AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ INSTUT BADAŃ SYSTEMOWYCH PAN WYŻSZA SZKOŁA ZARZĄDZANIA, MARKETINGU I TELEINFORMATYKI
EKONOMIA...
301 downloads
9834 Views
2MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ INSTUT BADAŃ SYSTEMOWYCH PAN WYŻSZA SZKOŁA ZARZĄDZANIA, MARKETINGU I TELEINFORMATYKI
EKONOMIA Zarys podstawowych problemów
ZENON STACHOWIAK
Warszawa
1996
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
WSTĘP Niniejszy podręcznik " Ekonomia - zarys podstawowych problemów" stanowi prezentację metodologicznie uporządkowanego wykładu podstawowych problemów teorii ekonomii, wybranych obszarach historii myśli ekonomicznej oraz wybranych problemach polityki gospodarczej współczesnego świata. Adresatem jego są studenci studiów licencjackich WSzZ, MiT. Mając na uwadze przesłanki potrzeb dydaktycznych oraz świadomość trudności w pozyskiwaniu odpowiedniej literatury przedmiotu, autor opracowania proponuje prezentację problemów określonych tytułem opracowania w zbiorze 20 wykładów. Ich zakres tematyczny, ograniczony do podstaw teorii i praktyki gospodarki rynkowej w skali mikroi makroekonomicznej wspartej rozważaniami z obszaru historii myśli ekonomicznej, zgrupowany został w czterech blokach tematycznych. Pierwszy stanowi prolegomena, drugi makroekonomia, trzeci - mikroekonomia, a czwarty - międzynarodowe stosunki ekonomiczne. Treść wykładu z ekonomii została uporządkowana według kilku prostych założeń. Pierwszym jest przybliżenia warstwy teoretycznej ekonomii i polityki gospodarczej. Drugim ścisłe wiązania warstwy teoretycznej z praktyką. Trzecim zaś widzenie podejmowanych problemów w kontekście szerokim, bo z punktu widzenia historii myśli ekonomicznej. Układ wewnętrzny każdego z rozdziałów opiera się na krótkim wstępie, prezentacji podstawowych zagadnień, krótkiego streszczenia, zestawu kluczowych pojęć do zapamiętania, kilku pytań i zagadnień do samokontroli oraz kilku pozycji z literatury przedmiotu. Zdaniem autora logikę takiej prezentacji wykładów (schemat 1) trzeba uznać za konstrukcję podstawową, a jednocześnie otwartą. Podejście takie stwarza bowiem możliwości rozbudowania każdego z bloków tematycznych w zależności od zgłoszonych potrzeb dydaktycznych. Jednocześnie autor ma również świadomość pewnych mankamentów w wykładzie niektórych tematów. Stąd też bierze pełną odpowiedzialności za wszelkie ułomności podręcznika. AUTOR Schemat 1. Logika prezentacji wykładu ekonomii
1
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
A. PROLEGOMENA Pierwszym krokiem w procesie nauczania ekonomii jest znalezienie odpowiedzi na kilka podstawowych pytań dotyczących tego przedmiotu. Są nimi pytania: − po co uczyć się ekonomii; − jakich obszarów dotyczy; − jakimi posługuje się metodami i narzędziami? Mając na uwadze wątpliwości jakie kryją się za wyartykułowanymi pytaniami celowym jest wyszczególnienie bloku spraw ogólnych mających charakter wstępnych rozważań. W niniejszym podręczniku stanowią go problemy zawarte w czterech tematach, a mianowicie: Wprowadzenie do ekonomii; Gospodarka rynkowa; Rynek i państwo w gospodarce; Struktura i funkcjonowanie gospodarki narodowej.
2
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
I. WPROWADZENIE DO EKONOMII Ekonomii nie sposób zrozumieć bez znajomości jej historii. Ta zaś jest ściśle związana z rzeczywistym światem, a więc z konkretną działalnością gospodarczą znajdującą odzwierciedlenie w wiedzy i naukowej myśli ekonomicznej dowiązanej do określonego czasu i miejsca (schemat 1.1.). Obserwując bowiem działalność gospodarczą człowieka - będącą w istocie zespołem jego świadomych postaw związanych z wytwarzaniem, podziałem i wymianą dóbr służących zaspokojeniu jego potrzeb - na niższym szczeblu procesu myślowego gromadzimy wiedzę ekonomiczną, a na wyższym - drogą jej uogólniania przeradza się ona w naukową myśl ekonomiczną. Przy czym jeśli zgromadzona wiedza ekonomiczna pozwala człowiekowi świadomie oddziaływać na całą działalność gospodarczą, to również naukowa myśl ekonomiczna zwrotnie oddziałowuje na swoje podłoże jakim jest działalność gospodarcza człowieka - ale poprzez sterowanie procesami gromadzenia wiedzy ekonomicznej. Oznacza to, że jeśli świat podlega procesowi nieustannych zmian, to także zmienia się musi się ekonomia. Schemat 1.1. Powiązania działalności gospodarczej z wiedzą i naukową myślą ekonomiczną Ekonomia zmienia się więc nieustannie od wieków, dynamizując i rozszerzając obszar swoich dociekań (schemat 1.2.). Jej pierwocin doszukać można się w poglądach starożytnych Egipcjan, Chińczyków i Hindusów. Na kulturę europejską największy wpływ wywarły jednak poglądy starożytnych Greków i Rzymian, łączące zwykle problematykę ekonomiczną z wojenną, filozoficzną i moralizatorską. Przykładem tego w literaturze greckiej są przekazy Homera, Hezjoda, Solona, Peryklesa, Ksenofonta, Platona, Arystotelesa. Homer - żyjący w VIII wieku p.n.e. w "Iliadzie i Odysei" pokazał rozkład wspólnoty pierwotnej, w okresie której rangę bogactwa zyskiwał przede wszystkim łup wojenny, potem płody gospodarki naturalnej a na końcu dopiero handel. Odmiennie problemy ekonomiczne widzi Hezjod - żyjący na przełomie VIII i VII p.n.e., który w eposie dydaktycznym "Prace i dnie" głosił pochwałę pracy - mówi on "Praca nie hańbi, hańbi próżnowanie". Oprócz tego formułuje on w tonie moralizatorskim szereg obserwacji zjawisk czysto gospodarskich - w tym widzi w niewolnictwie. Problem niewolnictwa dostrzega również Solon (żyjący w latach ok. 635 -560 r. p.n.e.), który w swych reformach doprowadził do ingerencji państwa w stosunki między wierzycielem i dłużnikiem, poprzez wypracowanie zasady, że wolny człowiek nie może być zabezpieczeniem pożyczki i nie może z tego tytułu stać się niewolnikiem. Pierwszym jednak traktatem w którym użyto nazwy przyjętej później - bo w XVI wieku do określenia nauki o gospodarce jest "Oikonomikos" Ksenofonta (żyjącego w latach ok. 430-355 r. p.n.e.). Dla niego pojęcie ekonomia wiąże się ściśle ze zbiorem praktycznych porad dla prowadzącego gospodarstwo rolne (od grec. oikos - dom, mieszkanie, gospodarstwo i nomos zwyczaj, prawo, zasada). Innym jest jeszcze wkład Platona (żyjącego w latach 427-347 p.n.e.), który w rozprawie "Rzeczpospolita" kreśli wizję państwa stanowego, przypisując poszczególnym stanom również określone role gospodarcze. Obowiązek obrony kraju i prowadzenie wojen traktuje on jako realizację potrzeb rozwoju gospodarczego. Pierwszy system poglądów ekonomicznych stworzył natomiast największy myśliciel starożytności Arystoteles (żyjący w latach 384-322 p.n.e.), który ulokował go w otoczeniu systemu etycznego i politycznego. Sam natomiast system ekonomiczny został oparty na trzech komponentach: ekonomii (oikonomikos), sztuce gromadzenia pieniędzy (chrematystyce) oraz nauce o istocie pieniądza. Pierwszy z komponentów obejmuje tradycyjną wiedzę i naukę o prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz sztukę zarobkowania z innych źródeł. Drugi z komponentów koncentruje uwagę na procesach wymiany, uznając za usprawiedliwiony drobny handel zamienny i potępiając handel uprawniony do zdobycia zysku pieniężnego. W związku 3
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
z wymianą postawił on również pytanie należące do najważniejszej w myśli ekonomicznej, a mianowicie: jak można porównać ze sobą różne w swej istocie wartości użytkowe towarów? Natomiast trzeci z komponentów ujawnia pieniądz jako wyraz umowy społecznej, powstałej pod wpływem potrzeb wymiany dóbr. Osiągnięcia kultury greckiej z obszaru ekonomii zostały przejęte przez cywilizację rzymską, która również wniosła szereg własnych przemyśleń ekonomicznych. Znalazło to wyraz w dociekaniach Katona (żyjącego ok. 234-149 r. p.n.e.) który jako jeden z pierwszych zajął się ekonomiką rolnictwa w dziele " O gospodarstwie wiejskim ". Sformułował on porady dotyczące traktowania niewolnika i zwierząt roboczych, ale również przestrzennego rozmieszczenia gospodarstwa i jego alokacji względem dróg i miast. Innym traktatem o gospodarce rolnej stało się dzieło "Zasady nauki o rolnictwie" Warrona (żyjącego w latach 116-27 p.n.e.). Jego zdaniem eksploatacja niewolników w gospodarstwie rolnym powinna opierać się nie tylko na bezpośrednim przymusie, lecz także na bodźcach moralnych i socjalnych. Formułuje on również przemyślenia które stanowią zalążki myślenia kategoriami bilansu nakładów i wyników. Problematykę gospodarowania na wsi podejmuje również Columella (żyjący w I wieku) w dziele „De re rustica”. Zwraca on uwagę na wyposażenie gospodarstwa w dobre narzędzia, na właściwą uprawę i nawożenie gleb, lokalizację gospodarstwa oraz na umiejętne gospodarowanie nim. Okres nowej ery przyniósł daleko idące przewartościowania w obszarze poglądów ekonomicznych, zwłaszcza w stosunku do pracy fizycznej, rangi różnych zawodów oraz roli i miejsca niewolników w społeczeństwie. Znalazło to wyraz w poglądach Seneki (ok. 3 r. p.n.e. 65 r. n.e.), Klemensa (żyjącego w latach 150-215) i Augustyna (żyjącego w latach 354 - 430 r.). Podkreślali oni, że wszyscy ludzie są sobie równi; pouczali, że ubóstwo nie jest cnotą - że bogaty powinien pomagać, a nie popierać nędzy; chwalili oni pracę, ganili zaś lenistwo. Ich poglądy były zbieżne z poglądami rodzącego się wówczas chrześcijaństwa. Odmienną była natomiast myśl ekonomiczna wczesnego średniowiecza. Stanowiła on część tak zwanych" prawd plemiennych" będących zbiorami praw zwyczajowych - jak: Prawda Salicka (VI wiek), Kapitularz o majątkach (Schyłek VIII wieku) oraz nauk kanonicznych. Szczytowym osiągnięciem średniowiecznej kanonistyki stały się poglądy Alberta Wielkiego (1193?-1280) oraz Tomasza z Akwinu (1225-1274) nawiązujące do arystotelizmu i myśli chrześcijańskiej. Tomasz z Akwinu w ramach tzw. etyki gospodarczej zbudował on zręby systemu teorii własności i stosunków społecznych z których to wywiódł teorię "ceny sprawiedliwej" i jej pochodne - teorie płacy roboczej, zysku kupieckiego i procentu. Schyłkowi średniowiecza towarzyszyły znaczące przemiany gospodarcze, wiążących się z odkryciami geograficznymi, wynalazkami technicznymi oraz procesami pierwotnej akumulacji kapitału. Sprzyjającymi tym procesom okazały się prądu Odrodzenia. Zaowocowały one pojawieniem się luźnego systemu ekonomicznego - merkantylizmu (od włoskiego "mercante" handlowiec), którego wczesnym stadium był tzw. monetaryzm (określany także jako bulionizm). Monetaryzm rozwijał się on zwłaszcza w tych krajach w których stosunki towarowo-pieniężne upowszechniły się szeroko, to jest w Anglii, Francji, Hiszpanii i we Włoszech. Z rozwojem merkantylizmu w pełnym wydaniu mamy do czynienia dopiero w XVII wieku. Spośród wielu dzieł merkantylistów na uwagę zasługuje " Traktat ekonomii politycznej" (Traite de l ekonomie politique) z 1615r. napisany przez Antoine a de Montchretiena. Jego zdaniem ekonomia polityczna w rozumieniu ekonomii społecznej powinna zajmować się głównie gospodarką w makroskali. Uważał on, że bogactwo narodu wymaga skrzętności jego obywateli i opiera się na rolnictwie i produkcji manufakturowej. Wiązał on je z osiągnięciem wysokiej samowystarczalności gospodarczej kraju, czemu powinien sprzyjać zwłaszcza handel. Poczesne miejsce w historii myśli ekonomicznej okresu przejściowego od feudalizmu do kapitalizmu zajmuje fizjokratyzm. Ukształtował się on jako spójny kompleks poglądów ekonomicznych, którego kośćcem stała się analiza procesu produkcyjnego. Zrodził się on na bazie krytyki merkantylizmu. Jego najbardziej znaczącym przedstawicielem był Francois Quesney (1694-1774), który zastosował metody nauk przyrodniczych w badaniach organizmu 4
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
społecznego i gospodarczego. Skonstruował on fizjokratyczny gmach porządku społecznego, który opiera się na trzech kolumnach praw natury i wolności człowieka, a mianowicie: wolności osobistej, własności prywatnej oraz wolności gospodarczej. Zwięczeniem ich jest porządek naturalny, na którym opiera się porządek pozytywny (to jest system prawa stanowionego). Metodologia porządku naturalnego stała się także podstawą zbudowania tablicy ekonomicznej, będącej zbiorem 30 zasad niezbędnych w racjonalnej polityce gospodarczej. Sztandarowym hasłem fizjokratów było powiedzenie - dajcie nam swobodę działania i ruchu (Laissez faire, laissez passer). Pierwociny odpowiadające narodzinom kapitalizmu w najpełniejszym wymiarze znalazły odzew w poglądach prekursorów ekonomii klasycznej - zwłaszcza zaś Williama Petego (1623-1687). Jego uwaga skoncentrowana została na teorii czynników produkcji i teorii bogactwa narodowego w ścisłym powiązaniu z teorią ceny, teorią renty i teorią pieniądza. Ważnym wsparciem prowadzonych przez niego dociekań była statystyka (arytmetyka polityczna). Dociekania te stały się znaczącym przyczynkiem do krystalizacji poglądów Adama Smitha oraz Dawida Ricarda. Schemat 1.2. Rozwój myśli ekonomicznej do czasu narodzin ekonomii jako nauki
1. EKONOMIA JAKO DYSCYPLINA WIEDZY Rozwój zapoczątkowany pierwotnymi doświadczeniami prostej działalności gospodarczej, przez zrodzoną na jej uogólnieniach wiedzę ekonomiczną, a więc w dalszej kolejności naukę, trwa po dzień dzisiejszy. Ekonomia, od pojęcia użytego przez Ksenofonta, by stać się pod tą nazwą nauką potrzebowała czasu przeszło dwóch tysiącleci. Narodziny ekonomii jako nauki wiążą się z opublikowana przez Adama Smitha pracą "Bogactwo narodów"(1776r.) kiedy to gospodarka despotycznych monarchii zaczęła przeistaczać się w gospodarkę rynkową. Dalszy przeszło 200-letni rozwój ekonomii, to rozwój teorii ekonomicznych będących odbiciem ważkich problemów gospodarczych świata. Miał on miejsce nawet jeśli niektóre spośród nich zaczęły żyć własnym życiem, powodując postęp w sferze abstrakcji. Ekonomię jako naukę, trzeba postrzegać obecnie - to jest w teraźniejszości w dwóch aspektach: w pierwszym traktując ją jako owoc przeszłości, bowiem dzisiejsze jej poglądy mają głębokie korzenie w przeszłości; oraz w drugim jako współtworzenie przyszłości, bowiem zachowa ona nieuchronnie pewne aspekty tego, co istnieje obecnie. 1.1. Istota ekonomii Chcąc oddać istotę ekonomii jako nauki, najprostszym sposobem może wydać się jej zdefiniowanie. Wobec jednak wielości istniejących definicji, z których każda w pewnym sensie jest słuszna - gdyż każda z nich podkreśla sprawy będące rzeczywiście przedmiotem badań ekonomii, dojść trzeba do wniosku, iż rzecz sama w sobie jest bardziej skomplikowana, niż można byłoby tego oczekiwać. P.Samuelson w najpopularniejszym światowym podręczniku "Ekonomics" (1948), który doczekał się kilkunastu wydań i tłumaczeń (w tym polskiego w 1995r.), odwołuje się do następujących typowych definicji: 1) Ekonomia jest to badanie działań człowieka, dotyczących produkcji oraz wymiany między ludźmi. 2) Ekonomia jest nauką o dokonywaniu wyborów. Bada sposoby wy korzystania przez ludzi ograniczonych zasobów (ziemia, praca, kapitał, technologię, przedsiębiorczość) do wytworzenia różnych produktów i usług oraz sposoby rozdziału uzyskanych efektów między poszczególnych członków społeczeństwa.
5
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
3) Ekonomia to nauka o tym, w jaki sposób istoty ludzkie organizują działania w sferze konsumpcji i produkcji. 4) Ekonomia jest nauką o pieniądzu, stopie procentowej, kapitale i bogactwie. 5) Ekonomia analizuje zmiany w całości gospodarki - tendencje cen, produkcji i bezrobocia. Z chwilą gdy te zjawiska zostaną zrozumiane pomaga w kształtowaniu polityki, za pomocą której rządy mogą wywierać wpływ na całokształt gospodarki. Definicje te nie są jedynymi. Na przykład A.Marshall w swoim słynnym podręczniku "Zasady ekonomiki" (1890) stwierdził, że "Ekonomia polityczna lub ekonomika jest badaniem rodzaju ludzkiego w jego codziennym życiu gospodarczym". L.Robbins z kolei w "Szkicu o naturze i znaczeniu nauki ekonomicznej" (1932) formułuje zaś następującą definicję :"Ekonomia jest nauką, która bada zachowania ludzi dążących do realizacji różnych celów przy wykorzystaniu różnych środków mających alternatywne zastosowania". M.Reykowski ("Wprowadzenie do makroekonomii. Gospodarka rynkowa" - 1991 r.) natomiast formułuje pogląd, że: "Ekonomia jest nauka badająca sposób w jaki ludzie (pojedynczo lub w zorganizowanych zespołach) wykorzystują zasoby będące w ich dyspozycji w celu zaspokojenia różnorodnych potrzeb materialnych i niematerialnych", czyli innymi słowy "...zajmuje się problemem, w jaki sposób społeczeństwo rozdziela (dokonuje alokacji) stosunkowo rzadkie zasoby, posiadające różnorodne zastosowania, w celu produkowania dóbr oraz w jaki sposób dzieli wytworzone dobra między członków tego społeczeństwa". Podobnie określają ekonomię autorzy amerykańskiego podręcznika "Applied Economics" (w rosyjskim przekładzie "Prikładnaja ekonomika" - 1992r.), bowiem jako "naukę społeczną która opisuje i analizuje wybory społeczeństwa przy ograniczonych zasobach dla zapewnienia pożądanego spożycia". W sposób zbliżony definiują ekonomię D.Laider i S.Estrin, autorzy podręcznika "Wstęp do mikroekonomii" (polskie wydanie - 1991r). Według nich "Ekonomia bada zjawiska ograniczoności zasobów, czyli "..., że analizuje ona kwestie wyboru". Podobnie istotę ekonomii przedstawia G.F.Stanlake w podręczniku "Podstawy ekonomii" (polskie wydanie - 1991r.). Według niego: "Ekonomia zajmuje się gospodarowaniem, czyli uzyskiwaniem najwięcej z tego, co mamy". Dla każdego z nas oznacza to wykorzystywanie swoich możliwości i rozdysponowania dochodu w taki sposób, aby uzyskać maksymalną satysfakcję lub korzyści. Dla społeczeństwa jako całości, oznacza to spożytkowanie ludzkich umiejętności i energii, ziemi, budynków, maszyn i innych zasobów czynników wytwórczych w celu osiągnięcia najwyższego możliwego standardu życia". Do przedstawionych definicji nawiązuje również M.Nasiłowski w pracy "System rynkowy. Podstawy mikro- i makroekonomii" (1992), określając "ekonomie jako naukę zajmującą się badaniem zachowania i ekonomicznych konsekwencji zachowań podmiotów gospodarczych w dziedzinie wykorzystania ograniczonych środków, które mogą być w rozmaity sposób zastosowane w sferze produkcji, podziału, wymiany i konsumpcji". Jako taka ekonomia "pokazuje więc stany idealne lub rozwiązania najlepsze i w tym sensie wskazuje drogę lub metodę postępowania podmiotom gospodarczym, co umożliwia maksymalizowanie przez nie funkcji celu lub zminimalizowanie ponoszonych nakładów". Podobny nurt widzenia ujawniają autorzy podręcznika " Elementarne zagadnienia ekonomii" (1993) wskazując, że "Ekonomia, czy też ekonomia polityczna jest nauką o gospodarczych, tzn. procesach produkcji, podziału, wymiany i konsumpcji środków zaspokojenia potrzeb ludzkich. Stara się ona wykrywać i opisywać pewne ogólne prawidłowości rządzące tymi procesami". Zaś D.Kamerschen, R.McKenzie i C.Nardinelli - autorzy amerykańskiego podręcznika "Ekonomia "(1991r.) określają, że "Ekonomia jest nauką badającą jak ludzie radzą sobie z rzadkością - brakiem nieograniczonej dostępności do dóbr, jak rozwiązują dotkliwy problem alokacji ograniczonych zasobów w celu zaspokojenia konkurencyjnych chęci aby zaspokoić ich tyle, ile jest w danej sytuacji możliwe". Jeszcze bardziej jednoznacznie istotę ekonomii rozumieją D.Begg, S.Fischer, R.Dornbusch autorzy znanego w Anglii podręcznika "Ekonomia" (polskie wydanie: t.1 - 1993). Określają oni, że "Ekonomia jest nauką badającą, w jaki sposób społeczeństwo gospodarujące decyduje o tym, co, jak i dla kogo wytwarzać". 6
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Przytoczone definicje są zgodne co do tego, że "ekonomia" to badanie decyzji podejmowanych przez jednostki i społeczeństwa, które dotyczą zastosowania ograniczonych zasobów produkcyjnych o różnych możliwych zastosowaniach do wytwarzania różnych produktów oraz przeznaczania wyprodukowanych dóbr na zaspokojenie (bieżących lub przyszłych) potrzeb poszczególnych osób i grup w społeczeństwie. Ekonomia analizuje nakłady i efekty związane z doskonaleniem metod wykorzystywania zasobów. Jest to współcześnie bardzo często formułowana ogólna definicja ekonomii. W przytoczonych definicjach zauważyć trzeba używanie zarówno pojęcia "ekonomia polityczna" jak i "ekonomia". Związane jest to z terminem "ekonomia polityczna" upowszechniony w XVII wieku, który odwołał się do przymiotnika " polityczna" oznaczającego to samo co "społeczna". Obecnie - w ślad za literaturą angielsko-amerykańską, przymiotnik ten jest zazwyczaj pomijany i coraz powszechniej stosowany jako termin "ekonomia"(Ekonomics). Istotę ekonomii, obok jej definicji, oddają także istniejące jej podziały i klasyfikacje. Ze względu na skalę i zakres podejmowanych problemów ekonomię jako dyscyplinę wiedzy dzieli się na dwie zasadnicze części, to jest na mikroekonomię i na makroekonomię. Ze względu zaś na obszar badawczy ekonomię dzieli się na ekonomię pozytywna i ekonomię negatywną. Spośród wielu podziałów ekonomii, na zwrócenie zasługuje podział na mikroekonomię i makroekonomię. Podział ten będąc z jednej strony bardzo ogólny, z drugiej strony jednocześnie przebiega przez środek istniejących klasyfikacji przedmiotowych. Koncentrując uwagę na określeniu istoty mikroekonomii i makroekonomii zauważyć trzeba, że zadanie to będąc z pozoru łatwym, w rzeczywistości takowym nie jest. Wynika to z faktu istnienia we współczesnej myśli ekonomicznej wielości podejść do rozwiązywania konkretnych problemów gospodarczych. Podejścia te są przy tym dalece niestałe i podporządkowane zmianom zachodzącym w nauce jak i w rzeczywistości gospodarczej. Najogólniej określając przez mikroekonomię należy rozumieć tą część ekonomii jako nauki, która koncentruje swoja uwagę na szczegółowych analizach indywidualnych decyzji dotyczących pojedynczych towarów, natomiast przez makroekonomię należy rozumieć tą część ekonomii jako nauki która kładzie naciski i bada wzajemne związki zachodzące w gospodarce jako całości. Jako takie, oba te rodzaje ekonomii obok posługiwania się wspólnymi pojęciami i metodami, odwołują się również do pojęć i metod im charakterystycznych. O roli i randze tych dwóch rodzajów ekonomii w żaden sposób nie odgrywa przedrostek "mikro" czy też "makro". Nie można wiec powiedzieć, że mikroekonomia zajmuje się nieistotnymi detalami rzeczywistości gospodarczej, a makroekonomia bazująca na kategorii globalnych problemami znaczącymi i decydującymi o rozwoju gospodarki narodowej. Prawdziwa jest natomiast teza - ze względu na to, że w ostatecznym rachunku globalna rzeczywistość gospodarcza składa się z nielicznych, ale małych w skali procesów gospodarczych - iż pomiędzy oboma rodzajami ekonomii, to jest pomiędzy mikroekonomią a makroekonomią nie ma zasadniczych sprzeczności. Tezę tą potwierdza także zależność, pokazująca wielobiegunowo rzeczywistość gospodarczą, w której na jednym biegunie znajdzie się czysta mikroekonomia, a na drugim makroekonomia. Ponieważ wszystkie problemy tej rzeczywistości dadzą się umieścić gdzieś pomiędzy obydwoma skrajnościami, muszą więc one zawierać zarówno elementy mikro-, jak i makroekonomiczne. Doświadczenia płynące z praktyki życia gospodarczego wskazują, że konieczna jest wiedza i ze sfery mikroekonomii jak i ze sfery makroekonomii. Nie można więc kształcić człowieka tylko w jednej problematyce, pomijając zupełnie drugą. Trzeba natomiast wyraźnie powiedzieć który z tych dwóch problemów wyniknął pierwszy i jawi się w danej konkretnej sytuacji jako ważniejszy. W konsekwencji decyduje to także o kolejności rozpatrywania problemów będących przedmiotem obserwacji i dociekań. Wśród ekonomistów zdania o ważności mikroekonomii bądź makroekonomii są podzielone. Jak dowodzi jednak analiza struktury podręczników ekonomii, w 40% rozważania rozpoczynają się od analiz makroekonomicznych, przy czym w pierwszej kolejności rozpatruje się kształtowanie cen rynkowych, a zaraz potem przechodzi się do problematyki dochodu narodowego.
7
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Podział ekonomii ze względu na zakres, na mikro- i makroekonomię, jak dowodzą współczesne poglądy ekonomistów nie jest zamknięty. Zdaniem wielu - tak polskich (np. C.Bywalec, Mezoekonomia, w. "Życie Gospodarcze" 1993 nr 23) jak i zachodnich ekonomistów (np. F.Pevroux, Unites actives et mathematiques nouvelles, Dunod, Paris 1975; H.Petters, Funktionen der Mesoekonomik, w. "Jahrbuch fur Socjalwissenschaft", Band 1977/28, Heft 3; H.R.Peters, Grundlagen der Mesoekonomik und Strukturpolityk, Bern - Stuttgard 1981; J.C.Perrin, Economie spatiale et meso-analyse, w: Espace et localisation, Economia, Paris 1983) daje się coraz bardziej zauważyć nieadekwatność konstrukcji - to jest kategorii, praw i teorii mikro- i makroekonomicznych do opisu rzeczywistości gospodarczej. Wynika to w dużej mierze z tego, że język mikro- i makroekonomii pokrywają się tylko częściowo, a niejednokrotnie te same terminy ujawniają odmienne treści i konotacje. Na przykład, niektóre pojęcia mikroekonomii jak cena, popyt, podaż, konsumpcja, równowaga rynkowa, itp. występują również w makroekonomii, chociaż często konkretyzuje się te pojęcia dodając takie przymiotniki jak "łączny", "globalny", "zagregowany", " przeciętny", itp., co powoduje, że terminy te przybierają nieco inne znaczenie. Konsekwencją pewnego rozdźwięku pomiędzy rzeczywistością gospodarczą a teorią ekonomii, jest brak w ekonomii czegoś, co można nazwać "ekonomią środka", "ekonomią średniego szczebla" - czyli zgodnie z przyjętą konwencją semantyczną - " mezoekonomią". Wyodrębnienie pośredniego stopnia ekonomii ma przede wszystkim uzasadnienie w rozwoju struktur gospodarczych średniego szczebla. Oznacza to w praktyce istotną modyfikacje systematyki nauk ekonomicznych (schemat 1.3.) ekonomia z dwudziałowej (mikro-, makro-) stałaby się trójdziałową (mikro-, mezo-, makro-). Schemat 1.3. Zarys nowej systematyki ekonomii Przy takim podejściu mezoekonomię określić trzeba jako tą część "ekonomii", która zajmuje się naukowym badaniem, wyjaśnianiem i definiowaniem ekonomiczno-strukturalnych stanów rzeczy i zjawisk na płaszczyźnie działów gospodarki narodowej, grup ludzkich i regionów a więc średnich agregatów w sensie ekonomicznym - oraz problemami sektorowej i regionalnej polityki strukturalnej z uwzględnieniem wpływów grupowych. Opowiadając się za takim podziałem zauważyć trzeba, że wyodrębnienie i automatyzacja mezoekonomii w żadnym wypadku nie może zastąpić, ani nie odsunie w cień mikroi makroekonomii. Wręcz przeciwnie, taka systematyzacja ekonomii spowoduje typologiczne oraz metodyczne oczyszczenie i uporządkowanie "środka ekonomii", a w konsekwencji uczyni systematykę gospodarki oraz ekonomii bardziej przejrzystymi. W ostateczności winna się przyczynić do zwiększania adekwatności badań ekonomicznych - przy wykorzystaniu większości metod, procedur i narzędzi badawczych mikro- i makroekonomii lecz do innego towarzystwa oraz dowartościowania całej ekonomii jako nauki. Dorobek współczesnej myśli ekonomicznej, pozwala wyróżnić dwa główne sposoby podejścia do badań ekonomicznych, a mianowicie pozytywne i normatywne. Pozytywne myślenie ekonomiczne odnajduje istotę w tzw. ekonomii pozytywnej która to stanowi tę gałąź badań ekonomicznych, która zajmuje się światem takim jakim on jest, a nie takim, jakim powinien być. Ekonomia pozytywna zajmuje się więc jedynie konsekwencjami zmian warunków ekonomicznych lub też kierunków polityki ekonomicznej, a więc przedstawieniem tego, jak gospodarka rzeczywiście działa. Z kolei myślenie normatywne odnajduje swą istotę w tzw. ekonomii normatywnej, która stanowi tę gałąź badań ekonomicznych, która zajmuje się sądami wartościującymi: jakie powinny być ceny, poziom produkcji, dochody i kierunki polityki gospodarczej rządu - a więc o tym, jak gospodarka powinna funkcjonować. Innym podziałem ekonomii jest podział jej na ekonomię podażową (ang. supply - side economics) i ekonomię popytową.
8
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Ekonomia podażową to teoria makroekonomiczna, która podkreśla większe znaczenie zarządzania podażą oraz znaczenie bodźców do pracy, oszczędzania oraz inwestowania od znaczenia zarządzania popytem przy kształtowaniu polityki makroekonomicznej w celu osiągnięcia maksymalnego zatrudnienia, produkcji i wzrostu gospodarczego oraz stabilności cen. Ekonomia popytowa to teoria makroekonomiczna uzasadniająca politykę gospodarczą, której celem jest pobudzenie i zarządzanie globalnym popytem. 1.2. Podstawowe problemy ekonomiczne Przedstawione definicje ekonomii oraz jej rodzaje wyraźnie wskazują na szeroki zakres problemów mieszczących się w jej obrębie. Problemy te - określane jako ekonomiczne, są w istocie zawsze konkretnym, poważnym zagadnieniem lub zadaniem do rozwiązania, bądź też kwestią do rozstrzygnięcia z obszaru działalności gospodarczej. Dla wszystkich typów gospodarki fundamentalnymi i wspólnymi są trzy podstawowe problemy ekonomiczne, tworzące pewną określoną triadę fundamentalnych problemów organizacji gospodarki. Sprowadzają się one do znalezienia odpowiedzi na trzy następujące grupy pytań: − CO, KIEDY i ILE należy produkować?; − KTO i JAK się powinien produkować dobra?; − DLA KOGO mają być wytwarzane dobra i w JAKI SPOSÓB dzielone? Pierwsza z grup pytań dotyczy rozwiązania kwestii ilości i asortymentu alternatywnych dóbr i usług które należy wytworzyć, proporcji tych wytworów oraz czasu w którym ma nastąpić ich wytworzenie. Druga grupa pytań dotyczy rozwiązania kwestii przez kogo te dobra i usługi mają zostać wytworzone, z jakich zasobów oraz za pomocą jakiej metody. Z kolei trzecia grupa pytań dotyczy rozwiązania kwestii kto ma użytkować dobra i usługi wytworzone w danym kraju i czerpać z niego korzyści, a w ostateczności w jaki sposób mają być one podzielone między poszczególne jednostki. Wszystkie te grupy pytań obrazujące triadę podstawowych problemów ekonomicznych wskazują jednocześnie na koniecznością dokonywania nieustannych wyborów w procesie gospodarowania napędzanego z jednej strony nieograniczonymi potrzebami, z drugiej strony zaś hamowanego ograniczonymi zasobami. Związek ten w istocie rzeczy wyznacza obszary rozwiązań podstawowych problemów ekonomicznych (schemat 1.4.). U jego podstaw leży zawsze rozwiązanie dylematu wyboru, w każdej społecznej a także i indywidualna sytuacji, sposobu zaspokojenia potrzeb (z swej natury nieograniczonych) przy ograniczoności i rzadkości zasobów. Związki pomiędzy podstawowymi problemami ekonomicznymi wskazują także, że ich pierwotnym wyznacznikiem jest ograniczoność zasobów. Schemat 1.4. Wyznaczniki podstawowych problemów ekonomicznych
1.3. Podstawowe kategorie, prawa i teorie ekonomiczne Każdy system teoretyczny, a takim jest ekonomia musi bazować na szerokiej aparaturze metodologicznej. Taka w przypadku ekonomii stanowią kategorie, prawa i teorie ekonomiczne. Wobec ich wielości możliwym staje się jednak zaprezentowanie tylko istoty tych pojęć oraz wskazanie tych, które są powszechnie uznawanych za podstawowe. Ich charakterystyka zostanie przybliżona w toku dalszych wykładów.
9
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
1.3.1. Podstawowe kategorie ekonomiczne Rozumiejąc przez pojęcie "kategoria ekonomiczna" myślowy wyraz realnych faktów, zjawisk i procesów oraz ich związków i zależności ekonomicznych, a w konsekwencji uogólnienie ich istotnych właściwości, możliwym staje się sformułowanie ich podstawowej listy. Najtrafniejszym punktem wyjścia do tego przedsięwzięcia wydaje się istota "ekonomii". Zaznaczyć jednak trzeba mając na uwadze jej współczesne rozumienie, że lista jej podstawowych kategorii jest dość znaczna (schemat 1.5.). Zaliczyć do nich trzeba takie kategorie, jak: makroekonomia, mikroekonomia, rynek, popyt, podaż, zasoby, ograniczoność zasobów, rzadkość zasobów, potrzeby, nieograniczoność potrzeb, gospodarowanie, alokacja, czynniki produkcji, i inne. Ponieważ istota tych kategorii zostanie ujawniona w toku kolejnych rozważań, w tym miejscu wystarczającym wydaje się tylko sygnalizacyjne i syntetyczne zarysowanie ich listy. Schemat 1.5. Lista podstawowych kategorii ekonomicznych i ich wzajemne zależności.
1.3.2. Prawa ekonomiczne Prawa ekonomiczne - to adekwatne teoretyczne ujęcie najsilniej działających tendencji w rzeczywistości gospodarczej. Mogą mieć one charakter ogólny lub szczegółowy. Mogą dotyczyć zjawisk zachodzących w całej gospodarce narodowej, a więc w skali makro-, jak również w skali mikro-. Do znaczących w skali makroekonomicznej trzeba zaliczyć, takie prawa jak − prawo własności; − prawo Keynesa (makroekonomicznego przekonania, że popyt tworzy własną podaż); − prawo Seya (makroekonomicznego przekonania, że podaż tworzy swój własny popyt); − prawo konkurencji; − prawo wartości. Natomiast w skali mikroekonomicznej bardzo często spotykamy się przy dokonywaniu analiz rzeczywistości gospodarczej z funkcjonowaniem takich praw, jak: − prawo malejących krańcowych przychodów; − prawo popytu i podaży. 1.3.3. Teorie ekonomiczne Wobec złożonej rzeczywistości gospodarczej, ekonomia w rozwiązywaniu problemów przed nią stojących posiłkuje się teoriami ekonomicznymi. Są nimi zestawy abstrakcji dotyczące rzeczywistości, to jest uproszczone modele wyprowadzone przy pomocy procesu abstrahowania ze złożoności rzeczywistego świata. Teoria ekonomiczna jest więc uproszczonym wyjaśnieniem tego, jak gospodarka lub jej fragment funkcjonuje lub funkcjonowałby w określonych warunkach. Służy ona do porządkowania i wyjaśniania rzeczywistości wykrywania występujących zależności oraz formułowania przewidywań. Teoria ekonomiczna aby zyskać miano dobrej, musi obejmować wystarczająco dużą liczbę danych, by być w stanie symulować rzeczywistość. Winna więc ona dostarczać wyjaśnień przebiegu dotychczasowych zjawisk i pozwolić na w miarę dokładne przewidywanie przyszłości. O jej wartości stanowi stopień wyjaśnienia tego co zostało zaobserwowane i efektywność przewidywań przyszłości. Jej wykorzystanie ma duże znaczenie dla zrozumienia złożonej rzeczywistości gospodarczej. Funkcjonujące obecnie na gruncie ekonomii teorie ekonomiczne można pogrupować, stosując kryterium obszaru odniesienia na następujące jej rodzaje: 1) teorie rozwoju gospodarczego (np. klasyczna, marksistowska, startu Rostowa, wielkiego pchnięcia, uzależnienia i inne); 10
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
2) teorie regulacji (np. oparta na koncepcji interesu pub licznego); 3) teorie wartości (np. opartej na pracę); 4) teoria cyklu koniunkturalnego. Teorię ekonomiczną, na co wskazuje zarówno jej istota jak i jej przytoczone rodzaje, powinien cechować związek z rzeczywistością, odrzucanie werbalizmu i bezwzględne stosowanie zasad logiki. Można ją budować używając zarówno formy słownej, jak i matematycznej, ponieważ występują związki które nie mogą być wyrażono ilościowo, jak i takie które możemy przedstawić za pomocą liczb.
