Godfried Engbersen
fatale fatale remedies remedies Over onbedoelde gevolgen van beleid en kennis
fatale remedies
Fa...
32 downloads
1853 Views
1MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
Godfried Engbersen
fatale fatale remedies remedies Over onbedoelde gevolgen van beleid en kennis
fatale remedies
Fatale remedies
Over onbedoelde gevolgen van beleid en kennis
Godfried Engbersen
Ontwerp omslag: Studio Jan de Boer, Amsterdam Lay out: V3-Services, Baarn isbn 978 90 8555 017 4 e-isbn 978 90 4851 106 8 nur 756 © G. Engbersen / Pallas Publications – Amsterdam University Press, 2009 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.
Voor Daniël en Elena
Inhoud
1
Inleiding
9
Deel I
Fatale remedies
2 3 4 5
De onbedoelde effecten van sociaal beleid 23 Naar de bollen? Dilemma’s rond arbeid en burgerschap 45 Sferen van integratie. Voorbij segregatie en assimilatie 57 Het multiculturele drama en het falend integratievermogen van publieke instellingen 81 De alchemie van de samenleving 89 De muur rond de verzorgingsstaat. Internationale migratie en sociale uitsluiting 107
6 7
Deel II
Beleid in uitvoering
8 9 10
De selectiviteit van de sociale zekerheid 125 Hoe sociale diensten denken 139 De uitvoering van het Nederlandse illegalenbeleid. Gedogen uit mededogen en onvermogen 155 Sociale herovering in Amsterdam en Rotterdam 171 De adoptie van wijken 193 Het woord moet niet langer aan de burger zijn, maar aan de politiek 205
11 12 13
Deel III De vertaling van sociaal-wetenschappelijke kennis
14 15 16
De jongens van de kameleon. Polderjournalistiek in Nederland 213 De omweg naar Santiago. Over de problematische relatie tussen wetenschap en beleid 219 Het gulzige publiek van de sociologie 233 Noten 249 Literatuur 265 Dankwoord en verantwoording 291 Register 295
7
1
Inleiding
1.1
Bureau voor Rechtshulp Amsterdam
Begin jaren tachtig verrichtte ik als student-assistent bij de sectie Empirische Sociologie van de Universiteit Leiden mijn eerste sociologische onderzoek. Het onderzoek betrof de sociale rechtshulp en sociaal-juridische dienstverlening in Nederland. Een onderdeel daarvan was observatieonderzoek bij diverse bureaus voor rechtshulp, waaronder het bureau in de Amsterdamse Spuistraat (Engbersen 1986). Daar was in 1975 het eerste bureau voor sociale rechtshulp van Nederland opgericht. Dit bureau had tot taak het geven van eerstelijnsrechtshulp aan de sociaal-economisch zwakkeren op gebieden als arbeidsrecht, sociale verzekeringen en voorzieningen, huurrecht en vreemdelingenrecht. Vergelijkbaar onderzoek verrichtte ik met collega’s bij de instituten sociaal raadslieden. Bijna een half miljoen hulpvragen bereikten beide instellingen in 1982, hulpvragen die voor een groot deel voortvloeiden uit het wet- en regelsysteem van de verzorgingsstaat en de uitvoering daarvan door (semi-)publieke instellingen. Die eerste observaties op de overvolle spreekuren van het bureau rechtshulp op de Spuistraat maakten grote indruk op mij. Geëngageerde jonge hulpverleners probeerden de chaos te bezweren van een legioen Amsterdamse werklozen, militante krakers, eerste generatie gastarbeiders en kleurrijke studenten dat daar de spreekuren bezocht. Voor mijn ogen tekenden zich de grote en kleine problemen af van een ‘stagnerende verzorgingsstaat’ (Van Doorn en Schuyt 1978). De Nederlandse verzorgingsstaat bleek geen modelsamenleving te zijn. Sommige groepen, waaronder veel migranten, hadden moeite om hun recht te halen, terwijl anderen, zoals studenten, daar geen enkel probleem mee hadden. Ook was toen al waarneembaar dat het stelsel van sociale zekerheid onbedoelde effecten teweegbracht. Hoogopgeleide (ex-)studenten die actief waren in de kraakbeweging verwierven als vanzelf een basisinkomen uit de bijstand om hun actiebestaan te financieren. En veel oudere werknemers kwamen massaal in de arbeidsongeschiktheidsregelingen terecht, terwijl zij geen gezondheidsproblemen hadden. Hun belangrijkste probleem was werkloos-
9
heid. Ook werd duidelijk dat de explosieve groei van regels in de Nederlandse verzorgingsstaat er niet toe leidde dat de overheid beter in staat was om fundamentele maatschappelijke problemen op te lossen. De hoge regeldichtheid leverde ook meer conflicten op tussen overheid en burgers, waardoor de legitimiteit van de verzorgingsstaat onder druk kwam te staan. Daarnaast konden er vraagtekens geplaatst worden bij de sterke groei van bureaus voor rechtshulp en de instituten sociaal raadslieden. Ondergroeven zij niet het zelfoplossend vermogen in een samenleving door bij te dragen aan een juridisering van conflictbeslechting? En stimuleerden zij door hun sterk groeiende aanbod niet de stijgende vraag naar sociale rechtshulp? (vgl. Achterhuis 1982) Dat laatste bleek overigens niet het geval te zijn volgens ons eigen onderzoek dat mede gebaseerd was op een nauwgezette analyse van 808 opgetekende spreekkamergesprekken tussen juridische hulpverleners en klanten. Vooral uit die interacties tussen hulpverleners en klanten werd duidelijk dat er vaak een forse kloof bestaat tussen de pretenties van de verzorgingsstaat en wat hij verwezenlijkt (Van der Veen et al. 1985). Bij het bureau voor rechtshulp in de Spuistraat kwam ik als Leidse sociologiestudent voor het eerst problemen tegen als nieuwe armoede, langdurige werkloosheid en illegaliteit die ik later systematisch zou gaan onderzoeken in verschillende deelprojecten naar de leefwereld van armen, werklozen en illegale vreemdelingen.1 In de spreekkamers van de bureaus voor rechtshulp werd echter ook mijn nieuwsgierigheid gewekt naar het vraagstuk van de onbedoelde gevolgen van beleid. Hoe kan het dat in een geavanceerde verzorgingsstaat als Nederland, met zijn sterke nadruk op gelijke kansen, armoede kan ontstaan? Hoe is het mogelijk dat gastarbeiders uit Marokko en Turkije die aanvankelijk volledig geïntegreerd waren in de arbeidsmarkt massaal in de uitkeringsregelingen terechtkwamen – meer dan elders in West-Europa – en tot symbolen van slechte integratie uitgroeiden? Hoe kan het dat in de uitvoering van beleid juist de meest kwetsbare burgers onvoldoende aan bod komen? En waarom worden in de uitvoering van de sociale zekerheid en het vreemdelingenbeleid bepaalde doelstellingen genegeerd en veranderd, zoals het opgeven van de doelstelling om burgers terug te brengen naar de arbeidsmarkt of het prijsgeven van de doelstelling om illegale vreemdelingen op te sporen en uit te zetten? De thema’s van de onbedoelde effecten van beleid en de uitvoering van beleid zijn nauw met elkaar verweven. Het is vaak in de implementatie van regelgeving en beleid dat afwijkingen ontstaan tussen de oorspronkelijke intenties van beleid en de uitwerking daarvan in de beleidspraktijk. Ook werd mijn belangstelling gewekt voor de rol van de wetenschappelijke kennis in dit geheel. Kees Schuyt, mijn toenmalige hoogleraar en onderzoeks-
10
Fatale remedies
leider, had middels de studie De weg naar het recht (1976) bijgedragen aan de oprichting van de bureaus voor rechtshulp, door op basis van zorgvuldig empirisch onderzoek te laten zien dat er een serieuze ‘leemte’ bestond in de hulpverlening aan lage inkomensgroepen (‘on- en minvermogenden’). Sociologie leek te kunnen bijdragen aan het reduceren van sociale ongelijkheid en aan meer rationeel sociaal beleid. Na mijn eerste ervaringen op onderzoeksgebied moest ik die opvatting vrij snel bijstellen. De relatie tussen wetenschap en beleid bleek oneindig veel complexer te zijn dan ik aanvankelijk veronderstelde. Net zoals een simpele instrumentele visie op regelgeving – als middel om maatschappelijke problemen op te lossen – naïef bleek, was een instrumentele visie op de relatie tussen wetenschap en beleid – wetenschap reikt instrumenten en concepten aan die in beleid vervolgens worden gebruikt – evenzeer naïef. Het merendeel van sociaal-wetenschappelijk onderzoek heeft geen onmiddellijke beleidsinvloed. ‘Nothing happened. Not a whisper from Washington, not a hint that anyone had even read a word,’ zo typeerde Carol Weiss (2005: 70) ooit haar eerste ervaringen als armoedeonderzoeker. Zij had na drie jaar van studie een grondig driedelig rapport opgemaakt over een armoedebestrijdingsprogramma in Harlem en het hele pakket opgestuurd naar haar opdrachtgevers in Washington. Het is dan midden jaren zestig en er wordt veel sociologisch onderzoek verricht naar allerlei programma’s in het kader van de ‘War on Poverty’. Weiss voegde aan haar anekdote overigens toe dat onderzoek wel degelijk invloed kan hebben, maar dat deze veel diffuser is, meer op de lange termijn en sterk afhankelijk van politiek-ideologische realiteiten die vaak op gespannen voet staan met wetenschappelijke rationaliteit. In dit boek heb ik artikelen en opstellen gebundeld die ik sinds de jaren negentig heb geschreven over de gememoreerde drie thema’s: de onbedoelde effecten van beleid, de uitvoering van beleid en de relatie tussen sociologie en samenleving. Zij kwamen voort uit het empirisch onderzoek dat ik verrichtte naar armoede, werkloosheid, irreguliere migratie, arbeidsmigratie en grootstedelijk beleid. De stukken zijn verschillend van aard. Het merendeel heeft een wetenschappelijk karakter, enkele zijn journalistiek en opiniërend van aard. Maar voor bijna alle stukken geldt dat zij voortkomen uit empirisch onderzoek dat ik met medewerkers heb verricht. Een aantal stukken is in samenwerking met collega’s geschreven (zie de verantwoording). Ik dank hen zeer voor de mogelijkheid om ze te voegen bij stukken waarvoor ik zelf geheel verantwoordelijk ben. Voor alle stukken geldt ook dat zij geschreven zijn vanuit een sociologisch perspectief waarbij ik ook gebruik heb gemaakt van inzichten uit de antropologie, de bestuurskunde en de politicologie. Ik ben vooral geïnteresseerd in de gevolgen van de vormgeving en uitvoering van
Inleiding
11
beleid voor sociale ongelijkheid. De Nederlandse verzorgingsstaat heeft na de Tweede Wereldoorlog belangrijke prestaties geleverd in het terugdringen van ongelijkheid en het realiseren van sociale stijging. In deze bundel ligt echter het accent op de manieren waarop beleid sociale ongelijkheid bestendigt en produceert, en soms probeert te verzachten. Ik besteed daarom veel aandacht aan de effecten van formele en informele beleidsclassificaties en informele beleidsstrategieën op de maatschappelijke kansen van individuen en groepen. Ook wordt ingegaan op de gevolgen van beleidsinterventies voor de sociale verbanden van burgers. Ik heb het niet kunnen nalaten sommige oudere stukken een beetje te redigeren. Soms bleek in mijn computer zelfs een betere oudere versie te huizen, die ik van een eigenwijze redacteur of redactie ooit had moeten uitbreiden, wijzigen of inkorten. Ook heb ik enkele titels in ere hersteld, vooral bij de journalistieke stukken, omdat ik niet blij was met wat de koppenmaker ervan had gemaakt. Daarnaast heb ik waar dat nodig was een nawoord toegevoegd. Voor de oudere stukken geldt dat ik vooral die artikelen heb geselecteerd waarvan de geanalyseerde sociale mechanismen of analytische modellen nog steeds bruikbaar zijn om contemporaine fenomenen rond beleid, kennis en samenleving te duiden. Er zijn ook twee stukken in deze bundel opgenomen die niet eerder in Nederland zijn gepubliceerd. De titel van dit boek is ontleend aan die van Sam Sieber (1981). Het begrip fatale remedies dient in zijn tragische en ironische betekenis te worden begrepen. Ten eerste hebben wetenschap en beleid te maken met krachten die zij niet volledig doorgronden en die zij ook niet kunnen beheersen door verstandig, rationeel handelen (Steiner 1961:8). Die krachten spelen zowel binnen als buiten de werelden van beleid en wetenschap een rol. Het begrip fatale remedies slaat niet op dodelijke ongelukken van beleid, al zijn daar natuurlijk ook voorbeelden van te geven, zoals het toenemend aantal doden door de steeds strengere grenscontrole aan de buitengrens van de Europese Unie (Spijkerboer 2007). Het tragische aspect van beleid wijst er op dat beleidsinterventies gedragsreacties oproepen die er onvermijdelijk toe leiden dat de beleidsdoelstellingen ervan niet of ten dele worden gerealiseerd. Het ironische aspect van beleid betreft vooral de uitingsvorm van de ‘omkering’ waarbij juist het tegengestelde wordt bereikt van wordt beoogd (Sieber 1981). Deze tragische en ironische aspecten van beleid spelen bij alle grote beleidsparadigma’s een rol (staat, markt en civil society). Zij spelen ook een rol bij de toepassing en benutting van wetenschappelijke producten. In de navolgende paragrafen licht ik de drie thema’s en de verschillende hoofdstukken kort toe.
12
Fatale remedies
1.2
De onbedoelde gevolgen van beleid
Begin jaren negentig verscheen van de hand van de politicoloog Hirschman The Rhetoric of Reaction (1991). In dit werk bespreekt hij tweehonderd jaar van reactionaire retoriek, in het bijzonder de conservatieve veroordelingen van de Franse Revolutie, de introductie van het algemeen kiesrecht en de opkomst van de verzorgingsstaat. Hirschman onderscheidt drie retorische ‘argumentatiefiguren’: perversity, futility en jeopardy. De eerste figuur (perversiteit) betreft het argument dat hervormingen wel tot veranderingen leiden, maar in de verkeerde, omgekeerde richting. Zo leidt meer politieke vrijheid tot slavernij, democratie tot tirannie en vergroot armoedebeleid de armoede. De tweede argumentatiefiguur (futiliteit) staat voor het argument dat hervormingen de wezenlijke structuur van een maatschappij onaangetast laten. Deze argumentatiefiguur wordt fraai verwoord in het Siciliaanse aforisme van G. Tomasi di Lampedusa uit de roman De tijgerkat: ‘Wanneer we alles willen laten zoals het is dient alles te veranderen.’ De derde figuur (gevaar) ten slotte verwijst naar het argument dat hervormingen, hoewel positief in zichzelf, onacceptabele kosten en gevaren met zich meebrengen voor de bestaande orde. Een voorbeeld daarvan is Hayeks kritiek op de verzorgingsstaat in The Road to Serfdom (1944). Hirschman is van mening dat in wetenschappelijke debatten vaak routineus wordt teruggegrepen op deze argumentatiefiguren, die geworteld zijn in machtige mythen en invloedrijke bezwerende formules. Deel I van deze studie gaat over de onbedoelde effecten van sociaal beleid. Hierin staat echter niet de retoriek centraal, maar de beleidspraktijk waarbinnen allerlei sociale mechanismen werkzaam zijn die onbedoelde gevolgen opwekken. De idee van ‘perversity’ is niet alleen een retorische stijlfiguur waarmee vernieuwingen kunnen worden weggewuifd, maar een belangrijk kenmerk van de sociale werkelijkheid van menselijk handelen. Ik zal mij overigens vooral toespitsen op onbedoelde en ongewenste effecten van sociaal beleid. Daarbij zal ik niet heel erg streng in de leer zijn. Naast de analyse van perverse, of ‘omgekeerde’ effecten, zal ik ook aandacht besteden aan negatieve neveneffecten (side effects) van sociaal beleid. In hoofdstuk 2 bespreek ik (met Romke van der Veen) de belangrijkste inzichten uit de sociologie over de onbedoelde gevolgen van menselijk handelen. Vervolgens wordt een staalkaart aan ‘fatale remedies’ gepresenteerd op basis van het werk van Sam Sieber (1981). Ik heb zijn relatief onbekende boek Fatal Remedies (1981) altijd als mijn belangrijkste sociologische gids beschouwd om onbedoelde effecten van beleidsinterventies te classificeren en te begrijpen. In een nawoord gebruik ik zijn werk om te wijzen op diverse onbedoelde effecten die kunnen optreden in het grootstedelijk beleid voor de ‘Vogelaarwijken’.
Inleiding
13
In hoofdstuk 3 behandel ik het jaarlijks terugkerende probleem van het tekort aan oogstpersoneel in de land- en tuinbouw. Dit probleem is een logisch gevolg van de relatie tussen het Nederlandse socialezekerheidsstelsel en het arbeidsmarktbeleid. Nu is dat stelsel in de afgelopen twee decennia ingrijpend veranderd, maar dat heeft er niet toe geleid dat meer Nederlandse werklozen zijn gaan werken in de land- en tuinbouw. Al decennialang wordt dit werk gedaan door illegale migranten en tijdelijke arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa . Het Nederlandse activerende arbeidsmarktbeleid heeft amper werklozen naar deze sector gesluisd. Zij zijn vooral opgesloten geraakt in projecten van gesubsidieerde, ‘additionele’ arbeid die erg kostbaar zijn en meestal geen reguliere baan opleveren.2 In de volgende twee hoofdstukken staat het Nederlandse minderhedenen integratiebeleid centraal. In hoofdstuk 4 (geschreven met René Gabriels) wordt een analysemodel ontwikkeld dat drie dimensies van integratie onderscheidt. Er is de functionele dimensie van integratie in arbeidsmarkt en onderwijs, er is de morele dimensie van de gedeelde normen die de omgang tussen mensen reguleren en er is de expressieve dimensie van uiting kunnen geven aan individuele of gedeelde identiteiten. Dit model biedt de mogelijkheid om de ongewenste effecten van beleidsinterventies bloot te leggen. Opvallend is dat in het Nederlandse minderhedenbeleid van de afgelopen dertig jaar steeds één dimensie centraal heeft gestaan. In de eerste fase ( jaren zeventig en tachtig) stond vooral de expressieve dimensie centraal (‘integratie met behoud van eigen cultuur en identiteit’), in de tweede fase (de jaren negentig) de functionele dimensie (toegang tot onderwijs en arbeid) en in de derde fase (vanaf de millenniumwisseling) de morele dimensie met haar nadruk op gedeelde normen en sociale verplichtingen van migranten (waaronder kennis van de Nederlandse taal en cultuur ). Een centraal argument in dit hoofdstuk is dat er een juiste balans moet bestaan tussen deze drie dimensies. Het is een fundamentele fout geweest om in het verleden de mantra van ‘integratie met behoud van eigen cultuur en identiteit’ eenzijdig te reciteren zonder veel aandacht te schenken aan integratie in de sferen van arbeid en onderwijs, en aan een helder beleid waarin de betekenis van gedeelde sociale normen (vooral kennis van de Nederlandse taal) en rechtsstatelijke regels (gelijkheid, vrijheid van meningsuiting, lichamelijke integriteit) is benadrukt en gehandhaafd. Het is evenzeer onjuist om nu louter de aandacht te vestigen op de morele dimensie van integratie en geen oog te hebben voor ongelijke behandelingen van (laag- en hoogopgeleide) migranten in de sferen van arbeid en onderwijs en om vraagstukken rond eigen cultuur en identiteit als irrelevant af te doen. Daardoor kunnen gevoelens van vervreemding en ressentiment bij migranten optreden.3
14
Fatale remedies
In hoofdstuk 5 ga ik in debat met Paul Scheffer naar aanleiding van zijn spraakmakende essay ‘Het multiculturele drama’ (2000) en zijn boek Het land van herkomst (2007). Mijn belangrijkste bezwaar is dat hij de morele dimensie een te culturologische invulling geeft, te negatief is over de betekenis van de expressieve dimensie voor migranten en de functionele dimensie van integratie te weinig benadrukt. Scheffer verlangt van migranten een gedeelde overeenstemming over wat de ‘verbeelde gemeenschap Nederland’ is en hij wil dat de overheid er actief op toeziet dat nieuwkomers de vereiste kennis en loyale houding ontwikkelen om deelgenoot te worden van de Nederlandse gemeenschap. Ik bepleit een utilitaristischer migratie- en integratiebeleid waarin de economische participatie van migranten centraal staat, en waarin uitingen van eigen cultuur en identiteit geen probleem zijn, zolang zij niet in strijd zijn met regels en normen van de morele dimensie. Het is opvallend dat het economische aspect van integratiebeleid in Nederland zo weinig aandacht heeft gekregen, ook in het rapport van de parlementaire enquêtecommissie Bruggen bouwen over het Nederlandse integratiebeleid.4 Deze parlementaire commissie sprak met een stoet van ambtenaren, buurtbewoners, politici, deskundigen en sociaal-cultureel werkers, maar werkgevers en vakbeweging zijn niet gehoord terwijl zij in de jaren zeventig en tachtig op grote schaal werkende allochtonen en autochtonen hebben laten afvloeien met een uitkering. Het Nederlandse minderhedenbeleid is lange tijd vooral een uitkeringenbeleid geweest. Hierin ligt het ware multiculturele drama, en niet zozeer in de gebrekkige kennis van migranten van de Nederlandse cultuur en identiteit. Hoofdstuk 6 sluit aan bij hoofdstuk 2. In dit hoofdstuk laat ik de betekenis zien van een weberiaans perspectief op onbedoelde effecten. Het begrip Wahlverwandtschaft, dat afkomstig is uit de alchemie en de natuur- en scheikunde, is heel geschikt om in het tijdperk van mondialisering de onverwachte verbindingen die tot stand komen tussen individuen, groepen, ideeën en instituties te analyseren, evenals de onbedoelde gevolgen die daarvan het resultaat zijn. Die onverwachte verbindingen kunnen tot culturele en economische vernieuwingen leiden, maar ook – bijvoorbeeld in geval van internationale migratie – ongewenste, onbedoelde effecten sorteren zoals oplevend rechtsextremisme. Hoofdstuk 7 behandelt een klassieke casus van onbedoelde effecten van beleid, namelijk de gevolgen van restrictief beleid . Ik pas dit toe op het vreemdelingenbeleid tegen illegalen. Het wordt migranten steeds moeilijker gemaakt om fysieke grenzen te passeren (externe grenscontrole) en om toegang te krijgen tot de arbeidmarkt en publieke voorzieningen (‘de muur rond de verzorgingsstaat’). Het restrictieve beleid dringt illegale vreemdelingen naar de marge van de samenleving waardoor zij meer dan voorheen een bedrei-
Inleiding
15
ging vormen voor de openbare orde. Ook worden migranten in de handen van mensensmokkelaars gedreven, omdat het steeds moeilijker wordt om zelf een grens te passeren. Zo draagt restrictief beleid onder andere bij aan het ontstaan van een professionele mensensmokkelindustrie.
1.3
De uitvoering van beleid
In deel 2 zijn artikelen bijeengebracht over de uitvoering en implementatie van beleid. Ik heb die uitvoering van verschillende vormen van beleid in verschillende perioden onderzocht. Mijn onderzoek naar de bijstand speelde zich vooral af in de periode 1987-1993, het onderzoek naar het illegalenbeleid in de periode 1997-2002 en het onderzoek naar het grotestedenbeleid in de periode 2004-2008. De hoofdstukken 8 en 9 gaan over de uitvoering van de Algemene Bijstandswet. In de periode 1987-1993 staat het ‘activerende arbeidsmarktbeleid ’ nog in de kinderschoenen, wordt er amper gesproken van decentralisatie en marktwerking, en fungeren de sociale diensten nog als ‘uitkeringsfabrieken’. Dat heeft deels te maken met de economische situatie. In 1988 telt Nederland 435.00 geregistreerde werklozen.5 Dat aantal zal in de jaren daarna teruglopen en in 1994 weer oplopen tot bijna een half miljoen. Tegenover dit officiële werkloosheidscijfer is ook een ander cijfer te plaatsen, dat uitgaat van een brede werkloosheidsdefinitie.6 Volgens deze definitie, ontwikkeld door de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO), telde Nederland in 1996 ruim 2 miljoen werkloze personen, tegenover 440.000 volgens de officiële definitie (SCP 1998: 382). De omvangrijke werkloosheid heeft grote invloed op de uitvoering van de bijstand. Bij gebrek aan middelen en banen vinden selecties plaats en wordt er niet of nauwelijks werk gemaakt van een fraudebeleid . Het bijstandsbeleid is vooral een selectie- en classificatiebeleid dat veel burgers gevangen houdt in een afhankelijkheidsrelatie ten opzichte van de overheid en een uitverkoren groep van kansrijke werklozen op weg helpt naar een zelfstandig bestaan. Zo leidt dit beleid eerder tot sociale isolatie van groepen dan tot verhoogde participatie. Hoewel deze twee stukken in het begin van de jaren negentig zijn geschreven, ben ik ervan overtuigd dat deze selectiemechanismen opnieuw een grote rol gaan spelen door de oplopende werkloosheid als gevolg van de economische crisis. In het recente sociaal akkoord dat minister Donner van Sociale Zaken en Werkgelegenheid sloot met vakbonden en werkgeversorganisaties ligt sterk de nadruk op het aan de slag krijgen van de nieuwe werklozen en het tegengaan van jeugdwerkloosheid. Nieuwe werklozen moeten zo snel mogelijk aan het werk worden
16
Fatale remedies
geholpen, want na een half jaar van werkloosheid neemt de kans op werk sterk af. Dit beleid zal onvermijdelijk ten koste gaan van de reïntegratie van de langdurig werklozen. De econoom Jules Theeuwes zegt het volgende over de groep langdurig werklozen: ‘Voor deze groep wordt het supermoeilijk. Werkgevers staan alleen in een heel krappe arbeidsmarkt open voor hen. (...) Je hebt maar een beperkte hoeveelheid middelen en die wil je zo efficiënt mogelijk inzetten. Jongeren bijvoorbeeld hebben nog een heel werkzaam leven te gaan. Dus met elke euro die je erin stopt om hen aan het werk te krijgen, behaal je een veel hoger rendement dan als je die euro stopt in iemand die al heel lang thuis zit.’ (de Volkskrant, 17 april 2009) In de periode 1997-1999 en ook daarna heb ik samen met collega’s de uitvoering van het illegalenbeleid onderzocht (zie ook Van der Leun 2003).7 Hoewel in die periode het fenomeen van prestatieafspraken (output-meting) opkomt, evenals pogingen van de staat om via financiële prikkels instellingen in de gewenste richting te sturen, hebben de politiekorpsen in de Randstad nog een grote mate van beleidsvrijheid in de uitvoering van het illegalenbeleid. In de onderzochte beleidsperiode speelt ‘gedogen’ als beleidsstrategie een centrale rol. Dat is dan ook het onderwerp van hoofdstuk 10 (geschreven met Joanne van der Leun). Door de beperkte celcapaciteit en mogelijkheden om illegale vreemdelingen vast te houden en uit te zetten is dit een strategie die ertoe leidt dat het illegalenbeleid vooral een symbolisch beleid is dat niet of nauwelijks overeenkomst met de formele doelstellingen van het vreemdelingenbeleid . Vanaf 1998 krijgt het illegalenbeleid een veel restrictiever karakter en worden er veel meer cellen gebouwd om illegale vreemdelingen in detentie te kunnen nemen. Ook de beleidsstrategie van gedogen komt onder vuur te liggen. Het wordt meer en meer beschouwd als een uitwas van een rechtsstaat die te veel regels produceert, maar onvoldoende toeziet op de handhaving daarvan. In hoofdstuk 10 wordt echter een ander perspectief uitgewerkt. Het officieuze gedoogbeleid en de informele gedoogpraktijken op de werkvloer ten faveure van illegale vreemdelingen zijn geen indicaties van rechtsstatelijke verloedering, maar veeleer een uiting van de praktische wijsheid van degenen die uitvoering geven aan het illegalenbeleid. Tevens wordt beargumenteerd dat gedogen als beleidsstrategie nog altijd op grote schaal wordt toegepast. In de hoofdstukken 11 en 12 staat het grotestedenbeleid centraal zoals dat zich heeft ontwikkeld in de afgelopen jaren. Daarin is een sterk repressieve en moralistische wending zichtbaar en een nadruk op onconventionele bestuursstrategieën om resultaat te boeken. Hoofdstuk 11 is geschreven met Erik Snel. Het is gebaseerd op een verkenningsstudie die is verricht voor de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) ten behoeve van het rapport Vertrouwen in de buurt (2005). Het beschrijft een nieuw beleidspara-
Inleiding
17
digma van ‘sociale herovering’ dat zowel in Amsterdam als Rotterdam wordt gehanteerd. De belichaming van dit paradigma is de Rotterdamse ‘stadsmarinier ’. Deze functie van stadsmarinier werd eind 2002 gecreëerd door het Rotterdamse college van B en W. Het beleidsparadigma van sociale herovering is een reactie op een relatief lankmoedig grotestedenbeleid waarbij allerlei grote sociale problemen (veiligheid en integratie) en kleine sociale problemen (overlast, verslonsde leefomgeving) onvoldoende werden aangepakt. Als gevolg daarvan is in sommige (delen van) wijken de sociale samenhang en leefbaarheid zodanig in het gedrang gekomen dat ‘het sociale’ weer heroverd moet worden. Niettemin zijn er aan dit beleid risico’s verbonden. Het repressieve en normerende beleid kan groepen provoceren en discrimineren waardoor zij verder uitgesloten raken van de stedelijke samenleving. De figuur van de stadsmarinier laat ook zien dat de gemeentelijke overheid onderkent dat de lokale overheidsbureaucratie in zichzelf verstrikt kan raken en daardoor onvoldoende effectief is. Stadsmariniers zijn speciale ambtenaren die de samenwerking moeten verbeteren tussen alle instanties die zich met veiligheid bezighouden: gemeente, politie, justitie, hulpverlening en andere instellingen. Zij opereren onafhankelijk van gemeentediensten of andere instanties en rapporteren rechtstreeks aan burgemeester en wethouders. Hoofdstuk 12 is gebaseerd op een evaluatie van het Haagse beleidsexperiment ‘Nieuwe coalities voor de Wijk’, waarbij ‘adoptieteams’ met bestuurlijke zwaargewichten in het leven werden geroepen om institutionele en bestuurlijke blokkades te doorbreken die speelden in dertien stedelijke gebieden in Nederland (Engbersen et al. 2007). Dit initiatief, waarin door bijna alle ministeries en ministers werd geparticipeerd, vond plaats aan de vooravond van de aanwijzing van de Vogelaarwijken door de nieuwe minister van Wonen, Werken en Integratie. Ook hier zien we weer de erkenning, nu op landelijk niveau, dat er vaak een teveel aan beleid wordt geproduceerd dat onvoldoende effectief is. De Haagse departementen roepen adoptieteams in het leven om deels de eigen overheidsbureaucratie te lijf te gaan. Het laatste opstel wijkt af van de overige hoofdstukken, omdat niet de uitvoering van een bepaald project of beleidsveld centraal staat, maar het regeerakkoord van het kabinet-Balkenende IV Samenleven en samenwerken. Dit akkoord kwam onder meer tot stand na honderd dagen van consultatie van het Nederlandse volk. De Haagse politiek probeert met nieuwe communicatiemethoden gezag te verwerven door het oor te luister te leggen bij het volk. Dit is een reactie op de politieke situatie die is ontstaan door de opkomst en tragische dood van Fortuyn. Men wil het vertrouwen terugwinnen van de kiezers, maar het is de vraag of de politiek de verwachtingen waar kan maken die zij zelf oproept. Het is ook de vraag of de politiek een juist antwoord weet te
18
Fatale remedies
formuleren op de waslijst van kritiekpunten van de Nederlandse burgers over het functioneren van (semi-)publieke instellingen. Het is een open vraag of de consultatiemethode een voorbeeld zal worden van een ‘fatale remedie’ of dat de politiek erin zal slagen de slagkracht en kwaliteit van de (semi-)publieke sector (onderwijs, gezondheidszorg, huisvesting, sociale zekerheid) op korte en middellange termijn te verbeteren. Het zal de komende jaren vooral om dit thema gaan, en veel minder over de grote ideologische beleidsverhalen rond staat, markt en civil society.
1.4
De vertaling van sociaal-wetenschappelijke kennis
In het derde deel van deze bundel heb ik drie opstellen gekozen die aandacht besteden aan onbedoelde wijzen waarop sociaal-wetenschappelijke kennis gebruikt wordt door maatschappelijke actoren zoals de journalistiek, de politiek, beleidsinstellingen en belangengroepen. De drie opstellen laten zien dat de benutting van wetenschap grillig en onverwacht verloopt. Ze vormen een illustratie van wat Latour (1988) de translatie van wetenschap noemt, of door de Duitse sociologen Beck en Bonß (1989) de transformatie van sociaalwetenschappelijke kennis is genoemd. Het kenmerkende van dit perspectief is dat zij wetenschap als bron van rationaliteit ter discussie stellen. In het rationele perspectief levert wetenschap concrete instrumenten (engineering) of verhelderende ideeën (enlightment) voor beleid, of sijpelen wetenschappelijke inzichten door in de praktijk. Beck en Bonß (1989) en Latour (1988) verwerpen deze zienswijze (vgl. Snel 1996). Zij laten zien dat wetenschappelijke inzichten zelden mechanisch in de praktijk worden gebracht. Zij worden aangepast, omgebouwd en selectief gebruikt door andere deskundigen die in andere institutionele contexten dan de universiteit werkzaam zijn (parlement, ministeries, journalistiek, lokale overheden, sociale bewegingen, wetenschappelijke adviesorganen, uitvoeringsorganisaties, bedrijven).8 In deel 3 van dit boek geef ik van dit transformatieproces verschillende voorbeelden die ontleend zijn aan de lotgevallen van eigen onderzoek. Zij maken duidelijk dat die toepassing soms op de lange termijn is, en dat deelinzichten van onderzoek vaak strategisch worden benut om beleid te legitimeren. Zo kan onderzoek onbedoeld gebruikt worden ter rechtvaardiging van een beleid dat onderzoekers juist proberen te bekritiseren. Het kan ook gebeuren dat de invloed van de wetenschap wordt overschat. Dat gebeurt bijvoorbeeld in het debat over het falende minderhedenbeleid waarbij is gesuggereerd dat het een product is van een wetenschappelijke minderhedenmaffia die de politieke agenda kon bepalen (zie hoofdstuk 14). Overigens wordt in
Inleiding
19
de journalistiek meestal het omgekeerde beweerd, namelijk dat sociologen triviale en onleesbare opvattingen produceren omgeven met een aureool van schijnexactheid: ‘74,6 of sociology is bunk,’ schreef The Economist ooit in een commentaar naar aanleiding van een sociologisch onderzoek over seksualiteit in de Verenigde Staten (op cit. in Flyvberg 2001: 1). Het zal duidelijk zijn dat de beide opvattingen over de macht en trivialiteit van de sociologie elkaar uitsluiten. In hoofdstuk 15 ga ik nader in op de spanningsrelatie tussen wetenschap en politiek aan de hand van mijn eigen onderzoek naar irreguliere migratie. Daarbij laat ik zien dat wetenschappelijk onderzoek selectief wordt gebruikt en dat sociale wetenschappers daarvoor niet verantwoordelijk kunnen worden gehouden. Tevens behandel ik vier mogelijke reacties van de kant van sociaal-wetenschappelijke onderzoekers die onderzoek doen naar omstreden sociale kwesties als irreguliere migratie. De eerste drie reacties zijn te typeren met de trias van Hirshman (1970) ‘exit, voice and loyalty’. Voor de vierde reactie gebruik ik de metafoor van een ‘LAT-relatie’ tussen wetenschap en beleid (zie Schuyt 2006). In het laatste hoofdstuk ga ik in op de actuele discussie over de publieke rol van de sociologie die geëntameerd is door de Amerikaanse socioloog Burawoy. Naar zijn overtuiging komt de professionele sociologie steeds meer met de rug naar de samenleving te staan door een te eenzijdige focus op wetenschapsinterne vragen. Burawoy bepleit een ‘organische publieke sociologie’ waarbij sociologen een dialoog aangaan met concrete maatschappelijke publieken uit de civil society en waarbij kennis de resultante is van een consensus tussen sociologen en hun publiek. Ik deel Burawoys opvatting dat het van groot belang is om sociale vraagstukken te bestuderen die niet alleen van intern wetenschappelijke betekenis zijn, maar die ook door een veelheid van maatschappelijke publieken van belang worden geacht. Zijn opvattingen over organische publieke sociologie als een interactieve vorm van wetenschapsbeoefening deel ik echter niet. Hij miskent het gevaar van politisering van wetenschap en heeft te weinig oog voor de complexiteit en onvoorspelbaarheid van de relatie tussen de sociologie en haar gulzige publiek .
