ALAN BULLOCK
HITLER I STALIN: ŻYWOTY RÓWNOLEGŁE
1
Księgozbiór DiGG
f
2010
TOM PIERWSZY
OD NARODZIN PO ROK 1938
...
331 downloads
3140 Views
3MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
ALAN BULLOCK
HITLER I STALIN: ŻYWOTY RÓWNOLEGŁE
1
Księgozbiór DiGG
f
2010
TOM PIERWSZY
OD NARODZIN PO ROK 1938
ROZDZIAŁ PIERWSZY
Pochodzenie Stalin: 1879-1899 Hitler: 1889-1908 (od urodzenia do wieku 19 lat) I
Kim więc byli ci dwaj ludzie, którzy mieli odcisnąć niezatarte piętno na europejskiej historii XX wieku? Urodzili się w odstępie dziesięciu lat: Stalin 21 grudnia 1879 roku w Gori, w Gruzji, a Hitler 20 kwietnia 1889 roku w Braunau nad rzeką Inn. Ta różnica wieku jest faktem, o którym nigdy nie należy zapominać we wszelkich porównaniach różnych etapów ich karier; stała się ona jeszcze większa u kresu. Hitler umarł w 1945 roku w wieku 56 lat, Stalin przeżył go, aby umrzeć w 1953 roku mając 73 lata. Około 2400 kilometrów dzieli Gruzję, znajdującą się na pograniczu Europy i Azji, między Morzem Czarnym a Kaukazem, i górną Austrię, leżącą w sercu Środkowej Europy, między Dunajem i Alpami. Jeszcze większy dystans dzieli ich rozwój społeczny i historyczny. A jednak przeszłość tych dwu ludzi ma pewne cechy wspólne. Żaden z nich nie należał do tradycyjnej klasy rządzącej i trudno sobie wyobrazić zdobycie przez któregokolwiek z nich władzy w świecie, w którym się urodzili. Ich kariery były możliwe tylko w nowym świecie stworzonym po załamaniu się starego porządku w Europie w rezultacie I wojny światowej -najpierw klęski Rosji carskiej, a następnie mocarstw centralnych oraz późniejszych rewolucji. A jednak ich poglądy i idee ukształtowały się i pozostały częścią świata, w którym wyrośli. Marksizm Stalina oraz darwinizm społeczny i rasizm Hitlera były systemami dziewiętnastowiecznymi, które osiągnęły szczytowy punkt swych wpływów na przełomie stuleci, w ostatnim dziesięcioleciu XIX i pierwszym XX wieku. To samo odnosi się do ich upodobań w sztuce, architekturze, literaturze i muzyce, czyli dziedzinach, w których rościli sobie prawo do ustanawiania obowiązujących kanonów i w których żaden z nich nie wykazał nawet cienia sympatii dla modernizmu rozkwitającego w Rosji i w Europie Środkowej za ich życia. Obaj urodzili się na peryferiach krajów, którymi mieli rządzić; podobnie jak Macedończyk Aleksander Wielki i Korsykanin Napoleon byli outsiderami. Hitler, rzecz jasna, był Niemcem, ale urodził się jako poddany imperium Habsburgów, w którym Niemcy od wieków odgrywali czołową rolę. Jednakże po utworzeniu przez Bismarcka w latach sześćdziesiątych XIX wieku cesarstwa niemieckiego pod hegemonią Prus Niemcy austriaccy
zostali z niego wyłączeni. Przyszło im wówczas bronić swych historycznie umotywowanych roszczeń do władzy przed coraz donośniejszymi żądaniami równouprawnienia ze strony Czechów i innych „narodów poddanych”. Ta sytuacja wywarła głęboki wpływ na poglądy Hitlera. Stał się zaciekłym niemieckim nacjonalistą, ale zamiast włączyć się w nurt prężnej, ekspansywnej polityki nowo powstałego cesarstwa niemieckiego rządzonego z Berlina, przejął pesymistyczne, pełne niepokoju poglądy ludzi stanowiących mniejszość w swym „własnym państwie”, mniejszość świadomą wielkiej przeszłości, ale dostrzegającą wzrastające zagrożenie ze strony coraz liczniejszych i posiadających coraz większe wpływy przedstawicieli innych, „gorszych” ras - Słowian, polskich i rosyjskich Żydów - w „skundlonym imperium”, którego habsburscy władcy zdradzili świętą sprawę Deutschtum, zachowania charakteru i potęgi narodu niemieckiego. W 1938 roku Hitler zmienił tę sytuację powstałą w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku i wraz z aneksją Austrii „przywrócił moją drogą ojczyznę Rzeszy niemieckiej”. Jednakże żadne sukcesy w odtwarzaniu Wielkich Niemiec nie mogły wymazać spuścizny austriackiego pochodzenia Hitlera: głębokiego poczucia, iż walczy w obronie niemiecko-aryjskiego dziedzictwa zagrożonego rosnącą falą barbarzyństwa i zanieczyszczeniem rasy. Następstwa pochodzenia Stalina nie były bynajmniej mniej ważne, chociaż wyraziły się w inny sposób. Jednym z nich było pojawienie się w późniejszych latach postaci z jego gruzińskiej przeszłości takich jak Ordżonikidze i Beria. Na postawę Stalina wobec nich wpłynęły skomplikowane stosunki i zatargi gruzińskiej sceny politycznej. Jednakże miało to znaczenie drugorzędne wobec najistotniejszej decyzji w życiu Stalina (porównywalnej jedynie z decyzją, że zostanie rewolucjonistą), a mianowicie odrzucenia swego gruzińskiego dziedzictwa, i - był przecież realistą - identyfikacji z rosyjskimi zdobywcami Gruzji, a nie z gruzińskimi ofiarami Rosjan. W rezultacie powstał, z czego Lenin zbyt późno zdał sobie sprawę, wielki rosyjski szowinista, który działał na rzecz obalenia carskiego państwa, ale nie rozpadu rosyjskiego imperium. Podobnie jak inni neofici Stalin nigdy nie mógł traktować akceptacji siebie jako Rosjanina jako czegoś oczywistego ani zapomnieć, że jego gruziński akcent zawsze przypominał rodowitym Rosjanom o jego pochodzeniu. Dlatego mianowany po zakończeniu wojny domowej przez Lenina komisarzem do spraw narodowości traktował narodowe aspiracje ludów nierosyjskich z surowością renegata. W latach 1920-1921 położył kres krótkiemu okresowi niepodległości, jakim cieszyła się Gruzja i inne państwa kaukaskie, przyłączając je do Związku Radzieckiego, a sposób, w jaki traktował Ukraińców podczas kolektywizacji, pozostaje jedną z najczarniejszych kart w historii ZSRR. Z imperialną przeszłością Rosji identyfikował się Stalin zwłaszcza w latach wielkiej wojny narodowej. Pod jej koniec Stalin szczycił się odzyskaniem wszystkich terytoriów, utraconych przez cesarstwo rosyjskie podczas wojen z lat 1904-1905 i 1914-1918, i rozszerzeniem jego granic, obejmujących większy obszar niż za
któregokolwiek z jego carskich poprzedników. II W roku 1879, kiedy urodził się Stalin, wszystko to było niewyobrażalne. W tym czasie Gruzja wciąż jeszcze nie zasymilowała się z Rosją europejską. Stanowiąc geograficznie część Zakaukazia Gruzja należy do subtropikalnej Azji i leży na jednym z historycznych szlaków lądowych łączących Azję Środkową z Europą. Była częścią świata klasycznego, legendarną ziemią Kolchidy i Złotego Runa, ojczyzną mitu o Prometeuszu. Skolonizowana przez Greków, stała się później częścią rzymskiej prowincji - Armenii. Pod względem etnicznym stanowiła zawsze mieszaninę. Grecki geograf Strabon doliczył się na Kaukazie siedemdziesięciu plemion, mówiących równie wielką liczbą języków. Sami Gruzini dzielili się na tuzin klanów, a jednak zachowali tożsamość etniczną i czystość języka przez 2000 lat. Jako małe, ale bogate i niepodległe królestwo w czasach bizantyjskich, cywilizacja gruzińska osiągnęła w XII wieku wspaniały punkt szczytowy, który nigdy już się nie powtórzył. Później Gruzja została zdobyta przez Mongołów, walczyli o nią Turcy i Persowie, by na początku XIX wieku zostać anektowana przez Rosjan. Jednak w górach utrzymywała się partyzantka i dopiero w latach sześćdziesiątych XIX wieku Rosjanie całkowicie spacyfikowali ten kraj. Do tego czasu Gruzja, mimo bogatych zasobów naturalnych i dawnej świetności swej cywilizacji, pogrążyła się już w nędzy. Trzy czwarte ludności stanowili analfabeci, nie było przemysłu, plagą stali się rozbójnicy. W dowodzie tożsamości Stalina widnieje informacja, która stanowi jeden z kluczy do jego kariery politycznej: „Josif Dżugaszwili, wieśniak z okręgu Gori w prowincji Tyflis”. Był on w istocie potomkiem chłopów zarówno ze strony ojca jak i matki. Jego rodzice, analfabeci lub w najlepszym razie półanalfabeci, urodzili się jako chłopi pańszczyźniani. Zostali wyzwoleni dopiero w roku 1864 i wtedy ojciec Stalina przeprowadził się do Gori - niewielkiego miasteczka gdzie wykonywał odziedziczony zawód szewca. Tam właśnie spotkał Jekatierinę Geładze, z którą się ożenił. Przed przyjściem na świat Stalina mieli dwoje dzieci, które zmarły tuż po urodzeniu. Sam Stalin był bliski śmierci w wieku pięciu lat; zachorował wówczas na ospę, która pozostawiła charakterystyczne ślady na jego twarzy. Po doznanym w dzieciństwie wypadku miał trwały niedowład lewego ramienia. Mieszkał w ceglanym domku, składającym się z jednej izby, ubikacji, strychu i piwnicy, który został później przekształcony w rodzaj kaplicy i obudowany neoklasycystyczną świątynią wspartą na czterech marmurowych kolumnach. Ojciec Stalina, brutalny i gwałtowny człowiek, który często zaglądał do kieliszka, bił żonę i dziecko i nie był w stanie zapewnić im utrzymania. Iremaszwili, przyjaciel Stalina, który znał go najlepiej zarówno ze szkoły w Gori, jak i z seminarium w Tyflisie, pisał tak w swych pamiętnikach: „Niezasłużone i dotkliwe bicie sprawiło, że ten chłopiec stał się tak
zawzięty i pozbawiony serca jak jego ojciec. Ponieważ wszyscy ludzie sprawujący władzę nad innymi wydawali mu się podobni do jego ojca wkrótce zrodziło się w nim pragnienie zemsty na wszystkich stojących wyżej od niego. Poczynając od dzieciństwa, realizacja jego myśli o zemście stała się celem, któremu wszystko podporządkował”. Inne źródła potwierdzają zarówno fakt bicia, jak i reakcję na nie chłopca: głęboko przeżywał sposób, w jaki traktował go ojciec, ale to nie zdołało go złamać. Rekompensatę znajdował w uczuciu i wsparciu ze strony matki, rudowłosej Jekatieriny, kobiety pobożnej, o silnej woli, która nie dała się zastraszyć mężowi i utrzymywała siebie oraz Josifa, kiedy jego ojciec przeniósł się do odległego o 60 kilometrów Tyflisu, gdzie dostał pracę w fabryce obuwia Przez pewien czas pracowała jako gospodyni i służąca w domu prawosławnego duchownego, ojca Czarkwianiego, zatrzymując syna przy sobie. Kapłan ów pomógł jej zapisać syna do szkoły prowadzonej przez cerkiew. Kiedy Josif skończył dziesięć lat, ojciec zabrał go do Tyflisu, aby nauczył się szewskiego rzemiosła w fabryce obuwia. Jednakże matka zdecydowanie dążyła do tego, aby Josif został duchownym, i w końcu udało jej się zabrać go z powrotem, aby mógł ukończyć szkołę. Ambicją Jekatieriny było umożliwienie synowi nie tylko nauki w szkole kościelnej, do której dopiero od niedawna mogły uczęszczać chłopskie dzieci, ale również w seminarium rosyjskiej Cerkwi prawosławnej w Tyflisie. Drogą osobistych poświęceń, a także dzięki stypendium, udało się jej osiągnąć cel i kształcić Josifa w szkole i w seminarium do chwili ukończenia przez niego dziewiętnastu lat. Wiele lat później, kiedy był już najpotężniejszym człowiekiem w Związku Radzieckim, powiedziała mu wprost, że ciągle wolałaby, aby został duchownym. Uwaga ta rozbawiła go. Stalin śpiewał w chórze cerkiewnym, gdzie zwrócił na siebie uwagę swym głosem. Ukończył szkołę ze specjalnym honorowym wyróżnieniem, a egzamin wstępny do seminarium zdał na tyle dobrze, że przyjęto go i przyznano miejsce w internacie, pokrywając wydatki związane z jego nauką i utrzymaniem. Fakt, iż matka ulokowała w nim wszystkie swoje ambicje i nadzieje na sukces, wywarł wpływ na jego osobowość. Wchłonął jej przeświadczenie, że stanie się kimś wyjątkowym, kimś, kto zrealizuje wielkie dzieła. Po ojcu odziedziczył twarde serce i nienawiść do władzy. Połączenie tych czynników miało okazać się potężną spuścizną Należałoby wspomnieć o dwóch jeszcze faktach z początkowego okresu jego życia. Kiedy Stalin uczęszczał do szkoły kościelnej w Gori, zgodnie z prowadzoną przez rząd carski polityką rusyfikacji wycofano ze szkół język gruziński jako język wykładowy i nagle zastąpiono go rosyjskim, dotychczas nauczanym jako język obcy. Doprowadziło to do wielu konfliktów z rosyjskimi urzędnikami, którzy przybyli dopilnować realizacji tego rozporządzenia. Stalin okazał się jednym z najaktywniejszych buntowników. Zmiany te sprawiły również, że potrzebował sześciu lat na opanowanie czteroletniego programu nauczania. Wzbudziły w nim także namiętne zainteresowanie literaturą gruzińską, której dzieła otrzymywał z wypożyczalni książek prowadzonej przez miejscowego księgarza. Wśród nich znalazły się romantyczne opowiadania Aleksandra Kazbegiego o heroicznym oporze stawianym rosyjskim najeźdźcom przez górali
kaukaskich. Jedno z tych opowiadań, oparte na epizodzie historycznym z roku 1840, wywarło niezatarty wpływ na Stalina Niewątpliwie jego uwagę zwrócił tytuł: Ojcobójca. Była to historia Koby, kaukaskiego Robin Hooda, który rzuca wyzwanie Kozakom, broni praw chłopów i mści się za przyjaciół wydanych przez wioskowych zdrajców. Odtąd aż do czasu, kiedy dwadzieścia lat później zaczął używać pseudonimu „Stalin”, młody Dżugaszwili nalegał, aby nazywano go „Koba”. Jak wspomina Iremaszwili, „Koba stał się jego Bogiem, sensem jego życia. Chciał stać się drugim Koba, równie słynnym bojownikiem i bohaterem: postać Koby miała w nim się odrodzić”. III Rodzina Hitlera również pochodziła ze wsi, z lesistego i pagórkowatego rejonu Waldviertel w Dolnej Austrii, leżącego między Dunajem a granicą z Czechami, gdzie nazwisko „Hitler”, być może czeskiego pochodzenia i wymawiane na różne sposoby, po raz pierwszy pojawia się w XV wieku. Przodkowie Hitlera wieśniacy, nie byli chłopami pańszczyźnianymi, ale drobnymi niezależnymi rolnikami lub wioskowymi rzemieślnikami. Pierwszym, który zerwał z rodzinną tradycją był jego ojciec Alois, który wspiął się o kilka szczebli w górę hierarchii społecznej, zostając urzędnikiem celnym w służbie celnej cesarstwa Habsburgów. W odróżnieniu od dzieciństwa Stalina wczesne dzieciństwo Hitlera nie upłynęło w biedzie i znoju. Wbrew wrażeniu, jakie stara się stworzyć w Mein Kampf, nie był ani ubogi, ani źle traktowany. Jego ojciec stopniowo awansował i dosłużył się najwyższej rangi dostępnej dla urzędnika w służbie cywilnej o takim jak jego wykształceniu. Jako cesarski urzędnik miał zapewnione stałe dochody, jak również pozycję społeczną a kiedy umarł, pozostawił wdowę i dzieci dobrze zabezpieczone. Kiedy urodził się Hitler, jego ojciec pracował w Braunau nad rzeką Inn, która stanowi tam granicę między Austrią a Bawarią. Ojca wielokrotnie jednak wysyłano do różnych miejscowości i dlatego Adolf chodził do trzech różnych szkół wstępnych. Podobnie jak Stalin śpiewał w kościelnym chórze przy klasztorze Benedyktynów w Lambach. Powaga i wspaniałość religijnych obrzędów wywarły na nim duże wrażenie. Alois Hitler nie był sympatyczną postacią. Ten władczy i samolubny człowiek wykazywał niewiele zainteresowania uczuciami o wiele młodszej żony i równie mało zrozumienia dla dzieci. Ale właściwie to samo można by powiedzieć o większości ludzi jego stanu i czasu, którzy awans zawdzięczali samym sobie. Najwięcej troski okazywał swym pszczołom, oczekując na dzień, w którym będzie mógł odejść w stan spoczynku z niewielkim własnym kapitałem i całkowicie poświęcić się pszczelarstwu. Cel ten w końcu udało mu się osiągnąć w Leonding na przedmieściu Linzu, w roku 1899. Matka Adolfa Hitlera była o dwadzieścia dwa lata młodsza od jego ojca, swego kuzyna drugiego stopnia. Była kochanką Aloisa i kiedy zmarła jego druga żona, była z nim w ciąży. Aloisowi nie udało się uszczęśliwić swej trzeciej żony bardziej niż dwóch poprzednich, ale Klara Hitler dokładała
wszelkich starań, aby życie rodzinne układało się harmonijnie i jeśli nawet w miarę upływu czasu stawała się coraz smutniejsza i bardziej rozczarowana, to jednak była dumna z dobrze prowadzonego domu i zyskała sobie uczucie zarówno swoich własnych dzieci, jak i pasierbów. Do ukończenia przez Adolfa pięciu lat, kiedy to przyszedł na świat młodszy brat, cała uwaga matki skupiała się na nim. Nie ma jednak przekonywających dowodów na to, że kiedy skończył się ten okres, Adolf szczególnie cierpiał z zazdrości; w istocie nastąpił po nim najszczęśliwszy rok jego dzieciństwa spędzony w Passau. Chłopiec osiągał dość dobre wyniki w szkole, chociaż już wówczas przejawiał zarówno upór, jak i niepodporządkowywanie się dyscyplinie regularnej pracy. Przeniesienie do szkoły realnej w Linzu okazało się jednak katastrofą. Jedynym przedmiotem, z którego otrzymał oceny zadowalające, był rysunek. Później Hitler usiłował pomniejszyć znaczenie tej porażki, tłumacząc, że był to protest przeciwko woli ojca który chciał, aby obrał karierę urzędnika państwowego, podczas gdy on sam pragnął zostać artystą. Jednakże taka wersja przedstawiona w Mein Kampf okazała się być niezręcznym zmyśleniem, a śmierć ojca w styczniu 1903 roku nie wpłynęła na zmianę jego postępowania. Chociaż był już nastolatkiem, nadal uchylał się od wszystkiego, co przypominało pracę, aby z pasją oddawać się zabawom w wojnę na świeżym powietrzu i czytaniu powieści przygodowych Karola Maya o północnoamerykańskich Indianach. Temu ostatniemu upodobaniu hołdował nawet jako kanclerz Rzeszy wielokrotnie czytał całe serie tych książek i często wyrażał swój entuzjazm dla Karola Maya. Po wyrzuceniu Hitlera ze szkoły realnej w Linzu matka wysłała go do szkoły z internatem w Steyr, ale nie zmieniło to wiele - jego świadectwa wciąż określały go jako leniwego, upartego i pozbawionego szacunku dla starszych. Infekcja płuc, której się nabawił latem 1905 roku, pomogła Hitlerowi przekonać matkę, że powinien rzucić szkołę i starać się o przyjęcie do wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych. Jednakże pod różnymi pretekstami przez dwa lata odkładał egzaminy na Akademię i od jesieni 1905 do jesieni 1907 roku korzystał ze swobody. Utrzymywany przez matkę, szkicował i malował, ubierał się tak, aby wyglądać na dandysa (miał przy tym nadzieję, że dzięki czarnej lasce z rękojeścią z kości słoniowej będzie brany za studenta uniwersytetu) oraz oddawał się ekstrawaganckim snom na jawie, dzięki jakim to czynom pewnego dnia zawładnie światem. Między szesnastym i osiemnastym rokiem życia w świadomości Hitlera zaczęło się kształtować jego wyobrażenie o sobie samym. Podobnie jak Koba Stalina był to wizerunek heroicznego buntownika, ale specjalnego rodzaju: mianowicie geniusza artystycznego, za którego Hitler uważał się przez całe życie, często rozpaczając, jaką to stratę poniósł świat, kiedy, kierując się poczuciem obowiązku, został zmuszony do zajęcia się polityką. Jedyny przyjaciel Hitlera, kilka lat młodszy od niego August Kubizek, stanowił - wraz z matką i siostrą Adolfa - niezbędną widownię, przed którą puszczał wodze fantazji. W jaki sposób Hitler miałby wyrazić swój geniusz, pozostawało niejasne - jako malarz, architekt (opracował plany
całkowitej przebudowy Linzu) czy też pisarz - ale zawsze w grę wchodziło rzemiosło artystyczne jako uzasadnienie jego niezdolności do zdyscyplinowanego działania. Przyjaciele wykorzystywali każdą okazję, aby odwiedzać operę i teatr w Linzu. Idolem Hitlera był Richard Wagner, był on oczarowany jego dramatami muzycznymi. Hitler miał później powiedzieć, że nie miał poprzedników z wyjątkiem Wagnera. Wiele mówiono o tym, że Wagner był antysemitą, ale tym, co przede wszystkim przyciągnęło do niego Hitlera, była teatralność i epicka skala jego oper. Hitler nigdy nie miał dość ich oglądania i przejął do swego stylu politycznego właśnie ich teatralność i epickość. Jeszcze ważniejsza była osobowość Wagnera i w dużym stopniu przez niego stworzona romantyczna koncepcja artysty jako geniusza, której ucieleśnienie stanowił on sam, gdy wbrew wszelkim przeszkodom doprowadził do wzniesienia w Bayreuth świątyni sztuki niemieckiej. Podobnie jak Stalin identyfikował się początkowo z bohaterem gruzińskim Kobą, a później z Leninem, Hitler identyfikował się z Wagnerem. Była to inspiracja, która nigdy go nie zawiodła. Skoro tylko zaczynał odczuwać jakieś wahania, magiczny świat muzyki Wagnera i przykład jego geniuszu natychmiast przywracał mu wiarę w siebie. W sierpniu 1939 roku, na krótko przed wojną, Hitler zaprosił Kubizka do Bayreuth. Przyjaciel przypomniał wówczas, że kiedyś w Linzu spektakl Rienzi tak dalece rozmarzył Hitlera że zaciągnął go na szczyt pobliskiej góry Freinberg i tam wprawił w osłupienie wizjonerską przemową, w której opisał, jak to pewnego dnia ocali naród niemiecki podobnie jak Rienzi ocalił Rzymian. Mile połechtany tym przypomnieniem Hitler powtórzył je Angielce Winifred Wagner, synowej kompozytora jednej z jego pierwszych wielbicielek, po czym uroczyście oświadczył: „Tej godziny to się zaczęło”. Klara Hitler uciekała się do różnych sposobów, aby skłonić syna do poważnego zastanowienia się nad przyszłością; sfinansowała na przykład jego czterotygodniowy pobyt w Wiedniu. W końcu zgodziła się na to, aby korzystał z majątku pozostawionego przez ojca oraz z pensji, do której był uprawniony jako syn urzędnika państwowego. Zgodziła się też, aby przeniósł się do Wiednia i studiował tam malarstwo w Akademii Sztuk Pięknych. Głównym powodem jej decyzji było odkrycie, że cierpi na raka piersi, i gorące pragnienie, by przed śmiercią ujrzeć Adolfa urządzonym. Hitler zdołał dotrzeć do Wiednia na czas, tak aby złożyć w październiku 1907 roku egzamin wstępny. Jednak rysunek, jaki przedstawił, został odrzucony. „Byłem tak przekonany, że odniosę sukces, że kiedy otrzymałem tę wiadomość, uderzyła we mnie jak piorun z jasnego nieba”. Świat jego młodzieńczych marzeń legł w gruzach. Był tak zaskoczony, że zażądał rozmowy z rektorem Akademii, który taktownie sugerował mu, iż ma zdolności raczej w dziedzinie architektury, a nie rysunku. Hitler szybko przekonał samego siebie, że rektor miał rację: „Po kilku dniach ja również wiedziałem, że powinienem kiedyś zostać architektem”. Brakowało mu jednak świadectwa ukończenia szkoły średniej niezbędnego do rozpoczęcia kursu szkolenia zawodowego. Gdyby Hitler miał rzeczywiście poważne plany, byłby w stanie je uzyskać. Ale nie zadał sobie
nawet trudu zdobycia potrzebnego dokumentu. Nie mówiąc matce prawdy, pozostał w Wiedniu, tak jakby nic się nie stało, i kontynuował to, co pompatycznie nazywał „studiami”, czyli gorączkową, ale równie jak w Linzu bezcelową działalność. Drugim, jeszcze silniejszym wstrząsem była dla niego wiadomość, że matka jest umierająca. Podobnie jak Stalin, Hitler zawdzięczał matce bardzo wiele. Freud zauważył, że „mężczyzna, który był niewątpliwym faworytem matki, przez całe życie zachowuje poczucie zdobywcy, przekonanie, iż odniesie sukces, które często pociąga za sobą rzeczywisty sukces”. Mogło to być prawdą w wypadku Stalina, a było nią niewątpliwie w wypadku Hitlera. Różnica polegała na tym, że Stalin nie doceniał poświęcenia matki. Po tym, jak zaangażował się w działalność rewolucyjną, widział się z nią tylko kilka razy, i zaszokował opinię publiczną Gruzji tym, że nie zjawił się na jej pogrzebie w roku 1936. Hitler przeciwnie. Jak relacjonuje Kubizek, dowiedziawszy się o chorobie matki powrócił do Linzu i poświęcił się pielęgnacji i opiece nad nią. Śmierć matki, która nastąpiła po wiedeńskich niepowodzeniach, była dla niego głębokim szokiem. Szok ten jednak nie skłonił go do stawienia czoła rzeczywistości. Nie ulegając sugestii rodziny, iż powinien zacząć pracować, i pozostawiając ją w przekonaniu, że jest studentem Akademii, niezwłocznie po dopełnieniu formalności związanych z majątkiem matki i jego pensją powrócił do Wiednia i swego wyimaginowanego świata. Aby wzmocnić własne iluzje, przekonał Kubizka i jego rodziców, iż przyjaciel powinien przyjechać do niego. Dzieląc pokój, do którego wciśnięto duży fortepian służący Kubizkowi do ćwiczeń, snuli swe marzenia o tym, by studiować w Wiedniu sztukę. Kubizek bez trudności dostał się do Akademii Muzycznej i każdego ranka wychodził na uczelnię, pozostawiając Hitlera leżącego w łóżku. Dopiero po pewnym czasie zapytał przyjaciela o jego studia. Spowodowało to wybuch wściekłości Hitlera adresowanej do „głupich” władz uczelni, które nie zgodziły się go przyjąć. Hitler oświadczył jednak, że jest zdecydowany odnieść tryumf jako architekt-samouk. Jego „studia” polegały na chodzeniu po ulicach i przypatrywaniu się monumentalnym XIX-wiecznym budynkom na Ringu, robieniu niezliczonych szkiców ich fasad oraz zapamiętywaniu ich wymiarów. Wydawał więcej, niż mógł sobie pozwolić na bilety do opery, równoważąc to zmniejszeniem wydatków na żywność. W Linzu zapałał namiętną miłością do młodej kobiety o imieniu Stephanie, nie zamieniwszy z nią nawet jednego słowa. W Wiedniu mówił wiele Kubizkowi na temat miłości i kobiet, ale nie przezwyciężył swej nieśmiałości na tyle, aby z którąkolwiek nawiązać znajomość. Jego wyobraźnia, podobnie jak u większości młodych mężczyzn, była owładnięta seksem, ale nie ma dowodów na to, by utrzymywał intymne stosunki z jakąś kobietą. Kubizka męczyły nagłe zmiany nastrojów przyjaciela - od egzaltacji, kiedy gorączkowo rozprawiał, do przypływów rozpaczy, kiedy potępiał wszystko i wszystkich. W porównaniu z okresem spędzonym w Linzu Kubizek określa Hitlera w Wiedniu jako „całkowicie wytrąconego z równowagi”.