2. POLITYKA GOSPODARCZA Ekonomia w pewnej fazie swego rozwoju wkraczając w sferę ważnych problemów społecznogospodarczych, objaśniając w wyrafinowany sposób rzeczywistość gospodarczą, stała się także użyteczną dla praktyki różnych podmiotów gospodarczych - od skali mikro- po skalę makro. Użyteczność ta ujawniła się przede wszystkim w istocie i formule polityki gospodarczej nazywanej także polityką ekonomiczną. Pojęcie to jest pochodnym terminu polityka (z greckiego „politike”) oznaczającego sztukę rządzenia państwem. Współcześnie bywa on rozumiany różnie. W węższym znaczeniu oznacza całokształt działalności państwowej w kształtowaniu stosunków wewnętrznych w państwie oraz jego stosunków z zagranicą. W szerszym znaczeniu obejmuje on wszelką działalność zmierzającą do wpływania na sprawy publiczne, bez względu na to, kto ją prowadzi. Jeśli w pierwszym znaczeniu podmiotem polityki jest tylko władza państwowa,to w drugim znaczeniu obok niej także każda organizacja, grupa społeczna czy nawet osoba, kiedy podejmuje działania mające wywrzeć zamierzony wpływ na tok spraw publicznych. W rzeczywistości pojęcie "polityka" funkcjonuje zazwyczaj uzupełnione o odpowiednio dobrany przymiotnik, określający przedmiot, czyli rodzaj spraw, których interesująca nas działalność dotyczy. W przypadku podejmowanych rozważań jest on także ściśle związany z realizowaną przez państwo funkcją gospodarczą. Politykę gospodarczą (zamiennie określaną także jako ekonomiczna) traktować trzeba także jako część składową polityki bezpieczeństwa państwa, dostrzeganą zarówno jako naukę jak i jako praktyczną działalność państwa w tym obszarze. Podejście to jest uzasadnione widzeniem każdej polityki (ekonomicznej, rolnej, zagranicznej, i innych) jako wiedzy (nauki) i jako sztuki (praktyki). Podejście to upoważnia z kolei do spójnych - teoretycznych i praktycznych - analiz założeń polityki gospodarczej państwa, jej stanu obecnego i przyszłego (perspektywicznego) przy uwzględnieniu jej wszystkich wymiarów, oraz uwarunkowań realizacyjnych. Tak rozumiana polityka gospodarcza państwa ujawnia wyraźnie dwoistość. Jej rozbiór z punktu widzenia szerokich kryteriów interdyscyplinarnych pozwala na rozróżnienie w niej sfery realnej i sfery regulacyjnej. Wynika to z faktu, iż obszary jej zainteresowania nie są systemami jednowymiarowymi. W sferze regulacyjnej dostrzec trzeba także jej wymiar statyczny i funkcjonalny. W ślad za tym można również mówić o polityce gospodarczej w wymiarze statycznym i funkcjonalnym (schemat 1.6.). Z jednej strony politykę gospodarczą dostrzegać trzeba bowiem poprzez cele, zadania, zakres, funkcje, metody i narzędzia realizacji, oraz strukturę przedmiotową i płaszczyzny występowania. Przybiera ona wówczas charakter systemu statycznego, będącego jednocześnie systemem analitycznym polityki gospodarczej państwa. Z drugiej strony natomiast politykę gospodarczą dostrzegać trzeba jako system funkcjonalny (procesowy), którego poszczególnymi elementami są fazy polityki gospodarczej, takie jak: a) preparacyjna, na którą składa się diagnoza początkowej sytuacji całego układu gospodarczego i prognoza przyszłych, bliższych i dalszych warunków zewnętrznych względem tego układu; b) planowania i programowania, w którym chodzi o warianty programów globalnych i dziedzinowych, oraz c) realizacji i oceny osiąganych rezultatów ekonomiczno-obronnych i ogólnospołecznych. 11
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Wszystkie te elementy jak i związki pomiędzy nimi tworzą strukturę funkcjonalną polityki gospodarczej państwa. Schemat 1.6. Sfery i wymiary polityki gospodarczo-obronnej Konkretyzując istotę polityki gospodarczej podkreślić trzeba jej ścisłe związki z systemem gospodarczym państwa oraz z koncepcjami gospodarczymi rządu (i partii politycznych go tworzących). One to bowiem w rzeczywistości narzuca rozumienie jej istoty. Jej bliższe określenie wymaga jednak wpierw spojrzenia na nią z metodologicznego punktu widzenia. Dlatego też, celowym wydaje się następujący tok dociekań: − po pierwsze, przedstawienie istoty polityki gospodarczej z wyraźnym akcentem na kwestie celów, zadań, metod i narzędzi realizacji, oraz − po drugie, przedstawienie podstawowych problemów polityki gospodarczej. Przyjęcie takiego toku dociekań nie oznacza jednak, że ekonomia spełni wszystkie oczekiwania formułowane wobec niej ze strony rzeczywistości gospodarczej. Jej rola sprowadza się najczęściej do oszacowania ekonomicznych zasadności określonych polityk. To zaś wymaga określenia: − skutków danej polityki, poprzez rozpoznanie jej wpływu na odpowiednie wielkości ekonomiczne, na sytuację poszczególnych grup społecznych i wskazaniu odpowiedzi kto korzysta i kto traci? − wielkości wyników - o ile i co się zmieni? − osądu wyników - czy są one pożądane czy nie, czy korzyści przewyższają ujemne konsekwencje które ona wywołuje? 2.1. Płaszczyzny polityki gospodarczej Działalność państwa w obszarze gospodarczo-obronnym znajduje się w obrębie zainteresowań nauki jak również praktycznego jej urzeczywistniania. Stąd też nauka i praktyka stanowią dwie zasadnicze płaszczyzny występowania polityki gospodarczej. 2.1.1. Polityka gospodarcza jako nauka W ujęciu polityki gospodarczej jako nauki mamy do czynienia z wiedzą o sposobach, celach i narzędziach oddziaływania organów państwowych na gospodarkę państwa. Jako taka opisuje i wyjaśnia działalność gospodarczą oraz formułuje jej zasady zgodnie z prawami ekonomicznymi. Oznacza to, że charakteryzuje ją trojakie podejście do przedmiotu dociekań. Przy czym przez opis polityki gospodarczej należy rozumieć przede wszystkim odwoływanie się do zbioru faktów działań państwa w danym obszarze i w danym miejscu. Preferowanie takiego podejścia grozi jednak przekształceniem się jej w wykład historii gospodarczej ograniczonej do niedawnej przeszłości. Natomiast wyjaśnianie polityki gospodarczej to podanie przyczyn faktów i działań polityki gospodarczej oraz wskazanie związków przyczynowych pomiędzy nimi. To zaś wymaga odwołania się do uogólnień, budowy pewnych generalizacji i dokonania typologii pewnych faktów. Dopiero na podstawie zaobserwowanej powtarzalności pewnych procesów możliwym staje się sformułowanie pewnych prawidłowości i zasad polityki gospodarczej, które z kolei mogą zostać zastosowane do przewidywania nowych faktów i procesów. Polityka gospodarcza jako nauka, chociaż sama nie formułuje praw, to w wyjaśnianiu działań gospodarczych posługuje się prawami wykrytymi przez ekonomię. Zaznaczyć trzeba jednak, że przy pełnym korzystaniu z teorii ekonomii, nie jest ona wystarczającą dla teoretycznego ujęcia polityki gospodarczej. Wymaga ona bowiem uwzględnienia nie tylko gospodarczych aspektów
12
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
działań, ale również ich strony militarnej (wojskowej) politycznej, społecznej, technicznej a także kulturowej, moralnej a nawet psychologicznej. Polityka gospodarcza jako nauka, może dać pewną wiedzę o poszczególnych operacjach gospodarczych państwa, oraz o celach, środkach, metodach i narzędziach stosowanych w tej dziedzinie. Może ona także sprzyjać zrozumieniu poszczególnych decyzji gospodarczych oraz mechanizmów rządzących nimi oraz ich ocenę. Polityka gospodarcza może służyć i służy jako egzemplifikacja twierdzeń ogólnych o aplikacji praw ekonomicznych w działalności gospodarczej. Przy takim podejściu, nie może ona jednak poprzestawać na odpowiedzi na pytanie: jak jest?, lecz również starać się odpowiedzieć na pytanie: jak być powinno, to znaczy jaka powinna być polityka jako działanie. W tym zakresie polityka gospodarcza jako nauka winna łączyć w sobie cechy nauki normatywnej i stosowanej. Winna ona zajmować się także metodologią przygotowania, podejmowania i realizacji organów państwowych w sferze ich oddziaływania na gospodarkę. Dostrzeżenie zróżnicowanej struktury polityki gospodarczej pozwala głębiej poznać jej istotę. Koncentrując uwagę na strukturze statycznej zauważyć trzeba, że tworzą ją cele, zadania, zakres, funkcje i metody polityki gospodarczej państwa oraz instrumenty jej realizacji oraz strukturę przedmiotową i płaszczyzny jej występowania. W takim wymiarze przyjmuje ona postać systemu analitycznego polityki gospodarczo-obronnej państwa (schemat 1.7.). Schemat 1.7. System analityczny polityki gospodarczej
2.1.1.1. Cele i zadania polityki gospodarczej Państwo w imię realizacji określonych celów ingeruje w sprawy gospodarcze. Układ celów z tego obszaru funkcjonowania państwa wpływa w zasadniczy sposób na kształt i formy polityki gospodarczo państwa. Odwołują się one w części do zbioru powszechnie uznawanych wartości, jak suwerenność narodowa, sprawiedliwość, wolność i prawo, postęp i innych, będących w istocie celami polityki bezpieczeństwa państwa. Dokonując rozbioru celów polityki gospodarczej (schemat 1.8.) dają się one podzielić na cele ustrojowo-systemowe i polityczne, stricte ekonomiczne, obronne, społeczne, ekologiczne i inne. Zaznaczyć trzeba, że w konkretnych sytuacjach i układach cele te mogą stawać się niekiedy względem siebie konkurencyjne. W każdym kraju w prowadzonej przez niego polityce gospodarczej uwzględnione są cele ustrojowo-systemowe i polityczne. Dotyczą one respektowania podstawowych wartości dla każdego narodu, a więc utrzymania suwerenności narodowej i jej obrony przed zewnętrznymi zagrożeniami. Spośród wielu celów polityki gospodarczej o różnej skali ważności, na czoło wysuwają się cele stricte ekonomiczne. Wiążą się one zwykle z pomnażaniem bogactwa kraju i powiększaniem materialnych podstaw dobrobytu społeczeństwa oraz materialnych podstaw bezpieczeństwa państwa. Osiągnąć to można przez optymalne wykorzystanie zasobów narodowych, powiększenie produkcji, wzrost dochodu narodowego i racjonalizację jego podziału. Podstawowym kierunkiem polityki gospodarczej na dłuższą metę jest realizacja wzrostu i rozwoju gospodarczego który to współtworzy materialne podstawy funkcjonowania innych obszarów kraju. Wiążą się one często z koniecznością podejmowania dramatycznych wyborów pomiędzy potrzebami przyspieszenia i umocnienia wzrostu i rozwoju gospodarczego a potrzebami konsumpcji i dobrobytu. Rozwiązaniem optymalnym w procesie realizacji celów ekonomicznych jest współbieżnie z celami rozwojowymi osiąganie celów poprawy bieżącego dobrobytu. Stąd też istotne miejsce wśród celów polityki ekonomicznej zajmuje równowaga gospodarcza. Wymaga ona zapewnienia sprawnego funkcjonowania systemu gospodarczego, który z kolei zależy przede wszystkim od rozmiarów istniejących zasobów i działalności gospodarczej. W krajach o ustabilizowanej 13
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
gospodarce rynkowej wiązkę celów ekonomicznych winno stanowić: podtrzymywanie koniunktury oraz eliminowanie różnych dla niej zagrożeń; utrzymywanie wysokiego i stabilnego poziomu zatrudnienia; zwalczanie inflacji i dążenie do osiągnięcia względnie stałego poziomu cen; sprzyjanie kształtowaniu rosnącego poziomu życia, oraz zmniejszaniu nierówności podziału dochodów i bogactwa społeczeństwie. W związku z rolą współczesnych stosunków ekonomicznych w wiązce celów ekonomicznych znaleźć musi się dążenie do umacniania konkurencyjności gospodarki narodowej wobec otoczenia zewnętrznego i zwiększenia udziału w międzynarodowym podziale pracy. Pochodną tych przedsięwzięć jest osiąganie satysfakcjonującego stanu bilansu płatniczego oraz rozwiązywanie problemów zadłużenia zagranicznego. Osiągnięcie celów rozwojowych wymaga odpowiedniego ukształtowania celów niższego rzędu, pozwalających na stopniową konkretyzację działań polityki gospodarczej państwa. Do tego zbioru celów zaliczyć trzeba wzrost przedsiębiorczości, inicjatywności i innowacyjności wszystkich podmiotów funkcjonujących w gospodarce narodowej, przekształcenia strukturalne gospodarki i inne. Ważną grupą obok celów polityki gospodarczej są te które wiążą się z celami obronnymi (inaczej celami militarno-obronnymi). Do ich zbioru zaliczyć trzeba przede wszystkim rozbudowę potencjału gospodarczo-obronnego państwa w którym upatrywać trzeba gospodarczych podstaw obronności państwa. Ich cechą charakterystyczną jest konkurencyjność wobec innych celów. W sytuacji zagrożenia wojennego lub wojny cele te zazwyczaj wysuwają się na plan pierwszy. Im większa jest ich dominacja, tym mniejszy jest stopień realizacji celów pozostałych. W warunkach pokojowego rozwoju realizacja celów obronnych może stać się czynnikiem pobudzającym koniunkturę tylko w warunkach dysponowania przez gospodarkę narodową dużymi rezerwami nie wykorzystanych mocy wytwórczych. W grupie celów polityki gospodarczej znajdują się również cele społeczne. Wiążą się one z jednej strony z zapewnieniem bezpieczeństwa państwa, z drugiej strony z współtworzeniem dobrobytu społecznego (dodatkowe miejsca pracy, większe zatrudnienie, lepsze warunki życia). Ich rola i zakres jest jednak dalece ograniczona. Grupą celów zyskujących coraz bardziej na znaczeniu są cele ekologiczne. Wynikają one z faktu, iż zagrożenia środowiska i jego elementów są w istocie także zagrożeniami dla ludzi, bowiem godzą w ich zdrowie i warunki życia oraz podważają na dalszą metę także gospodarcze podstawy obronności państwa. Realizacja tego typu celów ma to do siebie, że wymaga wprowadzenia różnego rodzaju ograniczeń i uwarunkowań w prowadzeniu działań o charakterze gospodarczo-obronnym. Schemat 1.8. Systematyka celów polityki gospodarczo-obronnej Pochodnymi wskazanych celów polityki gospodarczo-obronnej państwa są wynikające z nich zadania. Z celów ustrojowo-systemowych i politycznych wynikają zadania mające zapewnić respektowanie podstawowych wartości dla każdego narodu. Stanowi je zbiór działań na rzecz: zapewnienia interesu narodowo-państwowego, utrzymania suwerenności narodowej, zapewnienia bezpieczeństwa państwa i jego obrony przed zewnętrznymi zagrożeniami. Z celów ekonomicznych wynikają zadania: pomnażania bogactwa kraju poprzez optymalne wykorzystanie zasobów narodowych; powiększania materialnych podstaw dobrobytu społeczeństwa drogą wzrostu dochodu narodowego i racjonalizacji jego podziału, które z kolei rodzą zadania niższego rzędu; oraz powiększania materialnych podstaw bezpieczeństwa państwa poprzez realizację wzrostu i rozwoju gospodarczego oraz podejmowanie wyborów pomiędzy potrzebami przyspieszenia i umocnienia wzrostu i rozwoju gospodarczego a potrzebami konsumpcji i dobrobytu. Zadania te mają charakter zarówno wewnętrznych jak i zewnętrznych. Do wewnętrznych zaliczyć trzeba takie jak: podtrzymywanie koniunktury i eliminowanie różnych dla niej zagrożeń; restrukturyzację gospodarki narodowej; utrzymywanie wysokiego 14
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
i stabilnego poziomu zatrudnienia; zwalczanie inflacji i dążenie do osiągnięcia względnie stałego poziomu cen; sprzyjanie kształtowaniu rosnącego poziomu życia, oraz zmniejszaniu nierówności podziału dochodów i bogactwa społeczeństwie, wzrost przedsiębiorczości, inicjatywności i innowacyjności wszystkich podmiotów funkcjonujących w gospodarce narodowej. Do zewnętrznych natomiast: umacniania konkurencyjności gospodarki narodowej wobec otoczenia zewnętrznego i zwiększenia udziału w międzynarodowym podziale pracy poprzez osiąganie satysfakcjonującego stanu bilansu płatniczego oraz rozwiązywanie problemów zadłużenia zagranicznego. Z celów obronnych wynikają zadania wiążące się z rozbudową potencjału gospodarczoobronnego państwa. Sprowadzają się one do kształtowania odpowiedniej struktury gospodarki obronnej oraz jej elastyczności. Winno to umożliwić szybką zmianę profilu jej działalności (z cywilnej na zbrojeniową i odwrotnie) a także odpowiedniego jej rozmieszczenia w celu zmniejszenia jej wrażliwości na ataki przeciwnika. Efektem realizacji tych zadań jest rozwój przemysłu obronnego - w tym przede wszystkim zbrojeniowego. Z celów społecznych wynikają natomiast zadania współtworzenia dobrobytu społecznego jako jednego z elementów bezpieczeństwa społecznego, a w konsekwencji także bezpieczeństwa państwa. Z kolei z celów ekologicznych wynikają zadania przeciwdziałania zagrożeniom środowiska godzących w zdrowie i warunki życia ludzi oraz podważających gospodarcze podstawy funkcjonowania państwa. Opierają się one na wprowadzeniu różnego rodzaju ograniczeń i uwarunkowań w prowadzeniu działań o charakterze gospodarczym. 2.1.1.2. Instrumenty polityki gospodarczej W skład struktury statycznej polityki gospodarczej obok celów i zadań wchodzą także instrumenty jej kształtowania i realizacji (schemat 1.9.). Stanowią je metody i narzędzia, które rząd wykorzystuje do osiągania swoich celów ekonomicznych. Najogólniej określając, kształtowanie polityki gospodarczej w warunkach gospodarki rynkowej zasadza się na zróżnicowanych metodach oddziaływania, które można określić jako bezpośrednie (inaczej nakazowe albo administracyjne) i pośrednie (zwane także parametrycznymi, albo ekonomicznymi). Dominującymi w gospodarce rynkowej są metody pośredniego oddziaływania. W okresie zmian ustrojowych, z jakimi mamy do czynienia w Polsce a także w innych krajach postsocjalistycznych, sprowadzających się w zasadniczym nurcie do przechodzenia od gospodarki planowej do gospodarki rynkowej, ciągle w znacznym stopniu odwołuje się do metod mieszanych. Adekwatnym do podziału metod polityki gospodarczej jest także podział narzędzi polityki gospodarczej . Dzielą się one na administracyjne i ekonomiczne; bezpośredniego i pośredniego oddziaływania. Narzędzia administracyjne to instrumenty bezpośredniego oddziaływania Centrum Gospodarczego na podmioty gospodarcze. Są nimi : nakazy, zakazy, polecenia i zarządzenia. Przybierają one postać wskaźników dyrektywnych, normatywów dyrektywnych oraz limitów. Maja one charakter obligatoryjny, to znaczy wskaźniki i normatywy muszą być wykonane, a limitów z kolei nie wolno przekroczyć. Spełnienie tych nakazów jest zagwarantowane systemem kontroli i sankcji. Za narzędzia bezpośredniego oddziaływania uznać trzeba także narzędzia prawnoorganizacyjne naruszające takie działania jak np. powołanie i likwidację przedsiębiorstw, wydawanie zakazów łączenia i zrzeszania podmiotów gospodarczych, tworzenie i likwidację zrzeszeń monopolistycznych. Z kolei narzędziami pośredniego oddziaływania są narzędzia ekonomiczne (nazywane także parametrycznymi). Są one parametrami ustalającymi warunki, w których poszczególne jednostki gospodarcze realizują swoje cele gospodarcze. Dobierane są one w taki sposób aby skłoniły jednostki gospodarujące do działań zgodnych z celami stawianymi przez państwo. Jako takie przybierają one postać środków regulacji warunków działania, środków pobudzania ludzi, czy też środków zasilania. 15
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Schemat 1.9. Instrumentarium polityki gospodarczo-obronnej
2.1.1.3. Metody badawcze Polityka gospodarcza w rozumieniu nauki posługuje się tymi samymi metodami badawczymi co inne nauki ekonomiczne, to jest empirią i dedukcją. Punktem wyjścia dla niej są zawsze badania empiryczne wykonywane na podstawie gromadzonych informacji. Ich pierwszym etapem jest obserwacja rzeczywistości gospodarczej pod kątem ustalenia i rozpoznania oddziaływań organów państwowych na gospodarkę oraz stwierdzenia występujących w niej zjawisk. Pozwala to w dalszej kolejności na wyodrębnienie zjawisk powtarzających się i określenie występujących w nich związków. To z kolei pozwala dopiero na przejście do stopniowej konkretyzacji, uwzględniającej wpływ różnego typu uwarunkowań na zróżnicowanie form, kierunków i metod polityki gospodarczej państwa. Najistotniejszymi z punktu widzenia działań rozpoznawczych są te które dotyczą zagrożeń dla istotnych narodowych interesów oraz możliwości przeciwstawienia się im określonym potencjałem. Bazą wyjściową do ich pozyskania jest z jednej strony otaczająca nas rzeczywistość, z drugiej strony zaś doświadczenia historyczne. Podstawą oceny współczesnej rzeczywistości są obok informacji naukowych także informacje jawne i niejawne. Na podstawie tak zebranego materiału możliwym staje się dopiero przystąpienie do wyodrębnienia powtarzających się zjawisk i określenie występujących między nimi związków. To z kolei pozwala dokonać stopniowej konkretyzacji, poprzez uwzględnienie wpływu różnego typu uwarunkowań na zróżnicowanie form, kierunków i metod polityki gospodarczej. Wypracowane na tej drodze ustalenia w dalszej kolejności wymagają weryfikacji poprzez porównywanie z rzeczywistym przebiegiem procesów gospodarczo-obronnych w określonych warunkach. Bogatego materiału do kreacji polityki gospodarczej państwa dostarcza także historia. Pozwala ona na uogólnienie wiedzy o oddziaływaniu państwa na procesy gospodarcze. Wiele bowiem problemów, wobec których staje polityka gospodarcza wypływa z doświadczeń przeszłości. Bez ich poznania nie sposób określić wpływu wielu uwarunkowań na rozwiązania polityki gospodarczej państwa. Znaczącej roli jako metody polityki gospodarczej należy dopatrywać się w eksperymencie, który pozwala określić jak innowacja w jakimś obszarze polityki gospodarczej państwa odbije się na kształtowaniu gospodarczych podstaw obronności państwa. Pozwala on również na przygotowanie pewnych modyfikacji systemowych w tych obszarach. Pewne rozwiązania wprowadza się najpierw w wybranych ograniczonych obszarach, a następnie obserwuje się jak się one sprawdzają i jakie przynoszą efekty. Ważną rolę w wypracowywaniu polityki gospodarczej państwa pełni symulacja (postępowanie symulacyjne) będące formą quazi-eksperymentu. Sprowadza się ona do konstruowania odpowiednich modeli przedstawiających w sposób uproszczony rzeczywistość gospodarczą państwa. Jest stosowana przede wszystkim w planowaniu gospodarczym i w programowaniu działań polityki gospodarczej. Pozwala ona na wariantowe formułowanie zmiennych zależnych od polityki, badanie i ich ocenę przed uruchomieniem środków właściwych. Jej istota sprowadza się do tego, że przed uruchomieniem właściwych środków i oddziaływań na rzeczywistość gospodarczą, dopuszcza możliwość wprowadzania w skonstruowanym modelu wariantowo wyznaczonych zmiennych zależnych od polityki, badaniu ich wpływu na projektowane działania i ich ocenę. Największe efekty przynosi przy rozwiązywaniu problemów dających się skwantyfikować. Bardzo często stosowaną metodą polityki gospodarczej jest metoda prób i błędów. Polega ona na podejmowaniu działań mających służyć osiąganiu wytyczonego celu tak długo, aż natrafi się na działanie właściwe. Jej użycie jest uzasadnione zwykle w sytuacjach nowych, w okolicznościach nie w pełni rozpoznanych. Wykorzystujący tą metodę weryfikują trafność 16
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
podejmowanych działań w trakcie ich prowadzenia, jednocześnie ucząc się i wzbogacając doświadczenie. Metoda ta jest podstawą procedury kolejnych przybliżeń, która może znaleźć wykorzystanie zarówno w praktyce jak i w teorii polityki gospodarczej. Metodą z której korzysta polityka gospodarcza jest analiza i ocena doświadczeń polityki gospodarczej w innych krajach. Korzystanie z nich możliwe jest jednak po uprzednim rozpoznaniu uwarunkowań jej kształtowania i odmienności kraju do którego się ona odnosi. Przedstawione metody polityki gospodarczej państwa rozpatrywać trzeba również z administracyjno-politycznego i społecznego punktu widzenia. W zinstytucjonalizowanym sektorze polityki gospodarczo-obronnej głównymi metodami podejmowania decyzji będzie grupa metod intuicyjnych (scenariusze, ekspertyzy, opinie, symulacje, gry, itp.). Kreowanie i kształtowanie zaś polityki gospodarczej w warstwie społecznej wiązać należy z różnego typu metodami nienaukowymi (petycje, protesty, strajki, manifestacje, i inne). 2.1.1.4. Zakres Istotę polityki gospodarczej państwa oddaje także jej zakres. Jest on wielopłaszczyznowy i daje się opisać podmiotowo, przedmiotowo, przestrzennie oraz czasowo. Podmiotem polityki gospodarczej państwa jest władza państwowa, która poprzez swoje organy prowadzi konkretne działania. Istotnym problemem w związku z tym jest sposób tworzenia (powoływania) tych organów, ich struktura oraz zakres kompetencji i odpowiedzialności, a także sama procedura przygotowania i podejmowania decyzji. Przedmiotem polityki gospodarczej państwa jest natomiast rodzaj spraw działalności władzy państwowej. Za takowe uznać trzeba procesy zachodzące w gospodarce narodowej ujęte w makro skali, ze szczególnym zwróceniem uwagi na: a) określaniu: kierunków rozwoju gospodarczego; stosunków własności w gospodarce; zasad funkcjonowania poszczególnych sektorów (wielkości, struktury, rozmieszczenia przestrzennego); zasad stosunków gospodarczych z zagranicą, wielkości, struktury i dyslokacji państwowych rezerw gospodarczych; sposobów finansowania poszczególnych elementów systemu gospodarczego państwa; b) sterowaniu: poziomem gotowości mobilizacyjnej gospodarki; c) inicjowaniu i sterowaniu: koordynacją prac naukowo-badawczych oraz przygotowaniem kadr dla gospodarki narodowej. Przestrzeń polityki gospodarczej stanowi potencjał gospodarczy państwa - ze szczególnym zwróceniem uwagi na jej odporność, żywotność i wrażliwość oraz bariery i zagrożenia dla jego kształtowania i funkcjonowania. Zakres czasowy polityki gospodarczej ograniczony jest z reguły do bieżącego i krótkoterminowego rozwiązywania problemów stanowiącej o niej. 2.1.1.5. Funkcje W kształtowaniu rzeczywistości gospodarczej państwa istotną rolę jej regulacji odgrywa państwo. Wyznaczają ją funkcje polityki gospodarczej. Do najważniejszych zaliczyć trzeba: poznawczą, kreatywną i aplikacyjną. Funkcja poznawcza polityki gospodarczej sprowadza się do gromadzenia i selekcji informacji otrzymywanych z obserwacji. Z kolei funkcja kreatywna polityki gospodarczej sprowadza się do formułowania ocen i hipotez. Istotą funkcji aplikacyjnej polityki gospodarczej jest natomiast wykorzystywanie twierdzeń nauk ekonomicznych dla potrzeb praktyki gospodarczej. Istotą zbioru tych funkcji, jest to, że dotyczą one gospodarki narodowej odnośnie zapewnienia przestrzegania ustrojowych i systemowych zasad porządku społeczno-gospodarczego, a zwłaszcza zasady wolności gospodarczej, poszanowania praw własności prywatnej i swobody przedsiębiorczości oraz wiążą się z zapewnieniem bezpieczeństwa zewnętrznego poprzez
17
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
utrzymanie sił i urządzeń służących obronie narodowej. Wykonując swe funkcje, państwo ponosi odpowiednie wydatki publiczne, których rozmiary i strukturę określa budżet państwa. 2.2. Praktyka polityki gospodarczej Z kolei politykę gospodarczą jako działalność traktować trzeba, jako działanie państwa określające cele gospodarcze, a w ślad za tym środki ich realizacji oraz organizujące te środki podmioty w procesie gospodarowania w sytuacji gdy państwo jest ograniczane w tym działaniu przez inne podmioty gospodarcze, wobec których nie ma pełnej dysproporcji oraz gdy działanie to dokonuje się przez wybór alternatywnych celów i ograniczonych środków substytucyjnych. W rozumieniu istoty polityki gospodarczej jako działalność gospodarczą podkreślić trzeba cechę specyficzną którą jest słowo" polityka" i jego rozumienie sprowadzające się do łączenia przez podmioty działań z działaniami innych podmiotów, często niezgodnymi lub sprzecznymi z jego działaniami. Polityką gospodarczą będzie również działanie wyboru określonej decyzji spośród wielu różnorodnych alternatyw, a więc wszelkie działanie o charakterze gospodarowania w którym ograniczone środki zdatne do różnych użytków dzielone są między różne cele. Polityką gospodarczą jest również każde działanie dotyczące spraw gospodarczych, które nie jest w pełni zdeterminowane lecz zostawia pole wyboru. 2.3. Dziedziny polityki gospodarczej W pierwszym rzędzie politykę gospodarczą państwa możemy podzielić na makroekonomiczną i mikroekonomiczną. Pierwsza z nich obejmuje te oddziaływania państwa, które dotyczą całokształtu procesów gospodarczych lub ich zasadniczych części i prowadzone są głownie za pośrednictwem takich mechanizmów regulacji jak pieniądz i budżet państwa. Druga zaś zajmuje się regulacją szczegółowych zagadnień gospodarczych, w - poszczególnych gałęziach gospodarki kraju, rodzajach ich produkcji oraz rynkach poszczególnych towarów. Ze względu na rodzaj problemów które polityka gospodarcza można wyodrębnić politykę wzrostu i politykę strukturalną. Funkcją pierwszej jest dynamizowanie procesów gospodarczych w skali długookresowej, przeciwdziałanie siłom i zjawiskom, które mogłyby hamować lub osłabiać wzrost. Druga zaś zmierza do przekształcenia układu relacji i proporcji występujących pomiędzy poszczególnymi sektorami, działami i gałęziami gospodarki narodowej a jej całością przez koncentrację uwagi na sektorach wybranych (specjalistycznych). Ma ona przy tym na uwadze nie tylko proporcje działowo-gałęziowe i rodzajowe, lecz także inne proporcje występujące w gospodarstwie narodowym typu społecznego, technologicznego i terytorialnego. Ze względu na kryterium przedmiotowe, czyli ze względu na dziedziny gospodarki, na które skierowane jest oddziaływanie rządu możemy wyróżnić politykę sektorową, która obejmuje : politykę przemysłową, politykę rolną, politykę handlową, politykę komunikacyjną, infrastrukturalną i inną. Jest ona zwykle skorelowana z podmiotowym podziałem zadań pomiędzy poszczególne organu państwowe. Te poszczególne części polityki gospodarczej państwa wiążą się ściśle z polityką społeczną (oświatową, ochrony zdrowia, mieszkaniową), polityką demograficzną i migracyjną. Przyjmując zaś za podstawę kryterium instrumentalizacji, czyli rodzajem sposobów, mechanizmów i czynników których używa się w oddziaływaniu na gospodarkę można wyróżnić politykę pieniężną (emisyjną i kredytową) - zwaną też monetarną, politykę cenowo-dochodową i ubezpieczeń społecznych. 2.4. Umiejscowienie polityki gospodarczej Politykę gospodarczą państwa, państwa dostrzegać trzeba w wymiarze ogólnej polityki państwa w tym w wymiarze polityki bezpieczeństwa narodowego. Jako taka realizowana jest ona nie tylko w obszarze gospodarczym, ale również z powiązanymi z nim obszarem politycznym, społecznym, militarnym, ekologicznym i innymi. Stąd też jej obowiązkiem jest tworzenie materialnych podstaw bezpieczeństwa państwa. Podstawą kształtowania rozwiązań w tych 18
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
obszarach i ich realizacji jest obowiązująca strategia bezpieczeństwa państwa wypracowana w oparciu o aktualny stan społeczno-polityczny, gospodarczy i militarny kraju oraz wewnętrzne i zewnętrzne uwarunkowania jego kształtowania. Oznacza ona jednocześnie, że polem zainteresowań polityki gospodarczej państwa jest cała gospodarka narodowa w tym te jej obszary, które pełnią różne funkcje na rzecz bezpieczeństwa narodowego, suwerenności i nienaruszalności terytorialnej. Istniejące zależności i związki w obszarze bezpieczeństwa narodowego, wyraźnie wskazują na rolę polityki gospodarczej państwa w procesach kształtowania tego stanu. Ma ona charakter proceduralny, tak na etapie jej kształtowania jak i realizacji. Politykę gospodarczą należy traktować więc zarówno jako wyraz dociekań uogólniających, sprowadzających się do określania celów, środków, metod i narzędzi realizacji przedsięwzięć państwa zmierzających do kształtowania, umacniania i utrzymania bezpieczeństwa państwa, jak również praktycznej realizacji tych celów przy wykorzystaniu w praktyce, w określonych warunkach, konkretnych jej środków, metod i narzędzi. Wiązanie polityki gospodarczej państwa z uwarunkowaniami rozwojowymi gospodarki narodowej ujawnia jednocześnie problem skuteczności jej skuteczności. Obszarem zainteresowań - bezpośrednim i pośrednim - tak rozumianej polityki gospodarczej państwa jest całość gospodarki narodowej, z koncentracją uwagi na: potencjale ekonomicznoobronnym państwa (w tym także na tej jej części która tworzy gospodarcze podstawy obronności kraju) oraz uwarunkowaniach (czynnikach, barierach) jego kształtowania; bezpieczeństwie ekonomicznym państwa z punktu widzenia zagrożeń (źródeł, skutków) dla niego oraz wymagań (odporności, żywotności, wrażliwości) do jakich winna zmierzać gospodarka narodowa z punktu widzenia bezpieczeństwa państwa. Polityka gospodarcza państwa, będąc więc częścią składową ogólnej polityki państwa, jest uzależniona od wszystkich jej podstaw. Jako taka spełnia ona rolę równowagi pomiędzy wymaganiami zgłaszanymi przez państwo a możliwościami ekonomicznymi państwa. Takiemu podejściu sprzyja fakt, iż na szczeblach centralnych poszczególne polityki kształtowane i realizowane są przez te same organy. Schemat 1.10. Umiejscowienie i zależności polityki gospodarczej
3. ZARYS ROZWOJU I STANU WSPÓŁCZESNEJ MYŚLI EKONOMICZNEJ Współczesna myśl ekonomiczna mimo wielowiekowego rozwoju jest ciągle daleką od zadawalającego stanu jej uogólnień. Nie jest ona również jednolita. Charakteryzuje ją koncentracja dociekań związana z badaniem dwóch głównych, a zarazem przeciwstawnych systemów ekonomicznych, to jest systemu gospodarki rynkowej i systemu gospodarki planowej. Na gruncie badań tych systemów pojawiają się poglądy o charakterze symbiozy myśli (np. w Japonii) albo o charakterze transformacji (np. w krajach postkomunistycznych). 3.1 Główne nurty i szkoły współczesnej myśli ekonomicznej Bliższy wgląd w dorobek współczesnej myśli ekonomicznej świata systemu gospodarki rynkowej, pozwala dostrzec mnogość i różnorodność poglądów, szkół i kierunków ekonomicznych. Ma ona przy tym tyle odcieni, że uchwycenie ich z jednej strony w praktyce jest wprost niemożliwe, z drugiej zaś niekonieczne. Potrzebą jest natomiast orientacja w jakich kierunkach ona zmierza pod wpływem nowych społeczno-gospodarczych uwarunkowań rozwoju świata. Dorobek współczesnej myśli ekonomicznej, zdaniem wielu znanych ekonomistów, faktycznie pozostaje wciąż w granicach XIX-tego wieku, tyle tylko, że zmodyfikowany i w niewielkim stopniu uzupełniony. Przy czym dowodzi to nie tyle faktu nowego traktowania starych 19
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
problemów, ile poszukiwanie ciągle to nowszego, bardziej wysublimowanego "oprzyrządowania" rozwiązywania tych problemów. Stąd też w znacznej ilości "nowych koncepcji" można znaleźć zewnętrzne transformacje wcześniejszych poglądów. W tym zakresie zauważalne ciągłe procesy dezintegracji i integracji, z przewagą to jednych to drugich, w zależności od przemian gospodarczych zachodzących we współczesnym świecie. Pomimo jednak wielości koncepcji - najczęściej o charakterze cząstkowym, a także istniejącej odmienności poglądów - dochodzi coraz częściej do, co potwierdza literatura ekonomiczna, we współczesnej myśli ekonomicznej do krystalizowania się względnie komunikatywnych poglądów. Maja one jednak najczęściej charakter cząstkowy, rzadziej całościowy. W tej sytuacji, jeśli wiedza ekonomiczna - jeśli nauka ekonomiczna ma w przyszłości sprostać nowym problemom i wyzwaniom rozwojowym świata, to musi ona ulec radykalnym zmianom. Pożądanym wydają się przede wszystkim procesy integracji i syntezy wiedzy. Koniecznością staje się zwłaszcza wypracowanie syntezy ogólnej teorii struktury oraz mechanizmów funkcjonowania i wzrostu gospodarczego. Odwołując się do bliskiej przeszłości, to jest do lat siedemdziesiątych, wskazać trzeba, iż dopiero wówczas dokonano na dobrą sprawę pierwszej większej syntezy ogólnej teorii współczesnego kapitalizmu, w formie dzieła, którą była praca J.K.Galbraitha, Ekonomia a cele społeczne" (1973). Później doszły do tego jeszcze inne prace, a wśród nich "Ekonomia w perspektywie' (1987 r.). Egzemplifikacja współczesnej myśli ekonomicznej ujawniana jest przede wszystkim w amerykańskiej literaturze ekonomicznej. Nawet jeśli niektóre koncepcje są wysuwane wpierw przez autorów europejskich, to jednak zawsze bardziej gruntownie zostaną opracowane, uzyskując przy tym rozleglejsze reguły, przez ekonomistów amerykańskich. W grupie bardziej wykrystalizowanych poglądów współczesnej zachodniej myśli ekonomicznej, dają się zauważyć dwa wyraźne jej nurty, chociaż dzielące je linie demarkacyjne są jeszcze płynnymi. Różnie są one nazywane - inaczej w USA, a inaczej w Europie Zachodniej (schemat 1.11.). Dlatego tez trudno o ich adekwatne określenie. W USA, pierwszej z nich nazywany konserwatywnym i wywodzi się go od neoklasyków i tzw. liberałów, drugi zaś określany jako liberalny - wywodzony jest od Keynesa. W Europie Zachodniej, współczesna myśl ekonomiczna sprowadzana jest do dwóch podstawowych nurtów, to jest neoklasycyzmu i neokeynesizmu, przy jednoczesnym obarczaniu ich cechami kierunku subiektywnego. Dostrzega się również i antysyntezy tych nurtów, to jest neoinstytucjonalizmu - będący krytyczną antysyntezą zwłaszcza neoklasycyzmu; oraz neoliberalizmu - będący krytyczną antysyntezą przede wszystkim keynesizmu. Wyszczególniając te nurty trzeba jednak zaznaczyć, że w wielu istotnych sprawach dla zachodniej myśli ekonomicznej następuje bądź nastąpiło zbliżenie. Brak jest tylko pełnej jasności co do zarysu linii demarkacyjnych pomiędzy poszczególnymi szkołami, jak również istnieje poważna trudność w przypisywaniu do określonych nurtów (kierunków, szkół) nazwisk ekonomistów je afirmujących. Schemat 1.11. Współczesna myśl ekonomiczna Zachodu
3.2.Zasadnicze obszary zainteresowań współczesnej ekonomii Rzeczywistość gospodarcza współczesnego świata to nowe, ale ciągle nie w pełni dojrzałe i jeszcze niedostatecznie wyraźne oblicze zmian i procesów o charakterze globalnym i regionalnym, w mniejszym zakresie narodowym. Stan ten jest wynikiem tego, że nie doczekały się one jeszcze syntetycznego ujęcia. Nowe konstelacje polityczno-ustrojowe wymagają ciągłego śledzenia życia gospodarczego i ciągłej weryfikacji listy problemów które wymagają nowego ujęcia. Jest ona długą, a wyróżnić 20
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
trzeba w niej takie kwestie do rozwiązania, jak: wzajemny stosunek polityki i ekonomiki; nowe formy interwencjonizmu państwowego w życie gospodarcze; skutki postępującej militaryzacji gospodarki; ekonomiczne skutki postępu naukowo-technicznego; oraz ekonomiczne skutki kosztów ochrony środowiska. Oprócz nich w obszarze ciągłego zainteresowania współczesnej ekonomii i to w jej głównym nurcie pozostają kwestie: koniunktury gospodarczej, wzrostu gospodarczego, inflacji i deflacji; zatrudnienia i bezrobocia, międzynarodowych stosunków finansowych, oraz zadłużenia. 3.3. Społeczna gospodarcza rynkowa Społeczna gospodarka rynkowa, której idee legły u podstaw konstruowania koncepcji przechodzenia od gospodarki planowej do rynkowej w Polsce swoje korzenie odnajduje w zachodnioniemieckim liberalizmie drugiej połowie XX wieku. Pojęcie "społecznej gospodarki rynkowej" wprowadził Alfred Muller-Armach (należący do "szkoły freiburskiej" w ekonomii która zapoczątkowała prąd zwany ortoliberalizmem) chcąc określić taki ustrój gospodarki, który z jednej strony akceptuje zasady liberalizmu gospodarczego i gospodarki rynkowej, z drugiej zaś dąży do nadania właściwej rangi celom społecznym powiązanym z procesem gospodarczym. Za ojca społecznej gospodarki rynkowej uważany jest Ludwig Erhard, który swoje koncepcje i koncepcje A.Mullera-Armaca zastosował w praktyce. Niemiecki termin "Sociale Markwirtschaft" bywa tłumaczony na język polski jako "społeczna gospodarka rynkowa". Oba te terminy są poprawne, chociaż trafniejszym wydaje się pierwszy odpowiednik. Koncepcja społecznej gospodarki rynkowej swoje podstawy posiada w umiarkowanym liberalizmie gospodarczym, tzn. w powiązaniu zasady swobody działania na rynku z zasadą wyrównywania społecznego. Weryfikowana w praktyce koncepcja społecznej gospodarki rynkowej, swoje wyznaczniki a jednocześnie granice sprowadza do: − po pierwsze, zasady państwa socjalnego jako implikatora ingerencji państwa (jako podmiotu) w procesy gospodarcze i społeczne; pozostawiając zakres i formę tej ingerencji jako sprawę interpretacji i rozstrzygnięć poszczególnym siłom społecznym; − polityka gospodarcza i społeczna nie jest tylko domeną państwa, ale w niektórych ich pionach również winna pozostawać w kompetencji instytucji regionalnych (samorządów) oraz podmiotów niepaństwowych, co tworzy źródło szerokich możliwości interpretacyjnych zwiększających margines swobody w kształtowaniu gospodarki; − po trzecie zawężenia marginesu swobody i możliwości sterowania gospodarka na szczeblu narodowym w miarę wrastania kraju (państwa 0 w ponadnarodowe struktury polityczne i gospodarcze; − po czwarte, traktowania jako podstawy realizacji różnorodnych celów gospodarczych i społecznych zasady równowagi ekonomicznej, co oznacza, iż realizacja określonych pojedynczych celów, nawet jeśli są one priorytetowe wobec innych celów, jest możliwa jedynie w bardzo szczególnych układach uwarunkowań. Taka formuła wyznaczników wskazuje, iż w społecznej gospodarce rynkowej rola państwa winna sprowadzać się do czynnika regulacyjnego. Państwo winno tworzyć instytucje ułatwiające prywatna działalność w sferze gospodarczej. Nie powinno podejmować żadnych inicjatyw gospodarczych za wyjątkiem robót publicznych. Podstawowym zaś zadaniem ekonomicznym państwa powinna być koordynacja wolnej gry rynkowej oraz dbanie o stabilność waluty narodowej. STRESZCZENIE Ekonomia jest ściśle związana z rzeczywistym światem. Jest ona próbą jego wyjaśnienia w związku z określonym czasem i miejscem. Podlega ona procesowi nieustannych zmian, tak samo jak zmienia się świat. Ekonomia zmienia się nieustannie od wieków, dynamizując i rozszerzając obszar swoich dociekań. Jej rozwój zapoczątkowany pierwotnymi doświadczeniami prostej działalności gospodarczej, przez
21
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
zrodzoną na jej uogólnieniach wiedzę ekonomiczną, a więc w dalszej kolejności naukę, trwa po dzień dzisiejszy. Ekonomię jako naukę, trzeba postrzegać obecnie w dwóch aspektach: w pierwszym traktującą ją jako owoc przeszłości oraz w drugim jako współtworzenie przyszłości. Ekonomię definiuje się w różnorodny sposób. Współcześnie najczęściej określa się ją jako badanie decyzji podejmowanych przez jednostki i społeczeństwa, które dotyczą zastosowania ograniczonych zasobów produkcyjnych o różnych możliwych zastosowaniach do wytwarzania różnych produktów oraz przeznaczania wyprodukowanych dóbr na zaspokojenie (bieżących lub przyszłych) potrzeb poszczególnych osób i grup w społeczeństwie. Używa się w związku z tym zarówno pojęcia "ekonomia polityczna" (w znaczeniu ekonomia społeczna)jak i "ekonomia". Istotę ekonomii, obok jej definicji, oddają także istniejące jej podziały i klasyfikacje. Ze względu na skalę i zakres podejmowanych problemów ekonomię jako dyscyplinę wiedzy dzieli się na dwie zasadnicze części, to jest na mikroekonomię i na makroekonomię. Ostatnio coraz częściej dokonuje się modyfikacji tego podziału, tak że ekonomia z dwudziałowej (mikro-, makro-) stałaby się trójdziałową (mikro-, mezo-, makro-). Ze względu zaś na obszar badawczy ekonomię dzieli się na ekonomię pozytywna i ekonomię negatywną. Pierwsza zajmuje się światem takim jakim on jest, a nie takim, jakim powinien być. Druga zaś zajmuje się sądami wartościującymi a, więc tym, jak gospodarka powinna funkcjonować. Innym podziałem ekonomii jest podział jej na ekonomię podażową (ang. supply - side economics) i ekonomię popytową. Przedstawione definicje ekonomii wskazują na szeroki zakres problemów badawczych w jej obrębie. W istocie rzeczy bowiem, wobec ograniczoności i rzadkości zasobów, każda społeczna a także i indywidualna sytuacja, która wymaga jakiegokolwiek wyboru, ma swój aspekt ekonomiczny. Ograniczoność i rzadkość zasobów jest jednocześnie pierwotnym wyznacznikiem podstawowych problemów badawczych ekonomii, którymi są kwestie: użycia dostępnych zasobów i ich należyte wykorzystanie (alokacja zasobów); asortymentu produkcji określonych dóbr; podziału wytworzonych dóbr (w tym na bieżące i przyszłe rezerwy); wzrostu gospodarczego; utrzymywania pełnego zatrudnienia. Ekonomia jako pewien system bazuje na szerokiej aparaturze metodologicznej. Stanowią ją kategorie, prawa i teorie ekonomiczne. Przez pojęcie "kategoria ekonomiczna" rozumiemy myślowy wyraz realnych faktów, zjawisk i procesów oraz ich związków i zależności ekonomicznych. Z kolei prawa ekonomiczne - to adekwatne teoretyczne ujęcie najsilniej działających tendencji w rzeczywistości gospodarczej, mające charakter ogólny lub szczegółowy i dotyczących zjawisk zachodzących w całej gospodarce narodowej, a więc w skali makro-, jak również w skali mikro-. Natomiast teoriami ekonomicznymi są zestawy abstrakcji dotyczące rzeczywistości, to jest uproszczone modele wyprowadzone przy pomocy procesu abstrahowania ze złożoności rzeczywistego świata. Jako takie są one uproszczonym wyjaśnieniem tego, jak gospodarka lub jej fragment funkcjonuje lub funkcjonowałby w określonych warunkach. Ekonomia w pewnej fazie swego rozwoju wkraczając w sferę ważnych problemów społecznogospodarczych, objaśniając w wyrafinowany sposób rzeczywistość gospodarczą, stała się także użyteczną dla praktyki różnych podmiotów gospodarczych - od skali mikro- po skalę makro. Użyteczność ta ujawniła się przede wszystkim w istocie i formule polityki gospodarczej - nazywanej także polityką ekonomiczną, przez pryzmat jej celów, zadań, metod i narzędzi realizacji. Współczesna myśl ekonomiczna mimo jej wielowiekowego rozwoju jest ciągle daleką od zadawalającego stanu jej uogólnień. Nie jest ona również jednolita. Charakteryzuje ją koncentracja dociekań na wielu różnych płaszczyznach. Bliższy wgląd w dorobek współczesnej myśli ekonomicznej świata pozwala dostrzec mnogość i różnorodność poglądów, szkół i kierunków ekonomicznych. Ma ona przy tym tyle odcieni, że uchwycenie ich w praktyce jest wprost niemożliwe i niekonieczne. Potrzebą wydaje się natomiast orientacja w jakich kierunkach ona zmierza pod wpływem nowych społecznogospodarczych uwarunkowań rozwoju świata.
