1942). Po Osloboduvaweto bil novinar na v. „Nova Makedonija# (od krajot na 1944), vr{itel na dol`nosta direktor na Uredot za informacii pri Vladata na NRM (1948‡1949) i na pretstavni{tvoto na „Tanjug# vo Skopje, a potoa urednik za nadovore{na politika na Tanjug vo Belgrad (od 1947). Projavil bogata publicisti~ka dejnost. BIBL.: Kako go izdadovme vesnikot „Na{a re~#, „Nova Makedonija#, XII, 3654,
38
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
Skopje, 2. VIII 1956, 7; Tri demonstracii vo Skopje, „Nova Makedonija#, XV, 4518, 12. II 1959, 2; „Na{a re~# 1939-1959, „Nova Makedonija#, XV, 4530-4532, 26-28. II 1959; MANAPO, „Nova Makedonija#, XV, 4580, 25. IV 1959, 4; Prvata redakcija vo slobodno Skopje, „Nova Makedonija#, XXV, 8181, 29. X 1969, 13; „Na{a re~#‡ zna~aen faktor vo istorijata na progresivniot pe~at vo Makedonija, „13 Noemvri#, VIII, 8, Skopje, 1969, 22; Martovskite nastani vo Skopje, Skopje vo NOV 1941, Skopje, 1973, 95-118; Podgotovkite za oru`eno vostanie vo Kumanovo i Kumanovsko, Kumanovo i Kumanovsko vo NOV 1941-1942 godina, Kumanovo, 1979, 576-601; Na{a re~ 1939-194. Od istorijata na napredniot pe~at vo Makedonija, Skopje, 1980; Martovskite nastani vo Makedonija ‡ silni sudiri vo borbata za osnovnite prava na makedonskiot narod, „Beseda#, VIII, 21-22, Kumanovo, 1981, 10-29; [to i kako pi{uvavme za stopanskite problemi na Tikve{ijata vo „Na{a re~#, Tikve{ijata vo NOV 1941-1945, kn. prva, Tikve{ijata me|u dvete svetski vojni, Kavadarci‡Negotino, 1983, 241-249; Stra{o Pinxur ‡ revolucioner i komunist, Tikve{ijata vo NOV 1941-1945, kn. sedma, Stra{o Pinxur naroden heroj, Kavadarci‡Negotino, 1985, 35-56; Du{ko Popovi}-\oko, Skopje, 1985; 40-godi{nina od formiraweto na brigadata „Jane Sandanski#, „Beseda#, XXI, 33-34, Kumanovo, 1985, 64-68. LIT.: Mitre Inadeski, Hronologija na Skopje. Rabotni~koto i narodnoosloboditelnoto dvi`ewe 1939-1945, kniga vtora, Skopje, 1974; Kumanovo i Kumanovsko vo NOV 1941-1942 godina, (Materijali od Nau~niot sobir odr`an na 12, 13 i 14 dekemvri 1978), Kumanovo, dekemvri 1979. S. Ml.
Aco Aleksov
ALEKSOV, Aco (Strumica, 3. XI 1932) ‡ artist i re`iser. Osnovno i sredno obrazovanie zavr{il vo rodniot grad, a Teatarska akademija (Oddel za akteri) vo Belgrad (1953‡1958). Prvin bil akter i re`iser na Strumi~kiot teatar, kade {to ja formiral Malata eksperimentalna scena, a potoa asistent na filmska re`ija vo Vardar-film vo Skopje (1959‡1961) i televiziski re`iser vo MRTV. LIT.: Risto Stefanovski, Teatarot vo Makedonija od partizanskiot do mladinsko-detskiot, Skopje, 1998. S. Ml.
ALEKSOV, Darko (Skopje, 23. VIII 1976) – pravnik. Izvr{en direktor na nevladinata organizacija MOST {to pridonesuva za fer i demokratski izbori vo zemjata. R.
Blaga Aleksova
ALEKSOVA, Blaga (Tetovo, 24. I 1922 – Skopje, 12. VII 2007) – arheolog, akademik. Gimnazija zavr{ila vo Skopje, a diplomirala na Grupata za istorija na umetnosta na Filozofskiot fakultet vo Skopje (1950). Doktorirala na tema od oblasta na srednovekovnata arheologija na Univerzitetot vo Qubqana (1958). Rabotela kako kustos vo Gradskiot muzej na Skopje (1948 – 1950) i vo Arheolo{kiot muzej na Makedonija (1950 – 1975), kade {to go rakovodela Oddelenieto za srednovekovna arheologija. Od 1962 do 1975 g. bila direktor na ovaa nacionalna institucija. Specijalizirala vo Centarot za vizantiski studii na Harvardskiot univerzitet vo Va{ington (1971 i 1983). Od 1975 g., pa s¢ do penzioniraweto (1983) rabotela vo Institutot za istorija na umetnosta so arheologija kako profesor po srednovekovna i ranohristijanska arheologija. Se zanimavala so prou~uvawe na srednovekovnite nekropoli, nakitot i kerami~kata produkcija, kako dokaz za obi~aite, veruvawata i kulturata na Slovenite. Go otkrila i go protolkuvala prodorot na ranoto hristijanstvo vo Makedonija, preku iskopuvawata na pove}e ranohristijanski centri. Nejzinite istra`uvawa bile naso~eni kon doka`uvawe na kulturolo{kiot kontinuitet me|u ranoto hristijanstvo i srednovekovjeto vo Makedonija. Ja otkrila najstarata hristijanska crkva vo Makedonija (Starata episkopska bazilika vo Stobi). Vr{ela iskopuvawa na lokalitetite: Demir Kapija, Bargala, Krupi{te, Strumica, Polog, Ohrid, Prespa, Dojran, Orizari, Radoli{ta i Stobi. Korakovodela so me|unarodnite istra`uva~ki proekti (jugoslovensko-amerikanski) vo Bargala i vo Stobi. U~estvuvala na golem broj nau~ni sobiri vo Makedonija, SAD, Avstrija, Anglija, Rusija, Romanija, Turcija, Bugarija, Italija, Hrvatska, Srbija, Grcija i vo Albanija. ^len e na MANU (1997).
ALIN
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
BIBL.: Prosek – Demir Kapija: Slovenska nekropola i slovenske nekropole u Makedoniji, Beograd-Skopje,1966; Episkopijata na Bregalnica, Prilep, 1989; Loca Sanctorum Macedoniae: kultot na martirite vo Makedonija od IV do VI vek, Skopje, 1995. D. Z.
ALEKSOVA, Rajna (Bitola, 25. XII 1882 – Bitola, 23. II 1959) – farmacevt. Diplomirala na Farm. f. vo Lozana (17. VII 1906), kako prva `ena farmacevt vo Makedonija. Rabotela vo familijarnata apteka locirana na „[irok sokak# vo Bitola (postojat aptekarski dnevnici od 1883 do 1930 g.) s¢ do penzioniraweto (1944). LIT.: P. Bojaxievski, Zdravstvoto vo Bitola niz vekovite, Bitola, 1992. P. B.
ALEKSOVSKI, Vasil (s. Drenoveni, Kostursko, 1911 ‡ s. Trebenica, Kostursko, 4. III 1944) ‡ deec na makedonskoto nacionalnoosloboditelno dvi`ewe. Bil ~len na OKNE (1933) i na KPG (1936) i nejzin prateni~ki kandidat za parlamentarnite izbori (1936). Poradi komunisti~kata dejnost bil uapsen (1939), a kako voen obvrznik, u~estvuval vo Gr~ko-italijanskata vojna (19401941). Po fa{isti~kata okupacija, podgotvuval radiovesti i se zalagal za formirawe makedonski partizanski odredi. Bil sekretar na EAM vo reonot na Vi{eni-Gorenci, Kostursko (juli 1943), eden od osnova~ite i ~len na Oblasniot komitet na SNOF vo Kostursko (dekemvri 1943) i sekretar na Oblasniot komitet za Vi{eni-Gorenci. Bil ubien od bugarskata policija. Opean e vo narodnata pesna. Lit.: D-r Risto Kirjazovski, Demokratski i antifa{isti~ki partii i organizacii vo Egejskiot del na Makedonija 1941-1945, INI, Skopje, 1991; M-r Liljana Panovska, Terorot vo Egejskiot del na Makedonija pod germansko-italijanska okupacija (1941-1945), INI, Skopje, 1995. S. Ml.
ALEKSOVSKI, Du{ko (s. Topolovi}, Kratovsko, 1948) ‡ filolog, profesor po francuski jazik. Osnovno u~ili{te i gimnazija zavr{il vo Kratovo, a Filozofski fakultet (Romanska filologija) vo Skopje. Prvin rabotel kako profesor po francuski jazik vo Kratovo, a potoa magistriral (1976) i doktoriral na Univerzitetot Franc Konte vo Pariz na tema †Romen Rolan vo Jugoslavija#. Vo Kratovo formiral Dru{tvo za nauka i umetnost i Makedonski centar za karpesta umetnost (1992). BIBL.: Zaginaa za da `iveat, Kratovo, 1985 (so koavtor); Stranskite zborovi vo Kratovskiot region, Kratovo, 1985; Toponimijata na Kratovskiot region, Kratovo, 1986; Vrskite na Romen Rolan so Jugoslavija, Kratovo, 1986; D-r Pavel [atev vo narodnite pesni, Kratovo, 1995. LIT.: B. Burnazovski, Po~etocite na svetskata pismenost. Zna~ajni arheolo{ki
A
istra`uvawa. †Nova Makedonija#, XLVIII, 16317, Skopje, 26. VI 1992, 10-11. S. Ml.
ALEKSOVSKI-KAR^E, Boris (Ki~evo, 10. X 1918 ‡ Skopje, 2002) ‡ ~evlarski rabotnik, komunisti~ki deec i politi~ar. Bil ~len na SKOJ (1938) i na KPJ (oktomvri 1941), sekretar na MK na KPJ vo Ki~evo (oktomvri 1941 ‡ mart 1943), ~len na Okru`niot komitet na KPJ vo Tetovo (septemvri 1942 ‡ mart 1943), ~len na Prviot oblasten komitet na KPM (april ‡ avgust 1943), zamenik politi~ki komesar na Prvata operativna zona na NOV i POM i politi~ki komesar na bataljon na Prvata makedonsko-kosovska NOUB (11. XI 1943 ‡ 1944). Bil kooptiran za ~len na ASNOM (oktomvri 1944). Po Osloboduvaweto bil na zna~ajni partiski i dr`avni~ki dol`nosti: pretsedatel na Republi~koto sobranie na SSM (1950), pretsedatel na Glavniot odbor na SZB od NOB na Makedonija (1959‡1970), ~len na CK na KPM/ SKM, pratenik vo Republi~koto i Sojuznoto sobranie i dr. Vo me|uvreme ja zavr{il Vi{ata partiska {kola „\uro \akovi}#. Nositel e na Partizanska spomenica 1941 i pove}e odlikuvawa. IZV.: Boris Aleksovski-Kar~e, Se}avawa, rakopis, AOINI, Skopje. LIT.: Ki~evo i Ki~evsko vo NOV 1941– 1945. Dokumenti, Ki~evo, 1985. S. Ml.
ALEKSOSKI, Bla`e (Prilep, 1. II 1933) ‡ akter. ^len na Narodniot teatar od Prilep (1953‡1992). Avtor e na dramski tekstovi i na popularni istoriografski knigi. Bil i re`iser na nekolku pretstavi. Ulogi: Maroe (Dundo Maroe); Lukov (Crnila); Tarvald Hermer (Nora); Teodos (^orbaxi Teodos). Re`ii: Pe~albari; Antica; Mister Dolar; Nie sme angeli; Na`alena familija; Begalka i dr. Avtor e na dramskite tekstovi: Itroman Pejo; Prikazna za polno}niot gostin; Koloban; Kosta Sarufte i dr. R. St. ALI, Fahri (Fahri Ali) (Skopje, 9. VI 1948) – poet, eseist, kriti~ar, preveduva~ od turskata etni~ka zaednica. Zavr{il sredno obrazovanie. Rabotel kako urednik vo vesnikot „Birlik# pri NIP „Nova Makedonija#. Studiral na Filolo{kiot fakultet vo Skopje. Od 1970 godina po~nuva da raboti kako novinar vo Redakcijata na †Birlik# vo Skopje. Bil odgovoren urednik na detskite spisanija †Sevin~# i †Tomurxuk# i urednik na literaturnoto spisanie †Sesler#. Be{e pretsedatel na Kulturno-umetni~koto dru{tvo †Orhan Veli# vo Skopje. ^len e na DPM (od 1978). Poet na egzi-
Fahri Ali
stencijalnite pra{awa i dilemi na ~ovekot i svetot. Kratkite poetski formi se gradat nad iskustvata od isto~nata mudrost i neretko se iskri na mudrosta. DELA: Mangal, Sk., 1973; So dve srca, Sk., 1978; Potkovica, Sk., 1984; Ostra strela na slobodata, Sk., 1989; Vodata ste`na, Sk., 1991; Neotkinato od karpa, Sk., 1995; Okoto na makata, Sk., 1997; Evoluciono te~am, Sk., 1999; Delba na osamenosta, Sk., 2003; stihozbirka za deca Detski vetrovi, Sk., 1993. V. Toc. i A. Ago
ALI ^AIR (Prilep) ‡ arheolo{ko nao|ali{te, otkrieno pri izgradbata na gradskata naselba Ali ^air. So za{titni sonda`ni iskopuvawa (1968 i 1972) bile otkrieni kerami~ki sadovi i drugi artefakti od ednoslojna naselba, spored koi e izvr{ena vremenska i kulturna determinacija na docniot neolit vo Pelagoniskata kotlina. Severno od nea na okolu 100 m bile najdeni dve mermerni plo~i so reljefni pretstavi na rimskite bo`ici Venera i Minerva. LIT.: Blagoja Kitanoski, Ali ^air – Prilep, neolitska naselba, „AP“, 11, Beograd, 1969. V. S.
ALIN DOL (s. Nemawici, Sv. Nikole): 1. Neolitska i rimska naselba i nekropola. Na leviot breg na Orelska Reka, na 1,8 km sz od seloto, denes delumno pod vodata od ezeroto †Mavrovica“. Za{titni istra`uvawa se izvr{eni vo 1981 g. Keramikata e od raniot, sredniot i od docniot neolit. Hronolo{ki i kulturno odgovara na bliskata naselba vo Anzabegovo i na kulturnata grupa Anzabegovo – Vr{nik I–IV. Vo rimskiot period egzistirala pomala naselba so kerami~ki rabotilnici. Otkriena e pe~ka za keramika. Pokraj rekata e otkriena bawa. Rimska nekropola so skeletni pogrebuvawa vo kameni cisti, koi datiraat od III–IV v. 2. Arheolo{ko nao|ali{te 1,8 km s-z od seloto. Vo tekot na izgradbata na HA Mavrovica, Arheolo{kiot muzej vo Skopje (1981), a potoa i Narodniot muzej od Sveti Nikole (2003), izvr{ile za{titni iskopuvawa 39
A
ALINSKA
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
so koi bile otkrieni ostatoci od neolitska naselba od postariot neolit, stratigrafski identi~na na naselbata Barutnica vo Anzabegovo, temeli od stanbeni objekti, skara od pe~ka za pe~ewe teguli i imbreksi, kako i grobovi‡cisti {to pripa|ale na mala ruralna naselba od rimsko vreme (I–V v.). Del od nao|ali{teto ve}e e pod vodite na akumulacijata. LIT.: Dragi{a Zdravkovski ‡ Mila [urbanoska, Izve{taj od za{titnoto istra`uvawe na HA †Mavrovica“ vo s. Nemawici, Svetinikolsko, ZAM, X–XI, Skopje, 1983. V. S.
na turskoto vladeewe, tom IV. Buni i vostanija, „Misla#, Skopje, 1983. S. Ml.
ALI-PA[INA XAMIJA (Ohrid, veroj. XVIII v.) – spomenik na kulturata i aktiven verski objekt. Poznata i pod imeto Sulejman-pa{ina xamija. Podignata od Defterdar Ali-pa{a. Ima kvadratna osnova so dimenzii 12,50 h 12,50 m, zasvodena so kupola na dvojni trompi; renovirana vo XIX v. LIT.: Ayverdi Ekrem Hakki, Avrupa’da Osmanlw Mimarw Eserleri. „Yugoslavya#, lll cild, 3. kitab, °stanbul, 1981; Prof. Dr. Semavi Eyice, Ohri’nin Türk Devrine Ait Eserleri, Vakiflar dergisi, sayw V1, °stanbul, 1965. Dr. \.
ALINSKA BITKA (s. Alinci, Prilepsko 6. XI 1912) – bitka pome|u srpskata i otomanskata vojska vo Prvata balkanska vojna. Vo nea u~estvuvale i Makedonci kako del od srpskite voeni edinici. Otomanskite sili bile primorani da se povlekuvaat preku Crna Reka kon Bitola. Vo borbite srpskata vojska zagubila 1.378 vojnici, a turskata vojska okolu 500 vojnici. LIT.: Milutin Lazarevi}, Srpsko-turski rat 1912 godine, k. III, Beograd, 1931. V. St.
Ali-Pa{a Janinski
ALI-PA[A JANINSKI (Tepedelenli; Tepelena) (1741 ‡ 5. II 1822) ‡ osmanliski feudalec od albansko poteklo, pa{a na Janina, a potoa odmetnik od centralnata osmanliska vlast i nezavisen vladetel. Po vernoto podani{tvo na sultanot Selim III, se osamostoil i se proglasil za nezavisen vladetel na Albanija, Epir i Moreja (Peloponez) (1803), a potoa ja pro{iril svojata vlast i vo Makedonija, Tesalija i Grcija. Poradi surovosta vo upravuvaweto, vlegol vo narodnata tradicija kako besprimeren zulum}ar. Vospostavil diplomatski vrski i vlegol vo pregovori so Napoleon I, a potoa i so Anglija. Po dvegodi{na vojna so sultanot Mahmud II, so izmama bil zaroben i ubien. LIT.: Ohrid i Ohridsko niz istorijata, kniga vtora. Od pa|aweto pod osmanliska vlast do krajot na Prvata svetska vojna, INI, Skopje, 1978; Aleksandar Matkovski, Otporot vo Makedonija vo vremeto
40
Abdurahman Aliti
ALITI, Abdurahman (s. @elino, Tetovsko, 1945) – pravnik, ambasador na RM vo RB. Diplomiral na Pravniot fakultet vo Skopje (1969). Se vrabotil vo Gradskiot sovet i podolgo vreme ostanal na rabota vo Sobranieto na Op{tinata vo Tetovo (1969‡ 1988). Kako pretsedatel na Komitetot za zdravstvo i socijalna politika, poradi zalagawe za pogolemi politi~ki prava na Albancite vo SRM, bil otpu{ten od rabota. Be{e lider na PDP vo vremeto koga be{e vode~ka partija na Albancite vo RM. Na prvite demokratski parlamentarni izbori be{e izbran za ~len na Parlamentot (1991). Kako pratenik na PDP od vtorite parlamentarni izbori (1994), zaedno so Tito Petkovski od SDSM i Kiro Popovski od SP, be{e izbran za zamenik-pretsedatel vo Parlamentot. S. Ml. ALIU, Ali Ferik (Ali Ferik Aliu) (s. Krani, Prespa, 1. IV 1934) – eseist, kriti~ar, teoreti~ar na literaturata, preveduva~, profesor, akademik. Osnovno u~ili{te zavr{il vo Bitola, U~itelska {kola vo Skopje i diplomiral na Filolo{kiot fakultet vo Belgrad. Doktoriral na tema „Kni`evnoto delo na Petro Marko# na Univerzitetot vo Pri{tina. Rabotel kako novinar i urednik vo „Nova Makedonija#, kako i vo spisanijata †Mlad borec#, †Flaka# i †Jehona#. Od 1972 g. e anga`iran kako predava~ i profesor po predmetite Teorija na literaturata i So-
Ali Aliu
vremena albanska kni`evnost na Filolo{kiot fakultet na Pri{tinskiot univerzitet. ^len e na KANU, MANU nadvor od rabotniot sostav, kako i na DPM (1975). Se zanimava so kni`evna kritika i so eseistika i e eden od najistaknatite albanski kni`evni kriti~ari. Pi{uva kriti~ki osvrti na dela od makedonskata, balkanskata i svetskata kni`evnost. BIBL.: Istra`uvawa, 1971; Vremeto i tvorecot, 1975; ^etiri romani na Petro Marko, 1979; Kni`evni studii, 1982; Teorija na kni`evnosta, 1984; Don Kishoti nd[r Shqiptar[t, 1998; Reflekse letrare, 1999; Antologija na sovremenata albanska poezija, 2000; Don Kishoti nd[r shqiptar[, 2000; Don Kihot me|u Albancite, 2003. A. P.
ALIU, Lindita Ali (Skopje, 1962) – novinar, pisatel. Osnovno obrazovanie zavr{ila vo Skopje, a sredno u~ili{te vo Pri{tina. Diplomirala na Grupata za angliski jazik i kni`evnost na Filolo{kiot fakultet vo Pri{tina. Odreden period rabotela kako novinar vo †Rilindja#, a potoa stanuva lektor po angliski jazik i kni`evnost na Filolo{kiot fakultet vo Pri{tina. Pi{uva poezija i proza. BIBL.: Mure ( Yidovi), 1984; Ndoshta do t[ ishim m[ t[ m[dhenj ( Mo`ebi }e bevme pogolemi), 1990. A. P.
„ALKALOID# – Skopje – vode~ka farmacevtska, hemiska i kozmeti~ka industrija vo RM. Od 1936 g. prerabotuva surov opium na Balkanot. Od 1946 g. stanuva dr`avna fabrika za alkaloidi. Bele`i postojan rast na asortimanot, kapacitetot, brojot na vrabotenite i na proizvodstvoto. Od 1957 g. po~nuva i so galensko proizvodstvo na gotovi lekovi. Brojot na vrabotenite e 38 vo 1947, 255 vo 1965 i 3.200 vo 1982 g. Od 1966 g. se integrira so fabrikite za lekoviti bilki „Bilka#, za hemikalii i fotomaterijali „Lafoma# i za sapuni i kozmetika „Cvetan Dimov#. Vo sorabotka so stranski firmi, prezema licenci, dorabotuva i proizveduva prekursori. Vr{i ekstrakcija na opiumski alkaloidi, prerabotka
ALPSKA
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
A
ALPEZ – vid ukras za na glava od srednovardarskata etnografska celina. Bil izraboten od nani`ani srebreni pari {to se stavale na glavata, spu{teni niz grbot. Sl. \.