20
Fatale remedies
Deel I
Fatale remedies
2
De onbedoelde effecten van sociaal beleid
2.1
Inleiding
Het geloof in de maakbaarheid van de samenleving neemt af. Het optimisme uit de jaren zestig en zeventig heeft in toenemende mate plaatsgemaakt voor beleidscynisme en wantrouwen in de rol van de overheid in het oplossen van belangrijke sociale vraagstukken. Daarnaast heeft het er veel van weg dat talrijke sociale problemen juist worden opgeroepen door gebrekkige beleidsinterventies: het oneigenlijke gebruik van de arbeidsongeschiktheidsregelingen, de massale uitkeringsafhankelijkheid van migranten en de kwaliteitsverslechtering in het onderwijs zijn daarvan voorbeelden. Het falen van sociaal beleid roept vaak de reactie op dat men beter af is zonder overheidsinterventie. Dit is het klassieke conservatieve standpunt. Het wordt in de negentiende eeuw fraai verwoord door Herbert Spencer in zijn meest polemische werk The Man versus the State (1969) [1884]. In een van zijn essays, ‘Sins of legislation’, ageert hij tegen de onbedoelde gevolgen van gedachteloze regelgeving op uiteenlopende terreinen als verkeersveiligheid, bouw- en woningtoezicht, openbare posterijen en armenzorg. Spencer (1969: 118) schrijft: ‘(...) uninstructed legislators have in past times continually increased human suffering in their endeavours to mitigate it (...).’ In dit hoofdstuk wordt afstand genomen van dit conservatieve standpunt over overheidsinterventie en wordt een sceptische beleidsanalyse bepleit, waarin zowel gangbare progressieve beleidsremedies – meer overheid en meer regels – als gangbare conservatieve beleidsremedies – minder overheid en minder regels – worden gerelativeerd. Een dergelijke sceptische vorm van beleidsanalyse kan zich richten op het begrip ‘onbedoelde effecten’. Het is cruciaal dat bij de planning en vormgeving van beleid rekening wordt gehouden met onbedoelde effecten. Lieberson (1989) heeft ooit een vergelijking gemaakt met de farmaceutische industrie. Eenieder die een medicijn koopt stuit in de meeste gevallen op een ‘bijsluiter’ waarin niet alleen gewezen wordt op de heilzame werking, maar ook op ongewenste neveneffecten. Er is waakzaamheid geboden bij het maken van vergelijkingen tussen de natuur- en de soci-
23
ale wetenschappen, maar niettemin verdient een metafoor als ‘bijsluiters bij sociaal beleid’ alle aandacht (vgl. Dexter 1981). Ongewild sluiten we dan toch aan bij Spencer die opmerkte dat, als een apothekersassistent een patiënt een vergif zou geven voor een onschuldige ziekte, hij zou worden beschuldigd van moord. Hoe anders is het bij de onwetende wetgever die talloze immensive evils mag veroorzaken zonder daarvoor ooit in een beklaagdenbank te geraken (Spencer 1969: 115-116). In het volgende wordt deze sceptische beleidsanalyse uitgewerkt. We starten met een korte weergave van de klassieke en moderne sociaal-wetenschappelijke literatuur over onbedoelde effecten van sociaal handelen. Vervolgens besteden we aandacht aan ongewenste, onbedoelde effecten van sociaal beleid. Daartoe worden zeven mechanismen van onbedoelde effecten systematisch behandeld. Kennis van deze mechanismen, die ontleend zijn aan het werk van Sam Sieber (1981), is onontbeerlijk voor de vormgeving van effectief sociaal beleid.
2.2
Klassieke aanzetten tot de bestudering van onbedoelde effecten
Het verschijnsel van de onbedoelde gevolgen van intentioneel, sociaal handelen is van oudsher een van de centrale thema’s in de sociale wetenschappen. Belangrijke negentiende-eeuwse sociologen (en politiek economen) hebben het thema van de onbedoelde gevolgen van sociaal handelen behandeld. Ondanks deze aandacht heeft dit niet geresulteerd in een systematische analyse. Merton schrijft: ‘(...) though the process has been widely recognized and its importance appreciated, it still awaits systematic treatment.’ (Merton 1936: 894) Vijftig jaar later lijkt deze constatering nog altijd op te gaan. De aandacht voor het verschijnsel lijkt eerder af- dan toegenomen ondanks de explosieve toename van het aantal bedrijfs-, beslis- en bestuurskundigen. Boudon formuleert het als volgt: ‘Perverse effects are as rare in modern sociological analysis as they are common in social life.’ (Boudon 1982: 2) Waar Merton in ruime zin spreekt over de onbedoelde gevolgen van sociaal handelen, legt Boudon vooral de nadruk op ‘perverse effecten’, dat wil zeggen effecten die tegengesteld zijn aan de oorspronkelijke bedoelingen. Beide vormen van onbedoelde effecten worden overigens behandeld in het werk van klassieke sociaal-wetenschappelijke denkers. Het meest bekende voorbeeld van een onbedoeld, maar gewenst effect, is Adam Smiths notie van de onzichtbare hand. Wanneer mensen in hun individuele handelen streven naar individuele nutmaximalisatie brengt dit onbedoeld ook het hoogst mogelijke nut voor de gemeenschap met zich mee.1
24
Fatale remedies
Onbedoelde en ongewenste effecten van sociaal handelen spelen een belangrijke rol in het werk van De Tocqueville. In 1833 bezocht de Franse edelman Alexis de Tocqueville het welvarende Engeland. De Tocqueville ontdekte tot zijn ‘onbeschrijfelijke verbazing’ dat een zesde deel van de burgers van het in zijn ogen florerende koninkrijk leefde van publieke liefdadigheid. De Tocqueville sprak over de fatale gevolgen van een goed principe en schreef in zijn Memoir on Pauperism ‘dat elk permanent administratief systeem dat als oogmerk heeft de behoeften van de armen te ledigen meer ellende zal veroorzaken dan verhelpen’ (geciteerd in Drescher 1968: 2, vertaling G.E.). Deze redenering van De Tocqueville was niet bijster origineel. Velen waren hem reeds voorgegaan in het verkondigen van dit standpunt, dat een prominente plaats is gaan innemen in wat door Hirschman (1990) ‘ The Rhetoric of Reaction’ is genoemd. Een tweede, andersoortige vorm van onbedoelde effecten is door De Tocqueville uitgewerkt in zijn studie naar de oorzaken van de Franse Revolutie. Deze zou naar zijn mening vooral het gevolg zijn van de toegenomen welvaart voor alle burgers in de periode die voorafging aan de Franse Revolutie. Deze welvaartsgroei zou tot stijgende verwachtingen bij veel burgers hebben geleid, die echter niet tijdig konden worden ingelost. De frustratie (relatieve deprivatie) die hier het gevolg van was, vormde uiteindelijk de voedingsbodem voor de revolte tegen de gevestigde feodale machten. De Tocquevilles verklaring voor het ontstaan van de Franse Revolutie illustreert een van de belangrijkste methodologische problemen in de studie naar onbedoelde gevolgen: het aanwijzen van intenties. Is dit soms al lastig op het niveau van individueel sociaal handelen (vgl. Elster 1989: 13-21), met betrekking tot het handelen van collectiviteiten (wat zijn de intenties van ‘de wetgever’ indien gesproken wordt over de intenties van beleid) is dit nog veel lastiger (vgl. Merton 1936). Perverse effecten die vergelijkbaar zijn met De Tocquevilles theorie van de stijgende verwachtingen en relatieve deprivatie zijn ook behandeld door Marx, Weber en Durkheim. Marx legde grote nadruk op de belangentegenstellingen tussen kapitaal en arbeid. Het kapitalisme zou een klasse van verpauperde en van hun arbeid vervreemde arbeiders creëren die uiteindelijk tot de omverwerping van de kapitalistische economie zou leiden. Het is de contradictie tussen kapitaal en arbeid, in de hegeliaanse betekenis, die de perverse effecten bewerkstelligt. Het model van de perverse effecten komen we bij Weber vooral tegen in zijn verhandeling over de protestantse ethiek en het ontstaan van het kapitalisme. De protestantse ethiek, die een belangrijke motor is geweest voor het ontstaan van het moderne kapitalisme, werd juist ten gevolge van de ontwikkeling van het kapitalisme sterk verzwakt. De geest van het kapitalisme vernietigt uiteindelijk de protestantse ethiek die haar
De onbedoelde effecten van sociaal beleid
25
heeft voortgebracht.2 Durkheims verhandeling over anomie levert een ander voorbeeld van perverse effecten op. Toename van de collectieve welvaart kan leiden tot een afname van het individuele welzijn. Het uiteenvallen van sociale verbanden en de verzwakking van morele codes als gevolg van welvaartstoename kunnen anomie in de hand werken en vervolgens een afname van het individuele welzijn bewerkstelligen. Bovenstaande voorbeelden illustreren het hoge niveau van abstractie en generalisatie waarop klassieke auteurs het thema van perverse effecten van sociaal handelen uitwerkten. Ook het abstractieniveau van veel huidige discussies over de perverse effecten van beleid is hoog. Het betreft vaak effecten van grootschalig ingrijpen in het maatschappelijke en economische verkeer van omvangrijke groepen. Het aanwijzen van directe oorzaak-gevolgrelaties is dan ook uitermate lastig. Dit is – naast het probleem verbonden aan het vaststellen van intenties van beleid – een tweede methodologisch probleem verbonden aan de discussie over de onbedoelde effecten van beleid: het vaststellen van oorzakelijkheid. Voor geen van beide problemen bestaat een eenvoudige oplossing (vgl. Merton 1936: 897). Een derde probleem betreft de tijdsdimensie. Veel onbedoelde effecten van menselijke interactie openbaren zich pas op de middellange of zeer lange termijn (vgl. ook Dexter 1981; Laeyendecker 1984). Tevens vinden in de loop van de tijd aanpassingen plaats ten aanzien van de oorspronkelijke doelstellingen van beleid. Daarmee moet rekening worden gehouden bij het evalueren en signaleren van onbedoelde effecten. Zij kunnen onbedoeld zijn in het licht van de eerste doelstelling, maar bedoeld in het licht van later aangepaste doelen.
2.3
Moderne benaderingen
Het thema van onbedoelde effecten van menselijk handelen is nader uitgewerkt binnen verschillende stromingen of, voorzichtiger geformuleerd, benaderingen binnen de sociale wetenschappen. Wij zullen verschillende posities kort toelichten, zonder ook maar enige aanspraak te maken op volledigheid.3 Binnen het functionalisme, en in het bijzonder in het werk van Merton, heeft het thema van onbedoelde effecten de nodige aandacht gekregen. Volgens Merton waren de onbedoelde gevolgen van menselijk handelen het kernthema van de sociologie.4 In zijn werk vinden we verschillende uitwerkingen van onbedoelde effecten. De eerste heeft betrekking op wat door Marianne Weber (1975) de ‘tragedie van het idee’ is genoemd; de teloorgang van waardesystemen als gevolg van maatschappelijke ontwikkelingen die deze hebben
26
Fatale remedies
opgeroepen (vergelijk de protestantse ethiek en de opkomst van het kapitalisme). Dit weberiaanse denkschema is door Merton (1938) toegepast in zijn dissertatie over de ontwikkeling van wetenschap en technologie in het zeventiende-eeuwse Engeland. Puriteinse waarden stimuleerden de studie naar de natuur, maar de daaruit voortvloeiende inzichten ondergroeven op den duur de religieuze leerstellingen. Een tweede variant betreft Mertons analyse van latente functies en disfuncties van sociale systemen. Onder latente functies en disfuncties verstond Merton niet herkende, observeerbare gevolgen van menselijk handelen die respectievelijk bijdragen aan dan wel destructief zijn voor de handhaving van een sociaal systeem (een groep, buurt, land, gemeenschap etc.). Een beroemde illustratie van het begrip latente functie is zijn interpretatie van de regendans van de Hopi-Indianen. De latente functie daarvan zou zijn het versterken van de onderlinge cohesie en solidariteit via gemeenschappelijke rituelen.5 Deze latente functie was van groter belang dan de manifeste functie (regen brengen).6 Een ander voorbeeld komt van Henshell (1990), die daarvoor gebruikmaakt van Michael Youngs The Rise of Meritocracy, 1870-2033 (1959). In dit boek beschrijft Young een samenleving waarin ieders maatschappelijke positie gebaseerd is op zijn of haar expertise, die exact kan worden vastgesteld. Zo’n meritocratische samenleving roept echter verschillende onbedoelde gevolgen op. Ten eerste kunnen burgers die onder aan de ladder staan nu werkelijk als sociaal inferieur worden beschouwd. Dit heeft belangrijke sociaal-psychologische gevolgen, omdat deze burgers zich niet langer kunnen beroepen op ongelijkheid van kansen ter rechtvaardiging van hun ongelijke positie. Daarnaast creëert een dergelijke meritocratie een rechtvaardiging voor het toekennen van privileges aan de elite en voor het manipuleren van ondergeschikten, omdat zij immers niet in staat zijn complexe ideeën te begrijpen. Radicale sociale verandering is niet langer mogelijk, omdat de lagere echelons van de samenleving nu worden bevolkt door talentlozen die niet in staat zijn zich adequaat te organiseren en te mobiliseren. Henshell wijst erop dat uit Youngs boek de latente functies van niet perfecte selectie naar voren komt: ‘Imperfect selection furnishes people who do not “make it” with an excuse for their final status, restricts the reasons people at the top can give to justify special privileges, and continually provides talented personnel for the roles of labor leader and, if need be, revolutionary general.’ (Henshell 1990: 149) Andere varianten van onbedoelde effecten keren terug in Mertons concepten als ‘self-fulfilling prophecy’, ‘self-defeating prophecy’ en het ‘boomerang effect’.7 Het meest bekend is het begrip self-fulfilling prophecy geworden, een onjuiste definitie van de situatie die zichzelf waarmaakt. Merton (1948) werkte dit concept onder andere uit aan de hand van het voorbeeld van de
De onbedoelde effecten van sociaal beleid
27
bankpaniek: een op onjuiste geruchten ontstane bankpaniek leidt tot het collectief opvragen van spaargelden (run on the bank), waardoor de bank uiteindelijk toch failliet gaat. Het begrip self-fulfilling prophecy zal later een prominente plaats binnen sociaal-constructivistische stromingen in de sociologie innemen. Van belang is ook Mertons kritische analyse geweest van Webers ideaaltype van de bureaucratie. Daarin maakt hij duidelijk dat bureaucratische organisaties vaak niet doelmatig en efficiënt functioneren, omdat een doelverschuiving optreedt (goal displacement): de juiste toepassing van bureaucratische regels en procedures kan uiteindelijk de organisatiedoelen gaan overschaduwen (Merton 1968). Een tweede stroming binnen de sociale wetenschappen staat bekend onder de naam handelingstheorie, labelling-theorie en sociaal-constructivisme. Daaraan zijn de namen van Howard Becker, Ervin Goffman, Aaron Cicourel en Joseph Gusfield verbonden. Binnen deze benadering wordt de aandacht gevestigd op subjectieve definitie- en classificatieprocessen die objectieve gevolgen hebben. Deze benadering heeft vooral toepassing gevonden binnen de criminologie en bij auteurs die zich bezighouden met de wordingsgeschiedenis van sociale problemen en de effecten van therapeutische en sociale controle instellingen, waaronder psychiatrische inrichtingen en gevangenissen (vgl. Polsky 1990). Bekende studies zijn die van David Matza Becoming Deviant (1969) over de ontwikkeling van crimineel gedrag, Being Mentally Ill van Thomas C. Scheff (1966) en de studie van Howard S. Becker Outsiders (1971) over ‘becoming a marihuana user’. In deze studies wordt veel aandacht besteed aan de maatschappelijke reactiewijzen op vormen van ‘deviant gedrag’. Deze maatschappelijke reactie kan een proces in werking stellen dat uiteindelijk leidt tot een bestendiging of versterking van de sociale problemen die via sociale interventies zouden moeten worden verholpen. Een voorbeeld daarvan is Goffmans analyse van stigma’s en de daaruit voortvloeiende ‘spoiled identity’ van burgers die in een psychiatrische inrichting verblijven (Goffman 1963). Andere voorbeelden zijn de negatieve effecten van langdurige gevangenisstraf,8 of het criminaliseren van specifieke sociale praktijken.9 Een voorbeeld van dat laatste is de ‘drooglegging’ – het verbod op de consumptie van alcohol – in Amerika geweest in de jaren twintig van de twintigste eeuw. De drooglegging droeg onbedoeld bij aan het criminaliseren van miljoenen tevreden Amerikaanse drinkers, zette aan tot corruptie en creëerde ongewild ideale condities voor de ontwikkeling en bloei van de georganiseerde misdaad (Henshell 1990: 141). Een moderne variant is in Amerika de huidige ‘War on Drugs’, waarbij zich vergelijkbare mechanismen lijken voor te doen.
28
Fatale remedies
Een derde benadering vindt men bij degenen die putten uit het gedachtegoed van de rationele keuzetheorie. Boudon kan als een belangrijke vertegenwoordiger van deze stroming worden beschouwd. Hij gebruikt in The Unanticipated Consequences of Social Action (1982) het begrippenpaar ‘effects of composition’ en ‘effects of aggregation’ (Boudon 1982: 5). Hiermee verwijst hij naar het feit dat het bij onbedoelde gevolgen van sociaal handelen vooral gaat om de onbedoelde gevolgen van vele, individuele handelingen op een hoger aggregatieniveau. Deze gevolgen op een hoger niveau van aggregatie komen voort uit (1) de interacties tussen individuele intenties en (2) de interactie tussen individueel handelen en de sociale omgeving. Omdat rationeel handelende individuen niet in een sociaal vacuüm opereren worden de uitkomsten van hun handelingen beïnvloed door het mogelijke gedrag van andere actoren (vgl. het prisoner’s dilemma) of door de sociale omgeving waarbinnen zij opereren. Hij heeft dit onder andere uitgewerkt aan de hand van de relatie tussen opleidingsniveau en sociale mobiliteit. De veronderstelling die ten grondslag lag aan pogingen om een meer gelijke toegang tot het onderwijssysteem te creëren was dat hierdoor de sociale mobiliteit toe zou nemen. Boudon stelt echter dat een vermindering van de ongelijke kansen op onderwijs niet tot een verhoging van sociale mobiliteit zal leiden. Dit is het gevolg van de beperkte beschikbaarheid van arbeidsplaatsen voor hoger opgeleiden en van de reproductie van sociale ongelijkheid die plaatsvindt wanneer allen streven naar een zo hoog mogelijk opleidingsniveau. Individueel, rationeel handelen (streven naar een hoge opleiding om de sociale positie te verbeteren) leidt niet tot het gewenste resultaat, omdat het interfereert met het handelen van andere individuen die hetzelfde doel nastreven en met de sociale omgeving (arbeidsmarkt en bestaande sociale ongelijkheden). Deze onverwachte ineffectiviteit van het individuele handelen en van het onderwijsbeleid veroorzaakt volgens Boudon ontgoocheling en teleurstelling die uiteindelijk tot perverse effecten kunnen leiden (vgl. ook Gambetta 1987). Interferenties als hierboven beschreven vormen in de rationele keuzetheorie de belangrijkste oorzaak van onbedoelde en perverse effecten van rationeel handelen (vgl. Elster 1989). Elementen van de rationele keuzetheorie keren terug bij een vierde benadering, namelijk de figuratiesociologie. Ook figuratiesociologen hebben oog voor de onbedoelde gevolgen van talloze, individuele handelingen op een hoger aggregatieniveau. De idee dat het menselijk leven op een gestructureerde wijze grotendeels ongepland verloopt, is een kerngedachte in het werk van Norbert Elias (Goudsblom 1987: 30). In zijn hoofdstuk over spelmodellen in Wat is sociologie? (1976) gaat Elias uitgebreid in op de onbedoelde
De onbedoelde effecten van sociaal beleid
29
effecten van individuele strevingen van mensen en van de interdependentieketens die zij met elkaar vormen. Aan de hand van verschillende spelmodellen demonstreert hij dat het spelproces een verloop aanneemt ‘dat geen van de individuele spelers beoogd, bepaald of voorzien heeft’ (Elias 1976: 103). Elias maakt tevens duidelijk dat, naarmate samenlevingen complexer zijn – in termen van interdependentieketens die burgers vormen – en de machtsongelijkheid tussen burgers geringer is, de kans op onvoorziene en ongeplande gevolgen toeneemt. Immers: meer mensen – of preciezer: sociale figuraties waarin individuen zijn ingebed – oefenen dwang op elkaar uit en meer mensen zijn in staat invloed uit te oefenen op het verloop van het maatschappelijk verkeer. Deze gedachtegang leidt overigens niet tot het verwerpen van de idee van rationele sturing van samenlevingen. Het is volgens Elias de taak van de sociologie om adequate kennis te verwerven over de bepalende factoren van onbedoelde processen. Deze kennis kan oriëntaties bieden voor een beheersing en sturing van het blinde verloop van maatschappelijke processen die onnodig veel leed veroorzaken (vgl. Elias 1971 en 1976; zie ook Benthem van den Bergh 1971: 204-216). Een op Elias geïnspireerd perspectief is door De Swaan gehanteerd in zijn boek over het ontstaan en de ontwikkeling van westerse verzorgingsstaten. De Swaan beschouwt de ontwikkeling van diverse collectieve zorgarrangementen als het onbedoelde resultaat van enerzijds de toegenomen omvang en dichtheid van interdependentie- en afhankelijkheidsketens (onder invloed van urbanisering, industrialisering en statenvorming) en anderzijds van de conflicterende strevingen van maatschappelijke actoren (in het bijzonder maatschappelijke elites) die hun eigenbelang nastreefden. Een begrensder figuratiesociologisch perspectief vindt men bij Van Stolk en Wouters, die onderzoek verrichtten onder vrouwen die in een crisiscentrum verbleven nadat zij hun man hadden verlaten. Zij wijzen erop dat de in 1965 ingevoerde Algemene Bijstandswet onbedoelde effecten heeft gehad in de verhouding tussen de partners. Zij heeft eraan bijgedragen dat de machtsbalans tussen mannen en vrouwen meer in evenwicht is gekomen. Vrouwen hebben sindsdien meer mogelijkheden gekregen om een slecht huwelijk te ontvluchten. ‘Met de sociale voorzieningen werd beoogd de welvaart te spreiden en sociale zekerheid te bieden, maar onbedoeld en onvoorzien is met de instelling ervan tevens de machtsbalans tussen de seksen verschoven in de richting van de vrouwen. De verzorgingsstaat is als het ware in een concurrentiepositie met mannen getreden.’ (Van Stolk en Wouters 1983: 85) Een laatste benadering is de culturele conflictbenadering. Onder deze benadering zijn talloze auteurs uit verschillende disciplines te scharen die oog heb-
30
Fatale remedies
ben voor de effecten van culturele misverstanden en botsingen. Het is onmogelijk een ‘woordvoerder’ aan te wijzen. Voorbeelden treft men aan in het werk van cultureel-antropologen als Clifford Geertz, Mary Douglas, James Scott en talloze andere auteurs, maar ook in het werk van sociologen (Paul Willis), sociaal-psychologen (Rom Harré) en bestuurskundigen (Aaron Wildavsky). Onbedoelde effecten worden verklaard uit de botsing tussen of interferentie van verschillende betekenissystemen (Schuyt 1986). Een bekend voorbeeld in de onderwijssociologie is de culturele reproductiethese van Willis. Willis laat zien dat de specifieke wijzen waarop arbeidersjongeren zich verzetten tegen het (middle class) schoolsysteem er onbedoeld toe bijdragen dat zij rijp gemaakt worden voor de ongeschoolde arbeid in de fabrieken. Een andere uitwerking van de culturele benadering vinden we bij de criminoloog Bovenkerk. In een overzichtsartikel over het vraagstuk van de hoge criminaliteit onder Marokkaanse jongeren spreekt hij van de ‘onverwachte consequenties van formele gelijkheid’ (Bovenkerk 1991: 968). De groeiende criminaliteit onder Marokkaanse jongeren, zo luidt zijn stelling, wordt deels in de hand gewerkt door de werking van het Nederlandse onderwijs- en justitiële systeem: ‘Door op Nederlandse wijze op te treden worden bij Marokkaanse jongeren minder of tegengestelde effecten bereikt.’ (Bovenkerk 1991: 968). De lankmoedige houding van Nederlandse hulpverleners, ordebewakers en rechters dwingt onvoldoende respect af bij Marokkaanse jongeren, sluit onvoldoende aan bij Marokkaanse tradities van conflictoplossing en draagt bij aan het afnemend gezag en autoriteit van de vader. Het gevolg is een verdere voortgang van de spiraal van criminaliteit en daarmee een verdere verslechtering van hun maatschappelijke positie. Evenals de klassieken gaan veel van de moderne auteurs niet specifiek in op beleidsinterventies, maar stellen zij in bredere zin het thema van onbedoelde effecten van sociaal handelen aan de orde. Het zal duidelijk zijn dat in deze paragraaf rivaliserende stromingen en benaderingen zijn behandeld die strijdige methodologische uitgangspunten kennen. Zo staat het methodologische individualisme van de rationele keuze- en labelling-theorie ver af van het methodologische collectivisme van het functionalisme. Er is ook een spanning tussen de procesmatige benadering van de figuratiesociologie en de statische aanpak binnen het functionalisme. Niettemin is het onze overtuiging dat elk van deze benaderingen inzichten levert die bruikbaar zijn voor de studie van onbedoelde effecten. Wij zullen ons in dit inventariserende hoofdstuk vooralsnog niet beperken tot een van de beschreven benaderingen.
De onbedoelde effecten van sociaal beleid
31
2.4
Fatale remedies
Adequate interventie in het maatschappelijke en economisch leven door middel van beleid en wetgeving is lastig. De complexiteit van sociale en economische relaties in de moderne samenleving is hoog en de inwerking daarop van beleidsinterventies is moeilijk te voorspellen. Daarnaast interveniëren overheden op steeds meer terreinen en met steeds meer verschillende middelen. Hierdoor kan het verschijnsel gaan ontstaan van verschillende vormen van overheidsbeleid die met elkaar gaan interfereren en de effecten van interventies nog moeilijker voorspelbaar maken. Voor Boudon is dit aanleiding om de maakbaarheid van de moderne samenleving via sociaal beleid sterk in twijfel te trekken. Hij schrijft: ‘ The ubiquity of perverse effects casts considerable doubt on what I would call cybernetic utopias, or utopias that represent societies programmed or open to programming. As modern industrial societies grow in complexity they seem to me, contrary to modern belief, to move further away from the ideal (or the nightmare) of general programming rather than drawing closer to it.’ (Boudon 1982: 8) Het is onbetwistbaar dat beleid vaak onbedoelde effecten heeft en soms zelfs het tegendeel kan bewerkstelligen van wat het beoogt. Of dit aanleiding is voor een pessimisme á la Boudon is echter de vraag. Het succes van bijvoorbeeld de Nederlandse verzorgingsstaat in het garanderen van een redelijk welvaartsniveau voor zijn burgers is een bewijs dat grootschalige interventies in het maatschappelijke en economische leven, ondanks alle onbedoelde effecten die zij met zich meebrengen, ook (zeer) positieve effecten kan hebben. In het vervolg behandelen we verschillende mechanismen die tot gevolg hebben dat interventies onbedoelde en ongewenste effecten kunnen hebben. Deze zijn afkomstig uit de studie Fatal Remedies (1981) van Sieber. De veelheid aan mechanismen die de revue zal passeren illustreert hoe moeilijk het is effectief te interveniëren. Een analyse van de mechanismen die verantwoordelijk zijn voor onbedoelde en ongewenste effecten is niettemin een eerste stap op weg naar een beter inzicht in de (in)effectiviteit van beleid. De hierna te behandelen mechanismen kunnen analytisch onderscheiden worden, maar in de sociale werkelijkheid van het beleid blijken vaak meerdere mechanismen tegelijk een rol te spelen. Wij gaan vooral in op ongewenste, perverse effecten of tegenbedoelde effecten van beleid. Sommige van deze effecten zijn niet exact te beschouwen als negatief, ‘omgekeerd’ effect, maar zijn veeleer een negatief bijeffect van beleid.
32
Fatale remedies
Functionele ontwrichting Dit mechanisme vindt zijn duiding in het functionalisme. De functionele vereisten die het voortbestaan van een sociaal systeem (een organisatie, een gemeenschap, een buurt, een nationale staat) garanderen, kunnen worden verstoord door een interventie die destructief uitwerkt op specifieke functionele vereisten of die de samenhang tussen verschillende functionele vereisten verstoort. Zo kunnen positieve actieprogramma’s bijdragen aan de desintegratie van zwarte gemeenschappen, omdat zij de (leidinggevende) elite wegzuigen uit een lokale gemeenschap (Wilson 1987). Een ander voorbeeld is de grootschalige stadsvernieuwing- en herhuisvestingpolitiek uit de jaren vijftig die onbedoeld bijdroeg aan de desintegratie van hechte verwantschapsrelaties en het verdwijnen van vitale arbeidersgemeenschappen (zie ook Gans 1991). De onbedoelde gevolgen daarvan zijn tot op de dag van vandaag zichtbaar, menen Michael Young en Peter Wilmott, auteurs van de beroemde studie Family and Kinship in East London (1957). In een nieuwe inleiding bij de achttiende druk poneren zij zelfs de stelling dat handhaving van dergelijke gemeenschappen dempend zou hebben gewerkt op de heftige stadsrellen in de jaren tachtig: ‘Whatever the explanation for the collective madness, it certainly destroyed the neighborhoods of small streets of houses in the older working-class areas and encouraged the movement out which was the subject of our research. In the process it replaced an urban environment at the human scale by a monolithic and impersonal one, breaking up communities of the kind we uncovered in Bethnal Green. If the lessons had been learned in the 1950s, London and the other British cities might not have suffered the anomie and violence manifested in the urban riots of the 1980s.’ (Young en Wilmott 1986: xix-xx) Dit voorbeeld maakt duidelijk dat effecten van interventies zich zowel op de korte als op de langere termijn kunnen openbaren. Een vergelijkbaar probleem lijkt zich voor te doen bij de Nederlandse werkloosheidsbestrijding. De pogingen in de jaren tachtig om het werkloosheidsniveau op korte termijn terug te dringen via een selectief uitschakelingsbeleid (via de regelingen voor vervroegde uittreding (vut) en voor arbeidsongeschiktheid (WAO)) kunnen ertoe leiden dat – in het licht van arbeidsmarkt- en demografische ontwikkelingen – een tekort aan aanbod van arbeid ontstaat op de wat langere termijn. Een tweede onbedoeld gevolg van het selectieve uitsluitingsproces is dat een kleine groep actieven de premies en belasting moet opbrengen voor een grote groep van niet-actieven (Arts en Hofstra 1988: 188-189). Een ander mechanisme is het uit balans raken van relatief contradictoire systeemvereisten. Een voorbeeld uit de sfeer van de sociale zekerheid is het precaire evenwicht tussen enerzijds de doelstelling om decente inkomens te
De onbedoelde effecten van sociaal beleid
33
verschaffen, zodat armen in staat zijn om als volwaardige burgers te participeren in de samenleving en anderzijds het inbouwen van voldoende prikkels om niet-werkenden te stimuleren tot het verrichten van arbeid. Een socialezekerheidsstelsel dat geen decente inkomens verstrekt bestendigt armoede, een stelsel dat te genereus is produceert duurzame uitkeringsafhankelijkheid. Exploitatie Dit mechanisme vloeit voort uit misbruik of oneigenlijk gebruik van middelen en mogelijkheden die regelgeving en voorzieningen aanreiken. Calculerend gedrag is de eigentijdse benaming hiervan. Misbruik en oneigenlijk gebruik kunnen zich zowel afspelen op het niveau van individuele burgers of doelgroepen van beleid, als op het niveau van de bestuurders en uitvoerders van beleid. Een populair thema in de huidige discussie over de verzorgingsstaat is dat van het berekenend omgaan met overheidsvoorzieningen. Zo zouden calculerende burgers gebruikmaken van het stelsel van sociale zekerheid om geen vuil en slecht betaald werk te hoeven verrichten of om op vroege leeftijd uit het arbeidsproces te stappen. Een dergelijke analyse sluit aan bij die van Murray (1984) die de oorzaak van de groeiende armoede en bijstandsafhankelijkheid in de jaren zeventig in Amerika niet herleidde tot sociaal-economische factoren, maar tot de onbedoelde effecten van sociaal beleid dat in de jaren zestig met goede bedoelingen is ontwikkeld (vgl. De Tocqueville).10 De kern van zijn betoog is dat de armen rationele kosten-batenanalyses maken, die ten gunste van een uitkeringsbestaan uitvallen. Evenals in de Nederlandse discussie gaat Murray uit van een calculerend individu dat zijn eigen belang tracht te optimaliseren. Andere auteurs hebben vooral gewezen op calculerende sociale partners die de arbeidsongeschiktheidsregelingen optimaal hebben benut om werknemers op een relatief gunstige wijze te laten afvloeien of om een bedrijf zonder al te veel conflicten te reorganiseren. Het zijn in deze visie vooral de werkgevers en de vakbeweging geweest die calculerend te werk zijn gegaan. Het gevolg is een explosieve groei van het aantal uitkeringsgerechtigden en een steeds ongunstiger wordende verhouding tussen de actieve en niet-actieve beroepsbevolking, waardoor het draagvlak van de verzorgingsstaat in gevaar dreigt te komen. Misbruik en oneigenlijk gebruik van regelgeving en voorzieningen geschieden niet alleen in de sociale zekerheid of bij het betalen van belasting. Een ander terrein is de privacywetgeving. Deze wetgeving is erop gericht de positie van burgers te beschermen. De privacywetgeving verschaft veel publieke organisaties echter een alibi om lastige pottenkijkers (onderzoekers en journalisten) te weren. De privacywetgeving wordt gebruikt om de organisatie af
34
Fatale remedies
te schermen en niet de patiënt of de cliënt. Daardoor kan publieke controle op de kwaliteit van het werk van organisaties slecht worden uitgeoefend, wat uiteindelijk in het nadeel van cliënten en burgers kan uitwerken. Doelverschuiving Interventie impliceert het nastreven van bepaalde doelen, maar als gevolg van de specifieke uitvoering van sociaal beleid kunnen de oorspronkelijke doelen uit het zicht raken, vergelijk bijvoorbeeld het door Merton beschreven mechanisme van ‘goal displacement’ (Merton 1968; vgl. ook Blau 1963). Dit mechanisme keert terug in het werk van Michels. Ook in democratische organisaties als politieke partijen en vakbonden worden de doelen van de organisatie – het realiseren van een meer gelijke samenleving – ondergeschikt gemaakt aan de belangen van de enkele leden van het bestuur van de organisatie (oligarchie) (Michels 1969). Een vergelijkbaar mechanisme wordt beschreven in het werk van Goodin en LeGrand. Zij introduceren het begrip ‘bureaucratic empire building’ (Goodin en LeGrand 1987) en schrijven dat bureaucratische organisaties gericht zijn op zelfhandhaving en expansie. Het kan niet ontkend worden dat bijvoorbeeld in de jaren tachtig bedrijfsverenigingen en sociale diensten indrukwekkende ‘empires’ hebben opgebouwd. Dat heeft er mede toe geleid dat de doelstelling van het begeleiden van burgers naar de arbeidsmarkt vaak niet serieus werd genomen en dat dergelijke instanties zich vooral bezighielden met het verstrekken van uitkeringen of marginale en symbolische activiteiten ten behoeve van specifieke doelgroepen. Binnen dergelijke organisaties vond een doelverschuiving plaats. De primaire doelstelling van het reïntegreren van mensen in de arbeidsmarkt en het bevorderen van de zelfstandigheid van burgers verschoof naar de doelstelling van het verstrekken van uitkeringen en het begeleiden van uitkeringsafhankelijke cliënten. Een ander voorbeeld van doelverschuiving is ook waarneembaar in de sfeer van de reïntegratieprojecten voor langdurig werklozen. In plaats van werklozen te integreren in de arbeidsmarkt worden zij aangemeld voor allerhande, vaak gebrekkig opgezette, scholings- en werkervaringsprojecten. Zo worden opleidingsnomaden gecreëerd die weinig kans maken op de reguliere arbeidsmarkt, maar die wel het bestaansrecht van de nieuwe organisatie legitimeren (Van der Veen et al. 1992). Classificatie Interventie impliceert classificatie. Er dient onderscheid te worden gemaakt tussen mensen die wel en die geen recht hebben op voorzieningen en tussen situaties waarin wel en waarin niet behoeft te worden ingegrepen. Classificaties zijn het product van een interveniërende overheid, van professionele
De onbedoelde effecten van sociaal beleid
35
hulpverleners en van bureaucratische organisaties. De behandeling van individuen door talloze organisaties vraagt om simpele technieken, om min of meer eenduidige onderscheidingen tussen burgers, zodat mensen die voor behandeling in aanmerking komen geselecteerd kunnen worden en een onderscheid gemaakt kan worden tussen verschillende typen cliënten. Classificaties kunnen verschillende onbedoelde gevolgen genereren. In de eerste plaats door de reacties van degene die geclassificeerd wordt, wat kan uitmonden in gedrag conform de classificatie of in verzet tegen de wijze waarop men geclassificeerd is. In de tweede plaats zijn reacties van anderen van belang voor de effecten van classificatie. Wanneer iemand als ‘crimineel’ bestempeld wordt is de kans groot dat anderen (werkgevers, uitkeringsinstanties, het gerechtelijk apparaat) de betrokkene primair vanuit dit label gaan benaderen. Dit verkleint zijn of haar kansen op bijvoorbeeld een baan of een onbevooroordeelde behandeling, waardoor uiteindelijk de kans bestaat dat de betrokkene in zijn criminaliteit bevestigd wordt en zich er meer en meer naar gaat gedragen. Het zelfbevestigende effect van classificaties is dus zowel het gevolg van de invloed ervan op het zelfbeeld van de betrokkene als van de invloed op het beeld dat anderen zich vormen van de betrokkene. In de tweede plaats zijn classificaties van invloed op de verwachtingen van burgers. Door middel van het mechanisme van sociale vergelijking kan dit leiden tot misbruik en oneigenlijk gebruik en tot stijgende verwachtingen. Wanneer een bepaalde beleidsclassificatie voordelen met zich meebrengt (bijvoorbeeld ‘arbeidsongeschikt’ zijn in plaats van ‘werkloos’ of ‘woningdeler’ in plaats van ‘samenwoner’), kan dit leiden tot het aanpassen van de eigen situatie aan de officieel vereiste definitie van de situatie. Stijgende verwachtingen als gevolg van classificatie zijn vooral van belang in geval van vormen van herverdelend beleid (zoals sociale zekerheid en belastingwetgeving). Er zijn altijd mensen die beter af zijn, terwijl het niet direct duidelijk is voor betrokkenen waarom in het beleid onderscheid wordt gemaakt. Classificaties zijn immers altijd tot op zekere hoogte arbitrair. Dit kan een motor van stijgende verwachtingen in werking zetten. De bovenstaande mechanismen kunnen perverse effecten bewerkstelligen. Stijgende verwachtingen kunnen, op de wijze als door De Tocqueville beschreven, tot gevoelens van achterstelling (relatieve deprivatie) leiden en vervolgens tot overvraging van beleid (vgl. Van Doorn 1980). De effecten van classificaties op het zelfbeeld van mensen of het beeld dat anderen van hen hebben, kunnen een bevestiging van de situatie in de hand werken die via beleidsmatig ingrijpen juist veranderd had moeten worden. Misbruik en oneigenlijk gebruik kunnen tot een uitputting van middelen leiden en tot een volstrekt andere verdeling van middelen en rechten en plichten dan aanvankelijk was beoogd.