PODSTAWOWE POJĘCIA DO ZAPAMIĘTANIA Myśl ekonomiczna, ekonomia (makro, mezo, mokro; pozytywna, normatywna; popytowa, podażowa), problemy badawcze ekonomii, kategorie ekonomiczne, prawa ekonomiczne, teorie ekonomiczne, metody badawcze ekonomii, rynek, towar, gospodarowanie, rzadkość, popyt, podaż, potrzeby, zasoby, zasoby ludzkie, zasoby naturalne, zasoby kapitałowe, czynniki produkcji, praca, ziemia, surowce naturalne, kapitał, technologia, polityka gospodarcza (istota, cele, zadania, instrumenty), społeczna gospodarka rynkowa
22
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
ZAGADNIENIA KONTROLNE I. II. III.
PRZEDSTAW RYS HISTORYCZNY NARODZIN I ROZWOJU EKONOMII JAKO DYSCYPLINY WIEDZY. SCHARAKTERYZUJ ISTOTĘ EKONOMII JAKO NAUKI. PRZEDSTAW NAJCZĘŚCIEJ DOKONYWANĄ SYSTEMATYKA EKONOMII (MAKRO, MEZO, MOKRO; POZYTYWNA, NORMATYWNA; POPYTOWA, PODAŻOWA). IV. OKREŚL PODSTAWOWE PROBLEMY BADAWCZE EKONOMII . V. OMÓW ISTOTĘ POJĘCIA "KATEGORIA EKONOMICZNA". VI. OMÓW ISTOTĘ POJĘCIA "PRAWO EKONOMICZNE". VII. OMÓW ISTOTĘ POJĘCIA "TEORIA EKONOMICZNA". VIII. OKREŚL I SCHARAKTERYZUJ PODSTAWOWE METODY BADAWCZE EKONOMII IX. W SKAŻ I OKREŚL ISTOTĘ PODSTAWOWYCH KATEGORII EKONOMICZNYCH (RYNEK, TOWAR, GOSPODAROWANIE, RZADKOŚĆ, POPYT, PODAŻ, POTRZEBY, ZASOBY...). X. OKREŚL I SCHARAKTERYZUJ "POTRZEBY" JAKO KATEGORIĘ EKONOMICZNĄ. XI. OKREŚL I SCHARAKTERYZUJ "ZASOBY" JAKO KATEGORIĘ EKONOMICZNĄ. XII. DOKONAJ CHARAKTERYSTYKI PODSTAWOWYCH RODZAJÓW ZASOBÓW GOSPODARCZYCH . XIII. W SKAŻ I SCHARAKTERYZUJ PODSTAWOWE CZYNNIKI WYTWÓRCZE XIV. OKREŚL ISTOTĘ POLITYKI GOSPODARCZA (CELE, ZADANIA, INSTRUMENTY) XV. W SKAŻ I OPISZ GŁÓWNE NURTY I SZKOŁY WSPÓŁCZESNEJ MYŚLI EKONOMICZNEJ XVI. SCHARAKTERYZUJ GŁÓWNE OBSZARY ZAINTERESOWAŃ WSPÓŁCZESNEJ MYŚLI EKONOMICZNEJ XVII. PRZEDSTAW PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA SPOŁECZNEJ GOSPODARKI RYNKOWEJ
LITERATURA ZALECANA 1. D.Begg, S.Fischer, R.Dornbusch, Ekonomia tom 1, Warszawa 1993, rozdz. 1 i 2 2. M.Blaug, Teoria ekonomii. Ujęcie retrospektywne, PWN, Warszawa 1994 3. Elementarne zagadnienia ekonomii. Praca zbiorowa pod red R.Milewskiego, PWN, Warszawa 1993, rozdz. 1 i 2 4. Elementy makro i mikro ekonomii dla inżynierów. Pod redakcją naukowa S.Marciniaka, PWN, Warszawa 1993, rozdz. 1 i 2 5. D.R.Kamerschen, R.B.McKenzie, C.Nardinelli, Ekonomia, FGNZZZ "SOLIDARNOŚĆ", Gdańsk 1991,rozdz. 1 i 2 6. M.Nasiłowski, System rynkowy. Podstawy mikro- i makroekonomii, IKE PTE Sp. z o.o., Wydawnictwo KeyTex, Warszawa 1992,rozdz. 1 7. E.Nojszewska, Podstawy ekonomii, WSzP, Warszawa 1995, rozdz. 1 8. P.A.Samuelson, W.D.Nordhaus, Ekonomia 1, PWN, Warszawa 1995, rozdz. 1 i 2 9. W.Stankiewicz, Historia myśli ekonomicznej, PWE, Warszawa 1983
23
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
II. GOSPODARKA RYNKOWA Historia gospodarcza społeczeństw pozwala na wyróżnienie kilku zasadniczych form produkcji społecznej: gospodarkę naturalną i gospodarkę rynkową (określaną także jako gospodarka towarowa lub gospodarka towarowo-pieniężna) oraz gospodarkę planową (centralnie sterowaną, nakazowo- rozdzielczą). Różnią się one między sobą celami działania podmiotów gospodarczych oraz charakterem więzi między nimi. Do przeszłości należy gospodarką naturalna w skali makroekonomicznej, którą charakteryzowała taka organizacja procesów gospodarczych w której producenci produkowali w pierwszym rzędzie w celu zaspokojenia własnych potrzeb. Przekazywanie produktów innym osobom które miało miejsce w jej obrębie, było zaś konsekwencją obowiązku spełnienia przymusowych powinności (np. danina chłopa feudalnego na rzecz właściciela). W niektórych regionach świata funkcjonuje jednak nadal gospodarka planowa, od której odstąpiła większość byłych krajów socjalistycznych. Charakteryzuje się ona tym, że w dominującej części jest ona sterowana przez państwo za pośrednictwem nakazów prawnoadministracyjnych, a tylko w marginalnym stopniu w sterowaniu gospodarką narodową wykorzystywane są mechanizmy rynkowe. Taki system gospodarowania - co dowiodła praktyka ma jednak zdecydowanie więcej wad niż zalet. Gospodarka planowa okazała się przede wszystkim nieefektywną ekonomicznie, na co wpływ miało zwłaszcza tłumienie inicjatywy i przedsiębiorczości, nieefektywne struktury produkcji i zarządzania, przerost biurokracji oraz nietrafne wybory ekonomiczne. Okazała się ona systemem niereformowalnym. We współczesnym świecie dominującą jest gospodarka rynkowa, której cechą charakterystyczną jest to, że producenci przekazują produkty swojej pracy innym podmiotom w drodze ekwiwalentnej wymiany, w drodze kupna i sprzedaży. Jest ona przy zachowaniu swych generalnych pryncypiów jednak bardzo zróżnicowaną w skali świata. Dla przybliżenia jej istoty, celowym podejściem jest prześledzenie jej powstania i rozwoju, dokonanie ogólnej charakterystyki oraz wskazanie podstawowych mechanizmów jej funkcjonowania, a także jej podstaw.
1. POWSTANIE I ROZWÓJ GOSPODARKI RYNKOWEJ Narodziny gospodarki rynkowej są wynikiem procesów zachodzących w gospodarce naturalnej. Wyłoniła się ona w wyniku powstania i rozwoju społecznego podziału pracy oraz ekonomicznego wyodrębnienia się producentów na tle prywatnej własności środków produkcji. Są to warunki konieczne do powstania gospodarki rynkowej. Społeczny podział pracy w pierwszym rzędzie spowodował wyodrębnienie się rolnictwa od pasterstwa. W dalszej kolejności nastąpiło wyodrębnienie się rzemiosła, a następnie kupiectwa. Procesy te ulegały dalszemu pogłębieniu w miarę rozwoju społeczno-gospodarczego poszczególnych społeczeństw. Trwają one po dzień dzisiejszy. Ekonomiczne wyodrębnienie się producentów związane z faktem stania się producenta jednocześnie właścicielem środków produkcji. Połączenie pracy właściciela z należącymi do niego środkami produkcji oznacza że wytworzony produkt jest jego własnością. Fakt ten z kolei oznacza, że producent jako dysponent może oferować go innym producentom w zamian za ich produkty. Sytuacja ta rodzi gospodarkę wymienną (towarową, rynkową). Zakres gospodarki rynkowej zależy od stopnia społecznego podziału pracy. Jego pogłębienie oznacza rozszerzenie zakresu gospodarki rynkowej. Patrząc z tego punktu widzenia w rozwoju gospodarki rynkowej wyodrębnić można jej dwa etapy: prostą gospodarkę rynkową i rozwiniętą gospodarkę rynkową.
24
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
2. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA GOSPODARKI RYNKOWEJ Funkcjonowanie tej formy działalności gospodarczej w praktyce uzależnione jest od wielu uwarunkowań, jak: przedmiotów wymiany; podziału pracy; ekonomicznego wyodrębnienia się producentów; środków określania wartości wytwarzanych produktów; miejsca jej przeprowadzania; wpływu na ich przebieg instytucji i organizacji pozaekonomicznych. Mając to na uwadze, zrozumienie funkcjonowania gospodarki rynkowej wymaga sprecyzowania jej podstawowych elementów. Są nimi: towar, cena, pieniądz, rynek. 2.1. Towar Towar to produkt pracy ludzkiej - w postaci dobra lub usługi - przeznaczony do sprzedaży. Uosabia on stosunek sprzedawcy i nabywcy. Charakteryzuje się wartością użytkową i wartością wymienną. Dzięki swojej wartości użytkowej, przez którą rozumiemy całokształt fizycznych i chemicznych właściwości, pozwalających zaspokoić określoną potrzebę, staje się on przedmiotem społecznego zapotrzebowania. Natomiast dzięki wartości wymiennej - którym jest ilościowy stosunek, w jakim jeden towar jest wymieniamy na inny - w procesie wymiany producent (sprzedawca) otrzymuje za swój oferowany towar określoną wartość innego towaru. Towar na który został wymieniony dany towar nazywamy jego ekwiwalentem. W gospodarce rynkowej funkcję ekwiwalentu najlepiej pełni pieniądz. 2.2. Cena Cena to wartość towaru wyrażona w pieniądzu. Jest ona relacją wymienną pomiędzy towarami i wypadkową różnokierunkowych interesów sprzedawców i nabywców. Pierwsi chcą uzyskać cenę najwyższą, drudzy zaś chcą dokonać zakupu po cenie najniższej. Ich siła przetargowa prowadzi do ustalenia ceny i do zawarcia transakcji kupna i sprzedaży. Jako taka kształtuje się więc ona w wyniku gry popytu i podaży. Cena pełni w gospodarce wielorakie funkcje, spośród których najważniejszymi są : agregacyjna, informacyjna, dochodowa, redystrybucyjna, bilansująca i stymulacyjna. Istotą funkcji agregacyjnej ceny jest sprowadzanie nakładów i wyników do wspólnego mianownika, w celu obiektywizacji alternatyw wyboru. Natomiast istotą funkcji informacyjnej ceny jest pełnienie roli parametru docierającego do wszystkich podmiotów gospodarczych z informacją umożliwiającą im podejmowanie określonych działań. Informuje ona nabywcę o ile zmniejszą się jego zasoby pieniężne gdy dokona zakupu określonego dobra (usługi), a producenta zaś o tym o ile zwiększy się jego dochód, gdy dokona sprzedaży danego dobra (usługi). Cena jest więc informacją i sygnałem rynku kierowanym w stronę podmiotów gospodarczych w celu wsparcia optymalności wyboru. Umożliwia ona przeprowadzenia porównania nakładów na wytworzenie danych dóbr (usług) z ich efektami w różnych sferach działalności gospodarczej, co jest korzystne dla producentów (zarówno jako sprzedawców i jako nabywców) jak i konsumentów. Znajomość cen przez producentów umożliwia im bowiem w roli sprzedawcy swoich wyrobów, kształtowanie - pod kątem sprzedaży - najkorzystniejszej dla siebie struktury wytwarzania, zaś w roli nabywcy czynników produkcji wyboru najlepszych rozwiązań spośród możliwych wariantów. Natomiast konsumenci znając ceny mają możliwość kształtowania swojej struktury spożycia. Cena rosnąc informuje ich o konieczności ograniczenia zakupu danego dobra (usługi) i ewentualnie o możliwości zwiększenia zakupu dóbr substytucyjnych. Obniżając zaś swój poziom, cena informuje o możliwości zwiększenia zakupu danego dobra lub innych dóbr. Funkcja informacyjna ceny oprócz wymiaru wewnętrznego ma również wymiar zewnętrzny. Znajomość cen na poszczególne dobra i usługi na rynku wewnętrznym i zewnętrznym pozwala określić optymalny poziom, strukturę oraz kierunki eksportu i importu. Cena - za sprawą pełnienia funkcji agregacyjnej i informacyjnej - umożliwia przeprowadzenie poprawnego rachunku ekonomicznego, czyli podjęcie ekonomicznie uzasadnionych decyzji, 25
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
warunkujących racjonalne rozdysponowanie zasobów między poszczególne dziedziny wytwarzania i warunkuje dopasowanie struktury produkcji do struktury społecznego zapotrzebowania. Funkcja dochodowa ceny wiąże się z takim kształtowaniem cen na poszczególne dobra i usługi, który zapewniałby odtworzenie kosztów poniesionych na wytworzenie tych dóbr i usług oraz osiągnięcie pewnej nadwyżki niezbędnej do finansowania rozwoju gospodarczego. Rozpatrywać trzeba ją zarówno w wymiarze makroekonomicznym - jak i mikroekonomicznym. W pierwszym wiąże się z kształtowaniem ogólnego poziomu cen w taki sposób aby suma cen wszystkich dóbr i usług wytworzonych w danym czasie zapewniła odtworzenie kosztów poniesionych na ich wytworzenie i realizację oraz nadwyżkę (to jest globalny produkt dodatkowy) służący finansowaniu rozwoju społeczno-gospodarczego kraju. W wymiarze mikroekonomicznym wiąże się ona z kształtowaniem poziomu cen konkretnych dóbr i usług lub ich grup, w taki sposób aby producenci mieli zapewnione odtworzenie kosztów poniesionych na ich wytwarzanie i realizację oraz osiągnęli odpowiednią nadwyżkę (indywidualny produkt dodatkowy) na finansowanie własnych potrzeb rozwojowych oraz na ogólnokrajowych potrzeb rozwoju. Z kolei funkcja redystrybucyjna ceny ujawnia się wówczas gdy mamy do czynienia z sytuacją gdy cena różni się od wartości, to znaczy gdy zawiera zróżnicowane zyski, podatki i opłaty. Ma to miejsce w sytuacji ustalania cen przez przedsiębiorstwa dominujące na rynku. Ustalają one zwykle ceny na wytwarzane przez siebie dobra (usługi) na poziomie zapewniającym osiąganie zysku wyższego od przeciętnego, przechwytując w ten sposób dochody innych przedsiębiorstw oraz konsumentów. Innym przykładem funkcjonowania redystrybucyjnej funkcji cen jest sytuacja redystrybucji dochodów przez państwo, za pomocą cen, poprzez obciążenie cen podatkami lub przez ich subwencjonowanie. Cena więc, w określonej sytuacji może stać się narzędziem redystrybucji umożliwiającym przesunięcie dochodów pomiędzy podmiotami gospodarczymi i grupami społecznymi, w zależności od struktury nabywanych dóbr i usług oraz struktury i poziomu cen. Istota funkcji bilansującej (rozdzielczej, dystrybucyjnej) ceny wynika z bilansowanie popytu z podażą. Poprawnie mogą ją pełnić tylko ceny równowagi rynkowej, a więc takie ceny przy których nie pojawiają się ani niedobory, ani nadmierne nadwyżki podaży w stosunku do popytu. Funkcja ta zapewnia nabycie dóbr każdemu, kto jest gotów zapłacić za nie określone ceny. W sytuacji, gdy ceny poszczególnych dóbr i usług nie równoważą popytu na nie z ich podażą występują zakłócenia w podziale. Gdy są one zbyt niskie, to popyt jest nadmierny w stosunku do podaży - co powoduje, że podział odbywa się według innych kryteriów niż kryterium najwyższej efektywności. Gdy zaś ceny są zbyt wysokie, to popyt jest niewystarczający w stosunku do podaży - co powoduje, że część produkcji nie podlega podziałowi i tworzy zapasy. Funkcja stymulacyjna (bodźcowa) ceny wiąże się kształtowaniem łącznych dochodów pieniężnych producentów pod wpływem zmiany ich przychodów i kosztów spowodowanych zmianą poziomu oraz relacji cenowych. Ponieważ dochody są podstawą dokonywania wyborów i podejmowania decyzji, stąd też ceny kształtowane na podstawie popytu i podaży skłaniają producentów do działań zgodnych z wymogami rynku. W sytuacji wzrostu ceny przy danych nakładach - a więc wzrostu zysku jednostkowego a przez to poprawy opłacalności - cena staje się bodźcem do: zwiększania produkcji i podaży danego wyrobu (usługi); unowocześniania produkcji; poprawy jakości, estetyki i funkcjonalności wyrobów. W sytuacji zaś spadku ceny przy danych nakładach - a więc obniżeniu opłacalności - cena skłania producentów do ograniczenia produkcji i podaży danych dóbr. Często w takiej sytuacji staje się ona także bodźcem do obniżenia kosztów wytwarzania oraz wdrażania postępu naukowo-technicznego. 2.3. Istota pieniądza jako kategorii ekonomicznej Pieniądz jest to powszechnie i ogólnie uznawany ekwiwalent, który trwale wyraża wartość wszystkich towarów i jest bezpośrednio na nie wymienialny. Jako taki jest on najpotężniejszym i najbardziej użytecznym narzędziem (środkiem) makroekonomicznym, bowiem umożliwia 26
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
wymianę dóbr i usług. Do tej roli doszedł w wyniku długotrwałej ewolucji. Jest wiec on również zjawiskiem historycznym. Pieniądz jest podstawą systemu pieniężnego. Jego strumienie pełnią rolę "krwiobiegu" całego systemu gospodarki rynkowej i są jego ważnym składnikiem . We współczesnym życiu gospodarczym pełni on szereg istotnych funkcji, spośród których najważniejszymi są funkcje: miernika wartości (dobra obrachunkowego), środka wymiany (środka cyrkulacji), środka płatniczego, środka przechowywania bogactwa (tezauryzacji) oraz pieniądza światowego. Zakres pełnionych funkcji stanowi jednocześnie o roli pełnionej przez pieniądz w gospodarce rynkowej. 2.3.1. Ewolucja pieniądza i jego rodzaje. Obecną rolę i funkcje pieniądza poprzedziła wielowiekowa ewolucja. Powstał on jako środek ułatwiający handel. Początkowo miał formę towaru, która z czasem została wyparta przez formę papierową i bankową. W formie towarowej były nim różnorodne towary. We wczesnym okresie historii były nimi: bydło (od czego pochodzi nazwa pieniądza), surowce naturalne, produkty, metale - zwłaszcza miedź, żelazo, srebro, złoto, diamenty i inne. Charakterystyczną ich cechą było to, że obok roli pieniądza miały one również samoistną wartość. Każdy z nich miał swoje zalety, ale jednocześnie obok nich także szereg wad. Niektóre z nich nie można było podzielić na mniejsze części, inne z upływem czasu ulegały zepsuciu, inne jeszcze były kłopotliwe w przechowywaniu. Stąd też do XIX wieku pieniądz towarowy został ograniczony do metali - zwłaszcza złota i srebra. Sprzyjały temu właściwości tych metali. Kolejnym etapem ewolucji pieniądza była jego forma papierowa. Pojawiła się ona jako pewien substytut pieniądza towarowego. Przestała ona odzwierciedlać samoistną bezpośrednia użyteczność na rzecz użyteczności pośredniej. Zaczął on funkcjonować jako sztuczna konwencja społeczna. Przestał reprezentować konkretny towar, ma rzecz towaru który za niego można kupić. Stał się on użyteczny w momencie pozbywania się go. Zyskał akceptację jako dogodny środek wymiany. Dzięki zabezpieczeniom oraz zasadom kreacji stał się reprezentantem rzadkości dóbr oraz reprezentantem wartości. Możliwym stało się kupowanie za niego różnych rzeczy niezależnie od pokrycia w kruszcu czy gwarancjach rządowych. Formą zyskującą coraz większe znaczenie jest pieniądz bankowy w postaci czeków wystawianego na depozyty w bankach lub innych instytucjach finansowych. Ta forma pieniądza podlega dalszym innowacjom i rozwojowi, przyjmując postać kart kredytowych i czeków podróżnych. W praktyce mamy do czynienia z dwoma rodzajami pieniądza. Pierwszym jest pieniądz transakcyjny, drugim zaś tzw., quasi-pieniądz. Rangę podstawową ma pieniądz transakcyjny. Jest on najważniejszym i najdokładniej obserwowanym miernikiem pieniądza. Tworzą go faktyczne składniki używane w transakcjach, do zakupu i sprzedaży rzeczy. Obejmują one monety i banknoty, których suma tworzy gotówkę poza kasami banków wraz z rachunkami, na które można wystawiać czeki. Pierwszym składnikiem pieniądza transakcyjnego są monety. Służą one do niewielkich zakupów. Drugim składnikiem pieniądza transakcyjnego są banknoty, które są pieniądzem papierowym będącym prawnym środkiem spłaty wszelkich długów publicznych i prywatnych. Są one pieniądzem dekretowanym, a więc ustanowionym przez rząd danego kraju i akceptowanym przez innych. Monety i banknoty stanowią około jednej czwartej pieniądza transakcyjnego. Trzecim składnikiem pieniądza transakcyjnego są rachunki bieżące lub pieniądz bankowy. Stanowią je fundusze zdeponowane w bankach i innych instytucjach finansowych, na które można wystawiać czeki. Określa się je jako depozyty na żądanie lub inne depozyty, na które można wystawiać czeki. Są one takimi samymi jak i inne środki wymiany. Są one płatne na żądanie i służą jako pieniądz w taki sam sposób, jak banknoty - mogą być użyte do zakupu dóbr lub zamienione na gotówkę według stałej relacji. 27
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
2.3.2. Funkcje pieniądza Pieniądz w gospodarce rynkowej pełni szereg istotnych funkcji. Jest ich kilka. Do najważniejszych należą funkcje: - miernika wartości (dobra obrachunkowego); - środka wymiany (środka cyrkulacji); - środka płatniczego; - tezauryzacji (środka przechowywania bogactwa); - pieniądza światowego. Pieniądz jako miernik wartości (dobro obrachunkowe) pozwala sprowadzić wartość wszystkich towarów i usług do wspólnego mianownika. Funkcja ta pełniona jest w sposób idealny to jest wyobrażeniowy. Najczęściej pełnioną funkcją pieniądza jest funkcja środka wymiany (środka cyrkulacji). Sprowadza się ona do pośredniczenia w aktach sprzedaży i kupna. Do obsłużenia mnogości aktów kupna i sprzedaży potrzeba jest bowiem odpowiednia ilość pieniądza. Z funkcją środka cyrkulacji związana jest funkcja pieniądza jako środka płatniczego. Ma to miejsce w przypadku regulowania zobowiązania zapłaty za nabyty towar, realnym pieniądzem. Pieniądz może pełnić również funkcję środka tezauryzacji (środka przechowywania bogactwa). Wynika ona z faktu, iż pieniądz daje się łatwo przekształcać w inną form bogactwa. Pieniądz wycofany z obiegu daje się jednak bardzo łatwo przywrócić do cyrkulacji. Wszystkie te funkcje pieniądz pełni nie tylko w ramach poszczególnych gospodarstw narodowych, ale również na rynku światowym. Jako taki, obsługując międzynarodowe stosunki gospodarcze pomiędzy poszczególnymi krajami, pełni on funkcję pieniądza światowego. 2.4. Rynek Jednym z podstawowych, kluczowych pojęć ekonomicznych jest rynek. Jego definicje, ze względu na pojemność znaczeniową i obszerność tego zjawiska różnią się poziomem ogólności oraz niejednakowym akcentowaniem właściwości rynku. Zależy to w dużej mierze od zainteresowań, bądź potrzeb definiującego. Nie oznacza to, że jakaś definicja rynku jest lepsza lub gorsza, lecz to, że w danej konkretnej sytuacji, akcentuje - w odpowiedzi na zgłaszane potrzeby - wybrane aspekty tej kategorii ekonomicznej. Najogólniej określając: rynek to całokształt transakcji kupna i sprzedaży oraz warunków, w jakich one przebiegają. Pod pojęciem rynku możemy więc rozumieć mechanizm wykorzystujący zespół współzależności występujących między popytem, podażą i ceną, ale także instytucje w rodzaju domu towarowego, targowiska, banku, czy biura pośredniczącego między sprzedawcami i nabywcami. W zależności od przyjętych kryteriów całokształtu transakcji kupna i sprzedaży stanowiących o istocie rynku, daje się wyróżnić następujące rodzaje rynku (schemat 2.1.): − ze względu na przedmiot obrotu : rynek dóbr i usług konsumpcyjnych oraz rynek czynników produkcji; − ze względu na zasięg przestrzenny (geograficzny): rynek lokalny, rynek regionalny, rynek krajowy, rynek międzynarodowy i rynek światowy (globalny); − ze względu na sytuację rynkową: rynek sprzedawcy i rynek nabywcy; − ze względu na strukturę (segmenty): rynek homogeniczny (jednorodny - np. rynek ropy, rynek pszenicy itp.), rynek heterogeniczny (np. rynek pracy na którym występują różne zawody, wymagające odmiennych zdolności i kwalifikacji itd.); − ze względu na stopień wyrównywania się ceny: rynek doskonały i rynek niedoskonały. − ze względu na kontakty między uczestnikami rynku: charakter bezpośredni (personalny), lub też pośredni (partnerzy mogą się nigdy nie widzieć i nie poznać). Schemat 2.1. Klasyfikacja rynków
28
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
3. PODSTAWOWE MECHANIZMY RYNKU - ISTOTA I FUNKCJONOWANIE W wyniku skomplikowanych, wielostronnych i wielokierunkowych procesów rynkowych, dochodzi między producentami i nabywcami określonych dóbr i usług do uzgodnienia na nie takich cen, przy których zapotrzebowanie społeczeństwa na te towary i usługi zostaje zrównane z ilością oferowaną na sprzedaż. Oznacza to, że rynek pełni funkcję regulatora procesów gospodarczych. Dokonuje on, poprzez grę popytu i podaży, obiektywnej wyceny poszczególnych towarów. Odbywa się ona za pośrednictwem ceny, która jest informacją o przebiegu procesów gospodarczych i ich efektywności. Ważnym elementem rynku wpływającym na zjawisko uzgodnienia cen jest konkurencja, czyli proces, w czasie którego uczestnicy gry rynkowej dążąc do realizacji własnych interesów, starają się zaoferować korzystniejsze od innych warunki sprzedaży (kupna). 3.1. Popyt Określenie popytu jako kategorii ekonomicznej, wbrew powszechnemu przekonaniu, jest zabiegiem nastręczającym pewne trudności. Jego rozumienie jest uzależnione od ściśle określonych warunków. Jest ono ściśle związane z zachowaniami się kupujących na rynku. Przejawia się ono jako sposoby, określania dóbr i usług, jakie chcą oni kupić oraz ich ilościami, na które zgłaszają zapotrzebowanie. Stanowi więc on chęć i możność, czyli gotowość nabycia towaru (produktu, usługi). Popyt na dowolny towar łączy się zawsze z ilością, jaką kupujący chcą nabyć, i z ceną, po jakiej produkt ten jest dostępny oraz z czasem w którym ma on miejsce. Jako taki ma on charakter popytu realnego. Często przez pod pojęciem popytu rozumie się chęć lub pragnienie czy też potrzebę nabycia danego towaru bez możliwości - zazwyczaj finansowych - realizacji tego pragnienia. Ma on wówczas charakter popytu potencjalnego. Popyt jako mechanizm rynkowy odnoszony jest do wymiaru mikroekonomicznego i do wymiaru makroekonomicznego. Kryje on w sobie jednak pewną wieloznaczność. W wymiarze mikroekonomicznym rozumieć można przez to pojęcie: − z jednej strony, gotowość zakupu określonej ilości danego towaru po danej cenie (przy określonym dochodzie) i wówczas mówimy o wielkości popytu; − z drugiej strony, zestawienie (tablicę) ukazujące jakie ilości towaru bylibyśmy gotowi zakupić po rozmaitych cenach (przy danym dochodzie) i wówczas mówimy o tablicy popytu lub o funkcji popytu; − z trzeciej strony, wykres krzywej popytu przedstawiający daną tablicę popytu (czyli funkcję popytu). Ta wieloznaczność rozumienia popytu oznacza konieczność precyzyjnego określenia, czy mamy na myśli wzrost wielkości popytu, czy też wzrost całej funkcji popytu (tablicy). Przez wielkość popytu należy rozumieć ilość towarów (dóbr lub usług), jaką konsumenci chcą i mogą kupić po danej cenie i w danym okresie. Zależy on od warunków w jakich są przeprowadzane zakupy. Te zaś są zależne od wielu czynników, które można sprowadzić do następujących ich grup: a) cena danego dobra; b) cena innych dóbr; c) dochód; d) gusty, moda, postęp cywilizacyjny; e) liczba kupujących; f) inne czynniki. Przez funkcję popytu należy rozumieć zależność pomiędzy ceną danego towaru (bez względu na jej poziom) a gotowością jego zakupu przy danych dochodach. Określają ją trzy zasadnicze grupy czynników: 29
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
a) potrzeby (o których stanowią: czynniki wrodzone, wiek, wychowanie i wykształcenie, środowisko geograficzne, środowisko społeczne); b) dochód; c) ceny. Popyt = f ( potrzeb, dochodu, cen) Popyt, dostrzegany w ujęciu wielkości jak i funkcji, upoważnia do rozumienia go jako skłonności - to jest zarówno jako chęci i możliwości - nabywców do kupowania określonej ilości towarów (dóbr i usług) przy różnym poziomie ceny w danym okresie. Nie oznacza on przy tym jakiejś jednej określonej ilości danego towaru, która byłaby kupowana przez nabywcę, lecz serię alternatywnych możliwych zakupów tego towaru po różnych cenach. W wymiarze makroekonomicznym popyt na rynku ujawnia się w postaci popytu zagregowanego (AD - z ang. aggregate demand) nazywanego także popytem globalnym - to jest jako zależność między całkowitą ilością dóbr i usług, czyli wielkością realnego produktu narodowego brutto, jaką wszystkie podmioty gospodarcze (gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa i państwo) chcą nabyć, a poziomem cen mierzonym deflatorem produktu narodowego brutto w określonym czasie. Graficznym zobrazowaniem zagregowanego popytu jest krzywa zagregowanego popytu. Kształtowanie się zagregowanego popytu zależne jest od szeregu czynników, wśród których wskazać trzeba: wydatki konsumpcyjne - na który wpływ ma przede wszystkim poziom osiągniętego dochodu narodowego; wydatki inwestycyjne - których wielkość od poziomu postępu naukowo-technicznego i wysokości stopy procentowej; wydatki rządowe oraz eksport netto. 3.2. Podaż Drugą stroną rynku jest podaż. Rozumie się pod tym pojęciem zestawienie towarów, jakie producenci są gotowi sprzedać w określonych warunkach, przy danej cenie i w określonym czasie. Mamy przy tym na myśli nie pewną określoną ilość towarów, lecz zbiór (serie) alternatywnych ilości oferowanych towarów przy różnych, możliwych poziomach ceny. Podaż jako mechanizm rynkowy odnoszony jest do wymiaru mikroekonomicznego i do wymiaru makroekonomicznego. W wymiarze mikroekonomicznym podażowa strona rynku związana jest ściśle ze sposobem podejmowania decyzji przez producentów o tym, co chcą oni produkować i wymieniać oraz w jakich ilościach i po jakich cenach. Reprezentuje ona podaż od strony producenta lub sprzedawcy. Nie oznacza to jednocześnie akceptacji takich zamiarów ze strony konsumentów. Podaż można scharakteryzować odwołując się do jej wielkości oraz do krzywej podaży. Wielkość podaży jest to ilość dobra (lub usługi), jaką producenci zamierzają sprzedać po danej cenie i w danym okresie. Jest ona zależna od wielu czynników, które można odpowiednio pogrupować . Do najważniejszych zaliczyć trzeba: a) Cenę danego dobra, to jest ilość pieniędzy, jaką producent otrzymuje ze sprzedaży każdej jednostki tego dobra. Im wyższa jest cena, tym jest ona większym bodźcem do większej produkcji. Im zaś cena danego dobra jest niższa, tym większe stanowi ona ograniczenie w ilościowym dostępie do tego dobra przez konsumenta. b) Ceny czynników wytwórczych, co wynika to z faktu, iż wysokość kosztów poniesionych na czynniki wytwórcze wpływa na wielkość produkcji. Przy wzroście kosztów opłacalność produkcji zmniejsza się i jej rozmiary ulegają ograniczeniu. Przy spadku kosztów produkcji mamy zaś do czynienia z wzrostem opłacalności produkcji i zwiększeniem rozmiarów produkcji. c) Dostępność do czynników wytwórczych, zwłaszcza zaś właściwych czynników wytwórczych w odpowiednim czasie. 30
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
d) Technologię, rozumianą jako sposób zorganizowania procesu produkcyjnego i wykorzystania czynników wytwórczych. Im stoi ona na wyższym poziomie, tym w większym stopniu umożliwia ona zmniejszenie kosztów produkcji. W konsekwencji przyczynia się ona do dostarczenia na rynek każdej ilości produkt po niższej cenie, prowadząc przez to jednocześnie do wzrostu konkurencyjności na tym rynku. e) Cenę innych dóbr, co wynika z zależności, że jeśli ceny innych towarów wzrastają, to mniej opłacalna staje się produkcja danego dobra, co w konsekwencji prowadzi do jego ograniczenia. Oznacza to, że cena danego dobra relatywnie spadła w stosunku do, ceny dóbr które zdrożały. f) Liczbę producentów na danym rynku, co uwarunkowane jest tym, że wraz ze wzrostem producentów zwiększa się produkcja, a w ślad za nią i podaż. g) Inne czynniki, które ujawniają się w konkretnych sytuacjach. Zaliczyć do nich trzeba np. warunki pogodowe. Zestawienie wielkości podaży i różnych odpowiadających im cen dla danego okresu pozwala wykreślić krzywą podaży. Pokazuje ona ilość dobra lub usługi, czyli produktów, jakie producenci chcą dostarczyć na rynek (wielkość podaży) przy każdym poziomie ceny w danym okresie. Jeśli przyjmiemy założenie, że wszystkie czynniki wpływające na podaż danego dobra - poza jego ceną - nie zmieniają się, to wielkość podaży danego dobra zmienia się zawsze wtedy, gdy zmienia się wyłącznie cena tego dobra. Zmiana wielkości podaży na wykresie krzywej podaży ilustrowana jest ruchem punktu wzdłuż tej krzywej. Jeśli cena dobra rośnie, to wielkość podaży również rośnie, czemu towarzyszy ruch punktu " na prawo i w górę " wzdłuż krzywej podaży. Jeśli natomiast cena dobra spada, to wielkość podaży również spada, czemu towarzyszy, czemu towarzyszy " ześlizgiwanie się punktu na lewo i w dół " wzdłuż krzywej podaży. Ze zmianą podaży mamy również do czynienia w sytuacji zmiany któregoś z pozostałych czynników determinujących podaż. Wzrost podaży danego dobra rośnie przy każdej cenie w sytuacji zmniejszenia kosztów produkcji, ulepszenia technologii lub zmiany jakiegokolwiek innego czynnika zachęcającego do wzrostu produkcji. graficznie wzrost podaży przedstawiany jest jako przesunięcie krzywej podaży na wykresie na prawo. Ruch ten pokazuje, że w nowych warunkach panujących obecnie na rynku, przy każdym poziomie cen oferta producentów danego dobra zwiększa się. Z kolei spadek podaży dobra przy każdej cenie ma miejsce w sytuacji wzrostu kosztów produkcji, pogarszania warunków produkcji lub zmiany innych czynników mających negatywny wpływ na ofertę producentów. Spadek podaży danego towaru przedstawiany jest graficznie jako przesunięcie krzywej podaży na wykresie na lewo. Podaż (i krzywa podaży) przedstawia zamiary producentów dotyczące wielkości produkcji, jaką chcieliby zaoferować na rynek. Jako taka nie pokazuje ona liczby zrealizowanych transakcji. O tym ile transakcji zostanie przeprowadzonych decydują obydwie strony rynku łącznie. Funkcjonowanie mechanizmu podaży odzwierciedla tzw. prawo podaży. Głosi ono, że wyższej cenie dobra odpowiada większej ilość dostarczanego dobra. Zależność ta jest wynikiem tego, że przy wyższych cenach zwiększają się przychody producenta, co przy niezmienionych warunkach produkcji podnosi jego zyski. Natomiast w wymiarze makroekonomicznym zagregowana podaż (AS - z ang. aggregate supply) - nazywana także globalną podażą - pokazuje całkowitą zależność między ilością produktów (czyli wielkością realnego produktu narodowego brutto) jaką wszyscy producenci w gospodarce chcą zaoferować na sprzedaż, a poziomem cen mierzonym deflatorem produktu narodowego w danym okresie. Zobrazowaniem zagregowanej podaży jest krzywa zagregowanej podaży. Kształtowanie się zagregowanej podaży jest uzależnione od wielu czynników. Do najważniejszych zaliczyć trzeba: poziom cen produktów i usług w całej gospodarce; możliwości produkcyjne gospodarki; postęp naukowo-techniczny; siła robocza ; dostępność do czynników produkcji i koszty ich zaangażowania oraz regulacje rządowe.