W lipcu 1908 roku po zakończeniu pierwszego roku studiów na Akademii Muzycznej Kubizek powrócił do Linzu. Jesienią znów miał zamieszkać z Hitlerem w tym samym wiedeńskim mieszkaniu, a latem otrzymał od niego wiele pocztówek. Kiedy jednak przyjechał do Wiednia w listopadzie, po Hitlerze nie było śladu. Nie mówiąc nic Kubizkowi ani nikomu innemu, Hitler ponowił w październiku drugą próbę dostania się na Akademię Sztuk Pięknych. Również i tym razem nawet nie dopuszczono go do egzaminu. Był to tak ciężki cios, niszczący jego alibi jako „artysty”, że nie mógł stanąć twarzą w twarz z nikim, kto go znał. Zerwał wszelkie kontakty z rodziną i z przyjacielem, po czym rozpłynął się w anonimowej rzeszy mieszkańców wielkiego miasta. IV Jest naturalne, że Hitler wywoływał zainteresowanie psychiatrów. Opublikowano wiele prac zwracających szczególną uwagę na jego stosunek do nadopiekuńczej matki i dominującego ojca. Taki układ rodzinny był dość typowy w świecie niemieckojęzycznym na przełomie wieków i w nim właśnie Freud upatrywał przyczyny kompleksu Edypa. Jednakże większość historyków dystansuje się od „psychologicznej” interpretacji postępowania Hitlera z dwóch powodów. Pierwszy to brak wiarygodnych dowodów, co zmusza psychiatrów do spekulowania na wyrost i formułowania wniosków przez analogię. Po drugie, jeśli nawet sięgając do psychologii czy psychiatrii określi się Hitlera (lub Stalina) jako człowieka cierpiącego na urojenia właściwe psychopatycznej, schizofrenicznej czy paranoidalnej osobowości, powstaje następny problem: jak pogodzić paraliżujące zwykle skutki takich zaburzeń, z jakimi na co dzień stykają się psychiatrzy, z niezwykłymi sukcesami Hitlera (i Stalina) w przekształceniu urojeń w przerażającą rzeczywistość? Wydaje się, że w obecnym stanie wiedzy - i dowodów - należy ze sceptycyzmem odnieść się do wszelkich prób dokonania pełnej, wszechstronnej analizy osobowości Hitlera i Stalina przy czym nie powinno się jednak pomijać konkretnych analiz, które mogą pojawiać się w pracach z dziedziny psychologii. Posługując się dwoma przykładami wytłumaczę, co mam na myśli. Pierwszy to „młodzieńczy kryzys tożsamości” Erika Eriksona. W wypadku Hitlera miałby on mieć miejsce między pierwszym odrzuceniem jego kandydatury przez Akademię we wrześniu 1907 roku, kiedy miał 18 lat, a drugą tego rodzaju porażką w październiku 1908 roku. Jest to również okres szoku po śmierci matki. Jeśli młody mężczyzna lub młoda kobieta nie zdoła przezwyciężyć tego młodzieńczego kryzysu i uzyskać własnej tożsamości, doznaje poważnego urazu psychologicznego. Zdaniem Eriksona to właśnie przydarzyło się Hitlerowi. Pozostał on „niezłomnym młodzieńcem, który wybrał karierę odległą od zwykłego szczęścia merkantylnego spokoju i pokoju ducha”. Drugi przykład to teza Ericha Fromma, że przyczyną konfliktu między Hitlerem i jego ojcem nie była, jak twierdził Hitler, jego odmowa
zastosowania się do woli ojca który pragnął widzieć syna urzędnikiem państwowym, ani, jak utrzymują zwolennicy Freuda, mająca swe źródło w kompleksie Edypa rywalizacja o miłość matki. Fromm upatruje porażkę Hitlera na uczelni w pogłębiającej się ucieczce w świat fantazji. Konflikt z ojcem natomiast miał swe źródło w tym, że Adolf odrzucał wszelkie próby przywołania go do rzeczywistości i skłonienia do wyboru drogi życiowej. Uczucie, jakim obdarzała go matka w ciągu pierwszych pięciu lat jego życia miało podsycić w Hitlerze przekonanie o własnej wyjątkowości podobnie jak w przypadku Stalina. Fromm argumentuje, że obaj ci ludzie, pomimo dzielących ich różnic, byli klasycznymi przykładami osobowości charakteryzującej się narcyzmem. Narcyzm jest koncepcją pierwotnie sformułowaną przez Freuda odnoszącą się do wczesnego dzieciństwa, ale obecnie stosowaną szerzej przy opisach zaburzeń osobowości wyrażających się w nieprawidłowym stosunku do świata zewnętrznego. Zaburzenia owe polegają na tym, że dana osoba postrzega jako zjawiska w pełni realne jedynie siebie, swoje potrzeby, uczucia i myśli oraz wszystko i wszystkich mających z nią związek. Wszyscy i wszystko inne natomiast są czymś nierzeczywistym, nie wywołującym zainteresowania. Fromm argumentuje, że pewien stopień narcyzmu można uważać za chorobę zawodową przywódców politycznych. „Natężenie” narcyzmu pozostaje w proporcji do ich przekonania o własnej opatrznościowej misji i pretensji do nieomylności sądów oraz monopolu władzy. Kiedy podobne odczucia osiągają natężenie takie jak u Hitlera czy Stalina u szczytu ich władzy, wszelkie wyzwanie będzie postrzegane jako zagrożenie dla ich osobistego wyobrażenia o sobie, a także dla ich wizerunku publicznego. Dlatego też nie zawahają się przed niczym, aby je zdławić. Jak dotychczas psychiatrzy poświęcali o wiele mniej uwagi Stalinowi niż Hitlerowi, częściowo z powodu braku materiałów. W przypadku Związku Radzieckiego nie było sytuacji sprzyjającej przejęciu dokumentów i przesłuchiwaniu świadków, jaka nastąpiła po klęsce Niemiec. Ale ważniejszy jest jaskrawy kontrast między temperamentami i stylem działania obu tych ludzi: efekciarski Hitler, wykazujący brak powściągliwości i ekstrawagancję w swych przemówieniach, co sprawiało, że przez długi czas wielu nie traktowało go poważnie, oraz pełen rezerwy Stalin, który osiągnął szczyty władzy dzięki skutecznemu ukrywaniu, a nie eksponowaniu swej osobowości i który był niedoceniany właśnie dlatego, że wielu nie dostrzegało jego ambicji i bezwzględności. Nic więc dziwnego, że raczej pierwszy z nich, a nie drugi skupił na sobie uwagę psychiatrów. Tym bardziej interesująca jest sugestia, że pod tymi kontrastami kryła się wspólna im narcystyczna obsesja. Istnieje jeszcze jeden pogląd, który amerykański biograf Stalina, Robert Tucker, przejął od Karen Horney, autorki pracy na temat neurozy. Sugeruje on, że brutalne traktowanie Stalina przez ojca a zwłaszcza bicie zarówno chłopca jak i jego matki w jego obecności, wywołało głęboko zakorzeniony lęk i poczucie izolacji we wrogim świecie, które mogły doprowadzić do ukształtowania się jego neurotycznej osobowości. Byłoby naturalne, gdyby ktoś, kto w dzieciństwie doświadczył takiego lęku, próbował odbudować w
sobie poczucie bezpieczeństwa poprzez ukształtowanie własnego wyidealizowanego wizerunku i przyjęcie go jako rzeczywistej tożsamości. „Od tego momentu poświęca swą energię na coraz intensywniejsze starania, mające na celu sprawdzenie swojego »ja« w działaniu i uzyskanie aprobaty innych”. W przypadku Stalina oznaczało to identyfikację z kaukaskim banitą-bohaterem, którego imię sobie przybrał, a później z Leninem, bohaterem rewolucji, na którym wzorował swą własną „osobowość rewolucyjną” nazywając siebie Stalinem, „człowiekiem ze stali”, co było odbiciem pseudonimu Lenina. Wiek młodzieńczy okazał się być burzliwym okresem zarówno dla Stalina jak i dla Hitlera. W roku 1894 Stalin opuścił Gori, aby zostać jednym z sześciuset słuchaczy seminarium rosyjskiego Kościoła ortodoksyjnego w Tyflisie. Ponieważ władze carskie nie zgodziły się na otwarcie uniwersytetu na Kaukazie, obawiając się przekształcenia go w ośrodek radykalnej i nacjonalistycznej agitacji, seminarium w Tyflisie odgrywało rolę substytutu. Uczęszczało doń wielu młodych ludzi, którzy nie mieli zamiaru poświęcić się kapłaństwu. Surowa dyscyplina panująca w tym seminarium, przypominającym skrzyżowanie klasztoru i koszar, okazała się jednak sprzyjać budzeniu się poglądów wywrotowych w tym samym stopniu co swobodniejsza atmosfera uniwersytetu. Czternastoletni Stalin był silniejszy umysłowo niż fizycznie (nigdy nie osiągnął więcej niż 162 centymetry wzrostu). Dobrze jednak radził sobie sam w codziennych czynnościach i nie wykazywał braku zaufania w kontaktach z kolegami czy nauczycielami. Stalin uczył się w seminarium do ukończenia prawie dwudziestu lat, od roku 1894 do 1899, ale później nagle je opuścił; podobnie jak Hitler - bez świadectwa. Pracował jednak wystarczająco pilnie, aby nauczyć się czegoś z programu, który poza teologią scholastyczną i prawosławną obejmował również łacinę i grekę, a także literaturę i historię rosyjską przyswoić sobie pewne wiadomości. Jedną z korzyści, jaką Stalin odniósł ze swej nauki, było wyrobienie fenomenalnej pamięci, która okazała się nie bez znaczenia w jego późniejszej karierze. Fakt, iż było to wykształcenie kościelne, pomógł w uformowaniu się umysłu człowieka który miał stać się znany ze swego dogmatyzmu i skłonności do postrzegania spraw w kategoriach ostatecznych, czerni lub bieli. Czytając przemówienia i pisma Stalina, każdy dostrzeże ich katechetyczną strukturę, posługiwanie się metodą pytań i odpowiedzi, sprowadzanie skomplikowanych zagadnień do zestawu uproszczonych formuł, korzystanie z cytatów w celu wsparcia argumentacji. Te same kościelne wpływy zauważyli biografowie w jego stylu mówienia czy pisania po rosyjsku: „deklamatorski i repetycyjny, zawierający liturgiczne tony”. Niezależnie od dwukrotnej codziennej modlitwy, w niedziele i święta kościelne chłopcy musieli uczestniczyć stojąc w nabożeństwach trwających trzy, cztery godziny. Nic dziwnego, że spowodowało to silną reakcję antyreligijną. W odwecie mnisi szpiegowali swych podopiecznych, podsłuchiwali ich, przeszukiwali ich odzież i szafki oraz denuncjowali przed przełożonymi. Jakiekolwiek naruszenie regulaminu, jak na przykład
wypożyczanie książek ze świeckich bibliotek w mieście, było karane zamknięciem w celi. Prowadzona przez władze polityka rusyfikacji uczyniła z seminarium twierdzę gruzińskiego nacjonalizmu. W roku 1886 pewien student wydalony z seminarium za antyrosyjską postawę zamordował przełożonego, a zaledwie kilka miesięcy przed przyjęciem Stalina po strajku protestacyjnym zorganizowanym przez wszystkich gruzińskich studentów, zamknięto czasowo seminarium i wydalono 87 studentów. Ci, którzy znali Stalina z Gori jako żywego i towarzyskiego chłopca, zauważyli wyraźną zmianę po roku lub dwóch spędzonych w seminarium: stał się zamknięty w sobie i małomówny, preferował samotność lub lekturę i łatwo obrażał się nawet bez powodu. Poprzez umiejętne udawanie Stalin nauczył się ukrywać swe uczucia, co stało się jego drugą naturą. W głębi duszy wciąż jednak żywił nienawiść do władzy; nie do samej jej zasady, ale do praktycznego jej wykorzystania przez innych wobec niego. Z równą pogardą odnosił się do tych niezależnie od tego, czy to byli urzędnicy carscy, czy mnisi - którzy dzierżyli tę władzę, jak i do tych, którzy byli na tyle głupi, aby się jej podporządkować. Przez pięć lat nauczył się nie tylko sposobów przetrwania ale z bliska obserwował zamknięte społeczeństwo, w którym konformizm wymuszany był przez system szpiegowania, denuncjacji i strachu. Tej lekcji nie zapomniał. Jego córka Swietłana tak napisała po jego śmierci: „Wykształcenie kościelne było jedynym systematycznym wykształceniem, jakie kiedykolwiek uzyskał mój ojciec. Jestem przekonana, że seminarium, w którym spędził ponad dziesięć lat, odegrało olbrzymią rolę w ukształtowaniu charakteru mojego ojca na resztę jego życia wzmacniając i intensyfikując cechy wrodzone. Mój ojciec nigdy nie żywił żadnych uczuć dla religii. W młodym człowieku, który nigdy, ani przez moment, nie wierzył w istnienie duszy lub Boga nie kończące się modlitwy i przymusowa nauka religii mogły spowodować tylko rezultaty przeciwne do zamierzonych... Opierając się na swych doświadczeniach z seminarium doszedł do wniosku, że ludzie są nietolerancyjni, grubiańscy, oszukujący swoją trzódkę w celu wymuszenia jej posłuszeństwa; że intrygują kłamią i z zasady mają liczne wady i bardzo niewiele zalet”. Jedną z form sprzeciwu Stalina było spędzanie mnóstwa czasu na czytaniu zabronionych książek, przemycanych do seminarium z wypożyczalni w mieście. Poza przekładami literatury zachodniej i również zakazaną - klasyką rosyjską, Stalin zapoznał się z ideami radykalnymi i pozytywistycznymi, które mógł czerpać z przekładów Darwina, Comte’a i Marksa, jak również z poglądami pierwszego rosyjskiego marksisty Plechanowa. Stalin, któremu nie wystarczały mgliste, romantyczne ideały gruzińskiego nacjonalizmu, zorganizował wraz z innymi studentami, w tym z Iremaszwilim, koło badaczy socjalizmu. Według Iremaszwilego Stalin wkrótce zaczął wykazywać nietolerancję wobec tych członków koła którzy się z nim nie zgadzali. Za szczególnie atrakcyjne uznał Stalin teorie Marksa
o nieuchronności walki klas i obalenia niesprawiedliwego i skorumpowanego porządku społecznego. Zainteresowanie Stalina tymi problemami miało w równej mierze podłoże psychologiczne, co intelektualne. Odwoływały się one bowiem do potężnych, ale destrukcyjnych uczuć nienawiści i niechęci, które miały w przyszłości dominować w charakterze Stalina, oraz stwarzały możliwość pozytywnej realizacji ambicji i zdolności, które w innym wypadku zostałyby zmarnowane. Jak pisał Robert Tucker, dogmat walki klas stanowił uzasadnienie jego niechęci wobec władzy: „identyfikował on swych wrogów jako wrogów historii”. Pomimo represyjnego charakteru carskiego reżimu od czasu nieudanej rewolty oficerów (dekabrystów) z 1825 roku istniała w Rosji tradycja rewolucyjna. Lenin doskonale zdawał sobie z tego sprawę i w 1912 roku określił bolszewików jako czwarte pokolenie rewolucjonistów. Już w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XIX wieku wcześniejsza działalność konspiracyjna stała się inspiracją dla populistycznego programu sformułowanego przez Aleksandra Hercena i Nikołaja Czernyszewskiego, programu, który określając odrębną rosyjską drogę do socjalizmu pomijał rozwój kapitalizmu na Zachodzie i w kraju z przytłaczającą przewagą ludności chłopskiej opierał się na tradycyjnej rosyjskiej wspólnocie wiejskiej z jej prymitywną formą samorządu. Dopiero po rozpadzie Ziemli i Woli, pierwszej rosyjskiej partii rewolucyjnej, co nastąpiło po zamordowaniu cara Aleksandra II w 1881 roku, idee marksistowskie zaczęły przenikać rosyjskie koła intelektualne i znajdować oddźwięk w rozwijającej się przemysłowej klasie robotniczej. Idee te przywiozła do Gruzji grupa składająca się w większości z absolwentów seminarium w Tyflisie, która zapoznała się z nimi podczas studiów w warszawskim Instytucie Weterynarii. Przed powrotem do Gruzji zobowiązali się do propagowania marksistowskiej myśli społecznej i przybrali nazwę Messame Dassy (Trzecia Grupa). Atrakcyjność marksizmu polegała na tym, że oferował on to, co miało być naukową podstawą wiary w przyszłą rewolucję, a to dzięki przeniesieniu do Rosji modelu Europy Zachodniej, gdzie ewolucja kapitalizmu poprzez fazę demokracji burżuazyjnej i jej sprzeczności (nieuchronnie, jak twierdził Marks) prowadziła do konfliktu klasowego i rewolucji społecznej. W jaki sposób marksistowski schemat miał sprawdzić się w Rosji, gdzie dominowała ludność chłopska, pozostawało przedmiotem zaciętych sporów. Jednak w ciągu dwudziestu pięciu lat poprzedzających pierwszą wojnę światową, kiedy to nastąpił szybki rozwój przemysłu i klasy robotniczej, wyzyskiwanej tak samo jak w pierwszej fazie rozwoju kapitalizmu w Europie Zachodniej, został w Rosji przygotowany grunt dla propagandy socjalistycznej. Jeden z ośrodków rozwijającego się przemysłu znajdował się na Kaukazie, na polach naftowych Baku na Morzu Kaspijskim, w rafineriach naftowych i w porcie Batumi, gdzie kończył się rurociąg, a także na budowie kolei transkaukaskiej. Członkowie Messame Dassy nawiązali również kontakty z robotnikami w warsztatach kolejowych w Tyflisie, wśród których znajdowali się zesłani na Kaukaz za socjalistyczne sympatie.
Spotkania musiały odbywać się potajemnie i właśnie na jednym z nich Stalin i Iremaszwili po raz pierwszy spotkali zbiegłego rewolucjonistę. Słuchali, zafascynowani, jego opowieści o cierpieniach więźniów politycznych zesłanych na Syberię. Stalin został przyjęty do Messame Dassy jeszcze jako słuchacz seminarium. Początkowo działał w kółku dyskusyjnym złożonym z robotników kolejowych, zapoznając ich z ideami Marksa. Wielkie wrażenie zrobił na Stalinie jeden z członków tej grupy, Lado Kecchoweli. Trzy lata od niego starszy, chodził do tej samej szkoły w Gori, a później kontynuował naukę w seminarium w Tyflisie. Był on przywódcą rewolty, która doprowadziła do zamknięcia seminarium. Po wydaleniu z seminarium uzupełnił studia w Kijowie i powrócił nielegalnie do Tyflisu, aby całkowicie poświęcić się pracy podziemnej. Za pośrednictwem jego młodszego brata Wano, który jeszcze uczył się w seminarium, Stalin ponownie nawiązał kontakt z Lado. Przychodził często do jego mieszkania, aby poczytać. Często też rozmawiał ze starszym kolegą, dla którego zaczął żywić podziw graniczący z kultem bohatera. Stalinowi szczególnie imponowało praktyczne podejście Lado: poszedł on do pracy w drukarni w Tyflisie, aby nauczyć się zawodu drukarza, a następnie założył pierwsze podziemne wydawnictwo marksistowskie na Zakaukaziu, które w rosyjskich kręgach rewolucyjnych ceniono za śmiałość i skuteczność. Wydawnictwo to, zakonspirowane w jednym z domów w Baku, należącym do muzułmanina o niewiarygodnym nazwisku Ali-Baba, wydrukowało ponad milion egzemplarzy nielegalnych publikacji (w tym m.in. leninowskiego dziennika „Iskra”), zanim policja odkryła je po pięcioletnich poszukiwaniach. Kecchoweli, aresztowany w 1902 roku, został zastrzelony przez strażników za to, że wykrzykiwał z okna swej celi: „Precz z samowładztwem!”, „Niech żyje wolność!”, „Niech żyje socjalizm!” Dla Stalina przez wiele lat Kecchoweli pozostawał przykładem rewolucyjnego bojownika i bez wątpienia pod jego wpływem przyspieszył swe odejście z seminarium. W piątym roku nauki w opinii władz szkolnych Stalin był zatwardziałym mącicielem i w maju 1899 roku został wydalony za to, że „z nieznanych powodów” nie stawił się na kończące rok egzaminy. Iremaszwili, który studiował z nim w seminarium, pisał później, że Stalin wyniósł stamtąd „nieubłaganą i zawziętą nienawiść do administracji szkolnej do burżuazji i do tego wszystkiego w kraju, co reprezentowało władze carskie”. Niezależnie od przyczyn była to decyzja, po podjęciu której Stalin nigdy już nie cofnął się z obranej drogi. Marksizm dostarczył mu sztywnych intelektualnych ram ideowych, które doskonale zaspokajały jego potrzebę znalezienia substytutu dla systemu dogmatycznej teologii, której się uczył, ale której nie mógł zaakceptować. Poczucie swego rodzaju kontynuacji zostało wzmocnione tą samą w obu systemach ortodoksją, odrzuceniem wątpliwości, nietolerancją wobec odstępców i prześladowaniem heretyków. Tak więc ukończywszy dwadzieścia lat Stalin miał już sprecyzowane poglądy i wybrane zajęcie: zdecydował się na życie zawodowego agitatora misjonarza którego celem było rewolucyjne obalenie istniejącego porządku.
Hitler potrzebował kilku lat więcej niż Stalin, aby osiągnąć porównywalne poczucie kierunku dalszej drogi. Decyzja, którą dwudziestoletni Stalin podjął w 1899 roku, zdeterminowała charakter jego późniejszych doświadczeń. W wypadku Hitlera było odwrotnie. Mając dwadzieścia lat, po drugiej nieudanej próbie dostania się do Akademii jesienią 1908 roku, również on porzucił wszelkie myśli o dalszej edukacji, ale w jego wypadku właśnie zdobyte później doświadczenia zdeterminowały decyzję, co robić dalej w życiu, decyzję, którą ostatecznie podjął dopiero przy końcu I wojny światowej, w latach 1918-1919, mając już trzydzieści lat. W latach 1899-1917, to znaczy pomiędzy dwudziestym a trzydziestym ósmym rokiem życia, Stalin prowadził życie rewolucyjnego agitatora, wciąż narażonego na aresztowanie i często przebywającego w więzieniu lub na długotrwałym zesłaniu. Była to ciężka, żmudna praca, ale Stalin wiedział, co chce robić. Wzbogacał swe doświadczenia i przeczuwał, że takie wydarzenia, jak klęska Rosji w wojnie z Japonią rewolucja 1905 roku, wybuch wojny w 1914 roku, rewolucja lutowa 1917 roku, potwierdzały jego wiarę w słuszność poglądów marksistowskich, które przyjął, i linii Lenina jako przywódcy partii. Niezależnie od trudności w sferze życia psychicznego, jakie mu towarzyszyły -większość z nich sam sobie stwarzał - nie żywił żadnych wątpliwości natury intelektualnej. Jego wiara doczekała się spełnienia w postaci objęcia władzy przez bolszewików w rezultacie rewolucji październikowej i pojawienia się jego samego jako jednego z przywódców rządu rewolucyjnego. Porównajmy to z doświadczeniami Hitlera w latach 1908-1919, będącego mniej więcej w tym samym wieku, pomiędzy dwudziestym i trzydziestym rokiem życia. Po pierwszych sześciu latach, kiedy to przebywał w Wiedniu i krótko w Monachium, wciąż był daleki od podjęcia decyzji, co chce robić. Żył z dnia na dzień jako jeden z bezrobotnych w wielkim mieście. W latach 1914-1918 wreszcie znalazł to, czego szukał, w wojskowym życiu, w wojnie i w Fronterlebnis (doświadczeniu frontowym), w emocjonalnej identyfikacji z niemieckim nacjonalizmem tylko po to, aby przeżyć głęboki szok wywołany klęską Niemiec i rozpadem armii, a następnie rewolucją która rzuciła wyzwanie jego najświętszym ideałom. Hitler zajął się polityką z desperacji. Był anonimowym byłym żołnierzem rozprawiającym gwałtownie o odwróceniu klęski Niemiec i szukającym zemsty na „listopadowych zbrodniarzach”, którzy wbili armii nóż w plecy. Jest oczywiste, że są to lata, w których doświadczenia Hitlera i Stalina były najbardziej rozbieżne. Równocześnie miały one wielkie znaczenie dla ich przyszłości i nie można traktować ich ogólnikowo. Doświadczeń tych nie można też porównywać bezpośrednio i dlatego muszą być badane kolejno. Zbliżają się one do siebie pod koniec wojny 1914-1918, kiedy Hitler idzie w ślady Stalina, poświęcając się karierze politycznej.
ROZDZIAŁ DRUGI
Doświadczenie Stalin: 1899-1917 (wiek 19-37 lat) Hitler: 1908-1918 (wiek 19-29 lat) I
Kiedy w listopadzie 1908 roku Hitler zniknął z pola widzenia rodziny i przyjaciół, dysponował jeszcze częścią spadku i przez rok zdołał utrzymać się na powierzchni, wynajmując tańsze kwatery. Nie miał nikogo, z kim mógłby porozmawiać, i coraz bardziej zamykał się w sobie, spędzając większość czasu na lekturze w swym pokoju lub w bibliotekach publicznych. Jesienią 1909 roku jego fundusze wyczerpały się. Opuścił wynajmowany pokój, nie płacąc zaległego czynszu, i zaczął sypiać na parkowych ławkach lub nawet w sieniach domów. Kiedy nadeszły chłodniejsze dni, stał w kolejkach po miskę zupy z kuchni zakonnej, a później znalazł miejsce w Asyl für Obdachlose, schronisku dla nędzarzy prowadzonym przez towarzystwo dobroczynne. Na przełomie lat 1909-1910 sięgnął dna: był głodny, bezdomny, bez płaszcza, wyczerpany fizycznie i nie mający pojęcia, co robić dalej. Do załamania psychicznego wywołanego niepowodzeniem jako artysty dołączyło poczucie poniżenia, spowodowane zepchnięciem tego zepsutego młodego snoba z klasy średniej do statusu włóczęgi. Z tego stanu wydźwignął go na początku 1910 roku Reinhold Hanisch, podobny jak on włóczęga, który jednak miał o wiele lepszy niż Hitler pomysł na przeżycie na dnie hierarchii społecznej. Hanisch przekonał go, że jeśli - jak twierdzi - umie malować, to mogą założyć spółkę: on będzie sprzedawał to, co Hitler namaluje, a dochód podzielą po równo. Następne trzy lata (1910-1913) spędził Hitler w niedawno zbudowanym i dobrze prowadzonym Domu dla Mężczyzn przy Meldemannstrasse, również instytucji dobroczynnej, ale znajdującej się o kilka szczebli wyżej niż Asyl. Pomógł mu spadek po ciotce, a poza tym nauczył się zarabiać na życie malując widoki Wiednia, głównie dobrze znanych budowli, które kopiował z fotografii. Wykonywał je wystarczająco zręcznie, aby po kłótni z Hanischem samemu sprzedawać je ramiarzom i innym drobnym pośrednikom. Hitler pozostał w Domu dla Mężczyzn nie tylko dlatego, że miał tam znacznie lepsze warunki życia, ale również dlatego, że znajdował tam tak potrzebne wsparcie duchowe. Był członkiem niewielkiej grupy stałych mieszkańców o uznanej pozycji (wyrażało się to na przykład w prawie do
korzystania z czytelni, gdzie malował), którzy określali siebie nawzajem mianem „intelektualistów”. Zdecydowanie dystansowali się od przejściowych lokatorów, których traktowali jak gorszych od siebie. Kółko bywalców czytelni zapewniało Hitlerowi pewien rodzaj powierzchownych kontaktów, których jako „samotnik” potrzebował, nie naruszając rezerwy, jaką zachowywał wobec otoczenia, i nie angażując go w żadne rzeczywiste stosunki międzyludzkie. Kółko zapewniało mu jeszcze coś, czego potrzebował: widownię. Według Karla Honischa, który był członkiem tego kółka w 1913 roku, Hitler pracował spokojnie, dopóki nie powiedziano na temat polityki lub problemów społecznych czegoś, co go zirytowało. Wówczas zmieniał się całkowicie, skakał na równe nogi i wygłaszał wściekłą tyradę. Kończyło się to równie gwałtownie jak zaczynało i z gestem rezygnacji Hitler siadał, wracając do malowania. Własną relację z tych lat Hitler przedstawił w książce Mein Kampf, którą napisał po ponad dziesięciu latach od opuszczenia Wiednia, po fiasku listopadowego puczu z 1923 roku, kiedy to starał się wywrzeć na swych czytelnikach wrażenie opowiadaniami o cierpieniach, jakich doznał, oraz niezmiennością poglądów, jakie wówczas sobie wyrobił. Jak sam przyznaje, jeśli był ubogi i głodny, to tylko przez krótki okres przed zamieszkaniem w Domu dla Mężczyzn, wcześniejsze kłopoty zaś stwarzał sobie głównie sam. Nie przygotowywał się poważnie do kariery ani nie szukał pracy, kiedy miał jeszcze wystarczające środki do utrzymania. Jego najgorsze cierpienia wynikały ze zranionej miłości własnej i szoku wywołanego zderzeniem własnego wyobrażenia o sobie jako wielkim artyście czy pisarzu (miało to być to wielkie „coś”, co pozostawi jego nazwisko na kartach historii) z realną sytuacją, kiedy to znalazł się na poziomie pogardzanych przez siebie wyrzutków. Z punktu widzenia psychologii okres wiedeński ważny jest z dwu powodów. Po pierwsze, pomimo niepowodzeń Hitler wciąż trwał przy własnym autowizerunku. Chociaż na zewnątrz największym jego sukcesem była wegetacja na marginesie społeczeństwa przy bardziej niż kiedykolwiek mglistym wyobrażeniu, w jaki sposób przekształci wiarę we własne przeznaczenie w rzeczywistość, to jednak fakt, iż zachował ową wiarę przez trwający sześć długich lat okres próby wykazuje istnienie ukrytej siły woli, która miała okazać się podstawą jego sukcesu politycznego. W tym czasie nadal doświadczał frustracji i upokorzeń, które pogłębiały jego urazy i podsycały pragnienie zemsty na świecie, który go odrzucił, potęgując równocześnie wolę odniesienia sukcesu, kiedy w końcu nadarzy się odpowiednia okazja. Drugie ważne wydarzenie to próba wyjścia z izolacji, w jakiej pogrążyła go jego własna osobista klęska, w celu wyjaśnienia jej w kategoriach społecznych tych napięć i konfliktów, które dostrzegał wokół siebie. Hitler z pewnością przesadził, pisząc w połowie lat dwudziestych, że kiedy opuszczał Wiedeń w 1913 roku, miał już zdecydowane poglądy. Zignorował wpływ doświadczeń z okresu wojny 1914-1918, swoją reakcję na klęskę Niemiec oraz niespokojny okres, który nastąpił później. Jeśli jednak przyjmie się tę poprawkę, nie ma powodu wątpić w stwierdzenie Hitlera że właśnie w rezultacie doświadczeń wiedeńskich jego
Weltanschanung (pogląd na świat) „zaczął nabierać kształtów”. Dobrze ilustruje to ten oto fragment Mein Kampf: „Ci, wśród których spędziłem dni mojej młodości, należeli do klasy drobnomieszczańskiej, świata, który miał bardzo niewiele kontaktów ze światem pracowników fizycznych... Powodem tej izolacji jest strach dominujący w grupie społecznej, która właśnie uzyskała status nieco wyższy od poziomu pracownika fizycznego - strach, aby nie spaść ponownie do poprzedniego poziomu czy też nawet aby nie być klasyfikowanymi razem z robotnikami. Jest coś odpychającego we wspomnieniach o kulturalnym ubóstwie tej niższej klasy i jej prymitywnym sposobie bycia dlatego też ludzie, którzy wspięli się na pierwszy szczebel drabiny społecznej, nie mogą znieść jakichkolwiek kontaktów z poziomem kultury i życia jaki właśnie pozostawili za sobą... W wypadku takiej osoby ciężka walka, jaką musiała stoczyć, często zabija normalne ludzkie współczucie. Własna walka o byt niszczy wyczulenie na nędzę tych, którzy pozostali z tyłu”. Upokorzenia, jakich doznał Hitler w Wiedniu przed wojną, sprawiły, że identyfikował się z wieloma Niemcami, których po wojnie opanował ten sam strach przed staniem się declasses. Hitler przybył do Wiednia już jako niemiecki nacjonalista. To, co tam zobaczył, umocniło jego defensywno-agresywną postawę wobec innych narodowości zamieszkujących cesarstwo Habsburgów, które liczebnie przewyższały Niemców czterokrotnie. Po przekształceniu się cesarstwa w roku 1867 w podwójną monarchię austro-węgierską niemieckojęzyczna mniejszość w części austriackiej odczuwała coraz większe zagrożenie dla swej tradycyjnej naczelnej pozycji. Wzrastała świadomość narodowa i wiara we własne siły narodów słowiańskich, stanowiących większość ludności, zwłaszcza Czechów. Podejmowane przez rząd próby znalezienia kompromisu, który zaspokoiłby roszczenia Czechów i innych narodowości do równouprawnienia (np. poprzez stosowanie ich języka), uważał Hitler nie tylko za skazane na niepowodzenie, ale - ponieważ to zawsze Niemcy musieli iść na ustępstwa - również za akt zdrady narodowej. Dwa nowe zagrożenia, które Hitler - jak mówi - odkrył po raz pierwszy w Wiedniu, to „marksizm i żydostwo”. Gwałtowny wzrost liczby ludności Wiednia, o 259 procent w latach 1860-1900, znacznie większy niż wzrost ludności Londynu czy Paryża a mniejszy jedynie od wzrostu ludności Berlina dawał mieszkańcom stolicy Austrii jedyną w swoim rodzaju okazję do poznania obu tych zjawisk - zwłaszcza tym żyjącym na dole piramidy społecznej. Trudną sytuację społeczną objawiającą się ubóstwem, niskim standardem mieszkań, przeludnieniem, niskimi zarobkami i bezrobociem, pogarszał dodatkowo gwałtowny napływ nowych przybyszów. Z 1.675.000 osób zamieszkujących Wiedeń w roku 1900, mniej niż połowę, bo 46 procent, stanowili miejscowi. Masa nowych przybyszów - wśród nich liczną grupę stanowili Czesi - trafiła do miasta w poszukiwaniu pracy i wtłoczyła się do i tak już przeludnionych dzielnic robotniczych, które Hitler znał z autopsji. „Nie wiem, co było wówczas dla mnie najbardziej
przerażające: nędza materialna tych, którzy byli wówczas moimi towarzyszami ich prymitywne obyczaje i morale, czy niski poziom ich kultury intelektualnej”. Hitler był przerażony, ale nie pozbawiony współczucia. Odkrył ze zgrozą, że nie tylko czescy, ale również niemieccy robotnicy odnoszą się z pogardą do wszystkiego, co miało dla niego znaczenie. „Nie było niczego, czego nie obrzuciliby błotem [...] narodu, ponieważ uważany był za wymysł klasy kapitalistów; ojczyzny, ponieważ uważana była za narzędzie w rękach burżuazji, służące do wykorzystywania mas pracujących; autorytetu prawa, ponieważ był to środek do zniewalania proletariatu; religii jako sposobu odurzania ludzi po to, aby ich później wykorzystywać; moralności jako oznaki głupiej i potulnej uległości”. Stalin nie mógłby bardziej zwięźle streścić podstawowych tez doktrynalnych marksizmu. Dla niego było to objawieniem prawdy. Natomiast w wypadku Hitlera rzecz się miała dokładnie odwrotnie. Kiedy po raz pierwszy usłyszał tego rodzaju opinie wygłaszane przez niemieckich robotników, „postawiły one głęboko niepokojące pytanie: Czy tacy ludzie są warci tego, aby należeli do wielkiego narodu?”. Później nastąpiły „dnie udręki duchowej”, dodatkowo pogłębionej napotkaniem w Wiedniu demonstracji maszerujących czwórkami robotników. Było ich tak wielu, że ich przejście trwało dwie godziny. Demonstracja wywarła na Hitlerze wielkie wrażenie. Wreszcie przezwyciężył swe rozterki i zaczął ponownie „myśleć życzliwie o swoim ludzie”, wytłumaczywszy sobie, że musiał on paść ofiarą pozbawionych skrupułów przywódców partii socjaldemokratycznej, którzy sprytnie wykorzystywali cierpienia mas, aby je wynarodowić i oderwać od innych klas społecznych. Hitler wierzył, że znalazł odpowiedź na pytanie, dlaczego socjaldemokraci byli wrogo nastawieni do walki o zachowanie niemieckiej tożsamości narodowej w Austrii, opowiadając się za kompromisem ze słowiańskimi „towarzyszami” i głosząc, że to, co ich łączy jako członków tej samej uciskanej klasy, jest ważniejsze od tego, co ich dzieli jako przedstawicieli różnych narodowości. Tak więc do zaciekłego niemieckiego nacjonalizmu Hitlera dołączyła równie zaciekła nienawiść do marksizmu. Pozostaje trzeci element Weltanschauung, czyli „kwestia żydowska”. W roku 1857 było w Wiedniu 6.217 Żydów, czyli nieco mniej niż 2 procent ogółu ludności. Do roku 1910 liczba ta wzrosła do 175.318, czyli do 8,6 procent. W mieście, którego liczba ludności wynosiła 2 miliony, wciąż ponad 90 procent mieszkańców nie było Żydami, ale istniały dwa czynniki, które zwróciły uwagę na żydowską mniejszość. Pierwszy to znaczny procent Żydów, w stosunku do ich ogólnej liczby, w szkołach średnich i wyższych, a także w najbardziej cenionych zawodach: prawników, polityków, lekarzy, dziennikarzy, finansistów i artystów. Drugi czynnik, występujący na przeciwległym końcu drabiny społecznej, polegał na koncentracji uboższych Żydów w jednej lub dwu dzielnicach (Mieście Wewnętrznym i w starym getcie Leopoldstadt, gdzie stanowili prawie trzecią część ludności). Wielu z nich było imigrantami z Europy