†Alkaloid# & Skopje, Pogon za lekovi
na lekoviti rastenija, proizvodstvo na farmacevtski surovini, lekovi za humana i veterinarna medicina, laboratoriski i industriski hemikalii, premazni sredstva, sanitetski i rentgen materijali, kozmetika i sapuni. LIT.: 40 godini ALKALOID, Skopje, 1976; Alkaloid ’82, katalog. Sv. H. J.-S. P.
ALKETA (ok. 573–541 pr.n.e.) – makedonski kral od dinastijata na Argeadite, sin na Aerop I i na Nikanoja. Vladee so „zemjata na Makedoncite# (Herodot) i dr`avata ja pro{iruva na cela Pierija, Botiaja i Almopija. LIT.: Herodot, Istorija. Prev. D. ^adikova, Skopje, 1998; N. Proeva, Studii za anti~kite Makedonci, Skopje, 1997. A. [uk.
ALMOPIJA – oblast vo t.n. Dolna Makedonija, koja ja opfa}a malata dolina po gorniot tek na r. Ludija (den. Moglenica), me|u oblastite Eordaja i Pelagonija. Makedoncite ja osvojuvaat (sp. Tukidid) spu{taj}i se od Gorna Makedonija vo Botiaja i Pierija. Bila gusto naselena u{te vo antikata. Ptolemaj spomenuva tri grada: Almopa, Horma i Apsal. Oblasta e poznata kako Moglenska Dolina, opkolena so pl. Nixe i Pajak. LIT.: Thucydides, 4 vols., Harvard Univessity Press, 1958; F. Papazoglu, Makedonski gradovi u rimsko doba, Skopje, 1957. A. [uk.
Adaptirano drvo vo Makedonija (Abies concolor Lindl.)
nato. Introdukcijata na egzoti vo Makedonija, sistematski i na nau~na osnova, zapo~na po Vtorata svetska vojna, koga se vnesuvaa drvni vidovi za stopanska i za hortikulturna namena. Vo tekot na izminatite {eeset godini, nekoi od vidovite za stopanska namena dobro se adaptiraa i poka`uvaat izvonredni rezultati vo pogled na produkcijata na drvnata masa i se nametnuvaat kako mnogu zna~ajni za {umarskata operativa. Me|u pova`nite se: Abies concolor Lindl., Abies grandis Lindl., Abies nordmanniana Spach., Calocedrus decurrens Torr., Cedrus atlantica Man., Cedrus deodara Loud., Cedrus libani Laws., Chamaecyparis lawsoniana Perl., Cupressus arizonica Greene, Cupressus sempervirens L., Fraxinus americana L., Ginkgo biloba L., Juglans nigra L., Larix decidua DC., Picea pungens Engelm., Pinus brutia Ten., Pinus excelsa Vall., Pinus maritima Mill., Pinus monticola Dougl., Pinus strobus L., Pseudotsuga menziesii Franco, Robinia pseudoacacia L., Sequoiadendron giganteum Endl., Sophora japonica L., Quercus aegylops L., Quercus rubra L., Ulmus pumila L. LIT.: Aleksandar Andonoski, Introdukcija na stopanski va`ni {umski drvja vo Makedonija, vo: Zbornik na trudovi na Sovetot za stopanisuvawe so golinite. Al. And.
ALPINETUM – harmoni~en aran`man od karpi, drvja, grmu{ki i tereni postaveni na odredena povr{ina za hortikulturno ureduvawe. Prvite registrirani alpinetumi datiraat od 1880 g. na Britanskite Ostrovi, a podocna bile podigani vo [vajcarija i vo drugi evropski zemji. Vo Makedonija nivnoto podigawe e od ponov datum (poslednite decenii od HH v.). Voobi~aeno e da se podigaat na strmni povr{ini so pad od 100–400. Najsoodvetno e karpite da poteknuvaat od blizinata na lokacijata na alpinetumot, no toa ne e strogo pravilo. Pri izborot se vnimava karpite da bidat patinirani, izabeni od vremeto, {uplivi, pokrieni so li{ai i mov, bez ostri rabovi i varijabilni po golemina. Sadniot materijal treba da bide xuxest. Upotrebata na vakov kompakten materijal ovozmo`uva sozdavawe uspe{ni kompozicii na mali povr{ini. Bl. S. ALPSKA VEGETACIJA VO REPUBLIKA MAKEDONIJA – vegetaciski tip {to se razviva nad gornata {umska granica, nad subalpskite pasi{ta i subalpskite grmu{esti zaednici, po visokite planini od umereniot klimatski pojas (nad 2200 m nadmorska visina). Vo nejziniot sostav dominiraat niski bazdovidni ili perni~esti pove}egodi{ni trevesti ili grmu{esti rastenija, prisposobeni kon specifi~nite ekolo{ki uslovi na visokoplaninskiot pojas – kratok vegetaciski period, mnogu niski
ALOSAN ^OVEK (ALOVITI LU\E) ‡ lice vo koe vlegol demon ili e obzemeno so stapnuvawe na demonsko mesto; deca rodeni vo ko{ulka, od polov odnos me|u `ena i zmev ili ~ovek vo koj vlegla samovila, so natprirodni sili i mo`nosti, za{titnici od gradonosnite oblaci. LIT.: Re~nik na narodnata mitologija na Makedoncite. Redaktor Tanas Vra`inovski, Skopje, 2002, 38-39. S. Ml.
ALOHTONI (EGZOTI^NI) VIDOVI DRVJA I GRMU[KI (gr~. eksotikos – stran, nadvore{en) – drvja preneseni od drugi delovi na svetot (kontinenti) za da se odgleduvaat i da se koristat nadvor od svojot priroden areal. Za razlika od avtohtonite (doma{ni) vidovi, egzotite vo novata tatkovina ne rastat samonik-
Alpska vegetacija vo RM
41
A
ALPSKA
temperaturi vo zimskiot period, dolgotrajna sne`na pokrivka, sve`i leta, silni vetrovi, do`dovi, intenzivno son~evo osvetluvawe i dr. Opfa}a raznovidni rastitelni zaednici {to se razvivaat na heterogena podloga (kiseli po~vi, karbonati, planinski treseti{ta, sipari, to~ila, kamewari, karpi i dr.), koi pripa|aat kon razli~ni vegetaciski klasi - Elyno-Seslerietea, Caricetea curvulae, Salicetea herbaceae, Scheuchzerio-Caricetea fuscae, Drypetea spinosae, Asplenietea trichomanis i dr. Pokraj raznite pretstavnici od familijata na trevite (Poaceae), nejzinata fizionomija ja opredeluvaat golem broj vidovi od rodovite: Androsace, Gentiana, Geum, Primula, Saxifraga, Soldanella, Thymus i dr. Alpska vegetacija se razviva na golem broj planinski masivi vo Evropa (Alpi, Karpati, Pirinei, Kavkaz, planini na Balkanskiot Poluostrov) i dr. Vo RM alpski zaednici se prisutni na pove}e planinskite masivi – [ar Planina, Jakupica, Korab, De{at, Bistra, Stogovo, Jablanica, Gali~ica, Pelister, Nixe i drugi. Vl. M.
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
visoka vozdu{na vlaga ja spu{ta granicata i deka taa e formirana od buka (Fagus sylvatica), dodeka kontinentalnata klima ja poka~uva taa granica i e formirana od smr~a i molika ili samo od molika (Pinus peuce). Vo RM alpskata granica na {umata e formirana od buka (Fagus moesiaca), molika (Pinus peuce), smr~a (Picea abies) i od bel bor (Pinus sylvestris). Vo subalpskiot pojas se nao|aat i sostojki od borot krivuq (Pinus mugo), no tie se polegnati, a ima i sostojki od planinskiot javor (Acer heldreichii), no tie se nao|aat na zasolneti mesta. Na [ar Planina alpskata granica na {umata e formirana od smr~a ili od smr~a i molika i
vo triesettite godini na XX v. preselen vo Izrael. Izdava~ na Sinajskiot psaltir (Psalterium Sinaiticum, an 11th glagolitic manuscript from St. Catherine’s monastery, mt. Sinai, MANU, Skopje, 1971). Z. T.
ALTIPARMAKOV, Dimitar (Bitola, 3. VIII 1949) – dipl. elin`., d-r na tehni~ki nauki. Istra`uva~ vo Institutot za nuklearni nauki vo Vin~a (Srbija) i vo kompanijata Atomska energija na Kanada (Atomic Energy of Canada Limited). Dal prilozi kon teorijata na neutronskite poliwa vo nuklearnite reaktori i modeliraweto na fizi~kite procesi vo ciklotronite. Dr. R.
Spored Skilica, Petar Deljan po svoeto krunisuvawe go prima negoviot rodnina Alusijan (XI v.)
se nao|a na 1.800 m nadmorska visina, a grupi stebla se nao|aat do 2.000 m nadmorska visina. Na Pelister molikata formira {umi do 1.800 m nadmorska visina, a grupi stebla se nao|aat do 2.200 m nadmorska visina. Na Kajmak~alan beliot bor formira {umi do 1.800 m nadmorska visina, a grupi stebla se nao|aat do 2.000 m nadmorska visina. Bukata formira alpska granica na golem broj planini: Korab, De{at, Bistra, Pore~ki Planinski Venec, Jakupica, Belasica i dr. Taa formira {uma do 1.800 m, a se sre}avaat R. R. grupi do 2.000 m. Pelisterska molika (Pinus peuce)
ALPSKA GRANICA NA [UMATA – nivoto do koe dostignuva sklopena {uma {to raste ispraveno povisoko od 5 m. Taa e zakonita pojava na site visoki planini na site kontinenti, samo {to e formirana od razni vidovi drvja i se nao|a na razli~na nadmorska visina. [vajcarskiot botani~ar H. Brockmann–Yerosch (1919) ja ispituval alpskata granica na {umata na Severnite, Centralnite i Ju`nite Alpi i konstatiral deka taa pominuva po srednojulskata izoterma od +10 S. Sporedbena analiza na alpskata granica na {umata na Rila, Bjela{nica i Riswak napravil i Horvat (1942) i konstatiral deka maritimnata klima so
42
ALUSIJAN (XI v.) – makedonski blagorodnik, vnuk na Samuiloviot brat Aron i sin na carot Jovan Vladislav. Po likvidiraweto na Samuilovoto Carstvo bil odveden vo Vizantija da go upravuva kako strateg Teodosipol. Doa|a vo Makedonija vo vremeto na vostanieto na Petar Deljan (1040/ 41), koj{to mu ja doveruva komandata nad 40.000 vojnici za da go zazeme gradot Solun. Neuspehot doveduva do izmena na tekot na vostanieto, a naskoro i do razdor vo vostani~kite redovi. Na edna gozba Alusijan uspeva da go oslepi i da go predade Deljana na Vizantijcite, po {to bil proizveden vo magister. IZV. i LIT.: V. N. Zlatrarski, Molivdevul Samoila AlusiÔna, †IzvestiÔ na bÍlgarskiÔ arheolo`ki institut“, SofiÔ, 1921; Vizantiski izvori za istoriju naroda Jugoslavije, III, Beograd, 1966; Branko Panov, Srednovekovna Makedonija, III, Skopje, 1983; Milan Bo{kovski, Makedonija vo XI i XII vek (nadvore{ni upadi na teritorijata na Makedonija), Skopje, 1997. B. R.-J.
Mo{e Altbauer
ALTBAUER, Mo{e (Altbauer, Moshe) (P{emi{l, Polska, 12. XI 1904 ‡ Tel Aviv, Izrael, 14. X 1998) ‡ lingvist, specijalist za starocrkovnoslovenski, Evrein, roden i {koluvan vo Polska, no
ALU[EVSKI, Ilija (s. \avato, Bitolsko, 1928 ‡ Bitola, 8. II 2004) ‡ sredno{kolski profesor, folklorist. U{te kako u~enik vo U~itelskata {kola „Bra}a Miladinovci# vo Bitola po~nal da sobira makedonski folklor, a pove}e zapisi napravil i na Folklorniot festival vo Bitola (1947) i na Mladinskata rabot-
AMAM
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
po pijano i kompozicija gi zavr{uva vo Muzi~koto u~ili{te „Stankovi}# vo Belgrad. Nastavnik po muzika e vo [kolata za slepi deca vo Zemun; inicijator i osnova~ na Muzi~koto u~ili{te vo Titov Veles i negov direktor (1945-1954 i 1963-1968). Vo me|uvreme, predava vo Srednoto muzi~ko u~ili{te vo Skopje (1954 –1963). Avtor e na muzika za deca i Dr. O. za guda~ki instrumenti. Ilija Alu{evski
na akcija „Mavrovo#. Po zavr{uvaweto na U~itelskata {kola (1948/1949) studiral na Vi{ata pedago{ka {kola vo Skopje i bil eden od prvite ~lenovi vo Dr`avniot ansambl za narodni pesni i igri „Tanec#. Po diplomiraweto bil stru~en sorabotnik na Institutot za folklor vo Skopje (1. II – 31. XII 1953), prosveten rabotnik vo Ko~ani, [tip, Smilevo i Bitola, pri {to ja prodol`il sobira~kata dejnost, a del od sobranite materijali gi objavuval vo dnevniot i periodi~niot pe~at i vo dve zbirki. Ima osoben pridones vo dejnosta na KUD „Stif Naumov#, KUD „Ilinden#, KUD „Aleksandar Turunxev#, KUD „Goce Del~ev# i KUD „Dame Gruev# od Bitola i vo KUD „Stiv Naumov# od s. Logovardi. Be{e i eden od inicijatorite za formiraweto na Festivalot za narodni pesni i igri „Ilindenski denovi# vo Bitola. Zamina vo penzija kako profesor vo Srednoto tehni~ko u~ili{te vo Bitola. BIBL.: Zalude ludo, polude (narodni pesni), Bitola, 1990; Cvilit kow~e vo gora zelena (narodni pesni), Bitola, 1994. LIT.: Pande Manojlov, Ilija Alu{evski 1928‡2004, „Prilozi#, II, 3-4, Bitola, 2004, 209-210. S. Ml.
AL^EV, Petre (s. Ra{tani, Vele{ko, 1880 ‡ Veles, 21. XI 1956) ‡ stolar, socijaldemokratski i komunisti~ki deec. Bil ~len na rabotni~koto dru{tvo †Klasovo edinstvo# i eden od osnova~ite na Vele{kata socijaldemokratska organizacija. Kako nositel na komunisti~kata lista na op{tinskite izbori (22. VIII 1920), stanal pretsedatel na †Crvenata# op{tinska uprava vo Veles. Bil eden od inicijatorite za pokrenuvaweto i sorabotnik na v. †Socijalisti~ka zora# vo Skopje. Poradi zakani i bolest, podnel ostavka na pretsedatelskata funkcija i politi~ki se pasiviziral. (Na negovoto mesto bil izbran Jov~e Xipunov). Aktivno ja pomagal NOB (1941-1944). S. Ml. AL^EV, Stojan (Veles, 12. III 1903 – Titov Veles, 26. IV 1969) – muzi~ki pedagog i kompozitor. Studiite
Loranditova ruda od rudnikot Al{ar
AL[AR – rudnik na Sb, Tl, As ruda. Niskotemperaturnoto hidrotermalno Sb-As-Tl-Au nao|ali{te Al{ar e locirano vo metalogenetskiot reon Ko`uf. Go karakterizira slo`ena mineralna parageneza i relativno visoko u~estvo na taliumovi minerali (lorandit, bernardit, parapierotit, rebulit, pikopaulit, ragenit, simonit, vrbait i dr.). Nao|ali{teto prostorno i genetski e vrzano za kompleksite na pliocenska kalko-alkalna magma vtisnata vo trijaski i kredni karbonatni karpi (dolomiti i varovnici). Najzna~ajniot del od rudnata mineralizacija e sozdadena vo temperaturen interval od 100–2500C. LIT.: S. Jankovi}, B. Boev i T. Serafimovski, Magmatizam i Tercierna mineralizacija vo Ko`ufskata metalogenetska oblast vo Makedonija so poseben osvrt na nao|ali{teto Al{ar, Posebno izdanie br. 5, RGF, [tip, 1997. T. Ser.
„AMAK SP# AD – Ohrid – firma za proizvodstvo i promet na avtogalanterija i delovi od plastika, nastanata so transformacija na „Zastava – heroj Toza Dragovi}#. So odluka na Narodniot odbor od 1960 g. e formirano metaloprerabotuva~koto pretpri-
Eden od pogonite na †AMAK SP# AD & Ohrid
A
jatie „Zastava – heroj Toza Dragovi}# – Ohrid, a izgradbata po~nala vo 1961 g. Glavno se proizveduvani pet proizvodi za vozilata Zastava, FSO i FSM – Polska, Avtovoz i GAZ vo Rusija, kako i: bravi i ra~ki za vozila; podignuva~i na staklo; vnatre{ni i nadvore{ni retrovizori; {arki za vrati i bezbednosni pojasi i dr. Vo septemvri 1994 g. firmata „Zastava – heroj Toza Dragovi}# se transformira vo 6 novi dru{tva, od koi samo ova dru{tvo gi prodol`uva istite aktivnosti. „AMAK SP# voveduva svoja tehnologija za avtogalanteriski proizvodi za 250.000 vozila, koe se ostvaruva so 533 vraboteni (2.500–2.800 porano). Instaliranite ma{inski kapaciteti (305 ma{ini i 30 linii) se postaveni na ogradena povr{ina od 85.000 m2 (32.780 m2 pod pokriv). Denes so uspeh se ostvaruva proizvodstvoto i monta`ata na 1.900.000 edinici bezbednostni pojasi za vozilata Avtovaz i GAZ, kako i artikli za 15.000 vozila od proizvodnata programa na Zastava avtomobili. Sl. A. AMAM – javna bawa gradena vo gradovite vo Makedonija vo periodot na turskoto vladeewe. Sekoj amam sodr`el pet grupi prostorii: {adrvan (garderoba) so kvadratna osnova, kapaluk (del za adaptacija) so pravoagolni osnovi, halvet (prostor za kapewe) eden kvadraten prostor na koj mo`e da se nadovrzat pove}e mali prostorii, hazna (rezervoar za voda) i }ulhan (lo`i{te). Vo halvetot po obemnite yidovi se izgradeni kameni bankini i kameni korita – kurni. Pokrivani se so kupoli i svodovi. Osvetluvaweto e zenitalno. Gradeni se od kamen i tula. Zatopluvaweto e podno i preku yidovite. Vnatre{nosta bila ukrasuvana so dekorativna plastika, glavno, vo trompite, vo lacite i vo gornite yidni partii. Amamite bile gradeni kako dvojni, t.n. ~ifte amami so posebni delovi za `eni i za ma`i ili kako ednodelni. Poznati se ^ifte amam (XV) i Daut-pa{in amam (1489–1497) vo Skopje (i dvata adaptirani vo umetni~ki galerii), amamot Deboj (XVI v.) vo Bitola, Voska amam vo Ohrid, amamot vo Tetovo i dr. LIT.: M. Zdravkovi¢, Restauracija i adaptacija Daut-pa{inog amama u Skopqu, Zbornik za{tite spomenika kulture, 1, Beograd, 1950, 45-56; I. Zdravkovi}, Izbor graÚe za prou~avawe spomenika islamske arhitekture u Jugoslaviji, Beograd, 1964; K. Tomovski, Amamot Deboj vo Bitola, Zbornik na Arheolo{kiot muzej na Makedonija, Skopje, 1975, 263-270; K. Tomovski, Konzervatorski i restavratorski raboti na ^ifte amamot vo
43
A
AMAM
Skopje, †Kulturno nasledstvo#, 5, Skopje, 1973, 1-5; L. Kumbaraxi-Bogoevi}, Osmanliski spomenici vo Skopje, Skopje, 1998, 169-195. Kr. T.
AMAM (s. Lopate, Kumanovsko) ‡ neolitska naselba. Se nao|a sretselo, vo prostorot okolu stariot turski amam, blizu do desniot breg na Lipkovska Reka. Spored karakteristikite na materijalnite ostatoci, posebno tipologijata na oblicite i dekorativnite motivi kaj kermi~kite sadovi, a i kultnite predmeti otkrieni vo 1978 g., determinirana e kako docnoneolitska naselba od vremeto na t.n. vin~anska kulturna grupa. LIT.: Voislav Sanev, Arheolo{ko bogatstvo na SR Makedonija, katalog, Skopje, 1980, 27. V. S.