31
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
3.3. Konkurencja Konkurencja to rywalizacja pomiędzy podmiotami gospodarczymi - to jest pomiędzy gospodarstwami domowymi (występujący najczęściej jako konsumenci), przedsiębiorstwami oraz państwem - o uzyskanie korzyści ekonomicznych przy sprzedaży i nabywaniu towarów (dóbr i usług) oraz czynników produkcji. Ma ona miejsce zarówno między kupującymi jak i sprzedającymi, którymi w praktyce gospodarczej są wszystkie podmioty gospodarcze. Między kupującymi jest wyrazem rywalizacji o ograniczoną ilość dóbr występujących na rynku, natomiast między sprzedającymi jest wyrazem rywalizacji o pieniądze klientów. Konkurencja w największym stopniu dotyczy ona jednak przedsiębiorstw, między którymi mogą występować bardzo różne formy konkurencji. One zaś z kolei powodują, że mamy do czynienia z różnymi typami rynków (schemat 2.2.). W przypadku towarów, które nie bardzo dają się różnicować pod względem jakości, formy estetycznej itp., dominuje konkurencja cenowa, natomiast gdy chodzi o towary (usługi) dające się wyraźnie różnicować, dochodzi wówczas także do różnych form konkurencji pozacenowej. Konkurencja pozacenowa obejmuje problematykę jakości, formy zewnętrznej (stylu), warunków sprzedaży, warunków serwisu, gwarancji itp. Zrozumienie istoty procesu rynkowego wymaga odwołania się do różnych rodzajów konkurencyjności. Najogólniejszym podziałem jest podział na konkurencyjność doskonałą i konkurencyjność niedoskonałą. Konkurencja doskonała ma miejsce w przypadku zaistnienia ściśle określonych warunków, w których żaden z pojedynczych producentów nie jest w stanie wpłynąć na cenę przez zmianę wielkości produkcji, zaś żaden z nabywców nie ma wpływu na cenę przez zmianę rozmiarów zakupu. Zakłada ona: występowanie dużej liczby sprzedawców; idealną podzielność czynników produkcji; produkcję dóbr o charakterze standardowym bez możliwości ich znacznego różnicowania; oraz racjonalne zachowania się producentów i konsumentów. W tej sytuacji, ceny są określane przez rynek, czyli przez popyt i podaż, a jego uczestnicy muszą się do nich dostosować. Sytuacja doskonalej konkurencji w praktyce jest trudna do osiągnięcia, jeśli w ogóle możliwa. Powodem jest głównie to, iż trudno spełnić jest jednocześnie podstawowe wymogi doskonale konkurencyjnego rynku. W rzeczywistości więc, mamy najczęściej do czynienia ze zjawiskiem konkurencji niedoskonałej, uwzględniającej występowanie drobnych, średnich i dużych producentów o różnych typach własności i różnych możliwościach wpływania na zmianę ceny rynkowej. Jeszcze bardziej odbiegająca od konkurencji doskonalej jest konkurencja monopolistyczna, w której występuje jeden lub kilku wielkich producentów mających znaczny wpływ na warunki produkcji i zbytu określonych dóbr i usług. monopolista może występować po stronie nabywców (monopson), dyktując producentowi korzystne dla siebie warunki sprzedaży. Schemat 2.2. Typy rynków Cechy struktury Liczba sprzedawców Bariery wejścia Zróżnicowanie produktu
Konkurencja doskonała Wielu Brak
Konkurencja monopolistyczna Wielu Brak
Oligopol
Brak
Silne
Występują
Kilku Istnieją
Monopol pełny Jeden Bardzo wysokie Brak
4. PODSTAWY FUNKCJONOWANIA GOSPODARKI RYNKOWEJ Funkcjonowanie gospodarki rynkowej zależne jest obok mechanizmów rynkowych także od podstaw jej funkcjonowania. Są nimi podstawy pieniężno-finansowe, tworzące w istocie system pieniężno-finansowy gospodarki narodowej za jego pośrednictwem którego państwo może prowadzić odpowiednią politykę pieniężną, politykę dochodową i politykę fiskalną.
32
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
4.1. System pieniężno-finansowy gospodarki rynkowej System pieniężno-finansowy gospodarki narodowej obejmuje sobą cały system bankowy, rynek kapitałowy, rynek dewizowy oraz budżet państwa i budżety władz lokalnych. Podstawy jego funkcjonowania wynikają z istoty pieniądza jako kategorii ekonomicznej i pełnionej przez niego funkcji. 4.1.1 System bankowy Jednym z elementów systemu pieniężno-finansowego gospodarki rynkowej system bankowy. Jego najważniejszymi ogniwami systemu bankowego są: bank centralny, banki handlowe (zwane też depozytowo-kredytowymi), banki inwestycyjne i hipoteczne, kasy oszczędnościowe, towarzystwa kredytowe, banki specjalne oraz towarzystwa ubezpieczeniowe. Oprócz nich w obszar systemu bankowego wchodzą wąsko wyspecjalizowane instytucje bankowe i para bankowe (jak: domy maklerskie, domy dyskontowe i domy bankierskie). Podstawowym ogniwem i instytucją systemu bankowego jest bank centralny. Pełni trzy zasadnicze funkcje: po pierwsze - instytucji emitującej pieniądz gotówkowy, co oznacza, że jest on bankiem emisyjnym; po drugie - instytucji zapewniającej sprawne funkcjonowanie całego systemu bankowego, czyli pełni rolę "banku banków" sprowadzającą się do bycia bankierem w stosunku do banków komercyjnych; po trzecie - banku państwa który sprawuje kontrolę nad podażą pieniądza,a w razie potrzeby także finansuje deficyt budżetowy, czyli realizatora polityki pieniężnej i kredytowej państwa. Banki centralne początkowo były instytucjami prywatnymi. W miarę wzrostu ich znaczenia jako instytucji finansującej działalność państwa w coraz większym zakresie zaczęły podlegać kontroli państwowej. Obecnie będąc instytucją realizującą politykę pieniężną państw wpływa on na realizację celów ekonomicznych w sposób pośredni, to jest poprzez: regulację podaży pieniądza, stopy procentowej lub kursu walutowego. Regulacje te stanowią jednocześnie cel pośredni polityki pieniężnej. Najliczniejszą grupę banków w gospodarce rynkowej stanowią banki handlowe, które tworzą i kreują pieniądz bankowy (zwany wkładowym lub depozytowym) służący do rozliczeń bezgotówkowych. Banki handlowe umożliwiają zamianę gotówki na depozyty, depozyty na gotówkę, przelewanie środków z jednych rachunków na inne, dyskontowanie weksli handlowych oraz kreowanie nowego pieniądza w ramach udzielonych kredytów. Ponadto świadczą one inne usługi, jak: powiernicze, przechowywanie kosztowności oraz usługi maklerskie. 4.1.2. Rynek kapitałowy Rynek kapitałowy (nazywany także rynkiem papierów wartościowych) jest rynkiem specjalnym na którym dokonuje się sprzedaży i zakupu papierów wartościowych. Są nimi dokumenty potwierdzające prawa majątkowe. Dzielą się one - jeśli odwołać się do najczęściej stosowanego kryterium charakteru dochodów na: przynoszące stały dochód i przynoszące zmienny dochód. Najważniejszym papierem przynoszącym stały dochód jest obligacja, która jest dokumentem zawierającym zobowiązanie do dłużne emitanta w stosunku do każdego kolejnego właściciela tego dokumentu. Wystawiona może być ona na okaziciela lub imienna. Może być ona państwową - jeśli pożyczkobiorcami są instytucje państwowe lub municypalne oraz prywatną gdy pożyczkobiorcami są spółki akcyjne. Obligacja może być zabezpieczoną (gwarancja całości lub części przez inny podmiot lub gwarancja państwa) lub niezabezpieczoną (gdy emitantem jest firma lub instytucja znana). Jest ona przedmiotem obrotu giełdowego. Natomiast papierem wartościowym przynoszącym zmienny dochód są dokumenty potwierdzające udział w kapitale spółek prawa handlowego (spółek z o.o. i spółek komandytowych) oraz dokumenty udziałowe spółek akcyjnych - zwane akcjami. Akcje są też najważniejszym papierem wartościowym przynoszącym zmienny dochód. Dzielą się one - ze względu na uprawnienia - na: zwyczajne i uprzywilejowane. Mogą być wystawiane na okaziciela (najczęściej) lub imiennie. Uczestniczą one w obrocie giełdowym, przez co są one zbywalnymi. 33
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Są one dokumentem o określonej wartości nominalnej stwierdzającym udział akcjonariusza w majątku spółki akcyjnej, z którego to tytułu ma on prawo do uczestnictwa w podziale zysków spółki oraz ewentualnie (co zależy od rodzaju akcji) prawo do uczestnictwa w kierowaniu spółką lub uczestnictwa w podziale jej majątku w przypadku likwidacji. Dochodem z akcji jest dywidenda, wypłacana z zysku przedsiębiorstwa, który to zależy od jego rentowności. 4.1.3. Rynek dewizowy Rynek dewizowy (nazywany także rynkiem walutowym) to zespół wszystkich instytucji i osób kupujących i sprzedających dewizy (wymieniających waluty obce) - wraz z pośredniczącymi w ej transakcji oraz zbiór reguł rządzących zawieraniem transakcji (kupna i sprzedaży) walutowych. Przy czym przez dewizy rozumie się różnego rodzaju należności zagraniczne - pieniężne (bez względu czy występują w formie pieniędzy zagranicznych lub dokumentów stwierdzających istnienie takich należności w postaci wekslów, czeków, przekazów, papierów wartościowych, książeczek oszczędnościowych) i inne wierzytelności nie ujęte w dokumentach (np. pozostałości na rachunkach bankowych) oraz należności zagraniczne krótkoterminowe, które ze względu na swoją formę i płynność mogą służyć jako środki płatnicze w obrotach z zagranicą. Natomiast pod pojęciem waluty rozumiemy jednostkę pieniężną danego kraju - zarówno rodzimego jak i innych krajów oraz typ systemu pieniężnego. Rynek dewizowy ze względu na zakres geograficzny ma wymiar krajowy (narodowy) i międzynarodowy. Pierwszy obejmuje kupujących i sprzedających dewizy w jednym kraju. Ma on miejsce gdy uczestnikami jego są głównie krajowe banki komercyjne zawierające transakcje dewizowe w związku z obrotem kapitałowym lub handlowym. Drugi zaś obejmuje zespół narodowych rynków dewizowych. Ma on miejsce gdy transakcje zawierane są przez uczestników z różnych krajów. W ślad z tym, przez międzynarodowy rynek walutowy rozumie się często transakcje walutowe zawierane między uczestnikami różnych rynków narodowych lub ogół tego rodzaju transakcji zawieranych w skali międzynarodowej. Ze względu na termin dostawy dewiz rynek dewizowy dzieli się na: rynek bieżący - to jest taki na którym dostawa dewiz następuje w ciągu 2 dni roboczych od zawarcia transakcji oraz rynek terminowy - na którym to dostawa dewiz następuje w ciągu 3 i więcej dni od chwili zawarcia transakcji. Ze względu zaś na prawne regulacje obrotem dewizami mamy do czynienia z rynkiem legalnym - gdy nie ma ograniczeń dewizowych i z rynkiem czarnym - gdy pomimo prawnego zakazu obrotu walutami obcymi, dokonuje się ich obrotu. 4.1.4. Budżet państwa i budżety władz lokalnych. Budżet państwa to plan finansowy zawierający dochody i wydatki rządowe związane z realizacją przyjętej polityki społeczno-gospodarczej. Sporządzany jest on na okres jednego roku oraz zatwierdzany przez władzę ustawodawczą. W rzeczywistości gospodarczej pełni on kilka funkcji, spośród których za najważniejsze uznaje się: funkcję fiskalną, funkcję redystrybucyjną oraz funkcję stymulacyjną. Pierwsza z nich polega na gromadzeniu dochodów (których źródłem są głównie podatki) pozwalających na utrzymanie aparatu państwowego oraz realizację jego zadań. Druga zaś umożliwia dokonywanie pożądanych zmian w podziale dochodu narodowego. Trzecia zaś polega na oddziaływaniu dochodów i wydatków budżetu państwa na życie gospodarcze i społeczne za pomocą odpowiednio skonstruowanych systemów podatkowych oraz wydatków budżetowych. Budżet państwa składa się z dochodów i wydatków centralnych władz państwowych (budżet centralny), władz lokalnych (budżety lokalne lub terenowe) i ubezpieczeń społecznych. Budżety lokalne zależą od politycznej organizacji państwa - w Polsce są nimi budżety wojewódzkie i budżety gminne. W gestii budżetów lokalnych znajduje się zazwyczaj gospodarka komunalna i mieszkaniowa, oświata i ochrona zdrowia, kultura, utrzymanie porządku publicznego oraz infrastruktura. Wydatki budżetów lokalnych finansowane są głównie z własnych źródeł, którymi są dochody pochodzące z podatków i opłat obciążających ludność 34
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
danego terenu oraz dochodów uzyskanych z działalności prowadzonej przez władze lokalne. W ograniczonym stopniu źródłem finansowania wydatków są: subwencje, pożyczki oraz inne transfery z budżetu centralnego. 4.2. Polityka pieniężna państwa. Ponieważ pieniądz stanowi podstawę funkcjonowania gospodarki rynkowej, jego funkcje i rola pozostają w stałym obszarze zainteresowań państwa. Wyraża się ono kształtowaniem i realizacją odpowiedniej polityki pieniężnej państwa, która stała się jedną z najważniejszych dziedzin polityki makroekonomicznej. W rzeczywistości gospodarczej dostrzegać trzeba ją przez pryzmat funkcji, instrumentów oraz jej skuteczności. Polityka pieniężna (określana także jako monetarna) polega na regulowaniu stopy wzrostu podaży pieniądza krajowego w celu wspierania rozwoju gospodarczego kraju, zapewnieniu pełnego i trwałego zatrudnienia, rozsądnej stabilizacji cen oraz równowagi bilansu płatniczego. Jako taka pełni ona rolę instrumentalną w stosunku do ogólnych celów polityki ekonomicznej. Te z kolei są również celami generalnymi polityki pieniężnej państwa. Polityka pieniężna działa stosunkowo szybko, z niewielkim opóźnieniem w czasie. Ma ona charakter przede wszystkim bezosobowy i powszechny, oddziaływuje bowiem na prawie wszystkich uczestników procesu gospodarczego, a nie na selektywnie wybrane podmioty. Koncentruje się przede wszystkim na: regulowaniu podaży pieniądza, operowaniu zmianami stopy procentowej, oraz oddziaływaniem na kurs walutowy. Instrumentarium polityki pieniężnej sprowadza się zaś przede wszystkim do: oddziaływanie na płynność bankową (poprzez stopę dyskontową, operacje otwartego rynku i rezerwy obowiązkowe), kontrolę kredytów oraz selektywną politykę kredytową i jej instrumenty. Polityka pieniężna, jak każda polityka ma ograniczoną skuteczność oddziaływania na gospodarkę. . Znajduje to odzwierciedlenie w konflikcie celów polityki ekonomicznej, w samej realizacji polityki pieniężnej oraz w niedostatecznej elastyczności struktur ekonomicznych i społecznych. Polityka pieniężna w trakcie realizacji napotyka na takie ich układy, które nie zawsze są zgodne. Przejawia się to konfliktami celów, tak pomiędzy celami wewnętrznymi a celami zewnętrznymi, oraz w obszarze samych celów wewnętrznych. Ma to miejsce zwłaszcza w krótkich okresach. Przykładem pierwszego układu sprzeczności są trudności pogodzenia działań na rzecz zrównoważenia bilansu płatniczego z rozwojem gospodarczym. Jeżeli bowiem np. stopa procentowa na rynkach międzynarodowych wzrasta, to aby przeciwdziałać odpływowi kapitałów za granicę, trzeba na również w kraju utrzymywać relatywnie wysoką stopę procentową - i to nawet wówczas, gdy sytuacja na rynku pracy i rynku kapitałowym wymaga jej obniżenia. Sytuacja ta wymaga wyboru jednego spośród różnych, niespójnych ze sobą celów. Przykładem drugiego układu sprzeczności jest kwestia zwalczania inflacji i bezrobocia. Oba słuszne cele wymagają jednak odmiennej polityki pieniężnej. Ograniczanie inflacji wymaga polityki restrykcyjnej, której ubocznym skutkiem jest zwykle zwiększenie stopy bezrobocia w następstwie recesji wywołanej spadkiem popytu globalnego. Z kolei zmniejszenie bezrobocia wymaga natomiast ekspansywnej polityki pieniężnej, która służy ożywieniu produkcji, inwestycji i zatrudnienia, ale pociąga za sobą niekiedy wzrost cen i nasilenie zjawisk inflacyjnych. Często w procesie realizacji polityki pieniężnej dochodzi do trudności w osiąganiu celów dla których została ona podjęta. Ma to miejsce mimo uruchomienia odpowiednich instrumentów. Przykładem takiej sytuacji jest regulowanie podaży pieniądza oraz polityki stopy podatkowej. W praktyce skuteczność polityki pieniężnej zależy w znacznym stopniu od elastyczności struktur ekonomicznych i społecznych w obrębie których jest realizowana. Dotyczy to zarówno struktur w wymiarze wewnętrznym jak i zewnętrznym. W wymiarze wewnętrznym nieelastyczność - inaczej sztywność - struktur spowodowana może zostać: współzależnościami między układem cen i dochodów; zadłużeniem przedsiębiorstw i gospodarstw domowych; rozmiarami sektora publicznego oraz sztywnością 35
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
jego potrzeb finansowych; wysokim poziomem świadczeń socjalnych. Zmniejszenie negatywnych skutków działania tych czynników, winny sprowadzać się przede wszystkim do walki z ograniczeniami konkurencji i mobilności czynników produkcji. Niekiedy wskazuje się także na działania mające ograniczać wydatki publiczne i socjalne. W wymiarze zewnętrznym nieelastyczność struktur spowodowana jest przede wszystkim ograniczeniami swobody kształtowania polityki pieniężnej, ze względu na reguły funkcjonowania (będące niekiedy dyktatem) międzynarodowych organizacji gospodarczych. STRESZCZENIE Zasadniczą formą produkcji społecznej obok gospodarki naturalną jest gospodarka rynkowa (określaną także jako gospodarka towarowa lub gospodarka towarowo-pieniężna). Charakteryzuje się ona tym, że producenci przekazują produkty swojej pracy innym podmiotom w drodze ekwiwalentnej wymiany, w drodze kupna i sprzedaży. Wyłoniła się ona w wyniku powstania i rozwoju społecznego podziału pracy oraz ekonomicznego wyodrębnienia się producentów na tle prywatnej własności środków produkcji. W praktyce jej rozwój i kształtowanie uzależnione jest od wielu uwarunkowań, takich jak: przedmioty wymiany, podział pracy, ekonomicznego wyodrębnienia się producentów, środki określania wartości wytwarzanych produktów, miejsce jej przeprowadzania, wpływ na ich przebieg instytucji i organizacji pozaekonomicznych. Jej funkcjonowanie opiera się na takich elementach jak: towar, cena, pieniądz, rynek. Towar to produkt pracy ludzkiej przeznaczony do sprzedaży. Uosabia on stosunek sprzedawcy i nabywcy. Cena - będąc wartością towaru wyrażona w pieniądzu - z kolei umożliwia przeprowadzenie poprawnego rachunku ekonomicznego, czyli podjęcie ekonomicznie uzasadnionych decyzji, warunkujących racjonalne rozdysponowanie zasobów między poszczególne dziedziny wytwarzania i warunkuje dopasowanie struktury produkcji do struktury społecznego zapotrzebowania. Pełni ona w gospodarce wielorakie funkcje, spośród których najważniejszymi są : agregacyjna, informacyjna, dochodowa, redystrybucyjna, bilansująca i stymulacyjna. Natomiast pieniądz jest narzędziem makroekonomicznym pełniącym rolę "krwiobiegu" całego systemu gospodarki rynkowej, pełniącym szereg istotnych funkcji, spośród których najważniejszymi są funkcje: miernika wartości, środka wymiany, środka płatniczego, środka tezauryzacji oraz pieniądza światowego. Występuje w formie towarowej, papierowej i bankowej. W praktyce rozróżnia się dwa jego rodzaje. Pierwszym jest pieniądz transakcyjny, drugim zaś tzw., quasi-pieniądz. Do podstawowych i kluczowych pojęć ekonomicznych zalicza się rynek, najogólniej określany jako całokształt transakcji kupna i sprzedaży oraz warunków, w jakich one przebiegają. Najczęściej wyróżnia się następujące jego rodzaje: ze względu na przedmiot obrotu - rynek dóbr i usług konsumpcyjnych oraz rynek czynników produkcji; ze względu na zasięg geograficzny - rynek lokalny, rynek regionalny, rynek krajowy, rynek międzynarodowy i rynek światowy; ze względu na sytuację rynkową: rynek sprzedawcy i rynek nabywcy; ze względu na strukturę (segmenty): rynek homogeniczny (jednorodny - np. rynek ropy, rynek pszenicy itp.), rynek heterogeniczny (np. rynek pracy na którym występują różne zawody, wymagające odmiennych zdolności i kwalifikacji itd.); ze względu na stopień wyrównywania się ceny: rynek doskonały i rynek niedoskonały. Pod pojęciem rynku trzeba rozumieć także mechanizm wykorzystujący zespół współzależności występujących między popytem, podażą i ceną, ale także instytucje w rodzaju domu towarowego, targowiska, banku, czy biura pośredniczącego między sprzedawcami i nabywcami. Jego funkcjonowanie opiera się na grze popytu i podaży, która odbywa się za pośrednictwem ceny. Ważnym jego elementem jest konkurencja, czyli proces, w czasie którego uczestnicy gry rynkowej dążąc do realizacji własnych interesów, starają się zaoferować korzystniejsze od innych warunki sprzedaży (kupna). Jedną z dwóch podstawowych stron mechanizmu rynkowego jest popyt. Jako kategoria ekonomiczna wyraża on chęć i możność, czyli gotowość nabycia towaru (produktu, usługi). Łączy się on zawsze z ilością, jaką kupujący chcą nabyć, i z ceną, po jakiej produkt ten jest dostępny oraz z czasem w którym ma on miejsce. Najczęściej przez popyt rozumie się: gotowość zakupu określonej ilości danego towaru po danej cenie (przy określonym dochodzie) i wówczas mówimy o wielkości popytu; zestawienie (tablicę) ukazujące jakie ilości towaru bylibyśmy gotowi zakupić po rozmaitych cenach (przy danym dochodzie) i wówczas mówimy o tablicy popytu lub o funkcji popytu; oraz wykres krzywej popytu przedstawiający daną tablicę popytu (czyli funkcję popytu). Drugą stroną rynku jest podaż. Pod tą kategorią ekonomiczną rozumie się zestawienie towarów, jakie producenci są gotowi sprzedać w określonych warunkach, przy danej cenie i w określonym czasie. Mamy przy tym na myśli nie pewną określoną ilość towarów, lecz zbiór (serie) alternatywnych ilości oferowanych towarów przy różnych, możliwych poziomach ceny. Popyt jako mechanizm rynkowy odnoszony jest do wymiaru mikroekonomicznego i do wymiaru makroekonomicznego. W wymiarze mikroekonomicznym podaż można scharakteryzować odwołując się do jej wielkości oraz do krzywej podaży. Wielkość podaży przez którą rozumie się ilość dobra (lub usługi), jaką producenci zamierzają sprzedać po danej cenie i w
36
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
danym okresie, zależna od wielu czynników, spośród których najważniejszych są: cenę danego dobra, ceny czynników wytwórczych, dostępność do czynników wytwórczych, technologia, ceny innych dóbr, liczba producentów na danym rynku oraz inne czynniki. Zestawienie wielkości podaży i różnych odpowiadających im cen dla danego okresu pozwala wykreślić krzywą podaży, która pokazuje ilość dobra lub usługi, czyli produktów, jakie producenci chcą dostarczyć na rynek (wielkość podaży) przy każdym poziomie ceny w danym okresie. Konkurencja odbywa się zarówno między kupującymi o ograniczoną ilość dóbr występujących na rynku oraz miedzy sprzedającymi, rywalizującymi o pieniądze klientów. Ważną cechą rynku jest konkurencja, czyli rywalizacja między sprzedającymi na rynku. Występuje ona w bardzo różnych formach. Najczęściej jako konkurencja cenowa i konkurencja pozacenowa, spośród których dominującą jest pierwsza. Może być ona doskonała lub niedoskonała i monopolistyczna.
PODSTAWOWE POJĘCIA DO ZAPAMIĘTANIA Gospodarka naturalna, gospodarka rynkowa, towar, cena, pieniądz, funkcje pieniądza (miernika wartości inaczej środka obrachunkowego, środka wymiany - środka cyrkulacji, środka płatniczego, środka przechowywania bogactwa, pieniądza światowego.), formy pieniądza (towarowa, papierową i bankową), rodzaje pieniądza (transakcyjny - to jest monety i banknoty, rachunki bieżące lub pieniądz bankowy; quazi-pieniądz), rynek, rodzaje rynku, mechanizmy rynkowe, popyt, wielkość popytu, krzywa popytu, funkcję popytu, prawo popytu, podaż, wielkość podaży, krzywą podaży, prawo podaży, konkurencja, rodzaje konkurencji. ZAGADNIENIA KONTROLNE I. II. III. IV. V. VI. VII. VIII. IX.
OKREŚL ISTOTĘ GOSPODARKI RYNKOWEJ (PODSTAWOWE ELEMENTY I MECHANIZMY). OMÓW ISTOTĘ CENY JAKO KATEGORII EKONOMICZNEJ. OMÓW ISTOTĘ PIENIĄDZA JAKO KATEGORII EKONOMICZNA. W SKAŻ I OMÓW FUNKCJE PIENIĄDZA. W SKAŻ I OMÓW RODZAJE PIENIĄDZA. OKREŚL ISTOTĘ RYNKU ORAZ WSKAŻ JEGO RODZAJE I MECHANIZMY JEGO FUNKCJONOWANIA. OKREŚL ISTOTĘ POPYTU I JEGO WYZNACZNIKI. OKREŚL ISTOTĘ PODAŻY I JEGO WYZNACZNIKI. OKREŚL ISTOTĘ I RODZAJE KONKURENCJI RYNKOWEJ.
LITERATURA ZALECANA 1. D.Begg, S.Fischer, R.Dornbusch, Ekonomia tom 1, Warszawa 1993, rozdz.1 2. Elementarne zagadnienia ekonomii. Praca zbiorowa pod red R.Milewskiego, PWN, Warszawa 1993, rozdz.1, 2, 3, 4 3. Elementy makro i mikro ekonomii dla inżynierów. Pod redakcją naukowa S.Marciniaka, PWN, Warszawa 1993, rozdz.3 4. D.R.Kamerschen, R.B.McKenzie, C.Nardinelli, Ekonomia, FGNZZZ "SOLIDARNOŚĆ", Gdańsk 1991, rozdz.3 i 4 5. M.Nasiłowski, System rynkowy. Podstawy mikro- i makroekonomii, IKE PTE Sp. z o.o., Wydawnictwo KeyTex, Warszawa 1992, rozdz. 2 6. Polityka ekonomiczna. Pod redakcją B. Winiarskiego, WAE im. O.Langego., Wrocław 1992, rozdz.1 7. P.A.Samuelson, W.D.Nordhaus, Ekonomia 1, PWN, Warszawa 1995, rozdz 3, 4, 5
37
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
III. RYNEK I PAŃSTWO W GOSPODARCE System gospodarki rynkowej nie jest systemem jednorodnym, bowiem gospodarka rynkowa może występować w różnorodnych postaciach. Ich wyróżnikiem jest stosunek do roli rynku i roli państwa w gospodarce, prowadzący w istocie z jednej strony do określenia skali swobody decyzyjnej, z drugiej zaś do określenia zakresu interwencji państwa. Role te dają się ukazać poprzez odwołanie się do dwóch przeciwstawnych modeli: − Modelu „samoregulacyjnej gospodarki rynkowej” nazywanego także gospodarką wolnorynkową. Z założenia eliminuje on jakikolwiek interwencjonizm państwa. Zwolennicy tego modelu uważają, że wszelkie włączanie państwa w procesy gospodarcze zakłóca tylko warunki konkurencji i w ostatecznym rozrachunku raczej jej szkodzi, bowiem utrudnia żywiołowe działanie mechanizmów rynkowych. − Modelu gospodarki rynkowej z interwencjonizmem państwowym, zwany także " regulowaną gospodarką rynkową", czy też systemem parametrycznym. Zarządzanie w nim jest realizowane głównie za pomocą parametrów finansowych. Mając na uwadze taki podział wyjaśnienie roli rynku i roli państwa w gospodarce wymaga odrębnego potraktowania. Przedstawiony podział w praktyce jednak nie występuje. Rzeczywistość gospodarcza współczesnego świata jest bardziej skomplikowana. Ujawnia ona najczęściej formy mieszane pod względem skali i poziomu oddziaływania rynku i państwa na funkcjonowanie gospodarki. Ważnym w tym względzie wydaje się dostrzeżenie najważniejszych metod, sposobów i instrumentów realizacji procesów gospodarczych. Oznacza to potrzebę odwołania się do polityki gospodarczej państwa, a zwłaszcza do polityki finansowej.