Wschodniej, zwracającymi na siebie uwagę niecodziennym wyglądem. Według relacji Hitlera zawartej w Mein Kampf, która ma wszelkie cechy zmyślenia, właśnie spotkanie z jednym z tych imigrantów, ubranym w długi chałat i noszącym czarne pejsy, uświadomiło mu obcość „Żyda”. Hitler pisze dalej, że zdał sobie wówczas sprawę, że Żydzi byli przywódcami socjaldemokracji: „Objawienie to spowodowało, że spadło mi bielmo z oczu. Moja długa wewnętrzna walka zbliżała się do końca... W ten sposób odkryłem wreszcie, kim były złe duchy prowadzące nasz lud na manowce”. Hitler twierdzi, że w okresie wiedeńskim czytał „niezwykle dużo i wnikliwie”. Ale zaledwie kilka stronic dalej pisze w Mein Kampf. „Oczywiście poprzez czytanie rozumiem coś innego niż przeciętny członek naszej tak zwanej inteligencji [...] Znam ludzi, którzy czytają bez końca, a jednak nie nazwałbym ich »dobrze oczytanymi«... Nie mają oni zdolności odróżniania tego, co jest pożyteczne i bezużyteczne w danej książce, tak aby mogli zachować to pierwsze w swej pamięci i, jeśli to możliwe, pomijać to drugie lub je wyrzucać jak bezużyteczny balast... Uzyskany w ten sposób każdy fragment wiedzy musi być traktowany jak niewielki kamień, który należy umieścić w mozaice, tak aby znalazł się na właściwym miejscu wśród innych, pomagających powstaniu ogólnego »Weltanschauung« w umyśle czytelnika”. Wyjaśnia to trudność określenia charakteru czytanych przez Hitlera książek. Nie miał żadnego stosunku do literatury czy też zainteresowania książkami jako takimi. Traktował je wyłącznie jako źródło, z którego mógł pozyskiwać materiał przystający do już sformułowanych przez siebie poglądów. Wydaje się, że znaczna część jego lektur składała się z publikacji popularyzatorskich. To właśnie w nich znajdował wiele cytatów z oryginalnych dzieł, które zapamiętywał i z kolei sam cytował, tak jakby pochodziły z jego własnych lektur. Miał wyjątkową pamięć, zwłaszcza do faktów, liczb, wymiarów budynków i parametrów broni, co chętnie wykorzystywał, zbijając z tropu znawców i wywierając wrażenie na osobach bezkrytycznych. Większość historyków uznaje obecnie, że błędem jest niedocenianie siły umysłu Hitlera oraz systemu jego poglądów stworzonego na podstawie lektur i własnego doświadczenia. Wszystko, co kiedykolwiek powiedział lub napisał, ujawnia jednak, że jego umysł pozbawiony był nie tylko humanizmu, ale również zdolności do krytycznej oceny, obiektywizmu i rozsądku w przyswajaniu wiedzy - tych charakterystycznych i tradycyjnie uznawanych cech wykształconego umysłu, którymi Hitler otwarcie pogardzał. Hitler twierdził, że wiedzy na temat Żydów - podobnie jak w wypadku socjaldemokracji i marksizmu - szukał w książkach. Tym razem jednak dysponujemy konkretnymi dowodami, że owymi „książkami” było kilka antysemickich pamfletów, które nabył za kilka groszy, i magazyny w rodzaju „Ostara”. „Ostar”, wydawany był przez usuniętego z zakonu mnicha, podającego, że nazywa się Lanz von Liebenfels, i dedykowany pod znakiem swastyki „praktycznym zastosowaniom badań antropologicznych w celu ochrony przed zniszczeniem europejskiej rasy panów poprzez utrzymanie czystości rasowej”. Tego typu publikacje były
charakterystyczne dla ówczesnej subkultury wiedeńskiej, często miały charakter pornograficzny, a gwałtowność i niewybredność ich języka nie miały granic. Fragmenty Mein Kampf, w których Hitler pisze o Żydach, wywodzą się właśnie z tej tradycji, podobnie jak jego zainteresowanie dla spraw seksu i skażenia krwi niemieckiej: „koszmarna wizja uwodzenia setek tysięcy dziewcząt przez odrażających żydowskich bękartów o krzywych nogach”. „Jak tylko zacząłem badać te sprawy [...] Wiedeń pojawił się w nowym świetle... Czy było jakiekolwiek mętne przedsięwzięcie, jakakolwiek forma plugastwa zwłaszcza w życiu kulturalnym, w których nie uczestniczyłby przynajmniej jeden Żyd? Przecinając nożem tego rodzaju wrzody natychmiast odkrywa się, jak robaka w rozkładających się zwłokach, małego Żyda którego często oślepia niespodziewane światło”. „Żyd” był wszędzie, odpowiadał za wszystko, czego Hitler nienawidził i bał się: za modernizm w sztuce i muzyce, za pornografię i prostytucję, za organizowanie handlu białymi niewolnikami (jeden z ulubionych tematów literatury antysemickiej), za antynarodową krytykę w prasie. Sam Hitler stwierdza, że upłynęło wiele czasu, zanim zdał sobie sprawę ze znaczenia „problemu żydowskiego”. Przełomowe znaczenie miało dlań odkrycie, że Żydzi nie byli, jak dotychczas sądził, Niemcami wyznającymi specjalny rodzaj religii, ale odrębną rasą. Nie ma dowodów sugerujących, że tak wcześnie, w wieku zaledwie dwudziestu paru lat, Hitler miał wyrobiony pogląd, co należałoby zrobić, aby „rozwiązać” problem żydowski, oraz że wymyślił wówczas koncepcję eksterminacji. Jednakże to właśnie pojęcie rasy miało stać się kluczem do poglądu Hitlera na historię i podstawą jego ideologii. Akcentowanie tej kwestii pozostawało w związku z inną szeroko rozpowszechnioną koncepcją z końca XIX wieku, która stała się podstawą jego filozofii - darwinizmem społecznym, czyli wiarą że wszystkie organizmy żywe prowadzą walkę o byt, w której tylko najsilniejsze mogą przetrwać. Skonfrontował on socjalistyczną wiarę w równość z „arystokratyczną zasadą Natury”: naturalną nierównością jednostek i ras. Sprawa została przesądzona wraz z wykazaniem, że marksizm był doktryną sformułowaną przez Żyda Karola Marksa i wykorzystywaną przez żydowskich przywódców partii socjaldemokratycznej do usidlenia mas oraz do skierowania ich przeciwko państwu, narodowi niemieckiemu i aryjskiej rasie panów. Jeszcze inne wnioski wyciągnął Hitler z okresu wiedeńskiego. Jednym z nich było przekonanie o łatwości, z jaką można manipulować masami za pomocą umiejętnej propagandy. Kolejny to przeświadczenie o nieskuteczności instytucji parlamentarnych (w pewnym okresie Hitler przysłuchiwał się hałaśliwym debatom austriackiego Reichsratu), które potępiał za niszczenie przywództwa indywidualnej inicjatywy i indywidualnej odpowiedzialności. Porażkę Pangermańskiego Ruchu Nacjonalistycznego Schoenerera, którego program był dla niego atrakcyjny, przypisywał decyzji Ruchu przekształcenia się w partię parlamentarną. Przeciwstawiał ową klęskę sukcesom tych grup, które opierały swą siłę na organizowaniu masowych partii politycznych poza parlamentem, jak ilustrował to przykład Socjaldemokratycznej Partii
Austrii i Partii Chrześcijańsko-Społecznej słynnego burmistrza Wiednia Karla Luegera. Lueger był najbardziej podziwianym przez Hitlera przywódcą. Jak napisał w Mein Kampf, poświęcił on swą działalność polityczną „pozyskaniu tych warstw ludności, których istnienie było zagrożone” - drobnych sklepikarzy i przedsiębiorców, rzemieślników, niskich rangą urzędników i pracowników municypalnych, którzy czuli, że ich poziom życia i status społeczny zagrożony jest przez zmiany gospodarcze i socjalne. W przedwojennej Austrii istniała jeszcze jedna partia, o której Hitler nie wspomina, zdecydowanie nacjonalistyczna Partia Niemieckich Robotników (DAP), założona w Czechach w 1904 roku, która zarzucała austriackim socjaldemokratom dążenie do obniżenia poziomu życia wykwalifikowanych robotników, Niemców, do poziomu zacofanych Słowian. DAP pogardliwie określała Czechów mianem Halbmenschen, czyli półludzi. Partia ta prowadziła agresywną kampanię na rzecz powiększenia niemieckiego Lebensraumu (przestrzeni życiowej) i kiedy w 1918 roku imperium Habsburgów rozpadło się, wezwała do włączenia niemieckich osad w Czechach i na Morawach do Rzeszy niemieckiej. W początkowym okresie istnienia partii nazistowskiej w Monachium, już po wojnie, Hitler nawiązał kontakt z DAP w Wiedniu i w końcu przejął ją jako austriacką filię jego własnej Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotniczej. Zarówno nazistowski program „rasy i przestrzeni”, jak i niemiecka okupacja Czech i Moraw w latach trzydziestych miały swe źródło w życiu politycznym przedwojennej Austrii. Przed opuszczeniem Austrii Hitler zgromadził wiele obserwacji i refleksji, które miał później skutecznie wykorzystać. Doświadczenia wiedeńskie umocniły jego zaciekły niemiecki nacjonalizm i uświadomiły mu istnienie trzech grup, które uważał za zagrażające historycznej pozycji niemieckiego Herrenvolku (rasy panów) w Europie Środkowej - rasowo gorszych Słowian, marksistów i Żydów. Jednakże wciąż nie miał pojęcia w jaki sposób mógłby przyczynić się do walki z tymi grupami, kiedy w maju 1913 roku, w wieku 24 lat, opuścił Austrię i przeniósł się do sąsiednich Niemiec. II Mając tyle lat co Hitler przenoszący się z Wiednia do Monachium, Stalin nie tylko wiedział, co chce robić, ale rozpoczął już praktykę w zawodzie rewolucjonisty. Na początku XX wieku Rosja była największym i najbardziej zacofanym z wielkich mocarstw. Rolnictwo tego kraju, liczącego 129 milionów ludności (według wyników spisu z 1897 roku), było zacofane, a wysokość zbiorów o wiele niższa od uzyskiwanych w innych krajach europejskich. Wielka masa ludzi była uboga, niewykształcona i bez kwalifikacji. W europejskiej części Rosji prawie dwie trzecie mężczyzn i prawie 90 procent kobiet nie umiało czytać, tylko 104 tysiące osób w całym imperium miało uniwersyteckie lub równorzędne wykształcenie, niewiele zaś ponad milion uczęszczało do szkół średnich.
Struktura społeczna Rosji była pozbawiona równowagi: klasa wyższa licząca niecałe 2 miliony, jeszcze mniej liczna klasa średnia (ludzie z wykształceniem zawodowym i kupcy) oraz wyalienowana inteligencja. Pozostała część ludności, i to zarówno miejskiej, jak i wiejskiej, żyła albo poniżej, albo w pobliżu granicy ubóstwa. System władzy miał charakter autokratyczny, represyjny i pozbawiony był instytucji przedstawicielskich. Stosowano arbitralną cenzurę wobec opinii publicznej i forsowano politykę rusyfikacji wobec Polaków, Ukraińców, Żydów, Tatarów, Ormian i innych ludów żyjących pod panowaniem rosyjskim. Największe nadzieje poprawy sytuacji w dalszej perspektywie budziła industrializacja, tymczasem jednak stwarzała zagrożenie dla władz carskich. W latach 1880-1914 gwałtownie rozwijały się rosyjskie koleje, fabryki maszyn, hutnictwo, wzrastało wydobycie węgla żelaza, ropy naftowej i innych bogactw naturalnych (na Kaukazie), produkcja tekstyliów. Jednakże odbywało się to kosztem rolnictwa, które cierpiało na niedosyt inwestycji, przeludnienie wsi, i uzależnienie od podatków pośrednich, które najbardziej obciążały chłopstwo i biedotę wiejską. Wciąż stosowano przestarzały system trójpolówki, kontrolowany przez „mir” (wspólnotę wioskową). Utrzymujące się zacofanie rosyjskiego rolnictwa niwelowało skutki rozwoju przemysłu, a wrzące wciąż niezadowolenie chłopów było główną przyczyną wybuchu rewolucji po klęsce Rosji w wojnie z Japonią w roku 1905. Równocześnie rozwój przemysłu spowodował powstanie drugiego potencjalnego zarzewia rewolty w postaci klasy robotniczej, która w roku 1900 liczyła 3 miliony. Silnie skoncentrowana w nielicznych, ale bardzo dużych fabrykach i słabo opłacana, musiała żyć w przeludnionych, nędznych osiedlach, z zakazem organizowania się we własnej obronie. To właśnie był klasyczny marksowski proletariat, o którym dało się bez przesady powiedzieć, że „nie miał nic do stracenia poza swymi kajdanami”. Rewolucje z lat 1905 i 1917 miały wykazać, jak skutecznie proletariat ten może działać, kiedy nadarza się okazja. W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku część rosyjskich intelektualistów, którzy przyjęli marksizm, włączyła się w działalność kółek robotniczych, jakie zaczęły powstawać w Sankt Petersburgu i innych ośrodkach przemysłowych, określających się jako marksistowskie lub socjaldemokratyczne. Poza dyskusjami i propagandą działalność ich polegała głównie na organizowaniu i popieraniu strajków, które - chociaż nielegalne - objęły prawie 250 tysięcy robotników w ciągu ostatnich pięciu lat ubiegłego stulecia i spowodowały skrócenie dnia roboczego. Kwestia, czy należy wykraczać poza żądania ekonomiczne („ekonomizm”) i angażować się w agitację polityczną, była przedmiotem namiętnych dyskusji prowadzonych w tajnych publikacjach, które zamieszczały artykuły pisane przez rosyjskich intelektualistów przebywających w Szwajcarii lub na zesłaniu na Syberii. Wśród nich był Władimir Iljicz Uljanow, który od końca 1901 roku stał się znany pod pseudonimem Lenin. Urodził się w 1870 roku w Symbirsku nad Wołgą jako syn prowincjonalnego inspektora szkolnego w szczęśliwej i zżytej rodzinie. Zarówno dwaj jego bracia, jak i obie siostry byli
okresowo zatrzymywani za działalność wywrotową. Starszy brat, Aleksandr, w roku 1887 zawisł na szubienicy za udział w przygotowaniu zamachu na życie cara. Wydarzenie to wywarło głębokie wrażenie na Leninie, wówczas siedemnastolatku. Lenin, który był człowiekiem starannie wykształconym i obdarzonym bystrym umysłem, przeniósł się w roku 1893 do Sankt Petersburga. Rozpoczął tam pracę w kancelarii adwokackiej, jednakże o wiele więcej czasu spędzał na dyskusjach w kółkach socjalistów niż w sądach. Zanim został uwięziony w 1895 toku, a później skazany na wygnanie za udział w fali strajków, dał się poznać jako marksista, ostro krytykujący populizm i „ekonomizm”. W roku 1900 powrócił z zamiarem wydawania dziennika, który spełniałby funkcję ośrodka jednoczącego podziemne komitety działające w Rosji. Tak powstała „Iskra”, której pierwszy numer wydano za granicą w grudniu 1900 roku i przemycono do Rosji. Na niewielkim nielegalnym zjeździe zorganizowanym w Mińsku w roku 1898 podjęto próbę powołania Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji. Chociaż zjazd ten określany jest zawsze jako pierwszy zjazd SDPRR, nie przyniósł żadnych rezultatów. Lenin, zachęcony nawiązaniem dzięki „Iskrze” kontaktów pomiędzy rozproszonymi w Rosji podziemnymi ugrupowaniami, zdecydował się podjąć kolejną próbę, publikując tytułem wstępu w roku 1902 jedną z najsłynniejszych rewolucyjnych broszur pt. Co robić? Przedstawił w niej swoją koncepcję scentralizowanej, zdyscyplinowanej partii, będącej siatką zawodowych rewolucjonistów, którzy odgrywaliby rolę „awangardy proletariatu” i mobilizowaliby go do obalenia reżimu carskiego. Rok później, latem 1903 roku, grupa skupiona wokół „Iskry” zorganizowała kolejny zjazd (zawsze określany jako II), który odbył się w Brukseli i - po przeniesieniu obrad do Londynu - powołał do życia Socjaldemokratyczną Partię Robotniczą Rosji. Stalin, ledwie zobaczył egzemplarz „Iskry”, stał się „iskrowcem” i przyjął argumenty Lenina za swoje własne. Po opuszczeniu seminarium w roku 1899 następne dziesięć lat spędził na Kaukazie, pracując jako lokalny agitator i organizator z wyjątkiem okresów, w których siedział w więzieniu lub przebywał na zesłaniu na Syberii. Żyjąc z dnia na dzień, był uzależniony od wsparcia towarzyszy i sympatyków, którzy zapewniali mu miejsce do spania i kryjówkę. Działał wśród robotników w trzech skupiskach, w których zaczynała tworzyć się przemysłowa klasa robotnicza: w węźle kolejowym w Tyflisie, na polach naftowych w Baku (w roku 1904 był to najbardziej wydajny w świecie ośrodek wydobycia ropy naftowej) oraz w rafineriach i w porcie Batumi. W ośrodkach tych żyły niewielkie grupki rosyjskich robotników, wywiezionych na Kaukaz za sympatie socjalistyczne, pracujących np. w warsztatach kolejowych w Tyflisie i w elektrowni w Baku. Pola naftowe przyciągały nie tylko Rosjan, ale również Ormian, Turków, Persów i Tatarów, a w Batumi przebywało wielu gruzińskich chłopów. Stalin musiał się nauczyć wyjaśniania doktryny marksistowskiej w bardzo prosty sposób, przekonywania robotników, że wspólna akcja mająca na celu zaprotestowanie przeciwko warunkom, w jakich żyją, jest wykonalna, udzielania pomocy przy organizacji strajków i demonstracji ulicznych.
Musiał również pisać odezwy i ulotki oraz dostarczać je do podziemnych drukarni. Stalin brał udział w demonstracjach pierwszomajowych w Tyflisie w 1901 roku, podczas których około 2 tysięcy robotników starło się z policją, oraz w strajku robotników naftowych w Batumi w 1902 roku, kiedy to policja zastrzeliła piętnastu z nich. Barwną, chociaż nieprzychylną charakterystykę Stalina z tego okresu przekazała młoda członkini partii, F. Chunjanis, która tak opisuje ich pierwsze spotkanie: „Znalazłam »Kobę« w małym pokoju. Był niski, chudy i wyglądał na nieco przygnębionego. Przypominał mi drobnego złodziejaszka oczekującego na wyrok. Miał na sobie ciemnoniebieską chłopską bluzę, ciasną marynarkę i czarną turecką czapkę. Traktował mnie podejrzliwie. Po długim wypytywaniu wręczył mi stertę nielegalnej literatury[...] Obserwował mnie, jak wychodzę, z tym samym czujnym, nieufnym wyrazem twarzy”. Dalej opisuje zachowanie Stalina na spotkaniach miejscowego komitetu. „Gdy zbliżał się czas rozpoczęcia obrad, »Koby« nie było. Zawsze się spóźniał. Niedużo, ale zawsze... Kiedy wchodził, atmosfera zmieniała się. Stawała się nie tyle rzeczowa, co napięta. »Koba« przychodził z książką pod swoim krótszym lewym ramieniem i siadał gdzieś z boku lub w kącie. Słuchał w milczeniu wszystkich wypowiedzi. Zawsze zabierał głos ostatni. Nie spiesząc się, porównywał różne poglądy, ważył wszystkie argumenty [...] i formułował swój własny wniosek bardzo stanowczo, jakby zamykając dyskusję. Powstawało więc wrażenie specjalnej wagi wszystkiego, co powiedział”. Po strajku w Batumi Stalin po raz pierwszy został aresztowany przez policję i trafił do więzienia a następnie na zesłanie do Wołogdy na Syberii. Chruszczow cytuje charakterystyczne wspomnienie Stalina z tego okresu: „Stalin mówił często: Podczas mego pierwszego wygnania spotkałem wśród kryminalistów kilku równych facetów. Przebywałem głównie w towarzystwie kryminalistów. Pamiętam, że w mieście często zatrzymywaliśmy się przed knajpami. Sprawdzaliśmy, czy ktoś z nas ma jednego lub dwa ruble, zamawialiśmy coś i przepijali każdą kopiejkę. Jednego dnia płaciłem ja, drugiego ktoś inny i tak po kolei. Ci kryminaliści byli sympatycznymi ludźmi, solą ziemi. Wśród skazańców politycznych było natomiast wiele szczurów. Pewnego razu zorganizowali sąd koleżeński i wytoczyli mi proces za picie z zesłańcami kryminalnymi, co - jak twierdzili - było przestępstwem”. Po drugiej, tym razem udanej, próbie ucieczki z Wołogdy Stalin powrócił na Kaukaz, aby dowiedzieć się, że na zjeździe brukselskolondyńskim powołano wreszcie Socjaldemokratyczną Partię Robotniczą Rosji, która natychmiast rozpadła się na dwie frakcje. Sprawą, która jako pierwsza wywołała na zjeździe kontrowersje, było członkostwo partii. Lenin chciał, aby umożliwić je jedynie osobom aktywnie uczestniczącym w organizacjach partii, Martow natomiast, jeden z jego najbliższych współpracowników przy wydawaniu „Iskry”, proponował luźniejszą formułę dopuszczającą do członkostwa wszystkich, którzy „współpracowali z jedną z organizacji partii”. Sprawa nie wydawała się
ważna, zwłaszcza po tym, jak Lenin podkreślił, iż nie sugeruje ograniczania członkostwa do zawodowych rewolucjonistów. Kiedy ten problem został poddany pod głosowanie, Lenin jednak przegrał. Wyjaśnienie tego rozłamu kryje się w zakulisowych wysiłkach Lenina, zmierzającego nie tylko do tego, aby „Iskra” kontrolowała działalność partii, ale również do tego, aby on kontrolował „Iskrę”. Sprawa członkostwa partii podzieliła również grupę skupioną wokół „Iskry” - po części ze względu na układy personalne i rywalizację w małym, zamkniętym światku emigracyjnych polityków (w zjeździe uczestniczyło zaledwie ok. 50 delegatów), po części zaś dlatego, że grupa „miękkich” (określenie Lenina) podejrzewała, że przy pierwszej okazji Lenin przekształci partię w organizację poddaną ścisłej kontroli i ostrej dyscyplinie zgodnie z założeniami przedstawionymi w broszurze Co robić? Jednakże zmiana stanowiska pewnej liczby delegatów spoza ugrupowania „Iskry”, którzy głosowali za alternatywną propozycją przekształciła większość popierającą Martowa w mniejszość. Lenin nie wahał się przed wykorzystaniem większości (po rosyjsku „bolszewików”), której obecnie przewodził, do zapewnienia sobie kontroli nad radą wydawniczą „Iskry” i nad Komitetem Centralnym partii mimo sprzeciwu Martowa i mniejszości (po rosyjsku „mienszewików”). Zwycięstwo Lenina okazało się krótkotrwałe i w ciągu roku utracił kontrolę zarówno nad „Iskrą”, jak i nad Komitetem Centralnym. Dokładano wielkich starań, aby przezwyciężyć różnice między obu frakcjami, zwłaszcza podczas rewolucji 1905 roku. Dopiero w 1912 roku Lenin przeforsował ostateczne zerwanie z mienszewikami. Jednakże problem, o który rozbijały się wszelkie próby przywrócenia jedności, pozostał ten sam co w roku 1903. Oba ugrupowania akceptowały marksistowski schemat historycznego rozwoju i uważały, że Rosja musi przejść przez fazę kapitalizmu, będącą niezbędnym warunkiem rewolucji socjalistycznej. Ale już nie mogły zgodzić się co do dalszych spraw. Mienszewicy uważali, że wobec zacofania gospodarczego Rosji musi upłynąć wiele czasu, zanim taka rewolucja będzie mogła nastąpić, oraz że zadaniem na najbliższą przyszłość jest przygotowywanie liberalnej rewolucji klas średnich. Umożliwiłaby ona obalenie autokratycznego reżimu carskiego, pozwoliłaby kapitalizmowi na odegranie jego historycznej roli, to znaczy dokonanie industrializacji, oraz równocześnie zapewniłaby przeprowadzenie reform konstytucyjnych, otwierających drogę do legalnego rozwoju masowej partii robotniczej wzorowanej na niemieckiej partii socjaldemokratycznej. Lenin nie zamierzał czekać ani zdać się jedynie na procesy historyczne wiodące do rewolucji socjalistycznej, na której skupiały się wszystkie jego myśli. Dla mienszewików była to antymarksistowska herezja, wyrażająca się w zaufaniu do „czynników subiektywnych”, takich jak wola rewolucyjna, a nie do „obiektywnych czynników” Marksa, czyli praw rozwoju społecznego, które sformułował i których nie można sztucznie przyspieszać. Lenin odpowiadał na to, że oczywiście nie uważa, aby rewolucje mogły
być planowane czy wywoływane na życzenie, ale można - i należy przygotowywać się do nich tak, aby kiedy nadejdzie odpowiedni moment, partia mogła znaleźć się na fali historycznych przemian. Był przekonany, że rozwój ruchu robotniczego doprowadzi jedynie do porozumienia typu związkowego, wynikającego z potrzeby połączenia sił w celu wymuszenia ustępstw, co w istocie sprowadza się do zaakceptowania systemu burżuazyjnego. Zadaniem partii socjaldemokratycznej, tak jak to widział Lenin, było rozwijanie świadomości klasowej robotników i budzenie w ten sposób woli dokonania rewolucji, bowiem tylko ona może uwolnić ich od wyzysku i niesprawiedliwości. Takie zadanie mogłoby być realizowane tylko przez całkiem inny rodzaj partii od tej, którą wyobrażali sobie mienszewicy. Jej rdzeń musieliby stanowić zawodowi rewolucjoniści, współpracujący z ruchem robotniczym, ale od niego niezależni. Dzięki opanowaniu przez nich teorii Marksa byliby w stanie rozwijać i kierować pojmowaniem przez robotników ich rzeczywistych interesów klasowych i misji historycznej, to znaczy odgrywaliby rolę stymulatora procesu historycznego o z góry wiadomym rezultacie. Lenin był bezkompromisowy w swym sprzeciwie wobec lansowanego przez mienszewików programu współpracy z wywodzącymi się z klasy średniej konstytucjonalistami w procesie usuwania autokratyzmu carskiego i walki o uzyskanie liberalnych reform. W zamian proponował współpracę z chłopami, dostrzegał bowiem wielki rewolucyjny potencjał w ich nie spełnionych żądaniach ziemi, którym dali wyraz podczas rebelii z 1905 roku. Sam Lenin porównywał swój spór z mienszewikami do kłótni jakobinów z żyrondystami podczas rewolucji francuskiej. Wyrażała ona podstawową różnicę poglądów i temperamentów, dzielącą europejskie ruchy radykalne i socjalistyczne przez ostatnie dwieście lat na „bojowników” i „rewizjonistów”, „rewolucjonistów” i „reformatorów”, „komunistów” i „socjaldemokratów”. Etykietki zmieniają się, ale kryjąca się za nimi treść pozostaje ta sama. III Stalin był naturalnie bolszewikiem. Kiedy przeczytał broszurę Krok naprzód, dwa kroki wstecz (1904), w której Lenin bronił swego stanowiska na zjeździe londyńskim, w przedstawionej tam koncepcji partii znalazł doskonałe uzupełnienie marksowskiej doktryny walki klasowej; środek, za pomocą którego analizę gospodarczą i socjologiczną można przekształcić w akcję rewolucyjną. Jego doświadczenia uzyskane w kontaktach z klasą robotniczą pozbawiły go wszelkich złudzeń co do „spontaniczności” socjalistycznych przemian w łonie proletariatu. Prawdę tę uznał także Lenin, kładąc nacisk na organizację, co znalazło u Stalina natychmiastowy oddźwięk. W artykule Klasa proletariuszy i partia proletariuszy opublikowanym w prasie podziemnej l stycznia 1905 roku Stalin napisał: „[...] partia, która wytknęła sobie jako cele dowodzenie walczącym proletariatem, winna być nie przypadkowym zbiorowiskiem jednostek, lecz zwartą, scentralizowaną organizacją [...] Dotychczas nasza partia była
podobna do gościnnej, patriarchalnej rodziny, która gotowa jest przyjąć wszystkich sympatyzujących z nią. Ale potem, gdy partia nasza przekształciła się w scentralizowaną organizację, zrzuciła z siebie patriarchalne szaty i całkowicie upodobniła się do twierdzy, której bramy otwierają się tylko dla godnych”. Jego zdaniem partia musi domagać się od swoich członków jedności poglądów nie tylko co do programu, ale również co do taktyki i organizacji. Propozycje Lenina były dla Stalina atrakcyjne nie tylko ze względu na ich wojowniczość - obaj z uwagi na temperament należeli do aktywistów „twardej” lewicy - ale również dlatego, że przyznawały główną rolę zaangażowanym zawodowym rewolucyjnym agitatorom i organizatorom, którzy całe swe życie podporządkowali sprawie, prześladowanym przez policję. Takich ludzi Lenin uważał za „awangardę proletariatu”, prawdziwych twórców rewolucyjnej historii. Tego rodzaju uznanie było potężnym zadośćuczynieniem za poniżający - zdaniem Stalina i innych członków partii z podobnym życiorysem - sposób traktowania tych bojowników przez współtowarzyszy uważających się za członków inteligencji. Rosyjska tradycja rewolucyjna, od samych jej początków w XIX wieku, była ściśle związana z rosyjską inteligencją. Słowo „inteligencja” jest rosyjskiego pochodzenia. Po raz pierwszy użył je w pięćdziesiątych latach XIX wieku zapomniany powieściopisarz Baborykin, do powszechnego obiegu zaś wprowadził Turgieniew zwłaszcza kreśląc znany portret nihilisty Bazarowa przedstawiony w Ojcach i dzieciach (1862). Pojęcie „inteligencja” łączyło w sobie przynależność do określonej grupy społecznej ze stanem umysłu, charakteryzującym się nienawiścią do carskiego reżimu i zaangażowaniem na rzecz zastąpienia go społeczeństwem opartym na zasadach sprawiedliwości i równości. Populizm, anarchizm, marksizm - wszystkie te doktryny dostarczały podbudowy ideowej i argumentów tym, dla których ogólne idee o utopijnym i uniwersalistycznym charakterze oraz intelektualna dyskusja na ich temat odgrywały znacznie większą rolę niż doświadczenie. Jednym z najsłynniejszych epizodów w historii Rosji XIX wieku była „wędrówka w lud” podjęta w latach 1872-1874 przez setki młodych, wykształconych narodników. Wędrowali oni po wsiach, pragnąc pobudzić świadomość mas chłopskich. „Wędrówka w lud” zakończyła się jednak rozczarowaniem, bowiem wysłannicy byli przepędzani właśnie przez tych, których los pragnęli poprawić. Innym takim epizodem była próba zamachu na szefa policji, generała Trepowa, podjęta w 1878 roku przez młodą idealistkę Wierę Zasulicz (udało jej się przeżyć, później weszła w skład kolegium redakcyjnego „Iskry”), a kolejnym - udany zamach na cara w 1881 roku. Większość przywódców obu frakcji, na jakie podzielili się marksiści, miała poczucie przynależności do tej samej tradycji rewolucyjnej. Stalin nie miał takiego poczucia. Fakt ten stanowi jeden z kluczy do zrozumienia jego charakteru i kariery. Rodzice Stalina urodzili się jako chłopi pańszczyźniani, on sam wychował się w nędzy, a jego terminowanie w ruchu rewolucyjnym przed 1917 rokiem odbywało się na najniższym szczeblu, w Rosji, a nie na emigracji intelektualisty w Europie. Odróżniało
go to zdecydowanie od ludzi w rodzaju Lenina, Plechanowa, Trockiego i Bucharina wywodzących się z klasy średniej, lepiej wykształconych, znających języki obce i świat poza Rosją, w którym większość z nich spędzała długie okresy wygnania i gdzie zetknęli się z zachodnim socjalizmem. Dla tych ludzi wyzysk i inne plagi społeczne, przeciwko którym buntowali się, były w o wiele większym stopniu koncepcjami socjologicznymi i ekonomicznymi niż czymś, co znali z osobistych doświadczeń. Trocki, na przykład, tak pisał o swej przeszłości: „Tępy empiryzm, bezwstydny, uniżony kult faktu był dla mnie nienawistny. Poza faktami poszukiwałem praw... W każdej sferze miałem odczucie, że mogłem poruszać się i działać tylko wtedy, kiedy trzymałem w ręku nitkę ogólnego wątku. Rewolucyjny radykalizm społeczny, który stał się stałą osią mojego całego życia wewnętrznego, wyrósł z tej intelektualnej wrogości do dążenia do małych celów, do całkowitego pragmatyzmu, do wszystkiego, co jest pozbawione formy ideologicznej i teoretycznego uogólnienia”. Porównajmy to z jakże odmienną retrospektywą Stalina: „Zostałem marksistą ze względu na moją pozycję społeczną (mój ojciec był robotnikiem w fabryce obuwia, moja matka również pracowała), a także [...] ze względu na ostrą nietolerancję i jezuicką dyscyplinę, które tak bezlitośnie zmiażdżyły mnie w seminarium”. Osobiste kontakty wielu czołowych socjaldemokratów z klasą robotniczą ograniczały się do jej elity już przekonanej do socjalizmu. Tylko z książkowych opisów znali te zacofane, bierne i podejrzliwe masy, które złamały serca narodników, kiedy w porywie idealistycznego ducha „poszli w lud” w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX wieku. Isaac Deutscher w swej biografii tak opisuje krańcowo odmienny przypadek Stalina: „Był on wyjątkowo, prawie instynktownie wyczulony na element zacofania rosyjskiego życia [...] Odnosił się ze sceptyczną nieufnością nie tylko do ciemiężycieli, obszarników, kapitalistów, mnichów i żandarmów, ale również do uciskanych, robotników i chłopów, których sprawę uznał za swoją. W jego socjalizmie nie było poczucia winy. Bez wątpienia odczuwał pewną sympatię dla klasy, w której się urodził, ale jego nienawiść do klas posiadających i rządzących musiała być o wiele silniejsza. Nienawiść klasowa, wyznawana przez rewolucjonistów z klas wyższych, była uczuciem drugorzędnym kultywowanym z powodu przekonań teoretycznych. U Stalina nienawiść klasowa nie była drugą naturą, ale pierwszą. Nauka socjalistyczna przemawiała do niego dlatego, że wydawała się moralnie sankcjonować jego własne uczucia. W jego światopoglądzie nie było odrobiny sentymentalizmu. Jego socjalizm był zimny, trzeźwy i szorstki”. W kontaktach z innymi przywódcami socjaldemokratycznymi (zawsze z wyjątkiem Lenina) Stalin głęboko odczuwał swoje upośledzenie społeczne i intelektualne. Rzadko zapominał lekceważenie lub wybaczał okazywaną mu protekcjonalność, ale też nauczył się obracać na swoją korzyść nawet niedocenianie go przez innych. Po tym, jak Trocki zdyskredytował go jako „szarą i bezbarwną miernotę”, to właśnie Stalin skorzystał z pomyłki