Amandmani na Ustavot na RM
AMANDMANI NA USTAVOT NA RM (1992‡2005) ‡ dopolnenija i popravki na postojnite ustavi. Prvite amandmani na Ustavot na RM, Amandmanot I i Amandmanot II, bea doneseni 1992 g. So ovie amandmani se konstatira deka RM nema teritorijalni pretenzii kon sosedite i deka nema da se me{a vo vnatre{nite raboti na drugi dr`avi. Amandmanot III be{e donesen 1998 g. So ovoj amandman se promenija odredbite za vremetraeweto na pritvorot. U{te 15 amandmani (IV–XVIII) bea doneseni 2001 g. Amandmanot IV ja sodr`i novata preambula na Ustavot na RM. Amandmanot V na nov na~in go ureduva pra{aweto na slu`beniot jazik, negovoto pismo i negovata upotreba pri izdavaweto na li~nite dokumenti. Osven makedonskiot jazik i kirilskoto pismo, slu`ben jazik e i jazikot {to go zboruvaat najmalku 20% od gra|anite na RM. Amandmanot VI ja voveduva soodvetnata i pravi~nata zastapenost na gra|anite {to im pripa|aat na malcinskite zaednici vo organite na dr`avnata vlast i vo javniot `ivot vo zemjata. Amandmanot VII gi nabrojuva verskite zaednici vo RM: Makedonska pravoslavna crkva, Islamskata verska zaednica, Katoli~kata crkva, Evangelsko-metodisti~kata crkva i Evrejskata zaednica. Amandmanot VIII gi regulira pra44
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
vata na pripadnicite na zaednicite vo RM. Amandmanot IX gi garantira za{titata, unapreduvaweto i zbogatuvaweto na istoriskoto i umetni~koto bogatstvo na site zaednici vo dr`avata. Amandmanot X go regulira dvojnoto odlu~uvawe vo Sobranieto na RM za pra{awata {to gi zasegaat malcinskite zaednici. Amandmanot XI gi regulira izborot i nadle`nostite na Narodniot pravobranitel. Amandmanot XII go voveduva Komitetot za odnosi me|u zaednicite. Amandmanite XIII, XIV i XV ja obezbeduvaat zastapenosta na pripadnicite na malcinskite zaednici vo Sovetot za bezbednost na RM, vo Republi~kiot sudski sovet i vo Ustavniot sud na RM. Amandmanite XVI i XVII go ureduvaat pra{aweto na nadle`nosta i donesuvaweto na zakonite od oblasta na lokalnata samouprava. Amandmanot XVIII ja regulira postapkata za izmena na Ustavot na RM za pra{awa od interes za malcinskite zaednici. Amandmanot XIX be{e donesen 2003 g. So ovoj amandman se ovozmo`uva otstapuvawe od nepovredlivosta na tajnosta na site oblici za op{tewe. U{te 11 amandmani (XX–XXX) bea doneseni 2005 g. i so niv se izvr{ija po{iroki reformi vo pravosudniot sistem, kako i promena na ustavnite odredbi so koi se reguliraat pravoto na imunitet na ministrite i nespoivosta na sudskata i obvinitelskata funkcija so drugi funkcii i profesii.
proteus L. Postojat i parazitski vidovi (rod Entamoeba), koi `iveat vo crevata na ~ovekot i predizvikuvaat bolesti (na pr., amebna dezenterija), a se sre}ava i eden vid vo usnata praznina {to se prilepuva za karioznite zabi i mo`e da predizvika bolesti na zabite. LIT.: J. [apkarev, Zoologija na bez’rbetnite `ivotni, Skopje, 1991. V. T. K. – M. Kr.
AMERIKANSKA VOENA MISIJA PRI GLAVNIOT [TAB NA NOV I POM (juli 1944 – maj 1945) – vtora stranska linija na teritorijata na Vardarskiot del na Makedonija. Misijata pristignala preku teritorijata na Srbija, vo sostav: major Skot Dikenson, {ef na misijata, Ted, radiotelegrafist, Stevo Buzi~ i Stiv Siljanov (po poteklo Makedonec), preveduva~i, i Stefan Bizik, narednik. Bila nezavisna misija koja ispra}ala politi~ki, voeni i ekonomski podatoci do {tabot na Kancelarijata za specijalni slu`bi (OSS). Misijata od Makedonija bila povle~ena vo maj 1945 g. LIT: Velika Britanija i Makedonija. Dokumenti 1942-1945. Izbor, prevod i redakcija d-r Todor ^epreganov, Skopje, 2000; Voenite misii na Soedinetite Amarikanski Dr`avi vo Makedonija 1944-1945. Izbor, prevod i redakcija d-r Todor ^epreganov, Skopje, 2007. T. ^.
LIT.: Svetomir [kari}, Ustavno pravo, Skopje, 2006. Sv. [.
AMEBI (Amoebina) – najprosto gradeni protoplazmati~ni organizmi. Imaat golo telo, poradi {to se narekuvaat goli pra`ivotni. Oblikot na teloto postojano go menuvaat, po {to go dobile imeto (amoibein gr. = menuvam); se dvi`at so pomo{ na la`ni no`iwa – psevdopodii. Se hranat so cvrsti ~esti~ki kako bakterii i drugi sitni organizmi {to gi fa}aat so la`nite no`iwa. Se razmno`uvaat glavno na bespolov na~in. Najpoznata ameba e Amoeba
Amebi
Makedonskata crkva †Sv. Kliment# vo Toronto
AMERIKANSKO-KANADSKA MAKEDONSKA PRAVOSLAVNA EPARHIJA NA MPC (1967) – formirana na Tretiot crkovno-naroden sobor vo Ohrid (16–18. VII 1967), koga e proglasena i avtokefalnosta na MPC, registrirana vo SAD. Prv nejzin eparhiski arhierej bil mitropolitot Kiril, koj 20 godini ja upravuval eparhijata (1967–1987). Od 1987 do april 1989 g. mitropolitot Stefan ja nosel titulata Amerikansko-kanadski, od april 1989 do 1992 eparhijata ja administriral arhiepiskopot Gavril, a potoa eparhijata bila pod administrativna nadle`nost na Sinodot. Arhiepiskopot Mihail go
AMETI
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
prezel administriraweto od 1993 –1999, arhiepiskopot Stefan od 1999 do 2006, a mitropolitot Amerikansko-kanadski Metodij (Zlatanov) od 2006 g. Crkvi na eparhijata ima vo Geri – Indijana (1963), Kolumbos – Ohajo (1965), Toronto – Kanada (1965), Sira}uz – Wujork (1968), Hamilton – Kanada (1971). Eparhijata ima 30 sve{tenoslu`iteli, 30 crkvi i dva manastira. Sekoja godina, po~nuvaj}i od 1975 g. organizira crkovno-naroden sobir na Denot na trudot (prviot vikend vo septemvri), na koj u~estvuvaat site crkvi od eparhijata. Vo crkvite rabotat nedelni u~ili{ta za veronauka, makedonski jazik, istorija na makedonskiot narod i istorija na MPC. LIT.: Ratomir Grozdanoski, Stefan Arhiepiskop Ohridski i Makedonski, Skopje, 2000. Rat. Gr.
AMERIKANSKO-MAKEDONSKA ASOCIJACIJA (SAD, XI 2001 >) ‡ asocijacija na Makedonci doseleni vo SAD (prete`no od Tetovsko) so Makedonskiot fond za pomo{. Osnovana za da pridonesuva za zbli`uvawe i unapreduvawe na politi~kata i ekonomskata sorabotka pome|u SAD i RM. Organizirala mirni sobirawa so osudi na etni~koto ~istewe na Makedoncite od Tetovsko vo 2001 g., realizirala sredbi i razgovori so raselenite Makedonci i izvr{ila pritisok kaj makedonskite i kaj amerikanskite vlasti za nivno vra}awe vo svoite domovi. Sl. N.-K. AMERIKANSKO-MAKEDONSKA BIZNIS ASOCIJACIJA (Detroit, Mi~igen, SAD, 1990 ‡) ‡ organizirana od biznismeni od makedonsko poteklo (prete`no od tetovskiot kraj), koi `iveat vo Detroit i vo drugi gradovi vo SAD. Formirana so cel da odr`uva kontakti i zaedni~ki da pridonesuvaat za ekonomskiot razvoj na Republika Makedonija, posebno na Tetovskiot kraj. Sl. N.-K. AMERIKANSKO-MAKEDONSKI VRSKI I ODNOSI. Zapo~nuvaat kako trgovski vo 1776 g. Prvata politi~ka aktivnost SAD ja prezemaat na Carigradskata konferencija (1876/1877) kako predlog za avtonomija na Makedonija. Prv indirekten kontakt so makedonskoto nacionalnoosloboditelno dvi`ewe vospostavuvaat po povod kidnapiraweto na protestantskata misionerka Elen Marija Ston (Ellen Maria Stone), zaedno so Katerina Stefanova–Cilka (septemvri 1901 – mart 1902). SAD ne se anga`iraat
Mis Ston
vo nastanite povrzani so Ilindenskoto vostanie, nitu vo sproveduvaweto na reformite, no ja poddr`uvaat britanskata politika vo interes na Makedonija. Vo balkanskite vojni se vozdr`uvaat od neposreden anga`man, no stavot na SAD vo odnos na Bukure{kata konferencija e „celosna gra|anska i verska sloboda za `itelite na oblastite {to bi potpadnale pod suverenitetot na koja bilo od pette sili#. Vo Vtorata svetska vojna voena misija na SAD e akreditirana pri G[ na NOV i POM. [efot na misijata, major Dikenson (Dickenson) dr`i govor na Prvoto i na Vtoroto zasedanie na ASNOM, kako izraz na de facto priznavawe na novosozdadenata makedonska dr`ava. Procesot na iseluvawe Makedonci vo SAD zapo~nuva vo XIX v. i prodol`uva do denes. Prvoto makedonsko iseleni~ko dru{tvo se formira vo 1899 g. vo Nord Adams (Masa~usets). Vo 1920 g. na sobirot vo Fort Vejn (Indijana) makedonskite organizacii se obedinuvaat vo MPO, ~ie rakovodewe vo 1924 g. e prezemeno od antimakedonski (probugarski) sili, poradi {to vo 1931 g. vo Geri (Indijana) se formira nova makedonska politi~ka organizacija – Makedonski naroden sojuz (MNS) ~ija cel e so sopstveni si-
A
li i sredstva da ja pomaga borbata za konstituirawe na Makedonija kako nezavisna dr`ava. MNS funkcionira do 1949 g. Prvata makedonska crkovna op{tina se formira vo 1961 g. (Geri). Vo vtorata polovina od XX v. makedonskite emigranti se seriozno etablirani vo ekonomskiot, politi~kiot, kulturniot i sportskiot `ivot na SAD. Vo 1963 g., po katastrofalniot zemjotres vo Skopje, pripadnici na Armijata na SAD u~estvuvaat vo negovata izgradba (ul. „Ruzveltova#, „Xon Kenedi# itn.). Vo 90-tite godini od XX v. SAD vo RM u~estvuvaat so sopstven kontingent vojnici vo misijata UNPROFOR/UNPREDEP kako izraz na de facto priznavawe na RM. Kancelarija za vrski na SAD vo Skopje se otvora vo dekemvri 1993 g. SAD ja priznavaat RM na 8. II 1994 g. pod referencata „Porane{na Jugoslovenska Republika Makedonija#. Diplomatski odnosi se vospostavuvaat na 13. IX 1995 g. Prvata ambasada na RM vo SAD se otvora na 25. IX 1995 g., a prviot konzulat na 15.II 1996 g. Prv vonreden i opolnomo{ten ambasador na SAD vo RM e Kristofer Hil (Christopher Hill). Prv vonreden i opolnomo{ten ambasador na RM vo SAD e Qubica A~evska. Od fevruari 1994 do juni 2003 g. komunikacijata na SAD so RM se odviva pod privremenata referenca PJRM, vo soglasnost so odredbite sodr`ani vo Rezolucijata 817/93 na Sovetot za bezbednost na OON. Na 30. VI 2003 g. vladite na SAD i na RM sklu~uvaat Dogovor za predavawe lica na Me|unarodniot krivi~en sud (12. XI 2003), vo koj se upotrebuva imeto Makedonija, odnosno Vlada na Makedonija vo svojstvo na opolnomo{ten organ za sklu~uvawe na Dogovorot. Od 4. XI 2004 g., so odluka na pretsedatelot na SAD Xorx Bu{, SAD $ se obra}aat na RM pod ustavnoto ime. IZV.: Manol Pandevski, Aferata Mis Ston niz amerikanskata diplomatska prepiska, Odbrani dela, 4, Skopje, 1981. LIT.: Mihajlo Minoski, SAD i Makedonija 1869-1919; Viktor Gaber, Za makedonskata diplomatija, Skopje, 2002; Svetomir [kari}, Makedonija na site kontinenti, Skopje, 2000. T. Petr.
Godi{en zbornik na CK na Makedonskiot naroden sojuz vo Amerika (1937)
AMETI, Re{at (Reshat Ameti) (Gostivar, 15. V 1964) – slikar. Diplomiral (1989) na Fakultetot za likovna umetnost vo Skopje, magistriral (2001) na Fakultetot za likovna umetnost vo Pri{tina. Profesor na Pedago{kiot fakultet vo Skopje i na Tetovskiot dr`aven univerzitet. Samostojno izlagal vo Viena, 45
A
AMZABEGOVO
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
Aminta, pravnuk na Aleksandar I. Izvesno vreme vladee zaedno so istoimenikot Aminta, nare~en „Maliot#, sin na Aridaj. Za nivnata vlast svedo~at srebreni i bronzeni moneti, datirani vo 394/3 g. od pr.n.e. LIT.: Diodorus Siculis, 12 Vols., Harvard University Press, 1963; Justini, Historiarum Philippicarum, Parisiis, MDCCCXXIII; Aristotel, Politics, Harvard University Press, 1960, 4.A. [uk.
Re{at Ameti, †Od tradicijata# (detaq)
Skopje, Wujork, Pariz, Tirana. Slika vo duhot na geometriskoasocijativnata apstrakcija. L. N.
Amzabegovo: kerami~ki sadovi od raniot neolit
AMZABEGOVO ‡ sovremena selska naselba vo Ov~epolskata Kotlina. Vo makedonskata i balkanskata arheolo{ka literatura e prisutna u{te i pod imiwata Anzabegovo i Anza zaradi rezultatite od istra`uvaweto na nao|ali{teto Barutnica vo nejziniot atar. Se raboti za materijalni i drugi artefakti od pove}eslojna neolitska naselba, spored koi e izvr{ena vremenskata i kulturnata determinacija na postariot neolit vo Isto~na Makedonija. V. S. AMINTA I (540–498 pr.n.e.) – makedonski kral od dinastijata na Argeadite, sin na Alketa. Vo po~etokot vladee so Pierija i Botiaja, gi osvojuva oblasta pokraj deltata na Aksios i Zapadna Migdonija (oblasta Anatemunt) do severnata granica na dr`avata, pl. Disoros. Ima dobri politi~ki i trgovski vrski so Pizistratite od Atina. Po pohodot na Darij protiv Skitija, Makedonija e prinudena da ja priznae persiskata vlast; persiskiot vojskovodec Megabaz ispra}a sedum persiski pratenici da pobaraat „zemja i voda# za Darij (sp. Herodot); na gozbata sinot na Aminta, Aleksandar, gi ubiva Persijcite zatoa {to pobarale i `eni, {to bilo sprotivno na makedonskite obi~ai. LIT.: Herodotus: I–IV, 4 Vols., Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1961; Herodot, Istorija. Prev. D. ^adikova, Skopje, 1998. A. [uk.
AMINTA II (ok. 393 pr.n.e.) – makedonski kral od dinastijata na Argeadite; sin na Aridaj, vnuk na 46
AMINTA III (393/2 – 370/69 pr.n.e.) – makedonski kral od dinastijata na Argeadite. O`enet so Evridika (}erkata na vladetelot na Linkestida, Arabaj); imaat tri deca, idnite makedonski kralevi: Aleksandar II, Perdika III i Filip II. Otkako ja obezbeduva vnatre{nata stabilnost na Makedonija, Aminta vo sojuz so Sparta go osvojuva Olint (prethodno Olint ja napa|a Makedonija i ja osvojuva Pela), vospostavuva dobri politi~ki i trgovski vrski so gradovite na Halkidik, koi uvezuvaat drven materijal i smola od Makedonija. Vospostavuva dobri odnosi so Atina i dr.
Aminta III, moneti
helenski polisi; zema u~estvo na op{tiot sobir svikan vo Sparta (371), kade {to go priznava pravoto na Atina da vladee so Amfipol. Ja pro{iruva vrhovnata vlast i nad gornomakedonskite plemiwa, vo Elimeja, sev. del na oblasta Perebija; ima namera da ja pro{iri dr`avata kon Tesalija, no tuka mu se protivstavuva tiraninot od Fere, Jason, so koj e prinuden da sklu~i sojuz. Kove moneti so koi gi razviva trgovskite vrski vo Makedonija. LIT.: Diodorus Siculis, 12 Vols., Harvard University Press, 1963; I. Kacarov, Car Filip II Makedonski, Sofi®, 1922. A. [uk.
AMIHAJ, Jehuda (Yehuda Amichai) (Vircburg, Germanija, 2. IV 1924 – Erusalim, 1. X 2000) – eden od prvite izraelski poeti {to svojata poezija ja pi{uval na hebrejski jazik. Objavil 13 knigi poezija na hebrejski, desetina izbori na angliski jazik (od koi ~etiri se izdadeni dvojazi~no), potoa dva romana, od koi romanot Ne od ova vreme, ne od ova mesto (1963) e eden od naj~itanite vo Izrael, edna zbirka raskazi, tri knigi za deca i edna zbirka so drami. Negovite poetski knigi do`ivuvaat ogromni tira`i. Preveden e nad dvaeset svetski jazici. Dobitnik
Jehuda Amihaj
e na mnogu nagradi za literatura (Izrael), a stanuva i prv poet od stranstvo {to ja dobil nagradata †Kni`even lav# (Wujor{ka biblioteka), kako i Zlaten venec na SVP (1995). BIBL.: Pesni (1948-1962), Erusalim, 1963; Poezija, SVP, Struga, 1995. LIT.: Z. An~evski, Poetskata arheologija na Amihaj, Poezija, SVP, Struga, 1995. P. Gil.
AMNESTIJA VO REPUBLIKA MAKEDONIJA ‡ akt vo forma na zakon so koj Sobranieto na RM gi osloboduva od gonewe za krivi~ni dela neopredelen broj lica ili pak licata gi osloboduva celosno ili delumno od natamo{noto izdr`uvawe na kaznata ili im ja zamenuva izre~enata kazna so poblaga kazna. Vo RM bea doneseni tri zakoni za amnestija. So prviot zakon (II 1999 g.) bea amnestirani 913 lica: potpolno osloboduvawe od izdr`uvawe na kaznata zatvor dobija 4 lica; 412 lica bea oslobodeni za 25%; 350 lica za 15% i 147 lica za 10% od neizdr`aniot del na kaznata. So vtoriot zakon (III 2002 g.) be{e izvr{ena celosna ili delumna amnestija na 898 lica {to u~estvuvaa vo vojnata vo RM od 2001 g.; celosna amnestija dobija 164 lica, a preostanatite delumna. So tretiot zakon (VI 2003 g.) bea opfateni 265 lica za koi postoe{e osnovano somnevawe deka storile krivi~ni dela neotpovikuvawe na povik i odbegnuvawe na voenata slu`ba, ili samovolno oddale~uvawe i begstvo od oru`enite sili. IZV.: Zakon za amnestija (1999, 2002 i 2003 g.), Skopje, 2003. Gor. L.-B.
AMURI – detali od nevestinska kapa. Izraboteni se so redewe raznobojni monistra, pletewe i potkit, dolgi ok. 37 cm. Sl. \. AMFAKSITIDA – staromakedonska oblast {to go zafa}ala tesniot pojas dol` dvete strani na dolniot tek na rekata Vardar, od Demirkapiskata Klisura do Egejskoto More. Vo vremeto na Filip V (II v. pr. n.e.), Amfaksitida e edna od pette oblasti koi
AMFITEATROV
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
vo Tesalonika kovat srebreni i bakarni moneti. Spored Homer, vo vremeto na Trojanskata vojna ovaa oblast bila centralna pajonska teritorija od kade {to (od gradot Amidon) Pajoncite trgnale vo odbrana na Troja. Vo `eleznoto vreme, osobeno vo VII i VI v. pr.n.e., vo ovaa oblast bila sozdadena isklu~itelno silna lokalna kulturna grupa so centar vo Valandovsko-gevgeliskiot region, poznata kako Dolnovardarska ili Gevgeliska grupa. Od toa vreme datiraat nekropolite vo: Dedeli – Valandovo, Zeleni{te – Valandovo, Lisi~in Dol – Marvinci, Bi{ov Javor – Smokvica, Suva Reka – Gevgelija, Milci – Gevgelija, kako i nekoi nekropoli na dene{nata gr~ka strana (^au{ica, Bohemica i dr.). Spored Herodot, vo VI v. pr.n.e. ovaa oblast s¢ u{te bila poznata kako pajonska zemja. Ve}e vo V v. pr.n.e. Tukidid ja spomnuva Amfaksitida kako makedonska oblast so ~e-
lovska, Isar Marvinci i Povardarjeto vo anti~ko vreme, Skopje, 1986; I. Mikul~i}, Anti~ki gradovi vo Makedonija, Skopje, 2003; grupa avtori, Vardarski rid, Skopje, 2005. Dr. M. i A. [uk.
AMFIPOL – zna~aen anti~ki grad vo oblasta Bisaltija, na utokata na r. Strimon. Smesten e vo plodorodna ramnina i so zna~ajna strategiska pozicija. Osnovan e kako atinska kolonija, koja Filip II ja osvojuva vo 357 g. pr.n.e. Gradot stanuva eden od najzna~ajnite makedonski pristani{ta na Egejskoto More, centar za eksploatacija na pangejskite rudnici (za zlato i srebro) i centar za trgovija so Trakija. Pod rimska vlast (od 148 g. pr.n.e.) e glaven grad na Prvata makedonska oblast, a po primaweto na hristijanstvoto e episkopsko sedi{te. Zabele`an vo rimskite itinerarii i vo Tabula Peutengeriana kako raskrsnica na Via Egnatia. Ostanuva zna~aen grad do krajot na antikata. Gradot e poznat kako eden od prvite episkopski sedi{ta, kogo u{te vo I v. od n.e. so hristijanskata misija go posetuva apostol Pavle. LIT.: Demosthenes II, Harvard University Press, 1963; Diodorus Siculis, 12 Vols., Harvard University Press, 1963; Strabo: Geography, 8 Vols., Harvard University Press, 1960; F. Papazoglu, Makedonski gradovi u rimsko doba, Skopje, 1957. A. [uk.
Od iskopuvawata na Ju`nata terasa, Vardarski Rid
tirite grada (Idomene, Gortinija, Europ i Atalante), koi se na{le na patot na pohodot na trakiskiot vojskovodec Sitalk vo Makedonija, (429 g. pr.n.e). Brojnite arheolo{ki ostatoci od gradski naselbi od predrimsko vreme na Isar – Marvinci, Vardarski Rid – Gevgelija i vo okolinata na Kuku{ upatuvaat na mo`nosta za nivno identifikuvawe so starite makedonski gradovi Idomene, Gortinija i Europ. LIT.: Thucydides, 4 vols., Harvard Univessity Press, 1958; F. Papazoglu, Makedonski gradovi u rimsko doba, Skopje, 1957; V. Soko-
AMFITEATRALNI IGRI VO MAKEDONIJA. Se odvivale vo golemite gradovi vo ramkite na anti~kite teatri po doa|aweto na Rimjanite. Vo Stobi i Skupi orkestrite slu`ele kako arena, so podigawe za{titna ograda ili yid postaven vo prviot red od gledali{teto. Vo Herakleja, u{te pri gradeweto na teatarot, bila planirana dvojnata namena: za izveduvawe teatarski pretstavi i za amfiteatralni igri, so inkorporirawe na kafezi za `ivotni vo ramkite na gledali{teto. Kako vo Herakleja taka i vo Lihnid orkestrata imala dvojna uloga, samo {to taa verojatno vo Hadrijanovo vreme bila pro{irena so
A
ru{ewe na prvite devet sedi{ta, koga e podignat cvrst yid sprema gledali{teto i vo nego se postaveni kafezi za `ivotnite. Se smeta deka vo Makedonija se prifateni vo ovaa zabava samo „venationes# igrite, odnosno borbata na gladijatorite so `ivotni. V. B.-Gr.