1. ROLA RYNKU W GOSPODARCE Rynek będąc różnie definiowany - na co zwrócono już uwagę bo jako ogół sprzedających i kupujących oraz całokształt więzi ekonomicznych między nimi, czy też miejsce, w którym kupuje się towary i usługi, z punktu widzenia roli jaką pełni w gospodarce, może być doskonałym lub niedoskonałym (schemat 2.1.: 2.2). Doskonałym jest on wtedy gdy istnieje wielu sprzedawców i nabywców, gdy każdy kupujący może nabyć towar od każdego sprzedającego i na odwrót, gdy panuje wolna konkurencja oraz zasada kierowania się maksymalizacją zysku. Rynek jest zaś niedoskonałym, gdy istnieje ograniczona liczba kupujących bądź sprzedających oraz gdy między nimi istnieje zmowa. Oznacza to, iż zakres gospodarki rynkowej może być różny pod względem skuteczności działania mechanizmu rynkowego. Model samoregulacyjny lub wolnorynkowy (schemat 3.1.) wychodzi natomiast z założenia, że rynek i jego mechanizmy prowadzą same do rozwiązywania wszystkich problemów rozwojowych, a więc należy dążyć do stworzenia pełnej swobody jego działania. Dopuszcza on występowanie bardzo różne formy konkurencji między sprzedającymi. W przypadku towarów, które nie bardzo dają się różnicować pod względem jakości, formy estetycznej itp., dominuje konkurencja cenowa. Natomiast w przypadku towarów (i usług) dających się wyraźnie różnicować, dochodzi do różnych form konkurencji pozacenowej. Konkurencja pozacenowa obejmuje problematykę jakości, formy zewnętrznej (stylu), warunków sprzedaży, warunków serwisu, gwarancji itp. Jego istotą jest dążenie do eliminacji państwa z gospodarki i ograniczenia jego roli wyłącznie do tworzenia infrastruktury ułatwiającej działalność prywatnych podmiotów gospodarczych i rozwój wolnej konkurencji. Konstrukcja modelu samoregulacyjnego opiera się na następujących zasadach: − prowadzenia polityki twardego finansowania budżetowego i nie dopuszczenie do deficytu budżetowego; − przestrzegania kontroli ilości podaży pieniądza w obiegu i niedopuszczenie do utraty kontroli nad procesami inflacyjnymi; − pełnego otwarcia na świat i usunięcia wszelkich barier handlowych; 38
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
− unikania nadmiernego opodatkowania; − unikania nadmiernego subsydiowania i stosowania zachęt podatkowych dla sektora prywatnego; − niedopuszczenia do silnej pozycji związków zawodowych i powstawania przywilejów grupowych; − wyeliminowania wszelkiej kontroli cen; − unikania jakichkolwiek interwencji rynkowych naruszających wolną konkurencję; − eliminacji przedsiębiorstw państwowych; − unikania niejasnych granic między działalnością publiczną i prywatną. Zasady te odpowiadają założeniem tzw. modelu rynku doskonale konkurencyjnego, na którym w wyniku istnienia ściśle określonych warunków, żaden z pojedynczych producentów nie jest w stanie wpłynąć na cenę przez zmianę wielkości produkcji, zaś żaden z nabywców nie ma wpływu na cenę przez zmianę rozmiarów zakupu. Zakłada on bowiem występowanie dużej liczby sprzedawców, idealną podzielność czynników produkcji, produkcję dóbr o charakterze standardowym bez możliwości ich znacznego różnicowania oraz racjonalne zachowania się producentów i konsumentów. W takich warunkach ceny są określane przez rynek, czyli przez popyt i podaż, a jego uczestnicy muszą się do nich dostosować. W praktyce jednak sytuacja doskonalej konkurencji jest trudna do osiągnięcia. W rzeczywistości mamy więc najczęściej do czynienia ze zjawiskiem konkurencji niedoskonałej, uwzględniającej występowanie drobnych, średnich i dużych producentów o różnych typach własności i różnych możliwościach wpływania na zmianę ceny rynkowej. Jeszcze bardziej odbiegającą od konkurencji doskonalej jest konkurencja monopolistyczna, w której występuje jeden lub kilku wielkich producentów mających znaczny wpływ na warunki produkcji i zbytu określonych dóbr i usług. monopolista może występować po stronie nabywców (monopson), dyktując producentowi korzystne dla siebie warunki sprzedaży. Schemat 3.1. Model samoregulacyjnej gospodarki rynkowej
2. ROLA PAŃSTWA W GOSPODARCE Model regulowanej gospodarki rynkowej (schemat 3.2.) lub interwencjonizmu państwowego wywodzi się z tradycji keynesowskiej. Opiera się na założeniu zawodności mechanizmów rynkowych i wolnej konkurencji w niektórych dziedzinach o istotnym znaczeniu dla społeczeństwa. Nie podważa on jednak roli rynku w ogóle, a w szczególności nie kwestionuje jego wyższości pod względem zdolności do zapewnienia najwyższej efektywności gospodarowania w skali mikro, ale usiłuje eliminować jego najbardziej ewidentne słabości. Zdaniem przedstawicieli tego kierunku gospodarka rynkowa obok swych wielkich zalet nie daje pełnej racjonalności w skali makro, gdyż: − rynek zawodzi na wielu ważnych obszarach życia społecznego, przede wszystkim w zakresie sprawiedliwości społecznej rozumianej nie jako egalitaryzm podziału, ale jako równość szans; − rynek masowo i nieustannie wytwarza bezrobocie, co jest jego zasadniczą wadą, a więc źle wykorzystuje zasoby gospodarki; − rynek prowadzi do wahań koniunkturalnych, często o bardzo poważnych następstwach, zawodzi zwłaszcza w dziedzinie stabilności gospodarki; − rynek w zakresie tzw. dóbr publicznych nie osiąga tego, co potrzebne społeczeństwu, a więc zawodzi także jeśli chodzi o strukturę produkcji; − rynek nie potrafi rozwiązać problemów ekologicznych. Schemat 3.2. Model regulowanej gospodarki rynkowej
39
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
2.1. Ekonomiczne funkcje państwa w gospodarce rynkowej Te niepowodzenia mechanizmu rynkowego skłoniły do poszukiwania mechanizmów korygujących je. Zostały one dostrzeżone w działaniach państwa (jako super podmiotu gospodarczego), który wobec innych podmiotów może zachowywać się interwencyjne pełniąc takie funkcje, jak: alokacyjna, redystrybucyjna i stabilizacyjna. Do dziedzin wymagających interwencji państwa zalicza się między innymi: ochronę środowiska; pobudzanie i sterowanie badaniami naukowymi i pracami wdrożeniowymi zapewnianie bieżącej równowagi makroekonomicznej kraju i przeciwdziałanie żywiołowym wahaniom cyklicznym i dekoniunkturze; regulacje stosunków na rynku pracy i przeciwdziałanie bezrobociu; ochronę grup najsłabszych ekonomicznie; dostosowanie gospodarki do przyszłości w perspektywie średnio i długookresowej; tworzenie szeroko rozumianej infrastruktury społecznej i technicznej, gdyż jest ona z natury "nierynkowa"; działania na rzecz bhp; stymulowanie rozwoju i ochrona rolnictwa (gdyż stanowi ono nie tylko dział produkcji materialnej ale również określoną formację kulturową i społeczną); pobudzanie twórczości kulturalnej; upowszechnianie wiedzy przez system szkolnictwa podstawowego i wyższego; kształtowanie ładu przestrzennego; oddziaływanie na strukturę gospodarki pod kątem wymogów konkurencyjności wymogów postępu naukowo-technicznego; kształtowania bilansu płatniczego i stosunków z zagranicą oraz bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego państwa. 2.1.1. Funkcja alokacyjna Współczesna gospodarka jest gospodarką o niedoskonałej konkurencji. W tych warunkach, alokacja rzadkich zasobów między alternatywne sposoby ich wykorzystania nie zapewnia ukształtowania się takiej struktury produkcji, która odpowiadałaby optimum społecznemu. Osiągnięciu tych zamierzeń sprzyja natomiast interwencja państwa będąca wyrazem funkcji alokacyjnej. Najczęściej dotyczy ona problemu dóbr publicznych, konsekwencji decyzji ekonomicznych (czyli tzw. efektu zewnętrznego), konkurencji oraz wad strukturalnych. Dobra i usługi na ogół są konsumowane indywidualnie. Niekiedy jednak mamy do czynienia z tzw. dobrami publicznymi, których konsumowanie przez jedną jednostkę nie oznacza, że inni nie mogą korzystać z nich w tym samym czasie, przy jednoczesnym wystąpieniu sytuacji braku praktycznej możliwości wykluczenia z konsumpcji tych jednostek, które nie zechcą respektować zasady odpłatności. Cechy te są wyrazem tendencji oferowania konsumpcji tych dóbr za pośrednictwem instytucji państwowej. Za takie dobra i usługi uznaje się: budowę dróg publicznych, utrzymanie parków, oświetlenia publiczne, utrzymanie bezpieczeństwa publicznego, obronę narodową i inne. Ich specyfiką w odniesieniu do większości ich rodzajów jest to, iż nie muszą one wiązać się z bezpośrednim zaangażowaniem produkcyjnym ze strony państwa. Obecnie w coraz większym zakresie konsumpcja dóbr publicznych dostarczanych przez państwo ulega w odniesieniu do większości jej rodzajów wyraźnemu ograniczeniu. Są one świadczone często przez przedsiębiorstwa prywatne i konsumowane odpłatnie (np. korzystanie z autostrad). Przejawem funkcji alokacyjnej państwa jest jego oddziaływanie na konsekwencje (negatywne lub pozytywne) decyzji ekonomicznych jednych jednostek lub przedsiębiorstw na sytuację innych, bez kompensowania tego wpływu poziomem cen. Uruchamiana jest ona wtedy gdy efekty zewnętrzne działania poszczególnych podmiotów gospodarczych (na przykład zanieczyszczających środowisko naturalne) mają wpływ na interesy osób trzecich (co zwykle wyraża się negatywnym wpływem na realizowane przez nich procesy gospodarowania) bez uwzględniania tego faktu w rachunku ekonomicznym. Zjawisko efektów zewnętrznych stanowi uzasadnienie do rozszerzenia tych funkcji państwa, które mają na celu zanik lub ograniczenie występowania jego negatywnych skutków . Nie oznacza to jednak absolutnej konieczności ograniczania działania mechanizmu rynkowego który prowadzi do powstawania licznych form efektów zewnętrznych. Reakcja państwa na 40
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
niedoskonałość rynku jest koniecznością, nie może być ona również mechanicznym odruchem, a jej forma nie może być pozbawiona znaczenia ekonomicznego i przekonywującego uzasadnienia gospodarczego. W ślad za tym, coraz więcej doświadczeń potwierdza argumentację na rzecz rozwiązań zmierzających do rozszerzenia zasięgu rachunku rynkowego w obszar decyzji dotyczących efektów zewnętrznych w oparciu o argumenty skuteczności efektywności ekonomiczno-społecznej. Kolejny przejaw funkcjonowania funkcji alokacyjnej państwa związany jest z konkurencją na rynku, a głównie z jej brakiem. Rzeczywistość gospodarcza współczesnego świata dowodzi ciągłego podejmowania prób tworzenia podstaw monopolu wraz z negatywnymi jej skutkami. Zalicza się do nich przede wszystkim: niepełne wykorzystanie zdolności wytwórczych, hamowanie produkcji, zwolnienie tempa rozwoju gospodarczego; przyspieszanie procesów inflacyjnych (za przyczyną kształtowania cen monopolowych); hamowania postępu technicznego: deformowania danych do rachunku ekonomicznego; narzucanie niekiedy warunków transakcji będących zaprzeczeniem "uczciwej konkurencji". W tradycyjnym ujęciu które obecnie spotyka się z krytyką - przezwyciężenie tych zagrożeń widziano w nacjonalizacji lub poddaniu danej dziedziny przemysłu, handlu i usług kontroli prawnej (ustawy antymonopolowe, regulacja instytucjonalna, itp.). W praktyce jednak przypadki absolutnej monopolizacji są rzadkie, gdyż same struktury monopolizacyjne - jeśli nie istnieją bariery tworzone przez regulacje prawno-administracyjne - nie zawsze pozwalają na ustanowienie cen monopolowych ze względu na reakcję konsumentów oraz groźbę pojawienia się nowych konkurentów. Współcześnie najczęściej sposobem reakcji na niedostatki konkurencji staje się: rozluźnienie systemu protekcjonizmu wobec producentów krajowych oraz rezygnacja z wielu form regulacji prawnej. Z realizacją funkcji alokacyjnej wiążą się istniejące wady strukturalne gospodarki narodowej. Ujawnia się ona jako interwencyjne oddziaływanie państwa na proces przekształceń strukturalnych gospodarki, poprzez mniej lub bardziej arbitralną ingerencję w zakresie celów rozwoju gospodarczego oraz narzędzi ich realizacji. 2.1.2. Funkcja redystrybucyjna Ważną funkcją pełnioną przez państwo jest funkcja redystrybucyjna. Sprowadza się ona do wpływu państwa na zmiany proporcji podziału dochodów, jakie wynikałyby z zasad mechanizmu rynkowego. Zmierza ona do złagodzenia nierówności w poziomie życia społeczeństwa. Przyjmuje ona postać interwencji w fazie pierwotnego podziału dochodu narodowego (np. przez ustalenie płacy minimalnej) lub wtórnego podziału (jako transfery dochodowe w formie opodatkowania i składek na ubezpieczenie społeczne. Redystrybucja dokonywana jest w oparciu o system podatkowy, wydatki z budżetu oraz oddziaływanie na system cen (np. kontrola czynszów, kontrola cen gwarantowanych dla rolników). Przy społecznej akceptacji redystrybucyjnej funkcji państwa, sprzeciw budzi jednak jej tradycyjny sposób realizacji, nie uwzględniający w wystarczającym stopniu wymogów efektywności ekonomicznej. Neguje się zwłaszcza: stosunkowo szybki wzrost udziału wydatków publicznych w dochodzie narodowym, rosnące obciążenia fiskalne i wydatki na ubezpieczenia społeczne dla gospodarstw domowych i dla przedsiębiorstw. Realizację dystrybucyjnej funkcji państwa wiąże się ze wzrostem opiekuńczości z jego strony, która z kolei przyczynia się z jednej strony do udzielania wsparcia i pomocy ludziom potrzebującym pomocy, z drugiej strony jednocześnie do upowszechniania egoizmu i obojętności wobec nich. Słabością tej funkcji jest jej mała skuteczność. Przy masowych transferach środków, często okazuje się, że ich beneficjentami nie są najbiedniejsi i najbardziej potrzebujący. Przykładem tego są systemy: szkolnictwa wyższego, opieki zdrowotnej, opieki społecznej i inne, które zamiast niwelować różnice w dochodach z reguły je odtwarzają i podtrzymują.
41
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
2.1.3. Funkcja stabilizacyjna Istotą zaś funkcji stabilizacyjnej jest możliwość ingerencji państwa w przebieg cyklu koniunkturalnego. Została ona jako jedyny sposób przezwyciężania wahań cyklicznych, gdyż tylko państwo dysponuje zestawem odpowiednich narzędzi które mogłyby oddziaływać na wielkość globalnego popytu i podaży. Jej przejawem jest polityka gospodarcza państwa zarówno w sferze koncepcyjnej jak i w sferze realizacyjnej, zwłaszcza zaś polityka podażowa i polityka popytowa. Polityka podażowa, mając na uwadze cele średniookresowe i długookresowe, orientuje się przede wszystkim na: kształtowanie rynku pracy (poprzez wydatki na podniesienie kwalifikacji, przygotowanie zawodowe, szkolnictwo wyższe); promowanie przemian technologicznych (za pośrednictwem postępu i prac naukowo-badawczych i innowacyjnych); tworzenie stabilnych warunków na rynku pieniężnym; hamowanie tendencji inflacyjnych; tworzenie korzystnych warunków do produkcji i podejmowania ryzyka. Z kolei polityka popytowa mając na celu przede wszystkim regulację koniunktury w wymiarze krótkookresowym, orientuje się na ustalanie poziomu dochodów i wydatków budżetu. Znajduje ona oparcie w polityce pieniężnej (monetarnej państwa), zmierzającej do kontroli wypływu pieniądza, na takim poziomie, aby możliwym było utrzymanie równowagi między popytem a podażą zarówno na rynku produktów jak i na rynku finansowym. Państwo dla realizacji funkcji stabilizacyjnej posługuje się także narzędziem podatkowym oraz cenowo-dochodowym oraz środkami polityki socjalnej. Regulacja koniunktury gospodarczej w oparciu o interwencjonizm państwowy ma zarówno zwolenników, jak i przeciwników. Zwolennicy uznają, że wobec faktu zawodności samoczynnego mechanizmu rynkowego, jedynym sposobem osiągnięcia równowagi gospodarczej przy pełnym wykorzystaniu czynników wytwórczych jest regulacja koniunktury przez państwo. Przeciwnicy natomiast uważają, że tradycyjne metody regulacji koniunkturalnych zawiodły, a manipulowanie systemem finansowym państwa zmierza tylko do zaprzeczenia możliwości uzyskania trwałych efektów. Sugerują oni rezygnację z polityki regulacji koniunktury, bowiem ingerencja ta nie tylko, że nie łagodzi perturbacji ekonomicznych to jeszcze prowadzi do ich pogłębienia. Wskazane ekonomiczne funkcje państwa są odzewem na niedoskonałość i dysfunkcyjność rynku jako mechanizmu optymalizującego wykorzystywanie zasobów. Przejęcie przez państwo roli korygowania skutków niedoskonałości rynku, natrafia jednak na przeszkody w postaci złożoności współczesnego życia gospodarczego. Pewną barierą jest również fakt ograniczonej możliwości prawidłowego odczytania przez państwo interesu społecznego oraz chęci jego realizacji. Problemy te znalazły się w obrębie zainteresowań tzw. teorii wyboru społecznego. 2.2. Państwo jako podmiot wyboru społecznego Państwo, jak każdy podmiot gospodarczy dokonuje wyboru przed podjęciem decyzji. Jest więc ona z jednej strony wyrazem preferencji indywidualnych jednostek składających się na dane społeczeństwo, z drugiej strony zaś sposobu w jaki się dokonuje tych preferencji. Logicznym jej dopełnieniem jest sytuacja, zarezerwowania sobie przez państwo pewnego obszaru decyzyjnego nie objętego koniecznością liczenia się z opinią społeczeństwa - przynajmniej w pewnym przedziale czasu. Oznacza to jednocześnie, że w takim przypadku preferencje indywidualne, które są sprzeczne z wolą państwa automatycznie tracą rację bytu. Problematyka ta w teorii ekonomii lokowana jest w obszarze decyzji społecznych. Jedną z dróg jej rozwiązania są próby wykorzystania do tego celu mechanizmu przejścia od preferencji indywidualnych do preferencji zbiorowych. Ta koncepcja natrafiła jednak na dwa poważne ograniczenia. Pierwszym jest konieczność dysponowania przez jednostki odpowiednią metodą sprowadzania użyteczności i niekorzyści towarzyszących różnym sytuacjom do porównywalności. Drugim ograniczeniem zaś jest to, aby funkcje użyteczności różnych jednostek były jednakowe lub różnica między preferowanymi celami pozwalała na ich 42
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
kwantyfikację. W praktyce jednoczesne spełnienie tych warunków okazuje się niemożliwe, co oznacza jednocześnie, że agregacja preferencji indywidualnych w celu ustalenia użyteczności społecznej jest niemożliwa. Zagadnienie to starali się rozwiązać V.Pareto i K.Arrow, każdy jednak z innego punktu widzenia. V.Pareto (), dążąc do uniknięcia wskazanych sprzeczności, sugerował aby państwo odstąpiło od prób zmiany strat jednych na zyski innych i oparło decyzję społecznie optymalną na zasadzie poprawy sytuacji choć jednej jednostki przy niepogarszaniu pozostałych. Tezę tą zakwestionował K.Arrow wykazując, że w społeczeństwie nie występuje jednomyślność. Sformułował on teoremat wątpliwości co do możliwości racjonalnego wyboru społecznego. Jego istotą jest nierozwiązywalność sytuacji w której trzy jednostki mają do wyboru rozwiązanie A, B i C. Jeśli bowiem większość obywateli woli rozwiązanie A niż rozwiązanie B, a B bardziej niż C, to wcale nie musi to oznaczać, że jednostki te mając do wyboru pomiędzy A i C wypowiedzą się za A. K.Arrow uważa, że żaden system głosowania nie pozwala przejść w sposób zadawalający od preferencji indywidualnych do społecznych. Mimo to zainteresowanie przejściem od preferencji indywidualnych do preferencji społecznych budzi ciągle zainteresowanie ekonomistów. Współcześnie odzwierciedlają to dociekania w obszarze wielu nurtów teorii wyboru społecznego (public choice), zwłaszcza w teoriach; rynku politycznego, biurokracji i asymetrii.
3. ODPAŃSTWOWIENIE GOSPODARKI I ŻYCIA SPOŁECZNEGO Procesy powrotu gospodarki planowej do gospodarki rynkowej odbywają się nie w formie jednorazowego aktu, lecz jako skomplikowane procesy transformacyjne odtwarzające instytucje, więzi społeczne i metody regulacyjne niezbędne do sprawnego funkcjonowania gospodarki. Stanowią je procesy: przekształceń własnościowych; dereglamentacji oraz deetatyzacji. 3.1. Przekształcenia własnościowe Istotą przekształceń własnościowych jest przebudowa struktury własnościowej, polegającej na przekazaniu praw własności podmiotom gwarantującym efektywne wykorzystanie zasobów. Proces tych przekształceń w którym zrzekającym się praw własnościowych jest państwo, a nabywającymi je są inne podmioty gospodarcze nazywa się prywatyzacją. jest ona ze społecznego punktu widzenia, niezbędnym warunkiem i drogą wiodącą do restrukturyzacji gospodarki i poprawy efektywności jej funkcjonowania. Jej realizacja oznacza zwiększenie prywatnych form własności koszem sektora państwowego gospodarki narodowej. Przekazanie (rozdział) praw własności może nastąpić w oparciu o różnorodne metody. Doświadczenia w tym zakresie - zarówno krajów rozwiniętej gospodarki rynkowej, jak i krajów dokonujących transformacji ustrojowej - wskazują, że proces prywatyzacji można przeprowadzić przy pomocy następujących metod: 1) Publicznej sprzedaży akcji (public offering, nazywanej tak że akcjonariatem publicznym lub obywatelskim - polegającej na sprzedaży akcji należących do Skarbu Państwa, szerokim rzeszą inwestorów. 2) Sprzedaży całości przedsiębiorstwa jednemu lub grupie inwestorów - na zasadzie negocjacji nabywcy ze sprzedającym (Skarbem Państwa). 3) Umowy menedżerskiej (menager contract, menagement buy-in) zawartej pomiędzy menedżerem lub grupą menedżerów, zaangażowanych do zarządzania przedsiębiorstwem (zazwyczaj znajdującym się w trudnej sytuacji) na określonych warunkach płacowych i udziałowych, a właścicielem przedsiębiorstwa. 4) Prawnej likwidacji przedsiębiorstwa i sprzedaży jego majątku (to znaczy składników jego mienia). 5) Zmiany charakteru przedsiębiorstwa z państwowego na państwowo-prywatne lub prywatnopaństwowe z udziałem kapitału krajowego (spółki prawa handlowego i cywilnego, spółki z o.o.) oraz kapitału zagranicznego (np. spółki joint venture) poprzez dopuszczenie obok 43
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Skarbu Państwa także udziałowców prywatnych, lub poprzez podwyższenie kapitału akcyjnego w oparciu o emisję nowych akcji. 6) Podziału przedsiębiorstwa (według kryterium organizacyjno-produkcyjnego) a następnie sprzedaży jego poszczególnych części (np. jedna część zostaje przekształcona w spółkę i sprzedana w postaci udziałów, druga zaś w całości jednemu nabywcy, kolejna natomiast wydzierżawiona a pozostałe sprzedane jako składniki majątkowe). 7) Wykupu przedsiębiorstwa przez zarząd (menagement buy-out), którego istotą jest zgromadzenie środków na sfinansowanie transakcji w oparciu o kredyt bankowy udzielany pod zastaw firmy oraz zmianę struktury własnościowej sprowadzającej się do stania się przez bank udziałowcem (z zastrzeżoną opcją sprzedaży swoich akcji zarządowi po spełnieniu pewnych warunków). 8) Akcjonariatu pracowniczego - polegającego na wykupie istotnej części akcji lub udziałów przedsiębiorstwa przez pracowników, przy jednoczesnym uruchomieniu cenowych i kredytowych preferencji przy nabywaniu tych akcji. 9) Emisji bezpłatnych bonów prywatyzacyjnych, w celu zwiększenia popytu na prywatyzację przedsiębiorstwa oraz stworzenia szans aktywności gospodarczej możliwie szerokim grupom obywateli. Rozwiązanie to można traktować jako przejaw uwłaszczenia obywateli. 10) Komercjalizację przedsiębiorstw państwowych, polegającą na dobrowolnej transformacji w jednoosobowe spółki Skarbu Państwa w celu przygotowania do dalszej prywatyzacji w późniejszym okresie. Wybór którejkolwiek z tych metod prywatyzacji zależy od wielu czynników. Determinują ją zwłaszcza: − wielkość przedsiębiorstwa (czy jest małe, średnie, czy duże); − dział i gałąź gospodarki (czy jest on energo- i materiałooszczędny czy też energo- i materiałochłonny); − poziom rozwoju technicznego (czy jego produkcja opiera się na technologiach nowoczesnych i zaawansowanych czy też na tradycyjnych); − wpływ centrum gospodarczego (czy jest duży czy mały); − swoboda decyzyjna przedsiębiorstw (czy są one samodzielne, czy też wymuszone); − szybkość przekształceń (czy będzie ona mała, średnia czy też duża): − cechy charakterystyczne poszczególnych metod prywatyzacji (to jest ich wady i zalety oraz ich spójność z zamierzeniami prywatyzacyjnymi); − zasoby kapitałowe (czy są one duże czy małe, czy wystarczą krajowe czy też trzeba sięgać po zagraniczne); − kondycja ekonomiczna przedsiębiorstw (czy jest dobra czy zła, czy przedsiębiorstwo jest mocno zadłużone, czy przynosi zyski, czy gospodaruje efektywnie, czy też nie). Determinanty te mając przede wszystkim charakter uwarunkowań wewnętrznych koncentrują się nie tylko na płaszczyźnie ekonomicznej ale również i społeczno-politycznej, która to w pewnym zakresie tworzy również sferę uwarunkowań zewnętrznych tego procesu. Wybór konkretnej metody prywatyzacyjnej przedsiębiorstw państwowych musi uwzględniać każdorazowo uwarunkowania wewnętrzne i zewnętrzne tego procesu. Wiodącymi w wyborze winny być jednak kryteria wielkości przedsiębiorstwa oraz stopień efektywności jego funkcjonowania (schemat 3.3.) Schemat 3.3. Warianty prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych według kryteriów wielkości i efektywności 3.2. Dereglamentacja produkcji i obrotu dóbr i usług Ważnym obszarem powrotu gospodarki planowej do gospodarki rynkowej jest dereglamentacja produkcji i obrotu niektórych dóbr i usług, przez którą rozumie się na ogół uwolnienie gospodarki od tych ograniczeń, które blokują upowszechnienie konkurencyjnego otoczenia 44
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
rynkowego. Jej podjęcie i realizowanie wiąże się z faktem konieczności odejścia od sztucznie stworzonej wyłączności państwa i od barier uniemożliwiający swobodny dostęp do rynku nowym podmiotom ekonomicznym. Sytuacja ta jest wynikiem negatywnych skutków reglamentacji, która po przekroczeniu pewnego progu jej stosowania, stała się nieskuteczną gdyż zagubiła cele jakim miała służyć. 3.3. Deetatyzacja form oddziaływania na rzeczywistość gospodarczą. Istotą deetatyzacji form oddziaływania na rzeczywistość gospodarczą jest zmiana form zarządzania na najbardziej zbliżone do logiki mechanizmu rynkowego wymuszającego wzrost efektywności ekonomicznej. Są nimi: komercjalizacja majątku publicznego, koncesjonowanie, przetarg, oddziaływanie państwa na otoczenie instytucjonalne podmiotów gospodarczych w celu stworzenia solidnych podstaw społeczeństwa rynkowego, regulacje typu kolektywnego, restrukturyzacja gospodarki, edukacja gospodarcza społeczeństwa, rozwój badań naukowych oraz kształtowanie opinii publicznej. Istotą komercjalizacji majątku publicznego jest ograniczenie uprawnień własnościowych państwa. Koncesjonowanie z kolei to rozwiązanie pozwalające na wybór najtańszego dostawcy dóbr i usług z jednoczesnym zabezpieczeniem odbiorcy przed stosowaniem praktyk monopolistycznych. Prowadzi ono do wzrostu racjonalności działania i jest niesprzeczne z procesem urynkowienia gospodarki. Ma ono zastosowanie w przypadku przedsiębiorstw o charakterze monopolu naturalnego (telekomunikacja, wodociągi). Natomiast przetarg publiczny to forma kontraktowego ubiegania się o wykonanie (produkcji, usługi) lub nabycie dóbr lub usług. Jest on skutecznym sposobem podnoszenia sprawności ekonomicznej w usługach społecznych oraz szeroko rozumianej oświacie. Ważnym drogą deetatyzacji życia gospodarczego jest oddziaływanie państwa na otoczenie instytucjonalne podmiotów gospodarczych w celu stworzenia solidnych podstaw społeczeństwa rynkowego. Chodzi tutaj o oddziaływania na takie formy organizacji społecznych, jak: stowarzyszenia, fundacje, pomocy wzajemnej i doraźnej współpracy które poprzez upodmiotowienia ludzi rzeczywiście wpływ na inwencje i dynamizm w różnych obszarach życia gospodarczego. Z tą drogą dużo wspólnego mają regulacje typu kolektywistycznego (społecznego). Jej istotą są rozwiązania zmierzające do przeformułowania ekonomicznych funkcji państwa, tak aby nie były one sprzeczne z prawami gospodarki rynkowej. Ich formuły nie bazują jednak na gotowych wzorcach i trudno jest je również zadekretować. Oczekiwać od nich trzeba zaś przede wszystkim przezwyciężania blokad komunikacji społecznej i usztywnień adaptacyjnych przy jednoczesnym zachowaniu autonomii jednostek i ich aspiracji. Przykładów takich sytuacji i obszarów dostarczają procesy urynkowienia byłych gospodarek planowych. Wielkie znaczenie dla sprawnego funkcjonowania gospodarki ma realizowana przez państwo restrukturyzacja gospodarki. W niej widzieć trzeba możliwości niezbędnych przekształceń gospodarki w oparciu o dyfuzję informacji i wiedzy o poszczególnych sektorach gospodarki oraz o powiązaniach wewnętrznych, a także o powiązaniach z rynkami innych krajów. Pomocnym w tym względzie jest finansowanie badań empirycznych, ekspertyz, doradztwa i marketingu. Dużą rolę ma do spełnienia wsparcie ze strony systemu regulacji prawnej, organizacyjnej i systemowej, który zachęcałby poszczególne podmioty gospodarcze do efektywnego gospodarowania swoimi zasobami. Konieczność przebudowy roli państwa widoczna jest również w systemie edukacyjnym. Wynika to z faktu, iż poziom wykształcenia społeczeństwa warunkuje możliwości sprostania wyzwaniom rozwojowym. Podobnie zmian wymaga zakres odpowiedzialności państwa za postęp w dziedzinie badań naukowych. Sprowadzają się one do tego, że państwo zamiast wytyczać kierunki badań, podejmować decyzje innowacyjne oraz dokonywać wyboru konkretnych programów naukowobadawczych, powinno poprzestać na tworzeniu odpowiednich ram do ich realizacji. Oznacza to,
45
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
że choć nie musi koniecznie być ono obarczone finansowaniem badań naukowych, to jednak na państwie pozostać musi obowiązek rozwiązania tego problemu. Istotną stroną zmiany roli państwa w warunkach gospodarki rynkowej musi stać się zmiana sposobu oddziaływania na opinię publiczną. Sprowadza się ona do zapoznawania społeczeństwa z uwarunkowaniami rozwojowymi gospodarki, tak aby przyczyniać się z jednej strony do jego zorganizowania, z drugiej zaś do wzmocnienia procesów dostosowawczych. Podejście takie powinno również pozwolić na ujawnienie preferencji poszczególnych grup społecznych oraz pozwolić na skuteczne rozwiązywanie konfliktów na tle rozbieżności interesów grupowych. Deetatyzacja w istocie, nie oznacza więc, że w procesie urynkowienia gospodarki ekonomiczne funkcje państwa będą systematycznie rugowane. Będą one jednak w odniesieniu do większości form jej realizacji stopniowo ograniczane, przy jednoczesnej zmianie sposobów możliwości w dziedzinie tworzenia instytucjonalnych ram sprzyjających rozwojowi gospodarki. STRESZCZENIE System gospodarki rynkowej nie jest systemem jednorodnym, bowiem może ona występować w różnorodnych postaciach, których wyróżnikiem jest stosunek do roli rynku i roli państwa w gospodarce, prowadzący w istocie z jednej strony do określenia skali swobody decyzyjnej, z drugiej zaś do określenia zakresu interwencji państwa. Rynek będąc różnie definiowany, z punktu wiedzeni roli jaką pełni w gospodarce, może być doskonałym lub niedoskonałym. Oznacza to, iż zakres gospodarki rynkowej może być różny pod względem skuteczności działania mechanizmu rynkowego. Ta zaś zależna jest od charakteru konkurencyjności występującej na rynku. Współcześnie, zdaniem wielu ekonomistów gospodarka rynkowa obok swych wielkich zalet nie daje pełnej racjonalności w skali makro. Skłania to do poszukiwania mechanizmów korygujących je. Zostały one dostrzeżone w działaniach państwa (jako super podmiotu gospodarczego), który wobec innych podmiotów zachowywać się interwencyjne pełniąc takie funkcje, jak: alokacyjna, redystrybucyjna i stabilizacyjna. Są one odzewem na niedoskonałość i dysfunkcyjność rynku jako mechanizmu optymalizującego wykorzystywanie zasobów. Przejęcie przez państwo roli korygowania skutków niedoskonałości rynku, natrafia jednak na przeszkody w postaci złożoności współczesnego życia gospodarczego. Pewną barierą jest również fakt ograniczonej możliwości prawidłowego odczytania przez państwo interesu społecznego oraz chęci jego realizacji. Problemy te znalazły wyraz w teoriach wyboru społecznego (public choice). Zgodnie z nimi państwo, jak każdy podmiot gospodarczy dokonuje wyboru przed podjęciem decyzji. Jest on przy tym zarówno wyrazem preferencji indywidualnych jednostek składających się na dane społeczeństwo, jak i sposobu w jaki dokonuje tych preferencji. Logicznym jej dopełnieniem jest sytuacja, zarezerwowania sobie przez państwo pewnego obszaru decyzyjnego nie objętego koniecznością liczenia się z opinią społeczeństwa przynajmniej w pewnym przedziale czasu. Problematyka ta w teorii ekonomii lokowana jest w obszarze decyzji społecznych. Jedną z dróg jej rozwiązania są próby wykorzystania do tego celu mechanizmu przejścia od preferencji indywidualnych do preferencji zbiorowych. Współcześnie ten kierunek dociekań odzwierciedlają obszary wielu nurtów tzw. teorii wyboru społecznego, a zwłaszcza w teorie: rynku politycznego, biurokracji i asymetrii. Ważnym problemem kwestii rynek a państwo w gospodarce jest odpaństwowienie gospodarki i życia społecznego. Wynika to z fakty, iż procesy powrotu gospodarki planowej do gospodarki rynkowej odbywają się nie w formie jednorazowego aktu, lecz jako skomplikowane procesy transformacyjne odtwarzające instytucje, więzi społeczne i metody regulacyjne niezbędne do sprawnego funkcjonowania gospodarki. Stanowią je procesy: przekształceń własnościowych; dereglamentacji oraz deetatyzacji. Wszystkie one przyczyniają się do tego, że w procesie urynkowienia gospodarki ekonomiczne funkcje państwa będą stopniowo ograniczane, przy jednoczesnej zmianie sposobów możliwości ich wykorzystania w dziedzinie tworzenia instytucjonalnych ram sprzyjających rozwojowi gospodarki.
46
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
PODSTAWOWE POJĘCIA DO ZAPAMIĘTANIA Postacie gospodarki rynkowej, model "samoregulacyjnej gospodarki rynkowej" (gospodarki wolnorynkowej), model gospodarki rynkowej z interwencjonizmem państwowym (regulowana gospodarka rynkowa), rola rynku w gospodarce, rynek doskonały, rynek niedoskonały, rola państwa w gospodarce, ekonomiczne funkcje państwa w gospodarce rynkowej (alokacyjna, redystrybucyjna i stabilizacyjna), teoria wyboru społecznego (rynku politycznego, biurokracji i asymetrii), przekształcenia własnościowe, dereglamentacji produkcji i obrotu dóbr i usług, deetatyzacja, komercjalizacja majątku publicznego, koncesjonowanie, przetarg, restrukturyzacja gospodarki ZAGADNIENIA KONTROLNE I. II. III. IV. V. VI. VII. VIII. IX.
OKREŚL ISTOTĘ I POSTACIE GOSPODARKI RYNKOWEJ. PRZEDSTAW ROLĘ RYNKU W GOSPODARCE. PRZEDSTAW ROLĘ PAŃSTWA W GOSPODARCE. SCHARAKTERYZUJ EKONOMICZNE FUNKCJE PAŃSTWA W GOSPODARCE RYNKOWEJ (ALOKACYJNĄ, REDYSTRYBUCYJNĄ I STABILIZACYJNĄ). OMÓW PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA TEORIA WYBORU SPOŁECZNEGO (RYNKU POLITYCZNEGO, BIUROKRACJI I ASYMETRII). OKREŚL ISTOTĘ PRZEKSZTAŁCEŃ WŁASNOŚCIOWYCH. OMÓW PROBLEM DEREGLAMENTACJI PRODUKCJI I OBROTU DÓBR I USŁUG. OMÓW ZAGADNIENIE DEETATYZACJI GOSPODARKI I WSKAŻ JEJ ZASADNICZE FORMY REALIZACJI (KOMERCJALIZACJA MAJĄTKU PUBLICZNEGO, KONCESJONOWANIE, PRZETARG). OKREŚL ISTOTĘ RESTRUKTURYZACJI GOSPODARKI I SCHARAKTERYZUJE JEJ PRZEBIEG NA PODSTAWIE POLSKIEJ GOSPODARKI.
LITERATURA ZALECANA 1. D.Begg, S.Fischer, R.Dornbusch, Ekonomia tom 1, Warszawa 1993, rozdz.1 2. Elementarne zagadnienia ekonomii. Praca zbiorowa pod red R.Milewskiego, PWN, Warszawa 1993, rozdz.VIII 3. Elementy makro i mikro ekonomii dla inżynierów. Pod redakcją naukowa S.Marciniaka, PWN, Warszawa 1993, rozdz.3 4. D.R.Kamerschen, R.B.McKenzie, C.Nardinelli, Ekonomia, FGNZZZ "SOLIDARNOŚĆ", Gdańsk 1991, rozdz. 3 i 4 5. M.Nasiłowski, System rynkowy. Podstawy mikro- i makroekonomii, IKE PTE Sp. z o.o., Wydawnictwo KeyTex, Warszawa 1992, rozdz.2 6. P.A.Samuelson, W.D.Nordhaus, Ekonomia 1, PWN, Warszawa 1995, rozdz.3, 31, 32, 33
47
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
IV. STRUKTURA I FUNKCJONOWANIE GOSPODARKI NARODOWEJ Gospodarka narodowa w literaturze ekonomicznej jest definiowana najczęściej dwojako. Z jednej strony jak względnie odosobniony makrosystem system (lub podsystem) społeczny, z drugiej zaś jako całokształt zabiegów i działalności prowadzonej w danym kraju. Każde z tych podejść pozwala dostrzec inną stronę jej istoty, struktury oraz funkcjonowania. W obu jest ona przy tym dostrzegana w skali makroekonomicznej.
1. ISTOTA GOSPODARKI NARODOWEJ Gospodarka narodowa jako systemem względnie odosobniony - a więc w pierwszym rozumieniu - jest jednocześnie częścią większego systemu, jakim jest społeczeństwo. Składa się ona z określonych elementów wzajemnie od siebie zależnych. Charakteryzuje się jednocześnie sprzężeniami zwrotnymi związków i zależności między elementami ją tworzącymi. Jako taka jest ona zbiorem elementów powiązanych ze sobą łańcuchem oddziaływań przyczynowoskutkowych. Z kolei gospodarka narodowa rozpatrywana - w drugim rozumieniu - jako całokształt zasobów i działalności prowadzonej w sferze produkcji, podziału, obiegu i konsumpcji w danym kraju, widziana jest przede wszystkim jak podstawa służąca zaspokajaniu potrzeb społeczeństwa. Patrząc zarówno z punktu widzenia teorii jak i praktyki dostrzegać trzeba w niej podstawowy zakres działalności gospodarczej. Jako taka określa ona jednocześnie nieregionalny i nieodcinkowy charakter działalności gospodarczej lub wielkości ekonomicznych. Dostrzegać trzeba w niej równocześnie odrębność i suwerenność gospodarki danego kraju wobec powiązań z ugrupowaniami integracyjnymi i z gospodarką światową. Status każdej gospodarki narodowa zależy od wielu czynników. Najbardziej wpływowymi są: geograficzne, demograficzne, materialne i ustrojowe. Czynnik geograficzny wyznacza położenie i obszar danego państwa. Z kolei czynnik demograficzny (inaczej ludnościowy) wskazuje nie tylko na liczbę ludności, ale również jej podział według płci, wieku, poziomu wykształcenia, zawodu, liczby zawodowo czynnych oraz wielkości zatrudnienia. Natomiast czynnik materialny charakteryzuje bogactwo narodowe danego kraju, wielkość jego majątku narodowego oraz dochodu narodowego. Z kolei czynnik ustrojowy wskazuje na charakter organizacji i funkcjonowania gospodarki.
2. STRUKTURA GOSPODARKI NARODOWEJ Uogólniając oba podejścia określające istotę gospodarki narodowa sprowadzające ją określonych zbiorów elementów i działań wzajemnie od siebie zależnych i zwrotnie sprzężonych, oraz powiązanych ze sobą łańcuchem oddziaływań przyczynowo-skutkowych, celowym jest dokonanie jej dalszej charakterystyki poprzez obraz siatki wzajemnych relacji poszczególnych elementów oraz relacji tych elementów w stosunku do systemu jako całości. Obraz ten nosi nazwę struktury gospodarczej. Strukturą gospodarki narodowej jest więc pewien obraz jej podziału na elementy składowe, dokonany jednak nie dowolnie lecz odzwierciedlający istniejący w rzeczywistości stan i tendencje zmian podziału pracy w społeczeństwie. W praktyce gospodarka narodowa opisywana jest najczęściej poprzez charakterystykę jej makrostruktur gospodarczych (nazywane także subelementami). Do najważniejszych spośród nich zaliczyć trzeba: strukturę podmiotową ; strukturę własnościową; strukturę prawnoorganizacyjną; funkcjonalno-instytucjonalną (funkcjonalno-organizacyjną) ; strukturę produkcyjną (rzeczową) gospodarki (działową, gałęziową, branżową, asortymentową i jakościową); strukturę zatrudnienia i kwalifikacji oraz strukturę stosowanych technologii.