innych, a Trocki za nią zapłacił utratą sukcesji po Leninie, a w końcu utratą życia. Czymś, co także różniło go od innych działaczy partyjnych i co on sam zdołał wykorzystać, były uzyskane na miejscu, w Rosji, doświadczenia jako lokalnego organizatora. Legitymowali się nimi tylko nieliczni z pierwszych przywódców bolszewików czy mienszewików. Był to powód, dla którego Lenin dostrzegł Stalina. Na doświadczenia Stalina składały się aresztowania, pobyty w więzieniu i na zesłaniu oraz ucieczki. Stalin był siedmiokrotnie aresztowany i pięć razy uciekał; w ciągu dziewięciu lat między marcem 1908 roku i marcem 1917 roku spędził zaledwie półtora roku na wolności. W rosyjskiej tradycji rewolucyjnej więzienie i zesłanie służyło wielu działaczom politycznym za „uniwersytet”, na którym dużo czytali, zdobywali solidną wiedzę z zakresu radykalnej literatury i ideologii, często od doświadczonych nauczycieli, oraz brali udział w licznych dyskusjach organizowanych przez społeczność więzienną. Przebywając na zesłaniu Stalin wykorzystał wszelkie możliwości, aby uzupełnić braki w wykształceniu, zwłaszcza w dziedzinie literatury marksistowskiej. Większość tych, którzy go znali z więzienia zgodnie wspomina człowieka o dużej samodyscyplinie, zawsze z książką w ręku, wyróżniającego się w dyskusjach. Mówi się o nim jako o człowieku pewnym siebie, określając ton jego wypowiedzi jako ostry i pogardliwy. Kaukaz, gdzie terminował Stalin, był twierdzą mienszewików, co pomaga zrozumieć niechęć i nieufność okazywaną mu przez wielu wywodzących się stamtąd socjaldemokratów. Ale wynikały one również z jego brutalnej taktyki i ostrego języka. Arsenidze, jeden z gruzińskich mienszewików, w opublikowanych później wspomnieniach utrzymuje, że w swym przemówieniu do gruzińskich robotników w Batumi w 1905 roku Stalin użył takich oto sformułowań: „Lenin jest oburzony, że Bóg zesłał mu takich towarzyszy jak mienszewicy! Kim są w końcu ci ludzie! Martow, Dan i Akselrod są obrzezanymi Żydłakami. A ta stara kobieta Wiera Zasulicz! Spróbujcie z nimi pracować. Nie można iść z nimi do boju czy z nimi ucztować. Tchórze i kramarze!” Nawet jeśli odrzuci się jad, z jakim mienszewicy w rodzaju Trockiego atakowali go jeszcze długo potem, istnieją wystarczające dowody, pozwalające przypuszczać, iż Stalin już w roku 1905 zyskał sobie opinię człowieka z którym trudno się współpracuje, ambitnego intryganta, który podjudza współtowarzyszy przeciw sobie, nikogo nie darzy zaufaniem i któremu nie można ufać, nigdy nie zapominającego lekceważenia i nigdy nie wybaczającego nikomu, kto kiedykolwiek pokonał go w sporze lub występował przeciwko niemu. Nikt nie kwestionował zdolności Stalina jako organizatora. Był to człowiek, który mógł coś załatwić, i chociaż jako marksista nigdy nie wyróżnił się niczym choćby przypominającym oryginalność Lenina, to jednak okazał się dobrym dyskutantem, obeznanym z marksistowskimi tekstami na tyle, aby wspierać swe argumenty cytatami z Marksa i Engelsa, a także z Plechanowa i Lenina. Ale nawet podczas sporów prowadzonych
bez przestrzegania cywilizowanych zasad przez każdą ze stron zrażał swych oponentów brutalnością i sarkazmem. Stalin zatrzymał przy sobie zarówno swych zwolenników, jak i wrogów z okresu spędzonego na Kaukazie, ale zawsze na warunkach, które nie pozostawiały wątpliwości co do tego, że akceptowali go jako przywódcę. Podobnie jak Hitler był „samotnikiem”, chociaż w inny sposób pozostawał zimny i wyrachowany, podczas gdy Hitler był skory do ekscytacji i niezrównoważony. Jednakże, podobnie jak Hitler, trzymał innych na dystans i sprawiał wrażenie człowieka niezdolnego do nawiązywania bliższych kontaktów. A jednak w czerwcu 1906 roku ożenił się z Jekatieriną, córką kolejarza Siemiona Swanidze, zaangażowanego w podziemną działalność polityczną. Jej brat Aleksiej chodził do szkoły ze Stalinem. W 1938 roku Stalin polecił rozstrzelać go razem z innymi, którzy znali go z okresu młodości. Jekatieriną nie interesowała się polityką pełniąc rolę tradycyjnej gruzińskiej żony, modlącej się, podobnie jak jego matka, aby zrezygnował ze swych ambicji rewolucyjnego działacza i ustatkował się. Aby sprawić przyjemność teściowej Stalin zgodził się nawet na ślub kościelny. Udzielił im go kolega z seminarium. Później Stalin z żoną zamieszkali w Tyflisie. Właśnie w Tyflisie próbował ugruntować swoją pozycję marksistowskiego teoretyka pisząc serię artykułów pod wspólnym tytułem Anarchizm czy socjalizm!, ukazujących się w odcinkach w nielegalnych gruzińskich publikacjach w latach 1906-1907. W roku 1907 przyszedł na świat syn Stalina Jakow, ale sześć miesięcy później, 22 października 1907 roku, Jekatierina zmarła na tyfus, pozostawiając chłopca na wychowanie swej siostrze. Iremaszwili był zaskoczony, iż miała prawosławny pogrzeb, a jeszcze bardziej tym, że Stalin, który szczycił się swym opanowaniem, nie ukrywał smutku. Iremaszwili dodaje, że jeśli kiedykolwiek niespokojny duch Stalina odnalazł miłość, to właśnie wraz z żoną i dzieckiem w ubogim domu w Tyflisie. IV Podczas gdy bolszewicy i mienszewicy dyskutowali, jak wywołać rewolucję w Rosji, na początku 1905 roku żywiołowa fala strajków, powstań chłopskich i rewolt wśród narodowości nierosyjskich rozszerzyła się na cały olbrzymi kraj, szybko urastając do rozmiaru rewolucji. Klęska w wojnie z Japonią w latach 1904-1905 osłabiła autorytet rządu, który stał w obliczu rosnącego niezadowolenia zarówno robotników, jak i chłopów. Kiedy olbrzymia, ale spokojna i zorganizowana demonstracja prowadzona przez duchownego zebrała się przed Pałacem Zimowym w Sankt Petersburgu, aby wręczyć petycję carowi, władze wpadły w panikę i wydały żołnierzom rozkaz otwarcia ognia, co spowodowało śmierć około stu osób, a kilkaset dalszych zostało rannych. Incydent ten nieodwołalnie zniszczył tradycyjny wizerunek cara jako „ojca narodu” i wywołał dalsze akty gwałtu. W wydarzeniach 1905 roku czołową rolę odgrywała przemysłowa klasa robotnicza. W Sankt Petersburgu wybrano zaimprowizowany „sowiet”,
czyli Radę Delegatów Robotniczych. Pod wojowniczym przewodnictwem 26-letniego Trockiego przez krótki okres rywalizowała ona z rządem carskim o wpływy, wzywając do niepłacenia podatków. Podobne sowiety pojawiły się w innych miastach. W obliczu zamieszek rząd skapitulował, obiecując uchwalenie konstytucji oraz wybór zgromadzenia przedstawicielskiego (Dumy). Dopiero po klęsce powstania moskiewskiego w grudniu fala wystąpień rewolucyjnych załamała się, ale niepokoje utrzymywały, się przez cały rok 1906 i część 1907. W czerwcu 1907 roku nowy premier, Stołypin, poczuł się na tyle silny, że rozwiązał Drugą Dumę i aresztował ponad 50 jej deputowanych, z których wszyscy byli socjaldemokratami. Rok 1905 nie tylko zaskoczył socjaldemokratów, ale przywódcy zarówno bolszewików, jak i mienszewików nie zdołali opanować sytuacji i przekształcić jej w rewolucję. Tylko Trocki - wówczas zachowujący niezależność wobec obu frakcji - dokonał brawurowego występu, porównywalnego do jego roli w 1917 roku. Lenin przyjechał do Rosji dopiero po dziesięciu miesiącach od wybuchu zamieszek, ale szybko wyjechał ponownie, nie wykazując nawet śladu tych możliwości czy stanowczości decyzji, z których zasłynął jako przywódca w 1917 roku. Chociaż rząd carski potwierdził swój autorytet i odmówił przyznania Dumie jakiejkolwiek realnej władzy, to jednak nie czuł się na tyle silny, aby ją znieść całkowicie. Nastąpił okres władzy półkonstytucyjnej, która umożliwia powołanie nowych partii politycznych - takich jak Partia Konstytucyjno-Demokratyczna, czołowa legalna partia opozycyjna (znana pod nazwą kadetów) oraz całego szeregu partii nacjonalistycznych, jak np. polskich - a nawet wykorzystanie przez partie socjalistyczne możliwości działania na granicy legalności i podziemia. Chociaż obie frakcje socjaldemokratów miały różne poglądy na temat udziału w Dumie, to deputowani zaliczający się do ich obozu (i posiadający immunitet parlamentarny) stanowili w Drugiej Dumie grono liczące 65 osób i nawet mimo prawa wyborczego faworyzującego prawicę weszli do Trzeciej i Czwartej Dumy (lata 1907-1917). W podobnym stopniu byli reprezentowani ich rywale, socjaliści-rewolucjoniści (SR), będący związkiem populistycznych ugrupowań, powołanym na początku tego stulecia jako kontynuacja Ziemli i Woli, który to związek zyskał sobie masowe poparcie dla programu socjalizacji ziemi podczas buntów chłopskich z lat 1905-1906. Lewe skrzydło eserowców odrodziło wcześniejszą tradycję terroru indywidualnego, między innymi dokonując w 1904 roku udanego zamachu bombowego na Plehwego, carskiego ministra spraw wewnętrznych. Działalność Stalina w latach 1905-1907 ograniczała się do Kaukazu, który stał się areną kilku najgwałtowniejszych wydarzeń tej rebelii. W okresie kiedy mienszewicy uzyskali przewagę w tym rejonie, Stalin odgrywał aktywną, ale wcale nie wybitną rolę w wydarzeniach. Bolszewicy staczali jedną z najtrudniejszych bitew frakcyjnych, a Stalin był dodatkowo atakowany za udział w „wywłaszczeniach”, czyli dokonywanych przez grupy partyjnych bojowników napadach rabunkowych z bronią w ręku na banki i wagony pocztowe. Lenin był w znacznym stopniu uzależniony od
tych akcji; stanowiły one źródło dopływu funduszy, choć mienszewicy głośno je potępiali. Najsłynniejszy był napad na Bank Państwowy w Tyflisie, dokonany w czerwcu 1907 roku. Stalina oskarżono o inspirowanie tego napadu. Gruzińscy mienszewicy, którzy otwarcie traktowali go jak wroga i oskarżali również o to, że był informatorem policji, zażądali usunięcia go z partii za udział w wywłaszczeniach, i chociaż nigdy do tego nie doszło, Stalin uznał to za wygodny pretekst do przeniesienia się z Tyflisu do Baku. W tym czasie Stalinowi po raz pierwszy udało się zostać delegatem na zjazd partyjny. Zjazd sztokholmski zwołano w 1906 roku w celu ponownego zjednoczenia partii socjaldemokratycznej, ale zakończył się on większym rozłamem niż kiedykolwiek, a mienszewicy uzyskali siedem miejsc w liczącym dziesięć osób organie wykonawczym partii. Stalin kilkakrotnie wypowiadał się w obronie poglądów Lenina, ale w kwestii, która miała okazać się bardzo ważną w przyszłości, zajął odrębne stanowisko. Chodziło o odpowiedź na pytanie, co zrobić z ziemią po odebraniu jej obszarnikom. Lenin chciał ją znacjonalizować i przekazać rządowi centralnemu, mienszewicy natomiast chcieli oddać ją władzom lokalnym. Stalin, znając z autopsji mentalność chłopów o wiele lepiej niż Lenin czy mienszewicy, odrzucił obie propozycje jako nierealistyczne: „Chłopi nawet we śnie widzą pola obszarników jako swoje własne”. Czuł instynktownie, że naprawdę liczy się nie to, jak rozwiązanie problemu ziemi pasować będzie do teoretycznego schematu rewolucji, co do którego i tak nie osiągnięto zgody, ale jak zaspokoić potrzeby chłopów. A można było to zrobić tylko obdzielając ich ziemią. Stalinowi udało się przekonać większość do swego stanowiska i chociaż Lenin ostro krytykował ograniczony realizm propozycji Stalina, to jednak sam tak właśnie postąpił w roku 1917, był to bowiem jedyny sposób uzyskania milczącej zgody chłopów na objęcie władzy przez bolszewików. Dla Stalina najważniejszym rezultatem partyjnych narad było to, że spotykał Lenina i widział go w działaniu. Lenin, wówczas dobrze po trzydziestce, był niewiele wyższy od Stalina, krępej budowy ciała i już łysiejący, co dodatkowo powiększało jego i tak już wysokie czoło. Nosił małą spiczastą rudawą bródkę. Stalin był początkowo zaskoczony bezceremonialnym sposobem bycia Lenina; zaabsorbowany pracą nie starał się eksponować swej osobowości, nie uciekał się do retoryki, ale polegał na argumentach i na swej sile przekonywania. Równocześnie był skłócony z większością marksistowskich emigrantów, ale nie zmniejszało to pewności siebie, z jaką mówił. Poszukujący mistrza Stalin znalazł człowieka, który godzien był stać się dla niego autorytetem. Przemawiając do słuchaczy kremlowskiej uczelni wojskowej po śmierci Lenina w 1924 roku Stalin tak wspominał pierwsze z nim spotkanie: „Kiedy porównywałem go z pozostałymi kierownikami naszej partii, zdawało mi się ciągle, że współtowarzysze Lenina - Plechanow, Martow, Akselrod i inni - stoją niżej od Lenina o całą głowę, że Lenin w porównaniu z nimi nie jest po prostu jednym z kierowników, lecz kierownikiem wyższego typu, orłem górskim nie znającym bojaźni w walce i śmiało prowadzącym partię naprzód po niezbadanych drogach rosyjskiego ruchu
rewolucyjnego”. Mogłoby się wydawać, że była to przesadna wypowiedź wygłoszona pod wpływem śmierci Lenina, ale to samo określenie - „prawdziwy górski orzeł” - oraz porównanie z Plechanowem, Akselrodem i innymi pojawia się w liście, który Stalin napisał w 1904 roku. Frazeologia ta sugeruje jeszcze coś innego, a mianowicie to, że do ruchu rewolucyjnego pociągnęły Stalina nie tylko racje polityczne i przekonania, ale również pragnienie udziału w przedsięwzięciu, w którym mógłby sam odegrać heroiczną rolę. Teraz Lenin zajął w świadomości Stalina miejsce Koby - bohatera, z którym się identyfikował; samo określenie „górski orzeł” zapożyczone jest właśnie z kaukaskiej legendy o Kobie. Chociaż Stalin starannie ukrywał swe ambicje, to jednak podziw dla Lenina ugruntowywał w nim jego własny wizerunek najpierw jako prawej ręki Lenina, a później jako jego następcy. Nietrudno jest dostrzec powody, dla których Stalin zafascynował się Leninem, ale co dostrzegał Lenin w tym często grubiańskim i nieprzyjemnym w obejściu młodym nowicjuszu z prowincji? Lenin zainteresował się jednym lub dwoma artykułami, w których Stalin bronił punktu widzenia bolszewików, ale wkład Stalina do trzech zjazdów partyjnych, w których brał udział, nie wywarł na Leninie szczególnego wrażenia. Kiedy przywódca mienszewików Martow sprzeciwiał się wybraniu Stalina i trzech innych osób na delegatów na zjazd londyński, motywując to tym, że nikt nie wie, kim oni są, Lenin odparł: „To prawda, my też nie wiemy”. A jednak w ciągu niecałych pięciu lat (więcej niż połowę tego czasu Stalin spędził w więzieniu lub na zesłaniu) po ostatecznym zerwaniu z mienszewikami Lenin dokooptował go do Komitetu Centralnego partii bolszewickiej i powierzył mu wiele odpowiedzialnych zadań. Co spowodowało ten niespodziewany awans? Lenin, chociaż był jednym z intelektualistów, nie miał o nich zbyt wysokiego mniemania. Brakowało im umiejętności łączenia niezachwianego przekonania o słuszności wyznawanych poglądów z pragmatycznym instynktem, konsekwencji w dążeniu do celu z taktyczną elastycznością, które to cechy uczyniły z Lenina rewolucyjnego przywódcę. Intelektualiści byli chwiejni w swych opiniach i mieli tendencje do kwestionowania opinii Lenina. Poszukując nowicjuszy, po których można było spodziewać się, że zaakceptują jego kierownictwo i zajmą się wyłącznie pracą, Lenin postawił na „ludzi praktyki” w rodzaju Stalina. Słuszność tego wyboru potwierdziła działalność Stalina w ciągu pięciu kolejnych lat. Rewolucja 1905 roku była spontanicznym wybuchem i - zgodnie z tym, co Lenin sądził o tego rodzaju żywiołowych powstaniach - zakończyła się fiaskiem. Lata, które nastąpiły później (1907-1912), były okresem kontrrewolucji, spędzonym przez Lenina i innych przywódców rosyjskiej socjaldemokracji ponownie na emigracji na Zachodzie. Liczba członków partii w Rosji zmniejszyła się radykalnie w porównaniu ze stanem z czasu rewolucji 1905 roku. I tak np. w Sankt Petersburgu zmniejszyła się z 8000 w roku 1907 do 300 w 1909 roku, kiedy to Stalin odwiedził stolicę. Jednakże Baku, gdzie jesienią 1907 roku Stalin wchodził w skład lokalnego
komitetu bolszewickiego, było ostatnim miejscem w całej Rosji, w którym nawet w okresie ogólnego regresu ruch podziemny nadal odnosił sukcesy. Gwałtowny rozwój przemysłu i wzrost liczby pracujących w nim źle opłacanych robotników sprawił, że Baku stanowiło wdzięczne pole do agitacji, pod warunkiem jednak, iż organizatorzy przekonają tę wybuchową mieszaninę ras i religii do wspólnego działania. Wybory do Dumy - Trzeciej Dumy - były dwustopniowe, a prawo do głosowania bardzo ograniczone. Mieszkańcy każdego majątku, głosując oddzielnie w okręgach w całym kraju, wybierali delegatów, którzy z kolei wybierali posła z ich obwodu. W Baku komitet bolszewicki zapewnił wybór delegatów robotniczych - członków swojej partii, a nie mienszewików czy eserowców. Stalin napisał Instrukcję robotników Baku dla ich posła, która miała stać się modelem taktyki parlamentarnej bolszewików. Przyjmował w niej punkt widzenia Lenina, iż Duma powinna być traktowana jako forum, na którym - co prawda - tak długo, jak utrzyma się carat, nie będzie można przeprowadzić poważnych reform, ale które można wykorzystać do agitacji rewolucyjnej. Po wyborach Stalin i inni członkowie grupy z Baku włączyli się do konfliktów robotników z pracodawcami, przekonując robotników naftowych, by połączyli się w jednym związku zawodowym, pracodawców zaś do uznania tego związku jako jedynego przedstawiciela „50 tysięcy robotników Baku”. Podczas gdy mienszewicy i socjaliści-rewolucjoniści wzywali do bojkotu tych rozmów, grupa bolszewików podtrzymywała je przez wiele miesięcy, dyskutując na temat każdego punktu wynegocjowanej w końcu umowy zbiorowej, wzywając robotników do strajku w razie potrzeby i traktując rozmowy jako kolejną okazję do zaprezentowania linii partii. Sytuacja taka byłaby nie do pomyślenia gdzie indziej w Rosji. Lenin oświadczył z podziwem: „To są nasi ostatni Mohikanie masowego strajku politycznego”. Stalin posługiwał się już wówczas rosyjskim zamiast gruzińskim zarówno w mowie, jak i w piśmie (był to kolejny etap przyjmowania przez niego rosyjskiej tożsamości). Kopie jego artykułów zamieszczanych w legalnym biuletynie bolszewickich związkowców, jak również podziemnego czasopisma „Bakijskij Proletarij”, którego był wydawcą, regularnie przesyłano Leninowi. Chociaż prace Stalina były mało oryginalne, to jednak Lenin pozostawał pod wrażeniem ich konkretności oraz pozbawionej wszelkich wahań wierności wobec linii politycznej bolszewików. Nawet wówczas kiedy Stalin i inni członkowie komitetu przebywali w areszcie, wspomniane czasopisma nadal zamieszczały przemycane z więzienia bieżące komentarze, jak również instrukcje dla robotników. Stalin pisał później: „Dwa lata rewolucyjnej pracy wśród robotników naftowych w Baku zahartowały mnie jako prawdziwego bojownika i jako jednego z rzeczywistych przywódców [...] W Baku po raz pierwszy przekonałem się, co to znaczy przewodzić dużym masom robotniczym, i otrzymałem mój drugi rewolucyjny chrzest bojowy”. Po półtora roku spędzonym w więzieniu i na zesłaniu Stalin uciekł i pojawił się znów potajemnie w Baku w lipcu 1909 roku. Wówczas nawet w
tej „twierdzy” rewolucyjna fala opadła, fundusze partyjne wyczerpały się, a „Bakijskij Proletarij” nie ukazywał się od roku. W pierwszym numerze, który zdołał wydać po swym powrocie, zamieścił Stalin artykuł analizujący bez upiększeń kryzys w partii: „Partia nie ma korzeni w masach robotniczych. Petersburg nie wie, co się dzieje na Kaukazie, Kaukaz nie wie, co się dzieje na Uralu... Ta partia, z której byliśmy tak dumni w 1905, 1906 i 1907 roku, już nie istnieje”. Emigracyjne ośrodki za granicą tak bolszewików, jak i mienszewików, były równie nieskuteczne, ponieważ nie miały kontaktu z masami i „były oderwane od rosyjskiej rzeczywistości”. Stalin nie domagał się przeniesienia kierownictwa do Rosji, ale wezwał Komitet Centralny do utworzenia ogólnokrajowego dziennika, publikowanego w Rosji, który mógłby stanowić spoiwo jednoczące rozproszone ogniwa partii. W tym samym numerze opublikował rezolucję komitetu bakijskiego, krytykującą Lenina za marnowanie czasu i doprowadzenie do rozłamu we frakcji bolszewików w rezultacie filozoficznego sporu wokół rewizji materializmu dialektycznego. Co prawda w tym wypadku Stalin krytykował Lenina, ale jego Listy z Kaukazu, pisane w końcu 1909 roku dla „Socjaldemokraty” (publikowanego w Paryżu i w Genewie przez wspólne bolszewicko-mienszewickie kolegium redakcyjne), dowodzą że pozostał zdecydowanym zwolennikiem poglądów Lenina w dziedzinie polityki i taktyki. Chciał tylko przypomnieć Leninowi zasadniczy cel przygotowanie następnej fazy rewolucyjnej walki, która, jego zdaniem, miała się właśnie rozpocząć. Stalin został ponownie aresztowany w marcu 1909 roku, kiedy przygotowywał strajk generalny w przemyśle naftowym. Miał wówczas trzydzieści lat. Gdy znów pojawił się latem 1911 roku, nie powrócił już do Baku i na Kaukaz, dokąd od tej pory przyjeżdżał już tylko na krótko. Jednakże doświadczenia dwu lat, które, choć z przerwami, spędził tam między rokiem 1907 i 1909, stały się fundamentem pod budowę centralnej organizacji partii. Podczas gdy Stalin był wyłączony z gry, Lenin postanowił w końcu 1911 roku zrezygnować z poszukiwań sztucznej jedności z innymi ugrupowaniami w SDPRR, ostatecznie zerwać z mienszewikami i tymi bolszewikami, którzy kwestionowali jego przywództwo, oraz podjąć działania zmierzające do przejęcia nazwy i autorytetu partii przez jego ugrupowanie. W styczniu 1912 roku wezwał na spotkanie do Pragi tych, którym, jak uważał, może ufać, i przedstawił im listę osób, mających wejść do nowego Komitetu Centralnego. Na liście znalazło się nazwisko Stalina, który nie był obecny na spotkaniu i nie został wybrany. Lenin jednakże nalegał i przekonał innych członków nowo wybranego komitetu, aby dokooptowali Stalina. Lenin zerwał kontakty z emigracyjnymi intelektualistami - między innymi z takimi ludźmi, jak Trocki, Kamieniew i Bucharin, którzy mieli później odegrać razem z nim olbrzymią rolę w stworzeniu Związku Radzieckiego, jak również z przywódcami mienszewików, Martowem i Danem. Jedynym, którego zatrzymał przy sobie, był Zinowiew, syn
żydowskiego mleczarza, wówczas dobiegający trzydziestki. Przed udaniem się na emigracje, gdzie przyłączył się do Lenina, Zinowiew pracował jako urzędnik i nauczyciel. Na emigracji okazał się tak przydatny, że został głównym współpracownikiem Lenina. Innych członków Komitetu Centralnego Lenin szukał wśród osób prowadzących praktyczną działalność podziemną. Dwie z tych osób były członkami komitetu bakijskiego - Stalin i G. K. Ordżonikidze. Ten ostatni był, podobnie jak Stalin, Gruzinem. W 1911 roku Lenin skierował go na szkolenie w szkole partyjnej w Longjumeau koło Paryża, a później odesłał do kraju z zadaniem powołania komitetu organizacyjnego w Rosji. Ordżonikidze również miał odegrać w przyszłości ważną rolę; w okresie stalinowskiej industrializacji Rosji został komisarzem do spraw przemysłu ciężkiego, później pokłócił się ze Stalinem i zastrzelił się w roku 1937. W roku 1912 Ordżonikidze, wraz ze Stalinem i jeszcze innym członkiem komitetu bakijskiego, wszedł w skład czteroosobowego biura, które miało kierować działalnością partii w Rosji. Stalin już wcześniej sugerował powołanie takiego organu w przysłanym z zesłania liście, który - jak wiedział - zostanie pokazany Leninowi. Starał się, aby list nie zawierał żadnych akcentów krytycznych, które mogłyby zniweczyć jego szansę jako przyszłego członka owego biura, wyrażając poparcie dla Lenina językiem bardzo różniącym się od języka intelektualistów: „Lenin jest rozsądnym mużykiem (chłopem), który dobrze wie, gdzie raki zimują”. W latach późniejszych radzieccy panegiryści Stalina wyolbrzymiali jego awans, starając się przedstawić go jako głównego zastępcę Lenina po zerwaniu z mienszewikami. Jest to dalekie od prawdy. Kierownictwo partii było wówczas nieliczne, a jego skład ciągle się zmieniał. W ciągu pięciu lat między rokiem 1912 a rewolucją październikową Stalin prowadził aktywną działalność przez zaledwie rok, pozostałe cztery bowiem spędził na Syberii. Awans nie oznaczał zasadniczej zmiany pozycji Stalina w partii, ale był dla niego pierwszą, krótko trwającą okazją do wykazania własnych możliwości oraz do zaprezentowania się pozostałym członkom grupy kierowniczej. Kiedy usłyszał tę nowinę, nie marnując czasu uciekł z zesłania. Jeżeli miał zatrzymać to stanowisko, musiał szybko sprostać oczekiwaniom Lenina. Podczas kolejnych pięciu miesięcy spędzonych w więzieniu udało mu się dokonać dwu rzeczy - wydać pierwszy numer „Prawdy”, partyjnego dziennika publikowanego w Rosji, o którego powołanie zabiegał już wcześniej, oraz zorganizować wybór bolszewickich deputowanych do Czwartej Dumy. Z trzynastu wybranych socjaldemokratów sześciu było bolszewikami, a siedmiu mienszewikami. Lenin zwołał w styczniu 1913 roku w Krakowie, w części Polski pozostającej pod zaborem austriackim, w pobliżu granicy zaboru rosyjskiego, wspólną konferencję bolszewickich deputowanych i członków Komitetu Centralnego. Chodziło mu o zerwanie ścisłej współpracy między deputowanymi obu frakcji, jaka istniała w Trzeciej Dumie. Jednakże wśród robotniczego elektoratu zdecydowanie przeważały nastroje poparcia dla jedności i Lenin, choć bardzo niechętnie, musiał przystać na odroczenie konfrontacji z mienszewikami. Stalin nie podzielał
jego stanowiska. Lenin pozostawał pod wrażeniem przeprowadzonych z nim rozmów, a zwłaszcza orientacji, jaką wykazywał ten Gruzin w skomplikowanych problemach stosunków między narodowościami zamieszkującymi Kaukaz. Były to praktyczne doświadczenia które mogłyby umożliwić Stalinowi napisanie - pod kierownictwem Lenina eseju na temat polityki socjaldemokratów wobec problemu narodowości w Rosji, przy czym chodziłoby nie tylko o ludy kaukaskie, ale również o aspiracje Polaków, Ukraińców, Żydów, Łotyszów i innych. Lenin sugerował, aby Stalin odwiedził Wiedeń i zapoznał się z opracowanym przez austriackich socjalistów programem rozwiązywania konfliktów narodowościowych w cesarstwie Habsburgów - czyli właśnie tym dokonaniem austriackiej socjaldemokracji, które bardziej niż cokolwiek innego przyczyniło się do wzbudzenia wrogości Hitlera do jej przywódców. Sugestia Lenina była schlebiająca; po raz pierwszy stwarzała Stalinowi okazję wniesienia - pod kierownictwem samego Lenina - wkładu do teoretycznego dorobku socjaldemokracji, czyli do domeny uznanej za należącą do intelektualistów partyjnych. Stalin pojechał więc do Wiednia i spędził tam miesiąc (przełom stycznia i lutego 1913 roku). Był to jego najdłuższy pobyt poza Rosją w ciągu całego życia - następną zagraniczną wizytę złożył w 1943 roku w Teheranie, aby spotkać się z Churchillem i Rooseveltem. Hitler wciąż wówczas przebywał w stolicy Austrii i być może nawet Stalin otarł się o niego w tłumie. Natomiast dwoma ludźmi, których bez wątpienia spotkał i których miał później zniszczyć, byli Bucharin i Trocki. Pierwszy z nich okazał wiele pomocy przybyszowi, mówiącemu tylko prymitywnym niemieckim, w odnalezieniu się w nowych warunkach, a drugi, zaangażowany w zaciekły spór z Leninem, zaledwie raczył zauważyć jego nieokrzesanego protegowanego, którego zapamiętał tylko z „wrogiego błysku” w „żółtych oczach”. Lenin był zachwycony materiałami zebranymi przez Stalina a zwłaszcza z tego, że odrzucił sformułowaną przez austriackich marksistów koncepcję „autonomii kulturalno-narodowej”. Wśród przywódców austriackiej socjaldemokracji głównym autorytetem w kwestii narodowej był Otto Bauer (1881-1938). Wobec mieszaniny narodowości zamieszkujących cesarstwo Habsburgów, dodatkowo skomplikowanej przez istnienie rejonów różnojęzycznych i przez ciągłą migrację do miast, Bauer zrezygnował z terytorialnego kryterium narodowości na rzecz zasady „osobistej”, polegającej na tym, że każdy obywatel, niezależnie od miejsca zamieszkania miałby prawo określić swoją przynależność narodową. Każdy naród ustanowiłby swoją własną organizację w celu rozwoju swej kultury i instytucji. Narodowe ciała samorządowe byłyby podstawą państwa i jego autorytetu. Przyjęcie takiego rozwiązania w Rosji stworzyłoby - zdaniem Stalina olbrzymie problemy rewolucyjnemu rządowi. Nie jest zadaniem socjaldemokratów - jak pisał - „zachowywanie i rozwój narodowych atrybutów poszczególnych ludów” (jeden z celów programu partii austriackiej); zadaniem ich jest organizowanie proletariatu do walki
klasowej. Właściwe rozwiązanie kwestii narodowej w Rosji nie polega na przyznaniu mniejszościom narodowym w każdym rejonie prawa do używania własnego języka i posyłania dzieci do własnych szkół, ale na organizowaniu robotników wszystkich narodowości w ramach jednej zintegrowanej partii jako członków nie oddzielnych narodów, ale jednej klasy. Lenin napisał do Kamieniewa, że „ten artykuł jest bardzo dobry”, zwracając się zaś do Maksyma Gorkiego nazwał jego autora „wspaniałym Gruzinem”. Niezależnie od pomocy, jakiej mógł udzielić Lenin, esej, który został opublikowany w trzech numerach „Proswieszczenija” („Oświecenia”) pod tytułem Kwestia narodowa i socjaldemokracja, podpisany został K. (to znaczy Koba) Stalin, „człowiek ze stali”. Nowy pseudonim okazał się trwały. Esej nie tylko wzmocnił pozycję Stalina w partii (i podbudował jego miłość własną) poprzez fakt opublikowania go w czołowym organie teoretycznym SDPRR, ale zyskał mu opinię partyjnego specjalisty w kwestii narodowości, co pięć lat później stało się podstawą do mianowania go komisarzem do spraw narodowości w rządzie bolszewików. W tydzień po powrocie do Sankt Petersburga Stalin został ponownie aresztowany. Zdradził go inny członek Komitetu Centralnego i bolszewicki deputowany z Moskwy do Dumy, Roman Malinowski, długoletni agent carskiej tajnej policji (ochrany), który potajemnie informował władze o działalności partii, ale wciąż cieszył się dużym zaufaniem Lenina. Stalina skazano na cztery lata zesłania do jednej z najbardziej oddalonych kolonii karnych północnej Syberii, w rejonie Jenisej-Turuchańska, obszaru wielkości Szkocji, zamieszkanego przez 12 tysięcy ludzi rozproszonych w maleńkich osadach odległych od siebie o setki kilometrów. Na obszarach tych, położonych na północ od koła podbiegunowego, temperatura w zimie spada poniżej -40°C, a długie arktyczne noce trwają 8-9 miesięcy. Lato, z jego „białymi nocami” i plagą komarów, jest prawie tak samo trudne do przetrwania. Zamarznięta ziemia nie nadaje się do uprawy, miejscowa ludność utrzymywała się więc z myślistwa i rybołówstwa. Ucieczka była praktycznie niemożliwa: nawet przy użyciu sań podróż do stacji kolei transsyberyjskiej w Krasnojarsku trwała sześć tygodni. Nic więc dziwnego, że monotonia, samotność i trudne warunki życia załamywały psychicznie i fizycznie wielu zesłańców. Stalin był dostatecznie twardy, aby przetrwać. Prawie nie brał udziału w życiu społeczności zesłańców, składającej się z 350 osób. Inny bolszewik, Swierdłow, z którym przez krótki czas mieszkał w tej samej chacie, wyprowadził się. Jak napisał do żony, jego towarzysz „okazał się być nie do zniesienia we wzajemnych stosunkach. Musieliśmy przestać dostrzegać się i mówić do siebie”. Stalin bynajmniej nie zachęcał swym zachowaniem do zawierania z nim znajomości. Trzymał się z dala od innych; wolał spędzać czas na łowieniu ryb, zastawianiu pułapek na zwierzynę, czytaniu i paleniu fajki. Alliłujewowie, których poznał na Kaukazie i których jedną z córek miał poślubić, wysłali mu okolicznościową paczkę. List z podziękowaniami za nią jest jednym z niewielu ludzkich odruchów Stalina z tych mrocznych i pustych lat. W liście prosił o przesłanie mu kilku pocztówek z widokami natury.