Aleksandar Valentinovi~ Amfiteatrov
AMFITEATROV, Aleksandar Valentinovi~ (Kaluga, Rusija, 1862 ‡ Levant, Italija, 1938) ‡ ruski pisatel-romansier (so sobrani dela vo 37 toma), politi~ki publicist-patopisec, ~etiripaten posetitel na Makedonija (so ~etiri knigi za nea i za Balkanot), redaktor-izdava~ na v. „RossiÔ# i na sp. „SovremennikÍ#, sibirski zato~enik i postoktomvriski politi~ki emigrant. Iako go zavr{il Pravniot fakultet vo Moskva, nikoga{ ne se zanimaval so pravoto. Opozicioner vo Rusija i avtor ~itan od inteligencijata. Za satirata za carskoto semejstvo vo romanot „Gospoda Obmanovi# e ispraten na nekolkugodi{no zato~enie vo sibirskoto grat~e Minusinsk (1902). Nezadovolen od situacijata po Oktomvriskata revolucija, emigrira vo Italija (1920). Toj e eden od retkite poznava~i na Balkanot i na Makedonija od krajot na XIX i po~etokot na HH v. (1894‡1909). Vo negovite balkanski statii i intervjua glaven predmet mu e makedonskoto pra{awe od dr`avno-politi~ki i kulturno-nacionalen aspekt. Vo
Anti~kiot teatar vo Ohrid
47
A
ANAEROBEN
Makedoncite gleda poseben slovenski entitet i direktno ili po~esto indirektno spori so bugarskite, srpskite i gr~kite oponenti. Za Makedoncite pi{uva deka „ne se ni Srbi, ni Bugari, tuku prvobiten slovenski narod, so prost osnoven jazik {to vo pogolem stepen e sposoben da se pot~ini na kakva-gode forma {to }e mu ja predlo`i druga, povlijatelna i porazviena slovenska kultura. Makedonci-Bugari ima tamu, kade {to se zacvrstila bugarskata {kola i crkva, a Srbi ima tamu, kade {to pismenosta e vo racete na Srbite#. BIBL.: Strana razdora. BalkanskiÔ vpe~atleniÔ, SPb., 1903; VÍ moihÍ skitnÔhÍ, SPb., 1903 (i 1907); †SlavÔnskoe gore#, M., 1912; Õho, M., 1913. LIT.: Cvetan Stanoevski, Kako ja vidoa Makedonija (Ruski publikacii za Makedonija 1828‡1913), Skopje, 1978, 151‡159; Bla`e Ristovski, Dimitrija ^upovski (1878‡1940) i Makedonskoto nau~no-literaturno drugarstvo vo Petrograd, II, Skopje, 1978, 85. Bl. R.
ANAEROBEN LAGUNAREN SISTEM. Prv anaeroben lagunaren sistem vo Makedonija za tretman na otpadni vodi od sto~arsko proizvodstvo e izgraden od sviwarskata farma locirana vo blizina na seloto ’R`ani~ino, Skopsko. Sistemot se sostoi od ~etiri zemjeni laguni: edna anaerobna, dve fakultativno-anaerobni i edna akumulacija. So izgradbata na sistemot se re{ava problemot na zagaduvawe. Stepenot na pro~istuvawe na otpadnata voda e pogolem od 85%. Ovoj sistem postignuva visoka produkcija i na biogas. Prose~no se proizveduva okolu 0,218 m3/sviwa/den biogas, odnosno prose~na godi{na produkcija od 0,41 m3/m2/den biogas. X. K. ANAEROBNI FUNGI – mikroorganizmi {to `iveat vo otsustvo na kislorod izdvoeni od rumenot na pre`ivari vo RM. Anaerobnite fungi vo svetot se izolirani vo najmalku 19 zemji od brojni pred`elude~no i krajno`elude~no fermentira~ki herbivorni cica~i. Prvi~nite rezultati od istra`uvawata poka`uvaat deka i vo na{ata zemja se prisutni anaerobni fungi kako sostaven del od normalnata mikroflora na pre`ivarite. So koristewe na anaerobni tehniki se izolirani kako me{ani, taka i ~isti, akseni~ni kulturi od anaerobni fungi. Dobieni se trieset izolati od ~isti kulturi. So toa i na{ata zemja se priklu~uva kon listata na zemjite vo koi e otkrieno prisustvo na anaerobni fungi. X. K. 48
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
„ANAL MUZEI SERBI MERIDIONAL# („ANALES MUSEI SERBIE MERIDIONALES#) (Skopje, 1939) ‡ spisanie na Zoolo{koto oddelenie pri Muzejot na Ju`na Srbija vo Skopje (na germanski jazik). Urednik bil d-r Stanko Karaman. Toa e separatno nau~no spisanie od oblasta na geata i taksonomijata, biogeografijata i ekologijata na florata i faunata na Kralstvoto Jugoslavija, posebno od Vardarska Makedonija. Prviot trud e na d-r Stanko Karaman „Über die verbeitung der reptilien in Jugoslavien#. Objaveni se samo sedum broja. K. Bog. ANALITI^KA HEMIJA VO MAKEDONIJA – kako nastaven predmet vo Makedonija zapo~nala vo 1948 g. Prv predava~ na Katedrata za hemija pri Filozofskiot fakultet bil d-r Krsto Stavri}, koj gi organiziral i gi opremil prvite laboratorii za kvalitativna i kvantitativna hemiska analiza. Od 1960 g. nastava po Analiti~ka hemija redovno se izveduva i na Tehnolo{kiot oddel na Tehni~kiot fakultet (podocna TMF), a podocna i na Farmacevtskiot fakultet. Prvi nau~ni podra~ja bile: analizata na mikroelementi vo vodite i tutunite od Makedonija, prigotvuvaweto i primenata na jonoselektivni elektrodi i interferometriskite metodi za analiza. Spektrofotometriski metodi primenuvale Q. Klisarova, A. Nikolovski, I. Spirevska, L. [optrajanova, a kvantitativni ispituvawa na elementi vo tragi so primena na atomskata apsorpciona i emisiona spektrometrija vr{ele T. Stafilov i K. ^undeva. Od elektrohemiskite metodi najgolema tradicija imaat polarografijata i kvadratnobranovata voltammetrija. Vo ponovo vreme aktuelna e i visokoefikasnata te~na hromatografija. Prakti~no va`ni analizi se vr{at i vo Zavodot za za{tita na zdravjeto. LIT.: Prirodno-matemati~ki fakultet – Skopje, 1946–1996, Skopje, 1996., 217; 60 godini Prirodno-matemati~ki fakultet – Skopje, Skopje, 2006, 193. B. [.
ANALFABETIZAM – v. nepismenost ANANIEV, Jovan (s. Ratavica, Probi{tipsko, 29. VIII 1947 ‡ Strumica, 17. V 2003) ‡ arheolog od Zavodot i muzej vo Strumica. Rakovodel so sistematskite istra`uvawa i konzervacija na termite vo Bansko kaj Strumica (1978‡2003) i so iskopuvawata na prostranata nekropola na kompleksot Vodo~ki crkvi ‡ „Sv. Leontij# vo s. Vodo~a kaj Strumica
Jovan Ananiev
(1979‡2003). Avtor e na dvaesetina trudovi od oblasta na docnoanti~kata i srednovekovnata arheologija, sfragistikata i numizmatikata. BIBL.: Turska bawa ‡ Pana|ur ‡ Rimski termi, „AR#, 27 (1986), Ljubljana, 1987; VizantiŸskie pe~ati na teritorii Respubliki Makedonii, 6th ISBS, Veliki Preslav, 1978. El. M.
ANANIJ (Carigrad, XVIII v.) ‡ ohridski arhiepiskop (maj-juni 1763). Kako jeromonah, bil velik protosingel na Carigradskata patrijar{ija. Po smrtta na arhiepiskopot Jeremij, negoviot izbor za ohridski arhiepiskop bil nametnat od carigradskiot patrijarh Joanikij III Karaxa i vostoli~en vo carigradskata crkva „Sv. Georgi#. No ohri|ani odbile da go primat i vedna{ bil razre{en. LIT.: Ivan Snegarov, Istori® na Ohridskata arhiepiskopi®, t. 2. Od padaneto $ pod turcite do neYnoto uniço`enie (1394–1767), Sofi®, 1931; Slavko Dimevski, Istorija na Makedonskata pravoslavna crkva, Skopje, 1989. S. Ml.
ANARHISTI^KI GRUPI I ORGANIZACII vo Makedonija – grupi i kru`oci {to se pojavile pred krajot na XIX v. pod vlijanie na anarhizmot od Zapadna Evropa i nihilizmot i anarhizmot od Rusija. Vo 1898 g. od @eneva se vratile vo Makedonija Petar Manxukov i Slave Merxanov i formirale anarhisti~ki kru`oci vo Solun od u~enici od Solunskata egzarhiska gimnazija, a vo Skopje od redot na u~enicite na egzarhiskoto Pedago{ko u~ili{te. Skopskiot anarhisti~ki kru`ok gi {irel ideite na anarhizmot so konspirativno rasturawe na materijalot nasloven „Azbukata na anarhisti~koto u~ewe#. Pred Ilindenskoto vostanie aktivna bila grupata revolucioneri privrzanici na individualnata borba poznati kako „gemixii#, koi gi izvr{ile solunskite atentati (28. IV – 1. V 1903). Konspirativniot socijalisti~ki anarhisti~ki kru`ok vo Solun (1911–1912) pod imeto Me|unarodno balkansko revolucionerno zdru`enie „Crveni
ANASTASOV
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
bra}a# go izdaval svojot litografiran vesnik „Far#. Organizirani grupi imalo i vo Kuku{, Strumica, Kumanovo i Kratovo. Za pra{aweto na Makedonija upatile „Otvoreno pismo# (1911) do Vladata i do pe~atot vo Carigrad, Sofija, Belgrad i Atina. Vo Privremenoto pretstavni{tvo na porane{nata VMRO (1919) bila pretstavena i grupa od privrzanici na anarhisti~ko-bol{evi~ki idei. Vo 1946 g. vo NRM bila otkriena konspirativna grupa, so svoe rakovodstvo, koja samata se narekuvala anarhisti. LIT.: Petar Manxukov, Predvesnici na burata. Memoari, 1, Skopje, 1997; Manol Pandevski, Socijalisti~ko-anarhisti~kiot kru`ok. Crveni bra}a vo Makedonija vo 1911–1912; –, Rabotni~koto dvi`ewe vo Makedonija do 1929 godina, Skopje, 1971; Mihajlo Minoski, Avnojska Jugoslavija i makedonskoto nacionalno pra{awe (1943–1946), Skopje, 2000. K. Min.
ANASTASIUS, Mihail (Makedonecot) (Negu{, 70-tite godini na XVII v. ‡ Moskva, 1725) ‡ op{testvenik, jeromonah. Studiral medicina vo Hale. Poradi znaeweto na gr~kiot i slovenskiot jazik, pome|u 1713 i 1715 g. bil anga`iran vo Moskva kako 5-ti ~len na Komisijata za prevod na Biblijata na ruski jazik. Se potpi{uval: Anastasius Michaelis Nausius Macedonius.
ANASTASIJ (SPASO) RADOVI[KI, Sv. (Radovi{, 1774 – Solun, 11. IX 1794) – novoma~enik, Makedonec. Na dvaeset godini roditelite go ispratile vo Solun da u~i zanaet. Tamu go prisiluvale da primi islam, no otkako ne se otka`al od svojata vera, bil izma~uvan, gi podnel site stradawa i odej}i kon besilkata izma~eniot Anastasij padnal i ja predal svojata du{a na Gospoda. LIT.: Aleksandar Donski, Site svetiteli od Makedonija, [tip, 2006; Dobrila Milovska i Jovan Takovski, Makedonska `itijna literatura IX-XVIII vek, Skopje, 1996; Mihajlo Georgievski, Makedonski svetci, Skopje, 1997. Rat. Gr.
ANASTASIJ I (ok. 430 – 518) – vizantiski imperator (491–518). Bil dobar administrator i reformator. Izvr{il reformi vo monetarniot i vo dano~niot sistem. Gi favoriziral trgovcite i zanaet~iite. Gi zadu{il pobunite vo Carigrad (512) i vo Trakija (513). Za odbrana na Carigrad od napadite na varvarskite plemiwa, go podignal t.n. Dolg yid (512), koj se protegal od Mramornoto do Crnoto More. LIT.: C. Capizzi, L’imperatore Anastasio I (491–518), Rome, 1960. K. Ax.
LIT.: Revolucionernite borbi vo Tikve{ijata. Spomeni i materijali, kniga 2, Skopje, 2001; Voislav D. Ku{evski, Makedonskoto pra{awe vo Dru{tvoto na narodite, Skopje, 2001. Z. Tod.
LIT.: Eduard Winter, Die pflege der west-und sudslavischen sprachen in Halle im 18. Jahrhundert, Deusche akademie der wissenschaften zu Berlin, Veroffentlichungen des Instituts für Slavistik herausgegeben von H. H. Bielfeldt, No. 5, Berlin, 1954. M. Zdr. Ivan Anastasov
Vasko Anastasov
Sv. Anastasij (Spaso) Radovi{ki
A
ANASTASOV, Vasko (Kavadarci, 15. V 1926) – eden od osnovopolo`nicite na makedonskoto novinarstvo. Vo esenta na 1942 g. go ureduva ilegalniot informativen „Bilten# i Radio vesnik za Tikve{koto podra~je. Vo periodot 1945-1955 g. novinar na „Nova Makedonija# i na Radio Skopje. Diplomiral na Novinarsko-diplomatskiot fakultet vo Belgrad. Postojan dopisnik na „Nova Makedonija# za Bliskiot Istok vo Istanbul (1953/54). Od 1955 do 1983 g. direktor i glaven urednik na nedelnikot „Tribina#. Publicisti~ki trudovi: „Nov `ivot# (1951), „Patuvawa po turskite poliwa (1955), „Po tragite na Nasredin Oxa# (1956), „Kade odi Kina# (1981). B. P. \. ANASTASOV, Gligor (Kavadarci, 1877 – Sofija, ?) – advokat, pratenik. Zavr{il egzarhisko osnovno u~ili{te vo Kavadarci, gimnazija vo Solun, a Praven fakultet vo Zagreb (1902). Bil advokat vo Kavadarci i Skopje. Po Prvata svetska vojna bil okoliski na~alnik na Kavadarci, pratenik vo Narodnoto sobranie na Kralstvoto na SHS (1920–1927) za Tikve{kiot okrug, dejstvuval da formira makedonska prateni~ka grupa (1923). So D. [alev i D. Iliev upatile peticija do Dru{tvoto na narodite vo @eneva za za{tita na „bugarskoto malcinstvo vo Jugoslavija# (1930) i emigrirale vo Bugarija.
ANASTASOV, Ivan Gligorov (Kavadarci, 23. VII 1908 – Skopje, 18. XII 1979) – univ. profesor, radiolog. Med. f. zavr{il vo Belgrad (1934), rabotel vo s. Dra~evo (1935), a potoa vo Higienskiot zavod vo Skopje. Specijalizacijata po radiologija ja zapo~nuva vo 1939 g. vo Dr`avnata bolnica vo Skopje, a ja zavr{uva vo 1942/43 vo Sofija kako prv specijalist-radiolog vo Makedonija. Od 1944 g. e na~alnik na RDG odd. vo Dr`avnata bolnica; od 1947 osnova~ i v.d. direktor na Institut za rentgenologija, a od 1956 primarius. Organizira kursevi za rdg–tehni~ari, izveduva nastava po radiologija na Med. f. i organizira sorabotka so drugi instituti vo SFRJ. Od 1969 e dopisen ~len na Sekcijata za radiologija na Francuskoto lekarsko zdru`enie. Sl. M. P. ANASTASOV, Jordan (Kavadarci, 1893 – Sofija, 10. X 1976) – pripadnik na MEFO i na VMRO (Ob). Osnovno u~ili{te zavr{il vo Kavadarci, a treti klas Duhovna seminarija vo Carigrad (1912). Po Prvata svetska vojna bil ~len na Privremenata komisija na makedonskata emigracija i na MEFO. Po Devetojunskiot prevrat vo Bugarija emigriral vo Pariz (1923), bil kooptiran za ~len na CK (1927) i ~len na Zadgrani~noto biro na VMRO (Ob) (1929). Po Vtorata svetska vojna bil ~len na Makedonskiot nau~en institut i glaven i odgovoren redaktor na sp. „Makedonska mis†l# (1945). Objavil istorisko-publicisti~ki trudovi. IZV. i LIT.: Arhiv na Ministerstvoto za vÍtre{ni raboti, SofiÔ, OB-105232, tom III, l. 38-39; Revolucionernite borbi vo Tikve{ijata. Spomeni i materijali, kniga 1, Skopje, 2001; Angel Dinev, Politi~kite ubistva vo Bugarija, Skopje, 1983; Jordan Anastasov, œne Sandanski. Biografi~en o~erk, SofiÔ, 1966. Z. Tod.
ANASTASOV, Petar Kostov (Ohrid, 3. VII 1910 – Bitola, 1980) 49
A
ANASTASOV
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
– spec. epidemiolog (1964), primarius od 1971 g. Dal golem pridones za eradikacija na malarijata. Medicina zavr{il vo Belgrad (1937). Od 1944 g. do penzioniraweto (1978) rabotel kako epidemiolog vo Higiensko-epidemiolo{kata slu`ba vo Bitola, kako nejzin osnova~ i na~alnik. P. B.
Rodoqub Anastasov
ANASTASOV, Rodoqub (Skopje, 25. II 1935) – slikar, profesor na Fakultetot za likovna umetnost, eden od prvite pretstavnici na enformelot kaj nas. Diplomiral na Akademijata za likovna umetnost vo Belgrad (1962). Poradi verbalen delikt bil zatvoren na Goli Otok (1963–1965). Bil ~len na me|unarodnata grupa Junij. Samostojno izlagal vo Skopje, Novi Sad, Belgrad, Qubqana, Saraevo, Zagreb, Pariz. Negovi dela se izlagani vo mnogu zemji vo svetot. Po fazata na enformelot vo {eesettite (Kompozicija, 1959; Skopski tiwak, 1967), raboti dela vo duhot na fotorealizmot i nadrealizmot. Sozdal nekolku ciklusi (^ovek i nebo, ^ovek i vreme, 1975–1978). Od 1978 g. raboti na ciklusot ^ovek i prostor. LIT.: Vladimir Veli~kovski, Rodoqub Anastasov, Skopje, 1995. L. N.
Ivan AnastasovGr~eto
ANASTASOV-GR^ETO, Ivan (Melnik, 1880 ‡ 1905) ‡ dramski vojvoda na TMORO. Bil u~itel vo s. Ilumenec, Petri~ko, kade {to Goce Del~ev go vklu~il vo redovite na TMORO (1899) i dejstvuval kako organizator na Organizacijata vo Petri~ko, Porojsko, Demirhisarsko i Strumi~ko. 50
Bil komita vo pove}e ~eti i zel u~estvo vo Ilindenskoto vostanie kako vojvoda na ~eta vo Dramsko. Zaginal vo borba so osmanliskata vojska. Ostavil se}avawa za revolucionernata dejnost (1904). IZV.: Spomeni na Jane Sandanski, Sava Mihajlov, Hristo Kuslev, Ivan Anastasov-Gr~eto, Skopje, 1951; MateriÔli za istorixta na makedonskoto osvoboditelno dvi`enie, kn. 7, Sofix, 1927; Osvoboditelnoto dvi`enie v Makedoni® i Odrinsko. Spomeni i materiali. S†obçava L. Mileti~, t. 2, Sofi®, 1983 (fototip. izd.). S. Ml.
ANASTASOVI – semejstvo od Kru{evo {to se zanimavalo so zografstvo vo tekot na XIX v. Najstariot za koj se znae e Anastasij Hristov, ~ii potpi{ani ikoni vo crkvata „Sv. Bogorodica# vo s. Bela Crkva kaj Kru{evo datiraat od 1826 g. Potpi{uvaj}i se na gr~ki i na crkovnoslovenski jazik, ikonite na Anastasij se sledat do 60-tite godini na XIX v., osobeno vo Gevgelisko, Kavadare~ko i vo Zapadniot del na Makedonija. Vo literaturata se imenuva i kako Atanas. Negovite sinovi Vangel, Kosta (Kostadin) i Nikola Anastasovi se edni od najplodnite zografi vo obnovenite ili novoizgradeni crkvi od vtorata polovina na XIX v. Podednakvo rabotat na yidnoto slikarstvo i na ikonopisot, naj~esto site zaedno ili oddelno. Nivnite potpisi se sre}avaat vo crkvite vo Prilepsko, Demirhisarsko, Kru{evsko, Kavadare~ko, no i na teritorijata na dene{na Grcija. Ovie zografi slikaat brzo, ottamu i kvantitetot na delata, bez umetni~ki ambicii, se na nivo na zanaet~iska ispolnitelnost. LIT.: A. Vasiliev, BÍlgarski vÍzro`denski maŸstori, SofiÔ, 1965, 278–279; K. Balabanov, Kru{evo i Kru{evsko, Kru{evo, 1978, 311–313; A. Nikolovski, Evidencija i stru~na dokumentacija na verskite objekti vo Kru{evskiot kraj, „Kulturno nasledstvo#, 14-15, Skopje, 1990, 135–136; Cv. Grozdanov, Umetnosta i kulturata na XIX vek vo Zapadna Makedonija, Skopje, 2004; V. Popovska-Korobar, Ikoni od Muzejot na Makedonija, Skopje, 2004, 324. V. P.-K.