36
Fatale remedies
Provocatie Iedere vorm van interventie is gebaseerd op een definitie van de situatie. Dergelijke definities zijn uiteraard altijd meer of minder omstreden. Wanneer het beleid bovendien een bedreiging voor bepaalde groepen betekent en deze groepen de officiële definitie van de situatie niet onderschrijven, kan dit leiden tot provocatie. Een interventie die bedreigend is of die als illegitiem wordt ervaren nodigt uit tot verzet. Een bekend voorbeeld van de negatieve effecten van bedreigende interventies is het optreden van de politie bij ongeregeldheden. Alleen al het vertoon van macht door de politie kan het omgekeerde bewerkstelligen van wat werd beoogd: toename van de ongeregeldheden (Sieber 1981: 127). Deze gedachtegang keerde vaak terug in de berichtgeving over het politieoptreden bij de kroningsrellen in Amsterdam op 30 april 1980 (Engbersen et al. 1983). Het vertoon van macht kan aanmoedigen tot het ‘sluiten van de rijen’, waardoor ingrijpen alleen maar lastiger wordt. Interventies die gericht zijn tegen het voortbestaan van bepaalde groepen kunnen daardoor juist groepsvorming versterken. Een voorbeeld van dit mechanisme kan worden gevonden in het Amerikaanse anti-drugsbeleid. Het harde optreden van de Amerikaanse overheid tegen druggebruikers, bijvoorbeeld in de jaren zestig toen het gebruik van marihuana een onderdeel van de jeugdcultuur was, heeft juist de subcultuur van het druggebruik versterkt en het druggebruik doen toenemen (Sieber 1981: 124). Een ander voorbeeld van provocerende interventie is positieve actie. Positieve actie betekent een bedreiging van de positie van gevestigde groepen (mannen, blanken). Verzet tegen strikte vormen van positieve actie valt dan ook te verwachten. Dit verzet kan de effectiviteit van het instrument van positieve actie frustreren, en kan ook voor de positie van degenen voor wie de positieve actie bedoeld is juist het omgekeerde van wat werd beoogd bewerkstelligen. Deze positie kan verzwakt worden door het verwijt dat men de functie te danken heeft aan het feit dat men vrouw of gekleurd is. Desegregatie van scholen in de Verenigde Staten in de jaren zeventig levert een ander voorbeeld van een interventie waar via het mechanisme van provocatie ten dele het omgekeerde is bereikt van wat men voor ogen had. Het systeem van desegregation busing en de inperking van de keuzevrijheid van ouders om een school voor de kinderen te selecteren, hebben geleid tot een sterke groei van private scholen en tot het verhuizen van blanke ouders (white flight) naar wijken en randsteden waar zij niet met het desegregatiebeleid werden geconfronteerd. ‘ The side effect of desegregation was resegregation,’ schrijven Pressman en Wildavsky (1984: 221). Desegregatiebeleid heeft zodoende geleid tot een verzwakking van de positie van openbare scholen, omdat de kinderen van de welgesteldere, blanke ouders op grote schaal uit het openbare schoolsysteem vertrokken.11
De onbedoelde effecten van sociaal beleid
37
Een ander voorbeeld van provocatie is de invoering van de identificatieplicht in Nederland. De identificatieplicht kan de relatie tussen etnische minderheden en de politie op scherp zal zetten, omdat de controle zich vooral zal concentreren op mensen die een zwarte of donkere huidskleur hebben. Deze controles kunnen provocerend werken en daarmee rellen in de hand werken. De invoering van de identificatieplicht zal tevens leiden tot een toename van fraude met persoonsbewijzen (zie Tjin 1992) en tot het verder ondergronds gaan van illegale werknemers (vgl. Pressman en Wildavsky 1984: 221-222). Over-commitment Een van de oorzaken van de geringe effectiviteit van beleid is gelegen in het stellen van doelen die moeilijk of zelfs onmogelijk te realiseren zijn. Sieber reserveert hiervoor de term van ‘over-commitment’, dat zowel vertaald kan worden met ‘overbetrokkenheid ’ als met ‘te veel beloven’. Over-commitment vindt op verschillende wijzen plaats. Ten eerste door het verstrekken van onvoldoende middelen om de gestelde doelen te bereiken. Een voorbeeld daarvan is de Amerikaanse ‘War on Poverty’, een van de meest ambitieuze programma’s onder president Johnson (1963-1969) om armoede te bestrijden. De omvang van de problemen was dusdanig dat de geïnvesteerde middelen op voorhand ontoereikend waren. Onderfinanciering hoeft echter nog niet direct tot perverse effecten van het beleid te leiden. Deze treden wel op wanneer ze samengaan met stijgende verwachtingen bij burgers en uitvoerende professionals, als gevolg van de gedane beloften, die vervolgens gefrustreerd worden. Wanneer beleid voor de reïntegratie van werklozen en arbeidsongeschikten niet gepaard gaat met het verstrekken van voldoende middelen, kunnen de negatieve gevolgen voor de burgers en uitvoerende organisaties groter zijn dan de positieve effecten. De vraag naar de toereikendheid van middelen voor het uitvoeren van een interventieprogramma heeft ook betrekking op machtsmiddelen. Het ontbreekt veel organisaties met een coördinerende taak aan voldoende machtsmiddelen om deze taak effectief te kunnen uitvoeren (denk bijvoorbeeld aan Directie Coördinatie Minderhedenbeleid van het ministerie van Binnenlandse Zaken). Coördinerende organisaties worden vaak opgezet om problemen op bepaalde beleidsterreinen op te lossen. Wanneer zij echter door een gebrek aan machtsmiddelen niet in staat zijn tot effectieve coördinatie, verworden deze organisaties tot de zoveelste organisatorische laag op het beleidsterrein, met als gevaar dat ze een rem worden op de effectiviteit – meer overleg, meer bureaucratie – in plaats van een verbetering te bewerkstelligen. Ook aanvankelijk succes van interventieprogramma’s kan tot middelenpro-
38
Fatale remedies
blemen leiden. Wanneer beleid nieuwe behoeften in het leven roept of latente behoeften manifest maakt, kan dit leiden tot een continue overvraging van beleid. Glazer (1988: 5) merkt hierover op: ‘Social policy thus, in almost every field, created new unmanageable demands. It was illusionary to see our social policies as only reducing a problem; any social policy has dynamic aspects such that it also expands the problem, changes the problem, generates further problems. And social policy is then challenged to deal adequately with these new demands that follow the implementation of the original measures.’ Volgens deze redenering worden door middel van beleid problemen niet opgelost, maar vooral nieuwe problemen in het leven geroepen. Een uitwerking van deze gedachtegang is Wildavsky’s analyse van de ontwikkeling van de gezondheidszorg in Amerika. Door het succes ervan gingen burgers steeds hogere eisen stellen aan de gezondheidszorg. In de woorden van Wildavsky (1977): ‘Doing Better and Feeling Worse: the Political Pathology of Health Policy.’ Het middelenprobleem is het meest pregnant wanneer er sprake is van eindige middelen, zoals natuurlijke hulpbronnen, fysieke ruimte of arbeidsplaatsen voor hoger opgeleiden. Het probleem van de eindige middelen doet zich op steeds meer terreinen voelen. Een voorbeeld hiervan is het vervoersbeleid. Meer of bredere wegen vormen geen echte oplossing voor fileproblemen. Ze leiden of tot een verschuiving van problemen (wanneer een weg breed genoeg wordt om het verkeer te verwerken, verplaatst het fileprobleem zich naar de toegang tot de stad) of hebben geen enkel positief effect (bijvoorbeeld omdat meer mensen besluiten de auto te gaan gebruiken). Het probleem van de eindige middelen kan perverse effecten bewerkstelligen wanneer zij gepaard gaan met een toenemende frustratie bij burgers. Dit verschijnsel doet zich bijvoorbeeld voor in het onderwijs (vgl. De Vries 1989). Verbetering van de toegang tot scholing en verhoging van het scholingsniveau om zodoende meer gelijkheid van kansen te creëren, hoeven niet tot grotere gelijkheid te leiden. In de eerste plaats is het aantal arbeidsplaatsen voor hoger geschoolden beperkt. Wanneer het aanbod de vraag overtreft kan dit tot frustratie leiden. In de tweede plaats zal een dergelijk beleid vooral een verhoging van het scholingsniveau van de totale bevolking bewerkstelligen. Of: op deze wijze stijgt iedereen een sport op de maatschappelijke ladder, maar verandert er weinig aan de onderlinge verhoudingen (Hirsch 1977). In de derde plaats kan een vergroting van het aanbod van hoger geschoolde tot verdringingseffecten leiden (wanneer het aanbod de vraag overtreft) en zo op een dubbele manier tot frustratie leiden. Niet alleen bij de hoger geschoolden die onder hun niveau moeten werken, maar ook bij de mensen die door hen verdrongen worden.
De onbedoelde effecten van sociaal beleid
39
Geruststelling Edelman (1976) heeft gewezen op het symbolische karakter van veel vormen van beleid. Symbolisch beleid heeft niet zozeer tot doel om problemen op te lossen als wel om burgers gerust te stellen. Sieber spreekt in dit verband van placation, dat vertaald zou kunnen worden met geruststelling en pacificatie. De boodschap die dergelijke vormen van beleid uitdragen is dat er iets aan het probleem wordt gedaan, de aanpak is echter meer retorisch dan effectief. Het symbolische karakter draagt het gevaar in zich van het op langere termijn versterken van wanhoop en verzet van burgers. Een bekend voorbeeld van symbolische wetgeving is de separate but equal doctrine die, door de Amerikaanse Supreme Court in het leven geroepen in 1896, decennialang de verhoudingen tussen blank en zwart in de Verenigde Staten heef bepaald. Deze uitspraak gaf zwarten alleen in symbolische zin gelijke rechten, maar ondertussen nam de spanning tussen blank en zwart verder toe. Een ander voorbeeld van ‘geruststellende’ interventies zijn criminaliteitspreventieprogramma’s. Evaluatieonderzoek laat overduidelijk zien dat veel van deze programma’s weinig effectief zijn. Op den duur gaat dat zich wreken. Buurtbewoners verliezen het vertrouwen in een overheid die geen veilige openbare orde kan garanderen en nemen het recht in eigen hand, waardoor zij zelf een bijdrage leveren aan een criminaliteitsspiraal. Dit laatste komt in Nederland overigens bijna niet voor. Initiatieven tot oprichting van burgerwachten blijken nimmer te beklijven in Nederland. Veel van de besproken mechanismen kunnen worden gekoppeld aan specifieke sociologische stromingen of benaderingen. Dit geldt in het bijzonder voor functionele ontwrichting en doelverschuiving die hun oorsprong vinden in de functionalistische literatuur. Verder kan het mechanisme van exploitatie gemakkelijk begrepen worden vanuit een rationeel keuzeperspectief en is het mechanisme van classificatie een centraal thema binnen het sociaal-constructivisme en culturele conflictbenadering.
2.5
Slot
Een opsomming van ongewenste, averechtse effecten van sociaal beleid brengt het gevaar met zich mee dat de gedachte postvat dat sociaal beleid louter negatieve effecten tot gevolg heeft. Dat zou een onjuiste conclusie zijn. Al eerder is opgemerkt dat via sociaal beleid grootse prestaties zijn geleverd, zoals het garanderen van een decent bestaan voor veel burgers via relatief universele verzorgingsarrangementen en het realiseren van processen van sociale mo-
40
Fatale remedies
biliteit. In internationaal perspectief is Nederland een beschaafde samenleving, waarin grove ongelijkheden, levensbedreigende armoede, uitbuiting en geweld niet of op beperkte schaal voorkomen. Er is veel gerealiseerd, bedoeld en per ongeluk. Niettemin doen zich ook ongewenste, onbedoelde effecten voor als gevolg van interventies. Soms zal men deze op de koop toe moeten nemen, omdat de maatschappelijke baten ruimschoots opwegen tegen de onvoorziene, ongewenste sociale gevolgen. Dat is echter niet altijd het geval: de maatschappelijke kosten kunnen ook zodanig zijn dat bijstelling, afschaffing of vernieuwing van sociaal beleid noodzakelijk is. Inzicht in de mechanismen die verantwoordelijk zijn voor het optreden van onbedoelde effecten kan aan de basis staan van een realistischer sociaal beleid. Een onzichtbare hand of een goddelijk plan om dat te realiseren kunnen wij niet aanreiken, wel het ouderwetse idee dat inzicht oriëntatiepunten kan bieden om beleidsmatig te anticiperen op ongewenste effecten van sociaal beleid.
Nawoord: fatale remedies in het grotestedenbeleid
De bovenstaande analyse is in 1992 geschreven. Naar mijn overtuiging hebben de beschreven ‘fatale remedies’ nog niets aan geldigheid verloren (zie ook Hood 2000). Recente debatten over de zin en onzin van de classificatie ‘allochtonen’ zijn daar een voorbeeld van (Groenendijk 2007, Schinkel 2008). Een rijk illustratiegebied is ook de 40-wijkenaanpak van de minister van Wijken, Wonen en Integratie. Niet alleen omdat dit beleid de eerste minister van Wijken, Wonen en Integratie Ella Vogelaar vrij snel fataal werd (zij trad 8 november 2008 af nadat de PvdA-top het vertrouwen in haar had opgezegd), maar vooral omdat in dit beleidsveld zeker vijf van de zeven fatale remedies een rol spelen. Het eerste mechanisme is dat van functionele ontwrichting. Dit mechanisme speelt vooral in die wijken waar grootscheepse stedelijke herstructurering plaatsvindt; dat wil zeggen het wijzigen van de woningvoorraad door goedkope woningen te slopen en duurdere woningen ervoor in de plaats te bouwen. De eerste ervaringen met deze herstructurering zijn wisselend. Er zijn voorbeelden te noemen in Den Haag en Rotterdam waar deze stedelijke herstructurering goed lijkt uit te pakken (Kleinhans 2005 en Veldboer et al. 2007). Juist om sociale ontwrichting als gevolg van het wegtrekken van middengroepen tegen te gaan. Er zijn echter ook voorbeelden te noemen waar het mechanisme van functionele ontwrichting in werking treedt. Daar dreigt het sociale weefsel van delen van buurten te worden aangetast, en dienen arme bewoners te verhuizen zonder dat er voor hen reële alternatieven worden aangereikt in of buiten hun wijk.
De onbedoelde effecten van sociaal beleid
41
Het tweede mechanisme is overbetrokkenheid. Sommige beleidsinterventies zijn self-defeating, omdat de doelen die worden nagestreefd niet realistisch zijn. Tevens is de kans groot dat de financiële middelen onvoldoende zijn door de onrealistische doelstellingen. Het mechanisme van overbetrokkenheid speelt zeker een rol in de 40-wijkenaanpak . Het is de vraag of er niet veel te hoge verwachtingen zijn gewekt – van ‘probleemwijk’ naar ‘prachtwijk’ – die welhaast tot teleurstelling moeten leiden. Sommige stedelijke problemen zijn hardnekkig en niet op de korte termijn op te lossen. Het mechanisme van overbetrokkenheid speelde ook een rol bij het vertrek van minister Vogelaar. Bij de kabinetsformatie was geen adequate begroting voor deze ambitieuze ministerspost gereserveerd. Een derde mechanisme is provocatie. Beleidsinterventies kunnen dissident en deviant gedrag in de hand werken. Sommige stedelijke beleidsmaatregelen’ (de ‘Rotterdamwet’12 of vergaande maatregelen tegen overlastgevende jongeren) kunnen de verhoudingen tussen bewonersgroepen doen verslechteren. In geval van de 40-wijkenaanpak is de verhouding tussen minister van Wijken, Wonen en Integratie en diverse woningbouwcorporaties onder druk komen te staan. Er is veel politieke wijsheid nodig om te komen tot een vruchtbare samenwerking die noodzakelijk is om resultaat te boeken. Een vierde mechanisme is dat van geruststelling en pacificatie. In Nederland wordt ook wel gesproken van het Colijn-effect. Beleid kan burgers geruststellen en vervolgens tot teleurstelling en frustraties leiden. Burgers verwachten dat het goed komt, maar ervaren gaandeweg dat er geen reële resultaten worden bereikt. Het ongenoegen dat hieruit voortkomt kan als een boemerang terugslaan op het beleid en de legitimiteit ervan ondergraven. Een vijfde mechanisme is classificatie. De aanwijzing tot ‘probleemwijk’ leverde wisselende reacties op. Het bood de mogelijkheid om extra aandacht te krijgen voor lokale problemen, maar stedelijke gebieden kregen het stigma van probleemgebied opgeplakt. Deze thematiek speelde in het zuidwesten van Den Haag waar bewoners bang waren dat hun onroerend goed in waarde zou dalen. Men zal met dit fenomeen voorzichtig om moeten gaan, zowel met het opleggen van te negatieve stigma’s (‘probleemwijken’) als met te positieve stigma’s (‘prachtwijken’). Subjectieve classificaties kunnen harde objectieve gevolgen hebben (dalende huizenprijzen, vertrekkende bewoners, aarzelende ondernemers). Bewoners zijn zeer gevoelig voor overdreven negatieve of positieve beeldvorming over hun wijk. Zij willen vooral dat er iets gedaan wordt aan de reële problemen die in hun wijk spelen en aan hun maatschappelijke positie. Ook ex-minister Vogelaar onderkende de stigmatiserende werking van het maken van een lijst van ‘Vogelaarwijken’. Om die reden weigerde zij de lijst en de rangorde van de wijken openbaar te maken. RTL Nieuws eiste
42
Fatale remedies
via de Wet Openbaarheid Bestuur echter de lijst op en publiceerde een deel ervan. De nieuwe minister van Wijken, Wonen en Integratie, Eberhard van der Laan, heeft daarna de gehele lijst openbaar gemaakt. Deze mogelijke fatale mechanismen die de 40-wijkenaanpak kan oproepen zijn niet op voorhand een argument tegen de 40-wijkenaanpak. Zij maken wel duidelijk dat de nieuwe minister goed op zijn woorden moet letten, dat hij doelen en middelen op een realistische manier op elkaar moet afstemmen, dat hij in staat moet zijn de belangrijkste partijen (waaronder woningbouwcorporaties en bewoners) mee te krijgen met zijn beleid en vooral ook dat hij een scherp oog moet hebben voor het unieke, sociale weefsel in specifieke wijken.
De onbedoelde effecten van sociaal beleid
43
3
Naar de bollen? Dilemma’s rond arbeid en burgerschap
3.1
Naar de bollen?
In de zomer van 1992 toonden veel werkgevers en beleidsmakers zich bezorgd over de problemen rond bollenpellers, aardbeienplukkers, aspergestekers en ander oogstpersoneel. De oogsten zijn groot, maar arbeiders zijn er weinig. Juist op die momenten wordt het vraagstuk van arbeid en de verhouding tussen rechten en plichten van burgers actueel. De Nederlandse tuinbouw is een belangrijke sector van de Nederlandse economie en een belangrijke bron van werkgelegenheid. De tuinbouw heeft echter vaak problemen om laag- en ongeschoolde arbeidskrachten te werven. Het zijn vooral scholieren, illegalen en flinke contingenten Poolse seizoenarbeiders die werkzaam zijn in de tuinbouw. Nederlandse werklozen zijn weinig gemotiveerd om het vaak tijdelijke, vuile en zware werk te verrichten. Een Amsterdams voorbeeld maakt dat duidelijk. In 1990 weigerde de toenmalige minister De Vries een tewerkstellingsvergunning af te geven aan Oost-Europeanen, met als argument dat in eigen land – en zeker in Amsterdam – voldoende werkzoekenden aanwezig zijn, die in staat zijn om dergelijk werk te verrichten. Dit leidde tot het opzetten van een ‘bloembollenproject’ waarbij verschillende organisaties betrokken waren. Het project had tot doel 1.000 Amsterdamse werkzoekenden te werven voor werkzaamheden in de regio Lisse (Amsterdam kende toen ongeveer 75.000 werkzoekenden). De volgende uitgangspunten stonden daarbij centraal: – de deelnemers moesten minimaal twee maanden werk verrichten; – na die periode zouden zij een voorkeursbehandeling krijgen bij het arbeidsbureau; – het arbeidsbureau zou zorg dragen voor instroom van deze deelnemers in haar projecten; – er zou scholing plaatsvinden met baangarantie; – ten slotte zou er een intensieve persoonlijke begeleiding zijn bij het vinden van een baan.
45
Voor dit bloembollenproject werden dertig nieuwe projectbemiddelaars geworven en 15.000 werklozen aangeschreven. Het resultaat was 875 belangstellenden, waarvan uiteindelijk 450 mensen in aanmerking kwamen voor werk. Deze werkwilligen werden soms tot vier keer toe opgeroepen voor een gesprek ter voorbereiding op het werk. Voor hen die niet direct aan het werk konden werd een speciale fitnesstraining opgezet. Op de werkplek zelf was sprake van intensieve begeleiding om uitval te voorkomen, terwijl de begeleider de Amsterdamse werknemers naar het werk bracht en ’s avonds weer ophaalde. Eind juli 1990 waren 285 werknemers werkzaam in de bollen. Het bloembollenproject werd door de betrokken organisaties als een groot succes beschouwd. Als beslissende factoren daarvoor werden genoemd: de integrale aanpak, de betrokkenheid van diverse instanties en de intensieve begeleiding van deelnemers die uit eigen beweging mee wilden doen. Ruim twee jaar later ontwikkelde het arbeidsbureau in Den Haag een vergelijkbaar project om de personeelsproblematiek in de tuinbouw in het Westland op te lossen. Er worden vanuit de Haagse arbeidsmarkt te weinig arbeiders gerekruteerd die voor de tuinbedrijven willen werken. Dit probleem is het grootst bij de seizoensmatige arbeidsbehoefte. Hier maken tuinders vooral gebruik van buitenlandse (veelal illegale) arbeidskrachten. Begin 1992 was er in het Westland een groot aantal vacatures. Het ging om meer dan 1.000 vacatures, waarbij de lonen die betaald werden op cao-tuinbouwniveau lagen (dat is boven het minimumloon). Tevens was vervoer geregeld. Het arbeidsbureau had echter de grootste moeite om deze vacatures te vervullen. Zij werd bij haar wervingspogingen geconfronteerd met een zeer lage opkomst en veel weigeraars. Dit feit leidde tot stringentere afspraken tussen het arbeidsbureau en de Haagse sociale dienst. De namen van werkzoekenden voor wie het werk als passend aanbod wordt beschouwd, maar die weigeren of niet op komen dagen, worden doorgegeven aan de Gemeentelijke Sociale Dienst. Deze roept de betrokkenen op en beslist of sancties dienen te worden toegepast. De financiële sanctie kan oplopen tot 20 procent van de uitkering. In de periode januari 1992 tot en met mei 1992 werden in totaal 355 mensen bemiddeld naar een vacature in het Westland. In juni 1992 waren 304 mensen nog steeds werkzaam; 24 mensen hadden zich opnieuw aangemeld bij de bedrijfsvereniging of de sociale dienst voor een uitkering. Ook dit project wordt door de betrokkenen – na een moeizame start – als een succes beschouwd. De harde aanpak wordt daarbij als een belangrijke factor gezien. Het gaat om twee beleidsverhalen met eenzelfde problematiek, maar met een verschillende aanpak. De boodschap is duidelijk: er is werk in de land- en tuinbouw, maar de meeste werklozen wensen dergelijke arbeid om uiteenlopende redenen niet te verrichten. De aanpak is anders: Amsterdam kiest voor
46
Fatale remedies
een omzichtige, intensieve en genereuze benadering van werklozen (ook de eigen organisatie profiteert, zo worden dertig bemiddelaars in dienst genomen). Den Haag kiest voor een hardere aanpak, waarbij degenen die passende arbeid weigeren gekort worden op de uitkering. Deze twee verhalen staan niet alleen voor twee verschillende organisatieculturen, zij weerspiegelen tevens de verandering die plaatsvindt in het denken over arbeid en sociale zekerheid . Het relatief lankmoedige uitkeringsregime van de jaren tachtig verandert in een harder uitkeringsregime, waarin meer eisen gesteld worden aan de arbeidsinzet van werklozen (WRR 1990). In de jaren tachtig zijn groepen uitkeringsgerechtigden de uitkering als een basisinkomen gaan beschouwen, waarnaast – afhankelijk van de eigen vaardigheden – al dan niet extra inkomsten werden verdiend (Engbersen 1990). In de jaren tachtig staat de vanzelfsprekendheid van langdurige uitkeringsafhankelijkheid steeds meer ter discussie, mede als gevolg van het inmiddels ontwikkelde arbeidsmarktinstrumentarium. Deze verandering roept velerlei vragen op die raken aan het vraagstuk van burgerschap: welke formele rechten en plichten hebben burgers? Wat zijn de verplichtingen van overheden ten opzichte van burgers? Hoe en in welke mate worden sancties toegekend? Welke principiële problemen spelen daarbij een rol? Deze vragen zijn niet alleen actueel voor Nederland. In veel Europese landen en Amerika zien we dat illegale werknemers druiven, tomaten en appels plukken. Anders dan in de romans uit de jaren dertig van John Steinbeck, The Grapes of Wrath (1939) of A. den Doolaard, De Druivenplukkers (1931), waarin wordt beschreven hoe arme families door het land trekken op zoek naar arbeid, weigeren veel van de huidige uitkeringsgerechtigden dergelijk werk te verrichten. Uitkeringsregimes hebben uitkeringsgerechtigden kritischer en onafhankelijker gemaakt ten aanzien van de factor arbeid (vgl. Esping-Andersen 1990). Zij hoeven om te overleven niet werk tot elke prijs te accepteren. Daarnaast zijn er anderen die dergelijke arbeid wel willen verrichten, zoals tijdelijke arbeidsmigranten en illegalen. De bloembollencasus laat op een uitvergrote wijze de problemen zien die samenhangen met de verhouding tussen rechten en plichten van burgers en de rol van sancties. Het is een symbolisch voorbeeld voor bepaalde problemen die spelen in de Nederlandse verzorgingsstaat (vgl. Van Hoof 1990). Mag een overheid eisen stellen aan haar burgers – bijvoorbeeld hen verplichten tot werken in de tuinbouw – in ruil voor uitkeringen die zij verstrekt? Zo ja, wat voor eisen en welke sanctiemiddelen zijn daarbij gerechtvaardigd? Alvorens deze vragen te beantwoorden schetsen we drie concepties van arbeid en burgerschap.
Naar de bollen? Dilemma’s rond arbeid en burgerschap
47
3.2
Sociale rechten
Het sociale aanspraken- of rechtenmodel is geformuleerd door de socioloog Dahrendorf. In The Modern Social Conflict (1988) betoogt Dahrendorf dat de jaren tachtig zijn gekenmerkt door een sterke nadruk op welvaart en voorzieningen, maar dat dit ten koste is gegaan van de sociale rechten van burgers. Dit nieuwe accent heeft een groot aantal verliezers opgeleverd, in het bijzonder de langdurig werklozen. Om onderklassenvorming tegen te gaan dient naar zijn overtuiging de aandacht verlegd te worden naar het garanderen van sociale rechten, ofwel ‘toegangsbewijzen’, waardoor burgers de kans hebben om als volwaardig burger te participeren in de samenleving. Burgerschap valt naar de mening van Dahrendorf volledig onder de noemer van aanspraken. Het is hier dat Dahrendorf nauw aansluit bij Marshall die burgerschap definieert als het geheel van rechten en plichten – de status – die verbonden is aan volwaardig lidmaatschap van een samenleving. Dahrendorf schrijft: ‘Burgerschap is een niet-economisch concept. Het definieert iemands positie onafhankelijk van diens bijdrage aan het economische proces. De elementen van burgerschap zijn dus onvoorwaardelijk. Dat geldt zowel voor rechten als plichten. (...) Op het moment echter dat rechten en plichten hun onvoorwaardelijke karakter verliezen, staat de deur open voor de onzichtbare hand van de markt (die overigens ook welwillend kan zijn), maar bovenal voor de zichtbare hand van de machthebbers die mensen vertellen wat ze wanneer moeten doen. Aldus leidt (...) workfare tot vormen van dwangarbeid.’ Het onvoorwaardelijke karakter van rechten is een cruciaal element in Dahrendorfs conceptie van burgerschap. Hij zet zich af tegen burgerschapopvattingen, waarbij respectievelijk gemeenschapssolidariteit en het recht op publieke voorzieningen gecombineerd worden, of waarbij de verplichtingen van burgers eenzijdig worden benadrukt. Zo is hij een uitgesproken tegenstander van Amerikaanse concepties van workfare, waarin het recht op een uitkering verbonden wordt met een arbeidsverplichting. In een vrije samenleving is het recht om niet te werken een belangrijke beginsel: ‘wie werk eist in ruil voor fundamentele aanspraken, bepleit nagenoeg dwangarbeid.’ In de ogen van Dahrendorf verschilt het sociale contract fundamenteel van het particuliere contract; een particulier contract berust op wederkerigheid, op rechten en plichten van de verschillende partijen. Het sociale contract daarentegen is bovenal een verzameling van aanspraken, van rechten, ‘het bepaalt de grond waarop iedereen staat’. Aanspraken zijn toegangsbewijzen en het is aan de burgers zelf om met die toegangsbewijzen iets te doen. Dahrendorf gaat er daarbij impliciet van uit dat burgers op een adequate wijze gebruik zullen maken van hun sociale rechten. Daarbij pleit hij vooral voor het realiseren van aanspraken
48
Fatale remedies
die kansen verschaffen. Dit impliceert dat Dahrendorf de voorkeur geeft aan een basisinkomen of negatieve inkomstenbelasting boven voorzieningen die afhankelijk zijn van vermogenstoetsen (huursubsidie, bijstandsuitkeringen) of programma’s die voorschrijven wat burgers moeten doen. Het probleem in de redenering van Dahrendorf zit hem in zijn stelling over het onvoorwaardelijke karakter van de sociale rechten. Bij Dahrendorf lijkt dit te impliceren dat van overheidswege geen enkele dwang kan worden uitgeoefend op burgers die geen arbeid wensen te verrichten. Tegelijkertijd maakt Dahrendorf zelf duidelijk dat arbeidsparticipatie een cruciaal mechanisme is om onderklassenvorming tegen te gaan. Tevens pleit hij voor het ontwikkelen van sociaal beleid dat mensen prikkelt en stimuleert om te gaan werken. De vraag is echter wat te doen met die mensen die – om wat voor reden dan ook – zich niet laten prikkelen en oneigenlijk gebruik maken van hun ‘entreebewijzen’. In de meeste verzorgingsstaten heeft deze thematiek ertoe geleid dat een sociaal grondrecht als bijstand (sociale voorziening) wel degelijk een voorwaardelijk karakter heeft. Wie in Zweden geen passend werk wenst te aanvaarden, verlies het recht op een uitkering en wie in Nederland zich op een onverantwoordelijke wijze gedraagt kan (in principe) rekenen op korting of stopzetting van de uitkering.