„W tym przeklętym miejscu natura jest brzydka i ponura: rzeka w lecie, śnieg w zimie... Oto cała tutejsza sceneria. Mam więc idiotyczne pragnienie spojrzenia na jakiś krajobraz, nawet tylko na papierze”. Dotkliwie musiał odczuwać oderwanie od działalności politycznej właśnie wtedy, kiedy zaczynał ściśle współpracować z Leninem. Zamknięty w arktycznej głuszy, z listami i gazetami, jakie otrzymywał po wielu tygodniach czy miesiącach, miał olbrzymie trudności w śledzeniu tego, co działo się w świecie zewnętrznym. Wybuch pierwszej wojny światowej wywołał zamęt w europejskim ruchu socjalistycznym i zniszczył II Międzynarodówkę, federację partii socjalistycznych założoną w 1889 roku. Lenin nie miał cierpliwości do socjalistów, którzy popierali tę wojnę, ani do tych, którzy określili się jako pacyfiści. Wzywał, by odpowiedzieć na wojnę rewolucją i „przekształcić wojnę imperialistyczną w wojnę domową”, w istocie przyznając się do zarzucanego mu defetyzmu. Klęska caratu miała być wstępem do rewolucji - i w istocie tym się okazała. Stalin miał uzyskać egzemplarz Tez wojennych Lenina i odczytać je na zgromadzeniu zesłańców. W lipcu 1915 roku odbył długą podróż, aby spotkać się z innymi przywódcami bolszewików przebywającymi na zesłaniu i przedyskutować stanowisko Lenina wobec wojny oraz sposób postępowania bolszewickich deputowanych do Dumy w tej kwestii. Jednakże przez cztery lata, daleko od rozgrywających się wydarzeń, nic nie napisał i wydawał się przejawiać niewielkie lub żadne zainteresowanie dyskusją na temat zasadniczych problemów. W roku 1916 wezwano go do Krasnojarska na badania lekarskie, po których uznano go za niezdolnego do służby wojskowej ze względu na niesprawne od dzieciństwa lewe ramię. Był to uśmiech losu. Nie wysłano go już na mroźną północ, ale pozwolono odbyć resztę kary w pobliskim Aczinsku, położonym przy kolei transsyberyjskiej w odległości zaledwie czterech dni jazdy pociągiem ekspresowym od Piotrogrodu. Kiedy wybuchła rewolucja lutowa 1917 roku, car abdykował i utworzony został Rząd Tymczasowy. Stalin, wraz z innymi więźniami politycznymi, wysłał telegram z „braterskimi pozdrowieniami” do Lenina i udał się w podróż do stolicy, do której dotarł wraz z innymi 12 marca. Znalazłszy się znów w centrum wydarzeń, wraz z Kamieniewem, który również wrócił z zesłania, upomnieli się o swe prawa do przejęcia „Prawdy” oraz przywództwa partii bolszewickiej do czasu powrotu Lenina ze Szwajcarii, co nastąpiło trzy tygodnie później. V Zarówno przed Stalinem, jak i przed Hitlerem wojna stworzyła możliwość podjęcia działalności politycznej, która w innych warunkach dla żadnego z nich byłaby nie do pomyślenia Jednak wpływ wojny na ich życie osobiste był bardzo różny. Na pozór cztery lata, które Stalin spędził w arktycznej głuszy, były białą plamą. Z pewnością jednak wpłynęły one na jego rozwój wewnętrzny. Zesłaniec B. I. Iwanów, zaszokowany tym, że Stalin nie chciał pogodzić się ze Swierdłowem, pisał: „Dżugaszwili pozostał tak dumny jak zawsze, tak samo zamknięty w sobie z własnymi
myślami i planami”. W okresie zsyłki pogłębiły się takie cechy Stalina jak surowość, brak ludzkich odruchów i podejrzliwość, i tak już dla niego charakterystyczne. Lata te dowiodły także jego wyjątkowej samowystarczalności i zdolności do równoczesnego zawieszenia i podtrzymywania ambicji. Dla Hitlera natomiast wojna była - jak powiedział później - „największym ze wszystkich doświadczeń”. W czerwcu 1913 roku, kiedy Stalin jechał na zsyłkę za koło podbiegunowe, Hitler opuścił Wiedeń i przeniósł się do Monachium. Nie wydaje się, aby miały jakiś związek z rzeczywistością opowiadania, iż pragnął w ten sposób uniknąć służby w wojsku, wobec czego nie dopełnił obowiązku rejestracji. Nie robił tajemnicy ze swych planów i oświadczył przyjaciołom z Domu dla Mężczyzn, że będzie starać się o przyjęcie do Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. „Prawie od pierwszej chwili pisał w Mein Kampf - zacząłem kochać to miasto bardziej niż jakiekolwiek inne. »Niemieckie miasto!« - powiedziałem do siebie. Jakże różne od Wiednia [...] tego Babilonu ras”. Hitler we właściwym czasie zarejestrował się w policji w Monachium jako „malarz i pisarz”, ale nie zrobił nic, aby dostać się na Akademię. Nie wykorzystał również faktu, że Monachium było wówczas najbardziej ożywionym miastem w Niemczech przyciągającym artystów, intelektualistów, pisarzy i innych „wolnych strzelców”, buntujących się przeciwko staroświeckim konwencjom niemieckiej burżuazji i kół oficjalnych. Miasto, a zwłaszcza jego północna dzielnica Schwabing, było jednym z pierwszych ośrodków ruchu modernistycznego w sztuce, magnesem dla każdej formy eksperymentu i radykalizmu nie tylko intelektualnego i artystycznego, ale również politycznego, i to zarówno prawicowego, jak i lewicowego. A jednak Hitler, niedoszły artysta, trzymał się z daleka od tego całego fermentu, który przyjmował każdego, kto pragnął wziąć w nim udział. Prowadził jeszcze bardziej samotne życie niż w Wiedniu, nie rozmawiając właściwie z nikim poza członkami rodziny wynajmującej mu pokój, malując nadal widoki architektury w sztywnym, akademickim stylu i sprzedając je w handlu domokrążnym, aby uzyskać środki do życia. Resztę czasu spędzał na lekturze w bibliotekach lub w swym pokoju; czasami dawał się wciągać w gniewne kłótnie w kawiarniach. Jak wynika z jego własnych relacji, Hitler pogłębiał wiedzę na temat marksizmu, „tej destruktywnej nauki”, i jej związków z Żydami. Coraz bardziej krytycznie odnosił się do beztroski, z jaką traktowano w Niemczech stwarzane - jego zdaniem - przez Żydów zagrożenie. Równie krytycznie odnosił się do sojuszu Niemiec z cesarstwem habsburskim. W jego przekonaniu cesarstwo przestało być państwem niemieckim, stanowiąc jedynie ciężar, który może pociągnąć za sobą Niemcy w otchłań przyszłej wojny. Z tych podniosłych rozważań wytrąciło go i sprowadziło na ziemię aresztowanie za uchylanie się od służby wojskowej w Austrii. Otrzymał rozkaz niezwłocznego stawienia się do służby w Linzu. Przerażony, prosił o łaskę, zasłaniając się ubóstwem i brakiem znajomości prawa. Zrobił tak żałosne wrażenie na austriackim konsulu generalnym, że w końcu pozwolono mu zgłosić się do wojska w Salzburgu zamiast w
Linzu, a następnie uznano go za „nie nadającego się do pełnienia obowiązków bojowych i pomocniczych z powodu słabości fizycznej oraz niezdolnego do noszenia broni”. Jednakże sześć miesięcy później, po zabójstwie arcyksięcia Ferdynanda w Sarajewie, Hitler przyjął z entuzjazmem wiadomość, iż Niemcy i Austria wspólnie wypowiedziały wojnę Serbii i Rosji. Na słynnej fotografii (wykonanej przez Heinricha Hoffmanna, który później został jego oficjalnym fotografem) widać Hitlera stojącego w tłumie, który zebrał się na Odeonsplatz, aby radośnie powitać wypowiedzenie wojny. Wybuch wojny przyjęty został przez Hitlera jak i przez miliony innych ludzi, jak wyzwolenie z monotonii codziennej - a w wypadku Hitlera pozbawionej celu - egzystencji. W pierwszych dniach sierpnia 1914 roku nastąpiła bezprecedensowa eksplozja uczuć jedności narodowej, której nigdy nie zapomnieli ci, którzy jej doświadczyli, egzaltowanego patriotyzmu wyrażonego przez kajzera, kiedy powiedział tłumom na dziedzińcu pałacowym w Berlinie, że nie uznaje już dłużej partii czy ugrupowań, a jedynie „niemieckich braci”. Hitler nie tylko podzielał te ogólne nastroje, ale odczuwał radość wyzwolenia z tak długo doświadczanego poczucia klęski. „Dla mnie te godziny nadeszły jako wybawienie od cierpień dręczących mnie w czasach mojej młodości [...] Upadłem na kolana, aby podziękować Niebiosom za łaskę, iż pozwoliły mi dożyć takiego czasu”. Natychmiast zgłosił się na ochotnika do wojska i nie posiadał się z radości, kiedy dowiedział się, że armia niemiecka przyjmie go w swe szeregi. Po kilkumiesięcznym szkoleniu 16 Rezerwowy Pułk Piechoty Bawarskiej, do którego został przydzielony, wyruszył na front zachodni. Dotarł tam akurat na czas, aby wziąć udział w ciężkich walkach podczas pierwszej bitwy pod Ypres. Był to październik 1914 roku; Hitler miał pozostać na froncie lub w jego pobliżu przez dwa lata. Do Niemiec powrócił dopiero po odniesieniu rany w październiku 1916 roku. Aż do października 1917 roku nie można go było przekonać, aby wystąpił z wnioskiem o zwolnienie. Hitler był bez wątpienia dobrym żołnierzem i uczestnikiem wielu walk. Wziął udział w ponad trzydziestu starciach na froncie zachodnim w latach 1914-1918. Był łącznikiem pułkowym przenoszącym rozkazy, kiedy zawodziły inne środki łączności, co się często zdarzało. Było to niebezpieczne zadanie, ale odpowiadało mu, ponieważ mógł działać sam. Został ranny i wiele razy omal nie dostał się do niewoli. Za odwagę i zimną krew odznaczono go Krzyżem Żelaznym pierwszej klasy. Po bezpośrednim zetknięciu się z okropnościami wojny wielu jej uczestników straciło początkowy entuzjazm. Nie dotyczyło to Hitlera. Pozostał superpatriotą: nigdy nie skarżył się na niewygody i niebezpieczeństwa wykazywał przesadne poczucie obowiązku, wprawiając swych towarzyszy we wściekłość ciągłymi deklamacjami w stylu plakatów mobilizacyjnych. „Był wśród nas ten dziwak, który nie zgadzał się z nami, kiedy potępialiśmy wojnę”. Akceptowano go jako dobrego kompana, ale wciąż trzymał się z boku, odmawiając przyjęcia przepustek i nie wykazując zainteresowania kobietami ani też paleniem czy piciem. Każde ze
wspomnień o Hitlerze jako żołnierzu zawiera aluzję do czegoś dziwnego, co wiązało się z jego osobą. Niewątpliwie dlatego właśnie dosłużył się tylko stopnia kaprala. Jego przełożeni byli gotowi zarekomendować go do odznaczenia, ale uważali, że brakuje mu zdolności przywódczych i nie nadaje się nawet na podoficera. W świetle tych faktów może wydawać się paradoksalne, że Hitler cenił tak wysoko braterstwo życia na froncie. Jednakże, jak wskazuje Joachim Fest, Hitler znajdował w nim „ten rodzaj stosunków międzyludzkich, który odpowiadał jego naturze”. Przez całe życie okazywał się być niezdolny do nawiązywania bliskich osobistych stosunków przyjaźni. Wojenne kwatery i ziemianki dostarczały „ram społecznych, które korespondowały zarówno z jego mizantropijnym zamknięciem się w sobie, jak i równoczesnym dążeniem do kontaktu. W bezosobowości tych miejsc zawarty był styl życia Domu dla Mężczyzn” połączony z odczuciem, że jest się cząstką dużo większej całości - armii, narodu - która podporządkowywała sobie, ale równocześnie nadawała znaczenia wchłanianym przez siebie jednostkom ludzkim. Wiedeń pozwolił mu dostrzec niepokoje tych, którym groziła deklasacja. Wojna pozwoliła mu odkryć inne zjawisko: identyfikacji, a jeśli trzeba również i ofiary, jednostki na rzecz Volku, którą Hitler miał uczynić głównym elementem swego politycznego credo. Nie będąc już skazanym na bezcelowe samotne życie, które prowadził w Wiedniu i w Monachium, ochoczo podporządkował się dyscyplinie armii, rozkoszował się poczuciem bezpieczeństwa wynikającym z wchłonięcia go przez organizację obejmującą całe jego życie i wykonującą jedno tylko zadanie - niszczenie wrogów Niemiec. Wojna przekształciła młodzieńczy świat fantazji w rzeczywistość. Hitler odczuwał także dumę i radość; czuł się bohaterem „przygotowanym do śmierci za Ojczyznę”: „Jako chłopiec i młody mężczyzna często tęskniłem do okazji wykazania, iż mój narodowy entuzjazm nie był tylko gadaniem [...] Podobnie jak miliony innych czułem dumę i radość, że pozwolono mi przejść przez tę nieubłaganą próbę [...] Dla mnie, jak i dla każdego Niemca, rozpoczął się najwspanialszy i najbardziej niezapomniany okres życia”. Było to Fronterlebnis, jedyne w swoim rodzaju uczucie, które Hitler dzielił z innymi żołnierzami frontowymi (Frontkampfer), a które odegrało tak dużą rolę w utworzeniu partii nazistowskiej. Wojna dostarczyła mu jeszcze czegoś innego: praktycznego doświadczenia tej wiary w walkę, siłę i przemoc, którą Hitler zaczął już podnosić do rangi naczelnego prawa ludzkiego życia. Codzienny kontakt ze śmiercią i zniszczeniem w ich najbardziej odrażających formach nie tylko nie wywołały w nim uczucia wstrętu, ale umocniły jego poglądy i wywoływały w nim uczucie głębokiej satysfakcji. We wszystkim, co powiedział i napisał na temat wojny w Mein Kampf, w przemówieniach i rozmowach nigdy nie wyrażał odrazy, jaką odczuwała większość tych, którzy służyli w okopach, na widok przerażającego marnotrawienia milionów istnień ludzkich, niszczenia wszelkich form cywilizowanej egzystencji - miast, wsi, domów - i wszelkich śladów życia organicznego. Na to wszystko reagował poczuciem dumy, że oto wojenne doświadczenia
nie tylko uodporniły jego ciało, ale również wzmocniły jego wolę, że nie zawahał się, że on, żółtodziób, zmienił się w weterana, którego nic nie może zaszokować i który jest nieczuły na wszelkie prośby o litość. „Wojna - oświadczył - jest dla mężczyzny tym, czym jest urodzenie dziecka dla kobiety”. Była to w istocie deklaracja świadcząca o jego niezdolności rozróżnienia między życiem a śmiercią, ale również taka, która - jak wykazują niezliczone obrazy przemocy, nienawiści i zniszczenia zawarte w jego przemówieniach - miała większą siłę atrakcyjną niż większość ludzi była skłonna przez długi czas przyznać. Odmowy Hitlera skorzystania z przepustki, jego częste nawiązania do pierwszej wojny światowej jako najszczęśliwszych lat to pierwsze wyraźne dowody fascynacji destrukcją, która stała się jego główną namiętnością podczas drugiej wojny światowej, a po ataku na Rosję owładnęła nim całkowicie. Hitler nie mógł znieść życia z dala od frontu. W miarę jak wojna przedłużała się na drugi i trzeci rok, patriotyczna jedność i entuzjazm, które charakteryzowały jej początkowy okres, ustąpiły miejsca rozczarowaniu, skargom na braki, czarny rynek i odrodzenie się podziałów społecznych oraz politycznych. Wysłany na tyły w celu zaleczenia rany odniesionej zimą 1916-17 roku, Hitler potępiał napotkanych dekowników, spekulantów i uchylających się od poboru jako zdrajców. Nie mógł poznać Monachium i przekonał się, że nastroje w batalionie zapasowym były godne pogardy. Błagał o umożliwienie mu powrotu na front; jego pułk był - jak oświadczył - jego domem. Życzenie Hitlera zostało spełnione i w tym samym miesiącu, w którym Stalin wrócił do Piotrogrodu, czyli w marcu 1917 roku, znalazł się z powrotem we Flandrii, ogarnięty radością że przybył na czas, aby wziąć udział w wiosennej ofensywie. Podczas walk wokół Arras wiosną 1917 roku oraz podczas trzeciej bitwy pod Ypres latem tego roku pułk Hitlera poniósł ciężkie straty. Tych, którzy przeżyli, wysłano w sierpniu do Alzacji, aby odzyskali siły. Do końca tego roku ich udział w walkach był już symboliczny. Rok 1917 przyniósł siłom niemieckim dwa poważne bodźce: załamanie się Rosji i przełom dokonany przez wojska austriackie na froncie włoskim. Jednakże zima z roku 1917 na 1918 była surową próbą dla morale wszystkich walczących stron - w Niemczech wystąpiły dotkliwe braki żywności, a po apelu o strajk generalny zgromadziło się w styczniu w Berlinie 400 tysięcy robotników. Hitler wściekał się na ten „cios w plecy”, ale jego nadzieje odżyły w marcu 1918 roku, kiedy rewolucyjny rząd Rosji w końcu przyjął warunki podyktowane przez Niemców. Wobec zakończenia wojny na Wschodzie naczelne dowództwo armii niemieckiej skoncentrowało swe siły do militarnego rozstrzygnięcia na Zachodzie. Po niecałych trzech tygodniach od podpisania 21 marca 1918 roku traktatu brzeskiego Ludendorff dokonał serii ataków we Francji, które odrzuciły armię brytyjską i francuską i spowodowały, że żołnierze niemieccy znaleźli się w odległości 60 kilometrów od Paryża. Pułk Hitlera uczestniczył we wszystkich fazach trwającej cztery miesiące ofensywy niemieckiej: nad Sommą nad Aisne i nad Marną Jego duch bojowy nigdy nie był większy. Na początku lata żył w przeświadczeniu, że zwycięstwo jest bliskie, a 4 sierpnia odznaczony został
Krzyżem Żelaznym pierwszej klasy za „osobiste męstwo i ogólne zasługi”. Odznaczenie takie rzadko przyznawano kapralowi i Hitler nosił je z dumą do końca życia. Siły armii niemieckiej były jednak na wyczerpaniu. Brytyjski kontratak, który przerwał linie niemieckie pod Amiens 8 sierpnia Ludendorff miał później określić jako „czarny dzień niemieckiej armii”. Jednakże zmianę sytuacji, która nastąpiła w sierpniu i we wrześniu, oraz fakt, iż Naczelne Dowództwo poprosiło o warunki zawarcia pokoju, ukrywano przed narodem niemieckim. Ukrywano to również przed samą armią, która, chociaż cofała się, jednak czyniła to w sposób zorganizowany i kiedy wojna dobiegła końca, wciąż znajdowała się poza granicami Niemiec. Dopiero 2 października przywódcy partii zasiadających w Reichstagu zostali poinformowani, że bliskie jest nie zwycięstwo, lecz klęska. Dla większości Niemców szok nastąpił zbyt nagle, aby mogli w pełni zrozumieć, co się stało. Hitler przeżył szok podwójny ze względu na podniecenie, satysfakcję i poczucie wyzwolenia, jakie wywołała w nim wojna. Po długim okresie klęsk i rozczarowań wreszcie osiągnął świadomość celu i swej tożsamości jako żołnierza armii niemieckiej. Teraz, jak się wydawało, z dnia na dzień rozpadł się cały jego świat i legło w gruzach to wszystko, w co wierzył. W połowie października Hitler znalazł się w strefie brytyjskiego ataku gazowego. Leżał w szpitalu w Pasewalku, częściowo oślepiony, kiedy napłynęły wiadomości najpierw o buncie marynarzy niemieckiej marynarki wojennej, później o utworzeniu rad robotniczych i żołnierskich i o otwartym powstaniu. Wreszcie 10 listopada Hitler dowiedział się, że kajzer abdykował, proklamowano republikę oraz że następnego dnia nowy rząd przyjmie warunki zawieszenia broni podyktowane przez aliantów. Opisując później uczucia które nim wówczas owładnęły, Hitler utrzymywał, że właśnie w szpitalu w Pasewalku postanowił zająć się polityką i poświęcić się walce o odwrócenie klęski Niemiec. W rzeczywistości podjęcie tej decyzji zajęło mu większą część następnego roku, podczas którego żył z dnia na dzień, bez wyraźnych pomysłów na przyszłość, zanim zwrócił się w stronę polityki i znalazł ujście dla uśpionej od tak dawna energii. Niewątpliwie jednak szok spowodowany klęską oraz późniejsze doświadczenia z okresu rewolucji przyczyniły się ostatecznie do skrystalizowania jego poglądów i podjęcia ostatecznej decyzji.