ANASTASOVSKI, Petar (Skopje, 16. XI 1930 – Skopje, 26. X 2004) – fizi~ar, red. prof. (1979) na Tehn.-met. f. Diplomiral (1959) i doktoriral (1965) na PMF so temata „Feritna mikrobranova le}a so promenlivo fokusno rastojanie i Dopleroviot efekt so virtuelen izvor na elektromagnetno zra~ewe#. Specijaliziral vo {vedskata firma Erikson i na univerzitetot vo [efild. Na PMF go vovel predmetot Elektronika. Predaval za visokofrekventna plazma, laseri i nivnata primena na univerzitetot vo Wukasl i ^iko, Kalifornija.
Toj e avtor na: „Theory of magnetic and electric susceptibilities for optical frequencies# i „Quantum mass theory compatible with quantum field theory# (so T. M. Benson), Nova Science Publishers, New York, 1990, odnosno 1995; „Superluminary relativity related to nuclear forces and structures#, Cultural Life, Skopje, 1998 i „Filozofija ili scientizam#, Makedonska kniga, Skopje, 1989. Kako prv pretsedatel na Komitetot za energetika na SRM (1979–1982) ja organiziral negovata rabota i vlijael na razvojot na Makedonija na toj plan. Bil sovetnik vo Institutot za nuklearni nauki vo Vin~a (Srbija) i dekan na Tehn.-met. f. vo Skopje (1973–75). LIT.: 60 godini Prirodno-matemati~ki fakultet – Skopje, Skopje, 2006, str. 196. V. Ur.
ANAUSARO – patna stanica od rimsko vreme, zabele`ana na Pojtingerovata karta (III–IV v.). Se nao|ala na oddale~enost od XII rimski milji od stanicata Akvas, na delnicata od rimskiot pat, koj vodel od Skupi za Serdika. Se locira vo blizina na kumanovskite sela P~iwa ili Dobre{ane. LIT.: T. Tomoski, Prilog za rekonstrukcija na Tabula Peutingeriana na delnicata Skupi–Stobi, „@iva Antika#, XI, 1, Skopje, 1961. K. Ax.
ANAHORET(I) (st. gr. 3nacwrht™z, = pustinik, isposnik, osamenik) – vid na hristijansko mona{tvo – pustino`itelstvo, prvo i spored vremeto na pojavuvaweto i spored strogosta. Se pojavilo vo Egipet (IV v.), vo Nitriskata (Egipetska) pustina. Vo Makedonija pustino`itelstvoto se pojavilo vo XI-XII v. Hristijanskite anahoreti se monasi, pustino`iteli {to vo pravoslavieto razvile i praktikuvale specifi~na filozofija na `ivotot. Vo srednovekovnata duhovna tradicija, me|u prvite pustino`iteli se vbrojuvaat sv. Prohor P~iwski, sv. Joakim Osogovski i sv. Gavril Lesnovski i drugi {to se podvizuvale pred Boga vo osamenost. LIT.: Polnij pravoslavnyj bogoslovskij `nciklopedi=eskij slovarw, I–II, reprintnoe izdanie, Moskva, 1921. Rat. Gr. i V. G.-P.
ANGELARIJ (Cvetko Krsteski) (s. Dolneni, Prilepsko, 25. III / 7. IV 1911 – Drenovska Klisura, 15. VI 1986) – arhiepiskop, vtor po red poglavar na Makedonska pravoslavna crkva. Od sve{teni~ko semejstvo. Se {koluval vo Dolneni i vo Prilep. Srednoto bogoslovsko u~ili{te go zavr{il vo Bitola (1932) i vedna{ bil rakopolo`en vo ~in |akon. Rabotel kako paroh vo s. Gari, Debarsko (do
ANGELOV
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
Angelarij, arhiepiskop na MPC
1937 g.). Bil parohiski sve{tenik vo crkvata „Sv. Blagove{tenie# vo Prilep (1937–1961) i arhierejski namesnik na Prilepskoto arhierejsko namesni{tvo. U~estvuval vo NOB. Bil ~len na Inicijativniot odbor za organizirawe na MPC (1945) i ~len na Zdru`enieto na pravoslavnoto sve{tenstvo na NRM. U~estvuval vo rabotata na Prviot crkovnonaroden sobor vo Skopje (1945) i na Sve{teni~kata konferencija (1946). Odlikuvan so crven krst, potoa so graden krst (1959) i so najvisokoto sve{teni~ko odlikuvawe protoerej-stavrofor. Bil nazna~en (1961) za parohiski sve{tenik pri crkvata „Sv. Velikoma~enik \or|i# vo kvartot Ficroj vo Melburn, Avstralija. Tamu ja osnoval prvata makedonska pravoslavna crkovna op{tina i bila izgradena prvata makedonska priznata crkva vo dijasporata. Po vra}aweto od Melburn (1964) rabotel vo crkvata „Sv. Blagove{tenie# vo Prilep. Od 1972 g. se zamona{uva. Bil ustoli~en za episkop Pelagoniski (1975). Za Debarsko-ki~evski mitropolit bil hirotonisan na 5. VII 1977 g., a za Ohridski i Makedonski arhiepiskop i skopski mitropolit bil izbran na 19. VIII 1981 g. Poglavar na MPC bil ne celi pet godini, do nesre}noto upokojuvawe. LIT.: N.P., Protoerejot-stavrofor Cvetko Krsteski zamina vo Melburn – Avstralija, Vesnik na MPC, III/6, Skopje, 1961; Taka slave{e Angelarij arhiepiskop Ohridski i Makedonski. Priredil S. Projkoski, Skopje, 2001. Al. Tr.
ANGELEVSKI, Tome Petrov (s. Lavci, Bitolsko, 19. XII 1915 – Skopje, 9. II 2001) – veterinar, univerzitetski profesor. Doktoriral na Vet. f. vo Belgrad (1955). Redoven profesor i dekan na Zemjodelskiot fakultet vo Skopje. Objavil 86 nau~ni i stru~ni trudovi i dve bro{uri. Nositel e na „Partizanska spomenica 1941#. M. D. – J. B. ANGELI (1185–1204) – vizantiska familija i vladeja~ka dinastija. Osnova~ bil Konstantin Angel, koj se o`enil so najmalata
}erka na Aleksij I Komnin. Negoviot vnuk Isak II Angel (1185– 1195) ja prigrabil carskata kruna. Po nego, bez nekoj pogolem ugled, vladeele Aleksij III (1195– 1203) i Aleksij IV (1203–1204). Mihail I Angel (1204–1214) ja osnoval epirskata dr`ava, a negoviot naslednik Teodor I Angel (1214–1230) go osvoil Solun (1224) i se proglasil za imperator. Angeli vladeele vo Epir i vo Tesalija do 1318 g.
A
konsultant pri realizacijata na industriski objekti, mostovi i betonski brani. Bil dekan na Grade`niot fakultet (1985– Q. T. 1987).
LIT.: G. Ostrogorski, Uspon roda Angela, Sabrana dela Georgija Ostrogorskog, kw. III, Beograd, 1970. K. Ax.
ANGELKOV, Boris Atanasov (Bitola, 17. VIII 1942) – veterinar, univerzitetski profesor. Doktoriral na Vet. f. vo Zagreb (1993). Profesor na Fakultetot za biotehni~ki nauki vo Bitola. Ima objaveno 125 nau~ni i stru~ni trudovi. ^len e na Dru{tvoto za nauka i umetnost vo Bitola, ~len na Balkanskata unija za za{tita na florata i faunata i ~len na Frankofonskata alijansa vo Bitola. Dobitnik e na „Akademska palma# od Ministerot za obrazovanie na Francija. M. D. – J. B.
ANGELKOVCI – semeen rod so poteklo od s. Gari, koi se zanimavale so zografstvo kon krajot na XVIII i po~etokot na XIX vek. Najstariot od rodot bil Angelko i imal sin Petar, ~ii pak dvajca sinovi Spas i Done (Andon) Petrovi ostavile potomci koi se zanimavale so ovoj zanaet vo Makedonija do 1938 g. Rabotele ikoni vo okolinata na Strumica, Prilep, Kavadarci i vo Mariovo. Vo grupata se poznati sinovite na Done (Andon): Dimitar Donev (1856–1934), Georgi Donev (1862–1933) i Nestor Donev (1866– 1926). Od nivnite potomci se slikani nekoi crkvi vo Ki~evsko. LIT.: A. Vasiliev, BÍlgarski vÍzro`denski maŸstori, SofiÔ, 1965, 241. V. P.-K.
ANGELOV, Aleksandar (Kriva Palanka, 25. X 1931 – Skopje, 23. X 2000) – dipl. grad. in`., red. prof. na Grade`niot fakultet vo Skopje (1978–1996) po predmeti od oblasta na tehni~kata mehanika, jakosta na materijalite i teorijata na konstrukciite. Zavr{il Grade`en fakultet vo Skopje, kade {to ja odbranil i doktorskata disertacija (1973). Specijaliziral vo Moskva i Tbilisi (1965–1966). Objavil pove}e trudovi od oblasta na povr{inskite nosa~i i dinamikata na konstrukciite, me|u koi i knigata „Teorija na povr{inski nosa~i# (1987). Intenzivno rabotel na stru~en plan kako proektant i
Dimitar AngelovGaberot
ANGELOV, Dimitar Ta{ov (Dimkata Gaberot) (s. Vata{a, Kavadare~ko, 14. X 1916 ‡ mesnosta Klinska Lesa, Kavadare~ko, 10. VI 1943) ‡ u~itel, deec na komunisti~koto dvi`ewe i eden od organizatorite na Narodnoosloboditelnoto dvi`ewe vo Tikve{ijata, voen rakovoditel. Zavr{il u~itelska {kola vo Belgrad, Zae~ar i Negotin Kraina. Bil ~len na MK na KPJ vo Kavadarci (1940). Izvesno vreme bil uapsen vo Vele{kiot zatvor. Po fa{isti~kata okupacija bil u~itel vo selata Dabni{te i Radwa, a potoa preminal vo ilegalstvo (1942). Bil politi~ki komesar na Tikve{kiot NOPO „Dobri Daskalov# i na Tretata operativna zona na NOV i POM (1943). Zaginal vo postavena zaseda od bugarskata vojska i policija pri preminot na Crna Reka. Opean vo pove}e narodni pesni. LIT.: Aleksandar Grkov, Tikve{ijata vo NOB. Zbornik na padnatite borci i `rtvi na fa{izmot od Kavadare~ko, Kavadarci, y.a.; Dime Boev, Dimkata Angelov‡Gaberot, u~itel i revolucioner, Kavadarci, 1987; \or|i Malkovski, Posledniot kur{um za sebe. Kon 45-godi{ninata od herojskata smrt na Dimkata Angelov-Gaberot i Todor Angelovski ‡ To{o Daskalot, „Nova Makedonija#, XLIV, 14864, Skopje, 11. VI 1988, 14. S. Ml.
ANGELOV, Ivan (s. Radovo, Strumi~ko, 28. VII 1941) ‡ botani~ar, univ. profesor i dr`avnik. Diplomiral na Zemjodelsko{umarskiot fakultet (Oddel za zemjodelie) vo Skopje (1964), magistriral na temata †Ispituvawe na fakultativnosta kaj nekoi doma{ni i stranski sorti p~enica kaj nas# (1972) i doktoriral na temata †Nasleduvawe na nekoi kvantitativni osobini pri krstosuvaweto na p~enicata (Tri ti cum durum)#. Prvin bil asistent vo Institutot za pamuk vo Strumica, Odlelenie za selekcija i samoproizvodstvo (1964), a 51
A
ANGELOV
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
kti, osobeno povrzani so regulirawe na vodotecite i hidroenergetikata. Bil dekan na Grade`niQ. T. ot fakultet (1983–1985).
Ivan Angelov
potoa preminal na Zemjodelskiot fakultet vo Skopje (1968), kade {to bil prodekan (1982‡1986) i redoven profesor po Botanika (od 1991). Dal zna~aen nau~en pridones vo sozdavaweto na novi genotipovi `itni kulturi, glavno p~enica. Bil izbran za postojan konsultant na FAO (1973) i sorabotuval so brojni institucii vo stranstvo. Bil minister za zemjodelstvo vo Vladata na RM (20. III 1991 ‡ 4 IX 1992 i 20. XII 1994 ‡ 30. XI 1998). Avtor e na golem broj stru~ni i nau~ni trudovi. S. Ml.
ANGELOVSKI, Blagoj (Bitola, 24. X 1947 – Skopje, 20. VIII 2000) – truba~. Diplomira na Fakultetot za muzi~ka umetnost vo Belgrad (1971), a specijalizacijata ja zavr{uva vo Pariz, vo klasata na pro~ueniot francuski truba~ i pedagog Moris Andre. Stanuva prv truba~ na Simfoniskiot orkestar na Radio-televizija Belgrad (1973-1993), a potoa, do svojata smrt, se nao|a na mestoto profesor na Fakultetot za muzi~ka umetnost vo Skopje. Virtuozen reproduktivec vo pove}e muzi~ki `anrovi, od serioznata muzika, preku xezot, do zabavnata i popmuzikata. Koncertiral vo muzi~kite centri na porane{nite jugoslovenski prostori, kako i vo pove}e evropski zemji. B. Ort.
ANGELOV, Traj~e (Veles, 9. VIII 1945) – astrofizi~ar, red. prof. (1996) po Yvezdena astronomija i Struktura i evolucija na yvezdite na Mat. fak. vo Belgrad. Zavr{il astrofizika na PMF vo Belgrad (1969). Tamu magistriral (1972) i doktoriral (1981) so temi za yvezdite vo stadium na vodorodni reakcii, odnosno so Teorijata za yvezdenite obvivki. Ja istra`uva strukturata na yvezdite, stabilnosta na nivnata atmosfera i strukturata na galaksiite. Go podgotvil u~ebnikot „Galakti~ka yvezdena astronomija“. Bil upravnik na Institutot za astronomija na PMF vo Belgrad (1992-96). Toj e ~len na Komisijata za strukturata i evolucijata na yvezdite na Me|unarodnata astronomska unija i na Redakcijata na „Bulletin astronomique de BelV. Ur. grade“.
ANGELOVSKI, Vladimir (Dadi) (Skopje, 22. V 1946) – akter vo Dramskiot teatar od 1967 g. Osobeno se istaknuva kako tolkuva~ na likovi vo komedii i pretstavi za deca, kako na teatarskata scena taka i vo TV serii i emisii. Ulogi: Hod de Bolt (†Dve vr~vi voda#); Pejo (†Solunski patrdii#); Jankula (†Jane Zadrogaz#). ^est gostin e na estradata, posebno vo programi od revijalen karakter. R. St.
ANGELOVSKI, Angel (Debar, 8. X 1930 – Skopje, 19. IX 1992) – grad. in`., red. prof. na Grade`niot fakultet vo Skopje (1981) po predmetite Hidraulika so hidrologija i Re~na hidrotehnika. Doktorska disertacija od oblasta na hidraulikata odbranil vo Skopje (1980). Objavil pove}e trudovi, me|u koi i u~ebnicite „Osnovi na hidraulikata# (1987) i „Hidraulika# (1990). Toj e osnovopolo`nik na Hidrauli~kata laboratorija na Fakultetot i gi vr{el prvite hidrauli~ki modelirawa kaj nas. U~estvuval vo realizacijata na zna~ajni hidrotehni~ki obje-
ANGELOVSKI, Krste Filipov (s. Dolno Dupeni, Resensko, 26. II 1931) – pedagog, istaknat op{testven deec. Po U~itelskata {kola vo Bitola (1950) i studiite po pedagogija na Filozofskiot fakultet vo Skopje (1956), magistriral vo Belgrad (1974), a doktoriral vo Skopje (1981). Bil direktor na pove}e ustanovi i profesor po pedagogija na Pedago{kata akademija vo Bitola (1969–1973) i na Pedago{kata akademija vo Skopje (1973–1987). Bil pratenik vo Prosvetno-kulturniot sobor na Sobranieto na SFRJ (1967–1974), glaven urednik na jugoslovensko-
52
Krste Angelovski
to spisanie „Pedagogija# (Belgrad, 1984–1988). Objavil nad 100 stru~ni i nau~ni trudovi. Najpoznato delo: „Nastavnicite i inovaciite# (1985), prevedeno i na ruski (Moskva, 1991). LIT.: Krste Angelovski – `ivot i pedago{ko tvore{tvo, Skopje, 2005.K. Kamb.
Lazo Angelovski
Vladimir AngelovskiDadi
ANGELOVSKI, Lazo (s. Gra`dano, Lerinsko, 1925 – Lerin, 1948) – deec na makedonskoto nacionalno dvi`ewe. Eden od organizatorite na makedonskata prosveta vo Egejska Makedonija vo periodot na Gra|anskata vojna vo Grcija (1946–1949). Osnovno i sredno obrazovanie zavr{il na gr~ki jazik. Vo 1944 g. vo Bitola zavr{il kurs po makedonski jazik. Vo 1947 g. se vratil vo Egejskiot del na Makedonija i se posvetil na prosvetnata dejnost. Vo s. German, Prespansko, go zavr{il kursot za makedonski narodni u~iteli „Goce Del~ev#. Otvoril 87 makedonski u~ili{ta vo koi{to u~ele 10.000 u~enici. Vo 1948 g. e faten od gr~kite vlasti, ma~en i osuden na smrt. Ostavi trogatelno pretsmrtno pismo. LIT.: Hr. Ristovski, Lazo Angelovski, u~itel i revolucioner, Skopje, 2000; S. Kiselinovski, KPG i makedonskoto nacionalno pra{awe (1918–1940), Skopje, 1985. St. Kis.
ANGELOVSKI, Nikola (Kole) (Skopje, 14. III 1943) – dramski i filmski akter i re`iser. Diplomiral na Otsekot za gluma na Teatarskata akademija vo Belgrad. Vo Dramskiot teatar e od 1968 g. Se istaknuva so realizacii vo dramski i filmski komedii, a po-
ANGLISKA
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
Nikola (Kole) Angelovski
seben interes poka`uva za re`ii na pretstavi za deca {to imaat antologisko zna~ewe. Pozna~ajni ulogi: Sekula (†Jane Zadrogaz#); Ragbi (†Bolva v uvo#); Dop~inski (†Revizor#). Re`ii: †Solunski patrdii#; †^uk, ~uk Stojan~e#; †Revizor#; †Ba{ ~elik#; †[ekspir vo prikazni# i dr. Ulogi vo filmovi: †Sa{a#; †Do pobedata i po nea#; †Crveniot kow#; †Sobiren centar#; †Makedonska krvava svadba# i dr. Re`iser e na filmot †Tatko# (†Kolnati sme Irina#) i na †Vikend na mrtovci#. R. St.
Petar Angelovski
ANGELOVSKI, Petar (s. Lukovo, Kratovsko, 16. IX 1943 – Skopje, 1999) – hidrobiolog. Osnovnoto obrazovanie go zavr{il vo Zletovo, a srednoto vo Strumica. Vo 1964 g. se zapi{al na Prirodno-matemati~kiot fakultet vo Skopje, kade {to diplomiral (1968). Istata godina e izbran za asistent. Magistriral vo 1976 g., a doktoriral vo 1980 g., koga e izbran za docent. Vo 1986 e izbran za vonreden profesor, a vo 1992 g. za redoven profesor. Izvesno vreme prestojuval vo Hidrobiolo{kata laboratorija vo Zagreb i vo Institutot za biolo{ki istra`uvawa „Sini{a Stankovi}# vo Belgrad. Se zanimaval so hidrobiologija na kopnenite vodi, potesno so taksonomijata i ekologijata na hironomidnata fauna. Objavil dvaesetina nau~ni trudovi. D. Pr. ANGELOVSKI, Todor Petrev (To{o Daskalot) (psevd. Strogov) (s. Lavci, Bitolsko, 16. VII
Todor Angelovski (To{o Daskalot)
1908 ‡ s. Lavci, 12. VI 1943) ‡ u~itel, komunisti~ki deec, eden od organizatorite i rakovoditelite na NOD vo Bitolsko. Kako ~len na KPJ (1937), bil ~len na MK na KPJ za Bitola (1939). Kako rezerven poru~nik na Kralstvoto Jugoslavija, so svojata edinica oru`eno se protivstavil na germanskata armija kaj monopolot vo Bitola. Od po~etokot na 1942 g. bil vo ilegalstvo, a potoa borec na NOPO „Pelister#, komandant na NOPO „Jane Sandanski#, na NOPO „Goce Del~ev#, na NOPO „Dame Gruev# i na Vtorata operativna zona na NOV i POM (maj 1943). Se samoubil pri blokada na rodnoto selo od bugarskata policija. LIT.: Ilija Jankulovski, Svetliot lik na u~itelot Todor Angelovski-Daskalot, „Prosvetno delo#, VII, 4-5, Skopje, 1951, 72-77; Ace Ristevski, Todor Angelovski-Strogov, Bitolskite narodnoosloboditelni partizanski odredi, Bitola, 1982, 454-456; Pande Ta{kovski, U~itelot i revolucioner Todor Angelovski ‡ To{o Daskalot-Strogov, „Razvitok#, XXII, 8-9, Bitola, 1984, 505-537; Jovan Dimkov Ko~ankovski, Todor Petrev Angelovski-Strogov, Bitola, 1987. S. Ml.
ANGELOVSKI-GAREFI, Atanas (s. Lobanica, Kostursko, 1925) – pripadnik na Makedonskoto nacionalnoosloboditelno dvi`ewe (NOD) vo Egejskiot del na Makedonija, komunisti~ko dvi`ewe. Vo Gra|anskata vojna bil komandant na Republikanskata armija na Grcija (DAG). Po porazot na DAG (1949) emigriral vo SSSR. Vo 1963 g. se vratil vo SRM. LIT.: Egejska Makedonija vo NOB, V, 1948. Redakcija d-r R. Kirjazovski i F. Buckova-Martinova, Skopje, 1981.St. Kis.