3.3
Sociale verplichtingen
Diametraal tegenover het werk van Dahrendorf staat Lawrence Mead. In Beyond Entitlements, the Social Obligations of Citizenship (1986) beargumenteert Mead dat de balans tussen rechten en plichten van uitkeringsafhankelijken uit evenwicht is geraakt. Zich baserend op communitaristische noties van burgerschap betoogt Mead dat parallel aan het recht op een uitkering, de verplichting tot arbeid onvoldoende is ontwikkeld. In de opvatting van Mead dient er sprake te zijn van een wederkerige relatie tussen burgers en de staat. Mead gebruikte zijn conceptie van burgerschap om de lankmoedigheid van het Amerikaanse systeem te bekritiseren en zijn argument voor workfare te funderen. Anders dan Marshall en Dahrendorf ziet Mead sociaal burgerschap niet als een formele status; maar als een sociaal doel waarnaar burgers dienen te streven. Gelijk burgerschap impliceert dat alle competente burgers dezelfde gemeenschappelijke verplichtingen nakomen. Er is een relatie tussen een pakket van minimale competenties en burgerschap. Het is de taak van de overheid om die minimale competenties, indien nodig, te realiseren. Daarvoor is een autoritaire en paternalistische overheid nodig die welbewust bepaalde sociale verplichtingen afdwingt. De belangrijkste sociale verplichtingen zijn vol-
Naar de bollen? Dilemma’s rond arbeid en burgerschap
49
gens Mead het verrichten van arbeid (tenzij ouderdom en arbeidsongeschiktheid dat onmogelijk maken), het zelfstandig ondersteunen van het eigen gezin (slechts als men te weinig verdient is bijstand geoorloofd), schrijf- en spreekvaardigheid in het Engels, het bereiken van een bepaald onderwijsniveau om geschikt te zijn voor de arbeidsmarkt en het naleven van de wet, alsmede het tonen van sociale verantwoordelijkheid ten opzichte van andere burgers. Mead benadrukt vooral de sociale verplichting tot arbeid. Het recht op een uitkering dient verbonden te worden met de wil om te werken, ongeacht de kwaliteit van het werk. In de ogen van Mead is workfare een cruciale vorm van publieke educatie, en onderwijs en werk zijn publieke activiteiten die van alle competente leden van een samenleving mogen worden verwacht ‘for their own good and society’s’ (Mead 1989: 166). Meads analyse is sterk gericht op de individuele verplichtingen van burgers en minder op de publieke verplichtingen van overheden om adequate voorwaarden te scheppen voor competent burgerschap (het argument van Dahrendorf ). Meads critici zijn daarom van mening dat een samenleving die niet in staat is om goede scholen, fatsoenlijke huisvesting en toegankelijke gezondheidszorg voor alle burgers te realiseren de morele autoriteit verliest om plichten op te leggen. Een tweede bezwaar tegen Meads analyse is dat hij ervan uitgaat dat er voor iedereen werk is weggelegd. Velen hebben erop gewezen dat de formele arbeidsmarkt is afgesloten voor bepaalde groepen burgers (in het bijzonder voor laaggeschoolde AfroAmerikanen) en dat anderen die aangewezen zijn op het secundaire segment van de arbeidsmarkt te weinig verdienen om zonder armoede door het leven te kunnen gaan (Wilson 1987). In The New Politics of Poverty (1992) bekritiseert Mead verschillende gangbare beleidsremedies. Progressieve intellectuelen en politici pleiten vooral voor het afbreken van maatschappelijke barrières, meer overheidsinterventie en veronderstellen dat burgers in staat zijn om gebruik te maken van aangeboden mogelijkheden. Conservatieven daarentegen wensen minder overheidsinterventie en gaan ervan uit dat minder overheidsbemoeienis juist prikkelt tot grotere inspanningen bij burgers. In beide benaderingen staat de competentie van de burger niet ter discussie. Er wordt verondersteld dat de kwetsbare groepen op een rationele wijze hun eigenbelang weten te dienen door te reageren op positieve dan wel negatieve economische prikkels. Mead daarentegen wenst niet te praten over meer of minder overheidsbeleid en over calculerende burgers. Hij gaat ervan uit dat langdurig werklozen niet als competente burgers kunnen worden beschouwd en zich daarom ook niet rationeel gedragen. Gangbare sociale programma’s dragen zijns inziens ook niet bij tot de ontwikkeling van competent burgerschap. Het ontbreekt de armen niet aan kansen, maar aan de competentie om die kansen te benutten. Naar de mening van
50
Fatale remedies
Mead vindt momenteel een fundamentele transformatie plaats in het denken over de inhoud en vormgeving van sociaal beleid ten behoeve van de armen. Mead (1997) spreekt van ‘nieuw paternalisme’. Er zou behoefte zijn aan een normgevende politiek die de armen niet alleen van geld voorziet, maar ook voorschrijft hoe zij moeten leven (vgl. ook Polsky 1991). Het nieuwe paternalisme wordt door Mead benoemd als afhankelijkheidsbeleid (dependency politics). Deze afhankelijkheidspolitiek is gericht op het wegwerken van de gedragsproblemen van niet-werkende armen en het herwaarderen van de individuele verantwoordelijkheid van burgers. Deze politiek is naar zijn aard moralistisch en anti-sociologisch. Het beleid weigert te verwijzen naar externe factoren als oorzaak van sociale ongelijkheid en afhankelijkheid, maar wenst te sleutelen – soms met harde hand – aan de competenties en gedragsproblemen van burgers zodat zij zich kunnen ontwikkelen tot een volwaardige burger.
3.4
Wederkerigheid van prestaties
Een derde visie op burgerschap is van Nederlandse makelij. Deze keert terug in een serie rapporten van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR 1987, 1989 en 1990), waarin de conceptie van de activerende verzorgingsstaat is ontwikkeld. Centraal in deze conceptie staat het terugdringen van de apathiserende werking van de verzorgingsstaat en het vergroten van de arbeidsparticipatie van burgers. Burgerschap wordt vooral gekoppeld aan economische participatie en integratie (Dercksen en Schoonenboom 1989). Duidelijk is dat rechten van burgers niet als onvoorwaardelijk worden beschouwd. Tegenover het recht op onderwijs of een uitkering dient een adequate inspanning van de kant van de burgers te staan. Tegelijkertijd verplicht de overheid zich om (nieuwe) adequate voorzieningen te realiseren. Er dient sprake te zijn van wederkerigheid van prestaties. Dit laatste aspect komt bij Mead amper aan de orde. De visie van de WRR wordt onder meer verwoord in een rapport over allochtonenbeleid: ‘De raad is zich ervan bewust dat zijn voorstellen om de positie van minderheden in de Nederlandse samenleving structureel te verbeteren een grote inspanning vragen van alle betrokkenen – allochtonen en autochtonen en hun organisaties, de sociale partners en de overheid. Mogelijkheden om van toegekende rechten te kunnen genieten, als om opgelegde plichten te kunnen waarmaken, zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden aspecten van een volwaardig burgerschap.’ (WRR 1989:13) Dit burgerschapsschema is ook in andere rapporten uitgewerkt, waaronder Een werkend perspectief (1990). In dit rapport wordt de economische en soci-
Naar de bollen? Dilemma’s rond arbeid en burgerschap
51
ale noodzaak van arbeid beargumenteerd. Om het voorzieningenniveau van de Nederlandse verzorgingsstaat op een decent niveau te kunnen handhaven en aan te passen dient de arbeidsparticipatie van burgers te worden vergroot. Tegelijkertijd merkt de WRR op dat arbeid in een geïndividualiseerde samenleving het integratiemiddel bij uitstek is. Een grotere arbeidsparticipatie is daarom niet alleen goed voor de nationale gemeenschap en de overheidskas, maar ook voor het maatschappelijk functioneren van haar burgers. Werkende burgers zijn, in vergelijking met uitkeringsafhankelijken, ook ‘betere’ en ‘gelukkigere’ burgers (in termen van psychologisch welbevinden en zelfrespect). De WRR voegt een tweetal nieuwe elementen toe aan de discussie over rechten en plichten en de rol van arbeid. Enerzijds de idee van wederkerigheid van prestaties, anderzijds de economische noodzaak tot grotere arbeidsparticipatie om de nationale verzorgingsstaat te handhaven. Er wordt in het laatste geval een politiek-economische factor toegevoegd aan de discussie die in de twee andere beschouwingen (in het bijzonder bij Dahrendorf ) minder naar voren komt: er moet gewerkt worden om de entitlements te realiseren. Het internationale arbeidsbestel wordt daarbij beschouwd als een gegevenheid waar men zich niet aan kan onttrekken. Op de conceptie van de activerende verzorgingsstaat is de nodige kritiek gekomen. In het bijzonder dat in de praktijk de wederkerigheid van prestaties niet kan worden waargemaakt. De ervaringen met bepaalde vormen van activerend arbeidsmarktbeleid, zoals gesubsidieerde arbeid, zijn niet zo bemoedigend. Mensen blijven vaak gevangen in een gesubsidieerd, tertiair segment van de arbeidsmarkt. Wanneer burgers worden ingeburgerd in een eigen werklozen- of opleidingscircuit kan het uiteindelijke effect een vorm van uitburgering zijn (vgl. Engbersen 1993). In de jaren negentig is op grote schaal ‘additioneel, gesubsidieerd werk’ gecreëerd, vaak in de publieke sector. Dit beleid droeg bij aan de daling van de langdurige werkloosheid tussen 1995-2000 met ruim 160.000 personen! Wel raakten groepen opgesloten in dit segment van additionele arbeid en konden zij geen reguliere baan verwerven (De Beer 2000).
3.5
Burgerschapdillemma’s
De drie concepties geven verschillende antwoorden op de bloembollencasus. Naar de mening van Dahrendorf zouden burgers het recht moeten hebben om dergelijke afgedwongen arbeid te weigeren zonder dat hun uitkering in gevaar komt. Mead daarentegen zal geen enkel probleem hebben met de verplichting tot seizoensgebonden arbeid in de tuinbouw. In geval van een te
52
Fatale remedies
gering loon mag dit echter wel worden aangevuld met gemeenschapsgeld tot een bepaald minimumniveau. Daarnaast moet intensieve begeleiding plaatsvinden om uitval te voorkomen. De wijze waarop het arbeidsbureau in Den Haag omgaat met de bollenproblematiek geeft een beeld van de Nederlandse WRR-variant: het gaat om banen in de tuinbouw waarvoor een cao-loon wordt betaald en waarvoor vervoer geregeld is. Laag- en ongeschoolde werkzoekenden die in aanmerking komen voor dergelijk werk en die niettemin weigeren kunnen een sanctie tegemoet zien. De korting op de uitkering is ongeveer 20 procent. Daarmee komen de bestraften overigens onder het sociaal minimum te zitten. De analyse van burgerschapsconcepties in relatie tot arbeid maakt burgerschapdilemma’s zichtbaar. Een eerste burgerschapsdilemma betreft de spanning tussen vrijheid en dwang. Moeten burgers die niet genegen zijn om aan het arbeidsproces deel te nemen hiertoe worden gedwongen op straffe van een korting op de uitkering of het intrekken daarvan? En moeten zij die onvoldoende competenties hebben, worden gedwongen tot het deelnemen aan trajecten van onderwijs en scholing? Waar houdt motiveren en overtuigen op? Dit cruciale dilemma doet zich vooral voor in verzorgingsstaten met een ontwikkeld sociaal beleid. Hoe om te gaan met free riders, werkschuwen of burgers die zorgtaken hebben (voor kinderen of ouders) en die zich niet wensen te scholen en geen loonarbeid willen verrichten?1 Een tweede dilemma betreft het risico dat overheden in gebreke blijven in het nakomen van hun publieke verplichtingen. Indien er onvoldoende perspectief is op reguliere arbeid en er geen adequate voorzieningen zijn voor kinderopvang en inburgering, leidt de activerende verzorgingsstaat met zijn scholing, jeugdwerkgarantiebanen, werkervaringsplaatsen en gesubsidieerde arbeid tot een uitzichtloze vorm van workfare. Sommige deelnemers zullen hier baat bij hebben, andere in het geheel niet. De vraag dringt zich dan op of het zinvol is voorzieningen in alle gevallen verplichtend aan te bieden.
Nawoord: grenzen aan moreel burgerschap
Vanaf het einde van de jaren tachtig van de vorige eeuw is het onvoorwaardelijke karakter van sociale rechten steeds meer ter discussie komen te staan. Het aloude principe van wederkerigheid is belangrijker geworden in de sociale zekerheid . Er is een sterker accent komen te liggen op plichten van burgers, en ook op de eigen verantwoordelijkheid van burgers. Het door Lawrence Mead gepredikte nieuwe paternalisme is niet alleen een centrale rol gaan spelen in de arbeidsbemiddeling, maar ook op andere terreinen zoals
Naar de bollen? Dilemma’s rond arbeid en burgerschap
53
inburgering van migranten, leefbaarheid van wijken en de aanpak van problematische gezinnen (het ‘achter de voordeur’ reiken). Schinkel (2009) heeft dit benoemd als de verschuiving van formeel naar moreel burgerschap. Formeel burgerschap is het hebben van een juridische status (als lidmaatschap van een staat) en van sociale rechten (vgl. Dahrendorf ). Moreel burgerschap daarentegen is, volgens Schinkel, ‘een buiten-juridische normatieve invulling van wat een goede burger is’ (vgl. ook Mead 1997). Een goede Nederlandse burger is een ‘actieve’ burger die zijn individuele en sociale verantwoordelijkheid toont door te werken en te participeren in de civil society. In deze opvatting is een burger die een werkloos bestaan verkiest boven een arbeidzaam bestaan in de tuinbouw – zeker als hij of zij in staat is om te werken – een immorele burger. Toch moet worden geconstateerd dat ondanks de moralistische wending en de vormgeving van een ‘activerend’ arbeidsmarktbeleid langdurig werklozen amper zijn gaan werken in de land- en tuinbouw. In 2004 hebben 383 werklozen in de tuinbouw werk gevonden, terwijl er in datzelfde jaar ruim 20.000 werkvergunningen zijn afgegeven voor Oost-Europeanen voor tijdelijk werk in de landbouw (Raad voor Werk en Inkomen 2005). Het werk in de land- en tuinbouw wordt dus gedaan door Midden- en Oost-Europeanen met en zonder reguliere arbeidscontracten. In de jaren negentig waren vooral illegale vreemdelingen werkzaam in de land- en tuinbouw (Burgers en Engbersen 1999). Met de toetreding van diverse Midden- en Oost-Europese landen tot de Europese Unie in 2004 en 2007 zijn steeds vaker reguliere arbeidsmigranten in deze sectoren werkzaam (Polen, Bulgaren en Roemenen) (De Boom et al. 2008). Dit fenomeen is niet alleen zichtbaar in Nederland, maar ook in andere West-Europese landen en in de Verenigde Staten waarin vooral illegale Mexicanen dit werk doen (Cornelius et al. 1994; Cornelius 2005). Indien landen een bepaald welvaartsniveau hebben bereikt is het nagenoeg onmogelijk om de eigen bevolking voor dit werk te interesseren. Dit geldt ook voor semi-verzorgingsstaten als de Verenigde Staten of de Mediterrane landen (Italië, Spanje en Griekenland) waarin veel werkloze burgers geen recht hebben op een bijstandsuitkering, maar toch weigeren om dergelijk werk te verrichten. De door Schinkel geconstateerde overgang van formeel naar moreel burgerschap stuit blijkbaar op twee grenzen. Die grenzen zijn van economische aard: Nederlandse werkgevers willen geen langdurig werklozen als arbeidskracht die ongemotiveerd zijn en niet bereid zijn om bepaald soort werk te verrichten tegen een lage beloning. En ze zijn ook van sociale aard. Nederlandse werklozen wensen geen werk te verrichten dat een te lage status heeft. Het is interessant om te zien dat het Hollandse workfare – in de vorm van de diverse soorten gesubsidieerde arbeid – vooral werk
54
Fatale remedies
biedt in de postindustriële sector. Vies, vuil buitenwerk of productiewerk in fabrieken valt daar amper onder (Nicis College voor Stedelijke Innovatie 2008). Daar zijn buitenlandse werknemers en ‘niet-burgers’ voor. Maar voor een analyse en morele evaluatie van deze thematiek schieten de drie concepties van burgerschap tekort. Daarvoor zijn ze te zeer verweven met de nationale staat.
Naar de bollen? Dilemma’s rond arbeid en burgerschap
55
4
Sferen van integratie. Voorbij segregatie en assimilatie
4.1
Inleiding
In het najaar van 1991 maakte de firma Benetton reclame met grote affiches waarop een boot met vluchtelingen te zien was. Het was een boot met twintigduizend Albanezen die in de zomer van dat jaar naar Italië wilden vluchten. Toen deze boot in de haven van Bari aangekomen was, werden de vluchtelingen zonder pardon door de Italiaanse overheid teruggestuurd naar Albanië. De intentie die de makers van het Benetton-affiche hadden – aandacht vragen voor het vluchtelingenvraagstuk – werd niet opgepikt. Het affiche wekte eerder angst voor een Europa dat overspoeld zou worden door een ‘vloed’ vreemdelingen, dan mededogen met mensen die in nood verkeerden (CohnBendit en Schmid 1992: 37-40). Nadien is de volle boot de metafoor geworden voor de integratie van allochtonen, vooral migranten. Opmerkelijk is de wijze waarop de metafoor op zijn kop is gezet: niet de vluchtelingen zitten in de volle boot, maar gevestigde burgers. In de woorden van Enzensberger: ‘Het zijn de ingezetenen die zich verbeelden dat ze bootvluchtelingen zijn, emigranten uit het tussendek of uitgehongerde Albanezen op een overvol spookschip.’ (Enzensberger 1993: 26) De volle boot is geen vaartuig met mensen die een veilige haven zoeken; de volle boot bevindt zich op het droge, het is het ‘schip van zorg’ (Dercksen 1993), dat aan nauw gedefinieerde categorieën burgers bescherming biedt. En het schip van zorg wordt bedreigd door de toegenomen stroom van migranten, vluchtelingen en asielzoekers. De volle boot roept bij velen het beeld op van een ‘overvolle’ samenleving en een ‘overbelaste’ verzorgingsstaat en juist niet het beeld van de penibele toestand waarin veel migranten zich bevinden. De nautische metafoor is in Nederland eerder gehanteerd voor reeds gevestigde allochtonen. In 1980 verschijnt de publicatie Tussen wal en schip van Ellemers (1980) en tien jaar later de publicatie De boot gemist van Sansone (1990). De eerste publicatie beschrijft vooral de positie van de eerste generatie allochtonen in Nederland, de tweede handelt over de situatie van een aantal werkloze Surinaamse jongeren in Amsterdam die tot de anderhalve of tweede
57
generatie behoren. De beeldspraak in de titels spreekt voor zichzelf: allochtonen zijn ‘uit de boot gevallen’ en dreigen ‘aan lager wal te raken’. De nautische metafoor staat een genuanceerde analyse van de sociale integratie van allochtonen in de weg. De situatie is voor Nederlandse staatsburgers minder dramatisch dan met de metafoor van de volle boot wordt gesuggereerd. Hetzelfde kan gezegd worden over de situatie van gevestigde allochtonen. Niet iedereen mist de boot of raakt tussen wal en schip (Köbben 1988). Publicaties over succesvolle allochtonen getuigen daarvan (Dagevos en Veenman 1992). Om te ontkomen aan de beeldspraak van de volle boot en de wal en het schip, belichten we de vraag naar de sociale integratie van allochtonen vanuit een ander perspectief. Wij bepleiten een benadering die de aandacht vestigt op diverse ‘sferen van integratie’. Hierbij hebben wij ons laten inspireren door de studie Spheres of Justice van Michael Walzer (1983). Het verschil met Walzer is echter dat wij niet ingaan op sfeergebonden principes van verdelende rechtvaardigheid, maar op sfeergebonden mechanismen en praktijken van integratie. Het is naar onze mening vruchtbaar te analyseren in welke mate en op welke wijze allochtonen in diverse maatschappelijke sferen (arbeid, cultuur, huisvesting, onderwijs, politiek, recht en religie) geïntegreerd zijn. Een dergelijk perspectief op de integratie van allochtonen biedt tevens de mogelijkheid de vraag naar de (in)compatibiliteit van sferen te stellen. Bovendien maakt dit perspectief ook duidelijk waarom de integratie van allochtonen gebaat is bij een gedifferentieerd beleid.
4.2
Sferen van integratie
In de media wordt vaak gesuggereerd dat het vraagstuk van sociale integratie louter betrekking heeft op de vraag of en hoe men allochtonen in de Nederlandse samenleving moet integreren. Hierdoor dreigt het probleem te worden geëtniseerd (Balibar en Wallerstein 1988; Taguieff 1987). Door de aandacht vooral te vestigen op etnische minderheden lopen we het risico bepaalde groepen in de samenleving te stigmatiseren, interne differentiaties te veronachtzamen en belangrijke familiegelijkenissen tussen categorieën allochtonen en autochtonen uit het oog te verliezen. Processen van verarming en onderklassenvorming treffen we immers aan bij zowel allochtonen als autochtonen (Engbersen 1990; Roelandt 1994). De vraag dringt zich dan ook op of bij de beschrijving en verklaring van de segregatie van een deel van de Nederlandse bevolking niet kan worden volstaan met een onderscheid naar klassen. Zijn classificaties als allochtonen of etnische minderheden hier niet uit den boze? Wij stellen ons op het standpunt dat het nog steeds zinvol is om een analytisch
58
Fatale remedies
onderscheid aan te brengen tussen allochtonen en autochtonen. Dit oordeel is gebaseerd op de (zeer) ongunstige maatschappelijke positie van veel allochtonen ten opzichte van autochtonen. Zo is het werkloosheidscijfer voor bepaalde categorieën allochtonen (Turken, Marokkanen, Surinamers en Antillianen) in 1991 vier à vijf keer zo hoog als dat van autochtonen, terwijl het in 1988 nog drie à vier keer zo hoog was (Veenman 1994). Deze harde cijfers rechtvaardigen een analyse die de positie van allochtonen centraal stelt. Niettemin moet voorzichtig worden omgegaan met het hanteren van categorieën waarmee een constructie van de ‘ander’ wordt gemaakt (Nauta 1987; Rath 1991; Gowricharn 1992). Om te voorkomen dat het vraagstuk van de sociale integratie geëtniseerd wordt, wordt eerst een aantal algemene kwesties behandeld die voor de sociale integratie van zowel autochtonen als allochtonen gelden. In de eerste plaats de conceptualisering van het begrip sociale integratie. Vervolgens behandelen wij de wijze waarop sociale integratie kan worden geanalyseerd. Sociale integratie als omstreden begrip Het thema van sociale integratie heeft betrekking op het klassieke ordevraagstuk. Filosofen en sociologen stellen zich van oudsher de vraag hoe de diverse handelingen van individuen tot een geordende samenleving leiden. Voor een filosoof als Hobbes kan alleen een absoluut staatsgezag mensen vrijwaren van een natuurtoestand waar iedereen elkaar naar het leven staat. En tot op de dag van vandaag proberen sociologen een antwoord te geven op de vraag hoe sociale orde tot stand komt (Luhmann 1984; Coleman 1990; Elster 1990; Peters 1993). Er is zelfs sprake van een hernieuwde aandacht voor het integratievraagstuk onder invloed van maatschappelijke processen als individualisering, culturele pluraliasering en economische polarisering. Het begrip ‘sociale integratie’ is in de politieke filosofie en sociologie omstreden. Daarvoor zijn twee redenen te geven. De eerste reden is dat het begrip sociale integratie altijd een normatieve connotatie heeft. Dit wordt vooral duidelijk wanneer men de antipoden van dit begrip in ogenschouw neemt: anomie, desintegratie, entropie, wanorde, enzovoort. Sociale integratie is niet per se positief. Wanneer mensen niet de macht hebben om de voorwaarden (mede) te bepalen waaronder zij in de samenleving geïntegreerd worden, dan kan dit als negatief worden beschouwd. Dit normatieve aspect speelt nadrukkelijk in discussies over de noodzaak van assimilatie van allochtonen. Een voorbeeld daarvan is het ‘inburgeringsplan’ van Van der Zwan en Entzinger (1994). In dat voorstel worden nieuwkomers verplicht een inburgeringstraject van scholing en werk te aanvaarden. Aangezien de normatieve connotatie van sociale integratie onvermijdelijk is, zullen de met het begrip verbonden normen geëxpliciteerd moeten worden. Wij komen hierop nog terug.
Sferen van integratie. Voorbij segregatie en assimilatie
59
De tweede reden waarom het begrip sociale integratie omstreden is, is dat filosofen en sociologen meestal slechts één dimensie van sociale integratie benadrukken. Vervolgens worden zij door anderen bekritiseerd, omdat zij een andere relevante dimensie veronachtzamen. Wij zullen dit probleem proberen te ondervangen door drie dimensies van sociale integratie te onderscheiden. Voordat we dit doen willen we eerst een tentatieve en abstracte definitie van dit omstreden begrip geven. Hierbij hebben wij in eerste instantie bewust gekozen voor een abstracte definitie die in de loop van het betoog nader wordt geconcretiseerd. Wij spreken van sociale integratie wanneer van diverse sociale eenheden een eenheid is of wordt gesmeed, en wel zo dat individuen op een volwaardige wijze deel kunnen uitmaken van deze eenheden (zie ook Latuheru et al. 1994: 8). Deze definitie kan worden gespecificeerd door het benoemen van sociale eenheden, bijvoorbeeld collectieven, culturen, instituties, sferen en systemen. Wij kiezen, zoals we later zullen uitwerken, voor de sociale eenheid van sociale ‘sferen’. Uit deze omschrijving van het begrip sociale integratie wordt duidelijk dat hiermee niet alleen een toestand, maar ook een proces wordt aangeduid (Peters 1993: 28). Sociale integratie is een toestand, voor zover uit een verscheidenheid van sociale eenheden een eenheid is gesmeed en individuen daadwerkelijk deel uitmaken van deze eenheden. Neemt men, bijvoorbeeld, de sfeer van de cultuur als sociale eenheid, dan is in een multiculturele samenleving sprake van sociale integratie, wanneer zeer uiteenlopende culturen een zodanige eenheid vormen dat mensen elkaar tolereren en respecteren (een dergelijk proces is iets anders dan het realiseren van een ‘eenheidscultuur’). Bovendien is sociale integratie een proces, omdat de afgrenzing en integratie van de sociale eenheden steeds opnieuw ge(re)produceerd worden. Zo moeten in een multiculturele samenleving voortdurend de voorwaarden worden geschapen voor het vreedzaam coëxisteren van mensen uit verschillende culturen. Dimensies van integratie In de Nederlandse literatuur over sociale integratie zien we dat vaak tweedelingen worden gehanteerd. Die tweedelingen vinden vaak hun intellectuele oorsprong in de studie van Gordon (1964) over processen van assimilatie in de Amerikaanse samenleving. Zo maken Vermeulen en Penninx (1994) een onderscheid tussen structurele integratie en sociaal-culturele integratie. Het eerste wordt omschreven als ‘volwaardige deelname aan maatschappelijke instituties’ en het tweede als ‘de sociale contacten die leden en organisaties van minderheden onderhouden met de wijdere samenleving en de culturele aanpassingen aan die samenleving’ (Vermeulen en Penninx 1994: 3).
60
Fatale remedies
Veenman (1995) daarentegen maakt een onderscheid tussen twee aspecten van integratie: participatie (enerzijds de formele participatie in maatschappelijke sectoren als onderwijs en arbeidsmarkt, en anderzijds de informele participatie met autochtonen in de sfeer van de vrije tijd) en oriëntatie (de houding die allochtonen hebben ten aanzien van het belang van participatie in de ontvangende samenleving). Veenman voegt hieraan toe dat de informele participatie samen met de oriëntatie op de ontvangende samenleving indicatoren zijn van de ‘etnisch-culturele integratie’ van etnische minderheden, terwijl de formele participatie een indicator is van de ‘sociaal-economische integratie’. Een ander onderscheid is afkomstig van Van Doorn. Hij hanteert, teruggrijpend op de Nederlandse confessionele traditie, het onderscheid tussen sociale emancipatie (‘het verwerven van een gerespecteerde plaats onder de zon, maatschappelijk, economisch en politiek’) en culturele bevestiging (‘traditionele waarden, eigen aan de specifieke cultuur van de betreffende minderheid’). Dit onderscheid valt naar zijn mening samen met het onderscheid tussen de publieke en de private sfeer. Van Doorn voegt aan zijn onderscheid toe: ‘Natuurlijk staat het handelen in de beide sferen niet los van elkaar. Vasthouden aan het cultureel eigene kan economisch nadelig zijn en rationeel onverstandig. Omgekeerd werkt integratie in het politieke en economische bestel vaak eroderend op de eigen culturele signatuur. Voorop moet echter staan dat beide aspecten waardevol zijn en erkenning verdienen.’ (Van Doorn 1989: 77) Van Doorn wijst hier terecht op de verwevenheid van de twee sferen. Culturele oriëntaties zijn deels een product van de maatschappelijke positie die mensen innemen, en tegelijkertijd beïnvloeden zij de ‘structurele integratie’ (Vermeulen en Penninx), ‘formele participatie’ (Veenman) of ‘emancipatie’ (Van Doorn). De mate van structurele integratie of emancipatie wordt veelal getoetst aan de evenredigheidsdoelstelling, dat wil zeggen de mate waarin etnische groepen die onderwerp zijn van minderhedenbeleid evenredig vertegenwoordigd zijn in diverse dominante sferen (arbeid, onderwijs en huisvesting). De dichotomisering van het integratieproces betekent een vooruitgang op die theorieën die eenzijdig het accent leggen op de integratie via de markt of via de culturele bagage van allochtonen (Gowricharn 1993: 11-19). Toch is het onderscheid tussen structurele en culturele integratie te weinig precies. Wij zullen in het volgende een onderscheid maken tussen drie onlosmakelijk met elkaar verbonden dimensies van sociale integratie: een functionele, een morele en een expressieve dimensie (Peters 1993: 96-143). Deze dimensies corresponderen met drie typen problemen waarvoor elke moderne samenleving een oplossing moet vinden. De functionele dimensie betreft het probleem hoe het
Sferen van integratie. Voorbij segregatie en assimilatie
61
handelen van mensen zo kan worden gecoördineerd dat zij met succes kunnen ingrijpen in de hen omringende wereld. De morele dimensie heeft betrekking op het probleem aan welke morele normen mensen zich moeten conformeren, opdat een rechtvaardige distributie van levenskansen plaatsvindt en de integriteit van alle mensen verzekerd is en blijft. De expressieve dimensie heeft betrekking op het probleem van de erkenning van de persoonlijke waarden door anderen en de bevrediging van behoeften voor zover die van betekenis zijn voor de vorming van een stabiele individuele en collectieve identiteit. Voor deze drie problemen moeten oplossingen worden gevonden, wil er in moderne samenlevingen sprake zijn van sociale integratie. We zullen nog even stilstaan bij de drie dimensies. Wat betreft de functionele dimensie moet het handelen zodanig gecoördineerd zijn dat de door een individu of collectief beoogde doelen bereikt worden. Het coördineren van menselijke handelingen komt de sociale integratie ten goede wanneer het daarmee beoogde doel wordt bereikt. In de functionele dimensie is niet alleen het bereiken van het gestelde doel een criterium voor succes, maar ook efficiëntie: het op een economische wijze afstemmen van doelen en middelen. Indien een doel niet wordt bereikt, of dit op een inefficiente wijze gebeurt, dan is er sprake van desorganisatie. De morele dimensie betreft de normen die een vreedzaam verkeer tussen mensen mogelijk moeten maken. In moderne samenlevingen gaat men er doorgaans vanuit dat bij tegengestelde belangen en daaruit resulterende problemen, mensen elkaar respecteren en dienovereenkomstig handelen. Dit komt onder andere tot uitdrukking in het feit dat in principe iedereen gelijk is voor de wet, mensen kunnen rekenen op een geïnstitutionaliseerde vorm van solidariteit en de persoonlijke integriteit gewaarborgd is. Dit impliceert dat mensen de normen moeten erkennen die hun onderlinge verkeer regelen. Het gaat hier vaak om juridisch gecodificeerde normen. Er is sprake van desintegratie en anomie wanneer mensen onverschillig zijn ten opzichte van elkaar, verdelende rechtvaardigheid ontbreekt en er veel criminaliteit is (Honneth 1994). Voor de expressieve dimensie is het van belang dat mensen hun expressieve behoeften kunnen verwezenlijken en in staat worden gesteld hun individuele en collectieve identiteit te ontwikkelen. Hiervoor is de erkenning van de eigen behoeften en waarden door anderen onontbeerlijk. Daarom zijn levensstijlen – manieren waarop mensen uitdrukking geven aan hun behoeften en waarden – van betekenis bij de sociale integratie van mensen in een multiculturele en geïndividualiseerde samenleving (Schulze 1992). Wanneer een individu of collectief niet de nodige erkenning krijgt, dan kan dit tot een identiteitscrisis of vervreemding leiden.
62
Fatale remedies
Deze drie dimensies van integratie kunnen nader worden toegesneden op het integratievraagstuk. De functionele dimensie heeft dan vooral betrekking op de mate waarin migranten geïntegreerd zijn in de arbeidsmarkt en het onderwijs. De morele dimensie betreft de democratische rechtsstaat. Daarbij gaat het zowel om de mate waarin migranten toegang hebben tot en beschermd worden door rechten, als om de formulering van sociale normen en sociale verplichtingen waaraan zij zich dienen te houden. De expressieve dimensie richt zich op de vraag in hoeverre migranten vorm kunnen geven aan hun individuele en/of gedeelde identiteit (zie schema 1).