ROZDZIAŁ TRZECI
Rewolucja październikowa Pucz listopadowy Stalin: 1917-1918 (wiek 37-38 lat) Hitler: 1918-1923 (wiek 29-34 lata) I
Wybuch rewolucji lutowej 1917 roku, podobnie jak rewolucji 1905 roki zaskoczył rosyjskich rewolucjonistów. Zaledwie kilka tygodni wcześniej Trocki rozczarowany rozwojem sytuacji w Europie, przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, w styczniu zaś Lenin powiedział grupie młodych socjalistów w Zurychu: „My ze starszego pokolenia możemy nie dożyć decydujących bitew zbliżającej się rewolucji”. Luty 1917 roku był kolejną spontaniczną rewoltą mas przywiedzionych do rozpaczy klęską i utratą prawie 2 milionów mężczyzn podczas bezskutecznej wojny, a także głodem i załamaniem się porządki społecznego. Rewolucja czerpała siły z narodu rosyjskiego, ze zbuntowanych żołnierzy domagających się zakończenia wojny, z robotników fabrycznych żądających chleba i poprawy warunków pracy oraz z chłopów domagających się ziemi. Podobnie jak w 1905 roku tę nagromadzoną energię wyzwolił nie rewolucyjny spisek, ale wydany żołnierzom w Piotrogrodzie rozkaz otwarcia ognia do demonstrantów, który tym razem doprowadził do wybuchu buntu wśród żołnierzy. Bunt szybko rozszerzył się na cały stołeczny garnizon i rząd nie był w stanie opanować sytuacji. W zamęcie, jaki nastąpił później, tymczasowo przejęły władzę dwa samozwańcze ośrodki. Jednym z nich była Rada (Sowiet) Piotrogrodzka, sformowana według wzoru z 1905 roku, ale tym razem złożona z delegatów zarówno robotniczych, jak i żołnierskich. Komitet wykonawczy tej Rady podjął działania zmierzające do zorganizowania dostaw żywności i powołania milicji robotniczej, która zastąpiłaby policję. Drugim ośrodkiem władzy był Tymczasowy Komitet Dumy. Reżim carski, który utrzymywał się przez trzysta lat, nie został obalony, ale załamał się z dnia na dzień. Car abdykował i nie można było znaleźć następcy, co spowodowało wytworzenie się próżni politycznej, w której naród rosyjski, po raz pierwszy w swej historii, korzystał z wolności, tylko w nieznacznym stopniu ograniczanej przez niepewną i podzieloną władzę Komitetu Tymczasowego i Rady Piotrogrodzkiej. Oba te ośrodki pośpiesznie zawarły porozumienie o utworzeniu Rządu Tymczasowego. Program tego rządu obiecywał natychmiastową amnestię oraz wprowadzenie wolności słowa, stowarzyszeń i innych swobód
demokratycznych, a także zorganizowanie powszechnych, bezpośrednich wyborów do zgromadzenia konstytucyjnego, które opracowałoby demokratyczną konstytucję dla Rosji. Partie socjalistyczne, tzn. eserowcy oraz dwie marksistowskie partie socjaldemokratyczne, mienszewicy i bolszewicy, odmówiły udziału w tym rządzie, uważając, że muszą zachować swobodę działania, aby stanowczo domagać się od nowych władz realizacji demokratycznego programu oraz rozpoczęcia negocjacji pokojowych. W praktyce oznaczało to, że Rząd Tymczasowy mógł zapewnić realizację własnych poleceń tylko za zgodą Sowietu, ponieważ to właśnie delegaci robotniczy i żołnierscy kontrolowali najbardziej newralgiczne ogniwa władzy, takie jak wojsko, kolej i sieć telegraficzną. Jednocześnie Rada Piotrogrodzka nie miała żadnych zahamowań przed wydawaniem własnych rozkazów. Tego samego dnia, w którym zgodziła się na utworzenie Rządu Tymczasowego, Rada wydała, bez konsultacji, rozkaz nr l, upoważniający pochodzące z wyboru komitety żołnierskie w koszarach Piotrogrodu do wydawania broni i znoszący tradycyjne formy dyscypliny wojskowej. Niezależnie od tego, czy było to zamierzone, czy nie, zjawiska te rozszerzyły się na całą armię i w znacznym stopniu przyczyniły się do rozkładu sił rosyjskich na froncie wojny z Niemcami. Partie rewolucyjne były w równej mierze podzielone, jak zaskoczone podzielone w kwestii stanowiska wobec Rządu Tymczasowego, wobec Sowietów powstających w całym kraju, wobec negocjacji pokojowych i wobec zjednoczenia sił radykalnych. To zamieszanie na szczycie, brak jednego ośrodka władzy przy anarchii panującej w kraju i wciąż trwającej wojnie utrzymywały się aż do jesieni. Wbrew później tworzonym legendom bolszewicy odegrali tylko marginesową rolę w rozwoju rewolucji przed sierpniem 1917 roku. Na krótko przed wydarzeniami lutowymi liczba członków ich partii wynosiła mniej niż 25 tysięcy i chociaż szybko wzrosła, to jednak cieszyli się znacznie mniejszym poparciem niż ich rywale - mienszewicy i socjaliścirewolucjoniści, dwie partie, które dominowały w Sowietach. A jednak była różnica między sytuacją bolszewików w 1905 roku, kiedy odegrali podobnie marginesową rolę, a w roku 1917. Różnica polegała na przekonaniu Lenina, że tym razem wie, jak opanować rewolucyjną falę i zapobiec jej wsiąknięciu w piasek. Ani Lenin i bolszewicy, ani inne partie socjalistyczne nie „zrobiły” tej rewolucji; nie stworzyły skarg chłopów domagających się ziemi, późniejszego niezadowolenia robotników z ich wyzysku czy zmęczenia wojną zarówno armii, jak i narodu. Ale tam, gdzie inne partie nie zdołały odpowiedzieć zdecydowanie na niezadowolenie mas, Lenin wykazał genialne zdolności wynajdywania sloganów - pokoju, ziemi, chleba, kontroli robotniczej - „w celu skatalizowania skarg w energię rewolucyjną”. Lenin jednakże przebywał wciąż za granicą zirytowany swoją przymusową bezczynnością oddzielony od Rosji wojną na froncie wschodnim. Dopiero kiedy Niemcy (w nadziei osłabienia woli walki wśród Rosjan) zgodzili się umożliwić jemu i innym rewolucjonistom przejazd
przez swój kraj do neutralnej Szwecji, przywódca bolszewików dotarł w końcu 3 kwietnia na Dworzec Fiński w Piotrogrodzie. Okazało się wówczas, że jego propozycje są takim samym zaskoczeniem dla jego własnej partii, jak i dla innych, ale sześć miesięcy późnię miały się okazać kluczem do przekształcenia sytuacji rewolucyjnej w rewolucję. Stalin przybył do Piotrogrodu z Syberii trzy tygodnie przed Leninem i zatrzymał się u Alliłujewów. Siergiej Alliłujew, który powrócił z Kaukazu mieszkał teraz z żoną i córką w stołecznej dzielnicy Wyborg. Ich dom stał się bazą Stalina w okresie rewolucji, a przez kilka dni również kryjówką Lenina. Udział Stalina w wydarzeniach roku 1917 nie był ani tak wybitny, jak przedstawiano to później w oficjalnych opracowaniach, ani tak nieistotny, jak twierdził Trocki i inni jego wrogowie. Razem ze Stalinem wrócili z Syberii dwaj inni czołowi członkowie partii, Muranow i Kamieniew, i wszyscy trzej od razu zażądali dla siebie miejsc w Biurze Rosyjskim Komitetu Centralnego partii bolszewickiej, przejęcia wydawania „Prawdy” i wejścia jako przedstawicieli bolszewików do komitetu wykonawczego Rady Piotrogrodzkiej. Lew Kamieniew, trzydziestoczteroletni syn inżyniera kolejnictwa krótko studiował na uniwersytecie moskiewskim, zanim poświęcił się całkowicie pracy rewolucyjnej. Ostatnie trzy lata spędził na zesłaniu na Syberii i wkrótce po powrocie do Moskwy nawiązał współpracę z Zinowiewem, która trwała aż do wyrzucenia ich z partii przez Stalina w końcu lat dwudziestych i skazania na śmierć w 1936 roku podczas dokonywanej przez Stalina czystki starych bolszewików. Kamieniew w opisywanym okresie zajmował już inne niż Lenin stanowisko, opowiadając się za koniecznością walki w obronie Rosji podczas wojny w przeciwieństwie do leninowskiego „rewolucyjnego defetyzmu”, i na krótko przed powrotem Lenina w kwietniu 1917 roku wystąpił z poparciem dla Rządu Tymczasowego oraz opowiedział się za zjednoczeniem z mienszewikami w ramach jednej partii. Stalin, jak się wydawało, nie miał skonkretyzowanych własnych poglądów. Poszedł śladem Kamieniewa w sprawie zjednoczenia z mienszewikami w artykułach, które napisał dla „Prawdy”, i w dwóch przemówieniach wygłoszonych na ogólnorosyjskiej konferencji partii bolszewików, obradującej w Piotrogrodzie między 27 marca i 4 kwietnia. Z wysyłanych do „Prawdy” przez Lenina Listów z oddali wynikało jasno, że ich poglądy były jaskrawo sprzeczne. Ale Stalin, ignorując te sprzeczności, podejmował działania zmierzające do uzyskania od konferencji partii jednomyślności w kwestii podjęcia wstępnych rozmów między bolszewikami i mienszewikami i został wybrany na jednego z czterech członków komitetu, mającego prowadzić te rozmowy. Lenin nie zwlekał z jasnym wyrażeniem swego sprzeciwu. Jeszcze zanim wysiadł z pociągu wjeżdżającego na Dworzec Fiński, zaatakował ugodowość linii Kamieniewa i Stalina: „Co ma znaczyć to, co wypisujecie w »Prawdzie«? Widzieliśmy kilka numerów i naprawdę przeklinaliśmy was”. Dziesięć Tez kwietniowych, które Lenin przedstawił konferencji partii
przed jej rozpadem, wykluczało jakąkolwiek myśl o zjednoczeniu się z mienszewikami czy poparciu dla Rządu Tymczasowego. Wyrzucając na śmietnik tradycyjny marksistowski pogląd, że między rewolucją demokratyczno-burżazyjną i socjalistyczno-proletariacką musi upłynąć długi czas, Lenin utrzymywał, że natychmiast winno nastąpić przejście do fazy socjalistycznej. Wypowiedział się przeciwko wojnie i wzywał do utworzenia nie republiki parlamentarnej, ale do „republiki Rad Robotniczych, Żołnierskich i Chłopskich deputowanych w całym kraju [...] zniesienia policji, armii, biurokracji [...] wprowadzenia zasady wybieralności i możliwości odwoływania wszystkich urzędników [...] konfiskaty całej ziemi obszarniczej, nacjonalizacji wszystkich ziem, podporządkowania ich kontroli lokalnych Sowietów [...] natychmiastowego połączenia wszystkich banków w jeden bank narodowy, pozostający pod nadzorem Sowietów. [...] zmiany programu partii [...] zmiany nazwy partii [...] i odbudowy Międzynarodówki Socjalistycznej”. Śmiałość Lenina, polegająca na rezygnacji z wszelkich prób dopasowania wydarzeń lub planów do przyjętych już marksistowskich schematów, zaszokowała i jeszcze bardziej podzieliła jego partię. Większość pozostałych przywódców bolszewickich nie zgadzała się z nim, a niektórzy, jak np. Kamieniew i Zinowiew, pozostawali w opozycji aż do okresu bezpośrednio poprzedzającego powstanie październikowe, a nawet jeszcze później. Jednakże hasła Lenina były zgodne z wyraźnie sformułowanym przez niego kierunkiem, zmierzającym do jak najszybszego przejęcia władzy i przemawiały do szeregowych członków partii, robotników fabrycznych i żołnierzy, których niecierpliwiło skupienie się intelektualistów na zagadnieniach teoretycznych. Lenin nie wierzył, że uda się przejąć władzę od razu. Bolszewicy muszą starać się uzyskać większość w Sowietach, ale będzie to tylko środek do osiągnięcia tego jednego, najważniejszego celu. Zawsze też należy wykorzystywać wszelkie okazje przybliżające jego realizację. Stalin nie różnił się od innych, oceniając, że Tezy kwietniowe są zbyt radykalne, aby je przyjąć, a nawet aby je od razu zrozumieć. Wypowiedział się przeciwko nim na spotkaniu członków Rosyjskiego Biura bolszewików 6 kwietnia a kiedy zostały opublikowane w „Prawdzie” (której był wciąż współredaktorem), opatrzono je notą od wydawcy, iż wyrażają osobiste poglądy Lenina a nie poglądy partii. A jednak jeszcze przed rozpoczęciem obrad VII Konferencji partii bolszewickiej 24 kwietnia Stalin zaakceptował stanowisko Lenina. W tym okresie dzielił z nim jedno biuro i ściśle z nim współpracował przy redagowaniu „Prawdy”. Gotowość zrozumienia i przyjęcia punktu widzenia starszego towarzysza, którą wykazał Stalin, przywróciła klimat zaufania zrodzony między nimi w 1912 roku. Lenin zademonstrował ten fakt podczas konferencji, na której 150 delegatów reprezentowało liczącą już 80 tysięcy członków partię, powierzając Stalinowi obronę swego stanowiska w dwóch sprawach, w stosunku do których istniała najsilniejsza opozycja - Tez kwietniowych i kwestii narodowościowej. W zamian za to zarekomendował Stalina jako kandydata na jednego z czterech członków Komisji Organizacyjnej Komitetu Centralnego.
Lenin budował własny zespół i dostrzegał już, że Stalin będzie miał w nim miejsce. Rekomendując go uczestnikom konferencji wskazał na tę cechę jego charakteru, którą sam najwyżej cenił - „dobry wykonawca wszystkich odpowiedzialnych zadań”. Nie twórca polityki, nie intelektualista obdarzony umiejętnością mobilizowania mas jak Trocki ani przewodzenia partii jak Lenin, ale człowiek, któremu można powierzyć zadanie i ufać, że będzie wykonane. Szorstki, wciąż jeszcze niedoświadczony, ale przejawiający gotowość uczenia się (przynajmniej od Lenina, a to tylko Lenina interesowało) oraz instynktownie dążący do władzy. Zadania, których wykonanie powierzono Stalinowi w maju i czerwcu, potwierdzały tę charakterystykę: kilka przemówień czy artykułów w „Prawdzie”, żadnego udziału w przewlekłych negocjacjach, podczas których Lenin przekonał Trockiego i jego grupę do przyłączenia się do partii, za to wiele cennych zakulisowych zabiegów w celu zorganizowania i przeprowadzenia rozmów z różnymi grupami opozycyjnymi w tym okresie stałego napięcia i zamętu. Jednym z najważniejszych zadań Stalina było organizowanie demonstracji antywojennych żołnierzy i robotników. Wojna wciąż stanowiła poważny problem. Liberałowie w Dumie, którzy dysponowali większością w Rządzie Tymczasowym, starali się zapewnić sojuszników Rosji, że będą ją prowadzić dalej. W maju 1917 roku rząd został rozszerzony poprzez włączenie do jego składu kilku mienszewików, a członek partii socjalistów-rewolucjonistów, Kiereński, został ministrem wojny i odwiedził oddziały na froncie, starając się wzniecić tego samego ducha patriotyzmu, który inspirował armie rewolucji francuskiej. Ale demoralizacja armii posunęła się zbyt daleko, aby dało się ją opanować. Dla chłopów, którzy tworzyli jej szeregi, rewolucja oznaczała ziemię i tylko nieliczni z nich byli skłonni ryzykować, iż zostaną wyprzedzeni przez sąsiadów przy jej podziale. Oceniano, że z armii zdezerterował ponad milion osób i liczba ta stale rosła, w miarę jak żołnierze powracali do swych chłopskich korzeni. Niemcy, szybko zorientowawszy się, iż posiadają przewagę, zarządzili wstrzymanie ataków na froncie wschodnim i zachęcali do bratania się. W przeciwieństwie do innych partii, w których występowały wahania i podziały, bolszewicy, przyjmując linię Lenina, nalegali, aby naród rosyjski przedłożył w obecnej sytuacji rewolucję nad wojnę. Demonstracja zorganizowana przez Stalina 18 czerwca zgromadziła na ulicach kilkaset tysięcy osób, a na przytłaczającej większości transparentów widniały bolszewickie slogany. Był to triumf bolszewików nad ich rywalami, którzy od razu oskarżyli Lenina o planowanie zamachu stanu. Stalin uzyskał znaczne wpływy w bolszewickich Organizacjach Wojskowych (OW), a ich Ogólnorosyjska Konferencja obradująca w stolicy przyczyniła się, w dużej mierze dzięki działaniom ponad setki doświadczonych i energicznych agitatorów, do opanowania przez partię czerwcowej demonstracji. W jej następstwie w szeregach OW wzmogły się żądania obalenia Rządu Tymczasowego i przekazania władzy Sowietom. Spotkały się one z poparciem żołnierzy, którym w razie kontynuowania wojny groził powrót na front. Miały też poparcie zbrojnego kontyngentu
wojowniczych marynarzy z Kronsztadu. Lenin jednakże po pewnych wahaniach uznał, że planowany zamach stanu może się nie powieść, i 4 lipca wezwał do odwrotu zamiast do ataku, właśnie wtedy kiedy Rząd Tymczasowy, przy poparciu mienszewików i eserowców, wchodzących w skład Komitetu Wykonawczego Piotrogrodzkiego Sowietu, mobilizował siły w celu zduszenia przygotowywanego przez bolszewików powstania. Bolszewicy byli wówczas prawie całkowicie izolowani i próba realizacji planów Lenina wiązała się z bardzo poważnym ryzykiem. Stalin tkwił w głównym nurcie wydarzeń. Wykorzystując kontakty z żołnierzami i marynarzami o probolszewickim nastawieniu z jednej strony i z władzami wykonawczymi Sowietu z drugiej, dążył do uniknięcia przelewu krwi i zmniejszenia strat partii w tej przegranej próbie sił. Był w stanie wyświadczyć Leninowi osobistą przysługę - przekonał władze wykonawcze Sowietu, aby nie popierały prowadzonej przez Rząd Tymczasowy kampanii prasowej przeciwko Leninowi, w której zarzucano mu, iż przyjął pomoc finansową od niemieckiego Sztabu Generalnego i działał jako niemiecki agent. Oskarżenie to można było bez trudu uznać za prawdopodobne, ponieważ Lenin przybył do Piotrogrodu dzięki uzgodnieniom z niemieckimi władzami wojskowymi. Po raz drugi Stalin udzielił pomocy Leninowi, kiedy Rząd Tymczasowy wydał nakaz jego aresztowania, znajdując mu kryjówkę w domu Alliłujewów przed zorganizowaniem ucieczki do Finlandii. Nic bardziej nie umocniło zaufania Lenina do Stalina i do jego praktycznych umiejętności niż sposób, w jaki udzielał mu pomocy w okresie kryzysu, który mógł zniszczyć jego karierę. Wydarzenia z początku lipca były dotkliwym ciosem dla bolszewików; w ich konsekwencji Lenin i Zinowiew musieli się ukrywać, Kamieniew i Trocki znaleźli się w więzieniu i tylko Stalin oraz Swierdłow pozostali, aby zachować całość partii. Jednakże Lenin już od 10 lipca, kiedy opublikował swój artykuł O ostatnich wydarzeniach politycznych, utrzymywał, że wrogie działania podjęte przez Rząd Tymczasowy i popierane przez Sowiety ostatecznie wyjaśniły sytuację, wskazując jednoznacznie kurs, jaki powinni obecnie obrać bolszewicy. Lenin argumentował, że wszelkie nadzieje na pokojowy rozwój sytuacji zostały zniweczone; Rosja jest rządzona przez dyktaturę kontrrewolucyjnej burżuazji, popieraną przez większość mienszewików i eserowców, którzy „zdradzili rewolucję”. Bolszewicy muszą zrezygnować z hasła „władza dla Rad” i przygotowywać się do zbrojnego powstania opartego na robotnikach i ubogim chłopstwie. Podobnie jak poprzednio Stalin potrzebował nieco czasu, aby przystosować się do tego kolejnego zwrotu w myśleniu Lenina. Dopiero podczas zakończenia VI Zjazdu partii bolszewickiej (26 lipca - 3 sierpnia), na którym wygłosił zarówno referat wprowadzający, jak i końcowy, opowiedział się jednoznacznie za linią obraną przez Lenina i przekonał do niej uczestników zjazdu. W tym czasie partia bolszewicka potroiła już liczbę swych członków, osiągając 240 tysięcy. Jednakże w sierpniu i wrześniu Stalin znalazł się na dalszym planie. Raz jeszcze zbyt późno zrozumiał znaczenie kłótni między Kiereńskim, młodym prawnikiem i ministrem wojny, który został w lipcu szefem
zreformowanego Rządu Tymczasowego, i generałem Korniłowem, którego Kiereński mianował naczelnym dowódcą armii. Koła konserwatywne przekonały Korniłowa, że powinien podjąć interwencję w celu położenia kresu rewolucji i przywrócenia porządku. Próba ta zakończyła się jednak fiaskiem - żołnierze, którym wydał rozkaz marszu na Piotrogród, zdezerterowali, zanim dotarli do stolicy. Incydent ten doprowadził do wycofania się mienszewików z Rządu Tymczasowego i rozpadu koalicji, a jednocześnie realna groźba kontrrewolucji spowodowała radykalną zmianę nastawienia klasy robotniczej, która gotowa była teraz poprzeć rząd złożony wyłącznie z socjalistów. Lenin od razu uznał tę zmianę sytuacji politycznej za okazję do zdobycia władzy przez bolszewików i do 10 października Stalin z większością Komitetu Centralnego gotów był głosować za zbrojnym powstaniem. Jednakże ku swemu bolesnemu rozczarowaniu przekonał się, że w późniejszych wydarzeniach październikowych jego własne zasługi zostały przyćmione przez błyskawicznie wschodzącą gwiazdę Trockiego. Lew Bronstein, syn wolnego zrusyfikowanego żydowskiego chłopa, który osiedlił się na ukraińskim stepie, już w szkole w Odessie wyróżniał się błyskotliwą inteligencją oraz uzdolnieniami literackimi i językowymi. Podobnie jak wielu innych rosyjskich rewolucjonistów został wciągnięty do działalności podziemnej jeszcze jako student i przed ukończeniem dwudziestu lat skazano go na karę więzienia i na zesłanie. Pseudonim „Trocki” obrał uciekając ze sfałszowanym paszportem; za granicą przyłączył się do skupionej wokół Lenina grupy „Iskry”. Jego działalność jako przewodniczącego Rady (Sowietu) Sankt Petersburga w 1905 roku zapewniła mu sławę czołowego rewolucyjnego mówcy. Po roku 1905 był wśród rosyjskich emigrantów postacią sławną, ale wyróżniającą się indywidualizmem - szedł własną drogą, gotów do sporów zarówno z Leninem, jak i z mienszewikami - wykazującym tę samą wirtuozerię w swych pismach, jak wcześniej w przemówieniach. W sierpniu 1917 roku Lenin zdołał przekonać Trockiego, aby wstąpił do partii bolszewickiej. Trocki rychło dowiódł, że jego talenty jako organizatora dorównują walorom intelektualnym, tworząc z Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego Piotrogrodzkiego Sowietu, który zdominował, ośrodek przygotowań do powstania. Stalin miał wiele okazji, by przyłączyć się do jego działań, ale nie zdał sobie na czas sprawy ze znaczenia komitetu. Nie zjawił się też na posiedzeniu Komitetu Centralnego rankiem 24 października, na którym dokonano ostatecznego podziału zadań, i w konsekwencji został pozostawiony z boku, kiedy następnego dnia podjęto decydującą akcję. Niespodziewanie rewolucji dokonano w czasie krótszym niż 48 godzin i z minimalnym przelewem krwi. Z sił, na które bolszewicy mogli liczyć, najpewniejsza była robotnicza Czerwona Gwardia, łącznie około 20 tysięcy członków, oraz marynarze z bazy w Kronsztadzie i z Floty Bałtyckiej. Garnizon piotrogrodzki był niepewny i właśnie Trocki bezpośrednim apelem przeciągnął go na stronę bolszewików, niwecząc nadzieje Kiereński ego i Rządu Tymczasowego na zdławienie powstania. Ustaliwszy linię polityczną, Lenin nie brał prawie wcale udziału w jej
realizacji. W ostatniej chwili opuścił kryjówkę i w przebraniu dostał się do kwatery Trockiego w Instytucie Smolnym na krótko przed północą 24 października. O drugiej nad ranem 25 października Trocki wyciągnął zegarek i powiedział: „Zaczęło się”. Lenin odrzekł na to: „Od bycia ściganym do najwyższej władzy, to zbyt wiele!” Do godziny trzeciej nad ranem 26 października Kamieniew mógł poinformować uczestników nowo wybranego II Ogólnorosyjskiego Zjazdu Sowietów, że Pałac Zimowy został zdobyty, a członkowie Rządu Tymczasowego aresztowani. Jak zauważył później sam Trocki, „ostateczny akt wydawał się zbyt krótki, zbyt suchy - w jakiejś mierze nie korespondujący z historyczną skalą wydarzeń”. Nie było jednak wątpliwości co do entuzjazmu, z jakim powitano Lenina, kiedy pojawił się, aby przedstawić nowy rząd Zjazdowi Sowietów, na którym po raz pierwszy bolszewicy mieli większość. Mienszewicy i niektórzy eserowcy wycofali się, protestując w ten sposób przeciwko objęciu władzy przez bolszewików. Trocki skomentował to następująco: „Odegraliście już swoją rolę. Idźcie tam, gdzie jest wasze miejsce: na śmietnik historii”. Ci, którzy pozostali, uczestniczyli w uchwaleniu dekretu o pokoju, zapowiadającego niezwłoczne zawieszenie broni i zawarcie pokoju, oraz dekretu o ziemi, przewidującego wywłaszczenie bez odszkodowania wszystkich ziem obszarniczych i kościelnych i przekazanie jej chłopom do podziału. Te dwa dokumenty - o pokoju i ziemi - miały zyskać nowemu rządowi maksymalne poparcie. II Istnieją trzy powody, dla których rok 1917 jest kluczem do zrozumienia psychiki Stalina. Po pierwsze fakt, iż nie zdołał odegrać w tych wydarzeniach czołowej roli, o której marzył, wywołał u niego głęboki i trwały uraz. Skoro tylko uzyskał odpowiednie możliwości, to znaczy od końca 1929 roku, podjął energiczne działania, aby go uleczyć. Zmieniano lub utajniano źródła historyczne, niszczono lub cenzurowano pamiętniki, wywierano naciski na historyków, „dworskich” malarzy i reżyserów filmowych, aby tworzyli „zrewidowaną” wersję najważniejszych wydarzeń w historii Związku Radzieckiego. Wystarczy jeden przykład. Przywódcy bolszewików, którzy byli już w Piotrogrodzie, wyruszyli na spotkanie pociągu Lenina zanim wjechał on na Dworzec Fiński. Odrzucając ich powitanie, Lenin właśnie wówczas wybuchnął, gwałtownie krytykując ich linię polityczną. Stalina najwidoczniej nie było w tej grupie; nikt też nie zwrócił uwagi na jego obecność czy nieobecność. W oficjalnej biografii Stalina, wydanej w 1940 roku, zdarzenie to przedstawiono następująco: „3 kwietnia Stalin udał się do Bieło Ostrowa aby spotkać Lenina. Z wielką radością dwaj przywódcy rewolucji, dwaj przywódcy bolszewizmu, spotkali się po długiej rozłące. Obaj mieli właśnie rozpocząć walkę o dyktaturę klasy robotniczej, przewodzić walce rewolucyjnego ludu Rosji. Podczas podróży do Piotrogrodu Stalin poinformował Lenina o stanie spraw partii i o postępie rewolucji”.
Postać Trockiego, który niewątpliwie odgrywał rolę ustępującą jedynie roli Lenina - a pierwszoplanową w rzeczywistym przejęciu władzy - została usunięta i zastąpiona postacią Stalina. Lenin pozostał wielkim przywódcą który powrócił do Rosji z zagranicy; Stalina wyniesiono na ten sam poziom jako przywódcę, który nigdy nie opuścił Rosji i powitał Lenina w chwili jego powrotu. Chociaż Stalin starał się zataić ten fakt pod przykrywką skromności, to jednak takich zmian nigdy by nie dokonano, jeśli nie wydałby odpowiednich instrukcji. Mały one na celu wzmocnienie jego kultu, który był równie niezbędny dla reżimu jak „mit Hitlera” dla Trzeciej Rzeszy. Jednakże takie wyjaśnienie byłoby zbyt proste. Należy raczej sądzić, iż „dowody”, że odgrywał w roku 1917 podobnie imponującą rolę jak Lenin, były równie niezbędne jego własnemu wyobrażeniu o sobie, jak i jego publicznemu wizerunkowi, równie konieczne politycznie, jak psychologicznie. Ci, którzy najbliżej z nim współpracowali, przekonywali się, że każdy, kto ośmielał się kwestionować jego wersję czy nawet uchylał się od podkreślenia swego przekonania do niej, mógł zapłacić życiem. Jak się okazało, wśród „skreślonych” podczas czystek z lat trzydziestych było zaskakująco dużo tych uczestników wydarzeń z roku 1917, którzy zachowali odmienne wspomnienia, a niekiedy nawet je opublikowali. Drugą konsekwencją klęski poniesionej w roku 1917 było zrodzenie się w psychice Stalina potrzeby - niezależnie od motywacji politycznych, gospodarczych i taktycznych - dokonania własnej rewolucji dorównującej rewolucji Lenina. Doprowadziło to do jeszcze drastyczniejszych niż sama rewolucja październikowa wydarzeń z lat 1929-1933, kiedy to dokonano industrializacji Rosji i kolektywizacji jej rolnictwa przy użyciu siły. Była to „druga rewolucja”, bez której - jak mógł twierdzić Stalin - ta z 1917 roku okazałaby się niepełna, pozbawiona perspektyw na przyszłość. Oba te czynniki miały konsekwencje w przyszłości. Trzecia przyczyna, dla której rok 1917 był tak ważny dla Stalina wiąże się bezpośrednio z okresem lat 1917-1921. Nie chodzi tu o wkład Stalina w dzieło rewolucji, który nie był pod żadnym względem decydujący, ale odwrotnie: o decydujący wkład, jaki rewolucja wniosła do jego rozwoju. Po czterech jałowych latach spędzonych na zesłaniu Stalin miał okazję poprzez własne doświadczenia przekonać się, co to znaczy znaleźć się w centrum wielkiego rewolucyjnego wydarzenia i ściśle współpracować z jednym z wybitnych - wielu powiedziałoby: najwybitniejszym -współczesnych rewolucyjnych przywódców. Stalin miał nad Trockim tę przewagę, że szybko się uczył. Zademonstrował tę cechę na przykład po niezrozumieniu znaczenia obu dokonanych przez Lenina zwrotów politycznych w kwietniu i lipcu, przyswajając i wchłaniając je po pewnym czasie. Była to zaleta, którą Lenin mógł docenić i wykorzystać. Wystarczyła aby zapewnić Stalinowi miejsce w Radzie Komisarzy Ludowych (w skrócie: Sownarkom), jak nazwano gabinet nowego rządu, a nawet w ścisłym gabinecie złożonym z trzech bolszewików (Lenin, Trocki, Stalin) i dwóch członków lewego skrzydła socjalistów-rewolucjonistów. Oznaczało to ścisłą współpracę z Leninem, a właśnie w takich warunkach - jak okazało się już w okresie
kwiecień-lipiec - Stalin uczył się najchętniej. Niewątpliwie podziwiając Lenina Stalin musiał zadawać sobie pytanie, czym wyróżniał się on jako przywódca. To nie tylko inteligencja i siła argumentacji zapewniały mu niezagrożone panowanie w partii. Bez wątpienia nie był to dar dalekowzroczności czy bezbłędnej oceny sytuacji, ponieważ Lenin wielokrotnie nie był w stanie poprawnie przewidzieć dalszego rozwoju wydarzeń. Nie przewidział np. wybuchu rewolucji w Rosji w 1917 roku, całkowicie błędnie ocenił szansę rewolucji europejskiej, która w jego rachubach miała uratować rewolucję rosyjską, i nigdy nie zdał sobie sprawy z konsekwencji, jakie dla Rosji i socjalizmu wynikną z metod, których użył, aby dokonać swej rewolucji. Nie, cechy Lenina, które wywarły największe wrażenie na Stalinie, to jego poświęcenie się jednemu tylko celowi i siła koncentracji; jego zdolność dostrzegania i wykorzystywania okazji, a następnie wykorzystywania wszystkiego, łącznie z własnymi błędami, do osiągnięcia swego celu; jego niezachwiane przekonanie, że ma rację, i towarzysząca mu wola osiągnięcia sukcesu, zdecydowanie, aby nie być stroną przegraną. Kiedy Lenin przybył w kwietniu 1917 roku na Dworzec Fiński, właśnie jego jasność umysłu, silna motywacja i całkowite zaangażowanie, tak kontrastujące z zamętem i sprzecznymi radami innych, doprowadziły do zwrotu w partii i umożliwiły jej, mimo wszelkich przeciwności, zdobycie władzy. Jednak wcześniej Lenin nie zadawał sobie zbyt często pytania, jak możliwe będzie przejście od kapitalizmu do socjalizmu w kraju tak zacofanym jak Rosja. Powtarzał powiedzenie Napoleona: „Trzeba zaczynać - a później się zobaczy!” (Ons’engage - etpuis on voit!) Kiedy spotkał się z uczestnikami Zjazdu Sowietów nazajutrz po powstaniu, oświadczył: „Będziemy teraz przechodzić do budowy socjalistycznego porządku”, tak jakby była to po prostu kwestia opracowania planów i wydania dekretów. W praktyce przejęcie władzy okazało się być stosunkowo proste: trudności wynikały stąd, że bolszewicy przejęli rządy w sytuacji przegranej wojny, wciąż utrzymującego się wrzenia społecznego, praktycznie całkowitego załamania gospodarki oraz perspektywy wojny domowej. Priorytet Lenina był taki sam jak przed rewolucją: wówczas wszystko musiało być podporządkowane sprawie przejęcia władzy, teraz wszystko musiało być podporządkowane utrzymaniu jej za wszelką cenę. „Kwestia władzy jest podstawową kwestią każdej rewolucji” lub też - jak głosi najsłynniejsze powiedzenie Lenina - „Kto kogo?” Marks przewidywał, że przejście od kapitalizmu do socjalizmu dokona się poprzez dyktaturę proletariatu. Jednakże wyobrażał sobie, że dyktatura taka zostanie ustanowiona na końcu długiego procesu industrializacji, w wyniku którego proletariat stanie się najliczniejszą warstwą społeczną. W Rosji proces ten rozpoczął się dopiero w końcu XIX wieku i proletariat przemysłowy był wciąż nieliczną mniejszością w kraju, w którym przytłaczającą większość stanowili chłopi, posiadający zupełnie odmienne interesy. Dlatego też dyktatura proletariatu w Rosji oznaczała nie rządy większości, jak przewidywał Marks, ale mniejszości narzucającej swą wolę większości.