48
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
2.1. Struktura podmiotowa gospodarki narodowej Gospodarka narodowa jako całość składa się z wielu milionów podmiotów gospodarczych którymi są gospodarstwa domowe oraz przedsiębiorstwa . Oprócz nich samodzielnym podmiotem gospodarczym jest państwo. 2.1.1. Gospodarstwa domowe Gospodarstwa domowe to dobrowolne związki ludzi wspólnie zamieszkujących i podejmujących decyzje finansowe dotyczące sposobu wydawania zarobionych pieniędzy. Składają się one z osób powiązanych więzami rodzinnymi. Są więc one wyodrębnionymi i samodzielnymi ekonomicznie podmiotami gospodarki narodowej. Działają głównie w sferze spożycia, a tylko w ograniczonym zakresie (rolnicy i rzemieślnicy) w sferze produkcji. Gospodarstwa domowe mają określone możliwości i spełniają pewne funkcje w gospodarce narodowej i w społeczeństwie. Każde gospodarstwo domowe, niezależnie od wielkości ma możliwość decydowania o tym, jak i gdzie zastosować zasoby które posiada oraz w jaki sposób najlepiej pozyskiwać i konsumować dobra i usługi zaspakajające jego potrzeby. Członkowie gospodarstwa domowego sami decydują o sposobie wykorzystania swoich zasobów pracy (siły roboczej), jak i o tym co i ile konsumować. Gospodarstwom domowym przypisuje się pełnienie funkcji ekonomicznych, społecznych i reprodukcyjnych. W polu widzenia ekonomii pozostaje przede wszystkim funkcja : konsumpcyjna i produkcyjna. Funkcja konsumpcyjna wyraża się w czynnościach związanych bezpośrednio z organizowaniem i realizacją konsumpcji. Wyraża się ona działalnością gospodarstw domowych na rzecz zaspokojenie potrzeb rodziny która ją tworzy, zarówno indywidualnych, jak i wspólnych dla całej rodziny. Funkcja produkcyjna sprowadza się do pozyskania środków, które są wydatkowane na zaspokojenie tych potrzeb, lub wykonywanie przez jego członków określonych prac, które zaspokoją te potrzeby. Środki finansowania konsumpcji mogą pochodzić z: bieżących dochodów, nagromadzonych poprzednio oszczędności lub z kredytu. Część środków na zaspokojenie potrzeb gospodarstw domowych pochodzi z funduszy społecznych. Najważniejszą formą tworzenia środków finansowania konsumpcji są dochody bieżące. Gospodarstwa domowe dostarczają przedsiębiorstwu zasoby czynników którymi dysponują przede wszystkim pracę (siłę roboczą), ale także kapitał i ziemię. W zamian za świadczone usługi tych czynników otrzymują one dochody w postaci płac, zysków i czynszów. Gospodarstwa domowe dostarczają przedsiębiorstwom zasoby a kupują dobra i usługi. Uzyskane dochody konsumenci wydają nabywając dobra wytworzone przez producentów. Kierują się oni przy tym w dużej mierze tradycją, modą, chęcią wyróżnienia się, a nie zawsze rachunkiem ekonomicznym. Charakterystycznym dla gospodarstw domowych jest z reguły, z jednej strony dążenie do optymalizacji zaspokojenia swoich subiektywnie rozumianych potrzeb - czyli optymalizacji spożycia, z drugiej zaś ich dążenie do maksymalizacji dochodów (chociaż są i takie które przedkładają czas wolny od pracy). Ważnym warunkiem realizacji tych celów jest dla nich swoboda wyboru, gdyż tylko wówczas mogą realizować swoje preferencje, które jednocześnie pobudzają je do maksymalizacji dochodów. Gospodarstwa domowe z innymi podmiotami gospodarczymi powiązane są więzami rynkowymi. Na więzach tych zaś zawsze ciąży dążenie do rozwiązania problemu: w jaki sposób postępować aby by powstały warunki dla najlepszego zaspokojenia jego potrzeb. 2.1.2. Przedsiębiorstwa Przedsiębiorstwa to podmioty gospodarcze prowadzące na własny rachunek działalność produkcyjną lub usługową w celu osiągnięcia określonych korzyści. Są one wyodrębnionymi 49
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
jednostkami pod względem ekonomicznym, techniczno-organizacyjnym i prawnoorganizacyjnym, prowadzącym działalność produkcyjną, handlową lub usługową. W zależności od ich charakteru i rodzaju wytwarzanej produkcji, wykorzystują czynniki produkcji dostarczone przez gospodarstwa domowe do wytworzenia dóbr i usług. Przedsiębiorstwa płacą gospodarstwom domowym za wykorzystanie czynników produkcji oraz sprzedają im wytworzone dobra i usługi. Wyodrębnienie ekonomiczne przedsiębiorstwa oznacza, że jego majątek ma ściśle określony status własnościowy (że jest własnością indywidualną lub należy do grupy właścicieli - gdy jest ono spółką, lub że stanowi on własność państwową) oraz, że jego sytuacja ekonomiczna zależy przede wszystkim od wyników jego własnej działalności. Oznacza ono również, że dysponowanie majątkiem przedsiębiorstwa leży tylko w gestii jego właścicieli, którzy odtwarzają i rozwijają samodzielnie działalność gospodarczą. Wyodrębnienie techniczno-organizacyjne oznacza zaś, że przedsiębiorstwo posiada wyodrębnione wyposażenie produkcyjne, przystosowane do wytwarzania określonych dóbr i usług oraz posiada określoną załogę podporządkowaną konkretnemu zwierzchnikowi. Natomiast wyodrębnienie prawno-organizacyjne oznacza, że posiada ono osobowość prawną którą nabywa po wpisaniu do rejestru handlowego - i ma prawo zawierania umów z kontrahentami, zaciągania zobowiązań itp. Każde przedsiębiorstwo posiada oraz spełnia pewne funkcje w gospodarce narodowej oraz w społeczeństwie danego kraju. W gospodarce rynkowej na plan pierwszy wysuwają się funkcje: organizatora produkcji oraz organizatora stosunków międzyludzkich. Funkcja organizatora produkcji sprowadza się do dokonywania wyboru (co, ile, jak i gdzie produkować) przez właściciela lub menedżera. Funkcja zaś organizatora stosunków międzyludzkich sprowadza się do takiego kształtowania więzi interpersonalnych, które pozwoliłyby wykorzystać dla dobra przedsiębiorstwa, wiedzę (najczęściej wyspecjalizowaną), zdolności, doświadczenia wszystkich zatrudnionych w nim . W rzeczywistości gospodarczej spotykamy się z dużą ilością przedsiębiorstw, różniących się od siebie formą i rodzajem. Sytuacja ta rodzi potrzebę ich klasyfikacji. Najbardziej trafnymi z tego punktu widzenia są kryteria : form własności, organizacyjne, rozmiaru (wielkości), pozycji rynkowej oraz rodzaju prowadzonej działalności. Ponieważ dwa pierwsze kryteria pokrywają się z rozróżnieniem struktury własnościowej i organizacyjnej gospodarki narodowej, która to została omówiona w dalszej części wykładu, uwaga dalszych rozważań zostanie skupiona na pozostałych kryteriach. Ze względu na wielkość wyróżnia się: przedsiębiorstwa małe (zatrudniające mniej niż 100 pracowników), przedsiębiorstwa średnie (od 100 do 1000 pracowników) i przedsiębiorstwa duże (zatrudniające ponad 1000 pracowników). Każdy rodzaj tych przedsiębiorstw ma swoje zalety i wady. Dominującymi w gospodarce rynkowej są przedsiębiorstwa małe. Natomiast ze względu na kryterium pozycji rynkowej przedsiębiorstwa dzielimy na przedsiębiorstwa: doskonale konkurencyjne, o ograniczonej konkurencyjności, monopole naturalne i sztuczne, oligopole i monopsony. Takie rozróżnienie przedsiębiorstw ma znaczenie z punktu widzenia kształtowania kosztów i cen. Z kolei ze względu na kryterium rodzaju działalności przedsiębiorstwa można podzielić na wytwarzające produkty (jeden produkt lub wiele produktów) oraz świadczące usługi (dla ludności lub dla innych przedsiębiorstw). Częstą sytuacją jest integracja różnych rodzajów działalności gospodarczej, jak: produkcyjnej z handlową, produkcyjnej z handlową i serwisową, przemysłowej z badawczo-rozwojową itp. Wyrazem poziomej integracji przedsiębiorstw jest konglomerat - czyli zespół przedsiębiorstw produkujących różne, niezależne produkty. Równie częstą sytuacją jest dywersyfikacja przedsiębiorstw polegająca na odłączaniu od ich działalności tych jej rodzajów które powodują pogorszenie efektywności przedsiębiorstw. Rozwiązania te prowadza do powstawania firm specjalistycznych. Przykładem takiego przedsiębiorstwa jest przedsiębiorstwo leasingowe zajmujące się dzierżawieniem lub wynajmowaniem środków trwałych lub konsumpcyjnych trwałego użytku.
50
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Każde przedsiębiorstwo, bez względu na jego rodzaj, rozpatrywane w ujęciu systemowym jest jednością sfery realnej i sfery regulacyjnej. Sferę realną tworzą zasoby pracy, zasoby i stan środowiska naturalnego, stan wiedzy oraz technologii. Ludzie (pracownicy), maszyny i urządzenia, materiały, ziemia i środki pieniężne, które w procesie transformacji - przy użyciu odpowiednik technik znanych przedsiębiorstwu przyczyniają się do powstania nowej jakości w postaci produktów lub usług (jako rzeczowego wyniku transformacji) oraz satysfakcji pracowników z tytułu pracy która się do tego przyczyniła. Sferę regulacyjną, którą jest zespół mechanizmów społecznych umożliwiających dokonywanie się procesów realnych, tworzy zbiór informacji powstałych w wyniku planowania, organizowania, motywowania i kontroli sprzężonej z otoczeniem zewnętrznym. O jej funkcjonowaniu stanowią takie elementy zewnętrznego otoczenia przedsiębiorstwa jak: rynek pracy, rynek dóbr i usług oraz technologii, system walutowo-pieniężny, system finansowy państwa oraz system polityczny i społeczny. 2.2. Struktura własnościowa gospodarki narodowej Odwołując się do kryterium własnościowego wyróżnia się w gospodarce narodowej dwa sektory - sektor własności prywatnej i sektor własności publicznej (schemat 4.1.). Sektor własności prywatnej tworzy własność prywatna krajowa i zagraniczna oraz własność mieszana. Krajową własność prywatną, która jest zasadniczą częścią własności prywatnej, stanowi własność osób fizycznych (indywidualne gospodarstwa rolne, zakłady osób fizycznych), własność spółdzielczą, własność spółek prywatnych, własność fundacji, jednostek samorządu gospodarczego i związkowego oraz jednostek organizacji wyznaniowych. Prywatną własność zagraniczną stanowi zaś własność przedstawicielstw firm zagranicznych, przedsiębiorstw zagranicznych drobnej wytwórczości oraz spółki z udziałem kapitału zagranicznego. Prywatną własnością mieszaną jest własność spółek z przewagą własności (kapitału) prywatnego. Natomiast sektor własności publicznej stanowi własność państwowa, komunalna i mieszana. W obszarze własności państwowej wyróżnić trzeba własność Skarbu Państwa oraz własność państwowych osób prawnych. Własność Skarbu państwa tworzy własność organów władzy, fundusze Skarbu Państwa oraz spółki Skarbu Państwa. Z kolei własność państwowych osób prawnych tworzy własność przedsiębiorstw państwowych, fundusze państwowe oraz spółki państwowych osób prawnych. Własność komunalna to własność jednostek samorządu terytorialnego - w tym przedsiębiorstw komunalnych, funduszy komunalnych oraz spółek komunalnych. Z kolei własność publiczna mieszana to własność spółek z przewagą własności (kapitału) publicznego. 2.3. Struktura prawno-organizacyjna gospodarki narodowej Z kryterium własnościowym ściśle związane jest kryterium prawno-organizacyjne. Pozwala ona na wyróżnienie prawno-organizacyjnej struktury gospodarki narodowej (schemat 4.1.). Ograniczając strukturę gospodarki narodowej do podstawowych podmiotów gospodarki narodowej to jest do gospodarstw domowych i przedsiębiorstw, z punktu widzenia kryterium własnościowego i prawno-organizacyjnego wyróżnić można przedsiębiorstwa prywatne i przedsiębiorstwa publiczne. 2.3.1. Przedsiębiorstwa prywatne Pochodną własności prywatnej - przy ograniczeniu się do podstawowego podmiotu gospodarki jakim jest przedsiębiorstwo - wyróżnić trzeba przedsiębiorstwa prywatne. Są to przedsiębiorstwa należące do prywatnego właściciela. Ich działalność prowadzona jest w oparciu o wpis do ewidencji działalności gospodarczej. Zakres i rolę tych przedsiębiorstw poszerzają procesy 51
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
prywatyzacji . Mogą one występować w kilku formach. Najczęściej dokonywanym ich podziałem jest podział na: przedsiębiorstwa osób fizycznych (tzw. przedsiębiorstwa jednoosobowe), spółki i spółdzielnie. 2.3.1.1. Przedsiębiorstwa jednoosobowe Przedsiębiorstwo jednoosobowe (nazywane także niekiedy spółką jednoosobową) jest taką organizacją gospodarczą, która posiada jednego właściciela - którą jest osoba fizyczna. Jest ona najprostszą formą prowadzenia działalności gospodarczej. Jest więc ono podmiotem gospodarczym realizujący przedsięwzięcia gospodarcze przez jedną osobę, będącą jednocześnie właścicielem. Działalność ta w warunkach gospodarki rynkowej, po spełnieniu prostych czynności organizacyjnych i prawnych rozwijana jest do skali pożądanej. Pojedynczy właściciel jest jednocześnie producentem dóbr lub usług, kontrolerem tej produkcji oraz jej sprzedawcą. W granicach prawa i konkurencji jest pełnoprawnym podmiotem decyzyjnym. Wszelkie jej zyski traktowane są jako dochód wymagający opodatkowania. Przedsiębiorstwo jednoosobowe dla rozpoczęcia swego funkcjonowania nie wymaga dużego kapitału, skomplikowanego procesu rejestracyjnego i w większości przypadków uzyskania koncesji. Rozpoczyna ona działalność po: zgłoszeniu do ewidencji działalności gospodarczej, uzyskaniu numeru statystycznego REGON, zgłoszeniu obowiązku podatkowego w urzędzie skarbowym; rejestracji w oddziale ZUS i założeniu konta bankowego. Właściciel jest jednocześnie pracownikiem. Może swobodnie dysponować majątkiem firmy i całym zyskiem. Płaci podatek tylko od osobistego dochodu (wynagrodzenia). Za zobowiązania firmy odpowiada on całym swoim majątkiem - tak firmy jak i osobistym. Do tej grupy przedsiębiorstw zalicza się również indywidualne gospodarstwo rolne, łączące w sobie funkcję przedsiębiorstwa i funkcję gospodarstwa domowego. Przedsiębiorstwo własności indywidualnej w swej realnej działalności napotyka na szereg ograniczeń. Wynikają one z samej istoty własności indywidualnej. Są nimi: źródła finansowania właściciela (tj. oszczędności i pożyczki) pozwalające rozwijać produkcję tylko do pewnych rozmiarów, formy i skali; osobiste prowadzenie przedsiębiorstwa, co nie pozwala korzystać z rady i wsparcia innych współwłaścicieli - gdyż ich nie ma; oraz - wyłączne i całościowe obciążenie właściciela wszelkimi zagrożeniami i niepowodzeniami funkcjonowania firmy. Właściciel przejmujący wszystkie zyski ponosi jednocześnie pełne ryzyko z tytułu swojej działalności - jeśli nie może wywiązać się z finansowych zobowiązań wobec wierzycieli i ogłasza bankructwo, to aktywa firmy mogą być sprzedane przez sąd w celu spłacenia długów - a jeśli one nie wystarczają na pokrycie wszystkich długów to sprzedaży może podlegać także majątek osobisty właściciela. 2.3.1.2. Spółki Jedną z form przedsiębiorstw prywatnych są spółki. Pod pojęciem spółki rozumiemy organizację gospodarczą zawiązaną na bazie umowy, której przedmiotem działania jest działalność gospodarczej a stronami jej wspólnicy - wnoszący określone wkłady oraz działających wspólnie do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego. W praktyce spotykamy się z różnymi klasyfikacjami spółek, w zależności od przyjętych kryteriów klasyfikacyjnych. Według kryterium źródła prawa regulującego powstanie oraz działalność spółki, dzielimy je na: spółki cywilne i spółki handlowe. Podział ten jest prawnie dokonany w ustawodawstwie polskim. W odniesieniu do spółek cywilnych - przepisami Kodeksu Cywilnego (art. 860- 875), a w odniesieniu do spółek handlowych - przepisami Kodeksu Handlowego (na mocy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 30.06.1934r.). W praktyce możemy spotkać się również ze spółką cichą . Według kryterium podstawy ekonomicznej tworzenia i zakresu odpowiedzialności za zobowiązania spółki, dzielimy je na: spółki osobowe i spółki kapitałowe.
52
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
W polskiej rzeczywistości gospodarczej, przy połączeniu obu tych kryteriów oraz uwzględnieniu innych uregulowań prawnych można dokonać podziału spółek na: − osobowe (cywilne, jawne, komandytowe) ; − kapitałowe (z o.o.; akcyjne;) ; − spółki z udziałem podmiotów zagranicznych (joint ventures). 2.3.1.2.1. Spółki osobowe
Spółki osobowe to spółki opierające swoją działalność na osobistej pracy wspólników w przedsiębiorstwie, którzy również ponoszą pełną odpowiedzialność materialną za jej zobowiązania. Do jej założenia niezbędni są conajmniej dwaj wspólnicy oraz wniesione przez nich wkłady. Do spółek osobowych zalicza się : spółki cywilne, spółki jawne i spółki komandytowe. 2.3.1.2.1.1. Spółka cywilna
Spółka cywilna funkcjonuje w oparciu o przepisy prawa cywilnego. Nie posiada ona osobowości prawnej. Wspólnikami mogą zostać osoby fizyczne jak i prawne, na mocy umowy w której zobowiązują się do dążyć do osiągnięcia założonego celu gospodarczego przez działanie w określony sposób - zwłaszcza zaś przez wniesienie wkładu (pieniężnego, rzeczowego, świadczenia usług lub innych praw). Ich wspólny majątek jest wyodrębniony - co oznacza, że nie mogą oni samodzielnie nim rozporządzać. Podział tego majątku jest możliwy dopiero po zaprzestaniu działalności spółki. Za zobowiązania spółki wspólnicy odpowiadają solidarnie. Zwykle każdy z nich - chyba, że mocą umowy postanowiono inaczej - każdy z nich reprezentuje interesy spółki w takich granicach do jakich jest upoważniony. Wspólnicy osiągają korzyści gospodarcze oraz udział w podziale zysku osiąganego przez spółkę, w wyniku realizacji gospodarczej celu spółki. Rozpoczęcie działalności uwarunkowane jest: sporządzeniem umowy określającej cel działalności; czas jej trwania; rodzaj działalności; wysokość i rodzaj wykładów; udział wspólników w zyskach i stratach; sposób reprezentacji w kontaktach zewnętrznych; zgłoszeniem umowy w urzędzie skarbowym; zgłoszenie podmiotu do ewidencji działalności gospodarczej; uzyskanie numeru statystycznego REGON; zgłoszeniem obowiązku podatkowego w urzędzie skarbowym; zarejestrowaniem podmiotu w oddziale ZUS oraz założeniem konta bankowego. 2.3.1.2.1.2. Spółka jawna
Funkcjonowanie spółki jawnej jest uregulowane przepisami prawa handlowego, mimo że pod względem konstrukcji prawnej zbliżona jest do spółki cywilnej. Podstawą jej działania jest praca wspólników. Nie posiada ona osobowości prawnej. Posiada natomiast - zgodnie z przepisami prawa handlowego - uprawnienia pozwalające na: występowanie przed sądem jako strona i na zawieranie umów. Spółka jawna ma wyodrębniony majątek, który stanowią pieniężne i niepieniężne wkłady wspólników. Udziałem może być również ich własna praca. Z reguły - chyba że umowa stanowi inaczej - każdy wspólnik ma prawo do takiego samego udziału w zyskach i stratach, bez względu na wartość wniesionego wkładu. Za zobowiązania spółki wobec wierzycieli, wspólnicy odpowiadają bez ograniczenia, to jest całym majątkiem spółki oraz całym swoim majątkiem osobistym. Każdy wspólnik ma również prawo reprezentować spółkę na zewnątrz i obowiązek prowadzenia spraw spółki. Prowadzenie spółki z reguły jest powierzone jednemu lub kilku wspólnikom. Wspólnicy aby rozpocząć działalność muszą określić w umowie zasady działania spółki; zgłosić umowę w urzędzie skarbowym; dokonać rejestracji w sądzie rejestrowym; uzyskać numer statystyczny REGON; zgłosić obowiązek podatkowy w urzędzie skarbowym; zarejestrować podmiot w oddziale ZUS oraz założyć konto bankowe. 2.3.1.2.1.3. Spółki komandytowe
53
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Funkcjonowanie spółki komandytowej oparte jest na przepisach prawa handlowego. Jej istotą jest to, że część jej udziałowców - a przynajmniej jeden ze wspólników odpowiada bez ograniczenia całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki (tak samo jak w spółce osobowej), a pozostali wspólnicy jedynie do wysokości swojego wkładu kapitałowego (tak, jak w spółce kapitałowej). 2.3.1.2.2. Spółki kapitałowe
Spółki kapitałowe to spółki będące zgrupowaniem kapitału a nie osób. Są one spółkami prawa handlowego. Mają one osobowość prawną i swój odrębny interes różny od interesu wspólników. Charakteryzują się brakiem powiązania osobistej pracy wspólników. Wspólnicy są dostarczycielami kapitału, a ich ranga zależna jest od wagi (ilości) ich udziału z działalnością spółki. Ponoszą oni odpowiedzialność za zobowiązania spółki tylko do wysokości swoich udziałów, bez angażowania swego majątku. Nie ponoszą natomiast odpowiedzialności za zobowiązania wspólników wobec ich wierzycieli. Spółki kapitałowe dzielą się na spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (z o.o.) i spółki akcyjne. 2.3.1.2.2.1. Spółki z o.o.
Spółki z o.o. funkcjonują w oparciu o uregulowania przepisami prawa handlowego. Posiada ona osobowość prawną. Tworzona jest przez jedną lub więcej osób dla realizacji celów gospodarczych. Wspólnikami mogą być podmioty posiadające zdolność do czynności prawnych. Do jej założenia wymagany jest mniejszy kapitał założycielski aniżeli do założenia spółki akcyjnej. Udziały założycielskie są trudno zbywalne, gdyż nie mogą być wystawione na okaziciela lub na zlecenie, co jednak zapewnia większą stabilność udziałowców. Spółka odpowiada za swoje zobowiązania tylko własnym majątkiem, co oznacza, że ryzyko udziałowców ogranicza się do wysokości wniesionych wkładów. Powstanie spółki jest możliwe po dopełnieniu takich warunków jak: sporządzenia umowy spółki w formie aktu notarialnego; zarejestrowaniu spółki w sądzie rejestrowym; zgłoszenia spółki we właściwym ministerstwie; uzyskania koncesji - jeśli jest ona wymagana; uzyskaniu numeru statystyczny REGON; zgłoszenia obowiązku podatkowego w urzędzie skarbowym i zarejestrowania podmiotu w oddziale ZUS; założenia konta bankowego; zebrania kapitału zakładowego oraz ustanowienia władz spółki. W umowie spółki określa się imiennie wspólników i wysokość wniesionych udziałów. W spółce z o.o. funkcjonują władze spółki obligatoryjne i fakultatywne. Władzę obligatoryjną stanowi zgromadzenie wspólników i zarząd. Natomiast władzę fakultatywną stanowi rada nadzorcza lub komisja rewizyjna - jeśli występuje większa liczba wspólników (więcej niż 50 osób). 2.3.1.2.2.2. Spółki akcyjne
Spółki akcyjne funkcjonują w oparciu o regulacje prawa handlowego. Mają one osobowość prawną. Może być ona tworzona dla każdego celu dozwolonego prawnie, a nie tylko w celu działalności gospodarczej. Podstawą jej powstania jest kapitał akcyjny wniesiony przez wspólników w formie wkładów założycieli lub w formie subskrypcji. Uczestnikami spółki akcyjnej są właściciele akcji. Mają oni prawo do udziału w zysku osiągniętym przez spółkę (dywidenda), ale nie są właścicielami spółki. Akcjonariusze mają prawo do uczestnictwa w walnym zgromadzeniu i prawo głosu. Jedna akcja daje prawo do jednego głosu. Właściciele akcji nie odpowiadają swoim majątkiem za zobowiązania spółki, tzn. że spółka odpowiada za swoje zobowiązania jedynie do wysokości swojego majątku. Założyciele spółki (minimum trzech) opracowują statut spółki w formie aktu notarialnego. Spółka akcyjna, aby mogła rozpocząć swoją działalność winna spełnić warunki takie same jak dla spółki z o.o. od której zasadniczo różni się wysokością kapitału zakładowego. Do władz spółki zalicza się: walne zgromadzenie akcjonariuszy, radę nadzorczą lub komisję rewizyjną oraz zarząd.
54
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Ważną formą spółki akcyjnej jest korporacja, którą stanowi zbiór podmiotów gospodarczych (jednostek gospodarczych) które postanowiły wspólnie prowadzić działalność gospodarczą. Jest ona osobą prawną dysponującą prawem kupowania i sprzedawania, pobierania i udzielania pożyczek, pozywania i bycia pozwaną, przyjmowania do pracy i zwalniania z niej, wszystko we własnym imieniu. Do jej zalet jako formy organizacji przedsięwzięć gospodarczych zaliczyć trzeba: fakt ponoszenia odpowiedzialności właścicieli korporacji, tylko za jej długi, tzn. w przypadku jej bankructwa tracą tylko zainwestowane pieniądze nie tracą własności osobistej; duża zdolność do gromadzenia kapitału, wynikająca z faktu ograniczonej odpowiedzialności właścicieli, zmniejszającego wyraźnie ryzyko inwestorów; nie wiązanie bezpośredniego życia korporacji z życiem jej właścicieli; prawa własności są bowiem ściśle oddzielane od odpowiedzialności kierownictwa, właściciele nie muszą przeznaczać swojego czasu na prowadzenie działalności gospodarczej, aby otrzymać przychody z własności; oraz - możliwość swobodnego przenoszenia prawa własności między kupujących a sprzedających, poprzez zorganizowanie rynku papierów wartościowych. Do ujemnych stron korporacji zaliczyć trzeba zaś przede wszystkim: trudności związane z jej utworzeniem, które wymagają akceptacji odpowiednich władz; oraz mniej korzystne opodatkowanie. 2.3.1.2.3. Spółki joint ventures
Spółka joint ventures to spółka z udziałem podmiotu zagranicznego, działająca na zasadzie wspólnych przedsięwzięć. Prowadzi ona działalność gospodarczą w zakresie: produkcji towarów, budownictwa, handlu i usług. Przyjmuje postać spółek prawa handlowego w formie kapitałowej, to jest jako spółka z o.o. lub spółka akcyjna. 2.3.1.3. Spółdzielnie Przedsiębiorstwa spółdzielcze, to samorządne dobrowolne zrzeszenie o nieograniczonej liczbie członków, działające dla dobra swoich członków i zaspokojenia ich potrzeb. Prowadzą one obok działalności gospodarczej - będącej podstawowym kierunkiem działalności także działalność kulturalno-oświatową (społeczno-wychowawczą). Spółdzielnia, aby mogła powstać, wolę jej założenia musi wyrazić pewna grupa osób (10 osób fizycznych lub 3 osoby prawne), która uchwala statut i dokonuje wyboru organów spółdzielni. Po wpisaniu spółdzielni do rejestru spółdzielni nabywa on osobowość prawną. Organami spółdzielni są: walne zgromadzenie, rada nadzorcza i zarząd. Członkowie spółdzielni wnoszą wpisowe i udział, tworząc w ten sposób fundusz zasobowy i fundusz udziałowy. Podstawowymi cechami spółdzielni jest to, że: jej członkowie mogą wnosić środki produkcji i ziemię; zarządzanie opiera się na zasadach samorządowych, a podział nadwyżki ekonomicznej następuje po uwzględnieniu bieżącego wkładu pracy członków spółdzielni według wysokości wniesionego wkładu kapitałowego. 2.3.2. Przedsiębiorstwa publiczne Pochodną własności publicznej są przedsiębiorstwa publiczne. Mogą one występować w kilku formach. Najczęściej spotykaną są przedsiębiorstwa państwowe i przedsiębiorstwa komunalne. 2.3.2.1. Przedsiębiorstwa państwowe Przedsiębiorstwami państwowymi są samodzielne, samorządne i samo finansujące się jednostki prowadzące działalność gospodarczą powołaną w celu zaspokojenia potrzeb społecznych i osiągania efektów ekonomicznych. Występują one w ograniczonej formie również w gospodarce rynkowej. Ma to miejsce we wszystkich światowych gospodarkach. Udział tych przedsiębiorstw w gospodarce narodowej maleje w miarę ich prywatyzacji.
55
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
2.3.2.2. Przedsiębiorstwa komunalne Przedsiębiorstwo komunalne, to organizacje gospodarcze użyteczności publicznej. Powołuje się do życia w celu zaspokojenia potrzeb ludności zamieszkałej na określonym terenie (np. gminy miejskiej lub wiejskiej), prowadzące działalność przede wszystkim w zakresie: komunikacji, dostaw ciepła i gazu, wywozu śmieci, zarządzania mieszkaniami komunalnymi, usługami kulturalnymi). Działają one zwykle w warunkach mniejszej samodzielności. Wykonywanie określonych zadań zleca jej organ założycielski, który finansuje je (dotuje) z budżetu państwa lub gminy. 2.3.3. Przedsiębiorstwa mieszane Pochodną własności mieszanej (prywatno-publicznej bez względu na charakter przewagi konkretnego rodzaju własności) są przedsiębiorstwa mieszane. Są to z reguły spółki z przewagą bądź to kapitału (mienia) prywatnego bądź publicznego. Specyficzną formą przedsiębiorstw mieszanych w pewnych sytuacjach (gdy są związane z procesami prywatyzacji) mogą być spółki akcjonariatu pracowniczego. W tego typu przedsiębiorstwach część ich jest własnością publiczną, a część własnością prywatną - to jest własnością zatrudnionych w nich pracowników, którzy przejęli akcje przedsiębiorstw w których byli zatrudnieni na dogodnych i korzystnych warunkach. Ta forma przedsiębiorstw jest popierana przez rządy wielu krajów - jako forma rozwoju tzw. "kapitalizmu ludowego". Schemat 4.1. Struktura gospodarki narodowej według kryterium własnościowego i prawno-organizacyjnego
2.4. Struktura funkcjonalno-instytucjonalna (organizacyjno-instytucjonalna) gospodarki Zyskującym coraz bardziej na znaczeniu, ze względu na wykorzystanie przy prowadzeniu rachunków narodowych, jest podział funkcjonalny gospodarki narodowej, który można nazwać również podziałem organizacyjno-instytucjonalnym (schemat 4.2.). Jego zastosowanie jest wynikiem odwołania się do kryterium celów ekonomicznych oraz wiodących cech zachowań podmiotów gospodarczych. Konsekwencją tego podejścia jest podział gospodarki narodowej na sześć następujących sektorów: 1. Sektor przedsiębiorstw niefinansowych - który tworzą podmioty gospodarcze wytwarzające towary (dobra i usługi) rynkowe oraz prowadzące księgi rachunkowe. Są nimi: −osoby prawne (niezależnie od liczby pracujących) - w tym przede wszystkim przedsiębiorstwa państwowe, komunalne, spółki akcyjne i spółki z o.o., spółdzielnie oraz przedsiębiorstwa zagraniczne drobnej przedsiębiorczości; −samodzielne jednostki organizacyjne nie mające osobowości prawnej (niezależnie od liczby pracujących) - w tym jednostki państwowe, spółki jawne i komandytowe - prowadzące działalność gospodarczą na własny rachunek; −osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą z liczbą pracujących powyżej 5 osób (z wyłączeniem indywidualnych gospodarstw rolnych); −zakłady budżetowe i gospodarstwa pomocnicze jednostek budżetowych. 2. Sektor instytucji finansowych i ubezpieczeniowych - który tworzą podmioty gospodarcze zajmujące się pośrednictwem finansowym oraz pomocniczą działalnością finansową. Są nimi: −bank centralny (w Polsce - Narodowy Bank Polski); −banki państwowe (jak: Powszechna Kasą Oszczędności, Bank Gospodarstwa Krajowego); −bank państwowo-spółdzielczy (Bank Gospodarki Żywnościowej); −banki spółdzielcze; −banki spółki akcyjne (Bank Handlowy S.A.,...); −kantory wymiany walut 56
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
−biura maklerskie; −instytucje ubezpieczeniowe. 3. Sektor instytucji rządowych i samorządowych - który tworzą podmioty gospodarki narodowej: −działające na zasadach określonych w prawie budżetowym, jak: jednostki budżetowe, zakłady budżetowe, gospodarstwa pomocnicze jednostek budżetowych (z wyjątkiem zaliczonych do sektora przedsiębiorstw niefinansowych), −działające na zasadach określonych odrębnymi ustawami - zwłaszcza zaś w odniesieniu do systemu finansowego oraz funkcjonujące w oparciu o dotacje) jak np. szkoły wyższe). 4. Sektor gospodarstw domowych - który tworzą osoby fizyczne pracujące na własny rachunek w: −indywidualnych gospodarstwach rolnych, −innych (poza gospodarstwami rolnymi) gospodarstwach z liczbą zatrudnionych do 5 osób i prowadzących uproszczoną ewidencję księgową, oraz −osoby fizyczne uzyskujące dochód z pracy najemnej i niezarobkowych źródeł (np. emeryci i renciści). 5. Sektor instytucji niekomercyjnych - który tworzą: −organizacje: społeczne, polityczne, partie polityczne, organizacje związków zawodowych, stowarzyszenia, fundacje, jednostki organizacji wyznaniowych, −jednostki umowne, których działalność polega na rozdysponowaniu zakładowego funduszu świadczeń socjalnych wydzielonego z przedsiębiorstw niefinansowych, instytucji finansowych i ubezpieczeniowych oraz instytucji rządowych i samorządowych. 6. Sfera zagranicy - którą tworzą podmioty gospodarcze będące własnością nierezydentów i których działalność nie pozwala na zestawienie pełnego rachunku lecz jedynie wyodrębnionych transakcji. Schemat 4.2. Struktura gospodarki według kryterium funkcjonalno-instytucjonalnego
2.5. Struktura produkcyjna (rzeczowa) gospodarki Struktura produkcyjna (nazywana także rzeczową) gospodarki narodowej dotyczy tylko jej struktur produkcyjnych. Jest ona więc ujęciem węższym aniżeli podział według struktury podmiotowej, własnościowej, prawno-organizacyjnej i funkcjonalno-instytucjonalnej. Podział gospodarki narodowej ze względu na strukturę produkcyjną pozwala wyróżnić: działy, gałęzie i branże gospodarki narodowej oraz asortymenty towarów i usług. Dział gospodarki narodowej tworzy grupa przedsiębiorstw lub innych jednostek wykonujących zbliżone do siebie funkcje wynikające ze społecznego podziału pracy. Są nimi np. przemysł, rolnictwo, budownictwo, transport, łączność, handel i inne. Działy gospodarki narodowej dzielą się na gałęzie, które obejmują przedsiębiorstwa lub inne jednostki zbliżone do siebie procesem produkcyjnym oraz przeznaczeniem produkcji. Przykładem tego podziału jest np. wyodrębnienie w przemyśle takich gałęzi jak: wydobywcze i przetwórcze, a w rolnictwie produkcji roślinnej i hodowli zwierząt. Z kolei gałęzie produkcji, jeśli stosować kryterium dalszej specjalizacji, dzielą się na grupy zwane branżami. Branżami są np. w przemyśle: przemysł węglowy, przemysł naftowy, przemysł elektrotechniczny, samochodowy i inne, a w rolnictwie: ogrodnictwo, sądownictwo, mleczarstwo itp. W praktyce obok tych elementów struktury wynikających z podziału według kryterium produkcyjnego spotykamy się z wyróżnieniem w obszarze gospodarki narodowej kompleksu gospodarczego (jak np. kompleks gospodarki żywnościowej czy też kompleks paliwowo energetyczny). Jest on subelementem gospodarki strukturalnie znacznie większy od działu 57
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
gospodarki narodowej. Skupia on w sobie jeden z działów gospodarki narodowej oraz gałęzie i branże z innych działów lub też jest zespoleniem kilku gałęzi gospodarki narodowej. Niekiedy również wyróżnia się - stosując kryterium produkcyjne - sektory gospodarki narodowej. Pod tym pojęciem rozumie się podział produkcyjnej części gospodarki narodowej ze względu na charakter poszczególnych działów gospodarki narodowej. Najczęściej wyróżnia się trzy sektory: − sektor I - do którego zalicza się produkcję pierwotną - a więc taką która polega na pozyskiwaniu dóbr materialnych z otaczającej człowieka przyrody - obejmującą rolnictwo, leśnictwo, rybołówstwo oraz przemysł wydobywczy (który niekiedy ujmuje się w sektorze II); − sektor II - obejmujący przemysły przetwórcze (łącznie z budownictwem); − sektor III - do którego należą wszelkiego rodzaju usługi. 2.6. Struktura zatrudnienia i kwalifikacji Często spotykanym podziałem gospodarki narodowej jest jej podział ze względu na strukturę zatrudnienia i kwalifikacji. Jest on wynikiem faktu obejmowania przez gospodarkę narodową szerokiego zakresu działalności ekonomicznej ludzi. Z tego punktu widzenia wyróżnia się sektorową, działową oraz gałęziowo-branżową strukturę zatrudnienia, kwalifikacji i zawodów. 2.7. Struktura stosowanych technologii W związku z faktem, iż decydujący wpływ na dynamikę i efektywność wzrostu gospodarczego w danej gospodarce ma poziom i struktura stosowanej techniki, technologii i organizacji, często przy opisie gospodarki narodowej odwołuje się do rozróżnienia jej struktury z punktu widzenia tych kryteriów. Wyróżnia się wówczas struktury zacofane (opóźnione w rozwoju) i nowoczesne.