Schema 1
Dimensies van sociale integratie Functioneel
Moreel
Expressief
Probleem
coördinatie van handelen
verdelende rechtvaardigheid, bescherming persoonlijke integriteit
vorm geven aan individuele en collectieve identiteit
Criteria
bereiken van doelen, efficiëntie
solidariteit, morele erkenning
geluk, stabiele identiteit
Negatief
desorganisatie
anomie, desintegratie
vervreemding, identiteitscrisis
Gebaseerd op Peters 1992: 105
De eerder besproken dichotomieën van integratie kunnen – met enig passen en meten – binnen deze driedeling worden ingepast. De structurele dimensie of emancipatiedimensie valt vooral samen met de functionele en morele dimensie. De culturele dimensie omvat vooral de expressieve dimensie. Toch biedt, naar onze overtuiging, de integratietrias van Peters een zuiverder conceptueel schema. In het bijzonder door onderscheid te maken tussen een morele en expressieve dimensie. Er is, zoals eerder betoogd, sprake van sociale integratie wanneer van diverse sociale eenheden een eenheid wordt en is gesmeed, en individuen op een volwaardige wijze deel uitmaken van deze eenheden. De vraag is welke ‘sociale eenheden’ we onder de aandacht willen brengen voor de integratie van allochtonen. Voor het analyseren van de sociale integratie van allochtonen in de Nederlandse samenleving is een benadering het meest geschikt die de
Sferen van integratie. Voorbij segregatie en assimilatie
63
aandacht richt op de wijzen waarop burgers geïntegreerd zijn in verschillende maatschappelijke sferen. In de Nederlandse literatuur wordt sterk de nadruk gelegd op het belang van drie maatschappelijke sferen, namelijk arbeid, onderwijs en huisvesting (Veenman 1994a). De meeste aandacht gaat uit naar de sfeer van de arbeid . Daarbij wordt er stilzwijgend van uitgegaan dat het hebben van werk constitutief is voor de integratie van allochtonen in andere sferen (Entzinger 1994a: 149). Wij gaan er echter van uit dat ook andere sferen van belang zijn voor de integratie van allochtonen. Sferen van integratie Onder ‘sferen’ verstaan we sociale eenheden die gevormd worden door specifieke handelingen, goederen en instituties. Binnen elke sfeer worden goederen verdeeld die een sfeergebonden betekenis hebben. Zo worden binnen de sfeer van het onderwijs diploma’s verdeeld en in de sfeer van de politiek macht en mandaten. Voor het verwerven en behouden van deze goederen zijn specifieke handelingen nodig die per sfeer verschillen. Van een advocaat wordt verwacht dat hij zich bepaalde taalhandelingen en vaardigheden heeft eigen gemaakt, zodat hij met succes kan opereren in de sfeer van het recht. Iemand die in de sfeer van het onderwijs doceert moet andere taalhandelingen beheersen en over andere vaardigheden beschikken. De sociale betekenis die aan de te verdelen goederen wordt toegemeten kan overigens van samenleving tot samenleving verschillen. Zo wordt in een postindustriële samenleving meer betekenis gegeven aan diploma’s dan in een industriële samenleving (Bell 1973; Collins 1979). Het begrip sfeer heeft conceptuele verwantschap met het begrip institutie, maar kan daarvan toch analytisch worden onderscheiden.1 Een maatschappelijke sfeer kan niet gelijk worden gesteld aan een bepaalde institutie. Dikwijls oefenen verschillende instituties invloed uit op een sfeer. Een voorbeeld biedt de sfeer van de arbeid waarbinnen instituties als de vakbeweging en werkgeversbelangenverenigingen opereren.2 Dit voorbeeld maakt ook duidelijk dat binnen een sfeer verschillende belangen in het geding zijn en dat een sfeer verscheidene instituties en organisaties herbergt die verantwoordelijk zijn voor de allocatie van schaarse goederen (Elster 1992). De afbakening van diverse sferen is onderwerp van een af en toe oplaaiende demarcatiestrijd. Het fundamentalisme is bijvoorbeeld het uitgangspunt van een grensstrijd tussen de sfeer van de religie en de sfeer van de politiek . Dit gevecht is in veel westerse landen met de scheiding tussen kerk en staat beslecht. Door de interferentie tussen de niet waterdicht gescheiden sferen is de bestaande grensafbakening vaak omstreden. Omstreden is bijvoorbeeld ook de grens tussen de sfeer van het recht en de sfeer van de politiek. Ver-
64
Fatale remedies
gelijk bijvoorbeeld de in Italië gevoerde discussie over de politieke rol van de rechterlijke macht. Een andere relevante discussie over het vraagstuk van grensafbakening is die over de juridisering van de samenleving: het ‘inbreken’ van het recht in andere maatschappelijke sferen (Bovens 1994: 99). Het juridiseringsdebat stelt met andere woorden de relatieve autonomie van sferen ter discussie en roept vragen op over het bestaan van een hiërarchie van sferen. Welke sferen kunnen in moderne, gedifferentieerde samenlevingen worden onderscheiden? Bernhard Peters noemt als kenmerkende sferen: de arbeid, de cultuur, de familie, de politiek en de religie. Verder noemt hij nog de gezondheidszorg, het onderwijs, het recht en de wetenschap (Peters 1993: 171-174). Max Weber spreekt in dit verband over ‘Wertsphären’ (Weber 1963 [1921]: 528, 658). Met het oog op het vraagstuk van de integratie van allochtonen worden hier de volgende sferen kort behandeld: arbeid, cultuur, huisvesting, onderwijs, politiek, recht en religie. Bij elk van deze sferen kan men de vraag stellen in hoeverre allochtonen daarin geïntegreerd zijn. De mate waarin en de wijze waarop allochtonen in een sfeer geïntegreerd zijn, is een indicatie voor de sociale integratie van allochtonen in de Nederlandse samenleving. We laten nu in het kort de sferen de revue passeren. De sfeer van het recht is bepalend voor de regulering van binnenkomst en het verblijfsrecht. Wat betreft het recht om in Nederland te verblijven kunnen allochtonen een reeks van uiteenlopende posities innemen tussen twee uitersten: een onaantastbaar verblijfsrecht en geen verblijfsrecht (Clermonts et al. 1991; Groenendijk en Minderhoud 1992).3 Uitsluiting in de sfeer van het recht leidt tot een opeenstapeling van ongelijkheden in de andere sferen. Vergelijk bijvoorbeeld de positie van ‘ongedocumenteerde’ of ‘illegale’ vreemdelingen. Illegalen hebben geen recht op verblijf in de Nederlandse samenleving en hebben dan ook geen toegang tot collectieve voorzieningen. Uitzonderingen worden gemaakt voor volwassen illegalen in geval van acute medische nood en voor hun kinderen die toegang hebben tot het basisonderwijs. Voor asielzoekers ligt de zaak gecompliceerder. De toegenomen migratiedruk heeft geleid tot een complex systeem van juridische onderscheidingen die belangrijke consequenties heeft voor de integratie van asielzoekers in de sferen van arbeid, huisvesting en onderwijs. Midden jaren negentig bestaan er vier verblijfsrechtelijke mogelijkheden voor asielzoekers. Deze bieden afwijkende toegangen tot de sferen van arbeid, scholing en huisvesting, en bieden daarmee verschillende mogelijkheden tot integratie in de Nederlandse samenleving. Wie in aanmerking komt voor de A-status of de humanitaire status heeft nagenoeg volledige toegang tot de voorzieningen van de Nederlandse verzorgingsstaat. Voor de twee andere statussen geldt dat niet. Houders van een ‘Voorwaardelijke Vergunning tot Verblijf ’ (VVTV) mogen gedurende hun voorlopig
Sferen van integratie. Voorbij segregatie en assimilatie
65
verblijf van drie jaar gefaseerd integreren in de Nederlandse samenleving. In het eerste jaar hebben zij toegang tot basiseducatie en andere onderwijsvoorzieningen. In het tweede jaar hebben zij toegang tot beroepsscholing en mogelijkheden tot kortdurend werken. In het derde jaar verwerven zij vrije toegang tot de arbeidsmarkt. Voor de ‘gedoogde’ asielzoeker geldt hetzelfde. De commissie-Geelhoed die het asielzoekersbeleid evalueerde wees in dit verband op het gevaar van marginalisering van VVTV’ers, omdat zij niet volwaardig kunnen deelnemen aan de (lokale) samenleving (Heroverwegingswerkgroep asielzoekersbeleid 1994: 17). In de sfeer van het recht is de positie van reguliere migranten in de jaren tachtig verbeterd. Collectieve voorzieningen zijn voor hen – althans formeel – even toegankelijk als voor autochtone Nederlanders. Daarnaast is de ‘Algemene Wet Gelijke Behandeling’ van kracht geworden, bestaat er passief en actief kiesrecht voor de gemeenteraad, en zijn er de strafrechtelijke discriminatieverboden. Ook het verkrijgen van het Nederlanderschap is vergemakkelijkt, evenals het hebben van een dubbele nationaliteit. Een tweede sfeer wordt gevormd door de sfeer van de politiek . In een democratie heeft een volwaardig burger de mogelijkheid via de politiek zijn eigen lot tot op zekere hoogte via de daarvoor gegeven procedures in handen te nemen. Een burger creëert met andere woorden zelf de wetten waaraan hij of zij zich dient te onderwerpen. Er zijn twee belangrijke graadmeters voor de politieke integratie van allochtonen. De eerste graadmeter wordt gevormd door de burgerrechten die zij hebben. In hoeverre hebben allochtonen dezelfde civiele, politieke en sociale rechten als autochtonen? Wat dat betreft zijn er vanzelfsprekend grote verschillen tussen aspirant-burgers (Nauta 1994) en allochtonen die een verblijfsvergunning op zak hebben. Veel vluchtelingen hebben geen enkel recht waarop ze zich zouden kunnen beroepen. Arendt opperde daarom dat misschien het belangrijkste mensenrecht zou moeten zijn überhaupt een recht te hebben. Politieke integratie is voor displaced persons vaak niet weggelegd (Arendt 1991; Grass 1992). Een tweede graadmeter voor de politieke integratie van allochtonen is de mate waarin zij daadwerkelijk gebruikmaken van de mogelijkheden die zij bij de wet hebben om te participeren in de sfeer van de politiek. Voor zover ze niet gebruikmaken van hun mogelijkheden zal men moeten achterhalen hoe dit komt. Een belangrijke vraag is of er een verband bestaat tussen de integratie in de sfeer van de politiek en de integratie in andere sferen. Is politieke integratie een noodzakelijke voorwaarde om als allochtoon in andere sferen volwaardig te integreren? Een derde belangrijke sfeer is de sfeer van de arbeid. In de literatuur over migratie en integratie wordt arbeid als een cruciaal integratiemiddel gezien. De Amerikaanse socioloog Gans (1991) heeft in dit verband de these gepo-
66
Fatale remedies
neerd dat laaggeschoolde migranten eerst via de arbeidsmarkt integreerden in de Amerikaanse samenleving en dat vervolgens (wanneer er over een of twee generaties sprake was van sociale mobiliteit) nadere integratie van hun kinderen werd bewerkstelligd via het onderwijssysteem. Gans trekt hieruit de conclusie dat het integratiebeleid in de eerste plaats arbeidsmarktgericht moet zijn. Onderwijsbeleid komt op de tweede plaats. Gans (1991: 232) gebruikt in dit verband de metafoor van de take off. Pas wanneer via arbeid een min of meer gevestigde positie is bereikt, worden ouders en hun kinderen gevoelig voor de mogelijkheden om via onderwijs vooruit te komen. Niettemin kan arbeid ook desintegrerend werken wanneer allochtonen louter zijn aangewezen op een gegettoïseerde arbeidsmarkt. Arbeid kan dan leiden tot sociale isolatie in plaats van maatschappelijke integratie. Het grote sociale vraagstuk van vandaag betreft echter de hoge werkloosheid onder allochtonen. Het werkloosheidspercentage van allochtonen was gedurende de laatste zeven jaar tweeënhalf maal zo hoog als dat van autochtonen. Het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP 1994: 47) schrijft dat het denkbaar is dat het werkloosheidspercentage van allochtonen in het jaar 2010 gestegen is tot boven de vijfentwintig procent (SCP 1994: 47). De hoge werkloosheid roept de vraag op naar het integratievermogen van de sfeer van de arbeid. Het inkomen dat via arbeid wordt gerealiseerd heeft consequenties voor de sfeer van de huisvesting. Het SCP (1994: 5) schrijft dat de welvaartsvergroting van de meerderheid van de bevolking ‘gepaard (zou) kunnen gaan met een concentratie van relatieve achterstand bij een minderheid die uit allochtonen bestaat. Op enige termijn vormen deze groepen de meerderheid in de stadscentra van het westen. De overheid is momenteel noch bereid noch in staat processen van suburbanisatie van de autochtone bevolking en de concentratie van allochtonen te keren.’ Het SCP (1994: 47) voorziet verder dat een groot deel van de allochtone bevolking afhankelijk is van de sociale zekerheid en daarmee ontvankelijk wordt voor sociale uitsluiting, gettovorming en armoede: ‘De ingrediënten voor marginalisering, ruimtelijke segregatie en het ontstaan van een armoedecultuur zijn voorhanden. De grote steden in de VS kunnen in dit opzicht als perspectief fungeren.’ De ruimtelijke segregatie waarvoor het SCP waarschuwt kan de sociale integratie van allochtonen dwarsbomen. Anderzijds wordt erop gewezen dat etnische buurten een vruchtbare voedingsbodem kunnen vormen voor het ontwikkelen van etnische economische activiteiten en daarmee het fundament kunnen leggen voor sociale stijging (Waldinger 1986; Portes en Sensenbrenner 1990). Bovendien kan de vraag worden gesteld of de overheid door haar huisvestingsbeleid de sociale integratie van allochtonen kan bevorderen. In een vergelijkende studie naar het huisvestingsbeleid in Amerika, Duitsland en Nederland heeft Hei-
Sferen van integratie. Voorbij segregatie en assimilatie
67
sler (1994) gewezen op de functie van het Nederlandse sociale huisvestingsbeleid in het voorkomen van getto- en onderklassenvorming. Een cruciale rol daarin speelt de grote omvang van de publieke sector. Dankzij de omvang van de publieke sector, in combinatie met een relatief ‘kleurenblind’ distributiesysteem, kent Nederland veel minder etnische buurten dan Amerika of Groot-Brittannië (Cross en Entzinger 1988). Een vijfde sfeer betreft de sfeer van het onderwijs. Veenman (1995) heeft in dit verband de ‘paradox van vooruitgang en achteruitgang’ geformuleerd. Het onderwijspeil van allochtonen stijgt, maar het onderwijspeil van autochtonen stijgt sneller, waardoor de afstand in onderwijsniveaus toeneemt. De analyse van Veenman heeft raakvlakken met die van Boudon (1982) over het Franse onderwijsbeleid. Boudon stelt dat een vermindering van ongelijke kansen op onderwijs niet hoeft te leiden tot een verhoging van sociale mobiliteit. Dit is het gevolg van de beperkte beschikbaarheid van arbeidsplaatsen voor hoger opgeleiden en van de reproductie van ongelijkheid die plaatsvindt wanneer allen streven naar een zo hoog mogelijk opleidingsniveau. Individueel rationeel handelen (streven naar een hoge opleiding om de sociale positie te verbeteren) leidt niet tot het gewenste resultaat, omdat het interfereert met andere individuen die hetzelfde doel nastreven en met de sociale omgeving (de arbeidsmarkt en bestaande ongelijkheden). Deze (onverwachte) ineffectiviteit van het menselijk handelen en van het onderwijsbeleid werken ontgoocheling en ontmoediging in de hand. Dat kan er uiteindelijk toe leiden dat jongeren de school de rug toekeren. Dit is een reëel gevaar voor allochtone jongeren indien hun inspanningen op school geen rendement opleveren en zij tegelijkertijd opgroeien in een omgeving waarin velen werkloos zijn en dezelfde ontmoedigende ervaringen hebben. Deze pessimistische visie op de betekenis van onderwijsbeleid kan overigens worden aangevuld met bevindingen van allochtonen die wél baat hebben gehad van het onderwijssysteem. Een zesde relevante sfeer is de sfeer van de cultuur. Daarbij hanteren wij het begrip in een brede sociologische en antropologische betekenis. In Nederland heeft Gowricharn (1993) herhaaldelijk aandacht gevraagd voor de culturele factor. Integratieproblemen en -mogelijkheden vloeien zijns inziens mede voort uit de culturele bagage van allochtonen. Gowricharn spreekt ook wel van etniciteit of de ‘etnische factor’. Daarnaast is hij van mening dat integratie een cultureel proces is, waarbij de dominante samenleving culturele normbeelden hanteert die niet alleen de integratie van allochtonen in de sfeer van de arbeid , maar ook in de sferen onderwijs en huisvesting in de weg kunnen staan. Allochtonen die niet aan deze normbeelden voldoen maken minder kans op een baan, een huis van de woningbouwcorporatie of een positief schooladvies.
68
Fatale remedies
Een zevende relevante sfeer is de sfeer van de religie. Klassieke sociologen als Durkheim (1968) en Weber (1963) hebben gewezen op de sociaal-integratieve functie die de sfeer van de religie vervult. De vraag is of deze functie door een proces als secularisatie afneemt en overgenomen wordt door andere sferen. In Nederland hebben de religieuze zuilen een belangrijke rol gespeeld bij de gelijktijdige integratie en emancipatie van groepen burgers. Het is dan ook niet verwonderlijk dat in de discussie over de integratie van allochtonen op de mogelijke betekenis van het verzuilingsmodel is gewezen. Dit betreft vooral de positie van de islam. Het aantal moslims in Nederland is de laatste tien jaar verdubbeld. Begin 1993 telde Nederland 566.000 moslims. De betekenis van de islam wordt weerspiegeld in de bouw van moskeeën, het bestaan van een landelijke islamitische omroeporganisatie, islamitische winkels en islamitische scholen voor basisonderwijs. Toch is de organisatiegraad van de islam beperkt. Er zijn geen islamitische politieke partijen of vakbonden, geen islamitische woningbouwverenigingen of ziekenhuizen en de participatie van moslims binnen de voorzieningen van de verzorgingsstaat verloopt niet volgens een religieuze intermediaire structuur. Niettemin dringt de vraag zich op naar de betekenis van de sfeer van de religie voor de integratie van allochtonen. Er zijn meerdere sferen van integratie te onderkennen die niet aan de orde komen, bijvoorbeeld de gezondheidszorg. Daarnaast moet gewezen worden op het bestaan van ‘informele sferen’ van integratie. Op dit thema gaan wij nog kort in. Bastaardsferen De informele sferen van integratie vormen een soort schaduwkabinet van de besproken sferen. Zo stelt Peters dat elke samenleving sferen kent met een voor veel mensen verborgen onderkant. Hiertoe rekent hij illegitieme en illegale vormen van handelen en sociale organisaties. Legitieme instituties en sociale systemen verbergen achter hun officiële façade dikwijls een inofficiële of informele achterkant (Peters 1993: 192-199). Over de informele zijde van formele sferen heeft Everett Hughes (mede grondlegger van de Chicago School in de sociologie) begin jaren vijftig een lezing gehouden. Daarin introduceerde hij het fraaie begrip bastard institutions (Hughes 1994: 192-199). Bastaardinstituties zijn illegitieme distributeurs van legitieme goederen en diensten. Bovendien bevredigen zij ook behoeften die niet als legitiem worden beschouwd. Voorbeelden zijn onder andere loterijen, prostitutie, zwarte markten (van arbeid, goederen, kinderen, organen enz.), professionele misdaad, maar ook illegale vormen van conflictbeslechting, kredietverlening en rechtspraak. Bastaardinstituties, of – in ons idioom
Sferen van integratie. Voorbij segregatie en assimilatie
69
– ‘bastaardsferen’, dienen overigens niet als een exclusieve sfeer te worden beschouwd, maar als de illegale of inofficiële zijde van een bepaalde sfeer. Niettemin kennen deze bastaardsferen eigen institutionele praktijken, regels en codes die een aparte analyse rechtvaardigen. Een andere rechtvaardiging is de veronderstelling dat dergelijke bastaardsferen aan betekenis winnen in geavanceerde verzorgingsstaten. Voor ons onderwerp zijn drie bastaardsferen relevant, namelijk de informele sfeer van de arbeid (informele economie), de ‘achterkant’ van de sfeer van het recht (criminaliteit) en de informele uitvoeringspraktijken bij de vreemdelingendienst en andere instellingen die te maken hebben met vreemdelingen. Deze bastaardsferen spelen een rol in de (semi-)integratie van legale en illegale migranten. De informele sfeer van de arbeid biedt migranten een alternatief voor de formele arbeidsmarkt. Dat geldt zowel voor legaal verblijvende migranten als voor illegale migranten die geen toegang kunnen verwerven tot de formele arbeidsmarkt. Er zijn indicaties dat in de Nederlandse grote steden op aanzienlijke schaal informele, economische activiteiten worden verricht die tot op heden te weinig aandacht hebben gekregen en die het beeld van duurzame werkloosheid dat uit veel studies oprijst enigszins nuanceren. Het gaat daarbij deels om onzichtbare en informele activiteiten die door het officiële beleid niet of nauwelijks worden waargenomen dan wel passief of actief worden gedoogd. Dit gedogen vloeit niet alleen voort uit capaciteitsproblemen bij controlerende instellingen, maar ook uit de economische betekenis van illegale arbeid. Niemand heeft er belang bij dit publieke geheim aan de kaak te stellen (Enzensberger 1993: 41). In de Amerikaanse literatuur is erop gewezen dat criminaliteit een mogelijkheid biedt tot maatschappelijke stijging en integratie. Zo heeft Bell (1960) de these geformuleerd dat etnische participatie in (georganiseerde) criminaliteit nauw samenhangt met migratieprocessen. Nieuwkomers verwerven mede via de criminaliteit een plek in de samenleving, waarna hun positie onderop door nieuwe migranten wordt ingenomen. Het is echter meer gangbaar om participatie in de sfeer van de criminaliteit te zien als een indicator van maatschappelijke desintegratie. Informele uitvoeringspraktijken, ten slotte, spelen een rol in het passief en actief gedogen van illegale migranten. Er bestaat een discrepantie tussen de zeer (restrictieve) regelgeving en de beleidspraktijk (Clermonts 1994; Engbersen et al. 1995). De beleidsvrijheid die instellingen op de terreinen van vreemdelingentoezicht, onderwijs, huisvesting en gezondheidszorg zich toeeigenen vanwege capaciteitsoverwegingen, controleproblemen en humanitaire redenen, draagt er mede toe bij dat illegalen (semi-)geïntegreerd kunnen raken in de Nederlandse samenleving, zonder dat zij formeel deel uitmaken van
70
Fatale remedies
de politieke gemeenschap. De aanwezigheid van illegalen relativeert de door Bolkestein gebezigde oude Griekse zienswijze dat wetten de muren van de staat zijn (Bolkestein 1994: 120, 130). Walzer (1994: 181, 182) spreekt over het bestaan van een tussenklasse van illegalen: ‘We hebben onze eigen inwonende vreemdelingen, die binnen de politieke gemeenschap vallen, maar er niet bijhoren (...).’ Het interessante van deze tussenklasse is dat zij in juridische zin niet geïntegreerd is, maar in sommige andere sferen wel.
4.3
Het vraagstuk van de incompatibiliteit
Nadat een onderscheid is gemaakt tussen diverse dimensies en sferen van integratie, dringt de vraag zich op hoe deze zich tot elkaar verhouden. Het integratieschema van Peters veronderstelt een functionele harmonie tussen de verschillende dimensies van integratie. Het is echter de vraag in hoeverre deze dimensies niet vaak op gespannen voet met elkaar staan. Zijn bijvoorbeeld de morele en functionele dimensie in de sfeer van de arbeid verenigbaar? Of bestaat er een onoplosbaar spanningsveld tussen de morele eis van een relatief hoog wettelijk minimumloon en de functionele eis van een efficiënte arbeidsmarkt? We stuiten hier op het vraagstuk van de mogelijke incompatibiliteit tussen de morele en de functionele dimensie van integratie. De discussie over onderwijs en taal in de eigen cultuur (OETC) levert een ander voorbeeld op. Over de positieve en negatieve effecten van het OETConderwijs bestaat geen overeenstemming (Lucassen en Köbben 1992). Van Doorn is in deze controverse de volgende mening toegedaan: ‘Daar tweetaligheid slechts voor begaafde enkelingen is weggelegd, zal een keuze moeten worden gemaakt tussen het Nederlands – dat voldoet aan de instrumentele eis van toegangsbiljet tot het arbeidsbestel – en de taal van de betrokken minderheid die tenminste voor een aantal leden expressieve waarde heeft, dat wil zeggen identiteitsbevestigende en cultuurverrijkende functies bezit.’ (Van Doorn 1989: 77-78) Van Doorn, die een keuze maakt voor het Nederlands als sleuteltaal, wijst met andere woorden op de incompatibiliteit tussen de functionele en expressieve dimensie van integratie in de sfeer van het onderwijs. Incompatibiliteiten zijn overigens niet alleen binnen één sfeer waarneembaar. De reeds ter sprake gebrachte strijd over de grensafbakening tussen de sferen roept de vraag op of de principes die er gelden compatibel zijn. Het vraagstuk van de juridisering behelst onder andere de vraag of de principes die gelden binnen de sfeer van het recht onverenigbaar zijn met die in andere sferen. Een ander punt betreft de onbedoelde gevolgen die beleidsmaatregelen
Sferen van integratie. Voorbij segregatie en assimilatie
71
in de ene sfeer voor andere sferen kunnen hebben. Dat laatste kan geïllustreerd worden aan de hand van het inburgeringsvoorstel van Van der Zwan en Entzinger (1994).4 Verlaging van het minimumloon in de sfeer van de arbeid kan de arbeidskansen van allochtonen in positieve zin beïnvloeden, maar de inkomensgevolgen zijn zodanig dat zij gedwongen zijn zich te vestigen in arme wijken die vervolgens weer een belemmering kunnen vormen voor arbeidsmobiliteit. Om de zaak nog complexer te maken is het voor het allochtonenbeleid ook van belang te analyseren in hoeverre het beleid dat op landelijk niveau uitgestippeld wordt voor de integratie van allochtonen, compatibel is met beleid dat op lokaal of zelfs transnationaal niveau wordt geformuleerd. Is het beleid dat door de politici in Den Haag bedacht is verenigbaar met dat wat binnen bepaalde gemeenten bedacht is en uitgevoerd wordt? Het illegalenbeleid laat zien dat er een incompatibiliteit bestaat tussen enerzijds de regelgeving van de centrale overheid en anderzijds de uitvoeringspraktijken van de diverse regionale vreemdelingendiensten. Deze incongruentie werkt een informele gedoogpraktijk van categorieën illegalen in de hand. We zullen de drie vormen van (in)compatibiliteit, namelijk die tussen dimensies van integratie, tussen sferen van integratie en tussen niveaus van integratie, aan de hand van enkele voorbeelden nader toelichten. Binnen sferen Het onderscheid tussen de drie dimensies van sociale integratie maakt het mogelijk de (in)compatibiliteit binnen een sfeer te verhelderen. Hiervan is sprake wanneer binnen een sfeer het principe van een dimensie op gespannen voet staat met een principe uit een andere dimensie. Een voorbeeld van incompatibiliteit tussen de morele en functionele dimensie binnen de sfeer van de politiek , kan worden ontleend aan de discussie die ontbrandde over het aantal vluchtelingen dat Nederland zou opnemen uit het voormalige Joegoslavië. Zich beroepend op internationale afspraken en gedreven door de functionele eis van een efficiënte beheersing van de vluchtelingenstroom, wilden politici vasthouden aan een vastgesteld aantal (functionele dimensie). Veel burgers kwamen echter in opstand tegen het rigoureus vasthouden aan het afgesproken aantal. Zij bekritiseerden de politici door zich te beroepen op morele principes als solidariteit en de bescherming van de persoonlijke integriteit van vluchtelingen (morele dimensie). Een tweede voorbeeld ontlenen we aan de sfeer van de religie. Schoolregels, bijvoorbeeld over kleding die iedere scholier tijdens de gymnastiekles geacht wordt te dragen (de morele dimensie), kunnen botsen met religieuze gedragscodes waarmee mensen hun culturele eigenheid gestalte geven (de expressieve
72
Fatale remedies
dimensie). In november 1994 werden twee meisjes door het hoofd van een school naar huis gestuurd, omdat zij een hoofddoekje wensten te dragen tijdens de gymnastiekles. Een ander voorbeeld is het besnijdenisritueel bij meisjes uit Somalië (in 1993 een van de belangrijkste herkomstlanden van mensen die in Nederland asiel aanvroegen). Dit rituele voorschrift is in Nederland niet toegestaan. Het recht op godsdienstvrijheid van de ouders (expressieve dimensie) vindt zijn beperking in het recht op de lichamelijke integriteit van het kind, zoals uitgewerkt in de bepalingen van het Nederlandse wetboek van strafrecht (morele dimensie). Tussen sferen Een voorbeeld van incompatibiliteit tussen sferen kan ontleend worden aan het illegalendebat uit 1992. In de sfeer van de politiek wilde men een restrictief beleid ontwikkelen om het aantal illegale vreemdelingen te reduceren. Daarbij beriep men zich op het principe dat nationale staten zelf uitmaken wie er op hun grondgebied mogen wonen en werken (Bolkestein 1995: 205-206). Men tekende daarbij aan dat een teveel aan illegalen de sociale integratie van legale migranten in gevaar zou brengen. Veel werkgevers wilden juist geen restrictiebeleid voor illegale migranten, omdat zij voor hen goedkope arbeidskrachten zijn en een belangrijke bijdrage leveren aan cruciale sectoren van de Nederlandse economie (bijvoorbeeld land- en tuinbouw). Zij beriepen zich op liberale, economische principes van vrij verkeer van personen en goederen voor een vrije markt. Grenzeloze, economische principes kwamen zo tegenover de afgegrensde, politieke principes te staan. Een ander voorbeeld van mogelijke incompatibiliteit tussen sferen betreft de huidige segregatietendens in de Randstad. De ruimtelijke segregatie in de sfeer van de huisvesting heeft consequenties voor de sfeer van het onderwijs en ook voor de sfeer van de arbeid . Segregatie werkt ‘zwarte’ scholen in de hand en kan uiteindelijk leiden tot problemen in de sfeer van de arbeid (vanwege het territoriale stigma dat op sommige buurten rust). Ook zien we dat beleidsinstrumenten die in de ene sfeer worden gehanteerd nadelig uitwerken op een andere sfeer. Veenman (1995) geeft daarvan een mooi voorbeeld: enerzijds wordt gepoogd om via onderwijsbeleid sociale stijging en daardoor geografische mobiliteit te bevorderen, anderzijds werkt het beleid ‘Evenwichtige Verdeling Woonruimte’ in de sfeer van de huisvesting (lage inkomensgroepen in goedkope en kapitaalkrachtige groepen in de duurdere woningen) gettovorming en segregatie in de hand (SCP 1994: 289; Belier et al. 1994: 166). Met andere woorden: beleid in de ene sfeer kan negatieve onbedoelde effecten hebben voor een andere sfeer.
Sferen van integratie. Voorbij segregatie en assimilatie
73
Tussen niveaus Naast de dimensies en sferen zijn niveaus van integratie te onderscheiden. Vooral een proces als globalisering maakt het noodzakelijk een onderscheid te maken tussen (1) het lokale, (2) het nationale en (3) het transnationale niveau van integratie. Tussen deze niveaus kan er ook sprake zijn van incompatibiliteit. Zo kan er sprake zijn van incompatibiliteit tussen het nationale en transnationale niveau wanneer het gaat om het vreemdelingenbeleid van de Europese Gemeenschap. Het Unieverdrag van Maastricht dat 1 november 1993 in werking is getreden, impliceert dat het vreemdelingenrecht voor asielzoekers en arbeidsmigranten op gespannen voet komt te staan met een klassiek beginsel van de nationale staat: te bepalen wie al dan niet lid mag worden van de politieke gemeenschap (Hoogenboom 1994). Een voorbeeld van de incompatibiliteit tussen het lokale en nationale niveau is de kwestie rond de huisvesting van asielzoekers. Het landelijke beleid voor de spreiding van asielzoekers blijkt in de praktijk moeilijk verenigbaar te zijn met dat van diverse gemeenten (Heroverwegingswerkgroep asielzoekersbeleid 1994).
4.4
Een gedifferentieerd allochtonenbeleid
In deze laatste paragraaf bespreken we een aantal consequenties van het gepresenteerde integratiemodel voor het allochtonenbeleid . Voordat we de belangrijkste elementen toelichten, gaan we kort in op het debat over ‘assimilatie’. Onze kritiek daarop vormt een goede opstap voor de wijze waarop wij het allochtonenbeleid benaderen. Voorbij assimilatie De vraag naar de integratie van allochtonen wordt vaak bediscussieerd in termen van assimilatie. Voor het welslagen van de sociale integratie, zo luidt de gedachte, zou het goed zijn wanneer allochtonen zich aanpassen aan de waarden van de Nederlanders. Het belang van de sociaal-integratieve functie van waarden is nog eens onderstreept door de recente discussie over de toenemende normloosheid in de Nederlandse samenleving. Bij die gelegenheid waren Hirsch Ballin (1994) en Bolkestein (1995: 109-132) het erover eens dat christelijke en humanistische waarden van groot belang zijn voor de sociale cohesie. Dit standpunt riep onder andere bij vertegenwoordigers van islamitische bewegingen in Nederland de vraag op of de staat in een multiculturele samenleving zich exclusief mag beroepen op christelijke waarden.
74
Fatale remedies
Nu is het debat over assimilatie geen specifiek Nederlands debat. In de Verenigde Staten worden heftige debatten gevoerd tussen de zogenaamde ‘assimilisten’ en ‘pluralisten’ (Waters 1990: 46). De eersten huldigen het standpunt dat integratie niet mogelijk is zonder volledige aanpassing aan de cultuur van de dominante samenleving, de tweeden veronderstellen dat een pluraliteit van culturen mogelijk is en dat het handhaven van een specifieke etnische identiteit geen barrière hoeft te zijn voor integratie. De empirische realiteit laat zien dat structurele assimilatie – ook bij de Europese migranten – slechts ten dele heeft plaatsgevonden. Dit geldt in nog sterkere mate voor migrantengroepen uit Mexico, Cuba en Puerto Rico. Portes en Rumbaut stellen (1990: 141): ‘Assimilation as the rapid transformation of immigrants into Americans “as everyone else” has never happened (...). Ethnic resilience has been the rule among immigrants, old and new, and represents simultaneously a central part of their process of political incorporation.’ Ook de these dat het loslaten van de eigen etnische cultuur integratie bevorderend werkt wordt door Portes en Rumbaut gerelativeerd. Zij wijzen op de betekenis van etnische identificatie – zeker waar het de eerste generaties migranten betreft – voor integratie in de Amerikaanse samenleving. Een ander relevant fenomeen is het verschijnsel van symbolische, etnische identificatie. Vierde of vijfde generatie migranten kiezen en reconstrueren een voor hen geschikte etnische identiteit uit het reservoir aan etnische erfenissen van hun voorouders. Het verschijnsel van ethnic options wordt door Waters (1990: 147) verklaard uit twee tegenstrijdige tendensen in de Amerikaanse samenleving: een zucht naar lidmaatschap van een gemeenschap enerzijds en een verlangen naar individualiteit anderzijds. Hoe men over deze zeer globale verklaring ook moge denken, de boodschap van haar studie is interessant, namelijk dat etnische identificatie van betekenis is voor het welbevinden van burgers. Het pleidooi dat sommigen nu houden om allochtonen via een assimilatiebeleid in de Nederlandse samenleving te integreren, lijkt een reactie op het beleid dat geënt was op de Minderhedennota uit 1983. Het beleidsprincipe van die nota luidde: ‘integratie met behoud van eigen identiteit’. Vertaald naar bijvoorbeeld de sfeer van het onderwijs hield dit beleidsprincipe de invoering van onderwijs in eigen taal en cultuur (OETC) in. Uit het feit dat het minderhedenbeleid in de jaren tachtig niet de gewenste effecten had in het bevorderen van de integratie en het voorkomen van segregatie, trekken de aanhangers van het assimilatiebeleid de conclusie dat men minder zwaar moet tillen aan het principe ‘met behoud van eigen identiteit’. Zolang allochtonen vasthouden aan hun eigen identiteit (lees: culturele waarden), zo luidt de redenering, staan ze hun integratie in de Nederlandse samenleving in de weg.