Lenin nie cofnął się przed tego rodzaju konkluzją. Podobnie jak w czasie dokonywania rewolucji partia musi działać w imieniu proletariatu. Większość kierownictwa partii, łącznie ze Stalinem i Trockim, popierała go i wzywała do powołania rządu całkowicie bolszewickiego. Kiedy niechętnie zgodzono się zaakceptować obecność w rządzie lewicowych eserowców jako słabszych partnerów, przyjęto jako oczywiste, że bolszewicy będą stanowić większość i narzucą własny program. Jednakże mniejszość, w tym Zinowiew, Kamieniew i Rykow, była gotowa raczej ustąpić z Rady Komisarzy Ludowych, niż przyjąć stanowisko Lenina, argumentując, że niezbędne jest powołanie rządu reprezentującego, w największym możliwym zakresie, wszystkie partie wchodzące w skład Sowietów. Opowiadali się za włączeniem do rządu mienszewików i prawicowych socjalistów-rewolucjonistów, a także lewicowych eserowców, utrzymując, że rząd wyłącznie bolszewicki byłby w stanie utrzymać się jedynie za pomocą terroru politycznego, co prowadziłoby do zdrady i ruiny rewolucji. Jednakże ich zastrzeżenia nie zostały przyjęte. Lenin utrzymywał, że tak szeroka koalicja prowadziłaby jedynie do kompromisów i rezygnacji z władzy. Dysydentów nakłoniono do wejścia w skład rządu, ale ta sama sprawa wypłynęła ponownie, kiedy partia musiała podjąć decyzję, czy zezwolić na przeprowadzenie wyborów do Zgromadzenia Konstytucyjnego. Wiele pokoleń rosyjskich rewolucjonistów oczekiwało zwołania takiego zgromadzenia wybranego przez cały naród i opracowania przez nie konstytucji jako na sygnał rozpoczęcia nowej ery w Rosji. Rząd Tymczasowy jeszcze przed swym upadkiem wyznaczył wybory do zgromadzenia na listopad. Lenin nie miał zamiaru oddawać dopiero co zdobytej przez partię władzy wrogiemu Zgromadzeniu, jednakże większość kierownictwa uznała, że odwołanie czy odroczenie wyborów, jak tego chciał Lenin, byłoby błędem politycznym. Ale tak jak on przewidywał, bolszewicy uzyskali jedynie jedną czwartą głosów i kiedy Zgromadzenie zebrało się 5 stycznia 1918 roku, nie byli w stanie zapobiec odrzuceniu dekretów uchwalonych przez II Zjazd Rad bezpośrednio po rewolucji październikowej. Zamiast nich na porządku dziennym stanęły propozycje zgłoszone przez prawe skrzydło socjalistów-rewolucjonistów. Lenin nie wahał się. Bolszewicy, a w ślad za nimi lewicowi eserowcy, wycofali się ze Zgromadzenia. Czerwona Gwardia uniemożliwiła następnie kontynuowanie posiedzenia i na mocy dekretu Centralnego Komitetu Wykonawczego Sowietów, zdominowanego przez bolszewików, zgromadzenie zostało rozwiązane. Kiedy niektórzy ze zwolenników Lenina kwestionowali jego argumentację uzasadniającą te działania, ostrzegł ich: „Jakakolwiek próba, bezpośrednia czy pośrednia, rozważania kwestii Zgromadzenia Konstytucyjnego z formalnego, prawnego punktu widzenia w ramach zwykłej demokracji burżuazyjnej, ignorująca walkę klasową i wojnę domową, jest zdradą sprawy proletariatu i przyjęciem burżuazyjnego stanowiska”. Wkrótce potem III Zjazd Rad ogłosił się najwyższą władzą i
zaaprobował decyzję rządu o rozwiązaniu Zgromadzenia Konstytucyjnego. Opracowanie projektu konstytucji powierzono komisji, w której zasiadało dwunastu bolszewików na ogólną liczbę piętnastu jej członków. Stalina włączono w skład tej komisji, aby mieć pewność, iż jej zalecenia powierzające formalnie najwyższą władzę ustawodawczą Zjazdowi Rad (Sowietów) i jego Centralnemu Komitetowi Wykonawczemu, nie będą sprzeczne z absolutną kontrolą obu tych organów i rządu, tzn. Rady Komisarzy Ludowych (Sownarkomu), przez partię bolszewicką. Hasło „Cała władza w ręce Rad” zachowano jako fikcję konstytucyjną przy przyjęciu zasady, jasno sformułowanej przez Zinowiewa na VIII Zjeździe partii w marcu 1919 roku, iż „wszelkie podstawowe kwestie polityczne, dotyczące zarówno polityki międzynarodowej, jak i wewnętrznej, muszą być rozstrzygane przez Komitet Centralny naszej partii”. Jeszcze na długo przedtem nowy reżim podjął kroki, aby zaopatrzyć się w środki, za pomocą których mógłby sprostać jakiemukolwiek wyzwaniu dla swej władzy. Stojąc w obliczu groźby strajku pracowników państwowych, 7 grudnia Sownarkom, przy pełnym poparciu Lenina, wydał zezwolenie powołania Komisji Nadzwyczajnej (znanej pod skrótem CzeKa), kierowanej przez Polaka Dzierżyńskiego, której zadaniem było zwalczanie działalności kontrrewolucyjnej i sabotażu. Wygłaszając do swych współtowarzyszy-komisarzy przemówienie na temat wewnętrznych zagrożeń, Dzierżyński oświadczył: „Musimy wysłać na front - najniebezpieczniejszy i najokrutniejszy z frontów - zdecydowanych, twardych, poświęconych sprawie towarzyszy, gotowych do zrobienia wszystkiego w obronie Rewolucji. Nie myślcie, że poszukuję form rewolucyjnej sprawiedliwości; nie potrzebujemy obecnie sprawiedliwości. Teraz jest wojna - twarzą w twarz, walka aż do końca. Życie albo śmierć!”. Dzierżyński nie przesadzał: niebezpieczeństwa były wystarczająco realne i CzeKa, pierwsza w Związku Radzieckim organizacja o charakterze policji politycznej (która stała się wzorcem dla państw policyjnych XX wieku), była niezbędna. Taką cenę należało zapłacić za „danie bodźca historii” i Lenin nie zawahał się przed jej zapłaceniem. Na krótko przed zbrojnym powstaniem, we wrześniu 1917 roku, napisał: „Rewolucja, prawdziwa, głęboka, »ludowa« rewolucja, aby użyć wyrażenia Marksa, jest niewiarygodnie skomplikowanym i bolesnym procesem umierania starego i rodzenia się nowego porządku społecznego, sposobu życia dziesiątków milionów ludzi. Rewolucja jest najintensywniejszą, zaciekłą, desperacką walką klas i wojną domową. Nie było w historii ani jednej wielkiej rewolucji bez wojny domowej”. W Dzierżyńskim, który ze swych czterdziestu lat życia jedenaście spędził w więzieniu lub na zesłaniu, Lenin znalazł człowieka, którego szukał, równie zaangażowanego i niepodatnego na korupcję jak on sam, gotowego do odegrania roli Fouquiera-Tinville’a (prokuratora publicznego Trybunału Rewolucyjnego Robespierre’a, który w latach dziewięćdziesiątych XVIII wieku wysłał tysiące osób na gilotynę) rewolucji bolszewickiej. Ocenia się, że w ciągu pięciu lat przed śmiercią Lenina (na początku roku 1924) CzeKa dokonała co najmniej 200 tysięcy
egzekucji. Dla porównania w ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat panowania carów, do roku 1917, wykonano 14 tysięcy egzekucji. Jednakże zimą 1917-1918 roku największe zagrożenie stanowił nie wróg wewnętrzny, ale zewnętrzny w postaci armii niemieckiej. Wszystkie kalkulacje Lenina oparte były na przekonaniu, że rewolucja w Rosji spowoduje rewolucję światową, a przynajmniej europejską. Nie wierzył, aby bez takiego rozwoju sytuacji rewolucja rosyjska mogła się utrzymać. W grudniu 1917 roku rozpoczęły się w Brześciu rozmowy pokojowe z Niemcami. Trocki przekształcił je w trybunę, z której apelował do narodów walczących państw, aby wystąpiły przeciwko swym rządom. Ale rewolucja w Niemczech i w pozostałych państwach europejskich nie wybuchła. Niemcy natomiast w sformułowanych przez siebie warunkach zawarcia pokoju zażądali oddania części Polski, znajdującej się pod zaborem rosyjskim, państw bałtyckich i części Ukrainy. Odrzucając konwencje dyplomatyczne Trocki zademonstrował iście adwokacką błyskotliwość, która zbiła z tropu i zirytowała przedstawicieli państw centralnych. Kiedy jednak po ponad dwóch miesiącach gry na zwłokę starał się ukoronować swoje „występy” oświadczeniem, iż Rosja wycofuje się z wojny bez przyjęcia żądań niemieckich, odpowiedzią armii niemieckiej było wznowienie ofensywy na Piotrogród. Próby Trockiego zyskania na czasie, tak by rewolucja w Europie Środkowej zdążyła usunąć zagrożenie ze strony Niemiec, spełzły na niczym. Przez dwa miesiące głęboko podzielone rosyjskie kierownictwo naradzało się, co robić dalej. Większość pod przewodnictwem Bucharina, popierana przez lewicę eserowców, wzywała do „rewolucyjnej wojny przeciwko niemieckiemu imperializmowi”. Zgoda na niemieckie żądania oznaczałaby oddanie wszystkich terytoriów, które Rosja uzyskała od XVI wieku. Trocki argumentował, że kierownictwo powinno opowiedzieć się za polityką „ani wojny, ani pokoju”, którą Stalin odrzucił jako tożsamą z brakiem jakiejkolwiek polityki i należącą do sfery fikcji, a nie rzeczywistości. Tylko Lenin utrzymywał, że nie ma innego wyjścia poza podpisaniem porozumienia na warunkach niemieckich. Stalin podczas tych dyskusji mówił niewiele i trudno mu się było zdecydować. „Może nie musimy podpisywać układu?” - zapytał, na co Lenin odpowiedział: „Jeżeli tego nie zrobicie, to wydacie wyrok śmierci na władzę radziecką w ciągu trzech tygodni. Nie mam najmniejszych wątpliwości. Nie szukam »rewolucyjnych frazesów«„. Zdecydowanie Lenina przekonało go. Tym, którzy mówili o zdradzie rewolucji, Stalin odpowiedział: „Na Zachodzie nie ma ruchów rewolucyjnych; nie ma faktów świadczących o ruchach rewolucyjnych, istnieje tylko ich potencjalna możliwość, a nie możemy opierać się jedynie na możliwości”. A jednak w żadnej innej kwestii Lenin nie stanął w obliczu takiej opozycji, która wystąpiła ponownie na późniejszym Zjeździe partii. Ofensywa niemiecka nie napotykała oporu ze strony żołnierzy rosyjskich, którzy masowo poddawali się. W ciągu kilku dni Niemcy mogli wejść do stolicy. Dopiero wówczas, kiedy zostało zagrożone dalsze istnienie reżimu radzieckiego, sześciu z piętnastu członków Komitetu Centralnego, poza Leninem, zaakceptowało jego argumentację, iż należy
kupić czas za przestrzeń i przeżyć, aby móc pewnego dnia podjąć walkę, by odzyskać wszystko to, co zostanie oddane. Czterech członków Komitetu (w tym Bucharin) głosowało przeciwko, a pozostałych czterech (w tym Trocki) wstrzymało się od głosu. Raz jeszcze wszystko podporządkowano zasadniczemu celowi: utrzymaniu władzy. Lenin dodał jeszcze, że gdyby nie zaakceptowano jego poglądu, natychmiast podałby się do dymisji. Dramatyczna debata nad układem, ostatecznie podpisanym w Brześciu 3 marca 1918 roku, była doświadczeniem niezapomnianym dla wszystkich jego uczestników, a już najbardziej dla Stalina, który miał je przed oczami, kiedy stanął w obliczu kolejnego zagrożenia niemieckiego dwadzieścia lat później. Liczba ludności została zmniejszona aż o jedną trzecią Pod względem gospodarczym Rosja traciła 32 procent ziemi nadającej się do uprawy, 27 procent sieci kolejowej, 54 procent przemysłu i 89 procent kopalń węgla. Warunki były znacznie ostrzejsze od tych, które narzucał Niemcom traktat wersalski, potępiany przez nich jako bezprecedensowo surowy. Jedną z bezpośrednich konsekwencji układu było przeniesienie się rządu do Moskwy, leżącej poza zasięgiem wojsk niemieckich znajdujących się już w odległości zaledwie około 100 kilometrów od Piotrogrodu. Inną był podwójny rozłam w rządzącej koalicji. Na czele lewicowej rewolty wewnątrz partii, przemianowanej na Rosyjską Komunistyczną Partię (bolszewików), stanął Bucharin, oburzony zdradą ideałów rewolucyjnego socjalizmu na rzecz oportunizmu. Równocześnie wycofali się z rządu lewicowi eserowcy, potępiając Lenina jako zdrajcę, który wyprzedał Rosję Niemcom. Pierwszy rozłam został opanowany, kiedy dalsza dyskusja wykazała, iż przytłaczająca większość zarówno na VII Zjeździe partii, jak i na IV Zjeździe Rad (Sowietów) opowiada się za Leninem. Jednakże opozycja lewicowych socjalistów-rewolucjonistów stawała się coraz silniejsza. Jej kulminacją były nieudane próby powstań w Moskwie i Piotrogrodzie, podjęte 6 lipca 1918 roku, oraz zabójstwo ambasadora Niemiec, hrabiego Mirbacha. Rząd miał tylko garstkę żołnierzy, na których mógł polegać, a jego sytuacja była tak niepewna, że kiedy dowódca tych żołnierzy, Watsetis, został wezwany na Kreml, pierwsze pytanie Lenina brzmiało: „Towarzyszu, czy zdołamy utrzymać się do rana?” Tym razem lewicowych eserowców potraktowano stosunkowo łagodnie, ale kiedy w końcu sierpnia zamordowany został Uricki, członek Komitetu Centralnego partii komunistycznej, a Lenin odniósł poważne rany, rozpoczęto oficjalną kampanię masowego terroru, wymierzoną przeciwko wszystkim podejrzanym o opozycję, uciekając się do takich metod, jak branie zakładników, zbiorowe egzekucje i masowe aresztowania. Oceniano, że do listopada tylko w rejonie piotrogrodzkim dokonano łącznie 1300 egzekucji. Jeszcze większe znaczenie miał fakt, iż do tego czasu w kraju wybuchła wojna domowa na pełną skalę, w której interweniowali sojusznicy zachodni.
III W odróżnieniu od Hitlera Stalin doszedł do władzy w następstwie rzeczywistej rewolucji. Ale Stalin nie wywołał tej rewolucji poza tym, że stworzył partię, która jej dokonała. W obu przypadkach centralną postacią był Lenin. W porównaniu z Hitlerem Stalin znajdował się w niekorzystnej sytuacji: miał poprzednika, którego osiągnięcia musiały usuwać w cień każdego następcę. Jedną z najbardziej interesujących spraw w karierze Stalina jest prześledzenie, jak radził sobie z tym problemem. Jednakże w latach 1918-1919 zasadnicze pytanie brzmiało: jak bolszewicy, nawet pod przywództwem Lenina zdołają utrzymać zdobytą władzę. Odpowiedź Lenina brzmiała: dzięki rewolucji w Niemczech, do której mogliby się przyłączyć bolszewicy i zrewolucjonizować całą Europę. To, z czym Lenin wiązał nadzieję, było przedmiotem obaw reszty Europy. Pierwsze zdanie Manifestu komunistycznego: „Widmo krąży nad Europą, widmo komunizmu”, było przesadą w opisie Europy roku 1848, ale nie Europy lat 1918-1923. Właśnie tu jest element łączący wydarzenia które wyniosły Stalina i innych przywódców bolszewickich do władzy w Rosji, z sytuacją w Niemczech, która dała Hitlerowi szansę rozpoczęcia kariery politycznej. Hitler miał nadzieję, że rewolucja rosyjska otworzy drogę niemieckiemu zwycięstwu; wyglądało natomiast na to, że klęska Niemiec mogłaby otworzyć drogę niemieckiej rewolucji. Wrażenie to potęgował nagły upadek dyktatury wojennej sprawowanej przez niemieckie władze wojskowe, abdykacja cesarza i proklamowanie w Niemczech republiki. Dziennik „Berliner Tageblatt” obwieścił 10 listopada, że „największa ze wszystkich rewolucji” zatriumfowała na ulicach Berlina gdzie rozentuzjazmowany tłum radośnie powitał wywieszenie czerwonej flagi nad pałacem cesarskim. W całych Niemczech powstały rady (często nazywane sowietami) robotnicze i żołnierskie, a w Berlinie wybrana przez nie Rada Pełnomocników Ludowych. Rada ta uważała siebie za odpowiednik Komitetu Wykonawczego Piotrogrodzkiego Sowietu i kłóciła się o władzę z sześcioosobową Radą Komisarzy Ludowych (kolejna nazwa zapożyczona od Rosjan), czyli rządem tymczasowym sformowanym przez Socjaldemokratyczną Partię Niemiec (SPD), znaną pod nazwą „socjalistów większości”, i bardziej radykalną Niezależną Socjaldemokratyczną Partią Niemiec (USPD), utworzoną po oderwaniu się od SPD w kwietniu 1917 roku tych działaczy, dla których poparcie wojny było nie do pogodzenia z zasadami socjalizmu. Szybko stało się jasne, jak niewielkie były szansę przekształcenia upadku monarchii niemieckiej w rewolucję, która rzeczywiście zmieniłaby układ sił w społeczeństwie niemieckim. Niemiecki ruch robotniczy i SPD szukały inspiracji nie w rosyjskiej rewolucji październikowej, ale w lutowej. Za radykalną linią polityczną realizowaną przez bolszewików opowiadała się tylko mniejszość lewicy niemieckiej i bynajmniej nie wszyscy z tej grupy byli gotowi zgodzić się z leninowską taktyką podporządkowania wszystkiego sprawie zdobycia władzy. Celem
Socjaldemokratycznej Partii Niemiec było zakończenie wojny i stworzenie republiki demokracji konstytucyjnej, realizującej program reform społecznych. Ostatnią rzeczą, jakiej chcieli, było powtórzenie w Niemczech rewolucyjnego chaosu, który doprowadził w Rosji do wojny domowej. Jednakże między styczniem 1919 roku i kwietniem 1920 doszło do całej serii strajków i demonstracji w Berlinie i przemysłowych rejonach Niemiec. Niepokoje te często przeradzały się w starcia zbrojne. Wiosną 1920 roku w Zagłębiu Ruhry zjawiska te przybrały skalę wojny domowej. Uzbrojona armia składająca się z 50 tysięcy robotników początkowo wyparła regularne wojska i oddziały Freikorpsu (były to nieregularne oddziały ochotnicze, złożone z oficerów, podoficerów i żołnierzy byłej armii cesarskiej) z terenu zagłębia i została zgnieciona dopiero po ciężkich walkach kosztem dużych strat. Te spontaniczne wybuchy były wyrazem potężnej i szerokiej fali protestu społecznego, która jednak nigdy nie miała przywódców zdolnych do przekształcenia jej w skuteczną siłę polityczną. Jedną z intrygujących hipotetycznych kwestii jest próba odpowiedzi na pytanie, co by się stało, gdyby Lenin urodził się jako Niemiec w najbardziej uprzemysłowionym kraju w Europie, z największym ruchem robotniczym, a nie w Rosji, najbardziej zacofanym, a tym samym najmniej odpowiednim kraju do rozpoczynania w nim rewolucji marksistowskiej. Przywódcy Socjaldemokratycznej Partii Niemiec uważali, że tego rodzaju wybuchy są rezultatem działalności ekstremistów, starających się nie dopuścić do utworzenia republiki. Zamiast ustąpić, woleli raczej zwrócić się o wsparcie do dowództwa Reichswehry (armii niemieckiej) i doprowadzić do zdławienia tych protestów przez regularne oddziały wojska, jak również przez ochotnicze oddziały Freikorpsu. Te ostatnie utrzymywały ścisłe związki z regularną armią i odgrywały czołową rolę w przywracaniu porządku oraz łamaniu władzy rad robotniczych i żołnierskich, jak również w walkach z Polakami i Rosjanami w państwach bałtyckich oraz na niemiecko-polskich terenach przygranicznych. Bojownicy Freikorpsu o autorytarnych, podobnie jak Hitler, poglądach, przywiązani do nacjonalistycznego wizerunku Frontkampferów (bojowników frontowych), mieli stać się bogatym źródłem zasilającym szeregi nazistów i innych ekstremistycznych organizacji. Rywalizującym z socjaldemokratami „niezależnym” socjalistom (USPD) i komunistom zabrakło przywódców, zdolnych do zmobilizowania masowego poparcia dla ich programu rewolucyjnego socjalizmu, i ruch ten pozostawał podzielony, z niejasno określonymi celami. Poza „dzikim” żądaniem nacjonalizacji kopalń górników z Zagłębia Ruhry, które było bardziej syndykalistyczną odpowiedzią na bezpośrednio ich dotykające krzywdy materialne („kontrola robotnicza”) niż pierwszym krokiem w kierunku gospodarki socjalistycznej, tymi, którzy strajkowali i walczyli, kierowała wrogość klasowa do pracodawców, nienawiść do militaryzmu i rozczarowanie do rządu z socjalistycznymi ministrami, gotowego do użycia wojska przeciwko robotnikom. Po „pacyfikacji” Zagłębia Ruhry w kwietniu 1920 roku fala strajków i demonstracji opadła, pozostawiając radykalną lewicę pokonaną a niemiecką klasę robotniczą trwale
podzieloną. Dla tych, którzy uznawali marksistowski pogląd, iż żadna rewolucja nie jest godna tej nazwy, jeśli nie prowadzi, tak jak rewolucja z 1917 roku w Rosji, do trwałej zmiany stosunków między klasami, rewolucja niemiecka z lat 1918-1920 nie była wcale rewolucją. W najlepszym razie, podobnie jak rewolucja niemiecka z lat 1848-1849, była rewolucją niepełną. Zapożyczając określenie A.P. Taylora odnoszące się do wydarzeń lat 18481849, można by powiedzieć, że również w latach 1918-1920 niemiecka historia osiągnęła punkt zwrotny - i nie zdołała dokonać zwrotu. Tak to wygląda teraz, ale bynajmniej nie wyglądało tak wówczas. To, do czego doprowadziła rewolucja w Rosji (i ciągły jej wpływ), spowodowało, że strach przed jej rozszerzeniem się był dominującą cechą polityki europejskiej po wojnie nawet w takim kraju jak Wielka Brytania, który nie został pokonany i w którym nie wydarzyło się nic poza serią strajków. Strach ten był o wiele większy w Europie Środkowej, gdzie wojna i klęska spowodowały radykalne zmiany granic, obcą okupację, inflację, ciągłe zamieszki i walki. Radziecka propaganda wskazywała na rychłą rewolucję w Niemczech jako na decydujący krok w kierunku rewolucji światowej, a wiadomości o proklamowaniu republik Rad, wiosną 1919 roku, na Węgrzech i w Bawarii oraz ofensywie Armii Czerwonej na Polskę latem 1920 roku uzasadniały te obawy. Kolejne powstania kierowane przez komunistów wybuchły w latach 1921 i 1922 w środkowych Niemczech oraz w Hamburgu w październiku 1923 roku. Fakt, iż wszystkie te próby zdobycia władzy zakończyły się fiaskiem i zostały łatwo stłumione, oraz że Polakom udało się wypędzić Armię Czerwoną ze swego kraju, nie rozproszył wrażenia, że w latach 1918-1923 Niemcy tylko o włos uniknęły rewolucji. Komuniści (Kommunistische Partei Deutschlands, w skrócie KPD) uczynili wszystko, co leżało w ich mocy, aby wrażenie to podtrzymać, argumentując, że gdyby ruch robotniczy nie podzielił się i nie został „zdradzony” przez SPD, rewolucja zakończyłaby się sukcesem i - jeśli robotnicy zjednoczą się wokół KPD tak właśnie zakończy się następnym razem. Podtrzymywanie mitu o marksistowskiej rewolucji, która omal nie udała się i może zostać powtórzona, było równie korzystne dla radykalnej prawicy, jak dla radykalnej lewicy i stało się jednym z głównych powodów powstawania partii faszystowskich w całej Europie. W Niemczech korzyści, jakie siły te wyciągnęły z tego faktu, zostały dodatkowo wzmocnione przez dwa wydarzenia. Po pierwsze, tymczasowy rząd republikański zmuszony był zwrócić się do niemieckiego korpusu oficerskiego i do urzędników byłego cesarskiego aparatu państwowego o pomoc w stłumieniu groźby rewolucji i utrzymania, po klęsce, jedności państwa. Umożliwiło to byłej elicie rządzącej - oficerom, urzędnikom, sędziom, przedstawicielom wolnych zawodów i kadrom kierowniczym - zachowanie w ramach nowego systemu znacznej części ich władzy. Po drugie, rozwój sytuacji nie przekonał byłych klas rządzących do systemu republikańskiego, który robił wszystko co w jego mocy, aby uchronić Niemcy przed tymi doświadczeniami, jakie stały się udziałem
Rosji. Byłe klasy rządzące, które wciąż miały bardzo silną pozycję w społeczeństwie, oskarżały republikę o spowodowanie klęski Niemiec, o przyjęcie „kartagińskich” warunków pokoju narzuconych przez aliantów i niejako zastępczo - w warunkach silnej, autorytarnej władzy, do której Niemcy byli przyzwyczajeni - o utworzenie „słabego” rządu, „zachęcającego” do bałaganu i rebelii. Taka interpretacja wydarzeń była parodią prawdy, ale umożliwiała jej autorom zepchnięcie odpowiedzialności za przegranie wojny na system parlamentarny i dostarczała oburzonej opinii publicznej kozła ofiarnego, odpowiedzialnego za doznane upokorzenia dumy narodowej. Podczas wyborów przeprowadzonych w styczniu 1919 roku w celu wyłonienia Zgromadzenia Narodowego, które miało opracować konstytucję dla nowej republiki, 76 procent głosów otrzymały trzy partie popierające demokrację parlamentarną, choćby tylko jako najlepsze możliwe zabezpieczenie przed rządami rad robotniczych i żołnierskich. Partiami tymi były: SPD, katolicka partia Centrum i liberalna Niemiecka Partia Demokratyczna (DDP). Zgromadzenie opracowało konstytucję (nazwaną konstytucją weimarską od nazwy miasta, w którym obradowało Zgromadzenie), która, po raz pierwszy w historii Niemiec, ustanawiała rzeczywisty system demokracji parlamentarnej, czyli Republikę Weimarską (często określaną w skrócie jako „Weimar”). Jednakże drugie wybory, przeprowadzone w czerwcu 1920 roku w celu wyłonienia pierwszego Reichstagu, czyli parlamentu, radykalnie zredukowały 76procentową większość z 1919 roku do 47-procentowej mniejszości. Partie popierające nowy system demokratyczny uzyskały w roku 1920 zaledwie 11 milionów głosów, a nie 19 milionów jak w roku 1919, i stanęły w obliczu podwójnej opozycji - prawicowej, na którą w porównaniu z rokiem 1919, padło prawie dwa razy więcej głosów (odpowiednio 5,6 miliona i ponad 9 milionów głosów) oraz skrajnie lewicowej, która uzyskała ponad dwa razy więcej głosów (nieco ponad 2 miliony i 5,3 miliona). Tak więc po dziesięciu miesiącach od ogłoszenia demokratycznej konstytucji jej twórcy i zwolennicy znaleźli się w mniejszości, której nigdy już nie mieli być w stanie przekształcić w większość. W rezultacie Republika Weimarska znalazła się w defensywie i nigdy nie powołała stabilnego, demokratycznego rządu. W latach 1920-1930 przeciętny okres trwania jej dwudziestu koalicyjnych rządów wynosił zaledwie 8,5 miesiąca, a po upadku tego, który utrzymywał się najdłużej, czyli wielkiej koalicji z lat 1928-1930, nastąpiło w istocie zawieszenie konstytucji, co umożliwiło powoływanie pozaparlamentarnych gabinetów prezydenckich. Radykalna opozycja lewicowa, „niezależni” socjaliści i komuniści, była stale przedstawiana jako główne zagrożenie dla niemieckiej demokracji, ale prawdziwe zagrożenie stanowiła prawica. Elementem łączącym wszystkie prawicowe ugrupowania był nacjonalizm, chęć wymazania „hańby” z roku 1918 i zadośćuczynienia zranionej dumie, zwłaszcza dumie niemieckiej armii. Wielu Niemców odmawiało uznania faktu, iż została ona kiedykolwiek pobita. Przed klęską w roku 1918 nacjonalizm odgrywał raczej rolę jednoczącą niż wywołującą podziały w społeczeństwie niemieckim. Ukuto specjalne
słowo: „socjalimperializm”, na określenie funkcji nacjonalizmu, polegającej na kierowaniu napięć społecznych na zewnątrz w formie agresywnej polityki zagranicznej i militarnej. To zjawisko można było obserwować również w innych krajach, takich jak Wielka Brytania, ale szczególnie wyraźnie występowało ono w Niemczech, gdzie najbardziej rozpowszechniony pogląd na temat własnego kraju głosił, iż dołączył on „późno” do grona wielkich mocarstw i dlatego musi to wyrównać energicznym podkreśleniem swych „praw”. Natomiast funkcja powojennego niemieckiego nacjonalizmu była odwrotna: agresywność prawicowych partii nacjonalistycznych kierowała się do wewnątrz, przeciwko Republice, rządowi „listopadowych kryminalistów”, którzy zdradzili kraj i zgodzili się na jego upokorzenie. Patriotyzm wykorzystywano jako hasło jednoczenia się w celu obalenia władzy, a nie, jak przed rokiem 1918, jej popierania. Tempo i rozmiary zmian gospodarczych i społecznych w Niemczech w okresie między zjednoczeniem w latach sześćdziesiątych XIX wieku i wybuchem wojny w 1914 roku spowodowały poważne konflikty interesów i napięcia socjalne. Zjawiska te czasowo ustąpiły w okresie wojny, ale pojawiły się znowu jeszcze przed jej zakończeniem i zostały dodatkowo wzmocnione kieską nadziei nacjonalistów oraz strachem przed rewolucją. W latach 1919-1923 Niemcy były krajem, którego społeczeństwo przeżywało wstrząs sięgający najgłębszych korzeni. Szczególnie dotyczyło to dużej niemieckiej klasy średniej (Mittelstand). Na początku XX wieku Niemcy rozróżniali wyższą klasę średnią (dobrze prosperujących przedstawicieli wolnych zawodów, bogatych przedsiębiorców i dyrektorów dużych przedsiębiorstw, wyższych rangą urzędników państwowych), w coraz większym stopniu identyfikowaną z historyczną klasą wyższą od niższej klasy średniej złożonej z drobnego mieszczaństwa, czyli prawdziwej Mittelstand. Ta z kolei była podzielona na starą klasę średnią (Alte Mittelstand) -niezależnych sklepikarzy, kupców i przedsiębiorców działających w ograniczonej skali, często w firmach rodzinnych, a także drobnych i średnich rolników, w istocie pracujących na własny rachunek, oraz na nową klasę średnią (Neue Mittelstand) złożoną z armii urzędników, drobnych funkcjonariuszy państwowych oraz pracowników umysłowych w firmach handlowych i aparacie państwowym (w tym nauczycieli) - czyli ludzi utrzymujących się głównie z zarobków i bardzo wyczulonych na sprawy swego statusu. W ciągu dwudziestu pięciu lat przed rokiem 1914 na Mittelstand (często określaną jako przegraną w procesie modernizacji) wywierany był coraz silniejszy nacisk ekonomiczny ze strony dużych korporacji, czyli niejako z góry, oraz nacisk socjalny ze strony zorganizowanego ruchu związkowego, czyli z dołu. Zjawiska te wywołały w polityce klasy średniej ruch w kierunku prawicowego radykalizmu, radykalizmu wojowniczego, antysemickiego i nacjonalistycznego W warunkach powojennych Niemiec, charakteryzujących się niestabilnością polityczną inflacją i aktami przemocy, Mittelstand czuła się dodatkowo zagrożona załamaniem się dotychczasowych zasad i uznanych wartości, a także niepewnością co do własnej przyszłości.