ANGELU[EV, @ivko Dimitrov (Plevna, Dramsko, 1897 ‡ Wujork, juni 1979) ‡ lekar otorinolaringolog. Vo mladite godini emigriral vo SAD. Vo vremeto na [panskata gra|anska vojna, kako dobrovolec od SAD, stignal vo [panija (1937) i bil direktor na bolnicata na [panskata republikanska vlada. Kako viden amerikanski lekar i op{testvenik od makedonsko poteklo, aktivno ja
A
pomagal NOVJ i bil eden od osnova~ite i potpretsedatel na Dru{tvoto na prijatelite na Nova Jugoslavija vo Wujork. Na iseleni~kata konferencija vo Klivlend (fevruari 1946) ednoglasno bil izbran za pretsedatel na Inicijativniot odbor za izgradbata i ekipiraweto na bolnicata vo Skopje (1946). Ja posetil Makedonija (1957), a po Skopskiot zemjotres (26. VII 1963) ja zapoznaval amerikanskata javnost so posledicite od katastrofata i u~estvuval vo ispra}aweto pomo{ od SAD. Se zanimaval so istra`uvawa za pri~inite za gubeweto na sluhot i objavil pove}e nau~ni i stru~ni trudovi. LIT.: Vo srceto na [panija. Se}avawa na interbrigadisti od Makedonija. Skopje, 1975, 239; D-r Simo Mladenovski, U~estvoto na Makedoncite vo [panskata gra|anska vojna, Vo Internacionalnite brigadi na [panija. Zbornik. Skopje, 1989, 221. S. Ml.
ANGELCI ‡ sovremena selska naselba, 7 km jugozapadno od Strumica. Vo arheolo{kata literatura e poznata po neolitskata naselba Stranata, otkriena so iskopuvawata vo 1985 g. Vo kulturniot sloj od 1,80 m bile otkrieni arhitektonski i drugi ostatoci od dvoslojna naselba od vremeto na docniot neolit. Karakterot na naodite ja povrzuvaat so naselbite vo dolinata na r. Bregalnica i Skopskata kotlina (v. Zelenikovo II‡Angelci kulturna grupa). V. S. ANGLISKA VOENA MISIJA PRI GLAVNIOT [TAB NA NOV I POM (septemvri 1943 – 24. VI 1945). Vo septemvri 1943 g. britanskata Slu`ba za specijalni operacii (SOE) ispratila dve voeni misii na teritorijata na Makedonija {to trebalo da se pridru`at na G[ na NOV i PO na Makedonija vo Crvena Voda. Prvata misija, so kodirano ime Monkeywrench, bila predvodena od Xorx Kvajn, a vtorata, so kodirano ime Mulligatawny, bila predvodena od Mostin Dejvis. ^lenovite na dvete misii bile spu{teni na teritorijata na Albanija. Pri krajot na septemvri dvete misii do{le na teritorijata na Makedonija. Na 5 oktomvri 1943 g. misijata na Mostin Dejvis pristignala vo G[ na NOV i POM, kade {to prethodnite denovi pristignala i misijata na Xorx Kvajn. Do krajot na vojnata sedum britanski voeni misii bile isprateni vo pogolemite edinici na NOV i POM i direktno sledele i go izvestuvale svojot {tab vo Kairo za borbata na makedonskite partizani. Prvite koli~estva
53
A
ANDAJ
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
ka od Stobi). Od 1970 do 1981 g. bila ~len na Amerikansko-makedonskata ekipa, za istra`uvawe na Stobi. U~estvuvala i vo drugi istra`uvawa vo Grcija i Makedonija. Profesor e na Vilson kolexot vo [amberzburg, Pensilvanija, SAD (Wilson College, Shambersburg, USA). BIBL.: Italy and Macedonia in the 2nd and 1st centuries B.C.: The Ceramic Evidence, „Rei Cretariae Romanae Fautorum Acta“, 23-24, 1984; Stobi: The Hellenistic and Roman pottery, Princeton, 1992. R.
ANDOV, Stojan (Kavadarci, 30. XI 1935) ‡ ekonomist, politi~ar, publicist i romansier, prv pretsedatel na pluralisti~koto Sobranie na Republika Makedonija. Osnovno obrazovanie i gimnazija zavr{il vo rodniot grad, a dip^lenovi na Angliskata voena misija pri Glavniot {tab na NOV i PO na Makedonija
britansko oru`je pristignale na 7 oktomvri 1943 g. Po Osloboduvaweto misiite se prefrlile vo Skopje, del od niv bile evakuirani, a del ostanale da izvestuvaat za nastanite vo Makedonija. Britanskite misii na teritorijata na Vardarskiot del na Makedonija se zadr`ale s¢ do juni 1945 g., koga bil otvoren prviot Britanski konzulat (24 juni 1945). Prv britanski konzul po Osloboduvaweto bil Leonard Artur Skoup.
Makedonija) i ufrluvani vo Makedonija za nametnuvawe na gr~ko vlijanie so terorizirawe na makedonskoto pravoslavno naselenie. Bile organizirani od pangr~ki organizacii poddr`uvani od gr~kata Vlada i od Carigradskata patrijar{ija, upatuvani na terenot na dejstvuvaweto na gr~kite mitropoliti vo Makedonija. Sorabotuvale so osmanliskite vlasti i sodejstvuvale so nivnite organi na progonot vo akciite
LIT.: D-r Todor ^epreganov, Britanskata uprava za specijalni operacii (SOE) vo Makedonija: Britanskite voeni misii vo Makedonija (1942–1945), Skopje, 2001; Velika Britanija i Makedonija. Dokumenti 1942–1945. Izbor, prevod i redakcija d-r Todor ^epreganov, Skopje, 2000. T. ^.
ANDAJ, Melih Xevdet (Melih Çevdet Anaday) (Istanbul, 1920– 2000) – poznat poet, romansier, dramski avtor, preveduva~ vo Republika Turcija. Bil profesionalen novinar i kolumnist vo najtira`niot vesnik †Xumhuriet#. Bil poznat publicist i profesor po estetika na Dr`avniot univerzitet za teatar vo Istanbul. ^est gostin na kulturnite manifestacii odr`ani vo RM. Po~esen ~len na DPM. BIBL.: ^uden, 1941; Drvoto {to si go zagubi mirot, 1946; Istok i zapad, 1961; Okovaniot Odisej, 1963; Onie {to se vnatre, 1965; Tajna na zapoved, 1970; Dnevnik na Isus, 1974; Novi bogovi, 1974; Zbor vrz jazik, 1975; Izbor od sovremenata makedonska poezija, Istanbul, 1978, Izbor od poezijata na makedonski jazik. Eden nov svet, Skopje, 1998. LIT.: Makedonski pisateli, Sk., 2004; Ahmet Oktay, Cumhuriyet Dönemi Edebiyatý, Ankara, 1993. A. Ago
ANDARTI (krajot na XIX – po~. XX v.) – vooru`eni ~eti formirani vo Grcija (od Grci od Krit, od gr~kata dr`ava i mal del od 54
^eta gr~ki andarti
protiv ~etite na Makedonskata revolucionerna organizacija. Masovno navleguvale po neuspehot na Ilindenskoto vostanie, koga nivnoto dejstvuvawe zdobilo karakteristiki na nadvore{na oru`ena agresija vo Makedonija. Andartskite ~eti bile koordinirani od gr~kite konzulati i vladici. LIT.: Krste Bitovski, Gr~kata †makedonska borba#, Skopje, 2001; Douglas Dakin, The greek struggle in Macedonia 1897–1913, Thessaloniki, 1993. D. Jov.
ANDERSON-STOJANOVI], Virxinija (Virginia Anderson-Stojanovic) (Portland, SAD, 1945) ‡ arheolog, specijalist za rimska keramika. Studirala na Univerzitetot vo Va{ington, a doktorirala (1977) na Univerzitetot Teksas vo Ostin (za docnohelenisti~kata i ranorimskata kerami-
Stojan Andov
lomiral na Ekonomskiot fakultet vo Skopje i magistriral na Fakultetot za politi~ki nauki vo Belgrad (1972). Bil sekretar na Sredno{kolskiot i na Op{tinskiot komitet na Narodnata mladina, profesor vo Gimnazijata so ekonomski paralelki †J. B. Tito# (1959‡1963) i vo Rabotni~kiot univerzitet †Mo{a Pijade# vo Kavadarci. Rabotel vo Zemjodelskiot kombinat †Tikve{# vo Kavadarci (1963‡1964), kade {to bil sekretar na Osnovnata organizacija na SKM i direktor na Analiti~ko-planskiot sektor. Potoa zaminal na rabota kako profesor vo Politi~kata {kola na CK na SKM vo Skopje (1964‡1965) i sovetnik vo Izvr{niot sovet na Sobranieto na SRM (1965‡1967). Bil pretsedatel na Sobranieto na Op{tinata Kavadarci (1967‡1970), a potoa pretsedatel na Republi~kiot centar za ideolo{ko-politi~ko obrazovanie i studii vo Skopje (1970‡ 1971) i ~len na Sekretarijatot na CK na SKM. Bil izbiran i na razni republi~ki i sojuzni op{testveno-politi~ki funkcii. Na Pettiot kongres na SKM bil izbran za ~len na postojaniot del na Konferencijata na SKM, pretsedatel na Komisijata na CK na SKM za op{testveno-ekonomski odnosi i ekonomska politika, ~len
ANDONOV-^ENTO
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
A
liti~kiot sistem, kako i od oblasta na kni`evnosta. BIBL.: Raspolagawe i upravqawe dru{tvenim kapitalom, Beograd, 1985 (vtoro izdanie 1987); Na moj na~in, Skopje, 2003 (se}avawa); Od moj agol, Skopje, 2004 (kolumni od vesnici 1997–2004); Stravot i qubovta, Skopje, 2005 (roman, vtoro izdanie 2006). S. Ml.
Sednica na Sobranieto na RM pod pretsedatelstvo na Stojan Andov
na Pretsedatelstvoto na Postojanata konferencija na gradovite na Jugoslavija, ~len na Upravniot odbor na Zdru`enieto na ekonomistite na Makedonija i ~len na Ekonomskiot sovet na Sobranieto na SRM. Podocna vo tri mandati bil ~len na Sojuzniot izvr{en sovet vo Belgrad (1971‡ 1982), pretsedatel na Sojuznata komisija za ekonomska sorabotka so zemjite vo razvoj, pretsedatel na Me|urepubli~kiot komitet za devizen i nadvore{no-trgovski sistem, pretsedatel na del od Jugoslovenskiot me{ovit komitet za sorabotka so Egipet, Libija, Tunis, Turcija i Francija (1971‡ 1982), pretsedatel na Komisijata za koordinacija na sorabotkata so Evropskata ekonomska zaednica i zemjite na EFTA (1978‡1982), potpretsedatel na Izvr{niot sovet na Sobranieto na SRM (1982‡1986), pratenik vo Op{testveno-politi~kiot sobor na Sobranieto na SRM, pretsedatel na Odborot za pra{awa od oblasta na op{testveno-ekonomskoto ureduvawe, stopanskata politika, narodnata odbrana, op{testvenata samoza{tita, bezbednosta i odnosite so stranstvo na Izvr{niot sovet na Sobranieto na SRM i ~len na Delegacijata na Sobranieto na SRM vo Soborot na republikite i pokrainite na Sobranieto na SFRJ (1986‡1987), pretsedatel na Odborot za op{testven plan i razvoj, kako i vonreden i opolnomo{ten ambasador na SFRJ vo Irak (1987 ‡ januari 1991). Pretsedatelot na Sojuzot na reformskite sili na Jugoslavija go nazna~i za glaven koordinator vo formiraweto na Sojuzot na reformskite sili na Makedonija (15. VIII 1990), po {to stana osnova~ i lider na politi~kata partija Reformski sili ‡ Liberalna partija (Skopje, 5. IX 1990), registrirana kako Liberalna partija na Makedonija (16. X 1990), ostanuvaj}i nejzin pretsedatel do spojuvaweto so Demokratskata partija (DP, 19. IV 1997),
koga e izbran za pretsedatel na Sovetot na novoformiranata Liberalno-demokratska partija (LDP, registrirana na 12. VI 1997). Na prvite pove}epartiski izbori (1990) e izbran za pratenik, a podocna i na site naredni izbori vo RM. Vo tri mandati bil pretsedatel na Sobranieto na RM (8. I 1991 ‡ 19. XI 1994; 19. XI 1994 ‡ 6. III 1996 ‡ do raskinot na koalicijata Sojuz za Makedonija; 30. XI 2000 ‡ 3. X 2002). Po atentatot na pretsedatelot na RM K. Gligorov (3. X 1995), vrz osnova na ~l. 82, stav 3 od Ustavot na RM, izvesen period ja vr{i i funkcijata Pretsedatel na Republika Makedonija (5. X 1995‡10. I 1996). Isto taka, po izborot za pratenik vo 1998 g. bil pretsedatel na Komisijata za monetarna, kreditna i bankarska politika. Na izborite od 31. X 1999 g. bil kandidat na LDP za pretsedatel na Republika Makedonija, no ne se kvalifikuval za vtoriot izboren krug. Po obnovuvaweto na Liberalnata partija (1999), bil izbran za ~len na nejziniot Izvr{en komitet. Povtorno bil izbran za pretsedatel na Sedmiot (Vonreden) kongres na LP (juni 2001) i potoa pak reizbran na Osmiot Kongres na LP (juli 2004). Osven toa, kako pratenik, bil i pretsedatel na Postojanata anketna komisija za ~ovekovite prava i slobodi na gra|anite (2002‡2006) i pretsedatel na sobraniskata Komisija za ustavni pra{awa (od 2006). Poznat e kako politi~ar od vremeto na SFRJ orientiran kon pazarnata ekonomija, iskusen i uspe{en politi~ki pregovara~ vo sovremeniot doma{en politi~ki ambient, no i kako politi~ar so me|unarodna reputacija vo pregovorite so stranskite eksperti od oblasta na ekonomskite odnosi, politi~kiot sistem i ~ovekovite prava. Se zanimava i so teoretski pra{awa od oblasta na ekonomijata, so publicistika i so kni`evnost. Avtor e na pove}e knigi od oblasta na ekonomskiot i po-
ANDONOV, Di~o (s. Lobanica, Kostursko, 1882 – s. Smrde{, Kostursko, 31. V 1903) – kosturski reonski vojvoda. Zavr{il petti klas vo Bitolskata egzarhiska gimnazija, koga stanal ~len na MRO. Od 1901 g. e nelegalen, a od 1903 g. nazna~en za reonski vojvoda. Vo poznatite borbi pri mesnosta Lokvata i Viwari (krajot na V 1903), zaobikolen od osmanliskata vojska, za da ne padne `iv vo nivnite race, se samoubil. LIT.: A. Bliznakov, Epopejata na Lokvata i Viwari, Prilozi za Ilinden 1978, ¶¶, Kru{evo, 1979; H. Sil®nov, Osvoboditelnite borbi na Makedoni®, 1 (fototipno izdanie), Sofi®, 1982. Al. Tr.
Metodija Andonov-^ento
ANDONOV-^ENTO, Metodija (Prilep, 17. VIII 1902 ‡ Prilep, 24 VII 1957) ‡ prv pretsedatel na sovremenata makedonska dr`ava DFM vo DFJ. Vo Prilep zavr{il osnovno obrazovanie i trgovsko u~ili{te. Zapo~nal so privatna trgovska dejnost (1926). Bil nacionalno-politi~ki aktiven, se zastapuval za legalna borba zaedno so naprednite opoziciski politi~ki partii za federativno ureduvawe na Jugoslavija i za avtonomija na Makedonija. Bil apsen i osuduvan za dejstvuvawe za slobodna Makedonija (1935, 1936). U~estvuval vo organiziraweto na mitingot i na protestnata demonstracija vo Prilep (2. VII 1940), odr`al govor i povikal na samostojna borba za slobodna Makedonija. Bil uapsen i osuden (3. VII 1940); kaznata ja izdr`uval vo zatvorite vo Srbija – Ada Cigan55
A
ANDONOV-^ENTO
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
Metodija Andonov-^ento govori vo oslobodenoto Skopje (1944)
lija i Velika Kikinda. Vo po~etokot na 1941 g. povtorno bil uapsen kako makedonski nacionalist i separatist i bil vo zatvorot Baina Ba{ta. Voeniot sud mu izrekol kazna smrt so strelawe, no po kapitulacijata na Jugoslavija kaznata ne bila izvr{ena, pa bil osloboden i se vratil vo Makedonija. Vo Skopje (26. IV 1941) pred bugarskite okupatorski vlasti izjavil deka e Makedonec i deka ne se borel za obedineta Bugarija, tuku za obedineta Makedonija. Vo Prilep (12. VII 1941) bil uapsen za povikuvawe na borba protiv fa{izmot i protiv bugarskata okupatorska vlast. Pove}epati bil apsen i zadr`uvan vo zatvorot vo Prilep i vo Bitola (1942). Vo po~etokot na 1943 g. bil interniran vo Bugarija do krajot na april, a od krajot na maj bil zadr`an vo logorot ^u~uligovo do po~etokot na avgust. Pristignal na slobodnata teritorija vo Debarca (1. X 1943), kade {to bil kooptiran za ~len na Glavni-
ot {tab na Narodnoosloboditelnata vojska, a potoa bil izbran za pretsedatel na Inicijativniot odbor za svikuvawe na ASNOM. Vo juni 1944 g. ja predvodel makedonskata delegacija (vo sostav: ^ento, Mane ^u~kov i Kiril Petru{ev) na Vis, koja na sostanokot so Tito i so ~lenovite na Nacionalniot komitet za osloboduvawe na Jugoslavija go postavila pra{aweto za obedineta Makedonija. Na prvoto zasedanie na ASNOM (2. VIII 1944), pri konstituiraweto na sovremenata makedonska nacionalna dr`ava, Metodija Andonov-^ento bil izbran za pretsedatel na Prezidiumot, vrhovno zakonodavno i izvr{no narodno pretstavni~ko telo i najvisok organ na dr`avnata vlast na Demokratska Makedonija. Po dobienata vest za pregovori na sojuznicite so Bugarija za uslovite za nejzinoto izleguvawe od vojnata, ^ento se obratil (11. VIII 1944) so telegrama do Tito so barawe da se postavi makedonski-
te barawa za Pirinskiot del od Makedonija. Na fukcijata pretsedatel na Prezidiumot na ASNOM bil izbran i na Vtoroto zasedanie na ASNOM (29-30. XII 1944), a na Tretoto zasedanie (1945) bil izbran za pretsedatel na Narodnoto sobranie na DFM/ NRM. Vo pozdravniot govor na Prviot crkovno-naroden sobor (4. III 1945), ^ento stavil na znaewe deka makedonskiot narod ima istorisko pravo na svoja avtokefalna makedonska pravoslavna crkva. Na sobraniskite izbori bil izbran za pratenik vo Sobranieto na NRM i vo Sobranieto na Jugoslavija. Neotstapno se zastapuval za obedinuvawe na makedonskiot narod, za pogolema samostojnost na DFM/NRM vo jugoslovenskata federacija. Na Nacrtot na Ustavot na FNRJ podnel amandman i vo Ustavot bila vnesena odredbata za pravoto na narodite na samoopredeluvawe, vklu~uvaj}i go i pravoto za otcepuvawe. Potoa komunisti~koto rakovodstvo go upotrebilo celokupniot aparat protiv ^ento, obvinuvaj}i go deka bil protivnik na socijalisti~ka Jugoslavija, makedonski nacionalist i separatist, reakcioner, zastapnik za bur`oaska demokratija, a seto toa bilo za da se izvr{i negovo eliminirawe od dr`avnoto rakovodstvo pred pretstojnata Mirovnaa konferencija vo Pariz. Pod `estokiot pritisok, na 14. III 1946 g. podnel ostavka na site fukcii. Se vratil vo Prilep i se podgotvuval da emigrira vo SAD, sakal da otpatuva vo Pariz i vo svojstvo na dotoga{en pretsedatel na makedonskata dr`ava na Mirovnata konferencija da postavi barawe za obedinuvawe na Makedonija so primena na pravoto na makedonskiot narod na samoopredeluvawe. Bil uapsen na 14. VII 1946 g. i obvinet za dejstvuvawe protiv Jugoslavija, za obedinuvawe na Makedonija pod protektorat na SAD. Bil osuden na kazna zatvor vo traewe od 11 godini (23. XI 1946). Bil osloboden uslovno (IX 1955). Po~inal vo Prilep. Vo 1990 g. semejstvoto pokrenalo postapka za sudska rehabilitacija. Okru`niot sud vo Skopje na 22. X 1990 g. ja ukinal osuditelnata sudska presuda i donel re{enie so koe ja ukinal sudskata presuda od 23. XI 1946 g. LIT.: Metodija Andonov-^ento, Dokumenti i materijali, Skopje, 2002; ^ento, ~ovek, revolucioner, dr`avnik, zbornik na materijali od Trkaleznata masa odr`ana na 26. XI 1991 vo Prilep, Prilep, 1993; Ilija Andonov-^ento, Mojot tatko – Metodija Andonov-^ento, Skopje, 1999. M. Min.
Metodija Andonov-^ento so grupa makedonski voeno-politi~ki rakovoditeli (1944)
56
ANDONOVSKI
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
ANDONOV, Nikola Vladimirov (Skopje, 17. IV 1934) – anesteziolog, redoven prof. na Med. f. vo Skopje. Diplomiral na Med. f. vo Skopje (1959). Specijaliziral anesteziologija i reanimacija (Skopje, 1961–1965), se usovr{uval vo Obedinetoto Kralstvo (British Council – 1972), Belgrad i Zagreb. Istra`uval vo poleto na perfuzijata pri {okova sostojba (1973), endotrahealnata aplikacija na adrenalin (1986) i avtologna normovolemi~na hemodilucija (1993–1996). Bil osnova~ i prv direktor na Klinikata za anestezija, reanimacija i intenzivno lekuvawe (KARIL). Dobitnik e na pove}e priznanija. Objavil 76 trudovi i ja osnoval edicijata „Kriti~ni sostojbi vo medicinata#.
u~ni statii i prilozi, recenzii, bibliografii i dr., od niv 40 oddelni knigi. Golem pridones dal za osvetluvaweto i za afirmacijata na li~nosta i deloto na Goce Del~ev so pove}e knigi. BIBL.: Prilog kon bibliografijata po arheologija na Makedonija, Skopje, 1952; Britanska bibliografija za Makedonija, Skopje, 1966; Britanski dokumenti za istorijata na makedonskiot narod, I-II, Skopje 1968 i 1977; Goce Del~ev, t. 1-6, Skopje, 1972; Makedonija i Slovenija, Skopje, 1978; Odbrani dela, t. 1-5, Skopje, 1983. LIT.: Hristo Andonov Poljanski 19271985, Ohrid, 1990; Hristo Andonov Poljanski, `ivot i delo, Skopje, 1996. M. Min.