Sferen van integratie. Voorbij segregatie en assimilatie
75
Aan de hand van het hier ontwikkelde integratiemodel wordt duidelijk waarin het voorstel voor een assimilatiebeleid tekortschiet. Aanhangers van het assimilatiebeleid geven zich te weinig rekenschap van het onderscheid tussen de morele en de expressieve dimensie van integratie. De morele dimensie heeft betrekking op de normen die het verkeer tussen mensen mogelijk maken en de expressieve dimensie op de waarden die uitdrukking geven aan de identiteit van mensen. Volgens het integratiemodel is het voor de integratie van allochtonen van belang dat zij vorm kunnen geven aan de waarden die voor hun identiteit van belang zijn en dat zij tegelijkertijd met autochtonen bepaalde normen delen. De Amerikaanse literatuur geeft aan dat beide van belang zijn voor sociale integratie. De aanhangers van het assimilatiebeleid maken met andere woorden geen onderscheid tussen normen en waarden. Normen hebben een universeel karakter, omdat ze zowel gelden voor autochtonen als allochtonen. Waarden zijn evenwel particulier en gelden voor groepen autochtonen en allochtonen. Normen zijn van belang voor het regelen van het verkeer van alle burgers van een politieke gemeenschap. Waarden geven daarentegen uitdrukking aan de identiteit van diverse groepen binnen die gemeenschap. Wat men van allochtonen in beleidsmatig opzicht mag verlangen is dat zij de normen onderschrijven en toe-eigenen die voor alle leden van de politieke gemeenschap gelden. Allochtonen moeten dan wel de mogelijkheid hebben om deze normen te veranderen. We kunnen dit punt verduidelijken aan de hand van de sfeer van het onderwijs. In de sfeer van het onderwijs moet iedereen zich een bepaalde hoeveelheid kennis eigen maken, zodat mensen met zeer verschillende achtergronden met elkaar kunnen samenleven. Een goede beheersing van de Nederlandse taal is hiervoor noodzakelijk. Dit betekent geen principiële afwijzing van onderwijs in eigen taal en cultuur, wel dient dergelijk onderwijs niet ten koste te gaan van de tijd die besteed wordt aan het andere onderwijs. Het allochtonenbeleid in de sfeer van het onderwijs moet erop gericht zijn dat bepaalde kennis wordt verworven en bepaalde vaardigheden worden geleerd door zowel autochtonen als allochtonen. Dit is tevens van belang voor de functionele dimensie van de sfeer van het onderwijs: het zich eigen maken van kennis en het leren van vaardigheden die van belang zijn voor het volwaardig kunnen participeren in andere sferen (vooral arbeid en cultuur). Ontwikkelingen binnen het Amerikaanse onderwijssysteem maken duidelijk wat de gevolgen zijn wanneer in de sfeer van het onderwijs etnische, expressieve waarden, onderwijsnormen gaan overschaduwen. Schlesinger (1992) wijst in dit verband op irrationele vormen van etnische identificatie, die hebben geleid tot ridicule aanpassingen van onderwijscurricula. Radicale uitingen van multiculturalisme zouden bijdragen aan ‘the disuniting of America’.
76
Fatale remedies
In een multiculturele samenleving gaat het erom ten behoeve van de sociale integratie normen te ontwikkelen die het verkeer van mensen met zeer uiteenlopende waarden mogelijk maakt. Normen moeten de instemming van alle burgers vinden die lid zijn van een politieke gemeenschap. Rawls (1989) onderstreept daarom ook het belang van een overlapping consensus over de normen die sociale integratie in een multiculturele samenleving mogelijk moeten maken. In een democratie moeten deze normen binnen de sfeer van de politiek worden vastgesteld. Gedifferentieerd beleid Hiermee zijn we beland bij de vraag wat het ontwikkelde model van sociale integratie oplevert voor een allochtonenbeleid dat gericht is op het bestrijden van segregatie. Wij bepleiten een gedifferentieerd en reflexief allochtonenbeleid. Hieronder verstaan wij een beleid dat zich zowel rekenschap geeft van de mate waarin allochtonen geïntegreerd zijn in diverse sferen van integratie, als van de incompatibiliteiten die er bestaan tussen sferen, dimensies en niveaus van integratie. Daarmee wordt recht gedaan aan de complexiteit van het allochtonenbeleid. Het in dit hoofdstuk gepresenteerde model vervult drie functies voor beleid. Deze functies illustreren dat het model zowel op micro-, meso- als macroniveau kan worden gehanteerd. Ten eerste is het model bruikbaar om uitgesloten mensen en groepen te lokaliseren. Zij die in alle of de meeste sferen buiten de boot vallen, kunnen worden geïdentificeerd als de niet-geïntegreerden (Walzer 1994: 186-191). Lokalisering van deze categorie roept vervolgens vragen op over de sociale compositie ervan. Onderscheidingen naar klasse, etniciteit en sekse – en hun onderlinge verwevenheid – zullen daarbij een rol spelen. Op deze manier is het mogelijk tot een specifiekere identificatie van uitgesloten groepen te komen en ongewenste etnisering van groepen te voorkomen. De huidige doelgroepen van het minderhedenbeleid blijken immers veel te globaal te zijn. Veenman heeft er terecht op gewezen dat het de doelmatigheid van beleid niet bevordert wanneer totale bevolkingsgroepen (zoals Surinamers en Turken) als doelgroep worden aangewezen indien blijkt dat leden van een bepaalde groep erin slagen om zelfstandig een geïntegreerde positie te verwerven (Veenman 1995: 240). Lokalisering van uitgesloten mensen en groepen biedt tevens de mogelijkheid om de bronnen van uitsluiting en de relaties tussen de sferen nader te bezien. Walzer zelf heeft recentelijk gewezen op de repercussies van het falen van groepen binnen de sferen van onderwijs en sociale voorzieningen: ‘het falen op deze gebieden heeft zich uitgebreid naar de sferen van markt, politiek en gezin, waar het heeft gezorgd voor een opeenstapeling van mislukkingen die samen leiden tot uitsluiting.’ (Walzer 1994: 191) Ook andere sferen
Sferen van integratie. Voorbij segregatie en assimilatie
77
kunnen als primaire bron van uitsluiting worden aangewezen en ook andere chronologieën van segregatie zijn waarneembaar. Denk bijvoorbeeld aan de problemen van illegalen en asielzoekers als gevolg van de (semi-)uitsluiting van de sferen van politiek en recht, of de problemen van reguliere migranten als gevolg van uitsluiting van de sfeer van de arbeid . Ten tweede levert het model een analytisch raster op om (des)integratieprocessen systematisch in kaart te brengen. Er zijn echter geen eenduidige beleidsaanbevelingen uit af te leiden. De functionele harmonie die het integratieschema van Peters veronderstelt, is in de sociale werkelijkheid zelden waarneembaar. De beschreven incompatibiliteiten tussen de dimensies van integratie duiden daar al op. Ook over het gewicht van de diverse sferen van integratie wordt strijd geleverd. Wel zouden wij het pleidooi van De Haan (1995) willen ondersteunen dat binnen de sfeer van de politiek moet worden gedelibereerd over de relaties tussen de sferen. Voor de sociale integratie van allochtonen is het van belang dat binnen de politiek de problemen die spelen binnen de andere sferen aan de orde worden gesteld. Het zou echter van sociologische naïveteit getuigen om te veronderstellen dat het integratieproces louter vanuit de sfeer van de politiek gestuurd zou kunnen worden, of dat integratie als vanzelf geschiedt wanneer politieke vocabulaires van toon en inhoud veranderen. De relatieve autonomie van de diverse sferen en het bestaan van bastaardsferen geven aan dat de greep van de politiek op de samenleving zijn grenzen kent. Wel kan de politiek lering trekken uit de (des) integratieprocessen die zich voltrekken binnen de onderscheiden sferen. Deze processen maken in ieder geval duidelijk dat fixatie op één sfeer te beperkt is. Daarnaast tonen zij aan dat een gedifferentieerd beleid op gespannen voet staat met een verkokerd beleid. Het gaat erom de relaties tussen de sferen te overzien. Bovendien leren deze processen ons iets over de rol van de overheid: er lijken per sfeer verschillende coalities mogelijk tussen de overheid, de markt en het maatschappelijk middenveld. Ten derde belichaamt het model een ideaaltype van een plurale samenleving waarin diverse etnische groepen geïntegreerd kunnen worden. Met deze formulering relativeren we direct de woorden die we zojuist aan het papier hebben toevertrouwd. Eerder is immers gememoreerd dat een harmonische, functionele samenhang tussen de verschillende dimensies, sferen en niveaus van integratie in de sociale werkelijkheid zelden waarneembaar is. Dit geldt overigens niet alleen voor landen met een zeer heterogeen samengestelde bevolking, maar ook voor landen met een homogene bevolking. Niettemin kan het ideaal van functionele samenhang als nastrevenswaardig beleidsdoel fungeren – alle normatieve en pragmatische tegenwerpingen ten spijt – voor het allochtonenbeleid.
78
Fatale remedies
De sociaal-economische positie van categorieën allochtonen laat nog altijd te wensen over en segregatieprocessen zijn aanwijsbaar in diverse sferen. Om Walzer te parafraseren: segregatie achtervolgt hen van sfeer tot sfeer (Walzer 1994: 186). Voor het Nederlandse allochtonenbeleid zou daarom als nastrevenswaardige doelstelling kunnen worden geformuleerd dat een nieuwe balans moeten worden gevonden tussen de functionele, morele en expressieve dimensie van integratie en tussen de verschillende sferen en niveaus van integratie. Voor een land dat ondanks zijn immigratiegeschiedenis pas sinds kort onderkent de facto een immigratieland te zijn geworden, is het Amerikaanse ideaalbeeld van ‘E Pluribus Unum’ te ambitieus en het Hollandse ‘Luctor et Emergo’ te cynisch. Nederland doet er verstandig aan die balans te zoeken met behulp van de institutionele arrangementen die zijn ontwikkeld in de vormgeving van de Nederlandse verzorgingsstaat. Die institutionele voorbeelden zijn vanzelfsprekend niet langer toereikend gezien de huidige crisisverschijnselen, maar bieden wel aanknopingspunten voor integratiepolitiek.
Sferen van integratie. Voorbij segregatie en assimilatie
79
5
Het multiculturele drama en het falend integratievermogen van publieke instellingen
De analyse van Paul Scheffer (2000) van het ‘multiculturele drama’ is een belangwekkende mislukking.1 Het is belangwekkend, omdat het zoveel reacties en gevoelens van onbehagen heeft weten los te maken rond een zeer belangrijk vraagstuk, maar het is onvolkomen en gebrekkig in zijn analyse. Waarom? Ten eerste heeft Scheffer te weinig oog voor de verbetering van de maatschappelijke positie van veel etnische minderheden. Hij spreekt onder andere van een opeenhoping van armoede en werkloosheid bij etnische minderheden, maar hij vergeet om erbij te vertellen dat die werkloosheid bij sommige groepen fors is gedaald (SCP 1999). In verhouding tot autochtonen is deze nog zeer hoog te noemen, maar in absolute zin is er vooruitgang geboekt. Dat geldt ook voor de inkomenspositie van veel groepen die als etnische minderheid of allochtoon te boek staan. Ook als we andere indicatoren nemen zien we een positieverbetering. Dit geldt in het bijzonder voor hun positie op de huisvestingsmarkt, en dat geldt ook voor de sfeer van het onderwijs (vgl. Burgers 1995; Veenman 1996). Niettemin doet zich steeds opnieuw, en vooral in het onderwijs, de paradox van vooruitgang en achteruitgang voelen. De onderwijspositie van allochtonen verbetert, maar die van autochtonen verbetert evenzeer of zelfs in sterkere mate. Dit is overigens geen nieuw fenomeen, maar een hardnekkig mechanisme dat uitvoerig is beschreven in de literatuur over stijgingskansen van arbeiderskinderen (denk aan het werk van de Franse sociologen Boudon (1974) en Bourdieu en Passeron (1977)). We weten hoe lang het geduurd heeft voordat de Nederlandse samenleving een opener karakter kreeg, we moeten wellicht meer geduld opbrengen voor veel moeilijker te integreren groepen. Het is daarom onzinnig om, zoals de Volkskrant deed in een vermetele poging Scheffers analyse in dramatiek te overtreffen, te beweren dat binnen twee decennia een etnische onderklasse van twee miljoen allochtonen zou bestaan. Elke allochtoon leek door de Volkskrant gerekend te worden tot een etnische onderklasse, waaronder allochtonen met gevestigde posities en studenten die in toenemende mate de Nederlandse universiteiten bevolken. Ook Scheffers culturologische bespiegelingen roepen veel vragen op. Van een bedreigende islamisering van de Nederlandse samenleving is geen sprake
81
en de idee van integratie met behoud van eigen taal en cultuur in het onderwijs is allang verlaten. Ook de veronderstelling dat in Nederland sprake zou zijn van een gemakzuchtig multiculturalisme is uit de lucht gegrepen. Nederland kent niet de ridicule verschijningsvormen van multiculturalisme zoals die in de Verenigde Staten voorkomen. Wellicht dat op school Nederlandse geschiedenis en identiteit er bekaaid afkomen, maar dat is eerder een element van de Nederlandse cultuur – of een gebrek aan goed onderwijs – dan dat het nu een indicatie is van een misplaatst multiculturalisme. Het is overigens sterk de vraag in hoeverre een betere inburgering in de Nederlandse geschiedenis en cultuur bijdraagt aan een betere maatschappelijke positie. Frankrijk is een land dat aan veel van de criteria van Scheffer voldoet, een restrictief migratiebeleid en onderwijs gericht op culturele inburgering. Niettemin zijn de sociale problemen die zich afspelen in de banlieues van Frankrijk van een veel ernstigere orde dan in Nederland (Wacquant 1994; Bourdieu et al. 1999). Het probleem van Scheffers analyse en oplossing zit hem vooral in twee veronderstellingen. De eerste veronderstelling, die meer impliciet is besloten in zijn analyse, is dat het via een standvastig, nationaal migratiebeleid mogelijk zou zijn om minder migranten in Nederland toe te laten. Naar mijn overtuiging zijn migratiebewegingen, mede gelet op internationale verdragen en de grenzen aan de grensbewaking moeilijk te reguleren. Dat geldt zowel voor de fysieke grensbewaking (Fort Europa) als voor de interne grensbewaking aan de loketten van de verzorgingsstaat (Koppelingswet). De poreusheid van beide grensbewakingssystemen heeft weinig te maken met Nederlands gedoogbeleid of achteloze tolerantie, maar met de complexiteit van het vraagstuk dat om andere beleidsreacties vraagt dan het ontwikkelen van strenge, vooral symbolische wetgeving (vgl. Burgers en Engbersen 1999; Engbersen et al. 1999). Daarbij is het overigens feitelijk onjuist om Nederland als een zeer ruimhartig migratieland af te schilderen. Toegegeven: in geval van asielmigratie heeft Nederland een relatief welwillend beleid gevoerd, maar als het gaat om de begrensde toelating van arbeidsmigranten of overkomst in het kader van familiehereniging en -vorming onderscheidt Nederland zich in beperkte mate van andere landen. Tevens moet gewezen worden op substitutie-effecten. Landen met zeer strenge asielwetgeving hebben veelal te kampen met grote aantallen illegale migranten (vgl. Duitsland en Frankrijk). Opmerkelijk is overigens dat landen met een sterk restrictief asielbeleid zoals Italië, Spanje, Griekenland en Frankrijk in de voorbije jaren honderdduizenden illegalen hebben gelegaliseerd. De tweede stelling is dat een nationaal bewustzijnsoffensief – die nieuwkomers scherper confronteert met de Nederlandse cultuur en geschiedenis – de integratie van migranten zou bevorderen, alsmede de communicatie tussen
82
Fatale remedies
diverse autochtone en allochtone groepen. Nu vind ik meer aandacht voor Nederlandse cultuur en geschiedenis een sympathieke onderwijsdoelstelling, maar het is de vraag of dat werkelijk bijdraagt aan een betere integratie van migranten. Integratie van migranten vindt vooral via de arbeidsmarkt plaats. Een ‘Nederlands huis van de geschiedenis’ dat Scheffer naar analogie van het Duitse Haus der Geschichte wil oprichten zal naar alle waarschijnlijkheid pas door de derde generatie migranten worden bezocht, of nimmer met een bezoek worden vereerd zoals ook bij de meeste Nederlanders het geval zal zijn. En een Nederlands huis van de geschiedenis zal bovenal een ‘huis met open ramen’ zijn (Huizinga), waardoor vele winden zullen blazen (niet alleen meer de Engelse zeewind en de Duitse en Franse landwind). Heeft Scheffer dan helemaal ongelijk? Nee. Als zijn belangrijkste punt beschouw ik zijn zorg voor het onderwijs op zwarte scholen. Het zijn scholen die geconfronteerd worden met grote sociale problemen, met een toenemende diversiteit aan etnische groepen met diverse (taal)achterstanden, en ook nog eens met een witte vlucht van docenten. Zwarte scholen hebben ervaren docenten nodig die meer dan gemiddeld gekwalificeerd zijn, maar veelal is het omgekeerde het geval. Sommige directeuren van zwarte scholen hebben inmiddels – voorzichtig – laten weten dat zij twijfelen aan de deskundigheid van hun eigen docentencorps (De Jong 1999). Als het gaat om het migratie- en migrantenvraagstuk zou ik dus andere prioriteiten leggen dan Scheffer. De realiteit van de toenemende irregularisering van migratie (pendelmigratie, asielmigratie, illegale migratie) en de poreusheid van Europese en Nederlandse grensbewakingssystemen, dwingen tot herbezinning op het huidige restrictieve beleid (zie uitgebreid Snel et al. 2000; evenals Burgers en Engbersen 1999; Engbersen, Van der Leun et al. 1999). Naar mijn overtuiging zal er meer ruimte moeten komen voor arbeidsmigratie, en zal er nagedacht moeten worden over de relatie tussen migratie, arbeid en burgerschap. Scherper geformuleerd, niet iedereen die met een geldige verblijfstitel in Nederland werkt heeft alle sociale rechten, maar hij of zij kan deze wel opbouwen in de loop van de tijd. Ten tweede dient het integratievermogen van publieke instellingen te worden verbeterd. Niet door herbezinning op de nationale identiteit, maar bovenal door het aanreiken van de juiste vermogens in het onderwijs. Verder moet natuurlijk de effectiviteit van diverse reïntegratieprogramma’s worden verbeterd, en dienen de passief makende asielprocedures te worden bijgesteld, waardoor erkende vluchtelingen en reeds lang gevestigde migranten niet langer buitengesloten raken of blijven van de arbeidmarkt. Een studie naar de positie van migranten uit voormalig Joegoslavië en de voormalige Sovjet-Unie laat bijvoorbeeld zien dat de geregistreerde werkloosheid bij beide groepen zeer hoog is, respec-
Het multiculturele drama en het falend integratievermogen
83
tievelijk 24 en 13 procent. Onder Joegoslavische jongeren is de werkloosheid zelfs schrikbarend hoog, namelijk 34 procent (zie Snel et al. 2000). Ook het oorspronkelijke inburgeringsvoorstel van Van der Zwan en Entzinger (1994) is in dit verband relevant. In dat voorstel werken bepaalde groepen tijdelijk (in de periode waarbij men onderwijs krijgt) onder het cao-niveau. Ook hier raken we, net als bij het thema van het gedifferentieerde burgerschap, aan een heikel punt, namelijk differentiële behandeling van burgers. In sommige omstandigheden kan een (tijdelijke) ongelijke bejegening van groepen tot betere integratieresultaten leiden dan het huidige gelijkheidsstreven – kenmerkend voor de Nederlandse rechtscultuur – dat een tweedeling tussen inactieve en arbeidzame burgers mede in de hand werkt. Tot slot een laatste punt. Een multiculturele samenleving kent ingebouwde spanningen die verbonden zijn met verschillende dimensies van integratie (Engbersen en Gabriëls 1995). Er is de functionele dimensie van integratie in vooral arbeidsmarkt en onderwijs, er is de morele dimensie van de sociale normen die de omgang tussen mensen reguleren en er is de expressieve dimensie van uiting kunnen geven aan individuele of gedeelde identiteiten. Tussen deze niveaus bestaan echter spanningsrelaties, bijvoorbeeld als het gaat om onderwijs in eigen taal en cultuur (expressieve dimensie) die een functionele integratie in de weg kan staan, of tussen de morele eis van een decent minimumloon en de functionele eis van effectieve integratie in de arbeidsmarkt. In een multiculturele samenleving is daarom de morele dimensie van cruciaal belang. Deze bepaalt welke sociale normen – waaraan een ieder gebonden is – de integratie van burgers in een multiculturele samenleving mogelijk maken. Deze sociale normen begrenzen dus de manieren waarop groepen uiting kunnen geven aan hun identiteit, en stellen tevens voorwaarden aan de integratie van migranten in de sfeer van de arbeid . Anders gezegd: sommige zaken zijn toegestaan, anderen verboden (bijvoorbeeld het besnijdenisritueel bij meisjes uit Somalië, of het uitbetalen van te lage lonen door werkgevers). Handhaving van die sociale normen (met betrekking tot vrijheid, gelijkheid, scheiding kerk en staat, lichamelijke integriteit, rechtvaardigheid, etc.) moet worden afgedwongen, naast het aanreiken van vermogens aan individuen om functioneel te integreren. Dat zal in veel gevallen ertoe leiden dat migranten zich delen van de Nederlandse identiteit gaan eigen maken, volledig dan wel partieel. En ook dat zij uiting kunnen geven aan eigen culturele waarden en praktijken, waardoor zij het Nederlandse culturele landschap voorzichtig beïnvloeden. De daaruit voortvloeiende culturele veelvoud is niet het probleem. De Nederlandse cultuur kan wel wat extra drama gebruiken.
84
Fatale remedies
Nawoord: laat symbolische kwesties het debat over integratie niet overheersen
‘Hoe voorkomen we dat het eigene en het vreemde tegenover elkaar komen te staan. Dat is de fundamentele vraag van deze tijd,’ stelt Paul Scheffer aan het einde van zijn boek Het land van aankomst (2007). Het is een vraag die daarvoor al op diverse plaatsen is opgedoken in zijn betoog, net als het antwoord. En dat antwoord is dat een gearticuleerd zelfbegrip aan de basis staat van het integreren van vreemden. Pas als een samenleving haar eigen basisprincipes weet te formuleren én na te leven, kan zij eisen stellen aan nieuwkomers. Scheffer bepleit in zijn boek een herformulering van het begrip ‘burgerschap’. Het is nu te veel een formeel-juridische status dat onvoorwaardelijke rechten garandeert. Hij staat een benadering van burgerschap voor, waarin een sterker accent komt te liggen op verplichtingen en loyaliteiten van burgers jegens het land van aankomst. Ook is er een normerende en toetredende rol weggelegd voor de overheid indien burgers hun opleiding niet afmaken, falen bij de opvoeding van kinderen, geen werk hebben en te weinig kinderen krijgen. Zijn pleidooi past in een trend waarbij immigranten moeten bewijzen dat ze volwaardig lid zijn van de Nederlandse gemeenschap. Deze trend geldt overigens niet alleen voor Nederland, maar, zoals Scheffer laat zien, ook voor andere nieuwe en oude immigratielanden. Nieuwe burgers worden niet alleen geacht kennis te hebben van de Nederlandse taal en geschiedenis, maar ook te tonen – in woord en daad – dat zij het verdienen om lid te worden van de nieuwe gemeenschap. Maar de eisen die hij stelt aan de eigen burgers en de nieuwkomers zijn te hoog. Scheffers land van aankomst is dan ook niet aanwijsbaar op de wereldkaart. Paul Scheffer is na een lange ontdekkingsreis door de oude en nieuwe wereld aangekomen in Utopia . Het land van aankomst is vergelijkbaar met het Nergensland van Thomas More. More (1516) schreef zijn utopie aan de vooravond van de globalisering, na de eerste grote ontdekkingsreizen. Scheffer schrijft zijn utopie op het moment dat de wereld in kaart is gebracht en (ongedocumenteerde) migranten uit alle delen van de wereld nu naar westerse landen afreizen. More schreef in het eerste boek van zijn utopie een satire over de mistoestanden in zijn tijd, waaronder het omheinen van gemeenschappelijke weidegronden waardoor arme pachters uit stelen gingen. Scheffer bedrijft geen sociale satire, hij is een analyticus die op ingetogen toon het vraagstuk van moderne immigratie wil uitleggen. Er zijn veel meer verschillen, maar de overeenkomst met More is het utopisch karakter van Scheffers betoog. Hij vraagt te veel van gevestigde burgers en eist te veel van nieuwkomers. Hij verlangt van burgers een gedeelde overeenstemming over wat de
Het multiculturele drama en het falend integratievermogen
85
verbeelde gemeenschap Nederland is en hij stelt zich een overheid voor die er actief op toeziet dat nieuwkomers de vereiste kennis en loyale houding ontwikkelen om deelgenoot te worden van de Nederlandse gemeenschap. Het eerste is geen gemakkelijke opgave, zeker als men verder wil reiken dan de Nederlandse grondwet. De recente debatten over het WRR-rapport Identificatie met Nederland (2007) of het kappen van de kastanjeboom in de tuin van het Achterhuis van Anne Frank, getuigen daarvan. Deze debatten zijn waardevol, net als het initiatief tot historische canonvorming, maar ze hebben geen onmiddellijke relevantie voor het immigratie- en integratiebeleid . Ook het formuleren van burgerschapseisen voor nieuwkomers is geen gemakkelijke opgave. Er zijn in de afgelopen jaren steeds hogere eisen gesteld aan het verlenen van toegang en toedeling van verblijfstitels. Wie wil trouwen met een Nederlander of herenigd wil worden met zijn gezin moet nu een taalen cultuurtoets maken in het eigen land. Die toets is er ook om te beoordelen of migranten de kernwaarden van de Nederlandse rechtsstaat onderschrijven. Maar wat zegt nu zo’n toets? Loyaliteit aan de basiswaarden van Nederland is moeilijk van te voren af te dwingen. Ook al heeft men in zijn proefwerk op de ambassade de juiste antwoorden gegeven op vragen over de seksuele moraal in Nederland, het homohuwelijk en de gelijkheid tussen man en vrouw. Het ‘dikke’ burgerschapsconcept van Scheffer, alsmede zijn zoektocht naar de Nederlandse identiteit, leiden tot een culturologisering van het migratie- en integratiedebat. Ik zou een praktischer en utilitaristischer migratieen integratiebeleid willen bepleiten waarin de economische participatie van migranten centraal staat. Economische participatie brengt loyaliteit met het land van aankomst voort. Niet andersom. Dat is de allerbelangrijkste les van klassieke immigratielanden en -steden. New York en Londen danken hun vitaliteit aan het ontbreken van een culturele grensbewaking, en aan de afwezigheid van een verzorgingsstaat die permanente uitkeringsafhankelijkheid in de hand werkt. Nu wordt dit ook door Scheffer onderkend, maar het blijven bijzaken in het geheel van zijn betoog. Zo toont hij zich een voorstander van het binnenhalen van hoogopgeleide kennismigranten uit Zuidoost-Azië en het weren van migranten uit Midden- en Oost-Europa . Eenzelfde stelling keert terug in een notitie van VVD-kamerlid Henk Kamp. Maar terwijl beiden toch vooral culturele thema’s aan de orde stellen, gaat achter hun rug de internationale migratie onverbiddelijk door. Overigens niet in de door hen gewenste richting. Nederland is niet het favoriete land van aankomst voor kennismigranten. Als het gaat om buitenlandse studenten neemt Nederland een lage middenmootpositie in binnen de OECD landen (ACVZ 2007). Dat geldt ook voor het aantrekken van de highly skilled. In de periode 2003-2006 is het aantal werkvergunningen gestegen van 34.000 naar 74.000 (De Boom et
86
Fatale remedies
al. 2007). Bijna 60.000 werkvergunningen zijn voor migranten uit de nieuwe EU-landen die vooral werken in de land- en tuinbouw. Migranten uit Amerika, Japan en Zuidoost-Azië doen Nederland amper aan. Nederland is inderdaad een ‘vermijdingsland’ zoals Scheffer ergens opmerkt, maar dan in een andere betekenis. Het is een land dat getalenteerde migranten mijden, mede door zijn economische en culturele geslotenheid. Cijfers over het eerste kwartaal van 2007 laten inmiddels het recordcijfer zien van 30.000 werkvergunningen. Door het openstellen van de grenzen voor migranten uit Polen vervalt inmiddels de verplichting tot het aanvragen – en daardoor registratie – van een werkvergunning. Het zou mij niets verbazen als op dit moment meer dan 100.000 Polen in Nederland werkzaam zijn. Hier zou het debat over moeten gaan. En over het verbeteren van het taalonderwijs aan familiemigranten en toegelaten asielmigranten, waardoor zij een productieve bijdrage leveren aan de Nederlandse samenleving. Het Nederlandse migratie- en integratiedebat wordt momenteel gegijzeld door de aandacht voor allerlei symbolische kwesties (boerka’s, strafbaar stellen van hulpverlening aan illegalen, dubbele nationaliteiten, nationale identiteiten, naturalisatieceremonie, maatschappelijke stages). Er is te weinig aandacht voor de economische betekenis en noodzaak van migratie en hoe die kan worden bevorderd, ook met benutting van de culturele achtergronden van migranten. Van utopieën gaat een dwingende kracht uit. Het Utopia van Thomas More is door velen ingelijfd dan wel bekritiseerd als voorbeeld voor socialisme, utilitarisme, communisme, Brits imperialisme, bourgeois kapitalisme en katholicisme. Ook Scheffers utopie wordt door velen om verschillende redenen aan de borst gesloten. Ik zou zelf vooral aan willen sluiten bij die passages waarin iets gezegd wordt over de economische betekenis van migratie binnen het kader van een verzorgingsstaat. Engeland en Ierland hebben recentelijk laten zien hoe een opener houding ten aanzien van immigratie kan bijdragen aan economische groei en culturele vitaliteit. Zo’n open houding is niet zonder maatschappelijke risico’s, maar deze landen van aankomst dwingen uiteindelijk meer loyaliteit af bij immigranten dan gesloten samenlevingen met een te rigide economische en culturele grensbewaking.
Het multiculturele drama en het falend integratievermogen
87
6
De alchemie van de samenleving
6.1
Inleiding
In 1732 publiceerde de Leidse geleerde Herman Boerhaave (1668-1738) de studie over de basisprincipes van de scheikunde. In deze studie Elementa Chemiae beschrijft Boerhaave dat elementaire deeltjes die oplossen en deeltjes die niet oplossen zich verzamelen in homogene eenheden door een natuurlijke verwantschap. En wanneer Boerhaave de verhouding vaststelt tussen goud en koningswater (aqua regia) in een vat, stelt hij zich de volgende vraag. ‘Waarom verzamelt goud dat 18 keer zwaarder is dan water zich niet op de bodem van het vat gevuld met koningswater? Kan men niet duidelijk zien dat tussen elk deeltje goud en elk deeltje koningswater een kracht bestaat waardoor deze deeltjes elkaar uitzoeken, zich verzamelen en zich verbinden?’1
Verwantschap, schrijft Boerhaave met gebruikmaking van een middeleeuws alchemistisch beeld, is de kracht die ervoor zorgt dat deze deeltjes een verbond vormen, een soort van ‘chemisch huwelijk’, dat meer ontstaat op basis van liefde dan van haat. Voor de latinisten onder u: magis ex amore quam ex odio.2 Dit werk van Boerhaave stimuleerde de Zweedse scheikundige Olof Torbern Bergman (1735-1784) mede tot het schrijven van zijn Verhandeling over chemische affiniteiten of wel Elective attractions (1775). En het moet waarschijnlijk de Duitse vertaling van deze studie zijn geweest die Goethe onder ogen kwam en die hem onder andere aanspoorde tot het schrijven van zijn roman Die Wahlverwandtschaften (1809) waarin Goethe het spel van aantrekking en afstoting in de relaties tussen twee mannelijke en twee vrouwelijke personages vergelijkt met een chemisch proces: verwante personen trekken elkaar aan, waardoor oude relaties worden verbroken en nieuwe banden ontstaan.3 Deze roman werd gelezen door de socioloog Max Weber en leidde tot de derde metamorfose van de idee van elective attraction, of in het Duits
89
Wahlverwandtschaft. De klassieke toepassing van dat begrip vindt men in de beroemde studie van Weber over de protestantse ethiek en de kapitalistische geest. In deze studie probeert Weber de historische puzzel op te lossen waarom het ontstaan en de ontwikkeling van het rationele, moderne kapitalisme zo snel en sterk heeft plaatsgevonden in de westerse wereld. Zijn antwoord was dat het ontstaan van het rationele kapitalisme een bepaalde mentaliteit veronderstelde die aansloot bij de kapitalistische onderneming, namelijk die van het methodische, gedisciplineerde, op arbeid georiënteerde individu. De calvinistische ethiek bevorderde spaarzaamheid, initiatief, verantwoordelijkheid, een rationele en ascetische levenshouding en een sterk arbeidsethos. Er zou sprake zijn van een Wahlverwandtschaft – een keuzeverwantschap – tussen de protestantse leer en de materiële belangen van het moderne kapitalisme. 4 We zijn inmiddels via de middeleeuwse alchemie, de achttiende-eeuwse scheikunde en de negentiende-eeuwse romanliteratuur beland bij een vertrouwd onderwerp in de sociologie, en wel het thema van de onbedoelde gevolgen van menselijk handelen. Niemand heeft kunnen voorzien dat een middeleeuwse alchemistische metafoor, via een lange omweg ooit zou uitgroeien tot een belangrijk sociologisch begrip dat aandacht vraagt voor de wederzijdse aantrekking van culturele en economische processen waardoor – onbedoeld – nieuwe maatschappelijke verhoudingen zich uitkristalliseren. Door de grootmeesters in de sociologie is het thema van de onbedoelde gevolgen van menselijk handelen ook wel aangeduid als het eigenlijke object van de sociologie. Bekend is de uitspraak van Karl R. Popper dat het de hoofdtaak is van de sociale wetenschappen om de onbedoelde gevolgen van intentionele menselijke handelingen te analyseren.5 Maar ook veel anderen hebben zich in vergelijkbare bewoordingen uitgelaten.6 Deze hoofdtaak van de sociologie staat overigens op gespannen voet met de hedendaagse verwachtingen ten aanzien van de sociologie. Hoewel de opvatting dat de samenleving niet langer maakbaar is steeds vaker wordt gedebiteerd, blijft men niettemin grootse verwachtingen koesteren van de sociologie en de sociale wetenschappen als het gaat om het bevorderen van de maatschappelijke samenhang. Het omvangrijke sociale cohesie-programma van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) is daar een eigentijds voorbeeld van. Zo zien we dat sociale wetenschappers, gelijk de middeleeuwse alchemisten die poogden uit niet-edele metalen goud te maken, vaak worden opgezadeld met een onmogelijke missie: het realiseren van het cement van de samenleving. Ik grijp daarom de gelegenheid aan om in de luwte van deze maakbaarheidsverwachtingen aandacht te vragen
90
Fatale remedies
voor inzichten uit de sociologie die van betekenis kunnen zijn voor het analyseren van de onbedoelde, niet voorziene gevolgen van menselijk handelen die mede voortvloeien uit grote en kleine interventies door overheden en markten.
6.2
Een proliferatie van hybriden?
De metafoor die Weber gebruikt is zeer actueel in het hedendaagse tijdperk waarin sprake is van een toenemende mobiliteit van kapitaal, mensen, goederen en informatie. Meer en meer ideeën, organisaties en personen komen gemakkelijker met elkaar in contact en het is de vraag welke nieuwe verbindingen daaruit ontstaan en wat de gevolgen daarvan zijn voor bestaande institutionele verbanden. Het is een vraag die steeds opnieuw terugkeert in het werk van Zygmunt Bauman. In een van zijn laatste boeken gebruikt hij een metafoor die een zekere verwantschap vertoont met de chemische beeldspraak van Max Weber. Hij spreekt van het ontstaan van vloeibare moderniteit (liquid modernity). Centraal staat bij hem de idee van de toegenomen vloeibaarheid en vluchtigheid van, voorheen, solide instituties als familie, klasse, arbeid en nationale staat. Deze instituties verliezen hun vermogen om individuele keuzes en collectieve projecten met elkaar te verbinden.7 Ze worden vormlozer en onvoorspelbaarder8 en verliezen in de smeltkroes van de moderne samenleving hun dwingende en vanzelfsprekende karakter.9 De veronderstelling van de toegenomen ‘vloeibaarheid’ van de maatschappij keert ook terug in een begrip dat in korte tijd furore heeft gemaakt in de sociale wetenschappen. Het wordt gebruikt als zelfstandig naamwoord, maar komt vaker voor als adjectief. Het betreft het begrippenpaar hybriditeit en hybride. En het opvallende is dat we opnieuw stuiten op een metafoor die afkomstig is uit de natuurwetenschappen, en wel de biologie waarin het begrip hybriditeit staat voor kruising en bastaardvorming. Het wemelt werkelijk van de hybriden in de sociaal-wetenschappelijke literatuur. Er wordt melding gemaakt van het bestaan en ontstaan van hybride culturen, hybride economieën, hybride identiteiten, hybride organisaties, hybride verzorgingsstaten en hybride talen. Er wordt ook wel gesproken van een ‘proliferatie van hybriden’ in de hedendaagse samenleving.10 Vooral op het gebied van vraagstukken van cultuur en identiteit valt het begrip veelvuldig.11 De schrijver Salman Rushdie die, naar eigen zeggen, in zijn persoonlijk leven voortdurend heeft geprobeerd om grenzen te overschrijden, merkte ooit het volgende op naar aanleiding van de verhitte discussies over zijn roman De Duivelsverzen.