3. FUNKCJONOWANIE
GOSPODARKI NARODOWEJ W WARUNKACH GOSPODARKI
RYNKOWEJ
Funkcjonowanie gospodarki narodowej w warunkach gospodarki rynkowej zależne jest zarówno od jej elementów strukturalnych jak i od działalności gospodarczej społeczeństwa - które to w istocie pozwalają postrzegać gospodarkę narodową, jako system gospodarczy, w którym można wyróżnić podsystem realny (sferę realną) i podsystem regulacji (sferę regulacji). Sferę realną stanowi materialna baza produkcji gospodarki narodowej wraz z zasobami naturalnymi i wytworzonymi dobrami produkcyjnymi i konsumpcyjnymi oraz ludność i zmiany w jej strukturze. Sferę regulacji tworzą zaś oddziaływania ludzi w roli producentów, przedstawicieli władzy, zasady podziału, zmiany konsumpcji, reguły prawne i normy społeczne wiążące procesy gospodarcze. Jest ona w swej istocie sposobem funkcjonowania gospodarki narodowej. W ramach sfery regulacyjnej wyróżniamy mechanizm makroregulacji i mechanizm mikroregulacji. Mechanizm makroregulacji obejmuje wzajemne oddziaływania regulacyjne zachodzące między organizacjami gospodarczymi oraz pomiędzy państwem, a podmiotami gospodarczymi. Są one zróżnicowane w zależności od przyjętych rozwiązań porządku prawnego oraz ładu (ustroju) politycznego kraju. Wszystkie te składniki systemu gospodarczego - zarówno podsystem realny jak i regulacji podlegają ciągłemu procesowi przekształceń pod wpływem przepływów informacyjnodecyzyjnych, czyli regulatorów ekonomicznych i administracyjnych zawierających określoną treść w postaci opisu, zachęty do działania, polecenia, nakazu, zakazu, limitu, itp. Są one rezultatem działań regulacyjnych uczestników gospodarowania: gospodarstw domowych (konsumentów),przedsiębiorstw (pracowników) i ośrodków władzy państwowej. Działania te nie mają jednak charakteru jednokierunkowego. Są one wynikiem interakcji między ośrodkiem regulującym, a układem regulowanym, który zawsze stara się wpływać na ośrodek regulujący w celu wymuszenia korzystnych dla siebie oddziaływań regulacyjnych. 58
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Pomocnym w analizowaniu procesu funkcjonowania gospodarki narodowej jest uproszczony obraz (model) gospodarki rynkowej (schemat 4.3.), opierający się na następujących założeniach: − po pierwsze - dotyczy on gospodarki rynkowej w warunkach kapitalizmu, tzn. w warunkach takiego systemu, gdzie większość zasobów stanowi własność prywatną; − po drugie - gospodarka składa się z dwóch grup podmiotów gospodarczych (gospodarstw domowych i przedsiębiorstw); − po trzecie - rynek dzieli się na : rynek dóbr (konsumpcyjnych i kapitałowych) oraz na rynek zasobów ; − po czwarte - pomiędzy podmiotami gospodarczymi istnieją określone współzależności. Funkcjonowanie gospodarki narodowej w takim układzie sprowadza się do określonych zachowań gospodarstw domowych i przedsiębiorstw, wyrażających się przede wszystkim w podejmowanych przez nich decyzjach gospodarczych. Gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa spotykają się na dwóch rynkach (dóbr i zasobów) gdzie dokonują transakcji handlowych - aktów kupna i sprzedaży. Gospodarstwa domowe są właścicielami zasobów, które oferują na rynku przedsiębiorstwom. Sprzedają one usługi pracy (kapitału ludzkiego), usługi zasobów naturalnych (np. ziemi), a także stawiają do wykorzystania swoje oszczędności (kapitał finansowy). Poszczególne zasoby gospodarstw domowych, których usługi oferowane przedsiębiorstwom są dla nich niezbędne jako czynniki produkcji. Na rynku zasobów sprzedającymi są gospodarstwa domowe, natomiast kupującymi przedsiębiorstwa. Przedsiębiorstwa natomiast sprzedają wyprodukowane dobra gospodarstwom domowym. Transakcje kupna i sprzedaży odbywają się na rynku dóbr i dotyczą zarówno dóbr konsumpcyjnych jak i kapitałowych (inwestycyjnych). Sprzedaż i zakup zasobów, a następnie sprzedaż i zakup dóbr są rzeczowymi strumieniami gospodarki rynkowej. Przepływowi strumienia zasobów i dóbr towarzyszą strumienie pieniężne skierowane w przeciwnym kierunku. Przy czym przez zasób rozumieć należy określoną ilość produktów, pieniędzy, pracowników, itp. w danym momencie czasu, a przez strumień zasoby z uwzględnieniem czynnika czasu. Zasób jako pojęcie ma więc charakter statyczny, a strumień charakter dynamiczny. Oznacza to, że analizując poszczególne elementy rynku (popyt, podaż) należy koniecznie określić jakiego okresu ta analiza dotyczy. Schemat 4.3. Model funkcjonowania gospodarki rynkowej
STRESZCZENIE Gospodarka narodowa jest systemem gospodarczym rozpatrywanym w skali makroekonomicznej. Jest ona z jednej strony względnie odosobnionym makrosystem (lub podsystem) społecznym, z drugiej zaś jako całokształtem zabiegów i działalności prowadzonej w danym kraju. Będąc systemem względnie odosobnionym jest ona jednocześnie częścią większego systemu, jakim jest społeczeństwo. Charakteryzują ją przede wszystkim problemy (ogólnoświatowe, krajowe, przedsiębiorstw). Jej zaś podstawowymi podmiotami są gospodarstwa domowe i przedsiębiorstw. Składa się ona z określonych elementów wzajemnie od siebie zależnych (np. gałęzi przemysłu, rolnictwa, łączności...). Charakteryzuje się jednocześnie sprzężeniami zwrotnymi związków i zależności między elementami ją tworzącymi. Jako taka jest ona zbiorem elementów powiązanych ze sobą łańcuchem oddziaływań przyczynowo-skutkowych. Z kolei gospodarka narodowa rozpatrywana - w drugim rozumieniu - jako całokształt zasobów i działalności prowadzonej w sferze produkcji, podziału, obiegu i konsumpcji w danym kraju, widziana jest przede wszystkim jak podstawa służąca zaspokajaniu potrzeb społeczeństwa. Uogólniając oba podejścia określające istotę gospodarki narodowa do jej struktury, a więc do jej obrazu odzwierciedlającego istniejący w rzeczywistości stan i tendencje zmian podziału pracy w społeczeństwie, opisać go można poprzez charakterystykę jej makrostruktur gospodarczych (nazywane także subelementami) które tworzą strukturę podmiotową ; własnościową; prawno-organizacyjną, funkcjonalno-instytucjonalną; strukturę produkcyjną (rzeczową) ; zatrudnienia i kwalifikacji oraz stosowanych technologii. Ze względu na strukturę podmiotową gospodarki narodową, jako całość składa się ona z wielu milionów podmiotów gospodarczych którymi są gospodarstwa domowe oraz przedsiębiorstwa . Oprócz
59
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
nich samodzielnym podmiotem gospodarczym jest państwo. Gospodarstwo domowe to wyodrębnionymi i samodzielnymi ekonomicznie podmiotami gospodarki narodowej, którymi są dobrowolne związki ludzi (najczęściej rodziny) wspólnie zamieszkujących i podejmujących decyzje finansowe dotyczące sposobu wydawania zarobionych pieniędzy i działających głównie w sferze spożycia, a tylko w ograniczonym zakresie (rolnicy i rzemieślnicy) w sferze produkcji. Dysponują one określonymi możliwościami i spełniają pewne funkcje w gospodarce narodowej i w społeczeństwie. Same one decydują o sposobie wykorzystania swoich zasobów pracy (siły roboczej)oraz o tym jak, co i ile konsumować. Przypisuje się im pełnienie funkcji ekonomicznych, społecznych i reprodukcyjnych. Z kolei przedsiębiorstwa to podmioty gospodarcze prowadzące na własny rachunek działalność produkcyjną lub usługową w celu osiągnięcia określonych korzyści. Są one wyodrębnionymi jednostkami pod względem ekonomicznym, techniczno-organizacyjnym i prawno-organizacyjnym, prowadzącym działalność produkcyjną, handlową lub usługową. W zależności od ich charakteru i rodzaju wytwarzanej produkcji, wykorzystują czynniki produkcji dostarczone przez gospodarstwa domowe do wytworzenia dóbr i usług. Płacą one im za wykorzystanie czynników produkcji oraz sprzedają im wytworzone dobra i usługi. Każde z nich spełnia pewne funkcje w gospodarce narodowej oraz w społeczeństwie danego kraju, spośród których na plan pierwszy wysuwają się funkcje: organizatora produkcji oraz organizatora stosunków międzyludzkich. W rzeczywistości gospodarczej spotykamy się z dużą ilością przedsiębiorstw, różniących się od siebie formą i rodzajem. Ich wyróżnienia najlepiej dokonać w oparciu o kryteria : form własności, organizacyjne, rozmiaru (wielkości), pozycji rynkowej oraz rodzaju prowadzonej działalności. Ze względu na wielkość wyróżnia się: przedsiębiorstwa małe, średnie i duże. Natomiast ze względu na kryterium pozycji rynkowej przedsiębiorstwa dzielimy na przedsiębiorstwa: doskonale konkurencyjne, o ograniczonej konkurencyjności, monopole naturalne i sztuczne, oligopole i monopsony. Z kolei ze względu na kryterium rodzaju działalności przedsiębiorstwa można podzielić na wytwarzające produkty (jeden produkt lub wiele produktów) oraz świadczące usługi (dla ludności lub dla innych przedsiębiorstw). Częstą sytuacją jest integracja różnych rodzajów działalności gospodarczej, jak: produkcyjnej z handlową, produkcyjnej z handlową i serwisową, przemysłowej z badawczo-rozwojową itp. Wyrazem poziomej integracji przedsiębiorstw jest konglomerat - czyli zespół przedsiębiorstw produkujących różne, niezależne produkty. Równie częstą sytuacją jest dywersyfikacja przedsiębiorstw polegająca na odłączaniu od ich działalności tych jej rodzajów które powodują pogorszenie efektywności przedsiębiorstw. Rozwiązania te prowadza do powstawania firm specjalistycznych. Odwołując się do kryterium własnościowego wyróżnia się w gospodarce narodowej dwa sektory - sektor własności prywatnej i sektor własności publicznej. Z kryterium własnościowym ściśle związane jest kryterium prawno-organizacyjne. Pozwala ona na wyróżnienie przedsiębiorstwa prywatne i przedsiębiorstwa publiczne. Przedsiębiorstwa prywatne to przedsiębiorstwa należące do prywatnego właściciela. Jedną z form przedsiębiorstw prywatnych są spółki(jednoosobowe, osobowe (cywilne, jawne), kapitałowe (z o.o.; akcyjne; komandytowe),spółki z udziałem podmiotów zagranicznych (joint ventures). Inną formą przedsiębiorstw prywatnych są przedsiębiorstwa spółdzielcze. Przedsiębiorstwami publicznymi są natomiast przedsiębiorstwa komunalne oraz przedsiębiorstwa państwowe. W praktyce spotykamy się również z przedsiębiorstwami mieszanymi. Ze względu na strukturę funkcjonalną (organizacyjno-instytucjonalną) gospodarki, możemy dokonać jej podziału na sześć następujących sektorów: przedsiębiorstw niefinansowych, instytucji finansowych i ubezpieczeniowych, instytucji rządowych i samorządowych, gospodarstw domowych, instytucji niekomercyjnych oraz sektor zagranicy. Ze względu na strukturę produkcyjna (rzeczowa) gospodarki wyróżnia się: działy, gałęzie i branże gospodarki narodowej oraz asortymenty towarów i usług. W praktyce obok tych elementów struktury gospodarki narodowej w jej obszarze wyróżnia się kompleksy gospodarcze oraz - stosując kryterium produkcyjne oraz kryterium własnościowe - sektory gospodarki narodowej. Ze względu na strukturę zatrudnienia i kwalifikacji wyróżnia się sektorową, działową oraz gałęziowobranżową strukturę zatrudnienia, kwalifikacji i zawodów. Ze względu zaś na strukturę stosowanych technologii przy opisie gospodarki narodowej często przywołuje się rozróżnienie jej struktury z punktu widzenia kryteriów poziomu i struktury techniki, technologii i organizacji i wyróżnia się wówczas struktury zacofane (opóźnione w rozwoju) i nowoczesne. System gospodarki narodowej stanowi obok jej elementów również działalność gospodarcza społeczeństwa. Wszystkie te składniki podlegają ciągłemu procesowi przekształceń za pomocą przepływów informacyjno-decyzyjnych, czyli regulatorów ekonomicznych i administracyjnych. Gospodarkę narodową, jako system gospodarczy, podzielić można na podsystem realny (sferę realną) i podsystem regulacji (sferę regulacji). Analizując procesy gospodarcze celowym staje się posłużenie uproszczonym obrazem gospodarki rynkowej, w postaci jej modelu.
60
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
PODSTAWOWE POJĘCIA DO ZAPAMIĘTANIA Gospodarka narodowa (jako makrosystem, jako całokształt działalności gospodarczej), struktura gospodarki narodowej (podmiotowa, własnościowa, prawno-organizacyjna, funkcjonalna, produkcyjna (rzeczowa), zatrudnienia i kwalifikacji, stosowanych technologii), podmioty gospodarki narodowej, gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwo, spółki, /jednoosobowe; osobowe (cywilne, jawne) ;kapitałowe (z o.o., akcyjne, komandytowe); spółki z udziałem podmiotów zagranicznych (joint ventures)/. ZAGADNIENIA KONTROLNE I. II. III. IV. V. VI.
OKREŚL POJĘCIE GOSPODARKI NARODOWEJ. OKREŚL ISTOTĘ STRUKTURĘ GOSPODARKI NARODOWEJ I DOKONAJ JEJ KLASYFIKACJI. W SKAŻ I SCHARAKTERYZUJ RODZAJE PODMIOTÓW GOSPODARCZYCH. OMÓW FUNKCJE I CELE GOSPODARSTW DOMOWYCH. OMÓW FORMY ORGANIZACYJNE PRZEDSIĘBIORSTW . OKREŚL ISTOTĘ SPÓŁKI, DOKONAJ KLASYFIKACJI SPÓŁEK ORAZ SCHARAKTERYZUJ JE.
LITERATURA ZALECANA 1. D.Begg, S.Fischer, R.Dornbusch, Ekonomia tom 1, Warszawa 1993, rozdz.1 2. Elementarne zagadnienia ekonomii. Praca zbiorowa pod red R.Milewskiego, PWN, Warszawa 1993, rozdz.1 3. Elementy makro i mikro ekonomii dla inżynierów. Pod redakcją naukowa S.Marciniaka, PWN, Warszawa 1993, rozdz.3 4. M.Nasiłowski, System rynkowy. Podstawy mikro- i makroekonomii, IKE PTE Sp. z o.o., Wydawnictwo KeyTex, Warszawa 1992, rozdz.2 5. Polityka ekonomiczna. Pod redakcją B. Winiarskiego, WAE im. O.Langego., Wrocław 1992, rozdz. 2 i 4 6. P.A.Samuelson, W.D.Nordhaus, Ekonomia 1, PWN, Warszawa 1995, rozdz.20
61
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
B. MAKROEKONOMIA Przedstawione w pierwszej części podręcznika (PROLEGOMENA) rozważania w kwestii metodologii przedmiotu ekonomia i polityka ekonomiczna, to jest określenia istoty, zakresu i rodzajów ekonomii oraz wskazania i opisania podstawowych procedur badawczych rzeczywistości gospodarczej, w kolejnym kroku dociekań muszą skupić swą uwagę na problemach wynikających z najbardziej ogólnego podziału ekonomii, na makroekonomię i mikroekonomię. Kolejny blok wykładów skupiony zostanie na pierwszej - co wcale nie oznacza najważniejszej - części ekonomii, to jest na makroekonomii. Obejmie on tematykę: teorii i praktyki makroekonomicznej, podstawowych problemów makroekonomicznych, rachunków dochodu narodowego, wzrostu i rozwoju gospodarczego, koniunktury gospodarczej i równowagi gospodarczej. Odzwierciedla ona najważniejsze problemy rzeczywistości gospodarczej w skali makro. Powinno to pozwolić na zrozumienie podstawowych zagadnień makroekonomii.
62
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
V. TEORIA I PRAKTYKA MAKROEKONOMII. ZARYS PODSTAWOWYCH PROBLEMÓW Szeroki zakres problematyki makroekonomicznej, wymaga podjęcia w pierwszych kroku jej rozpoznania zagadnień wprowadzających, takich jak: istota makroekonomii z punktu widzenia teorii i zarys jej podstawowych problemów; praktyka makroekonomiczna oraz polityka makroekonomiczna a także współczesne poglądów na makroekonomię.
1. TEORIA MAKROEKONOMII Ekonomia zajmując się problemem rozwiązywania kwestii niemożności zaspokajania wszystkich potrzeb (chęci) materialnych przy pomocy dostępnych lecz ograniczonych zasobów, dąży do stworzenia podstaw wyborów co do najlepszej alokacji zasobów - z powodu ich rzadkości - w skali dotyczącej zarówno poszczególnych ludzi, jak i społeczności lokalnych oraz całego kraju. Z tych też powodów, wobec złożoności rzeczywistości gospodarczej świata, nie jest możliwe pełne i jednoznaczne jego badanie. Konieczne jest bowiem poczynienie pewnych czynności upraszczających obszar przedmiotu badań. Ich wynikiem jest bardzo ogólny podział ekonomii jako dyscypliny wiedzy na dwie zasadnicze części; na makroekonomię i mikroekonomię. Każda z nich, mimo coraz większej zbieżności problemów badawczych, a przez to zacierania się różnic między nimi, dotycząc jednak różnej skali problemów odwołuje się do innej aparatury pojęciowej. Dlatego też zrozumienie tej problematyki wymaga nie tylko przybliżenia istoty makroekonomii ale również wskazania podstawowych kategorii którymi się ona posiłkuje. 1.1. Istota makroekonomii Dociekając istoty makroekonomii, kwestią pierwszoplanową jest wskazanie kryteriów i cech rozróżniających ją od mikroekonomii. Cech różnicujących te dwa rodzaje ekonomii jest wiele, zdecydowanie więcej niż sugerowały by to greckie przedrostki makro- i mikro. Stanowią je bowiem: − różnice skali zainteresowań, to jest różnice pomiędzy problemami ekonomicznymi w dużej skali a problemami ekonomii w skali małej; − różny cel analizy, oraz − różne podejścia badawcze w analizie operacyjnej, charakteryzujące się skrajnością skali szczegółowości dociekań oraz uwzględnienia skali związków badanych obiektów i procesów. Te wyszczególnione cechy różnicujące makro- i mikroekonomię pozwalają przybliżyć istotę makroekonomii. Po pierwsze − makroekonomię trzeba traktować jako świadomie uproszczony model, dzięki któremu możemy wyodrębnić kluczowe elementy problemu i myśleć o nich w uporządkowany sposób. Po drugie − makroekonomia nie jest sumą wycinkowych analiz mikroekonomicznych dotyczących każdego poszczególnego rynku, bowiem sformułowany w ten sposób model byłby tak nieporęczny i skomplikowany, że trudno byłoby uchwycić wszystkie zjawiska ekonomiczne w ruchu. Po trzecie − makroekonomia zajmuje się głównie powiązaniami między różnymi częściami gospodarki, opierając się przy czynionych analizach operacyjnych, uproszczeniami poszczególnych elementów konstrukcyjnych - tak, aby móc wyjaśnić jak pasują one do siebie i w jaki sposób wzajemnie na siebie wpływają. Po czwarte − makroekonomia bada szerokie agregaty gospodarcze, bowiem zajmuje się badaniem sposobu działania gospodarki jako całości. Reasumując trzeba stwierdzić, że makroekonomia jest badaniem gospodarki narodowej jako całości lub też badaniem jej znaczących części. Odnosi się ona do ogólnego obrazu gospodarki 63
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
narodowej, a nie do szczegółów działalności gospodarczej danego kraju. Jest więc ona nauką o gospodarce jako całości, zajmującą się nie jej szczegółami lecz ogólnym obrazem. Jako taka : − obserwuje całość zakupu dóbr i usług dokonywanych przez konsumentów; − ocenia ilość pieniędzy na wydanych przez wszystkich producentów na budowę nowych zakładów i ich wyposażenia; − śledzi ogólny poziom cen lub średnią wszystkich cen, oraz − bada dochody wszystkich zatrudnionych i globalną liczbę wszystkich zatrudnionych w gospodarce. Te obszary zainteresowań makroekonomii wskazują, iż odnosi się ona do badania trzech podstawowych zagadnień: wzrostu gospodarczego (krajowej produkcji), bezrobocia oraz inflacji, poprzez udzielanie odpowiedzi na następujące pytania: co określa poziom krajowej produkcji i dochodu narodowego?; co określa ogólny poziom cen? stopę inflacji?; jakie skutki wywiera polityka monetarna i budżetowa rządu na ogólny poziom cen, dochodu, produkcji, zatrudnienia i bezrobocia?; oraz co może zrobić rząd (jeśli w ogóle coś może) dla zwalczania inflacji, bezrobocia i recesji? Kwestie ukryte pod tymi pytaniami, stanowią nie tylko przedmiot akademickich zainteresowań, ale i również przedmiot zainteresowań polityki gospodarczej, bowiem muszą one rozstrzygać czy wypracowane teorie mogą znaleźć zastosowanie do rozwiązywania problemów rzeczywistego świata. 1.2. Podstawowe kategorie makroekonomiczne Ogólna formuła definicji makroekonomii, wskazując na trzy główne obszary swoich zainteresowań, to jest na wzrost gospodarczy, bezrobocie i inflację, narzuca jednocześnie konieczność przybliżenia ich istoty jako określonych kategorii, a później także w kontekście polityki makroekonomicznej jako określonych procesów i zjawisk. Do ogólnych kategorii ekonomicznych przedstawionych wcześniej, trzeba dodać takie jak: wzrost gospodarczy, produkt narodowy, zatrudnienie i bezrobocie, inflacja i międzynarodowe stosunki gospodarcze (w tym eksport). Każda z nich ze względu na swą makroekonomiczną wagę musi stać się przedmiotem odrębnych rozważań. Stąd też w tym miejscu potraktowana zostanie sygnalizacyjnie. Wzrost gospodarczy to proces powiększania z okresu na okres podstawowych wielkości ekonomicznych, zwłaszcza rozmiarów potencjalnego produktu krajowego, potencjalnego realnego produktu narodowego oraz powiększanie zdolności wytwórczych gospodarki. Oznacza on zmianę strumieni dóbr i usług oraz zasobów gospodarczych, a także poprawę relacji ilościowych produkcji i podziału dóbr i usług. Zatrudnienie i bezrobocie to dwie ważkie kwestie makroekonomiczne. Zatrudnienie (inaczej praca, robota, zajęcie, wysiłek) praca osób, których stosunek do pracy oparty jest na umowie najmu, mianowaniu lub współużytkowaniu środków produkcji. Bezrobocie zaś to miara liczby osób zarejestrowanych, jako poszukujących pracy i pozostających bez zajęcia - a opisanych stopą bezrobocia (to jest odsetkiem siły roboczej pozostającej bez pracy). Inflacja to proces wzrostu cen w gospodarce. Charakteryzuje go "stopa inflacji " traktowaną jako procentowy wzrost przeciętnych cen dóbr i usług w ciągu roku Międzynarodowe stosunki gospodarcze (nazywane także międzynarodowymi stosunkami ekonomicznymi) to część ogólnych stosunków ekonomicznych nawiązywanych na forum międzynarodowej działalności gospodarczej. Obejmują one: międzynarodowy podział pracy; międzynarodową wymianę gospodarczą (międzynarodowy obrót gospodarczy); międzynarodową wymianę towarów; międzynarodową wymianę usług; międzynarodowe obroty (transfery) kapitałowe; międzynarodowe przepływy technologii; międzynarodowe przepływy ludności (siły roboczej) oraz międzynarodowe stosunki finansowe.
64
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
2. PRAKTYKA MAKROEKONOMICZNA Rzeczywistość gospodarki rynkowej w wymiarze praktyki makroekonomicznej to splot różnorodnych związków między: produkcją dóbr i świadczeniem usług: podziałem i transferem wytworzonych dochodów; wydatkami na konsumpcję i inwestycje; wpływem zewnętrznych i wewnętrznych uwarunkowań rozwojowych. Stanowią one w pewnym sensie również wyraz próby znalezienia rozwiązania podstawowych problemów ekonomicznych, które sprowadzają się do urealnienia odpowiedzi na następujące pytania: − co (jakie dobra) należy produkować i w jakich ilościach? − jak się powinno produkować dobra? - to znaczy: przez kogo, z jakich zasobów i za pomocą jakiej metody technicznej mają być one wytwarzane? − do kogo mają być wytwarzane dobra? - to znaczy kto je (dobra i usługi) ma użytkować i czerpać z nich korzyści? Problemy te rozumiane jako poważne zadania do rozwiązania w obszarze makroekonomii (schemat 5.1) ujawniają się przez pryzmat: wzrostu gospodarczego, zatrudnienia i bezrobocia, cen i inflacji oraz międzynarodowych stosunków gospodarczych . Złożoność tych wszystkich kwestii, powoduje, iż obraz realnych współzależności makrogospodarczych jest trudny do określenia. Koniecznym w związku z tym staje się zarysowanie modelu podstawowych współzależności makroekonomicznych oraz przedstawienie zarysu polityki makroekonomicznej. Taka logika dociekań winna pomóc w zrozumieniu podstawowych problemów makroekonomicznych gospodarki narodowej. 2.1.Zarys podstawowych współzależności polityki makroekonomicznej Istota podstawowych problemów i współzależności praktyki makroekonomicznej dostrzegana jest w modelu systemu makroekonomicznego - skonstruowanego jako zbiór współzależnych zmiennych, czynników, uwarunkowań oraz mechanizmów zależnościowych. Zakłada on istnienie: czynników sterujących - nazywanych także zmiennymi sterującymi, pobudzającymi zagregowaną podaż i zagregowany popyt; czynników wytwórczych (czynników produkcji); bloku wzajemnego oddziaływania agregatowego popytu i agregatowej podaży - tworzącego w istocie mechanizm makrogospodarczy; oraz wyników tego oddziaływania nazywanych także zmiennymi pochodnymi - albo inaczej zmiennymi indukowanymi (schemat 5.1.). Zmiennymi sterującymi są zmienne zewnętrzne oraz zmienne wewnętrzne . Pierwszą grupę zmiennych stanowią warunki klimatyczno-pogodowe, zagrożenia militarne (a więc siły nieekonomiczne) oraz siła gospodarczego otoczenia zewnętrznego. Z kolei zmiennymi wewnętrznymi są zmienne polityczne oraz zmienne ekonomiczne. Zmiennymi politycznymi jest szeroko rozumiana polityka gospodarcza państwa - tak wewnętrzna (pieniężna, fiskalna, dochodowa,...) jak i zewnętrzna (zagraniczna polityka gospodarcza). Status tej grupy zmiennych zależy przede wszystkim od instrumentów (narzędzi i środków) polityki gospodarczej. Zmiennymi ekonomicznymi (inaczej zasobowymi) są natomiast zasoby czynników produkcji (praca, ziemia, kapitał, technologia, przedsiębiorczość). Zmienne sterujące koncentrują uwagę na całym obszarze makrogospodarki będącej jednocześnie polem działania sił zagregowanego popytu i zagregowanej podaży. Natomiast zmienne indukowane są pochodnymi funkcjonowania układu makroekonomicznego, czyli wynikiem zaistniałego procesu gospodarczego. Zawierają one jednocześnie w sobie wszystkie cele polityki makrogospodarczej, a więc wzrost gospodarczy (produkt krajowy), zatrudnienie, pożądany poziom cen oraz pożądany eksport netto. Odwołanie się do takiego modelu systemu makroekonomicznego skłania do postawienia szeregu pytań i uzyskania na nie odpowiedzi. Są nimi pytania dotyczące: a) wzrostu gospodarczego: co go charakteryzuje?; jakie procesy mają na niego wpływ?; co on oznacza?; co jest jego elementami sprawczymi? b) inflacji: co ją wywołuje? czy - podaż pieniądza?, czy - też związki zawodowe? ; dlaczego ludzie są tak wrażliwi na inflację? czy inflacja powoduje bezrobocie? 65
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
c) bezrobocia: jakie są jego przyczyny? dlaczego jest ono obecnie tak wysokie?; dlaczego zwiększyło się ono ostatnio tak znacznie?; czy robotnicy sami skazują się na bezrobocie po przez nadmierne żądania płacowe?; czy wysokie bezrobocie jest konieczne dla utrzymania inflacji pod kontrolą?; czy rząd mógł stworzyć więcej miejsc pracy? d) międzynarodowych stosunków gospodarczych: co stanowi o ich istocie? co one obejmują? jaki jest ci zakres?; który z ich elementów jest podstawowy dla gospodarki narodowej? Schemat 5.1. Model funkcjonowania makrogospodarki Opracowano na podstawie: Warszawa 1995, s. 151-152
P.A.Samuelson,
W.D.Nordhaus,
Ekonomia
1,
PWN,
2.3. Polityka makroekonomiczna Polityka makroekonomiczna - to oddziaływanie rządu na zachowania się gospodarki jako całości, za pośrednictwem całej gamy narzędzi polityki gospodarczej. Jest to więc polityka gospodarcza prowadzona w makroskali, której nadrzędnym zadaniem jest poprawa bytu większości lub całej ludności kraju, poprzez dążenie do realizacji celów co do których osiągnięto pewna ogólną zgodę (a są nimi: 1) pełne i stabilne zatrudnienie; 2) rozsądna stabilność cen; 3) wysokie i coraz wyższe zarobki 4) inne cele o charakterze międzynarodowym) przy wykorzystaniu dostępnych środków polityki gospodarczej. Jej realizacja wymaga poniesienia także określonych kosztów, wiążących się z poświęceniem pewnych wolności indywidualnych. Oznacza to, iż rozważając jakikolwiek problem makroekonomiczny, trzeba postawić sobie pytania: − po pierwsze, jak poważny jest dany problem?; − po drugie, w jaki sposób można przyczynić się do jego rozwiązania?; oraz − po trzecie, jakim kosztem ten problem rozwiązać? Taki zakres polityki makroekonomicznej pozwala wyróżnić w jej obszarze następujące jej rodzaje: − politykę fiskalną (nazywaną niekiedy polityką budżetową) kształtującą poziom wydatków i podatków w celu osiągnięcia wysokiego i stabilnego poziomu zatrudnienia oraz produkcji, stabilności cen i wzrostu gospodarczego: − politykę monetarną (pieniężną) oddziaływającą stopa wzrostu krajowej podaży pieniądza w celu stabilizowania poziomu zatrudnienia i produkcji. Ocena tak realizowanej polityki makroekonomicznej wymaga rozróżnienia kwestii sposobu funkcjonowania gospodarki i zagadnień o charakterze normatywnym które odnoszą się do preferencji lub sadów wartościujących. Jest to konieczne dla kształtowania polityki makroekonomicznej, jej oceny oraz korekty wobec wielkości i skomplikowania problemów makroekonomicznych. Pomocnym w tym względzie jest odwołanie się do pomiaru poziomu aktywności gospodarczej. Rząd bowiem, aby mógł dokonać wyboru odpowiednio owocujących działań, musi mieć możliwość dokładnego śledzenia przebiegu procesów gospodarczych. Umożliwia to wiele miar, spośród których za najważniejsze uznać trzeba : 1) produkt narodowy brutto i netto, które są precyzyjnymi, ale jednocześnie także pod pewnymi względem arbitralnymi miarami ogólnej produkcji krajowej; 2) dochód narodowy, dochody osobiste i osobiste dochody dyspozycyjne które są miarami siły nabywczej konsumentów przed i po opodatkowaniu; 3) stopę bezrobocia, która stanowi miarę trudności znalezienia pracy przez ludność; 4) stopy inflacji, będącą miarą trwałego wzrostu ogólnego poziomu cen.
66
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
3. MAKROEKONOMIA A GŁÓWNE NURTY WSPÓŁCZESNEJ MYŚLI EKONOMICZNEJ Ważną sprawą przy dociekaniach w kwestii teorii i praktyki makroekonomii jest umiejscowienie tej problematyki w poszczególnych nurtach współczesnej myśli ekonomicznej. Odpowiedź na te pytanie nie jest łatwym, bowiem ekonomiści różnią się istotnie w kwestiach rozwiązywania współczesnych problemów makroekonomicznych. 3.1. Współczesne poglądy na makroekonomię Analizując dorobek współczesnej myśli ekonomicznej wskazać trzeba takie szkoły jak: klasyczna, keynesowska, monetarystyczna, ekonomii podaży oraz racjonalnych oczekiwań. Teorie reprezentowane przez te szkoły obok wspólnych elementów mają wiele istotnych różnic. Jeśli wspólnymi elementami jest, to różnice polegają przede wszystkim na przywiązywaniu różnej wagi i nadawaniu różnej rangi zasadniczym siłom ekonomicznych takim jak: pieniądz, zagregowany popyt, zagregowaną podaż oraz oczekiwania. 3.1.1. Klasycy Ponieważ współczesny nurt klasyczny nie jest jednorodnym, prezentację jego poglądów trzeba rozszerzyć na szkoły w nim tkwiące. Są nimi będąca jego rdzeniem szkoła klasyczna (stara), nową szkoła klasyczna oraz umiarkowany monetaryzm. 3.1.1.1. Szkoła klasyczna Szkoła klasyczna w dociekaniach ekonomicznych posługuje się teorią makroekonomiczną, zakładającą, że gospodarka w długim okresie, o ile nie będzie się zakłócać jej funkcjonowania, doprowadzi do równowagi i neutralności pieniądza. Zgodnie z tą teorią, wzrost bezrobocia doprowadzi do spadku stawek płac, ponieważ większa liczba robotników będzie konkurować o mniejszą liczbę stanowisk pracy. Gdy cena siły roboczej spadnie, przedsiębiorcy będą zatrudniali więcej pracowników, obniżając stopę bezrobocia i doprowadzając do ożywienia produkcji. Klasyczni ekonomiści za nierównowagę gospodarczą obwiniają przejściowo działające czynniki, za winnych bezrobocia i obniżenia produkcji uznawają związki zawodowe i przepisy ograniczające spadek stawek płac w reakcji na spadek popytu. W ślad za tym, ich recepta rozwiązywania problemów makroekonomicznych sprowadza się do sugestii:" znieść wszystkie prawa ograniczające elastyczne kształtowanie się cen i płac ". W systemie wolnego rynku widzą oni także mechanizmy rozwiązywania problemu spadku tempa wzrostu produktywności. Jeśli ludzie chcą więcej dóbr i usług i mają dość pieniędzy by je nabyć, wtedy przedsiębiorstwa będą więcej inwestować, a nowe, bardziej sprawne urządzenia pozwolą na osiągnięcie wzrostu produktywności i wielkości produkcji w przyszłości. 3.1.1.2.Nowa szkoła klasyczna Nowa szkoła klasyczna bazuje na nurcie myślenia zakładającego niemal natychmiastowe równoważenie rynku oraz racjonalność oczekiwań zakładających ustalanie zmiennych gospodarczych na poziomie odzwierciedlających przewidywaną ich wysokość na warunkach równowagi. Poglądy tej szkoły nazywane nową makroekonomią klasyczną, są klasycznymi ponieważ zakładają, że giętkość płac i cen pozwala gospodarce odzyskać równowagę przy pełnym zatrudnieniu i produkcji na poziomie potencjalnym; nowymi zaś dlatego, bowiem zakładają, że elastyczność płac i cen czyni proces ich dostosowań niemal natychmiastowym. Oznacza to, zdaniem ekonomistów zwolenników tego nurtu, że każda zmiana, jaką można było przewidzieć, znajdzie odzwierciedlenie już na etapie ustalania tych zmiennych. W ślad za tym przejściowe odchylenia w zatrudnieniu mogą spowodować tylko nieprzewidziane wydarzenia, ale tylko w chwili dokonywania korekty zmiennych. W ślad za tym przejściowe odchylenia w zatrudnieniu mogą spowodować tylko nieprzewidziane wydarzenia, ale tylko w 67
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
chwili dokonania korekty zmiennych. Ponieważ z założenia gospodarka jest bliska stanu pełnego zatrudnienia, polityka zarządzania popytem sprowadzi się w istocie do kompensacji zmiany cen i płac, które sprawią, iż popyt globalny powróci do poziomu właściwego zatrudnienia. Polityka gospodarcza - zdaniem przedstawicieli tej szkoły winna skupić się na przeciwdziałaniu i ograniczaniu nieprzewidzianych wydarzeń. Kierować zaś winna się na utrzymanie inflacji na niskim poziomie i na promocji polityki podażowej, zmierzającej do przesunięcia w górę poziomu potencjalnego zatrudnienia i potencjalnej produkcji. 3.1.1.3. Umiarkowany monetaryzm Umiarkowany monetaryzm to nurt hołdujący klasycznej doktrynie, utrzymującej, że wzrost podaży prowadzi do wzrostu cen, a nie do wzrostu produkcji. Przedstawiciele tej szkoły uważają, że przywrócenie pełnego zatrudnienia nie jest procesem błyskawicznym, lecz wymagającym czasu. Przyznają oni częściowo rację argumentom dowodzącym nieelastyczności płac w krótkim okresie. Nie reprezentują oni jednak zgodnego stanowiska w kwestii założeń, co do sposobu tworzenia się oczekiwań. Część z nich skłania się ku racjonalnym oczekiwaniom, inni zaś preferują oczekiwania ekstrapolacyjne, zwane także adaptacyjnymi. Zdaniem monetarystów - głęboka obniżka podaży pieniądza może wywoływać głęboką, chociaż przejściową recesję. Z tych to względów należy się jej wystrzegać. Ponad to, próby zarządzania popytem mogą dąć skutek odwrotny od zamierzonego, jeśli gospodarka w chwili jego uruchomienia weszła już w fazę silnego ożywienia. Dlatego też rząd powinien zrezygnować z prób precyzyjnego manipulowania popytem globalnym i skoncentrować się na długofalowej polityce zmierzającej do utrzymywania niskiego poziomu inflacji i realizacji polityki podażowej, która zwiększa poziom pełnego zatrudnienia i produkcji potencjalnej. 3.1.2. Keynesiści Również nurt keynsowski nie jest jednorodny pod względem poglądów na zasadnicze kwestie makroekonomiczne. Ujawniają to reprezentujące go szkoły : keynesowska (stara), eklektycznych keynesistów oraz skrajnych keynesistów. 3.1.2.1. Szkoła keynesowska Szkoła keynesowska jest wyrazicielem teorii makroekonomicznej, która szczególnie podkreśla fakt niestabilnej natury gospodarki, oraz wynikającej z niego konieczności stosowania aktywnych, doraźnych posunięć polityki gospodarczej rządu w celu wyeliminowania bezrobocia i inflacji. Ekonomiści reprezentujący ten kierunek myślenia uważają, że główną przyczyną niskiego poziomu produkcji i bezrobocia jest niedostateczna wielkość ogólnych wydatków wszystkich podmiotów gospodarczych (to jest konsumentów, przedsiębiorstw i instytucji rządowych) które to razem wzięte nie zgłaszają wystarczającego popytu na dobra i usługi, by zapewnić pełne zatrudnienie siły roboczej. W ślad za tym keynesiści sugerują, że problem bezrobocia można rozwiązać poprzez podniesienie ogólnego poziomu wydatków w oparciu o: po pierwsze - obniżenie podatków, co zwiększa zdolność nabywczą konsumentów i przedsiębiorstw, a konsekwencji podnosi poziom ogólnego popytu; po drugie - wzrost wydatków rządowych (państwowych); oraz po trzecie, obniżenie stóp procentowych przez zwiększenie zasobów pieniądza, skłaniających przedsiębiorstwa i konsumentów do brania pożyczek na nowe zakupy. Dla keynesistów: − wszelkie posunięcia polityki stymulującej popyt na inwestycje w ostatecznym rachunku doprowadzają do zwiększenia zarówno produkcji jak i tempa wzrostu produkcyjności pracowników; − zarówno produkcja jak i ceny odgrywają rolę w równoważeniu gospodarki w krótkim okresie, a o dominacji jednego z tych czynników będzie zależało od skali niewykorzystanych zasobów; 68
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
− postrzeganie inflacji następuje poprzez pryzmat popytu. 3.1.2.2. Eklektyczni keynesiści Eklektyczni keynesiści - to różnobarwna grupa ekonomistów o rodowodzie keynesowskim zarażona monetaryzmem; to keynesiści na krótką metę i monetaryści w analizie długookresowej. Poglądy tej szkoły sprowadzają się do przekonania, że gospodarka ostatecznie wróci do stanu pełnego zatrudnienia, przy jednak powolnym (wieloletnim) dostosowaniu płac i cen. Uważa się, że mimo tego, że polityka sterowania popytem nie może zwiększać produkcji i zatrudnienia bez końca, warto podejmować aktywną politykę stabilizacyjną dla uniknięcia nadmiernego przegrzania lub załamania koniunktury, które mogłoby być wieloletnim, a przez to łatwo diagnozowane. Docenia się znaczenie polityki podażowej w długim okresie, dostrzegając jednocześnie, że eliminowanie poważnych załamań i stagnacji inwestycji może być ważnym narzędziem powiększania kapitału i potencjalnego produktu w długim okresie. 3.1.2.3 Skrajni keynesiści Skrajni keynesiści - to ekonomiści reprezentujący ortodoksyjny keynesizm i obstający przy tezie o niezdolności rynków do samoczynnego osiągania równowagi w krótkim okresie, będąc jednocześnie przekonani, że także w długim okresie rynki nie muszą osiągnąć równowagi i że bezrobocie może się utrzymywać w nieskończoność, o ile rząd nie podejmie interwencji w celu pobudzenia popytu globalnego. Te pesymistyczne oczekiwania uznaje się jednocześnie jako znaczącą przeszkodę w uzyskaniu znaczącego jego ożywienia. Skrajni keynesiści stoją na stanowisku, że podstawowym obowiązkiem rządu nie powinna być polityka podażowa, zorientowana na podniesienie poziomu potencjalnej produkcji, do którego faktyczna produkcja i tak nie sięga, lecz doprowadza gospodarkę do poziomu potencjalnej produkcji za pomocą środków ekspansywnej polityki fiskalnej i pieniężnej. 3.1.3. Monetaryści Szkoła monetarystyczna stanowi tą teorię makroekonomiczną która postuluje nie aktywistyczną politykę gospodarczą. Poglądy tej szkoły oparte są na założeniu, że gospodarka ma ze swej natury charakter stabilny i zwykle powraca do swego naturalnego stanu po każdym okresie przejściowej nierównowagi. Monetaryści mają skłonność do postrzegania inflacji i niestabilności gospodarki jako podstawowego problemu monetarnego. Uważają oni, że inflacja powstaje głównie wtedy, gdy zbyt wiele pieniędzy jest wpompowanych w gospodarkę przez poszczególne instytucje rządowe. Rozwiązanie tej bolączki widzą w redukcji ilości pieniądza w gospodarce. Monetaryści: − zalecają automatyczną zasadę wzrostu wielkości zasobów pieniądza (np. 2-4% rocznie) lub przynajmniej bardziej gładkie, wolniejsze tempo wzrostu; − wierzą w zdolności prywatnego sektora do samo poprawy i sceptycznie oceniają zdolność rządu do kierowania gospodarką; − wiążą nieregularności w działalności gospodarczej z nieregularnym wzrostem zasobów pieniężnych; − są przekonani, że należy spodziewać się jakiegoś poziomu bezrobocia przy założeniu dążenia ludzi do znalezienia najlepszych możliwych miejsc pracy i istnienia systemu zasiłków dla bezrobotnych oraz zasiłków socjalnych; − bardziej dążą do redukcji inflacji niż do zmniejszania bezrobocia; − choć podkreślają w swych poglądach rangę wahań tempa wzrostu zasobów pieniądza, są one w wielu kwestiach zbliżone do poglądów szkoły klasycznej. − choć podkreślają w swych poglądach rangę wahań tempa wzrostu zasobów pieniądza, są one w wielu kwestiach zbliżone do poglądów szkoły klasycznej.