BIBL.: [ok, srcevo belodrobno o`ivuvawe, Skopje, 1994; Urgentna medicina – prakti~ni postapki, Skopje, 1999; Smrt i umirawe, Skopje, 2001; Srcevo belodrobno o`ivuvawe, Skopje, 2004; Akutna bolka, Skopje, 2006. M. [oq.
ANDONOV-POLJANSKI, Hristo (Dojran, 21. IX 1927 ‡ Skopje, 7. X 1985) ‡ istori~ar i univ. pro-
Hristo Andonov Poljanski
fesor. Osnovnoto i srednoto obrazovanie i Filozofskiot fakultet (Grupa istorija) gi zavr{il vo Skopje. Bil izbran za asistent na Katedrata za istorija (1953), doktoriral (1958), bil izbran za docent (1959), za vonreden profesor (1966), a potoa za redoven profesor (1970) po predmetot Op{ta istorija na noviot vek. Bil prodekan (1960‡ 1963), {ef na Katedrata za istorija (1971‡1974 i 1974‡1976) i rektor na Univerzitetot „Sv. Kiril i Metodij# (1984-1985). Kako profesor dal evidenten pridones za sozdavawe stru~ni i nastavno-nau~ni kadri. Istra`uval vo zemjata i vo stranstvo. Del od arhivskata dokumentacija objavil vo oddelni zbornici na dokumenti, kako {to se trite toma †Britanski dokumenti za istorijata na makedonskiot narod#. U~estvuval na nau~ni sobiri vo zemjata i vo stranstvo. Negovoto nau~no delo se sostoi od nad 500 edinici stru~ni i nau~ni trudovi, monografii, na-
A
Makedonka Andonova
ANDONOVA, Makedonka (Skopje, 16. VIII 1944) – kerami~arka, dizajnerka i profesorka. Diplomirala na Akademijata za primeneta umetnost vo Belgrad. Dizajnirala staklo i porcelan za industriski potrebi. Predava na
Jovan AndonovRegan
ANDONOV-REGAN, Jovan (Peh~evo, 15. VIII 1940) ‡ elektroin`ener, stopanstvenik i politi~ar. Diplomiral na Elektrotehni~kiot fakultet (slaba struja) vo Zagreb (1963). Kako stopanstvenik, bil upravnik na Pogon za merno regulaciona tehnika i telekomunikacija, glaven in`ener i pomo{nik direktor na OOZT za slaba struja vo Rudnici i `elezarnica †Skopje# (1964‡1973), v.d. i tehni~ki direktor na RO †Hemteks# vo Skopje (1975‡1980), zamenik generalen direktor na Rudnici i `elezarnica †Skopje# (1980‡1983), ~len na Rabotovodniot odbor na FENI vo Kavadarci (1983‡1985), sovetnik na generalniot direktor vo SOZT †OHIS# vo Skopje, privremen upravnik na RO za proizvodstvo na bezalkalni i stakleni vlakna †GES# vo Gostivar (1985‡1986), pomo{nik generalen direktor za tehni~ki pra{awa i razvoj na SOZT †OHIS# vo Skopje (1986‡ 1990), pretsedatel na Privremeniot odbor na REK Bitola (1989) i zamenik generalen direktor na Pretprijatieto †OHIS Naum Naumovski-Bor~e# vo Skopje (1990‡1991). Bil potpretsedatel na Vladata na RM (20. III 1991 ‡ 4 IX 1992) i imal svoj patentiran pronajdok vo jugoslovenskiot Sojuzen patenten zavod od oblasta na elektronikata i telekomunikaciite. Se zanimaval so privaten biznis preku svojata firma †Sibra#. S. Ml.
Makedonka Andonova, †Transformacija#
Fakultetot za likovna umetnost i na U~ili{teto za primeneta umetnost vo Skopje. Raboti unikatna keramika, skulptura i dizajn. Izlagala samostojno i na grupni izlo`bi. Al. Cv.
Aleksandar Andonovski
ANDONOVSKI, Aleksandar (Leskovo, Demir Hisar, 1. III 1939) – fizi~ar, red. prof. (1988) na PMF. Diplomiral na PMF (1965). Tamu magistriral (1972) i doktoriral (1977) so temi za rasejuvaweto na svetlinata kaj polimernite rastvori vo i nadvor od elektri~noto pole. Specijaliziral vo Sofija i Berlin. Dr57
A
ANDONOVSKI
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
`el nastava glavno po predmetite biofizika i atomska fizika so spektroskopija i za niv oformil praktikumi. Istra`uval i objavuval prilozi za disperznite sistemi, polimeri, biomolekuli i te~ni kristali i za taa cel formiral laboratorija vo koja se zastapeni rasejuvaweto na svetlinata, elektrooptikata, viskozimetrijata i dr. eksperimentalni tehniki zaedno so uslovite za podgotovka na obrascite. Rakovodel so izrabotkata na 4 doktorski i 6 magisterski disertacii. Bil prodekan na PMF (1985-87), {ef na Institutot za fizika (1989-91) i prorektor na Univerzitetot „Sv. Kiril i Metodij“ (1996-98).
BIBL.: Ne`noto srce na Varvara, poezija, 1986; Kvartot na liri~arite, raskazi, 1989; Freski i groteski, raskazi, 1993; Azbuka za neposlu{nite, roman, 1994; Papokot na svetot, roman, 2000; Ve{tica, roman, 2006; Tri drami (Adska ma{ina, Bunt vo domot za starci, Slovenskiot kov~eg); Kandid vo zemjata na ~udata, roman, 2004. Avtor e na serija dela od oblasta na naukata za literaturata: Mato{evite yvona, 1996; Tekstovni procesi, 1996; Strukturata na makedonskiot realisti~ki roman (doktorska disertacija), 1997; De{ifrirawa, 2000; kako i na publicisti~kite tvorbi: Ki~ mitologii, 2001; antologiite: Izlazak iz senke, 1989 i Pesna zad pesnite, 1997; prevodite od Teri Iglton: Literaturni teorii, 2000 i Slavko Mihali}: Gradina na crnite jabolki, 1997. Kr. Nik.
LIT.: Prirodno-matemati~ki fakultet - Skopje 1946-1996, Skopje, 1996, str. 153; 60 godini Prirodno-matemati~ki fakultet - Skopje, Skopje, 2006, str. 162163. V. Ur.
Veroqub Andonovski
Venko Andonovski
ANDONOVSKI, Venko (Kumanovo, 30. V 1964) – poet, raska`uva~, romansier, dramski avtor, eseist, kriti~ar, publicist, preveduva~, kolumnist, antologi~ar, univerzitetski profesor. Diplomiral na Katedrata za op{ta i komparativna kni`evnost na Filolo{kiot fakultet vo Skopje. Postdiplomski studii po makedonska i hrvatska kni`evnost zavr{il vo Skopje i Zagreb. Magistriral i doktoriral na Filolo{kiot fakultet vo Skopje, kade {to e vraboten kako redoven profesor po predmetite Nova hrvatska literatura i Teorija na literaturata (na Katedrata za makedonska i ju`noslovenski kni`evnosti). ^len e na DPM i na makedonskiot PEN-centar. Ploden avtor {to se projavuva so uspeh vo pove}e `anrovski oblasti na sovremenata makedonska literatura, a negovite knigi re~isi redovno do`ivuvaat povtoreni izdanija. Specifi~noto pismo mu go krasi prepoznatliv stepen na bogata literaturna naobrazba, avtoritetna rasudo~nost i nau~na objektivnost, poradi {to se izdvojuva kako mo{ne popularen avtor na sovremenata makedonska literatura. 58
ANDONOVSKI, Veroqub (Kumanovo, 22. I 1938 ‡ Skopje, 16. X 1998) ‡ novinar i publicist. Osnovno obrazovanie i gimnazija zavr{il vo rodniot grad, a diplomiral na Filozofskiot fakultet vo Skopje (na Grupata jugoslovenska kni`evnost). U{te kako student se vrabotil kako novinar vo v. „Nova Makedonija“ (1960), kade {to go minal siot raboten vek od sorabotnik do komentator i urednik od oblasta na obrazovanieto, naukata i kulturata. Posebno se posvetil na pi{uvawe feqtoni za makedonskoto minato (1970‡1994). Avtor e na pove}e publicisti~ki knigi za NIP „Nova Makedonija“ i na izbori od negovite feqtoni. BIBL.: Predavstva i politi~ki ubistva. Istoriski feqtoni. Kumanovo, 1983; VMRO ‡ podem i raskol, Skopje, 1992; Seni{tata na minatoto ‡ Van~o Mihajlov, Skopje, 1990; Sto godini sega{nost. Skopje, 2003; Vo ~ekor so dr`avnosta. Prilog za monografija „Nova Makedonija“ 1944‡1984, Skopje, 1984; Pe~at na vremeto - pe~atot na „Nova Makedonija#, Skopje, 1994. S. Ml.
ANDONOVSKI, Zoran (Skopje, 4. VI 1954) – novinar. So novinarstvo po~nal kako sorabotnik vo v. „Nova Makedonija#, potoa stanuva eden od uspe{nite dopisnici od stranstvo – vo Atina (1988–1993) i urednik na Nadvore{no-politi~kata rubrika na vesnikot. Odgovoren urednik na v. „Vreme# od osnovaweto (2004) i urednik na nedelnikot „Nedelno
Zoran Andonovski
vreme#, kolumnist. Nadvor od novinarstvoto - koordinator za odnosi so javnosta na Svetskata banka (1997–2000) i koordinator za komunikacii vo USAID B. P. \. (2000–2004). ANDONOVSKI (VALAI^ARSKI), Mirko (Skopje, 25. III 1950) – arhitekt, urbanist i slikar. Diplomiral na Arhitektonsko-grade`niot fakultet vo Skopje (1972). Se vrabotuva vo „Mavrovoproekt“ (1976), a podocna e i direktor. Nazna~en e za potsekretar vo Ministerstvoto za urbanizam, grade`ni{tvo, soobra}aj i za{tita na `ivotnata sredina (1994), a potoa e na rabota vo Javnoto pretprijatie za prostorni i urbanisti~ki planovi (1998). Se zanimava so urbanisti~ko i arhitektonsko proektirawe. U~estvuval na pove}e arhitektonsko-urbanisti~ki konkursi na koi osvojuva vrvni nagradi. Se zanimava so karikatura i slikarstvo i imal dve samostojni i pove}e grupni izlo`bi. Kr. T. ANDONOVSKI, Sotir (Kr~i{ta, Kostursko 1918 – 1985) – deec na makedonskoto osloboditelno dvi`ewe. U~esnik vo antifa{isti~kata borba (1943–1945), zamenik komandant na Kosturskiot bataljon vo Karakamen i komandant na bataljon vo Prvata osloboditelna brigada od Egejskiot del na Makedonija. LIT.: R. Kirjazovski, Makedonski nacionalni institucii vo Egejskiot del na Makedonija (1941–1961), Skopje, 1987. St. Kis.
ANDONOVSKI, Tome (Lazaropole, 5. IX 1940) – geograf. Osnovno i sredno obrazovanie zavr{il vo Bitola, a Prirodno-matemati~ki fakultet, (Institut za geografija) vo 1964 g. vo Skopje. Rabotel kako profesor po geografija vo gimnaziite vo Debar i vo Bitola. Vo 1971 g. bil primen za asistent na Institutot za geografija pri PMF vo Skopje. Vo 1977 g. zavr{il postdiplomski studii na Institutot za geografija na PMF vo Belgrad, a vo 1983 g. na Prirodno-matemati~-
ANDREVSKI
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
Tome Andonovski
kiot fakultet vo Skopje ja odbranil doktorskata disertacija „Ki~evskata Kotlina – geomorfolo{ki prou~uvawa#. Bil izbran za predava~ (1977), za docent (1984), za vonreden profesor (1987) i za redoven profesor (1992). Predaval matemati~ka geografija, geomorfologija i metodika na nastavata po geografija. Bil {ef na Institutot za geografija, prodekan na PMF, pretsedatel na Sojuzot na geografskite zdru`enija na Republika Makedonija i generalen sekretar na speleolozite na SFRJ. Objavil okolu 50 nau~ni truda, koi se glavno od oblasta na geomorfologijata. BIBL.: Ki~evska Kotlina – geomorfolo{ki prou~uvawa, Prirodnomatemati~ki fakultet, Skopje, 1983; Karakteristiki na reljefot vo R. Makedonija, „Geografski razgledi#, kn. 30, Skopje, 1995; Geomorfolo{ka karta na R. Makedonija, „Geografski razgledi#, kn. 32-33, Skopje, 1998. LIT.: Vasil Daskalovski, Blagoja Markoski, Prof. d-r Tome Andonovski (po povod {eeset godini od `ivotot), „Geografski razgledi#, kn. 35, Skopje, 2000. Al. St.
Hristo Andonovski
ANDONOVSKI, Hristo (s. Cakoni, Meglensko, 15. IX 1917 ‡ Skopje, 1. VII 2002) ‡ u~itel, deec na Makedonskoto nacionalnoosloboditelno dvi`ewe vo Egejskiot del na Makedonija, novinar, publicist i op{testvenik. Zavr{il gimnazija na gr~ki jazik vo Voden, a diplomiral na Pedago{kata akademija vo Solun (1940). Nekolku godini rabotel kako nastavnik vo meglenskite sela i vo gradot S’botsko (Arideja). Vo esenta na 1941 god., kako organi-
zator na mladinata vo s. Dolno Po`arsko, stapil vo Dvi`eweto na otporot vo Grcija. Bil odgovoren po Agitprop vo Reonskata organizacija na KPG vo S’botsko i odgovoren vo Reonskiot komitet na EAM za Ju`en Meglen, so sedi{te vo s. Dragomanci (Apsalos). Bil nazna~en za organizacionen sekretar (letoto 1944), a potoa i za politi~ki sekretar na Gradskiot komitet na KPG za Voden (Edessa). Naskoro bil kooptiran za ~len na Po{irokiot sostav na Okru`niot komitet na KPG za Vodenskiot okrug (dekemvri 1944 ‡ 26. II 1945). Poradi nesoglasuvawata so diskriminatorskata politika na KGP po makedonskoto nacionalno pra{awe, preminal vo NRM (FNRJ). Kako iskusen makedonski revolucioner, od patriotski pri~ini, pak se vratil vo rodniot kraj i zel u~estvo vo Gra|anskata vojna vo Grcija (januari 1947) kako odgovoren za pe~atot pri Agitprop na Glavniot odbor na NOV za Egejska Makedonija (do dekemvri 1948). No, poradi nov sudir so KPG po makedonskoto nacionalno pra{awe, pak doa|a vo NRM, kade {to raboti kako urednik na emisiite na Radio Skopje za na{ite sonarodnici vo Egejskiot i Pirinskiot del na Makedonija, kako glaven urednik na v. „Glas na Egejcite“ (1951‡1954), dopisnik na „Nova Makedonija“ od Sofija (1954‡1955) i 15 godini e urednik na stranicata „Na{ite vo svetot“ vo istiot vesnik. Potoa stanuva glaven i odgovoren urednik na sp. „Makedonija“ na Maticata na iselenicite od Makedonija, od kade i zaminuva v penzija (1969‡ 1983). Avtor e na golem broj statii vo razni spisanija („Glasnik“ na INI, „Kulturen `ivot“, „Makedonska revija“, „Makedonsko vreme“, „Razgledi“, „Sovremenost“ i dr.). U~estvuval i na pove}e nau~ni sobiri. Negova osnovna publicisti~ka opredelba e minatoto i sovremenosta na Egejskiot del na Makedonija. BIBL.: Egejska Makedonija, Skopje, 1951; Meglenskata oblast vo NOB, Skopje, 1961; Postoi li za Grcija malcinsko pra{awe vo Egejska Makedonija, Skopje, 1968; Makedoncite pod Grcija vo borbata protiv fa{izmot, Skopje, 1968; Lazo Trpovski, Skopje, 1968; Dramskoto vostanie, Skopje, 1968; Diplomatska antimakedonska igra, Skopje, 1970; Vistinata za Egejska Makedonija, Skopje, 1971; Lazo Trpovski, Skopje, 1975 (romanizirana biografija); Strancite za Makedonija i Makedoncite, Skopje, 1978; Ju`na Makedonija od anti~ka do dene{na Makedonija, Skopje, 1995. S. Ml.
ANDONOSKI, Aleksandar Vasilev (Prilep, 31. I 1937) – redoven profesor na [umarskiot fa-
A
kultet vo Skopje, specijalist za oblasta odgleduvawe na {umite i za predmetite dendrologija i {umarska genetika. Diplomiral na [umarskiot fakultet vo Skopje (1959). Specijaliziral {umarska genetika na Visokata nacionalna {kola za vodi i {umi vo Nansi, Francija (1963–1964). Doktoriral 1969 g. Bil dekan na [umarskiot fakultet (1988–1990). Publikuval pove}e od 60 truda vo doma{ni i vo stranski spisanija, dva sredno{kolski i eden univerzitetski u~ebnik; rakovodel ili u~estvuval vo brojni doma{ni i me|unarodni proekti. Otkril i opi{al nov vid grmu{ka na Gali~ica (Cotoneaster mariana And. A. et And. V., 1994). Izvr{uval pove}e odgovorni, op{testveni, stru~ni i nau~ni funkcii. Al. And.
ANDRAGOGIJA – nauka (teorija) za obrazovanieto i u~eweto na vozrasnite, ~ii po~etoci datiraat okolu sredinata na XIX v. Vo Makedonija se razviva zaedno so razvojot na obrazovanieto na vozrasnite kako prakti~na op{testvena dejnost. Zabrzan razvoj dobiva po otvoraweto na rabotni~kite univerziteti vo po~etokot na pedesettite godini na XX v., osobeno po voveduvaweto na predmetot Andragogija vo nastavniot plan na Grupata za pedagogija na Filozofskiot fakultet vo Skopje (1962/63) i po doa|aweto na belgradskiot profesor (v.) d-r Borivoj Samolov~ev za predmeten nastavnik. Toj ja organizira i nau~noistra`uva~kata dejnost vo ovaa oblast kaj nas. Vo po~etokot na 80-tite godini na minatiot vek se otvoraat postdiplomski andrago{ki studii i se branat prvite doktorski disertacii na andrago{ki temi. Vo ramkite na Institutot za pedagogija na Filozofskiot fakultet vo Skopje postoi posebna nasoka za osposobuvawe visokostru~ni kadri za rabota vo oblasta na obrazovanieto na vozrasnite. LIT.: Filozofski fakultet: 1946–1996, Skopje, 1996, 41-47. K. Kamb.
ANDREVSKI, Dragan Van~ev (s. Obr{ani, Prilep, 5. VIII 1950) – general-major na ARM. Zavr{il Voena akademija vo rodot artilerija vo JNA. Oficerskata kariera ja zapo~nal kako komandir na vod, potoa na baterija i na divizion. Zavr{il Komandno{tabna akademija i [kola na narodnata odbrana. Od povisokite oficerski dol`nosti, bil na~alnik na {tab na brigada, na~alnik na oddelenie za operativni raboti vo G[ na ARM, voeno ata{e vo Republika Turcija, na~alnik na G-3 59
A
ANDREVSKI
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
vo G[ na ARM, pomo{nik na na~alnikot na G[ na ARM za planirawe i voen ata{e vo Republika Hrvatska. V. St.
Jovan Andrevski
ANDREVSKI, Jovan Minev (s. Turje, Ohrid 14. I 1942) – generalpotpolkovnik, na~alnik na General{tabot na ARM. Zavr{il sredno voeno u~ili{te, Voena akademija, Komandno{tabna i [kola na narodnata odbrana vo JNA. Zapo~nal kako komandir na in`eneriska ~eta, potoa gi izvr{uval dol`nostite komandant na in`eneriski bataljon, na~alnik na {tab na in`eneriska brigada i komandant na in`eneriski polk vo JNA. Vo ARM gi vr{el dol`nostite komandant na I i III korpus i na~alnik na G[ na ARM (11. II 2000 ‡ 16. VI 2001). Bil sovetnik na pretsedatelot na RM za voeni pra{awa, a potoa penzioniran (14. III 2002). V. St.
gi~na razvojna linija na arhitektonskiot jazik i tretmanot na plastikata, ukrasite, dekoracijata i drugite elementi vo objektite. Osven vo Makedonija, toj izgradil crkvi i vo Prizren (1889) i vo Kosovska Mitrovica. Od negovata ikonopisna dejnost e registrirana samo edna ikona (Sv. Pantelejmon) {to se nao|a vo vele{kata crkva †Sv. Pantelejmon#. K. Gr. ANDREEV, Blagoj (Veles, 27. III 1932) – prviot diplomiran re`iser vraboten vo Radioto (19571963), a potoa vo Makedonskata televizija (1964-1996). Zna~ajni ostvaruvawa mu se re`ijata na emisiite od ciklusot †Raspeani gradovi#, dramata †Zalez nad ezerskata zemja#, {to e na{a prva televiziska serija vo {est epizodi, detskite serii †Kurirot na Goce#, †Juna~ko koleno#, †Maliot odred#, †Edno leto# i dr. Rabotel vo re~isi site televiziski `anrovi i re`iral mnogu pretstavi vo teatrite niz Makedonija. J. F.
ANDREEV, Nikola (s. Mokreni, Kostursko, 1889 ‡ kaj s. Mokreni, april 1911) ‡ kosturski reonski vojvoda na TMORO/VMORO i u~itel. Zavr{il {esti klas vo Bitolskata klasi~na gimnazija, a potoa Voeno u~ili{te vo Sofija. Kako vojvoda na ~eta, zel u~estvo vo Ilindenskoto vostanie (1903) i posebno se istaknal pri osloboduvaweto na Neveska i Klisura. Po vostanieto dejstvuval so ~eta vo Kostursko i Lerinsko (1903‡1907). Po Mladoturskata revolucija bil u~itel vo rodnoto selo, a potoa pak oformil ~eta (1911) i zaginal vo borba so osmanliskata vojska. S. Ml.