De alchemie van de samenleving
91
‘De Duivelsverzen is een lofzang op de vermenging, onzuiverheid, gedaantewisseling die voortkomt uit nieuwe en onverwachte combinaties van mensen, culturen, ideeën, politieke opvattingen, fi lms, liedjes. Het bejubelt de kruising en vreest het absolutisme van de Zuiverheid. Door de mengelmoes, allegaartje, een beetje van dit en een beetje van dat, komt het nieuwe in de wereld. Dat is de grote kans die de wereld krijgt door massamigratie, en ik heb geprobeerd die met beide handen aan te grijpen. De Duivelsverzen is een pleidooi voor een verandering-door-fusie, verandering-door-verbinding. Het is een ode op ons bastaard-ik.’12
Hier is, op het eerste gezicht, een literaire Herman Boerhaave of Max Weber aan het woord, die oog heeft voor de nieuwe verbindingen die kunnen ontstaan via fusie, versmelting en vereniging. Maar wie preciezer kijkt, zal onderkennen dat heel veel niet kan versmelten of fuseren. India – het geboorteland van Rushdie – laat daarvan vele voorbeelden zien. De Indiase samenleving is nog altijd een kastensamenleving waarin het zeer grote moeite kost om deze kastenstructuur te doorbreken (Deliége 1999). De samenleving is geen smeltkroes, waarin sociale verschijnselen als vanzelf samengaan en nieuwe verbindingen zomaar worden aangegaan. Vele grenzen blijken niet te kunnen worden overschreden. In dit mondiale tijdperk zien we nog steeds oude en nieuwe vormen van fysieke grenscontrole, religieus en politiek fundamentalisme, culturele overheersing, nationalisme, gated communities en klassen- en kastenverhoudingen die moeten voorkomen dat (nieuwe) sociale relaties tussen mensen ontstaan of dat andere inzichten en nieuwe ideeën wortel kunnen schieten. Niet alles kan, mag en wil gemengd worden. Segregatie, apartheid en culturele en religieuze zuivering zijn alom aanwezig. Salman Rushdie zelf heeft dat nadrukkelijk aan den lijve mogen ondervinden.13 Toch zien we dat onder bepaalde omstandigheden nieuwe verbindingen ontstaan. Grenzen blijken dan niet absoluut te zijn. En het is deze waarneming die ons terugbrengt bij de Wahlverwandtschaften van Weber. Maar voordat ik hier nader op inga is het van belang om de idee van hybriditeit kritisch te bezien. Daarvoor loop ik op anekdotische wijze een paar terreinen af. Het eerste is dat van de cultuur. Enerzijds worden we bij voortduring gewaarschuwd voor een ‘amerikanisering’ van de cultuur, anderzijds wordt gewezen op een ‘polarisering’ dan wel ‘hybridisering’ van culturen (Holton 2000). De sociale werkelijkheid lijkt echter geen van deze drie beweringen gelijk te geven. Dat komt aardig naar voren in een recente beschouwing van de Italiaanse socioloog Moretti over ‘Planeet Hollywood’. Hij wijst inderdaad op de invloed van de Amerikaanse filmindustrie, maar
92
Fatale remedies
die invloed blijkt vaak onverwachte vormen aan te nemen. Er zijn verschillende culturele ecosystemen – alweer een natuurwetenschappelijke metafoor – waarneembaar die bepaalde genres selecteren en daarmee andere juist verwerpen. De diffusie van Amerikaanse komedies in de wereld blijkt relatief beperkt te zijn, terwijl kinderfilms en drama’s vooral in rijke landen worden gewaardeerd en actie- en avonturenfilms in Zuid- en Oost-Azië. Elk genre heeft zijn favoriete ruimtelijke regio en zijn onderscheiden diffusiepatroon waardoor er sprake is van een specifieke culturele ecologie of geografie in de wereld.14 Deze waarneming sluit overigens naadloos aan bij recente bevindingen uit het internationale waardenonderzoek. Daaruit blijkt dat er verschillende culturele zones in de wereld zijn aan te wijzen. In die culturele regio’s spelen de sociale en culturele erfenissen van landen – protestants, rooms-katholiek, orthodox, confucianistisch en communistisch – nog steeds een grote rol. Culturele modernisering neemt verschillende vormen aan die aansluiten bij historisch overgeleverde regels, tradities, normen en waarden (Inglehart en Baker 2000). Een tweede voorbeeld is dat van sociale netwerken. Ook hier treft men veelvuldig de idee aan – ik spreek nu vooral over de rijke westerse samenlevingen – dat netwerken van mensen steeds minder homogeen worden door afnemende stand- en klassenverschillen. Veel onderzoek wijst echter uit dat dit maar in beperkte mate gebeurt. Sociale netwerken van mensen blijken relatief homogeen te zijn (Blokland-Potters 1998). Ze worden wel uitgestrekter door de toegenomen geografische mobiliteit en technologische hulpmiddelen, maar soort zoekt nog steeds vooral zijn eigen soort (Duyvendak en Veldboer 2001). Arm gaat met arm om en bemiddeld met bemiddeld en hoger opgeleid met hoger opgeleid. Ook interraciale of interetnische menging gaat – zeker in geval van bepaalde etnische groepen – minder snel dan verondersteld wordt. Huwelijksrelaties en verwantschapsnetwerken zijn nog steeds sterk homogaam, dat wil zeggen samengesteld uit leden van de eigen herkomstgroep. Dat blijkt uit het feit dat gemengd huwen bij veel etnische groepen in zeer beperkte mate voorkomt. Vooral van degenen die geboren zijn in een islamitisch land huwt slechts een kleine minderheid met een in Nederland geboren partner (De Valk et al. 2001: 117). Ook zien we dat Turken en Marokkanen die in Nederland zijn geboren in ruime meerderheid kiezen voor een bruid of bruidegom die in het buitenland woonde voorafgaande aan de voltrekking van het huwelijk. De taal der liefde mag internationaal zijn. Maar de liefde zelf kent duidelijke grenzen (Hooghiemstra 2000: 207). Een derde voorbeeld betreft de toegenomen mobiliteit van mensen. Rushdie spreekt van de grote kans die de wereld krijgt door massamigratie,
De alchemie van de samenleving
93
maar we weten dat de mobiliteit van mensen geen gelijke tred heeft gehouden met de toegenomen mobiliteit van kapitaal. We zien zelfs een tegengestelde beweging. Waar enerzijds wordt gepoogd om grenzeloze economische ruimten te creëren, wordt tegelijkertijd met man en macht gewerkt – als het gaat om de mobiliteit van mensen – om een totale grenscontrole te realiseren. 15 De Verenigde Staten, Japan en West-Europese landen hebben in de afgelopen jaren hun grenscontrole geïntensiveerd en gemilitariseerd, waardoor veel migranten geen toegang hebben tot de territoria van rijke landen (Andreas en Snyder 2000). In dit tijdperk van mondialisering zien we daarom een samengaan van open economieën en relatief gesloten nationale staten.16 Kijken we binnen de muren van Fort Europa, dan zien we overigens een ander interessant fenomeen, en wel de zeer geringe interne migratie. Gelet op de substantiële welvaartsverschillen tussen EU-landen zou verondersteld mogen worden dat werkloze EU-ingezetenen naar andere EU-landen zouden afreizen waar betere arbeidsmogelijkheden bestaan. Toch gebeurt dat weinig. Slechts anderhalf procent van de EU-ingezetenen verblijft in een land dat niet zijn of haar land van herkomst is (Sassen 1999a: xv). De drie voorbeelden wijzen met andere woorden uit dat menging en fusie niet als vanzelf tot stand komen. Er is op allerlei terreinen sprake van grensafsluiting en grensbewaking. Deze waarneming relativeert de opvatting van Bauman en anderen over de toegenomen vluchtigheid en vormloosheid van instituties. Verwantschapssystemen, nationale staten en culturele tradities zijn nog steeds van groot belang, ook al veranderen ze van karakter. De veronderstelling dat in het huidige mondiale tijdsgewricht het westerse individu in toenemende mate de regisseur van zijn eigen bestaan is geworden is naar mijn overtuiging onjuist (vgl. bijvoorbeeld Beck en Beck-Gernsheim 2002). Wat dat betreft is het interessant om te zien dat veel sociologen in dit tijdperk van mondialisering en individualisering de dwingendheid en hardheid van instituties in toenemende mate relativeren, terwijl bestuurskundigen, economen, geografen en politicologen juist bezig zijn instituties te ontdekken.17 Dat neemt echter niet weg dat grensbewakingssystemen – en dat is een andere naam voor instituties – in sommige gevallen poreuzer en opener zijn geworden, waardoor sneller vernieuwingen kunnen optreden. Maar die vernieuwingen zijn niet het resultaat van een toevallige menging en ontmoeting. Wat zijn ze dan wel?
94
Fatale remedies
6.3
Selectieve affiniteiten
Twee antwoorden op de vraag naar verandering en vernieuwing zijn hierboven al gegeven. Veel vernieuwingen zijn padafhankelijk, ze sluiten aan of bouwen voort op bestaande regels, normen en tradities. De paden die in het verleden zijn geplaveid, bepalen de wegen van de toekomst. Een tweede antwoord is dat vernieuwingen het resultaat zijn van onverwachte keuzeverwantschappen tussen personen, groepen, ideeën of, op een algemener niveau, tussen economische, politieke en culturele instituties. Ik zal overigens, in navolging van Laeyendecker (1981: 321-323), spreken van selectieve affiniteit. Het begrip ‘selectieve affiniteit’ kan op verschillende manieren worden gehanteerd, zowel in de zin van een samenhang tussen twee op het eerste gezicht onafhankelijke geesteshoudingen (kapitalistische mentaliteit en protestantse ethiek), als in de betekenis van specifieke relaties tussen ideeën en de economische klassen of structuren die zij legitimeren, of – nog ruimer – in de betekenis van samenhangen tussen instituties.18 Daarbij ligt de betekenis van het begrip selectieve affiniteit vooral ook in de onderkenning van de complexiteit en het fuzzy karakter van causale relaties. In dit tijdperk van mondialisering en individualisering zijn eenduidige causale verbanden zelden te leggen. Het is precies ook om die reden dat Weber het begrip Wahlverwandtschaft gebruikte.19 De protestantse ethiek heeft de ontwikkeling van het moderne kapitalisme mede gestimuleerd, maar ook organisationele, wettelijke en staatkundige factoren hebben een belangrijke rol gespeeld (De Jong 1997: 119-120). De twee antwoorden op de vraag naar maatschappelijke vernieuwing – padafhankelijkheid en selectieve affiniteit – liggen overigens vaak in het verlengde van elkaar. Uit selectieve affiniteiten tussen instituties kunnen nieuwe arrangementen ontstaan die op den duur een zodanige hardheid krijgen dat zij moeilijk zijn te veranderen. De ontwikkeling van westerse verzorgingsstaten is daar een fraai voorbeeld van. Zij kennen alle een andere en unieke ontstaansgeschiedenis. De Engelse verzorgingsstaat , bijvoorbeeld, is vooral ontstaan uit de verbinding tussen de markt en de familie, terwijl de continentale verzorgingstaten voortkomen uit de driehoeksverbinding tussen de civil society, de familie en de staat (vgl. Rieger 1992) (zie figuur 1 op pagina 96). Andere Europese verzorgingsstaten, zoals de Scandinavische en de ZuidEuropese, laten weer andere combinaties van verbindingen zien (Kuhnle en Alesto 2000). Inmiddels weten we dat de verschillende typen verzorgingsstaten die uit de verschillende combinaties zijn ontstaan een opmerkelijke
De alchemie van de samenleving
95
Figuur 1
Typen verzorgingsstaten in Europa
United Kingdom Market
State
Continental Europe Market
Welfare provision
Welfare provision
Civil society
Family
State
Market
State
Welfare provision
Welfare provision
Civil society
Family
Civil society
Family
Southern Europe
Scandinavia Market
State
Family
Civil society
Bron: Kuhnle en Alesto 2008: 8
overlevingskracht aan de dag leggen. In de jaren zeventig werd het einde van de verzorgingsstaat veelvuldig verkondigd en in de jaren negentig werd verondersteld dat – onder invloed van de economische mondialisering en de politieke europeanisering – een convergentie in neoliberale richting zou
96
Fatale remedies
plaatsvinden. Geen van deze veronderstellingen is tot op heden bewaarheid geworden (Kuhnle 2000). De verschillende nationale verzorgingsstaten bleken een groot weerstandsvermogen te bezitten, alsmede een opmerkelijke capaciteit om de uitdagingen waarmee zij worden geconfronteerd op te lossen binnen bestaande institutionele verbanden (Van Kersbergen 2000). De Nederlandse verzorgingsstaat met zijn poldermodel is daar een voorbeeld van (Visser en Hemerijck 1997). Maar ik wil hier niet doorgaan op het thema van institutionele padafhankelijkheid . Daarover is al heel veel gezegd en geschreven (zie Hemerijck en Verhagen 1994). Wel wil ik nader ingaan op het thema van de selectieve affiniteit. De vraag dringt zich dan natuurlijk op in hoeverre de sociologie daarover iets zinnigs zou kunnen zeggen, of zijn de ‘selectieve affiniteiten’ door het onverwachte karakter van de nieuwe verbinding die ontstaat alleen achteraf te reconstrueren, net als Webers analyse van de protestantse ethiek en de ontwikkeling van het kapitalisme? Ik denk eerlijk gezegd dat dit laatste inderdaad het geval is, maar dat neemt niet weg dat in de sociologie en de antropologie enige aanknopingspunten te vinden zijn. Een eerste aanknopingspunt vinden we in het werk van de Russisch-Amerikaanse socioloog Pitrim Sorokin. Deze pionier van de twintigste-eeuwse sociologie was verzot op het gebruik van scheikundige analogieën ( Johnston 1998: 25). Zelf karakteriseert hij zijn werk op een bepaalde plaats zelfs – en gelukkig gebruikt hij daarbij aanhalingstekens – als ‘sociologische scheikunde’. Sorokin was van mening dat de sociologie, net als de scheikunde, op zoek moest naar de belangrijkste elementaire delen van de samenleving en de wederzijdse aantrekkingskrachten waaruit nieuwe samengestelde verbindingen ontstaan.20 Dit uitgangspunt leidde tot een imposant stelsel van enkelvoudig georganiseerde groepen (unibonded groups) en van meervoudig georganiseerde groepen (multibonded groups), waarbij Sorokin ook uitvoerig aandacht besteedde aan de structurele variëteiten van deze groepen in termen van omvang, organisatiegraad, mate van centralisme en democratie, sociale gelaagdheid, duurzaamheid, et cetera. Daarnaast besprak hij – soms op onnavolgbare wijze – allerlei combinaties van enkelvoudige groepen. Belangrijk voor deze verhandeling is echter Sorokins these dat groepsvorming en groepsaffiniteiten het resultaat zijn van twee maatschappelijke krachten. De eerste betreft de aard en uitgestrektheid van de interdependenties tussen leden van groepen. Naarmate de interacties tussen leden beperkter, vérstrekkender en abstracter zijn, zullen groepen steeds lossere vormen aannemen. Er is een groot verschil tussen een hecht stamverband en het veel lossere verband van de Verenigde Staten van Amerika. Al kan zo’n los verband door externe dreiging aan hechtheid winnen, zo-
De alchemie van de samenleving
97
als we nu zien gebeuren in de Verenigde Staten. De tweede maatschappelijke kracht heeft betrekking op de aard van waarden, betekenissen en normen die aan de basis liggen van groepsvorming. De relevantie van het onderscheid tussen de aard van groepsrelaties en de aard van gedeelde betekenissen komt tot uitdrukking in verschillende onderzoekstradities, bijvoorbeeld in onderzoek naar groepsidentificatie en vraagstukken van etnische zuivering (De Swaan 1999b), en in het onderzoek naar sociale groepen en hun waardeoriëntaties (Inglehart en Baker 2000).
6.4
Vermiste personen
Het werk van Sorokin brengt mij als vanzelf bij een tweede auteur die van betekenis kan zijn voor het vraagstuk van de selectieve affiniteiten, en wel de antropologe Mary Douglas. Zij heeft in een reeks van studies aandacht gevraagd voor het bestaan van onderscheiden levenswijzen van mensen, alsook voor de relaties die bestaan tussen institutionele verbanden waarin mensen zijn ingebed en daarmee corresponderende manieren van denken en doen. Net als bij Sorokin liggen twee vergelijkbare dimensies ten grondslag aan de door haar onderscheiden levenswijzen, namelijk ‘groep’ (group) en ‘raster’ (grid) (Douglas 1978 en 1986). ‘Groep’ betreft de mate waarin een individu is ingelijfd in meer of minder scherp afgebakende groepen. Hoe dwingender de incorporatie, des te sterker zullen groepsnormen het leven van individuen bepalen. ‘Raster’ betreft de mate waarin het leven van personen wordt beperkt door van buitenaf opgelegde voorschriften en rollen. Hoe bindender en uitgebreider deze zijn, des te geringer de individuele autonomie van personen. Gecombineerd geven deze twee dimensies vier typen sociale relaties waarmee een bepaalde denkstijl (thought style) correspondeert. Kwadrant A herbergt een individualistische omgeving met een pragmatische en competitieve denkstijl. In kwadrant B treffen we een omgeving aan met geïsoleerde, machteloze individuen die gevangen zijn in van buitenaf opgelegde regels. Zij hebben een eclectische of fatalistische manier van denken. Kwadrant C is een hiërarchisch georganiseerde omgeving, waarin de formele toepassing en strikte naleving van regels en rituelen centraal staat. Kwadrant D ten slotte herbergt egalitaire, sektarische groepen met sterke groepsgrenzen en een dichotoom wereldbeeld van ‘wij’ versus ‘zij’; van eigen puur- en reinheid tegenover het buitengelegen kwaad en gevaar. In figuur 2 staat deze culturele kaart van Douglas afgebeeld.
98
Fatale remedies
Figuur 2
B Backwater Isolation
C Conservative Hierarchy
Eclectic values
Hierarchies
Isolates, by choice or compulsion, literally alone or isolatedin complex structures
Strongly incorporated groups with complex structure
Competitive individualism
Egalitarian sects
Weak structure, weak incorporation
Strongly incorporated groups with weak structure
grid
+
De culturele kaart van Mary Douglas
A Active Individualism
D Dissident Enclave group
+
Bron: Douglas 1996: 43
Het is een ogenschijnlijk simpel ideaaltypisch schema waarmee Douglas werkt, maar de theoretische uitgangspunten zijn uitdagend en relevant. Ten eerste gaat zij ervan uit dat denkstijlen niet vrij zwevend zijn – zoals vandaag de dag te gemakkelijk wordt aangenomen –, maar nauw verbonden zijn met de institutionele of sociale verbanden die zij betekenis geven en legitimeren. Ten tweede veronderstelt zij dat het samenleven van mensen een oneindig aantal vormen kan aannemen,21 maar dat er slechts een beperkt aantal levensvatbare levenswijzen zijn aan te wijzen die oplossingen hebben weten te vinden voor fundamentele problemen van het samenleven, zoals jaloezie, schuldtoekenning, ongelijkheid, economische groei en leiderschap. Ten derde gaat zij ervan uit dat deze levenswijzen elkaar altijd veronderstellen en elkaar beconcurreren.22 Een pregnant voorbeeld levert de War on Terror op, waarin financiële markten (Wall Street), hiërarchische organisaties (het Pentagon, het Talibanregime), geïsoleerde, arme vluchtelingen in Afghanistan, en sektarisch georganiseerde fundamentalistische groepen ieder op hun eigen manier op elkaar reageren: ‘Culture thrives on opposition’ (Douglas 1996: 175). Het is typerend om te horen dat in geval van terreur en oorlogsgeweld een van de eerst opkomende vragen is: ‘Hoe hebben de financiële markten hierop gereageerd?’
De alchemie van de samenleving
99
Ten vierde wijst Douglas erop dat de door haar onderscheiden levenswijzen verschillende ‘personen’ veronderstellen die sterk afwijkend denken en handelen. Zelf gebruikt zij het beeld van ‘vermiste personen’ in de sociale wetenschappen. Het opdringerige mensbeeld in de maatschappijwetenschappen, namelijk dat van de homo economicus, zou moeten worden aangevuld met dat van de homo hierarchicus, de fatalist en de sektariër. Pas dan kan een begin worden gemaakt met het begrijpen van het ogenschijnlijk onbegrijpelijke. Of het nu gaat om het rituele gedrag van de bureaucraat van een inlichtingendienst die cruciale informatie over mogelijke terroristische aanslagen naast zich neerlegt; om het fatalistische gedrag van de overbelaste veiligheidsambtenaar op een vliegveld; of om de terrorist die waarlijk gelooft in een eeuwig, heilig leven als hij zichzelf met vele anderen de dood in jaagt.23 Het interessante nu van deze culturele theorie is dat zij ‘falsifieerbare’ voorspellingen doet over de denkstijl die mensen binnen hun gegeven sociale relaties hebben en over de sociale relaties die mensen, gegeven hun denkstijl, zullen opzoeken (Van Gunsteren 1994: 150). En dit brengt ons bij het thema van de selectieve affiniteiten. Verondersteld kan worden dat deze vooral zullen optreden tussen individuen, sociale groepen en instituties die met elkaar verwant zijn of die zich met elkaar identificeren. De startende ondernemer zal zich niet aangetrokken voelen tot een hiërarchisch, bureaucratisch bedrijf en de hedonistische levenskunstenaar zal weinig op hebben met egalitaire sociale verbanden waarin hij zich niet mag onderscheiden. Maar het schema werkt ook omgekeerd. Een analyse van de groep- en rasterkenmerken van sociale verbanden geeft ook inzicht in de mate waarin politieke, economische en religieuze denkstijlen daarop al dan niet aansluiting vinden. Anders geformuleerd: het geeft antwoord op de sociale selectie van denkstijlen (Wuthnow 1987: 145-185). Zo zullen sektarisch of sterk traditioneel georganiseerde samenlevingen weinig op hebben met de pragmatische, opportunistische en tolerante wereldbeelden die zo kenmerkend zijn voor moderne, individualistische verbanden. Omgekeerd hebben individualistische verbanden een grotere tolerantie en onverschilligheid ten opzichte van andersdenkenden. Maar ook deze tolerantie kent zijn grenzen. Recente debatten in geïndividualiseerde westerse samenlevingen over de positie van minderheden en de rol van de islam in het geval van internationaal terrorisme maken dat duidelijk. Interessant in dit verband is de reconstructie die Douglas zelf gemaakt heeft van Webers protestantse ethiek en de geest van het kapitalisme. Zij maakt via een close reading van zijn studie aannemelijk dat in de periode van de Reformatie de vier contrasterende levenswijzen zijn waar te nemen, namelijk (1) die van de arme boeren die in de marge van de samenleving verkeren; (2) de traditioneel georganiseerde samenleving met zijn hiërarchisch feodaal
100
Fatale remedies
systeem en economie van ambachtelijke gilden; (3) de sektarische wereld van bisdommen en het kloosterwezen; en (4) het opkomende kapitalisme. Douglas beschrijft hoe in de periode van de Reformatie onder invloed van economische en staatkundige veranderingen groep- en rasterrelaties van karakter veranderen, waarbij het individu zich losmaakt uit hechte groepen en waarin gedragsvoorschriften losser worden. Zo ontstaat een sociale omgeving met zwakke groepsgrenzen en zwakke gedragsvoorschriften: de omgeving van het actieve individualisme. In deze omgeving past geen religieuze doctrine die groepswaarden oplegt aan het individu en die de bestaande sociale orde rechtvaardigt met de idee van een hiernamaals, maar juist een religieuze doctrine die oproept tot presteren in het heden en die het individu verbiedt om zijn verantwoordelijkheid af te schuiven op de traditie. De protestantse ethiek weerspiegelt daarmee de overgang van een traditionele wereld met sterke collectiviteiten (adel, gilden, kerken en kloosters) en een grote eerbied voor het verleden, naar een onttoverde, individualistische wereld van het rationele kapitalisme. Een eerste conclusie kan nu worden getrokken. De samenleving is geen smeltkroes waarin culturen, sociale netwerken en andere instituties zomaar nieuwe, hybride vormen aannemen. Institutionele verbanden trekken grenzen, incorporeren nieuwe elementen, maar verhinderen dat hybriditeit tot stand komt. Culturele doofheid en cultureel onbegrip zijn alom aanwezig. Een actueel voorbeeld daarvan vormt het debat over de mondialisering van de economie. In dat debat bestaan scherpe tegenstellingen tussen multinationale ondernemingen met hun kortetermijnrationaliteit, bureaucratische en politieke instellingen met hun technocratische compromissen en ijzeren veiligheidsmaatregelen, en zeer egalitair georganiseerde clubs van anti-globalisten. De strijd die tussen deze partijen sinds Seattle is losgebarsten laat die onverenigbaarheid van standpunten zien. De Battle of Seattle heeft met tussenstops in Götenborg en Praag tot de eerste dode demonstrant bij de G8-top in 2001 in Genua geleid. De harde tegenstellingen tussen verschillende partijen zijn een illustratie van de stelling van Douglas dat de door haar onderscheiden levenswijzen hun bestaansrecht ontlenen aan de oppositie ten opzichte van anderen. Een van de woordvoersters van de anti-globalistenbeweging (maar eigenlijk heeft deze beweging geen woordvoerders), geeft een typerende opsomming van namen waarachter deze beweging schuilgaat: ‘anti-corporate, anti-capitalist, anti-free trade, anti-imperialist’ (Klein 2001: 81). Een tweede conclusie is dat institutionele vernieuwingen veeleer gezocht moeten worden in selectieve affiniteiten tussen sociale groepen en instituties, en de onverwachte consequenties die daaruit voortvloeien. Webers analyse is
De alchemie van de samenleving
101
daarvan een fraai voorbeeld. Zelf voorzag hij overigens al dat het zegevierende kapitalisme zich zodanig had ontwikkeld dat het zich kon bedruipen zonder de protestantse ethiek. Later hebben anderen dit tragische thema uitgewerkt, namelijk het feit dat het kapitalisme, gestimuleerd door een sobere, ascetische levensstijl, vervolgens een hedonistische levensstijl in de hand heeft gewerkt die de oorspronkelijke calvinistische ethiek vernietigde (Bell 1996).
6.5
De samenleving als raadsel
Webers analyse is een illustratie van wat de Amerikaanse socioloog Alejandro Portes heeft aangeduid met ‘de sociologie van het onverwachte’. In zijn presidentiële toespraak tot de Amerikaanse Sociologische Vereniging heeft hij gepleit voor meer systematische aandacht voor de sociologische analyse van onverwachte verschijnselen (Portes 2000: 3-18). Er is een traditie in de sociale wetenschappen die gestoeld is op principes van individuele rationaliteit en die in staat is gebleken om cumulatieve en voorspelbare gevolgen te beschrijven van aspecten van het samenleven, maar er is ook, zo stelt hij, een ‘verborgen huis’ van de sociologie, dat oog heeft voor de ongewenste, onbedoelde en soms niet onderkende gevolgen van menselijk handelen. Deze raadselachtige aspecten van het samenleven zijn een belangrijk object van sociologisch onderzoek. Ik zou dit uitgangspunt tot de mijne willen maken, en de betekenis daarvan willen illustreren aan de hand van ontwikkelingen die zich voordoen op het terrein van internationale migratie. Het is een terrein dat in toenemende mate mijn aandacht heeft. Dit terrein laat een boeiend palet aan raadselachtige fenomenen en onbedoelde gevolgen van menselijk handelen zien. Ik noem er slechts enkele. Niemand heeft voorzien dat koloniale, economische en militaire ingrepen in ‘verre’ landen grootscheepse en blijvende vervolgmigratie vanuit deze gebieden naar het eigen land zouden opleveren. Vroegere interventies door Amerika en West-Europese landen (denk aan het wervingsbeleid van gastarbeiders) hebben onbedoeld economische en culturele bruggen geslagen die nu door migranten ten volle worden benut (Burgers en Engbersen 1999). Weinigen hebben daarnaast voorzien dat deze vervolgmigratie niet alleen geleid heeft tot de opkomst van rechts-extremistische partijen in West-Europese landen, maar óók heeft bijdragen aan het ontstaan van vormen van long distance nationalisme: nationalisme dat niet langer gegrondvest is op een territoriale locatie in een thuisland. Sommigen van de meest fanatieke nationalisten opereren nu vanuit andere landen, maar hebben niettemin grote invloed op politieke
102
Fatale remedies
processen in het eigen land: ‘ This is one of the main ironic consequences of the process popularly called globalization.’ (Anderson 2001: 42) Andere onbedoelde effecten vloeien voort uit het integratiebeleid voor migrantengroepen en uit de sociale gevolgen van transnationale betrekkingen. Wanneer in de jaren zeventig in West-Europese landen het besef ontstaat dat groepen gastarbeiders zullen blijven, komt schoorvoetend – en ik spreek nu over Nederland – een ‘minderhedenbeleid ’ tot stand dat nieuwe onbedoelde effecten heeft. Zo heeft het Nederlandse minderhedenbeleid onbedoeld bijgedragen aan de negatieve beeldvorming over migrantengroepen en aan de kwetsbare maatschappelijke positie van veel voormalige gastarbeiders en hun nakomelingen (Rath 1992). In het voorbije decennium heeft dat minderhedenbeleid aan realiteitszin gewonnen doordat een sterker accent is komen te liggen op integratie via arbeid en onderwijs, maar heeft het nog geen goed antwoord weten te formuleren op het verschijnsel van transnationale bindingen en betrekkingen. De groeiende betekenis van transnationale netwerken waarbinnen vooral culturele en economische uitwisselingen plaatsvinden, stelt de uitgangspunten van het integratiebeleid door nationale staten ter discussie (Staring 2001). Portes zelf gaf als voorbeeld de groei van privéscholen in de Dominicaanse Republiek die wonderlijk genoeg vooral bevolkt worden door kinderen van in New York wonende Dominicanen. Wat is het geval? Autoritaire en hardhandige opvoedingsmethoden blijken in de Amerikaanse samenleving niet meer mogelijk. Ouders die daarin toch volharden lopen het risico dat hun kinderen hen van kindermishandeling betichten. Kinderen worden daarom naar verwanten gestuurd in de Dominicaanse Republiek om daar privéscholen te bezoeken. Naar alle waarschijnlijkheid, zo merkt Portes (2000: 2) op, hebben Amerikaanse ontwerpers van kinderbeschermingswetgeving niet kunnen vermoeden dat hun wetgeving zou bijdragen aan de opbouw van een sector van strenge privéscholen in een ander land. Weer andere onbedoelde effecten zijn het gevolg van het actuele restrictieve migratie- en vreemdelingenbeleid dat vooral gericht is op het beheersen van ongewenste migrantenstromen. Dit ontmoedigingsbeleid heeft mede geleid tot een toename van het aantal illegale vreemdelingen in Europa, simpelweg omdat meer ongewenste migranten eerder als illegaal worden geclassificeerd. Opvallend is overigens ook de enorme groei van het aantal illegale vreemdelingen dat in bewaring wordt gesteld om uitgewezen te worden. In 1980 ging het in Nederland om vijfhonderd mensen. In 2005 zullen het er naar verwachting 14.000 zijn. Bijna eenderde van de gedetineerdenpopulatie in Nederland bestaat eind jaren negentig uit illegale vreemdelingen – waarvan het merendeel overigens geen strafbare feiten heeft gepleegd (Van Kalmthout 1998). Het restrictieve beleid zal illegale vreemdelingen sterker naar de marge
De alchemie van de samenleving
103
van de samenleving dringen, omdat ze nu systematisch worden uitgesloten van formele arbeid en publieke voorzieningen. Door dit uitsluitingsproces zijn illegale migranten meer dan voorheen een bedreiging gaan vormen voor de openbare orde en de volksgezondheid (Engbersen 2001). In reactie daarop worden echter in talloze grote en middelgrote steden ‘alternatieve vangnetten’ ontwikkeld om criminaliteit en medische gevaren te voorkomen, waardoor het lokale beleid het landelijke vreemdelingenbeleid nadrukkelijk voor de voeten loopt (Van der Leun 2001). En ten slotte zien we dat door de intensivering en modernisering van de grensbewaking, migranten in de handen van mensensmokkelaars worden gedreven. Het wordt immers steeds moeilijker om zelf op een simpele manier een grens te passeren. De professionaliteit en gewetenloosheid van sommige mensensmokkelorganisaties vormen vervolgens weer een legitimatie voor nieuwe vergaande maatregelen. Zo ontstaat een grensbewakingswedloop waarin nationale staten in feite een professionele mensensmokkelindustrie in het leven roepen. Het medicijn om onwettige grensovergang tegen te gaan lijkt daardoor de kwaal te verergeren (Miller 2001: 329). Een analyse van selectieve affiniteiten biedt aanknopingspunten om onverwachte migratiebewegingen en onbedoelde beleidseffecten te begrijpen. Denk aan de economische rol en de demografische compositie van wereldsteden. Er zijn nieuwe grensoverschrijdende netwerken van economische macht én marginaliteit waar te nemen die niet meer langs de klassieke noord-zuidscheidslijn lopen. Saskia Sassen wijst in dit verband op het bestaan van een mondiaal netwerk van economische machtscentra in steden als Parijs, Londen, Tokio, New York, waar nu ook steden als São Paulo, Buenos Aires, Bombay en Bangolore aansluiting bij hebben gevonden. Anderzijds wijst zij op de aanwezigheid van een omvangrijk arbeidsleger van (deels illegale) migranten in diezélfde steden. Mondiaal kapitaal en het nieuwe arbeidsleger van migranten zijn twee voorbeelden van transnationale categorieën die intern samenbindende kenmerken hebben en tegelijkertijd met elkaar wedijveren binnen wereldsteden. Er is sprake van een selectieve affiniteit tussen de nieuwe geografie van stedelijke machtscentra en die van stedelijke marginaliteit.24 Interessant is ook de selectieve affiniteit tussen de professionele ethiek van beroepsgroepen (zoals artsen en onderwijzers) en de humanitaire mentaliteit van groepen burgers van ontwikkelde verzorgingsstaten, die een verklaring biedt voor het ontstaan van ‘alternatieve vangnetten’ die nu op lokaal niveau worden gespannen voor illegale vreemdelingen en uitgeprocedeerde vluchtelingen. Die vangnetten hebben vooral betrekking op het bieden van huisvesting en gezondheidszorg en deels op het verstrekken van juridische hulp en onderwijs. Artsen, onderwijzers en zelfs politieagenten wensen op
104
Fatale remedies
grond van hun beroepsethiek voorbij te gaan aan scheidslijnen van legaliteit of illegaliteit, terwijl het sociaal besef dat burgers is bijgebracht in een moderne verzorgingsmaatschappij hen voorbij de grenzen van de eigen groep doet reiken. Daardoor ontvangen illegale groepen toch hulp, en ontstaan er discrepanties tussen de Haagse wetgeving en lokale praktijken. Zo worden de grenzen van de nationale gemeenschap opgerekt door twee fenomenen die typisch een product zijn van een geavanceerde, nationale verzorgingsstaat, namelijk het bestaan van relatief autonome beroepsgroepen met een eigen beroepsethiek en het bestaan van gevoelens van mededogen voor mensen die in een kwetsbare positie verkeren. Nationale verzorgingsstaten brengen, om met De Swaan (1988, 1999a) te spreken, uitdijende kringen van identificatie voort, niet alleen ten opzichte van verre vreemdelingen, maar ook ten opzichte van illegale vreemdelingen in eigen land (Burgers 1999: 283). Toch volstaat een weberiaanse analyse van selectieve affiniteiten niet om de veelheid aan onbedoelde gevolgen te begrijpen. Ook andere sociologische benaderingen leveren relevante inzichten op. Ik denk in het bijzonder aan de utilitaristische benadering, waarbinnen het thema van de irrationele gevolgen van rationeel handelen een centrale plaats inneemt en aan de figuratiesociologische benadering met haar aandacht voor de onbedoelde langetermijngevolgen van handelingen van mensen die van elkaar afhankelijk zijn, maar die onderlinge afhankelijkheidspatronen niet kunnen overzien (Collins 1994; De Swaan 1996). De eerste benadering is van belang voor het begrijpen van het ontstaan van informele en criminele markten van arbeid en mensensmokkel in reactie op restrictieve regels, de tweede benadering biedt vooral inzicht in de gevolgen van eerdere koloniale en economische interventies voor latere migratiepatronen. Maar ook voor deze benaderingen geldt dat zij niet in staat zijn om de veelheid van onbedoelde gevolgen te begrijpen en te verklaren. Inzichten uit andere sociologische tradities zijn evenzeer relevant, bijvoorbeeld voor het begrijpen van de negatieve effecten van (beleids)classificaties die zo’n belangrijke rol spelen in het minderheden- en migratiebeleid of voor het doorgronden van de (culturele) conflicten die ontstaan tussen de levenswijzen van gevestigde burgers en nieuwkomers (Engbersen en Van der Leun 2001).25 Naar mijn overtuiging moet het theoretisch pluralisme binnen de sociologie optimaal worden benut om de raadsels van het samenleven te doorgronden. Ik beschouw die pluraliteit dan ook niet als een probleem, maar eerder als een vorm van intellectuele rijkdom.26 Het zal duidelijk zijn dat de onbedoelde gevolgen die voortvloeien uit intentionele menselijke ingrepen tot bescheidenheid nopen. De sociologie is de wetenschap bij uitstek die zou moeten onderkennen dat de sociale weten-
De alchemie van de samenleving
105
schappen niet in staat zijn om precieze recepten voor te schrijven of rationele ontwerpen te leveren voor het realiseren van een sociaal cohesieve samenleving. Zij kan ook geen definitieve staalkaart leveren van de bindende en ontbindende krachten in onze samenleving. Net zoals de grote alchemisten niet in staat waren om het levenselixer te vinden of de Steen der Wijzen te bereiden. In hun speurtocht daartoe werden overigens, zoals we nu weten, wel andere relevante zaken ontdekt, zoals op het bekende schilderij van Joseph Wright of Derby (1734-1797) wordt verbeeld: The Alchymist in Search of the Philosophers’ Stone discovers Phosphorus. Misschien is dit een passend beeld voor de sociologie. Daarbij doel ik niet in de eerste plaats op onverwachte resultaten van onderzoek, hoewel dat ook belangrijk is. Ik doel vooral op het vasthouden aan de grote humanitaire traditie van de sociologie. En tegelijkertijd onderkennen dat de belangrijkste bijdrage van de sociologie ligt in het blootleggen van contextgebonden mechanismen die onbedoelde gevolgen van menselijke interventies in gang zetten (vgl. Flyvbjerg 2001). Dat veronderstelt een grondige kennis van de theorie én een grondige kennis van de samenleving. Het openbaren en verklaren van de aard en oorzaken van maatschappelijke problemen en (ongewenste) onbedoelde gevolgen van interventies, impliceert niet dat ze daarmee geneutraliseerd of verholpen worden. Maar in de kritische analyse daarvan ligt de maatschappelijke bijdrage die de sociologie kan leveren: ‘(...) what the world has done, it can armed with knowledge, undo’ (Bourdieu 1999: 629).