Postawy społeczne i nacjonalizm starszych pokoleń w sposób charakterystyczny połączyły się z dążeniami do restauracji monarchii. Ale radykalizacja postaw rozpoczęła się jeszcze przed wojną również wśród młodszego pokolenia w ramach rewolty, która przekroczyła granice państw i której francuscy, włoscy oraz niemieccy pisarze przypisywali te same ideały, które stały się zapleczem powojennego ruchu faszystowskiego. De Tocqueville wykazał swą zwykłą spostrzegawczość, kiedy napisał do francuskiego proroka rasizmu, hrabiego de Gobineau, po opublikowaniu przez niego w latach 1853-1855 Szkicu na temat nierówności ras ludzkich (Essai sur l’inegalite des races humaines): „Sądzę, że los sprawi, iż Pańska książka powróci do Francji z zagranicy, zwłaszcza z Niemiec. W Europie tylko Niemcy posiadają ten szczególny talent roznamiętniania się tym, co uznają za abstrakcyjne prawdy, nie biorąc pod uwagę ich praktycznych konsekwencji”. Wśród owych „prawd” znajdowały się te dotyczące wyższości rasowej, antysemityzmu i darwinizmu społecznego. „Nowa fala” z przełomu stuleci głośno przeciwstawiała ideał heroizmu i „niebezpiecznego życia” burżuazyjnemu etosowi materializmu i konserwatyzmu, uczucie oraz intuicję - intelektowi, kult irracjonalizmu - oświeceniowej wierze w racjonalizm, działanie -rozumowi. W świadomości niemieckich intelektualistów wojna spotęgowała do punktu szczytowego poczucie odrębności od Zachodu i stopiła niemiecki nacjonalizm z odrzuceniem zachodnich wartości; przeciwstawiając Kultur cywilizacji, „ludową” (volkisch) wiarę w unikalność niemieckiej kultury uniwersalizmowi oświecenia. Zarówno Kultur, jak i Volk (z jego przymiotnikiem volkisch) były podstawowymi terminami w niemieckiej ideologii prawicowej, terminami zawierającymi w sobie ładunek emocjonalny, niedokładnie oddawany przez tłumaczenie ich jako „kultura”, „lud” czy „rasa”. Według Oswalda Spenglera, którego Upadek świata zachodniego wydany w latach 1918-1922 wywarł olbrzymie wrażenie, Kultur ma duszę w przeciwieństwie do „cywilizacji” będącej francuską koncepcją oznaczającą „najbardziej sztuczny i powierzchowny stan, do którego zdolna jest ludzkość”. Niemieckie zastosowanie tego słowa zawierało w sobie przekonanie o wyższości niemieckiej Kultur jako wyrazu intensywności uczuć i idealizmu, nie spotykanych w innych kulturach europejskich. Podobnie Volk i volkisch wyrażały to, co miało być o wiele szerszym i zabarwionym uczuciowo doświadczeniem niemieckim, niedoskonale rozumianym i podzielonym, jeśli w ogóle wchodziło to w grę, przez tych, którzy określali się jako „ludy” lub „narody”. Wyrazy Volk i volkisch oznaczały związek grupy ludzi połączonych wspólną tożsamością rasową, stanowiącą źródło ich indywidualności i zdolności twórczych. Volk było ulubionym słowem Hitlera. Było „zakorzenione” w jego rodzinnej ziemi; jego „organiczna” wspólnota (Volks-gemeinschaft) chroniła swych członków przed uczuciem wyobcowania. W kategoriach politycznych „ludowa” (volkisch) ideologia gloryfikowała wojnę, „odnowę poprzez zniszczenie”, ceniąc je znacznie wyżej niż internacjonalizm i pacyfizm; stawiała siłę i jedność narodu nad wolnością jednostki, dyktatorskie
państwo i elitaryzm nad parlamentarną demokracją i egalitaryzm. Straszliwa klęska z roku 1918 spotęgowała te uczucia. Dla Frontkampfera, który miał wystarczająco wiele trudności w przystosowaniu się do banalności pokojowego życia było nie do zniesienia, że wojna skończyła się klęską Niemiec i triumfem Zachodu. Ludzie ci byli gotowi dać posłuch każdemu, kto obnażyłby zdradę, za pomocą której tego dokonano, dostarczyłby kozłów ofiarnych w postaci Żydów i marksistów i zaoferował nadzieję odwetu. Człowiek, który miał odegrać tę rolę, został w końcu listopada 1918 roku zwolniony ze szpitala i odbył powrotną podróż do Monachium przez kraj, którego nie poznawał. Podobnie wielkim szokiem jak klęska Niemiec był dla niego spektakl (jak to odbierał) w wykonaniu tych, których najbardziej nienawidził - socjaldemokratów, bolszewików i Żydów (nie rozróżniał ich) -jako nowych panów Niemiec. W rezultacie powstania robotników i żołnierzy, na którego czele stał idealistyczny lewicowy socjalista żydowski Kurt Eisner, po tysiącletnim panowaniu abdykowała dynastia Wittelsbachów. Proklamowano Republikę Bawarską. Hitler, nie mając zajęcia ani domu, do którego mógłby powrócić, trzymał się munduru. Zameldował się w monachijskich koszarach swego pułku tylko po to, aby zastać zaniedbane i brudne budynki, zanik wszelkiej dyscypliny oraz nowo powołaną radę żołnierską. W tej sytuacji zgłosił się na ochotnika do służby wartowniczej w obozie dla jeńców wojennych w Traunstein i nie powrócił do Monachium aż do marca 1919 roku. Do tego czasu, zwłaszcza po zamordowaniu Eisnera przez księcia Arco-Valleya, prawicowego oficera, sytuacja w Bawarii zaostrzyła się. Założycielski zjazd III Międzynarodówki (komunistycznej), który zebrał się w Moskwie z udziałem delegacji z 19 państw, wezwał robotników wszystkich krajów do łączenia się w poparciu dla Związku Radzieckiego - ojczyzny robotników. Na Węgrzech Bela Kun, żydowski komunista, który - jak donosiła prasa niemiecka - mianował dwudziestu pięciu komisarzy żydowskiego pochodzenia na łączną ich liczbę trzydziestu dwu, proklamował Republikę Rad. W kwietniu umiarkowany socjaldemokratyczny rząd Bawarii, który objął władzę po zamordowaniu Eisnera, został zmuszony do opuszczenia Monachium w rezultacie lewicowego zamachu stanu, proklamującego Republikę Rad. Na czele władz tej republiki stanęli trzej emigranci rosyjscy, z których dwóch było również Żydami. Podczas obchodów święta l maja na Placu Czerwonym Lenin oświadczył: „Wyzwolona klasa robotnicza czci swą rocznicę nie tylko w Rosji radzieckiej, ale również na radzieckich Węgrzech i w radzieckiej Bawarii”. Pośpieszył się jednak: w Monachium i w Budapeszcie czerwoni zostali zmiażdżeni siłą. Hitler był naocznym świadkiem objęcia przez komunistów władzy w Monachium, a także kontrataku armii i Freikorpsu, który położył temu kres. Towarzyszące tej akcji masakry pochłonęły setki istnień ludzkich. Dopiero po tym epizodzie Hitler ujawnił się, składając zeznania przed komisją wojskową powołaną w celu zidentyfikowania osób zaangażowanych w system władzy radzieckiej. Później Okręgowe
Dowództwo Armii wysłało go na kurs indoktrynacji prowadzony przez „myślących w sposób narodowy” profesorów z uniwersytetu monachijskiego. Pewnego dnia jeden z profesorów, historyk K. A. von Muller, nie mógł wyjść z sali wykładowej, ponieważ przejście było zablokowane „przez grupę zafascynowanych ludzi, stojących wokół człowieka, który przemawiał do nich bez przerwy i z rosnącą pasją dziwnie gardłowym głosem. Miałem dziwne uczucie, że ten człowiek czerpie siły z wzniecanego przez niego samego podniecenia. Zobaczyłem bladą, szczupłą twarz pod nieporządnie opadającym pasmem włosów, z wąsko przyciętymi wąsami i uderzająco dużymi, blado-niebieskimi oczami o zimnym, fanatycznym blasku”. Po ukończeniu kursu Hitler, będący wciąż na utrzymaniu armii, awansował do „oddziału oświaty” w obozie dla powracających żołnierzy w Lechfeld. Tam właśnie zaczął rozwijać swój dar przekonywania. Jako członek tego oddziału na polecenie swego przełożonego, kapitana Mayra, Hitler przygotował wypowiedź do sprawozdania o „zagrożeniu stwarzanym dzisiaj przez Żydostwo dla naszego narodu”. Jest to jego pierwsze zachowane oświadczenie (datowane 16 września 1919 roku) na temat kwestii, którą miał uczynić dla siebie charakterystyczną. W oświadczeniu tym czyni istotne rozróżnienie: „Antysemityzm wynikający wyłącznie z przyczyn emocjonalnych znajdzie swój ostateczny wyraz w formie pogromów. Natomiast antysemityzm rozumowy musi prowadzić do planowej opozycji prawnej i eliminacji przywilejów Żydów. Ale jego ostateczny cel musi absolutnie polegać na całkowitym usunięciu Żydów. Tylko rząd siły narodowej, nigdy zaś rząd narodowej niemocy, będzie w stanie osiągnąć oba te cele”. Polityczny testament Hitlera, podyktowany w roku 1945 w podziemnym bunkrze w Berlinie bezpośrednio przed śmiercią, zawiera te same poglądy. Końcowy fragment nawiązuje do jego najwcześniejszych obsesji: „Nade wszystko wzywam przywódców narodu i ich podwładnych do skrupulatnego przestrzegania praw rasowych, do bezlitosnego przeciwstawiania się powszechnemu trucicielowi wszystkich narodów, międzynarodowemu Żydostwu”. Hitler był również zatrudniany przez Dowództwo Okręgu w Monachium w innym charakterze, jako „łącznik” prowadzący obserwację oszołamiające różnorodnych radykalnych ugrupowań prawicowych, które rozprzestrzeniły się w Bawarii. Właśnie w tym charakterze 12 września 1919 roku poszedł na zebranie jednego z takich ugrupowań, Niemieckiej Partii Robotniczej, założonej przez ślusarza z monachijskich warsztatów kolejowych, Antona Drexlera, oraz dziennikarza sportowego, Karla Harrera. Podczas dyskusji ktoś zaproponował oderwanie Bawarii od Rzeszy i połączenie jej z Austrią. Hitler nie mógł tego spokojnie słuchać; włączył się i gwałtownie zaatakował przedmówcę. Drexler był pod wrażeniem wypowiedzi Hitlera i namawiał go, aby przyszedł znowu. Wcisnął mu też napisaną przez siebie broszurę Moje polityczne przebudzenie. Raport Hitlera nie był entuzjastyczny: grupa nie miała pojęcia, jak zwerbować większą liczbę zwolenników i nie bardzo jej na tym zależało. Z
drugiej jednak strony, jeśli miał zamiar włączyć się do polityki, musiał gdzieś zacząć. Żadna z istniejących partii mu nie odpowiadała, żadna nie stworzyłaby też odpowiednich możliwości działania nieznanemu przybyszowi. Niemiecka Partia Robotnicza stanowiła zalążek organizacji, mały i wystarczająco nieznany, aby dało się przekształcić go w coś innego: w partię zdolną do przyciągnięcia mas (żadna z istniejących partii prawicowych nie okazała się do tego zdolna) w sposób, jaki czynił to zarówno Lueger, jak i jego przeciwnicy, socjaldemokraci, w Wiedniu. Tak więc po drugiej wizycie, tym razem na posiedzeniu komitetu, i dwóch dniach wahań (zawsze charakterystycznych dla sposobu podejmował decyzji przez Hitlera), przyjął propozycje wstąpienia do Niemieckiej Partii Robotniczej jako członek odpowiedzialny za rekrutację i propagandę. Rozpoczął od pisania zaproszeń i wysyłania zawiadomień o otwartym spotkaniu. Kiedy spotkanie to odbyło się 16 października 1919 roku z udziałem zaledwie niewiele ponad stu osób, Hitler zelektryzował obecnych namiętną tyradą i zebrał od nich 300 marek. „Mówiłem przez trzydzieści minut i to, co zawsze przeczuwałem w głębi serca nie mając możliwości sprawdzenia, okazało się tam być prawdą: mogłem wygłosić dobre przemówienie”. Miało się to okazać doniosłym odkryciem. Spotkanie w październiku 1919 roku nie było na tyle liczne, aby Hitler mój zademonstrować wszystkie efekty, które był w stanie uzyskać, jeśli miał odpowiednie warunki. Taka okazja nadarzyła się 24 lutego 1920 roku, kiedy prawie 2 tysiące osób zapełniło Festsaal w Hofbrauhausie. Hitler nie był wymieniony jako główny mówca, a kiedy zabrał głos, musiał stawić czoło hałaśliwej opozycji, która doprowadziła do bójki na sali. Opanował jednak te zamęty, uzyskał zgodę na zmianę nazwy partii na Narodowosocjalistyczną Niemiecką Partię Robotniczą (wkrótce skróconą na Nazi) i nalegał na zaprezentowanie jej liczącego 25 punktów „niezmienialnego” programu zgromadzonym żądając od nich powiedzenia „tak lub nie”. W retrospekcji Hitler wyolbrzymił swój sukces, przekształcając go w triumf czego nie potwierdzają ówczesne relacje prasowe. Ale jest prawdą, że dla niego te doświadczenie miało decydujące znaczenie. To była chwila, w której jego decyzja poświęcenia się polityce stała się rzeczywistością. Odtąd oddał się doskonaleniu umiejętności wzbudzania emocji na masowych wiecach, czyniąc z niej podstawę swej kariery. Była to nie tylko umiejętność szczególna, ale i taka, której nie posiadł w równym stopniu żaden inny niemiecki polityk i która odróżniała go wyraźnie od Stalina. Ten ostatni bowiem nie miał jej nigdy. IV Wkrótce po przemówieniu w Hofbrauhausie, l kwietnia 1920 roku, Hitler został zwolniony z armii, chociaż nadal utrzymywał z nią bliskie kontakty. Podobnie jak Stalin dwadzieścia lat wcześniej, poświęcił się całkowicie pracy agitatora i starał się pozyskać jak najhojniejszych sponsorów. Mieszkał w jednym skromnie umeblowanym pokoju. Jednakże
w odróżnieniu od Stalina działał otwarcie i miał protektorów, do których mógł się zwrócić. Cel, jaki sobie postawił, był podobny do celu Stalina w pierwszym dziesięcioleciu XX wieku - dokonanie rewolucji oraz spowodowanie wciąż niejasno określonego odrodzenia narodowego, którego pierwszym etapem miało być obalenie obecnego rządu. „Być przywódcą - pisał Hitler - oznacza być zdolnym do pociągania za sobą mas”. Żywił pogardę dla konserwatywnych nacjonalistów, odizolowanych od większej części narodu barierami przesądów klasowych; równie pogardliwie odnosił się do prawicowych grup „ludowych” (volkisch), które zachowywały swe przekonania dla siebie i rozmawiały lub kłóciły się - tylko z podobnie myślącymi. Dążył do stworzenia nacjonalistycznego odpowiednika masowej partii socjaldemokratycznej, która wywarła na nim tak wielkie wrażenie w Wiedniu. Należy jednak pamiętać o tym, że mówimy o okresie historycznym przed wynalezieniem telewizji, kaset wideo i magnetofonów, kiedy zarówno radio, jak i kino znajdowało się jeszcze w powijakach. Gdyby Hitler przed dojściem do władzy miał dostęp do radia i telewizji, nie ulega wątpliwości, że wykorzystałby te środki przekazu w sposób maksymalny. Nigdy żaden polityk nie okazał się większym entuzjastą i nie był lepiej zorientowany w sprawach techniki. Dowodzi tego nie tylko działalność Hitlera w czasie II wojny światowej, ale również jego pasja do samochodów oraz korzystanie z samolotów w celu podbudowania zarówno wizerunku własnego, jak i wizerunku partii. Ale w tych pierwszych latach skupiał się na masowych wiecach publicznych. Zaczynał od jednego wiecu tygodniowo, przeważnie w Monachium, czasami w pobliskich miastach, przy czym występował zarówno w roli organizatora, jak i głównego mówcy. Był to najlepszy sposób ściągania na siebie uwagi i pozyskiwania nowych zwolenników. Wielokrotnie opisywano Hitlera jako mówcę i jego hipnotyczny wpływ na słuchaczy. Pierwsze jego próby w tej dziedzinie były prymitywne w porównaniu z przemówieniami z lat trzydziestych, z ich wyrafinowaną grą sceniczną i pewnością siebie, będącą rezultatem wieloletniego doświadczenia. Ale podstawowe elementy, na których budował, były obecne od samego początku. Celem Hitlera, co wielokrotnie podkreślał w Mein Kampf, nie było przekonanie słuchaczy za pomocą argumentów, ale apelowanie do ich uczuć: „Psychika szerokich mas poddaje się tylko temu, co jest silne i bezkompromisowe. Podobnie jak kobieta, której wrażliwość wewnętrzna znajduje się nie tyle pod panowaniem abstrakcyjnego rozumowania ale pod wpływem niejasnej emocjonalnej tęsknoty za siłą, która uzupełnia jej istnienie, i która raczej ugięłaby się przed silnym mężczyzną, niż dominowała nad mięczakiem - również i masy wolą władcę od petenta, większym poczuciem bezpieczeństwa psychicznego przepełnia je doktryna nie tolerująca innych niż liberalne nauki, dające im możliwość wyboru. Masy mają bardzo niewielkie wyobrażenie, jak dokonać takiego wyboru, i są skłonne uważać, że zostały pozostawione własnemu losowi. Nie żywią większych oporów przed poddaniem się intelektualnemu terroryzmowi [...]
Dostrzegają tylko bezlitosną siłę i brutalność jej wypowiedzi, którym zawsze w końcu ulegają”. Aby osiągnąć taki skutek, Hitler starał się przekonać słuchaczy o szczerości i sile swoich uczuć. „Ludzie wierzą - pisał Nietzsche - w prawdziwość tego wszystkiego, co wydaje się być przedmiotem ich silnej wiary”. Hitler często sprawiał wrażenie, iż podniecony tym, co mówi, traci nad sobą kontrolę. Jednakże nauczył się, właściwej mówcom i aktorom, sztuki zatrzymywania się na krok przed zerwaniem kontaktu ze słuchającymi oraz różnicowania efektów poprzez zniżanie głosu, uciekanie się do sarkazmu lub przechodzenie od zajadłego potępiania „kryminalistów”, którzy zdradzili ojczyznę, do gorących deklaracji wiary w zdolność Niemiec do ponownego powstania w odrodzonej potędze. Podczas przemówień, które często trwały dwie godziny lub dłużej, nie popełniał błędu ciągłego perorowania do swoich słuchaczy. Mógł przyprawić ich o śmiech swoją mimiką i uzyskać ich aprobatę szybką i dowcipną odpowiedzią na zaczepki krzykaczy. Spędzał długie godziny przed lustrem, ćwicząc gesty i wyraz twarzy. Studiował także zdjęcia wykonywane podczas jego przemówień przez Heinricha Hoffmanna i wybierał te, na których jako mówca wydawał się być najbardziej przekonujący, odrzucając pozostałe. W Mein Kampf Hitler utrzymuje, że skuteczna propaganda winna łączyć w sobie upraszczanie z powtarzaniem: „musi ograniczyć się do kilku spraw i ciągle je powtarzać”. Zachowane notatki z jego wczesnych przemówień dowodzą, z jaką starannością planował kolejność tematów i wynajdywał najtrafniejsze sformułowania. Równie wielką wagę przywiązywał do miejsca i czasu zwoływania wieców: „Są sale, które niezmiennie uniemożliwiają wytworzenie w nich korzystnej atmosfery [...] We wszystkich tych przypadkach ma się do czynienia z problemem wpływu na wolność woli człowieka [...] Rankiem i w ciągu dnia wydaje się, że siła ludzkiej woli buntuje się przy użyciu całej swej energii przeciwko każdej próbie narzucenia jej innej woli lub opinii. Natomiast wieczorem łatwo poddaje się dominacji woli silniejszej”. Uzupełnieniem jego przygotowań, które służyło mu do stałej weryfikacji ich stanu, było jego wyczulenie na reakcje słuchaczy: „Mówca otrzymuje stale wskazówki od ludzi, do których przemawia [...] Zawsze będzie niesiony przez wielkie masy w taki sposób, że żywe emocje jego słuchaczy powodują napływ właściwych słów do jego warg, takich, których potrzebuje, aby przemawiać do ich serc. Jeżeli popełni nawet najmniejszy błąd, ma przed sobą żywą korektę”. To wyjaśnia, dlaczego Hitler przeznaczał tyle czasu na „rozgrzewkę” wyczucie nastroju słuchaczy aż do znalezienia najlepszego sposobu na nawiązanie z nimi kontaktu. Chociaż często miał trudności z nawiązaniem stosunków międzyludzkich z konkretnym człowiekiem, to jednak wyjątkowo dobrze porozumiewał się z masową widownią. Ale niezależnie od tego, jak silne było wrażenie spontaniczności, jak niepohamowany był potok słów wydobywający się z jego ust, ci, którzy znali go dobrze, wyrażali opinię, że nigdy nie dawał ponosić się
wzbudzanemu przez siebie entuzjazmowi, że wiedział bardzo dobrze, co mówi i jaki efekt zamierza wywołać. Tym, co czyniło Hitlera niebezpiecznym, było połączenie fanatyzmu i wyrachowania. Aby nakłonić bawarskich polityków (w pierwszej kolejności) i bawarską opinię publiczną do tego, by brali go poważnie, Hitler musiał zaprezentować się światu, sprawić, aby jego nazwisko stało się znane. „Niezależnie od tego, czy śmiali się z nas, czy nas wyzywali, czy też określali nas jako głupców i kryminalistów - pisał w Mein Kampf najważniejsze było to, że nas zauważali”. Bardzo pomocne w zdobyciu rozgłosu okazało się zakupienie (w grudniu 1920 roku) przez grupę zwolenników Hitlera z Monachium, którzy wyłożyli na to pieniądze, stojącej u progu bankructwa gazety „Volkischer Beobachter”, przekształconej w organ partyjny. Dla Hitlera klęska Niemiec była zdradą, a rewolucja atakiem na wszystko, w co wierzył. Ale wydarzenia te stały się dla niego również okazją do uogólnienia i nadania politycznego wymiaru rozgoryczeniu i nienawiści, które zrodziły w nim porażki doznane przed rokiem 1914. Stały się też pretekstem do zaprezentowania swych odczuć słuchaczom, którzy je podzielali. W jego przekonaniu naród niemiecki bardziej niż kiedykolwiek zagrożony był przez wrogów wewnętrznych - socjalistów, komunistów, Żydów - ściśle współpracujących z wrogami zewnętrznymi, Francuzami i ich sojusznikami, którzy narzucili Niemcom traktat wersalski i doprowadzili ich do nędzy reparacjami, oraz bolszewikami, którzy grozili im czerwonym terrorem. W Bawarii było stosunkowo łatwo zrzucać winę na republikański rząd w Berlinie, „listopadowych kryminalistów”, którzy powinni być odsunięci od władzy. Był to czas, kiedy w Europie chętnie dawano posłuch teoriom spiskowym. W Niemczech lat dwudziestych niezwykłym zainteresowaniem cieszyły się Protokoły Mędrców Syjonu, mające przedstawiać „światowy spisek żydowski” zmierzający do zniszczenia cywilizacji chrześcijańskiej i zbudowania światowego państwa żydowskiego. Spisek ów miał być ukartowany w Bazylei w roku 1897 podczas pierwszego kongresu syjonistycznego. Protokoły były w rzeczywistości fałszerstwem spreparowanym przez carską tajną policję i po raz pierwszy opublikowanym w 1903 roku. Przetłumaczone na wiele języków, weszły do klasyki antysemickiej propagandy i zostały skwapliwie wykorzystane przez Hitlera, który uczynił z antysemityzmu jeden z głównych tematów swych przemówień z początku lat dwudziestych. Ale nigdy nie omieszkał połączyć słów potępienia z namiętnym odwołaniem się do dumy narodowej i wezwaniem do narodowej odnowy, co budziło w jego słuchaczach tak potrzebną im nadzieję i pozostawiało ich raczej w nastroju egzaltacji niż depresji. Hitler stopniowo obudowywał masowe wiece wymyślnym rytuałem, którego kulminacją były niezwykłe spektakle podczas norymberskich zjazdów partii w latach trzydziestych. Widowiska na taką skalę wymagały nakładów ze strony państwa i dyktatora, który chciałby je wykorzystać, ale Hitler zaczął składać poszczególne ich elementy już na początku lat dwudziestych, kiedy były jeszcze wielką nowością.
Znajdowały się wśród nich olbrzymie plakaty i sztandary partyjne, dla których celowo wybrał kolor czerwony, aby sprowokować lewicę; emblemat swastyki; pozdrowienie „Heil Hitler!”; masowe defilady w stylu wojskowym; uroczyste wręczanie sztandarów i odznak partyjnych. Wiele godzin wertował Hitler stare magazyny poświęcone sztuce i wiele godzin przesiedział w dziale heraldycznym Monachijskiej Biblioteki Państwowej, poszukując takiego rysunku orła, który by mu odpowiadał, do oficjalnej pieczęci partii, a pierwszy list okólny, wydany przez niego jako przewodniczącego partii (z 17 września 1921 roku), poświęcony był w znacznej mierze symbolom partyjnym, które szczegółowo opisał. Członkowie partii mieli obowiązek noszenia stale jej emblematu. Podczas wieców umiejętnie potęgowano napięcie: przy akompaniamencie muzyki wojskowej i pieśni patriotycznych wkraczały w zwartym szyku doborowe oddziały, pochylając w pozdrowieniu niesione sztandary. Wszystko to poprzedzało celowo opóźniane przybycie „Führera”. Tych, którzy wyrażali sprzeciw lub przychodzili po to, aby wzniecać awantury, bił i wyrzucał z wiecu specjalny oddział osiłków sformowany przez Hitlera z byłych członków Freikorpsu i z Frontkampferów oraz z ludzi przysłanych mu przez Dowództwo Okręgu Armii. Hitler z zadowoleniem obserwował sceny przemocy, przekonany, że potrafi je opanować oraz że przyciągną one poszukiwaczy mocnych wrażeń. Kiedyś w rozmowie z Hermannem Rauschningiem powiedział: „Czy nie zauważył pan, że po bójce na wiecu ci, którzy zostali pobici , są pierwszymi, którzy składają wniosek o przyjęcie do partii?” W ciągu roku od wiecu w Hofbrauhausie partia zorganizowała ponad czterdzieści dalszych w Monachium i prawie drugie tyle w okolicznych miejscowościach. Na większości z nich Hitler był głównym mówcą. Teraz, kiedy odnalazł swoje powołanie, wprost rozsadzała go energia. Liczba słuchaczy często przekraczała 2 lub 3 tysiące. Pewnego lutowego dnia 1921 roku 6500 osób zapełniło zbitym tłumem olbrzymi namiot monachijskiego cyrku „Krone”, aby burzliwymi owacjami witać słowa Hitlera o „przyszłości lub ruinie” oraz jego ataki na alianckie żądania reparacji. Gwałtowny sposób, w jaki Hitler przejął w istocie kierownictwo nad NSDAP, radykalny kierunek, w którym ją spychał, oraz rozgłos, jaki uzyskał, nie budziły bynajmniej zachwytu dawnych członków Niemieckiej Partii Robotniczej, wchłoniętej przez NSDAP. Ich niezadowolenie sięgnęło szczytu w lipcu 1921 roku, kiedy, pod nieobecność Hitlera rozpoczęli rozmowy o połączeniu się z innym „ludowym”(volkisch) ugrupowaniem Niemiecką Partią Socjalistyczną i przeniesieniu wspólnej kwatery głównej z Monachium do Berlina. Odpowiedź Hitlera polegała na natychmiastowej rezygnacji, a ponieważ było oczywiste dla każdego - nawet dla jego krytyków - że bez niego NSDAP nie ma przyszłości, opozycja załamała się. Hitler potraktował to jako okazję do uczynienia swej pozycji nienaruszalną. Zażądał i otrzymał „funkcję pierwszego przewodniczącego z uprawnieniami dyktatorskimi”. Wymógł także powierzenie funkcji sekretarza generalnego Maxowi Amannowi, swemu byłemu podwładnemu z okresu służby w armii, oraz
funkcji skarbnika partyjnego własnemu nominatowi Franzowi Xavierowi Schwarzowi. Mógł też powiększyć sekretariat. Monachium miało stać się stałą siedzibą ruchu, a unia z innymi ugrupowaniami została wykluczona. Możliwe było tylko ich bezwarunkowe przyłączenie się, a wszelkie negocjacje miały pozostawać wyłącznie w jego gestii. Hitler zapewnił sobie w ten sposób formalne uznanie jego dominującej pozycji i równocześnie ustanowił „zasadę przywództwa” (Führerprinzip) jako podstawę organizacji partii. Zasada ta, po jej przyjęciu, nie tylko dawała Hitlerowi prawo podejmowania arbitralnych decyzji, ale zastępowała hierarchiczną strukturę władz państwowych i armii, z jej ścisłym przestrzeganiem przepisów, starszeństwa i procedury, koncepcją bezwarunkowej, osobistej lojalności dla Führera. Na tej zasadzie oparto cały ruch nazistowski, a później również i państwo nazistowskie. W miarę rozwoju ruchu Niemcy były dzielone na okręgi partyjne (Gaue), których gauleiterzy, czyli przywódcy, mieli znaczną swobodę w podejmowaniu decyzji i inicjatyw - ale zawsze pod warunkiem, że ich lojalność wobec Hitlera była poza wszelkimi podejrzeniami, a sam Hitler nie postanowił inaczej. W rezultacie cały ruch został uzależniony od sieci osobistych powiązań, a to z kolei oznaczało, że na każdym szczeblu władzy formowała się klientela, kwitła protekcja i wzajemne rywalizacje podobnie jak na partyjnym szczycie. Taki system nie tylko nie był przypadkowy czy nie przewidziany, ale wręcz stanowił autorytarną odpowiedź Hitlera dla dwóch politycznych instytucji, których nienawidził biurokracji, czyli rządów urzędników, i demokracji, czyli rządów komitetów. Inną charakterystyczną dla nazistów koncepcją, uzupełniającą Führerprinzip, była „walka” (Kampf), słowo, którego Hitler użył w tytule swej książki, stosowane później do określenia całego okresu przed rokiem 1933 Kampfzeit, czyli „czasu walki”. Korzystając ze swobody, jaką dawała mu jego nowa pozycja, Hitler nadał pojęciom Kampf i Führerprinzip formę instytucjonalną, powołując latem 1921 roku SA. Inicjały te, które pierwotnie oznaczały „Sekcję Sportową”, teraz miały oznaczać „Sturmabteilung”, czyli oddziały szturmowe, nazistowską organizację paramilitarną, później znaną pod popularną nazwą „brunatnych koszul”. Krótko przedtem na polecenie republikańskiego rządu w Berlinie rozwiązana została bawarska Einwohnerwehr (milicja „obywatelska”) oraz kilka najbardziej znanych oddziałów Freikorpsu (Oberland Korps, Epp Korps i Brygada Ehrhardta). Wielu członków tych oddziałów, doprowadzonych do rozpaczy perspektywą zamiany życia żołnierskiego na cywilne, przyłączyło się do młodszych członków partii nazistowskiej, którzy czuli się pozbawieni szansy udziału w wojnie, aby stworzyć „taran” tego ruchu i przenieść do polityki „ducha frontu”. W pierwszym numerze wydawanej przez SA „Gazette” Hitler określił podwójną rolę tej organizacji, pisząc, że ma być ona „nie tylko instrumentem ochrony ruchu, lecz [...] przede wszystkim szkołą przygotowującą do zbliżającej się walki o wolność na froncie wewnętrznym”. Właśnie ten nacisk na cel raczej polityczny niż wojskowy odróżniał SA od innych paramilitarnych organizacji prawicy, które po roku 1923 albo
rozwiązały się, albo przekształciły w organizacje weteranów, jak np. Stahlhelm. Na pierwszą próbę SA zostało wystawione podczas tzw. Saalschlacht („bitwy w sali”) w Hofbrauhausie 4 listopada 1921 roku, kiedy Hitler stanął wobec dużej grupy socjalizujących robotników z pobliskich fabryk, przybyłych z zamiarem zerwania wiecu. Hitler dysponował zaledwie pięćdziesięcioma esamanami, którzy mogliby się im przeciwstawić. Podczas bójki, która wybuchła w połowie jego przemówienia, esamani zostali porządnie poturbowani, ale w końcu wygrali i później Hitler twierdził, że ulice Monachium należą do nazistów. Rok później, w październiku 1922 roku (miesiącu, w którym Mussolini sięgnął po władze w Rzymie), Hitler wzorując się na włoskich oddziałach Duce zorganizował rozreklamowany wypad. W towarzystwie 800 członków SA (w pełnych uniformach) udał się do Coburga, aby uczcić „Dzień Niemiec” w twierdzy SPD. Przedarli się przez wrogi tłum i dwukrotnie przemaszerowali przez miasto jako zwycięzcy. Dla uczestników akcji w Coburgu, który stał się odtąd bazą nazistów, wybito specjalny medal. Zorganizowana przemoc nie była czymś przypadkowym, ale miała zasadnicze znaczenie dla nazistowskiego stylu prowadzenia polityki. SA otrzymywało różne zadania, ale większość z nich sprowadzała się do stosowania przemocy, czy też - co nie mniej ważne - groźby jej użycia. Było to posługiwanie się przemocą w celach politycznych, a nie militarnych. Za wroga uznawano lewicę, której trzeba było rzucić wyzwanie, bić i spędzać z ulic w jej własnych robotniczych dzielnicach. A jednak Hitler całkiem szczerze przyznawał, że wiele nauczył się od lewicy. Ponieważ jednak odmawiał rozróżnienia między socjaldemokratami i komunistami, których określał wspólnym mianem marksistów, nie wydawał się dostrzegać pewnej bardzo istotnej cechy, wspólnej dla nazistów i komunistów. Zarówno Hitler, jak i Lenin uporczywie podkreślali wagę uzyskania poparcia mas i obaj również utrzymywali, że masy są niezdolne do samoorganizacji. Zarówno dla nazistów, jak i dla komunistów masy były zasobem, który trzeba mobilizować, a nie szeregami członkowskimi, które należy reprezentować. Lenin na X Zjeździe partii rosyjskiej w roku 1921 powiedział: „Tylko partia komunistyczna jest zdolna do zjednoczenia wykształcenia i zorganizowania awangardy proletariatu i całej masy ludu pracującego, tak aby była ona zdolna oprzeć się nieuchronnym drobnomieszczańskim wahaniom”. Hitler w roku 1924 napisał w Mein Kampf: „Polityczne wyrobienie szerokich mas w żadnej mierze nie jest dostatecznie rozwinięte, aby umożliwić im zajęcie własnego stanowiska w dziedzinie określonego ogólnego światopoglądu politycznego”. Aby te masy zmobilizować, trzeba było partii, której rdzeń stanowiliby zaangażowani członkowie organizujący masowe mityngi, biorący udział w demonstracjach, wiecach, walkach ulicznych oraz poświęcający całe swoje życie jej potrzebom. Ten sposób widzenia odróżniał tak komunistów jak i nazistów od innych partii. Hitler był wystarczająco bystry, aby zdać sobie sprawę, że tego typu wymagania, jeśli nie zostaną odrzucone, tych, którzy je zaakceptują,
zespolą jeszcze silniej z partią, wytwarzając więź o charakterze tyleż politycznym, co religijnym - „wiarę Kościoła połączoną z dyscypliną armii”. Wielu z tych, którzy wstąpili do NSDAP w latach dwudziestych, przyciągnęła emocjonalna satysfakcja wynikająca z przynależności do ruchu (tego słowa używano chętniej niż słowa „partia”) podobnie myślących, w tym samym stopniu wyobcowanych ludzi, odrzucających demokratyczne pluralistyczne wartości Republiki Weimarskiej i równocześnie wykorzystujących je do spisku mającego na celu jej obalenie. Tymczasem dążyli do stworzenia mikroświata z zupełnie odmiennym rodzajem społeczeństwa, wzorowanym na tym, które istniało na froncie w okresie wojny i które miało zastąpić dotychczasowe. Początkowo lokalne organizacje miały znaczną autonomię, ale wywierano stały nacisk na realizowanie w praktyce koncepcji partii sterowanej centralnie i zdyscyplinowanej. Hitlerowi od początku przyznano pozycję wyjątkową. Z tego rozwinął się, w połowie