Andrej (Damjan) Andreev
ANDREEV, Andrej (Damjan) Damev (1847-1921) ‡ graditel i `ivopisec od tajfata na Renzovci. Sin na A. Damjanov, eden od poslednite pretstavnici na renzovskite graditeli i eden od najplodnite avtori, ~ie dejstvuvawe }e go ozna~i i krajot na graditelskite tajfi vo Makedonija. Crkvata „Sv. Kiril i Metodij# vo Tetovo (1885, osvetena vo 1925) pretstavuva eden od najinteresnite objekti vo negoviot opus. Drugite crkvi {to gi izgradil vo Makedonija („Sv. Bogorodica# vo Veles ‡ dovr{ena, „Sv. Konstantin i Elena# i „Sv. Dimitrija# vo Skopje) svedo~at za edna lo60
Traj~e AndreevPetkanovski
ANDREEV (PETKANOVSKI), Traj~e Lazov (s. Bistrica, Vele{ko, 7. X 1919 ‡ pl. Kadiica, Vele{ko, 6. VIII 1943) ‡ u~itel, orgnizator na NOB vo Vele{ko. Zavr{il u~itelska {kola vo Jagodina (Svetozarevo, Srbija), kade {to bil eden od rakovoditelite na mladinskoto dvi`ewe.
Po Aprilskata vojna bil ~len na prvata partiska }elija na KPJ vo Azot, Vele{ko (avgust 1941). Po sedumdneven pritvor vo Centralniot zatvor vo Skopje (juni 1942), stanal borec na Tretata ~eta na Vele{kiot NOPO †Dimitar Vlahov#. Po razbivaweto na negovata ~eta vo borba so bugarskata vojska i kontra~etnicite (dekemvri 1942), so grupa soborci se zasolnile vo atarot na selata Oreov Dol i Teovo i se povrzale so Prilepskata organizacija na KPM i so partizanskata grupa prodol`il da dejstvuva vo Azot (fevruari‡avgust 1943). Zaginal vo borba protiv bugarskata policija i kontra~etnicite. Podocna, po naredba na G[ na NOV i POM. eden novoformiran vele{ki teritorijalen NOPO go dobil negovoto ime (Vele{ko, kon krajot na april ‡ s. Oti{tino, Vele{ko, 2. IX 1944). LIT.: D-r Petar Stojanov ‡ \or|i Malkovski, Veles i Vele{ko vo Narodnoosloboditelnata vojna 1941-1945. Spomen kniga na zaginatite borci vo NOV i `rtvi na fa{isti~kiot teror od Veles i Vele{ko, Titov Veles, 1985, 21. S. Ml.
Bane AndreevRonkata
ANDREEV-RONKATA, Bane (Veles, 12. VIII 1905 ‡ Skopje, 3. XI 1980) ‡ komunisti~ki deec, zatvorenik, borec, politi~ar i dr`avnik. Kako ~len na SKOJ (1922) i na KPJ (1923), bil ~len na MK na SKOJ, na MK na KPJ vo Veles, ~len na PK na SKOJ za Makedonija (1924), delegat i u~esnik na Pokrainskite konferencii na SKOJ za Makedonija, delegat na Tretiot kongres na SKOJ (1926) i dr., po {to bil uapsen i osuden (avgust 1926 ‡ maj 1927). Kako student na Belgradskiot univerzitet, bil ~len na PK na SKOJ za Srbija (noemvri 1927 ‡ juni 1928), kandidat-~len i potoa kooptiran ~len na CK na SKOJ. Povtorno bil uapsen (januari 1929) i osuden na 15 godini, a kaznata ja izdr`uval vo zatvorite vo Sremska Mitrovica i Lepoglava (januari 1929 ‡ juli 1941). Po vra}aweto vo Makedonija bil politi~ki sekretar na PK na KPJ za Makedonija (septemvri 1941 ‡ maj 1942) i
ANDREEVSKI
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
~len na CK na KPM (28. II 1943 ‡ 1948). Po apseweto vo Bitola (april ‡ juni 1943), bil interniran vo s. [ijakovo (Severna Bugarija) (juli ‡ noemvri 1943). Po vra}aweto bil vklu~en za ~len (do maj 1944), a potoa i politi~ki komesar na G[ na NOV i POM (juni ‡ oktomvri 1944). Bil delegat na I zasedanie ASNOM, ~len na AVNOJ i na Ustavotvornoto sobranie, minister za rudarstvo vo Vladata na DFJ/FNRJ i kandidat za ~len na CK na KPJ. Opredeluvaj}i se za Rezolucijata na IB, bil isklu~en od KPJ (dekemvri 1949), no bil ostaven na rabotni dol`nosti vo SR Srbija do penzioniraweto (1965). Nositel e na „Partizanska spomenica 1941#. BIBL.: Aktiven partiski i sindikalen rabotnik, Ko~o Racin vo spomenite na sorabotnicite, „Kultura#, Skopje, 1972, 13-126. LIT.: Istorija na makedonskiot narod, kniga treta, INI, Skopje, 1969; Kiril Razmov, Bane Andreev ne re{aval za Goli Otok, „Nova Makedonija#, XLVI, 15536, Skopje, 25. IV 1990, 11; Istorija na makedonskiot narod, tom petti, INI, Skopje, 2003. S. Ml.
Katina Andreeva
ANDREEVA, Katina (Tina) Kuzmanova (psevd. Cveta) (s. Mokreni, Kostursko, 1928 ‡ vrv Kulkaturje, nad Crnoglava Padina, na Neretskata Planina, me|u selata Neret i Trsje, Lerinsko, 13. V 1949) ‡ voen komandir i heroj na DAG. Vo vremeto na Vtorata svetska vojna bila ~len na Gr~kata antifa{isti~ka mladinska organizacija EPON. Psevdonimot Cveta go dobila poradi tolkuvaweto na istoimeniot lik vo dramskata pretstava †Makedonska krvava svadba# od V. ^ernodrinski, izvedena vo s. Embore, Kajlarsko (1944). Poradi podocne{noto ~lenuvawe vo NOMS i NOF (od letoto 1945), bila uapsena i yverski ma~ena, no poradi nedostig na dokazi bila oslobodena. Naskoro preminala vo ilegalstvo i stanala borec na DAG (6. IX 1946). Go posetuvala kursot za podoficeri vo s. Kotelci na pl. Gramos (po~etokot na 1947), a
potoa kako komandir na vod u~estvuvala vo okolu 90 borbi na pl. Vi~o, na Gramos, kaj Siwa~a, kaj Kowica i na drugi mesta. Kako pretstavnik na XVIII brigada na DAG, bila delegat i vo pretsedatelstvoto na Prvata konferencija na Segr~kiot sojuz na demokratskite `eni (1949), a potoa i na Vtoriot kongres kako pretstavnik na partizankite od Vi~o. Zaginala vo napad za osvojuvawe na strategiski vrv. Dvapati bila odlikuvana so Orden za hrabrost i e proglasena za Heroj na DAG. Vo nejzina ~est brigadnoto rakovodstvo go pokrenalo izdavaweto na vesnikot †Cveta#. LIT.: Fanija Buckova, Heroinata na Vi~o i Gramos Tina Andreeva-Cveta, †Istorija#, IX, 2, Skopje, 1975, 34–42; Ta{ko Mamurovski, Svetli likovi od Egejska Makedonija 1945‡1949, Skopje, 1987, 116–120; istiot, Hrabra, no i vesela partizanka. Edno potsetuvawe na Tina Andreeva-Cveta (1928-1949), †Makedonija#, XXXIV, 411, Skopje, juni 1987, 25–26; istiot, Omilenata partizanka. Tina Andreeva-Cveta, heroinata od Gramos i Vi~o, †Odbrana#, III, 16, Skopje, mart–april 1995, 42. S. Ml.
ANDREEVA, Liljana Nikolova (Skopje, 6. III 1946) – redoven profesor (2006) na PMF, Institut za hemija. Dodiplomskite studii gi zavr{ila vo Harkov (Ukraina), magistrirala (1982) na Hemiskiot fakultet, a doktorirala (1994) na PMF vo Skopje. Izveduvala nastava od podra~jeto na fizi~kata hemija za studentite od RGF vo [tip, za studentite po hemija na PMF, kako i na dvopredmetnite studii biologija-hemija, kako i nastava po predmetot Istorija na hemijata (napi{ala
A
LIT.: Prirodno-matemati~ki fakultet – Skopje, 1946–1996, Skopje, 1996, 243; 60 godini Prirodno-matemati~ki fakultet – Skopje, Skopje, 2006, 229-230. B. [.
Jana Andreevska
ANDREEVSKA, Jana (Skopje, 27. IV 1967) – kompozitor. Studiite po kompozicija (1990) i postdiplomskite (1999) gi zavr{uva na Fakultetot za muzi~ka umetnost vo Skopje, vo klasata na prof. T. Zografski. Dobitnik e na Specijalnata nagrada na Univerzitetot †Sv. Kiril i Metodij# za najdobar student (1989-1990). Podocna posetuva tri kompozitorski rabotilnici vo Ohrid (19992001). Docent na FMU. Avtor e prete`no na orkestarski, kamerni i dela za pijano, koi se izveduvani vo Evropa. B. Ort.
Aleksandar Andreevski
Liljana Andreeva
i u~ebnik). Nau~nata rabota $ e predimno vo vrska so izu~uvaweto na klatrati. Objavila 24 truda (18 vo me|unarodni spisanija), a na nau~ni sobiri u~estvuvala so {eesetina soop{tenija. U~estvuvala vo 11 nau~noistra`uva~ki proekti (5 me|unarodni). Imala studiski prestoi vo Upsala, London i Istanbul. Bila rakovoditel na Zavodot za fizi~ka hemija na Institutot za hemija pri PMF vo Skopje.
ANDREEVSKI, Aleksandar Dimitrov (s. Ko`le, Skopsko, 9. II 1922 – Skopje, 28. X 2005) –spec. po ORL, redoven profesor na Med. f., akademik. Diplomiral na Med. f. vo Zagreb (1948). Specijaliziral ORL vo Zagreb i vo 1953 go polo`il spec. ispit po {to bil izbran za asistent za predmetot ORL na Med. f. vo Skopje. Vo 1953–1954 g. se usovr{uval vo Pariz, za podra~jata na funkcionalnata rekonstruktivna hirurgija na malignite tumori na larinksot i hipofarinksot, bronhoezofagologijata, mikrohirurgijata na srednoto uvo, plasti~nata hirurgija vo ORL i vo audiovestibulogijata. Prestojuval pove}e pati na renomirani ORL kliniki vo Pariz, London,
61
A
ANDREEVSKI
Moskva, Leningrad, Praga, Var{ava, Berlin, Hamburg, Hanover, Frajburg, Bordo, Lion i vo drugi centri pri {to posebno vnimanie $ posvetil na rekonstruktivnata funkcionalna hirurgija kaj malignomite na laringofaringealnoto podra~je, kako i na drugi oblasti od ORL: timpanoplastika, stapedoplastika, rinoplastika, hirurgija na vratot i plasti~ni zafati vo ovaa regija. Habilitiral na tema „Frontobazalni povredi# na Med. f. vo Skopje (1956). Izbran e za docent vo 1957 g., vonreden profesor od 1961, a redoven od 1967 g. Direktor na Klinikata za ORL na Med. f. vo Skopje (1957–1987). Bil prodekan na Med. f. vo Skopje (1960–1963), a vo dva mandata i dekan na istiot fakultet (1965–1967 i 1967– 1969). Bil prv direktor na Univerzitetskiot centar za mediciniski nauki (UCMN) vo Skopje (1978–1980), a bil i rektor na Univ. „Sv. Kiril i Metodij# (1982–1984). Za dopisen ~len na MANU bil izbran na 14. V 1979 g., a za redoven na 24. VI 1986 g. Bil sekretar na Odd. za biolo{ki i medicinski nauki. Vo dva mandata bil potpretsedatel na MANU (1992–1995, 1996–1999). Bil pretsedatel na Zdru`enieto na ORL na Jugoslavija (1964– 1968) i organizator na VIII kongres vo Ohrid (1968), kako i na Internacionalniot kongres na oto-neuro-oftalmo-nevrohirurzite na Jugoslavija, Italija i Grcija odr`an vo Ohrid (1984). Bil ~len na Pretsedatelstvoto i UO na Zdru`enieto na ORL na SFRJ od negovoto osnovawe. Pove}e od dvaeset godini bil pretsedatel na ORL sekcijata pri MLD. Bil ~len na Redakcijata na spisanieto „Symposia oto-rhino-laryngologica Yugoslavica# vo Zagreb i urednik na sp. „Prilozi# (MANU). Sozdal moderna ORL klinika so visok ugled vo zemjata i vo stranstvo, osobeno poradi rekonstruktivnata funkcionalna hirurgija na malignite tumori na larinksot. Avtor i koavtor e na nad 285 stru~no-nau~ni trudovi i soop{tenija, so koi u~estvuval na brojni nau~ni sostanoci vo zemjava i vo stranstvo prika`uvaj}i gi na{ite dostignuvawa vo ORL. Rakovodel 13 nau~noistra`uva~ki proekti finansirani od MANU i od Republi~kiot SIZ za nau~na dejnost. A. Andreevski e osnova~ na modernata ORL vo RM. Se vgradil vo razvojot na Med. f. i na Univerzitetot „Sv. Kiril i Metodij# i se vbrojuva me|u vidnite medicinski dejci kaj nas. IZV.: Bilten, posebno izdanie, Petto izborno sobranie (referati i prilozi), VI,
62
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
1, Skopje, mart 1979, 118–133; Sve~en sobir Aleksandar Andreevski 80 godini od `ivotot i 55 godini nau~no-nastavna dejnost, MANU, 2003, 9–94; SPOMENICA posvetena na Aleksandar Andreevski, redoven ~len na Makedonskata akademija na naukite i umetnostite, Skopje, 2006, 9–57. BIBL.: Otorinolaringologija (I del: Otologija), Skopje, 1975. M. Pol.
ANDREEVSKI, Blagoe Dimitrov (Skopje, 22. I 1927) –ma{inski in`ener. Diplomiral na Ma{inskiot fakultet vo Zagreb (1954). Potoa rabotel vo Fabrikata za ~okoladi i keksi „Josip Kra{# vo Zagreb (1954–1955); vo Jugoproekt vo Skopje (1955–1962); vo organsko-hemiskata industrija „OHIS# – Skopje (1961–1969); na Ma{inskiot fakultet vo Skopje (1969–1988). Vo 1962 e izbran za honoraren docent, od 1969 e vo redoven raboten odnos, a potoa redoven profesor (1978– 1988). Doktoriral vo 1978. Bil dekan na Elektro-ma{inskiot fakultet vo Skopje (1973–1975). Pod negovo mentorstvo magistrirale i doktorirale pove}e kandidati. Avtor e na osnovniot u~ebnik po termodinamika. Nau~na i stru~na oblast: termoenergetika i termotehnika (energetski postrojki, ladilna tehnika, geotermalna i son~eva energija i dr.). Avtor e na golem broj nau~noistra`uva~ki studii, idejni i glavni proekti vo oblasta na termoeneretikata i termotehnikata. Dodeleno mu e zvawe ekspert na UNIDO od Sojuzniot zavod za me|unarodna sorabotka – Belgrad. Sl. A. ANDREEVSKI, Ivan (Dolenci, Demirhisarsko, 25. VI 1947) – novinar. Zavr{il studii po politi~ki nauki vo Belgrad i od 1971 g. stapil na rabota vo Makedonskata radiotelevizija, kako nejzin stipendist. Rabotel na reporta`i, dokumentarni filmovi, feqtoni i dr. Bil direktor i odgovoren urednik na Televizija Skopje (1986-1990); anga`iran od Rojters, Slobodna Evropa, Jutel i kako pretsedatel na Zdru`enieto na novinarite na Republika Makedonija. Od 2006 g. e ~len na Sovetot za radiodifuzija. J. F. ANDREEVSKI, Petre M(ilanov) (s. Sloe{tica, Demirhisarsko, 25. VI 1934 – Skopje, 25. IX 2006) – poet, romansier, raska`uva~, dramski avtor. Dolgi godini raboti kako urednik vo Makedonskata radiotelevizija. ^len e na MANU od maj 2000 g. ^len e na DPM (1964) i na Makedonskiot PEN-centar. Pi{uva stihovi, raskazi, romani, drami i filmski scenarija. Andreevski sozdade delo {to ne samo {to ja smeni
Petre M. Andreevski
svesta za literaturata kaj makedonskiot ~itatel, koe ne samo {to inicira celi generacii {to se ugleduvaa na toj model, tuku ja smeni i makedonskata kriti~ka svest. Svojata ve~na preokupacija ja situira vo rodniot kraj, no so toa, ne stana lokalen ili regionalen avtor, za{to uspea preku univerzalizacijata na lokalnoto, svojot kraj da go postavi kako centar na svetot. Ima {iroka ~itatelska publika i negovata prozna kompozicija ne e potprena vrz fabulata, tuku vrz samiot ~in na raska`uvaweto. Osobeno za romanite (kako edno vreme za romanite na Stale Popov) se veli deka se naj~itani, t.e. bestseleri kaj narodot. Romanot †Pirej# makedonskata kritika go proglasi za remek-delo na makedonskata sovremena proza (isto onaka kako {to zbirkata †Denicija# ja ozna~i kako himna na kosmi~kata qubov, himna na `enata i tatkovinata i zlatna kniga na makedonskiot modernizam). Ima objaveno i dve zbirki stihovi za deca (†[aram baram# i †Kasni porasni#). I vo pesnite za deca Andreevski e poet na metaforata i aluzijata, na jazi~nata igra i nostalgi~nata meditacija. DELA: zbirki poezija: Jazli (1960), I na nebo i na zemja (1962), Denicija (1968), Dalni nakovalni (1971), Pofalbi i poplaki (1975), Ve~na ku}a (1987) i Lakrimarij (1999); zbirki raskazi: Sedmiot den (1964), Neverni godini (1974) i Site lica na smrtta (1994); romani: Pirej (1980), Skakulci (1983), Nebeska Timjanovna (1988), Poslednite selani (1997) i Tunel (2003); drami: Vreme za peewe, Bogunemili (1984), Be`anci (2007, posthumno). LIT.: Miodrag Drugovac, Istorija na makedonskata kni`evnost XX vek (1990); Venko Andonovski, Strukturata na makedonskiot realisti~en roman (1997); Nata{a Avramovska, Travestija na usnata istorija (1999); Hristo Georgievski, Makedonskiot roman 1952-2000 (2002); Vesna Mojsova-^epi{evska, Liceto na zborovite, (2004). V. M.-^.
ANDREEVSKI, Strahil (Skopje, 19. III 1910) ‡ bokser. Bil na pe~alba vo Egipet (od 1924) kade {to stanal trikraten dr`aven prvak vo boks (1930–1933). Za Reprezentacijata na Egipet boksu-
ANKETNI
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
val protiv Al`ir, Tunis, Libija i Grcija. Od 30 profesionalni borbi imal 24 pobedi, 4 nere{eni i 3 porazi. Se vratil vo Makedonija (1946) i bil organizator i trener na nekolku skopski klubovi i na Makedonskata reprezentacija. D. S.
lasti vo Pore~je i Ki~evsko. Vodi odvoeni finansii od kralot Marko, kove moneti i izdava povelbi, a vo negovata ktitorska aktivnost spa|a izgradbata na manastirot „Sveti Andreja# (1388/ 89) vo Matka na r. Treska kaj Skopje. Zaedno so brat mu Dimitar ja napu{ta Makedonija i preku Dubrovnik, zaminuva vo Ungarija vo slu`ba na ungarskiot kral Sigizmund (1393/4). LIT.: Georgije Ostrogorski, Serska oblast posle Du{anove smrti, vo kn.: Vizantija i Sloveni, Beograd, 1970, 435-456; Lazar MirkoviÊ, Mrwav~eviÊi, „Starinar#, III (1924 - 1925), Beograd, 1925, 11-26; Sima ´irkoviÊ, Poklad Kraqa Vuka{ina, Zbornik Filozofskog fakulteta, XIV-1. Spomenica Frawa Bari{iÊa, Beograd, 1979, 153-161. B. R.-J.
Cane Andreevski
ANDREEVSKI, Cane (Kratovo, 10. VII 1930) – poet, raska`uva~, pisatel za deca. Zavr{il Filozofski fakultet vo Skopje. Rabotel kako novinar i urednik vo Radio Skopje. ^len na DPM od 1957 god. Negovata poezija se odlikuva so ispovednost i lirska refleksivnost. BIBL.: Son~eva poraka, poezija za deca, Sk., 1951; Jagotki, raskazi za deca, Sk., 1955; Dobrina, poezija, Sk., 1956; [to ima novo poezija za deca, Sk., 1959; Sve~enosti, poezija, Sk., 1964; Srebren potok, poezija, Sk., 1969; Vrski, poezija, Sk., 1982; Razgovori so Koneski, Sk., 1991; Belata me~ka, siniot kit i drugite, poezija i proza za deca, Sk., 1998; Do`dot, poezija, Sk., 2007. LIT.: Petar T. Bo{kovski: Poet na dobrinata, vo kn. Esei i kritiki, Matica, 1997. P. Gil.
Andronik II Paleolog, vizantiski imperator
ANDRONIK II PALEOLOG (1259/60 – 1332) – vizantiski imperator (1282–1328). Sprovel dano~ni reformi i gi zgolemil dr`avnite prihodi. Se otka`al od unijata so Rimokatoli~kata crkva. Za borba protiv Osmanliite vo Mala Azija povikal platenici od Katalonija (1303). Poslednite godini gi pominal vo borba so vnuk mu Andronik III, koj go prinudil da abdicira. Po~inal kako monah Antonij. LIT.: A. E. Laiou, Constantinople and the Latins. The foreign policy of Andronicus II, 1282–1328, Cambridge/Mass.,1972. K. Ax.
Crkvata †Sv. Andreja#, Matka kaj Skopje
ANDREJA (ANDREJA[) (? – 1399) – vtoriot sin na kralot Volka{in i brat na kral