106
Fatale remedies
7
De muur rond de verzorgingsstaat. Internationale migratie en sociale uitsluiting
7.1
Inleiding
In West-Europa heeft de discussie over het thema van mondialisering en sociale ongelijkheid zich sterk gericht op de vraag naar de houdbaarheid van Europese geavanceerde verzorgingsstaten. Door velen is en wordt verondersteld dat het verzorgingsniveau van hoogontwikkelde verzorgingsstaten (in het bijzonder de Scandinavische en de continentale verzorgingsstaten) naar beneden moet worden bijgesteld. Omvattende verzorgingsarrangementen zouden incompatibel zijn met de realiteiten van een succesvolle economie, omdat zij leiden tot een hoog niveau van werkloosheid en afnemende productiviteit. Ook zouden zij geen antwoord hebben op de toegenomen mobiliteit van kapitaal en arbeid. Nationale staten die hun sociale uitgaven en belastingstelsels niet reduceren zouden geconfronteerd worden met het vertrek van belangrijke ondernemingen en geschoolde werknemers. Anders geformuleerd: externe constraints als gevolg van economische mondialisering en toenemende beleidsconcurrentie tussen nationale staten zouden leiden tot minder sociale bescherming en tot grotere ongelijkheid binnen nationale samenlevingen (zie voor een kritische beschouwing van dit argument Pierson en Castles 2000). Wie nu de balans opmaakt komt tot een genuanceerd antwoord. Er is sprake (geweest) van serieuze aanpassingen in de sferen van sociale zekerheid , werkgelegenheidsbeleid, gezondheidszorg en sociale huisvesting. Ook hebben zich kwalitatieve verschuivingen voorgedaan in de aard van sociaal beleid, bijvoorbeeld in de sfeer van de sociale zekerheid waarbinnen zich een verschuiving aftekent van universele voorzieningen naar aan werk gerelateerde inkomensoverdrachten en naar voorzieningen waarvoor een middelentoets noodzakelijk is. In veel landen zijn uitkeringen verlaagd en wordt het voorwaardelijke karakter van sociale zekerheid steeds sterker benadrukt. Tevens is er meer aandacht gekomen voor activerende vormen van arbeidsmarktbeleid. Maar deze kwantitatieve en kwalitatieve aanpassingen aan een nieuwe internationale omgeving laten geen simpele of eenduidige race to the bottom zien (Gough 1996; Ferrera en Hemerijck 2003; Ringen 2006). Wel zijn er in-
107
dicaties dat de positie van degenen die geen toegang (kunnen) verwerven tot de arbeidsmarkt, in het bijzonder de langdurig werklozen en arbeidsongeschikten, is verslechterd. Zij profiteren ook niet of nauwelijks van het nieuwe activerende arbeidsmarktbeleid . Tot deze groepen behoren relatief veel alleenstaande moeders, met als gevolg een stijging van armoede onder kinderen in veel landen van de Europese Unie, waaronder Nederland (Atkinson 1997; Esping-Andersen et al. 2001). Een tweede waarneming is dat de verschillende verzorgingsstaten die na de Tweede Wereldoorlog hun vorm hebben gekregen een sterke overlevingskracht aan de dag leggen. In de jaren zeventig en tachtig werd het einde van de verzorgingsstaat veelvuldig aangekondigd (en in de jaren negentig werd verondersteld dat een eenduidige convergentie in neoliberale richting zou plaatsvinden). Deze veronderstellingen zijn tot op heden niet bewaarheid. De verschillende nationale verzorgingsstaten bleken een groot weerstandsvermogen te bezitten, alsmede een opmerkelijke capaciteit om de uitdagingen waarmee zij worden geconfronteerd op te lossen binnen bestaande institutionele verbanden (Pierson 1994; Kuhnle 2000; Castles 2004; Ringen 2006). Deze institutionele hardheid van onderscheiden verzorgingsstaten impliceert dat het naïef is om te veronderstellen dat economische mondialisering noodzakelijkerwijs een omhelzing van neoliberaal laisser faire-beleid veronderstelt. Er bestaan nog steeds substantiële verschillen tussen nationale sociale protectiesystemen. Ook blijken hoogontwikkelde verzorgingsstaten en goede economische prestaties hand in hand te kunnen gaan (zie Ferrera en Hemerijck 2003; Hemerijck 2007). In dit hoofdstuk zal ik op deze thematiek echter niet ingaan. Waar ik vooral op wil wijzen is dat West-Europese beleidselites zich steeds nadrukkelijker op het standpunt stellen dat handhaving van de nationale protectiesystemen uitsluiting impliceert van outsiders die een mogelijk risico opleveren voor de continuïteit en betaalbaarheid van de nationale verzorgingsarrangementen. Het is dan ook niet toevallig dat de landen met de meest omvattende verzorgingsarrangementen – zoals de Scandinavische landen en continentale landen als Nederland en Duitsland – een zeer scherp uitsluitingbeleid voeren. Dat brengt mij op een derde waarneming, namelijk dat verzorgingsstaatbeleid en migratiebeleid met elkaar verknoopt zijn geraakt. In toenemende mate wordt verondersteld dat een te omvangrijke migrantenstroom een bedreiging vormt voor de houdbaarheid en handhaafbaarheid van de nationale verzorgingsstaat. Deze problematiek staat centraal in de invloedrijke studie Immigration and the Dutch Economy (Roodenburg et al. 2003) waarin wordt betoogd dat de economische effecten van immigratie nadelig zijn voor de publieke sector. In dit rapport worden vooral de negatieve gevolgen van de voor-
108
Fatale remedies
malige gastarbeidersmigratie – die plaatsvond in de jaren zestig en zeventig – beschreven. Veel van de voormalige gastarbeiders uit Turkije en Marokko waren laaggeschoold en zijn in de loop der jaren door de deïndustrialisering werkloos geworden en afhankelijk geraakt van sociale zekerheid . Tegelijkertijd heeft hun vestiging een omvangrijke vervolgmigratie opgeleverd. Veel van de volgmigranten (ook de tweede generatie) hebben een kwetsbare positie en zijn eveneens afhankelijk geworden van de publieke sector. Het rapport maakt zich daarom sterk voor een selectief en restrictief immigratiebeleid. Een vergelijkbare opstelling tegenover arbeidmigratie treffen we aan bij andere Europese landen (al zijn er nationale verschillen). Vooral bij de genereuzere verzorgingsstaten speelt de paradox van solidariteit en uitsluiting een rol: handhaving van nationale, geïnstitutionaliseerde vormen van solidariteit voor de eigen ingezetenen (onder wie gevestigde allochtonen) impliceert tegelijkertijd uitsluiting van buitenstaanders van de sociale rechten van de verzorgingsstaat (Teulings 1995). Indien (arbeids)migranten te gemakkelijk toegang verwerven tot verzorgingsarrangementen, zouden de handhaafbaarheid en de legitimiteit ervan in gevaar kunnen komen (Freeman 1995). Dit geldt vooral in geavanceerde verzorgingsstaten en in mindere mate voor landen als Italië en Spanje. Met name Italië heeft in de voorbije jaren honderdduizenden illegale vreemdelingen gelegaliseerd, maar deze groep heeft indien zij werkloos wordt, geen vanzelfsprekende toegang tot sociale zekerheid en andere publieke voorzieningen. Zo tekent zich in West-Europese landen een dubbel proces van sociale uitsluiting af. In de eerste plaats vindt een subtiele afslanking plaats van sociale arrangementen, die vooral nadelig is voor reguliere burgers met een kwetsbare arbeidsmarktpositie. Zij krijgen minder makkelijk toegang tot sociale zekerheid en hebben te maken met een daling van de hoogte en duur van uitkeringen. Ook raken mensen eerder aangewezen op sociale voorzieningen waarvoor een middelentoets vereist is. In de tweede plaats is er sprake van strenge uitsluiting van ongewenste migranten middels een restrictief migratiebeleid . Slechts specifieke migrantengroepen zijn gewenst of moeten worden toegelaten op grond van internationale verdragen (asielzoekers, gezinshereniging en -vorming), maar de meerderheid van migranten is ongewenst. Niettemin lukt het groepen ongewenste migranten om Europese grenscontroles te passeren en op illegale wijze een bestaan op te bouwen. Zij slagen erin om over de ‘Wall around the West’ te klimmen (Adreas en Snyder 2000), maar stuiten vervolgens op een tweede muur die is opgericht, namelijk ‘de muur rond de verzorgingstaat’. Deze muur beschermt de toegang tot de nationale arbeidsmarkt en publieke voorzieningen. In dit hoofdstuk wil ik nader stilstaan bij de institutionele uitsluiting van ongewenste migranten in West-Europese verzorgingsstaten. Het is deze uit-
De muur rond de verzorgingsstaat. Migratie en uitsluiting
109
sluiting die tot nieuwe ongelijkheden aanleiding geeft. Daarbij zal ik vooral verwijzen naar de Nederlandse situatie. In de tweede plaats zal ik aandacht besteden aan hedendaagse vormen van arbeidsmigratie die op het eerste gezicht openingen lijken te bieden voor voorheen ongewenste migranten. Deze arbeidsmigratie neemt verschillende vormen aan en draagt bij aan nieuwe vormen van stratificatie en ongelijkheid in westerse verzorgingsstaten. Dit laatste zal ik illustreren aan de hand van de positie van illegale vreemdelingen in de Nederlandse verzorgingsstaat. Voordat ik daar aan toe kom, sta ik eerst stil bij de dubbele grensbewaking die zo typerend is voor Fort Europa.
7.2
De muur rond de verzorgingsstaat
De toegenomen mobiliteit van mensen houdt geen gelijke tred met de toegenomen mobiliteit van kapitaal (Sassen 1998 en 1999). Er is zelfs sprake van een tegengestelde beweging. In dit tijdperk van mondialisering zijn we daarom getuige van een paradoxaal samengaan van ‘open’ economieën en ‘gesloten’ nationale staten (vgl. Guiraudon en Joppke 2001: 15). Deze paradox van globalisering wordt zichtbaar in de nieuwe vormen van grensbewaking die binnen Europa, maar ook in Noord-Amerika en Japan worden ontwikkeld (OECD 2003; ILO 2003). Deze nieuwe grensbewaking heeft betrekking op het versterken van fysieke grenzen (external border control) en ook op het bewaken van de toegang tot de formele arbeidsmarkt en de voorzieningen van de verzorgingsstaat (internal border control). Het bewaken van fysieke grenzen is binnen Europa overigens steeds meer een aangelegenheid geworden waarover op het niveau van de Europese Unie (het Schengen Grensbewakingssysteem) wordt beslist, terwijl de bewaking van de nationale verzorgingsarrangementen een sterk nationale en lokale aangelegenheid is. Als het gaat om fysieke grensbewaking kent iedereen de scherp bewaakte grens tussen de Verenigde Staten en Mexico. Midden jaren negentig waren vijfduizend geüniformeerde functionarissen betrokken bij de Mexicaans-Amerikaanse grensbewaking. Zij beschikten over 58 helikopters, 43 vliegtuigen en 355 night vision camera’s. Vijf jaar later was het aantal betrokken politiemensen bijna verdubbeld en naderde het totale budget voor de grensbewaking de een miljard dollar. Het effect van deze scherpe grensbewaking op de toestroom van illegale migranten is overigens beperkt (Massey 2002). Dit Amerikaanse beeld van gemilitariseerde grensbewaking is tot op heden in beperkte mate van toepassing op Europa. Niettemin is er een groeiende gelijkenis als we kijken naar de manieren waarop in Europa werk gemaakt wordt van het bewaken van de (nieuwe) fysieke buitengrenzen (Wall Street Journal,
110
Fatale remedies
1-3 augustus 2002). Maar waar in de Verenigde Staten de externe grenscontrole centraal staat, wordt in Europa een sterker accent gelegd op de interne grensbewaking. Dit is deels het gevolg van de verschillen in migratiestromen. De meest voorkomende vorm van irreguliere migratie in Europa is legale binnenkomst (als toerist, familiebezoeker of asielzoeker) gevolgd door het overschrijden van de termijn die men mag blijven. Illegale grensovergang komt in Europa minder voor dan in de Verenigde Staten. Interne grensbewaking heeft betrekking op het uitsluiten van ongewenste migranten van de formele arbeidsmarkt en publieke voorzieningen. De interne grenscontrole binnen West-Europese verzorgingsstaten heeft daarmee ook een nieuwe grenspolitie opgeleverd. Niet langer zijn specifieke douanebeambten betrokken bij fysieke grensbewaking, ook professionals (huisartsen, onderwijzers) en streetlevel-bureaucraten die werkzaam zijn binnen instellingen van arbeidsinspectie, sociale diensten, huisvestingsbureaus en scholen raken betrokken bij de grensbewaking (Van der Leun 2003). Zij dienen te controleren of burgers, werknemers, zieken, leerlingen en woningzoekenden een geldige verblijfstitel hebben en daarmee een geldig toegangsbewijs tot de voorzieningen van de verzorgingsstaat. Het is vanwege deze dubbele grensbewaking (extern en intern) met bijbehorende geavanceerde controle- en identificatiemethoden dat de Europese grensbewaking – hoewel voor het oog minder zichtbaar en indrukwekkend – als ingrijpender wordt beschouwd dan de Amerikaanse (Andreas 2000). Een voorbeeld van deze interne grensbewaking is de Nederlandse Koppelingswet (1998). Deze wet regelt dat uitsluitend vreemdelingen die rechtmatig in Nederland verblijven recht hebben op collectieve voorzieningen. Het doel van de wet is het wederrechtelijk verblijf te ontmoedigen en te voorkomen dat illegalen aanspraken verwerven en daarmee een schijn van legaliteit verwerven waardoor zij na verloop van tijd moeilijk uitzetbaar worden (Bernini en Engbersen 1998). Deze wet is een paradigmatisch voorbeeld van de restrictieve regelgeving zoals die in West-Europese landen wordt ingevoerd om de toegang tot de verzorgingsstaat af te schermen. Wel veronderstelt de implementatie daarvan een hoogontwikkelde bureaucratie die in staat is tot adequate registratie en controle van personen, gelet op de counterstrategies die illegale migranten hanteren (in het bijzonder het gebruik van valse en geleende papieren van anderen) (Engbersen 2001). De dubbele grensbewaking is niet waterdicht. De miljoenen illegale migranten die in West-Europa en Noord-Amerika verblijven, getuigen daarvan (OECD 2003; ILO 2003). Er bestaat een kloof tussen de restrictieve regelgeving en de feitelijke handhaving daarvan (Cornelius et al. 1994; Guiraudon en Joppke 2001; Van der Leun 2003). Die kloof wordt niet alleen
De muur rond de verzorgingsstaat. Migratie en uitsluiting
111
veroorzaakt door de moeilijke beheersbaarheid van internationale migratiestromen, maar heeft ook te maken met het feit dat illegale migranten nuttige economische functies vervullen in specifieke bedrijfstakken, zoals in de landen tuinbouw, de bouw, in privéhuishoudens, de prostitutie, drugshandel en in de postindustriële dienstverlening. Er is geen politieke wil om een totale grensbewaking te realiseren aan de fysieke buitengrenzen van Europa en in eigen land een zeer streng aanhoudings- en uitzettingsbeleid te realiseren voor illegale vreemdelingen. Er vinden in Nederland vooral selectieve acties plaats om illegale migranten aan te houden (vooral op arbeidsplaatsen). Wel is in de loop der jaren het aanhoudingsbeleid en ook uitzettingsbeleid geïntensiveerd, maar het accent ligt toch vooral op uitsluiting van illegalen van publieke voorzieningen en veel minder op het opsporen en bestraffen van illegale werknemers en werkgevers die illegalen in dienst hebben (Cornelius et al. 1994). Er is, zeker in geval van geavanceerde verzorgingsstaten, sprake van geïnstitutionaliseerde hypocrisie. De illegale migrant mag volgens de wet zijn arbeidskracht niet verkopen, maar feitelijk gebeurt dat wel. Internationale studies wijzen stelselmatig uit dat illegale vreemdelingen werkzaam zijn in specifieke agrarische gebieden en in stedelijke centra – waaronder de knooppunten van de wereldeconomie (Sassen 1991; Bate 2003). Ik zal later terugkomen op de arbeidsmarktpositie van illegale vreemdelingen. Eerst besteed ik aandacht aan enkele recente voorstellen om arbeidmigratie te bevorderen.
7.3
Openingen in de muur: de toename van arbeidsmigratie
Gelijktijdig met de verscherpte bewaking van de toegang tot geavanceerde verzorgingsstaten is in Europa een publieke en politieke discussie ontstaan over arbeidsmigratie. Eind 2000 verscheen de Mededeling van de Europese Commissie over een Communautair Immigratiebeleid. Daarin bepleitte de commissie verruimde mogelijkheden voor arbeidsmigratie in de Europese Unie. Toelating van zogenaamde ‘d erdelanders’ op de arbeidsmarkt van de unie zou structurele tekorten op de markt, die mede door de vergrijzing in veel uniestaten ontstaan, kunnen bestrijden. Daarnaast zouden ongewenste zaken als illegale immigratie, mensensmokkel en -handel door regulering van arbeidsmigratie worden tegengegaan. Het jaar daarop verscheen in Duitsland het rapport van de commissie-Süssmuth waarin eveneens gepleit werd om de komende jaren meer geschoolde vreemdelingen toe te laten om problemen op de arbeidsmarkt, maar ook die van vergrijzing, op te lossen.
112
Fatale remedies
Deze politieke documenten worden ondersteund door actuele trends op het gebied van internationale migratie. Eén van de meest significante trends van de laatste jaren is de stijging van arbeidsmigratie, in het bijzonder die van tijdelijke aard. In vrijwel alle OECD-landen steeg het aantal arbeidsmigranten aan het einde van de jaren negentig. Deze arbeidsmigratie omvat hooggeschoolde werknemers voor specifieke sectoren waarin tekorten bestaan (de ICT- en de gezondheidssector), maar heeft ook betrekking op geschoolde werknemers (bijvoorbeeld verpleegsters) en ongeschoolde werknemers, bijvoorbeeld voor de land- en tuinbouw, de bouwnijverheid en huishoudelijke diensten (OECD 2003: 23). Ook in Nederland zien we in de periode 1995-2002 een stijging van de arbeidsmigratie. Het merendeel van de arbeidsmigranten komt overigens uit medelidstaten van de Europese Unie. Tegelijkertijd is het aantal verleende tewerkstellingsvergunningen (voor arbeidsmigranten van buiten de Europese Unie of uit nieuwe EU-lidstaten waarvoor nog een overgangsperiode geldt) sterk gestegen, van 11.000 in 1997 tot 74.000 in 2006 (De Boom et al. 2008: 103-104).1 De verschillende arbeidsmigranten worden op een gedifferentieerde manier behandeld. Veel Europese landen ontwikkelen een stelsel van arbeidsmigratie waarbij voor hooggekwalificeerde arbeidsmigranten een liberaal toelatingsbeleid wordt gevoerd, terwijl voor andere typen arbeidsmigranten de mogelijkheid van arbeid hooguit op tijdelijke basis wordt overwogen. Een dergelijk systeem wordt bijvoorbeeld voorgesteld in het nieuwe Zuwanderungsgesetz in Duitsland, waar de Aufenthaltserlaubnis (voor reguliere arbeidsmigranten) veel beperktere rechten geeft dan de Niederlassungserlaubnis (voor hoger opgeleiden en arbeidsmigranten die binnenkomen via een selectieprocedure) (De Lange et al. 2004). In Engeland is een dergelijk duaal systeem reeds realiteit. Enerzijds bestaan er programma’s voor tijdelijke arbeidsmigratie, anderzijds is er het Britse Highly Skilled Migration Programme dat uitzicht biedt op een permanente verblijfstitel aan gekwalificeerde arbeidsmigranten (zie ACVZ 2004). Het adagium van tijdelijkheid wordt steeds vaker losgelaten als het gaat om de kennismigranten. De oorzaak daarvan is de verscherpte competitie tussen OECD-landen om het noodzakelijke menselijke kapitaal aan te trekken – the battle for brains – om daarmee internationaal concurrerend te zijn. Daarnaast bestaan er binnen specifieke sectoren, zoals de gezondheidzorg, bepaalde tekorten waarvoor hooggeschoolde arbeidmigranten nodig zijn. Willen deze kennismigranten naar West-Europese landen komen, dan dienen gunstige voorwaarden te worden gecreëerd. Een eerste voorwaarde is het garanderen van een snelle route naar permanent verblijf (met als consequentie toegang tot de voorzieningen van de verzorgingsstaat). Daarbij onderkent men dat hoog-
De muur rond de verzorgingsstaat. Migratie en uitsluiting
113
gekwalificeerde arbeidsmigranten beter presteren op de Europese arbeidsmarkten dan gemiddelde ingezetenen en daarom juist een ontlastende factor zijn voor de overheidsfinanciën (Roodenburg et al. 2003: 12). Men onderkent tegelijkertijd dat hoogopgeleide werknemers geografisch zeer mobiel zijn. Recente CBS-cijfers (2003) wijzen uit dat hoopopgeleide kennismigranten – uit westerse landen en uit landen als Japan en India – gemiddeld binnen zes jaar weer vertrekken. In dit licht is het benadrukken van tijdelijkheid niet zo opportuun: veel hooggekwalificeerde immigranten zullen binnen afzienbare termijn weer vertrekken, met of zonder regels die de tijdelijkheid van hun verblijf dienen te garanderen. De wereldwijde schaarste aan vooral hoogopgeleid, technisch personeel stimuleert de trek naar de gastlanden waar de vestigingsvoorwaarden en het toekomstperspectief het gunstigste zijn. Opvallend is ook dat sommige West-Europese landen niet langer een vraaggericht beleid voeren, maar ook een aanbodgericht beleid zoals dat bestaat in klassieke migratielanden. Het meest in het oog springende voorbeeld daarvan is het eerdergenoemde Britse Highly Skilled Migration Programme (HSMP) dat in januari 2002 van start is gegaan. In dit programma vindt toelating plaats op basis van een selectie via een puntensysteem.2 De HSMPmigrant wordt toegelaten voor een jaar waarna getoetst wordt of hij of zij economisch actief is (in loondienst of als zelfstandige). De vergunning kan tot vier jaar worden verlengd, waarna een permanente verblijfstitel wordt verstrekt. In geval van middelbaar en lager geschoolde migranten blijft het principe van tijdelijkheid het centrale uitgangspunt. Dit principe dient een flexibel arbeidsmarktbeleid mogelijk te maken en te voorkomen dat tijdelijke migranten toegang verwerven tot publieke voorzieningen. Het voorkomt tevens dat uitgebreide vormen van vervolgmigratie ontstaan. De meeste landen kennen voor het werven van tijdelijke arbeid een toets op prioriteit genietend aanbod. Eerst dient te worden gekeken naar het arbeidsaanbod in eigen land of binnen de Europese Unie, maar deze arbeidsmarkttoets wordt soepel toegepast. In landen met substantiële aantallen werklozen blijven in specifieke sectoren tekorten bestaan. Voorbeelden daarvan zijn de vacatures in verplegende en verzorgende beroepen (middelbaar geschoolde arbeid) en in huishoudelijke dienstverlening en land- en tuinbouw (laag- en ongeschoolde arbeid). Deze sectoren geven al een indicatie van de veelvormigheid van tijdelijke arbeidsmigratie. Het loopt van kortlopende arbeidsmigratie in geval van seizoensarbeid (voor drie maanden) tot langer durende arbeidsmigratie in de gezondheidszorgsector (meer dan twee jaar). De Nederlandse cijfers over 2002 wijzen uit dat driekwart van de arbeidsmigranten van buiten de EU voor een periode korter dan een jaar naar Nederland komt en dat minder dan 15 procent van de
114
Fatale remedies
vergunningen is verstrekt voor arbeid voor een periode van twee tot drie jaar (ACVZ 2004). In geval van tijdelijke arbeidsmigratie zijn echter twee kanttekeningen relevant. De eerste kantekening betreft de problematische handhaafbaarheid van tijdelijke arbeidsmigratie. Er zijn diverse systemen om terugkeer te bevorderen, maar geen daarvan garandeert terugkeer.3 De praktijk laat zien dat arbeidsmigranten manieren vinden om langer dan wel permanent te blijven. Daardoor kunnen tijdelijke tewerkstellings- en verblijfsvergunningen op den duur resulteren in een permanent verblijf. Ook kunnen arbeidsmigranten middels een huwelijk hun verblijf verlengen of kunnen zij na het verlopen van hun vergunning illegaal in een land verblijven. Een tweede kanttekening is dat geregelde tijdelijke arbeidsmigratie geen definitieve oplossing is voor illegale tewerkstelling aan de onderkant van de arbeidsmarkt. De veronderstelling dat met het reguleren van de werving van arbeidsmigranten voor de onderkant van de arbeidsmarkt illegale arbeid volledig zal worden teruggedrongen is rijkelijk naïef. Illegale vreemdelingen zijn economisch interessant, juist omdat zij illegaal zijn en onder wettelijke minimumloonniveaus kunnen worden uitbetaald en geen sociale rechten kennen. Illegale migranten corrigeren daarmee de ‘marktverstorende’ werking van een fatsoenlijke sociale zekerheid in combinatie met een geïnternaliseerd welvaartsniveau waardoor burgers bepaald werk niet willen verrichten. Zo zien we in Europa het naast elkaar bestaan van hoge ( jeugd)werkloosheid én onvervulde vacatures in de formele en informele economie waarvoor arbeiders (legaal en illegaal) van buiten de EU nodig zijn. De bovenstaande beschouwing leert dat de openingen in de muur rond de verzorgingsstaat smal zijn en dat vooral hoogopgeleide kennismigranten ervan profiteren. Tijdelijke laaggeschoolde arbeidsmigranten verwerven amper toegang tot sociale zekerheid en sociale voorzieningen. Door hun tijdelijke status raken zij ook niet gevestigd waardoor geen vervolgmigratie optreedt. Daarnaast is er een omvangrijke groep illegale migranten die per definitie in de schaduw van de verzorgingsstaat werkt en verblijft. Zo ontstaat in westerse verzorgingsstaten een gelaagde stratificatie op basis van burgerschaps- en verblijfsstatussen. Het is deze stratificatie die bepaalt in welke mate migranten in aanmerking komen voor sociale en politieke rechten. Een extra dimensie bij deze stratificatie is dat zij in belangrijke mate een etnische stratificatie is. Er bestaat vaak een samenhang tussen iemands rechtspositie en diens etnische achtergrond, en daarmee ook vaak tussen rechtspositie en uiterlijke kenmerken. De illegale Noord-Afrikaanse verkopers op de Italiaanse stranden of de illegale Afrikaanse krantenbezorgers in Nederland
De muur rond de verzorgingsstaat. Migratie en uitsluiting
115
zijn hiervan sprekende voorbeelden. Dit maakt de verschillen in rechtspositie binnen een en dezelfde samenleving in de meest letterlijke zin zichtbaar (Entzinger en Engbersen 2003). Deze stratificatie op basis van verblijfsstatussen is een blijvend kenmerk geworden van nationale, geavanceerde verzorgingsstaten. Er blijft natuurlijk de mogelijkheid om een sterke verblijfstitel te verwerven, bijvoorbeeld via legalisatieprogramma’s of het huwelijk. Maar veel migranten van buiten Europa zullen nimmer de status van burger of legaal ingezetene bereiken (Hammer 1990). De socioloog Bauman (1999) spreekt in dit verband van the global hierarchy of mobility. Hij wijst op het ontstaan van een mondiale elite tegenover een grote massa die geen vrijheid van beweging kent. Bauman merkt op: ‘ The present-day combination of the annulment of entry visas and the reinforcement of immigration controls has profound symbolic significance. It could be taken as the metaphor for the new, emergent, stratification. It lays bare the fact that it is now the ‘access to global mobility’ which has been raised to the topmost rank among the stratifying factors. It also reveals the global dimension of all privilege and deprivation, however local. Some of us enjoy the new freedom of movement sans papiers. Some others are not allowed to stay put for the same reason.’
7.4
Het ontstaan van een klasse van illegale buitenstaanders
In het verdere vervolg van dit hoofdstuk schets ik enkele uitkomsten van een langlopend onderzoeksproject naar de positie van illegale vreemdelingen in de Nederlandse verzorgingsstaat. Deze Nederlandse bevindingen zijn illustratief voor de positie van illegale vreemdelingen in geavanceerde continentale Europese verzorgingsstaten, zoals België, Frankrijk en Duitsland. Een eerste uitkomst is dat illegale vreemdelingen een vanzelfsprekend element zijn geworden van de sociale compositie van de Nederlandse verzorgingsstaat. Nederland – een land met zestien miljoen inwoners – telt zo’n 150.000 tot 200.000 illegale vreemdelingen (Engbersen et al. 2002). Op het totaal van de bevolking is dat een beperkt aantal, maar bijna de helft van het aantal aangehouden illegale vreemdelingen verblijft in de periode 1995-2000 in de vier grote steden in Nederland (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht). En binnen die vier grote steden verblijven zij in een beperkt aantal wijken. Nederland, en dat geldt ook voor Duitsland, België en Frankrijk, wordt niet overstroomd door illegale vreemdelingen. Het illegalenvraagstuk speelt in multiculturele gebieden in grote steden waar mogelijkheden tot goedkope, informele huisvesting bestaan, waar werk gevonden kan worden (vooral in de
116
Fatale remedies
commerciële dienstverlening en binnen de eigen etnische economie) en waar zij deels kunnen aansluiten bij legale, gevestigde landgenoten (Engbersen et al. 1999 en 2002). De begrensde omvang van de populatie van illegale migranten wijst op de effectiviteit van de dubbele grensbewaking en heeft ook te maken met twee zelfregulerende systemen, namelijk de stedelijke arbeidsmarkt en de opvangcapaciteit in eigen etnische kring. Zo is er een duidelijke vraag naar goedkope, illegale arbeiders voor specifieke soorten van werk. Die vraag is echter niet onbegrensd. Dat laatste blijkt uit het feit dat we in twee opeenvolgende studies relatief veel undocumented unemployed tegenkwamen. In de periode 1992-1993 zijn 170 illegale vreemdelingen geïnterviewd in de stad Rotterdam. Eenderde daarvan bleek werkloos te zijn (Burgers en Engbersen 1999). In 2001 werden 156 illegale vreemdelingen geïnterviewd. En opnieuw bleek ongeveer eenderde werkloos te zijn (Engbersen et al. 2002). Opvallend zijn de verschuivingen in de aard van het werk die zich in een periode van tien jaar hebben voorgedaan. Werkte begin jaren negentig van de vorige eeuw 30 procent van de illegale vreemdelingen nog binnen de formele arbeidsmarkt, tien jaar later is dat amper nog het geval. Dat heeft sterk te maken met het uitsluitende illegalenbeleid . Het gevolg daarvan is dat illegale vreemdelingen vooral werkzaam zijn in de informele economie en sterker afhankelijk geraakt zijn van koppelbazen en malafide uitzendbureaus. Typerend is ook dat illegale vreemdelingen meer in de horeca en de persoonlijke dienstverlening zijn gaan werken. Het gaat om sectoren waar illegale arbeid veel moeilijker is te controleren dan in traditionele sectoren als de schoonmaak, de bouw, de industrie en de land- en tuinbouw. Vooral de toename in de persoonlijke dienstverlening is overigens al veel langer in Zuid-Europa en Noord-Amerika waar te nemen (ILO 2003; Bade 2003). Naast de specifieke absorptiecapaciteit van de stedelijke arbeidsmarkten is ook de opvang in eigen kring een cruciale factor. Het gaat