69
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
3.1.4. Podażowcy Szkoła "ekonomii podaży" reprezentuje te poglądy szkoły makroekonomicznej, która podkreśla znaczenie podaży w rozwiązywaniu problemów bezrobocia i inflacji. Główny i podstawowy nacisk kładziony jest na : zarządzanie podażą, to jest na znaczenie bodźców do pracy, oszczędzania i inwestowania od znaczenia zarządzania popytem przy kształtowaniu makroekonomicznych kierunków polityki w celu osiągania maksymalnego zatrudnienia, produkcji, wzrostu gospodarczego i stabilności cen. Ekonomiści szkoły podażowej: − jako przyczynę niskiej produkcji i bezrobocia postrzegają w wysokich stawkach podatku dochodowego; − w inflacji widzą częściowo stronę podażową, gdyż uznają, że podwyżki cen mogą być modernizowane (pobudzane) wzrostem produkcji - podażą dóbr i usług, które ludzie chcą nabyć; − rozwiązywania problemów bezrobocia, inflacji i produktywności sprowadzają do redukcji stóp podatków, co wzmogłoby motywację ludzi do pracy, oszczędzania i inwestowania. 3.1.5. Racjonaliści Szkoła racjonalnych oczekiwań - wyraża teorię makroekonomiczną która podkreśla jałowość polityki makroekonomicznej, ponieważ ludzie działając we własnym interesie zmodyfikują swoje przewidywania lub oczekiwania w oparciu o posiadaną wiedze o rzeczywistości. Teoretycy tej szkoły: − dają w swych dociekaniach priorytet "oczekiwaniom"; − zakładają, że jeśli ludzie zauważą, że deficyt budżetowy i stopy oprocentowania są ze sobą skorelowane dodatnio - to będą próbowali zapożyczyć się, gdy deficyt budżetu ulegnie zwiększeniu, oczekując wzrostu stóp oprocentowania (co jest w praktyce niespotykane); − uznają, że wysiłki rządu by zmienić wielkość zasobów pieniądza będą zniwelowane przez defensywne reakcje ludności, oparte o jej przewidywanie tego, co stanie się ze stopą oprocentowania, cenami i kosztami produkcji; − sugerują (w krańcowych sadach), Ze rząd jest całkowicie niezdolny wpływać na poziom krajowej produkcji, bezrobocie a nawet w krótkim kresie czasu, przez zmiany podatków, wydatków rządowych, lub zasobów pieniądza. 3.2. Zasadnicze obszary rozbieżności poglądów na makroekonomię Poglądy poszczególnych nurtów ekonomicznych na temat głównych kwestii makroekonomicznych ujawniają poważne zróżnicowanie (schemat 5.2.). Stopień zróżnicowania jest tak daleki, że prowadzi do znacznie odbiegających od siebie wniosków. Dowodzi tego bardzo wyraźnie analiza i ocena podstawowych nurtów makroekonomicznych dokonana według kryterium sposobu podejścia do trzech zasadniczych problemów, to jest szybkości z jaką rynek osiąga równowagę, sposobu kształtowania się oczekiwań oraz względności wagi przywiązywania się do problematyki długo i krótkookresowej. Poczynione pod tym kątem porównania wskazują, że przyjęte kryteria są wystarczające w zrozumieniu poglądów głównych szkół makroekonomicznych. Ujawniły one również, że mimo dużej zgodności ekonomistów w wielu kwestiach, istnieją pomiędzy nimi także istotne różnice. W sferze ekonomii pozytywnej dotyczą one przede wszystkim sposobu urządzania świata, bowiem recepty je formułujące oparte są na wyłącznie na różnym wartościowaniu spraw. Natomiast w sferze ekonomii normatywnej różnice dotyczą zaleceń dla polityki gospodarczej i wynikają z odmienności ocen rzeczywistości gospodarczej. Porównania ujawniły również potrzebę konieczności konfrontowania teorii ekonomicznych z faktami. Zauważalnymi bowiem stają się w wielu przypadkach sytuacje rodzące brak ostatecznych odpowiedzi.
70
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Schemat 5.2. Zestawienie porównawcze rywalizujących ze sobą poglądów Źródło: D.Begg, S.Fischer, R.Dornbusch, Ekonomia tom 2, PWE, Warszawa 1992, s. 376 STRESZCZENIE Makroekonomię od mikroekonomii różni wiele, zdecydowanie więcej niżby sugerował to przedrostek makro- i mikro-. Cechami różnicującymi jest przede wszystkim: różna skala zainteresowań, to jest różnice pomiędzy problemami ekonomicznymi w dużej skali a problemami ekonomii w skali małej; różny cel analizy, oraz różne podejścia badawcze w analizie operacyjnej, charakteryzujące się skrajnością skali szczegółowości dociekań oraz uwzględnienia skali związków badanych obiektów i procesów. Istotą makroekonomii jest traktowanie jej jako uproszczonego modelu, co pozwala wyodrębnić kluczowe elementy problemu i myśleć o nich w sposób uporządkowany sposób. Nie jest ona jednak sumą wycinkowych analiz mikroekonomicznych dotyczących każdego poszczególnego rynku, bowiem sformułowany w ten sposób model byłby tak nieporęczny i skomplikowany, że trudno byłoby uchwycić wszystkie zjawiska ekonomiczne w ruchu. Zajmuje się ona głównie powiązaniami między różnymi częściami gospodarki, opierając się przy czynionych analizach operacyjnych, uproszczeniami poszczególnych elementów konstrukcyjnych - tak, aby móc wyjaśnić jak pasują one do siebie i w jaki sposób wzajemnie na siebie wpływają. Makroekonomia bada szerokie agregaty gospodarcze, bowiem zajmuje się badaniem sposobu działania gospodarki jako całości. Makroekonomia jest badaniem gospodarki narodowej jako całości lub też badaniem jej znaczących części. Odnosi się ona do ogólnego obrazu gospodarki narodowej, a nie do szczegółów działalności gospodarczej danego kraju. Jest ona nauką o gospodarce jako całości, zajmującą się nie jej szczegółami lecz ogólnym obrazem. Jako taka : obserwuje ona całość zakupu dóbr i usług dokonywanych przez konsumentów; ocenia ilość pieniędzy wydanych przez wszystkich producentów na budowę nowych zakładów i ich wyposażenia; śledzi ogólny poziom cen lub średnią wszystkich cen, oraz bada dochody wszystkich zatrudnionych i globalną liczbę wszystkich zatrudnionych w gospodarce. Te obszary zainteresowań makroekonomii wskazują, iż odnosi się ona do trzech podstawowych zagadnień badania krajowej produkcji, bezrobocia oraz inflacji. Rzeczywistość gospodarki rynkowej w wymiarze praktyki makroekonomicznej ujawnia się jako splot różnorodnych związków między: produkcją dóbr i świadczeniem usług, podziałem i transferem wytworzonych dochodów; wydatkami na konsumpcję i inwestycje; wpływem zewnętrznych i wewnętrznych uwarunkowań rozwojowych. Złożoność tych wszystkich problemów, powoduje, iż obraz realnych współzależności makrogospodarczych jest trudny do określenia. Istota podstawowych problemów i współzależności praktyki makroekonomicznej dostrzegana jest w modelu systemu makroekonomicznego, zakładającego istnienie czynników sterujących - nazywanych także zmiennymi sterującymi, pobudzającymi zagregowaną podaż i zagregowany popyt; bloku wzajemnego oddziaływania agregatowego popytu i agregatowej podaży; oraz wyników tego oddziaływania nazywanych także zmiennymi pochodnymi. Polityka makroekonomiczna - to oddziaływanie rządu na zachowania się gospodarki jako całości, za pośrednictwem całej gamy narzędzi polityki gospodarczej. Rząd nakłada więc podatki, zleca zamówienia, wpływa na wielkość podaży pieniądza, stopę procentową i kurs walutowy oraz wyznacza zadania w dziedzinie produkcji i zakres cen w gałęziach znacjonalizowanych. Ocena tak realizowanej polityki makroekonomicznej wymaga rozróżnienia kwestii sposobu funkcjonowania gospodarki i zagadnień o charakterze normatywnym które odnoszą się do preferencji lub sadów wartościujących. Polityka makroekonomiczna - to polityka gospodarcza prowadzona w makroskali, której nadrzędnym zadaniem jest poprawa bytu większości lub całej ludności kraju, poprzez dążenie do realizacji celów co do których osiągnięto pewna ogólną zgodę przy wykorzystaniu dostępnych środków polityki gospodarczej. Wymaga to poniesienia także określonych kosztów, wiążących się z poświęceniem pewnych wolności indywidualnych. Oznacza to, iż rozważając jakikolwiek problem makroekonomiczny, trzeba postawić sobie pytania: jak poważny jest dany problem?; w jaki sposób można przyczynić się do jego rozwiązania?; oraz jakim kosztem ten problem rozwiązać? Polityka makroekonomicznej pozwala wyróżnić w jej obszarze następujące jej rodzaje: politykę fiskalną (nazywaną niekiedy polityką budżetową), politykę monetarną (pieniężną). Ważną sprawą przy dociekaniach w kwestii teorii i praktyki makroekonomii jest umiejscowienie tej problematyki w poszczególnych nurtach współczesnej myśli ekonomicznej. Odpowiedź na te pytanie nie jest łatwym, bowiem ekonomiści różnią się istotnie w kwestiach rozwiązywania współczesnych problemów makroekonomicznych. Analizując dorobek współczesnej myśli ekonomicznej wskazać trzeba takie szkoły jak: klasyczna, keynesowska, monetarystyczna, ekonomii podaży oraz racjonalnych oczekiwań. Teorie reprezentowane przez te szkoły obok wspólnych elementów mają wiele istotnych różnic. Polegają one przede wszystkim na przywiązywaniu różnej wagi do podstawowych sił ekonomicznych. Poglądy poszczególnych nurtów ekonomicznych na temat głównych kwestii makroekonomicznych ujawniają poważne zróżnicowanie. Stopień zróżnicowania jest tak daleki, że prowadzi niekiedy do znacznie odbiegających od siebie wniosków.
71
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
PODSTAWOWE POJĘCIA DO ZAPAMIĘTANIA Makroekonomia (teoria i praktyka), krajowa produkcja (produkcja globalna), bezrobocie, inflacja, wzrost gospodarczy, dochód narodowy, produkcja dóbr, świadczenie usług, podział i transfer wytworzonych dochodów, konsumpcja, inwestycje, uwarunkowania rozwojowe, rachunek dochodu narodowego, polityka makroekonomiczna, zagregowana podaż, zagregowany popyt, współczesne nurty myśli ekonomicznej (makroekonomicznej), poglądy głównych szkół makroekonomicznych, ZAGADNIENIA KONTROLNE I. II. III. IV. V. VI. VII. VIII. IX.
OKREŚL ISTOTĘ MAKROEKONOMII JAKO TEORII EKONOMII. W SKAŻ PODSTAWOWE PROBLEMY MAKROEKONOMICZNE. W SKAŻ PODSTAWOWE KATEGORIE MAKROEKONOMICZNE. SCHARAKTERYZUJ ISTOTĘ POLITYKA MAKROEKONOMICZNEJ. OMÓW POJĘCIE KATEGORII ZAGREGOWANEJ PODAŻY. OMÓW POJĘCIE KATEGORII ZAGREGOWANEGO POPYTU. OKREŚL I OMÓW WSPÓŁCZESNE NURTY MYŚLI EKONOMICZNEJ ZAJMUJĄCE SIĘ PROBLEMATYKĄ MAKROEKONOMICZNĄ. SCHARAKTERYZUJ POGLĄDY GŁÓWNYCH SZKÓŁ MAKROEKONOMICZNYCH, W SKAŻ GŁÓWNE OBSZARY ROZBIEŻNOŚCI GŁÓWNYCH SZKÓŁ MAKROEKONOMICZNYCH.
LITERATURA ZALECANA 1. D.Begg, S.Fischer, R.Dornbusch, Ekonomia tom 1, Warszawa 1993, rozdz. 1 2. D.Begg, S.Fischer, R.Dornbusch, Ekonomia tom 2, Warszawa 1992, rozdz. 19 3. Elementarne zagadnienia ekonomii. Praca zbiorowa pod red. R.Milewskiego, PWN, Warszawa 1993, rozdz. 1 4. Elementy makro i mikro ekonomii dla inżynierów. Pod redakcją naukową S.Marciniaka, PWN, Warszawa 1993, rozdz. 1 i 8 5. D.R.Kamerschen, R.B.McKenzie, C.Nardinelli, Ekonomia, FGNZZZ "SOLIDARNOŚĆ", Gdańsk 1991, rozdz. 5 i 6 6. E.Lipiński, Historia powszechnej myśli ekonomicznej do roku 1870, PWN, Warszawa 1981 7. M.Nasiłowski, System rynkowy. Podstawy mikro- i makroekonomii, IKE PTE Sp. z o.o., Wydawnictwo KeyTex, Warszawa 1992, rozdz. 1, 6 i 7 8. Polityka ekonomiczna. Pod redakcją B.Winiarskiego, WAE im. O.Langego., Wrocław 1992, rozdz. 1 i 4 9. P.A.Samuelson, W.D.Nordhaus, Ekonomia 1, PWN, Warszawa 1995, rozdz. 1, 2 i 5 10. W.Stankiewicz, Historia myśli ekonomicznej, PWE, Warszawa 1983
72
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
VI. PODSTAWOWE PROBLEMY MAKROEKONOMICZNE Każde społeczeństwo - jak już wstępnie zasygnalizowano - staje przed rozwiązaniem trzech podstawowych problemów ekonomicznych, a mianowicie: − co (jakie dobra) należy produkować i w jakich ilościach? - to znaczy ile i jakich alternatywnych dóbr i usług należy wytwarzać i kiedy mają być one wytwarzane? − jak się powinno produkować dobra? - to znaczy: przez kogo, z jakich zasobów i za pomocą jakiej metody technicznej mają być one wytwarzane? − do kogo mają być wytwarzane dobra? - to znaczy kto je (dobra i usługi) ma użytkować i czerpać z nich korzyści? Problemy te rozumiane jako poważne zagadnienia, kwestie, czy też zadania do rozstrzygnięcia (rozwiązania) w obszarze makroekonomii (schemat 5.1) ujawniają się przez pryzmat: wzrostu gospodarczego i produktu krajowego, zatrudnienia i bezrobocia, cen i inflacji oraz międzynarodowych stosunków gospodarczych. W gospodarce rynkowej rozwiązywane są one na rynku i przez rynek dostrzegany w wymiarze globalnym, tak ze strony globalnego popytu jak i globalnej podaży, przy wspomagających działaniach regulacyjnych państwa ze strony państwa poprzez politykę makroekonomiczną. Są one przy tym rozwiązywane różnymi sposobami przez poszczególne społeczeństwa i poszczególne gospodarki. Wiążą się one jednak zawsze z dokonywaniem wyborów i stanowią istotną część rzeczywistości gospodarczej. Wskazane problemy stanowią centralny obszar zainteresowań wszystkich liczących się szkół i nurtów ekonomicznych, przy nadawaniu im jednak różnych wag i różnego znaczenia.
1.GŁÓWNE KWESTIE MAKROEKONOMICZNE. Makroekonomia zajmując się zachowaniem gospodarki jako całości oraz zmianami szeroko traktowanych zjawisk życia gospodarczego swoją uwagę skupia na czterech ważnych problemach, a mianowicie na produkcji i wzroście gospodarczym, zatrudnieniu i bezrobociu, cenach i inflacji, oraz stosunkach gospodarczych z zagranicą, dążąc do ich rozwiązania. 1.1. Produkcja i wzrost gospodarczy Z punktu widzenia makroekonomicznej działalności gospodarki problemem podstawowym jest produkcja dóbr i usług ekonomicznych. Jest ona odzewem na jeden z celów makroekonomicznych, a mianowicie zapewnienie ciągłości i na jak najwyższym poziomie procesów reprodukcji gospodarczej. Jest ona wyrazem i efektem zastosowania czynników produkcji (siły roboczej, kapitału, ziemi, przedsiębiorczości i technologii). Kształtowanie procesów produkcyjnych pozostaje w ścisłych związkach z wzrostem gospodarczym (rozdz. VIII) oraz kształtowaniem się koniunktury gospodarczej (rozdz. IX). Globalne określenie poziomu wyprodukowanych dóbr i usług ekonomicznych odbywa się za pośrednictwem procedury rachunków narodowych, w oparciu o takie podstawowe mierniki jak PKB, PNB oraz DN (rozdz. VII). 1.2. Zatrudnienie i bezrobocie Kolejnym ważkim problemem makroekonomicznym jest zatrudnienie i bezrobocie. Wiąże się z realizacją dwóch celów makroekonomicznych, a mianowicie zapewnienia wysokiego zatrudnienia w gospodarce, a przez to jednocześnie dążenia do niskiego poziomu bezrobocia. Zatrudnienie (utożsamiane często z pracą, robotą, zajęciem czy też czynnością) jako kategoria makroekonomiczna charakteryzuje się znaczną złożonością i specyfiką. W wymiarze gospodarki narodowej, zatrudnienie wyraża określoną liczbę osób wykonujących pracę na podstawie obowiązujących norm prawnych i ujmowanych w statystykach zatrudnienia, ubezpieczeń i organizacji związkowych. Istotę kwestii zatrudnienia wyjaśniają i przybliżają pojęcia siły 73
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
roboczej oraz zatrudnionych, pracujących oraz bezrobotnych. Są one immanentną częścią każdej gospodarki. Siła robocza to grupa ludzi występująca na podażowej stronie rynku pracy, którą tworzą ci, którzy znaleźli zatrudnienie, oraz ci którzy aktywnie poszukują pracy. Z ekonomicznego punktu widzenia dla każdej gospodarki ważne jest zagadnienie gospodarowania jej zasobami. Wymaga ono jednak uwzględnienia jej specyfiki, a więc zastosowania obok kryteriów ekonomicznych jednocześnie także kryteriów naturalnych (demograficznych, fizjologicznych, biochemicznych i ekologicznych) i społecznych (w tym prawnych, kulturowych i oświatowych). Sprowadza się ono do przygotowania siły roboczej do pracy, jej wykonaniu oraz zużyciu lub użytkowaniu rezultatów jej zastosowania, co przejawia się realizacją czterech procesów, a mianowicie: odnowy siły roboczej, przyrostu siły roboczej, alokacji siły roboczej oraz jej wykorzystaniu. Do siły roboczej zaliczani są zarówno ludzie pracujący (zatrudnieni), jak i bezrobotni. Zatrudnieni to te osoby, które podjęły pracę w oparciu o stosunek do pracodawcy na umowie najmu, mianowaniu lub współużytkowaniu środków produkcji. W praktyce zatrudnieni dzielą się na czynnych i biernych zawodowo. Czynni zawodowo to pracujący i bezrobotni. Bierni zawodowo to wszyscy ci - poza czynnymi zawodowo - którzy mogliby pracować, ale nie pracują i nie poszukują pracy. Są nimi matki wychowujące dzieci oraz studenci. Są to ludzie, którzy w każdej chwili mogą wejść na rynek pracy i powiększyć siłę roboczą. Pożądanym stanem zatrudnienia jest zatrudnienie pełne. Oznacza ono taki stan, kiedy wszyscy poszukujący pracy mogą ją znaleźć w normalnym czasie. Nie oznacza to, że stopa bezrobocia równa się zeru i na rynku pracy nie ma ludzi poszukujących pracy. Zatrudnienie w skali makroekonomicznej uzależnione jest od szeregu uwarunkowań, spośród których najważniejszymi są uwarunkowania: demograficzne, społeczne oraz ekonomicznymi. Uwarunkowania demograficzne wpływają bezpośrednio na wielkość i strukturę zasobów siły roboczej. Powiązane są one ściśle z uwarunkowaniami biologicznymi. stąd też obejmują one takie zjawiska, jak: rodność, płodność, umieralność ogólna i umieralność niemowląt, przyrost naturalny, migrację (emigrację i imigrację) ludności. Z kolei uwarunkowania społeczne związane są z osiągniętym poziomem rozwoju społecznego oraz realizowaną polityką społeczną. Związane są one z takimi kwestiami, jak: wymiar czasu pracy, zakres świadczeń społecznych, warunki przechodzenia na emeryturę oraz rentę, dostępność kształcenia, skala zatrudnienia i skala bezrobocia, zakres i formy pomocy społecznej i charytatywnej, możliwości podjęcia pracy w niepełnym wymiarze, warunki współpracy z innymi ludźmi i inne. ta grupa uwarunkowań charakteryzuje się tym, że sprzyja ona komunikowaniu się ludzi. Najważniejszą grupę uwarunkowań zatrudnienia stanowią uwarunkowania ekonomiczne. Są one zdeterminowane przede wszystkim poziomem i strukturą produktu narodowego a w konsekwencji możliwościami wzrostu gospodarczego. Z punktu widzenia tych uwarunkowań zatrudnienie jawi się jako: ważny czynnik produkcji, źródło dochodów pracowniczych w formie płac oraz czynnik kształtowania równowagi gospodarczej. Bezrobocie - jako kategoria makroekonomiczna - to zjawisko gospodarcze charakteryzujące się tym, że większa lub mniejsza liczba osób zdolnych do pracy i poszukujących pracy nie znajduje zatrudnienia. Miarą bezrobocia jest stopa bezrobocia. Oblicza się ją jako stosunek liczby bezrobotnych do liczby ludzi stanowiących siłę roboczą (zasoby siły roboczej) i wyraża w procentach. Stopa bezrobocia =
Liczba osób bezrobotnych ∗100% Zasoby sily roboczej
Bezrobotnym jest zaś osoba, która nie pracuje obecnie (w danym momencie), ale chce pracować i aktywnie szuka pracy, ale nie może otrzymać zatrudnienia przy istniejących stawkach płac lub też oczekuje na powrót do pracy (została czasowo zwolniona i oczekuje na wezwanie do pracy,
74
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
albo też ma się zgłosić do pracy w oznaczonym terminie). Bezrobotnymi są więc ludzie w wieku zdolności do pracy i posiadający tę zdolność, ale z różnych powodów nie mogący jej znaleźć. W teorii i praktyce ekonomicznej wyróżnia się wiele rodzajów bezrobocia (schemat 6.1.). Najczęściej dokonuje się podziału bezrobocia na: cykliczne, strukturalne i frykcyjne. Bezrobocie cykliczne zaliczane jest do najważniejszych rodzajów bezrobocia. Jest ono wynikiem spadku zagregowanego popytu w gospodarce. Związane jest ono z faktem, iż popyt na pracę jest popytem pochodnym i jego wielkość zależy od popytu na produkty wytwarzane dzięki zatrudnieniu. Z kolei bezrobocie strukturalne to zjawisko zmniejszania zatrudnienia wskutek ograniczenia produkcji spowodowanej zmianami strukturalnymi w gospodarce. Wiąże się ono z niedostosowaniem popytu do podaży siły roboczej w wyniku nierównomiernego wzrostu gospodarczego. Powstaje ono na skutek zmian struktury przemysłowej gospodarki, prowadzącej do utraty przez ludzi posiadających zawody wykorzystywane w zanikających gałęziach przemysłu. Spowodowane jest ono przede wszystkim brakiem kapitału lub złymi proporcjami w rozmieszczeniu zasobów produkcyjnych gospodarki. Natomiast bezrobocie frykcyjne jest zjawiskiem spowodowanym nieustannymi przemieszczeniami siły roboczej na rynku pracy w układach przestrzennych (między regionami gospodarczymi), w układach rzeczowych (między sektorami, działami i przedsiębiorstwami), w układach pionowych (związanych ze zmianą stanowisk pracy w obrębie zawodu w związku z awansami, degradacją lub stabilizacją zawodową) i w układach poziomych (W których dokonywane są przesunięcia między poszczególnymi zawodami i specjalizacjami). Ma ono charakter nieunikniony. Bezrobotnymi stają bowiem ludzie zmieniający pracę, wchodzący na rynek pracy lub też powracający na rynek pracy (np. matki po urlopach wychowawczych). Są nimi również ludzie wykazujący brak mobilności - czyli niemożliwość lub niechęć do zmiany miejsca zamieszkania w celu uzyskania pracy, powodowany przede wszystkim problemami mieszkaniowymi, a także względami rodzinnymi. Ze zjawiskiem bezrobocia frykcyjnego związana jest naturalna stopa bezrobocia. Opisuje ona bowiem poziom bezrobocia istniejący przy pełnym zatrudnieniu, czyli w sytuacji występowania w gospodarce bezrobocia frykcyjnego. Bezrobocie frykcyjne łącznie z bezrobociem strukturalnym stanowi bezrobocie naturalne. W teorii i praktyce często posługuje się także pojęciem bezrobocia normalnego, które obejmuje obok bezrobocia frykcyjnego także bezrobocie dobrowolne i sezonowe. Bezrobocie dobrowolne to zjawisko niepodejmowania pracy z powodu nieodpowiednich warunków pracy lub z innych względów. Wiąże się ono z brakiem potrzeby podjęcia pracy i zapewnienia warunków życia. Zaś bezrobocie sezonowe to zjawisko będące wynikiem osłabienia (redukcją) popytu na pracę z powodów naturalnych podyktowanych porą roku. Dotyczy ono zwłaszcza rynku pracy w rolnictwie, budownictwie i transporcie. W sytuacji kiedy bezrobocie normalne nie przekracza 3-4 do 4,5% zasobów siły roboczej, uznaje się, że w gospodarce został osiągnięty stan pełnego zatrudnienia. Przeciwieństwem bezrobocia dobrowolnego jest bezrobocie przymusowe, którym jest zjawisko gdy określona liczba osób poszukuje pracy, chce pracować przy jakiejkolwiek cenie siły roboczej, ale nie może jej znaleźć. Brak tego typu bezrobocia oznacza istnienie ogólnej równowagi na rynku pracy przy przewadze popytu nad podażą siły roboczej. Innymi rodzajami bezrobocia są: chroniczne, nieefektywnego popytu, klasyczne, płynne, jawne i ukryte oraz technologiczne. Bezrobocie chroniczne to zjawisko na konkurencyjnym rynku pracy spowodowane utratą lub niemożliwością otrzymania pracy w przez osoby z powodów od siebie niezależnych (jak: podeszły wiek, zły stan zdrowia, przeszłość polityczna). Z kolei bezrobocie nieefektywnego popytu to zjawisko na rynku pracy spowodowane niedostatecznym popytem na dobra, które mogą być wytwarzane przy pełnym wykorzystaniu siły roboczej. Stanowi ono różnicę między liczbą osób poszukujących pracy i liczbą stanowisk pracy.
75
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Wyjaśnia się je jako zmianami struktury produkcji powodującej przesunięcia popytu z jednych do drugich rodzajów prac. Widzi się w nim cenę jaką trzeba płacić za obniżanie inflacji. Bezrobocie płacowe (zwane także klasycznym) to zjawisko na rynku pracy spowodowane ograniczaniem zatrudnienia na skutek zbyt wysokich płac realnych. Spowodowane jest ono wymuszaniem przez związki zawodowe wysokiego poziomu płac w skali krajowej bez brania pod uwagę różnic jakie występują w układach regionalnych i gałęziowych. Bezrobocie jawne, to ten rodzaj bezrobocia którego poziom jest określany na podstawie prawnych regulacji tej kwestii w danym kraju. W Polsce do bezrobotnych (zgodnie z Ustawą o zatrudnieniu z dnia 29 grudnia 1989r.) zalicza się osoby zdolne i gotowe do pracy, pozostające bez pracy i zarejestrowane w biurach pracy, jeżeli nie pobierają emerytury, nie są właścicielami lub posiadaczami gospodarstw rolnych oraz nie prowadza działalności gospodarczej. Natomiast bezrobocie ukryte to takie zjawisko związane z taką sytuacją zatrudnienia, gdy jest ludzie pozostają w stosunku pracy mimo braku ekonomicznego uzasadnienia takiej sytuacji. Schemat 6.1. Rodzaje bezrobocia
1.3. Ceny i inflacja Inflacja to kolejny z ważnych problemów makroekonomicznych. Jako pojęcie (z łac. inflatio wzdymanie, nadęcie) współcześnie jest rozumiane inaczej niż w przeszłości. Pojawiło się ono jako określenie procesów ekonomicznych polegających na nadmiernym zwiększaniu ilości pieniądza w obiegu w stosunku do rynkowej wartości liczonej w cenach dotychczasowych. Do lat trzydziestych XX wieku wyrażała ona lawinowo narastająca ilość pieniądza w obiegu. Obecnie przez nie określa się proces trwałego wzrostu ogólnego poziomu cen przy uwzględnieniu zmian jakości towarów w pewnym czasie. Dotyczy ono nie tyle przyczyny ego zjawiska ile jej objawów. W takim rozumieniu ma ono charakter negatywnej cechy rozwoju. Przyczyn wystąpienia inflacji, a więc utrzymywania się wzrostu poziomu cen upatruje się uogólniając istniejące w tym zakresie koncepcje - w dwóch siłach sprawczych: − po pierwsze, w nadmiernym popycie, − po drugie w nadmiernym wzroście kosztów. W teorii ekonomii i w praktyce gospodarczej wyróżnia się wiele rodzajów inflacji (schemat 6.2.), w zależności od przyjętych kryteriów. Ze względu na czas trwania można wyróżnić inflację chwilową (krótkookresową) oraz trwałą (długoterminową, chroniczną, inercyjną). Inflacja jest chwilową jeśli wzrost ogólnego poziomu cen dóbr i usług ma miejsce w krótkim okresie. Natomiast o inflacji trwałej mówimy wówczas gdy wzrost ogólnego poziomu cen dóbr i usług utrzymuje się przez dłuższy okres. Charakteryzuje ją to, że jest ona trudna do zwalczania, mało skuteczne okazują się instrumenty pieniężne, poddaje się natomiast procesom restrukturyzacyjnym w gospodarce narodowej. Ze względu zaś na charakter można dokonać podziału inflacji na: pełzającą, kroczącą, galopującą i hiperinflację. Inflacja pełzająca (zwana także powolną, łagodną, jednocyfrową, przytłumioną) ma miejsce wówczas, gdy jej efekty znikome i nie powodują większych zakłóceń w społecznym procesie produkcji, wymiany, podziału i konsumpcji, a przez to poddają się kontroli. Z inflacją kroczącą (zwaną także stąpającą, biegnącą, kłusującą) mamy do czynienia wówczas gdy ujawnia ona tendencję do wymykania się spod kontroli i przyspieszania swojego tempa. Z kolei inflacja galopująca (zwana także superinflacją) to taki wzrost ogólnego poziomu cen który powoduje narastanie perturbacji w procesie reprodukcji makroekonomicznej. Stanowi ona poważne zagrożenie do procesów wzrostu gospodarczego. Z reguły wymyka się ona spod kontroli państwa. Jej negatywną stroną jest to, że przyczynia się ona do erozji systemów motywacyjnych.
76
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Najgroźniejszą spośród wyróżnionych rodzajów inflacji jest hiperinflacja (zwana także histeryczną lub szalejącą). Charakteryzuje się ona takim natężeniem procesów inflacyjnych, które uniemożliwiają sterowanie procesami ekonomicznymi. Towarzyszy jej anarchizacja stosunków produkcji oraz eliminacja racjonalnego gospodarowania. Zniekształceniu ulegają proporcje makroekonomiczne. Rachunek ekonomiczny staje się instrumentem bezużytecznym. Trudno również przewidzieć jak ukształtują się ceny w najbliższej przyszłości. Stosując zaś kryterium wpływu na procesy reprodukcji społecznej wyróżnić można inflację: powolną, stąpającą, superinflację, szalejącą. Tak wyróżnione rodzaje inflacji są w istocie konkretyzacją charakteru poszczególnych rodzajów inflacji wyróżnionych, ze względu na ich charakter. Odwołując się zaś do kryterium związków z koniunkturą gospodarczą, możliwym staje się wyróżnienie stagflacji i slumpflacji. Stagflacja to inflacja w warunkach stagnacji gospodarczej. Natomiast slumpflacja to inflacja w warunkach recesji gospodarczej. Natomiast z punktu widzenia kryterium źródeł powstania inflacji - czy też jej sił sprawczych można mówić o inflacji popytowej i inflacji podażowej. Inflacja popytowa (zwana też inflacją nabywców) jest wynikiem przekroczenia przez popyt globalny zdolności produkcyjnych gospodarki. Wzrost ogólnego poziomu cen w gospodarce w wyniku wzrostu zagregowanego popytu powoduje niemożliwość zaspokojenia potrzeb nabywców. Oznacza to również, że poziom cen w takim wypadku jest ciągniony przez zwiększony popyt nabywców. Koncepcja inflacji popytowej jest prawdziwa tylko w sytuacji gdy gospodarka jest regulowana za pośrednictwem mechanizmu rynkowego. W sytuacji zaś kiedy, mechanizmy rynkowe w gospodarce w procesach równoważenia jej wzrostu ograniczane są przez państwo w sytuacji nierównowagi inflacyjnej - co ma miejsce w sytuacji nadwyżki globalnego popytu nad podażą - w oparciu o politykę stałych cen lub ograniczonego ich wzrostu - mamy do czynienia z inflacją ukrytą (zawieszoną, stłumioną). Przejawia się ona w postaci luki inflacyjnej, czyli nie zrealizowanej nadwyżki popytu globalnego nad podażą, która nie została rozładowana przez podwyżkę cen. Inna jest natomiast istota inflacji podażowej. Jej przyczyny tkwią w samym procesie produkcji - przede wszystkim w jej rosnących kosztach spowodowanych wzrostem cen (np. energii lub płac). Oznacza to, że poziom cen pchany jest wtedy przez rosnące koszty. Stąd też bywa ona nazywana również inflacją kosztową. Jej uruchomienie może nastąpić pod wpływem impulsów zewnętrznych (np. podwyżka cen surowców i dóbr importowanych) - to jest pochodzących spoza gospodarki - jak i pod wpływem impulsów wewnętrznych (np. nacisków różnych dobrze zorganizowanych grup społeczno-ekonomicznych). Schemat 6.2. Rodzaje inflacji Skutkiem inflacji w gospodarce narodowej jest wystąpienie całego szeregu zjawisk mających zdecydowanie negatywny wpływ na jej funkcjonowanie. Ma on zarówno charakter ekonomiczny, jak i społeczny, psychospołeczny i polityczny. Część z nich daje się przewidzieć. Część zaś jest trudna do określenia z wyprzedzeniem, ze względu na specyfikę miejsca i czasu w którym zaistnieją. Syntezując, skutkiem procesów inflacyjnych może być: − spadek siły nabywczej pieniądza (czyli jego deprecjacja) a w ślad za tym również ograniczenie jego funkcji; − podejmowanie błędnych i nieefektywnych decyzji lokat kapitałowych; − nieprawidłowa redystrybucja dochodów i w sferze majątku(mogącą spowodować niezadowolenie społeczne); − wzrost stopy procentowej kredytów i oszczędności; − erozja realnego poziomu opodatkowania; − strata dla oczekującego na zapłatę i zysk dla odraczającego spłatę należności; − wzrost kosztów produkcji oraz mniejsze od założonych zyski; 77
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
− ucieczka w wartości rzeczowe prowadząca do nieprawidłowej alokacji kapitału; − nieprawidłowa decyzja inwestycyjna, której konsekwencją są nieskończone inwestycje i zamrożenie kapitału prowadzące nawet do bankructwa przedsiębiorstwa; − nieuzasadnione zakupy przez przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe za przyczyną określonych oczekiwań inwestycyjnych; − powstrzymywanie się od sprzedaży dóbr za przyczyną oczekiwań inwestycyjnych. Wymierne skutki procesów inflacyjnych można określić w oparciu o określony zbiór mierników. Najczęściej odwołuje się do czterech ich rodzajów, a mianowicie: a) deflatora produktu narodowego brutto; b) indeksu cen dóbr konsumpcyjnych, c) stopy inflacji dóbr konsumpcyjnych oraz d) indeksu cen dóbr produkcyjnych. ad. a) Deflator produktu narodowego brutto (PNB) Deflator produktu narodowego brutto (PNB) to procentowy wskaźnik wyrażany stosunkiem nominalnego PNB - to jest wyrażonego w cenach bieżących do realnego PNB - to jest wyrażonego w cenach stałych. Przyjmuje on postać formuły: nPNB Deflator PN = ∗100 rPNB gdzie:
nPNB
-
nominalny
produkt
narodowy brutto rPNB - realny produkt narodowy brutto ad. b) Indeks cen dóbr konsumpcyjnych Kolejnym, powszechnie stosowanym narzędziem pomiaru ogólnego poziomu cen jest wskaźnik cen konsumpcyjnych. Oznacza się go jako CPI (od: consumer price index) albo jako P. Jest on procentowym wskaźnikiem wydatków - na dobra i usługi w typowym koszyku konsumpcyjnym, konsumowanych przez typową rodzinę - okresu bieżącego do wydatków okresu bazowego.
CPI =
CPI 1 ∗100 CPI 0
gdzie: CPI0 - wydatki okresu bazowego CPI1 - wydatki okresu bieżącego ad. c) Stopa inflacji cen dóbr konsumpcyjnych Do oceny poziomu inflacji służy również stopa inflacji mierzona stopą wzrostu (lub spadku) poziomu cen, najczęściej z jednego roku na drugi.
Stopa inflacji cen dóbr konsumpcyjnych (%) =
CPI t − CPI t 0 ∗100 CPI t 0
gdzie: CPIt - tegoroczny wskaźnik cen konsumpcyjnych CPIt0 zeszłoroczny wskaźnik cen konsumpcyjnych ad. d) Indeks cen dóbr produkcyjnych Indeks cen dóbr produkcyjnych (PPI - z ang. producer price index) to miernik zmiany cen płaconych przez producentów za czynniki produkcji za wyjątkiem pracy. Określa on zmiany cen
78
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
dóbr produkcyjnych i informuje o zmianach cen dóbr konsumpcyjnych w przyszłości. Traktowany jest on jako narzędzie przewidywania koniunktury gospodarczej. 1.4. Międzynarodowe stosunki gospodarcze Ostatnimi ze wskazanych problemów makroekonomicznych są międzynarodowe (zewnętrzne) stosunki ekonomiczne danego kraju (nazywane także międzynarodowymi stosunkami gospodarczymi). Obejmują one: międzynarodowy podział pracy; międzynarodową wymianę gospodarczą (międzynarodowy obrót gospodarczy);międzynarodową wymianę towarów; międzynarodową wymianę usług; międzynarodowe obroty (transfery) kapitałowe; międzynarodowe przepływy technologii; międzynarodowe przepływy ludności (siły roboczej) oraz międzynarodowe stosunki finansowe. Jako takie mają one więc bardzo szeroki zakres i oddziaływają one bowiem na wszystkie sfery działalności gospodarczej. Wpływają na tempo i kierunki rozwoju gospodarczego. Decydują o pozycji ekonomicznej i politycznej poszczególnych krajów w świecie. Wiążą się one także z realizacją celu zapewnienia równowagi w bilansie handlowym i bilansie płatniczym. Realizacja międzynarodowych stosunków gospodarczych znajduje uzasadnienie w fakcie, że w praktyce wszystkie gospodarki (mniejszym lub większym zakresie) są gospodarkami otwartymi, to znaczy takimi które importują i eksportują dobra i usługi, zapożyczają się zagranicą lub też same udzielają pożyczek, pozyskują zagraniczne wynalazki lub też sprzedają własne pomysły. Wszystkie te zagadnienia są przedmiotem rozważań odrębnego bloku wykładów, a mianowicie ekonomii międzynarodowej (rozdział XVII). Stąd też na tym etapie rozważań prezentacja ich ma tylko charakter sygnalizacyjny.
2. RYNEK GLOBALNY - ZAGREGOWANY POPYT I ZAGREGOWANA PODAŻ Rozwiązanie podstawowych problemów makroekonomicznych jest zależne w dużej mierze od mechanizmów globalnego rynku, a zwłaszcza od jego obu stron - to jest globalnej (zagregowanej) podaży i globalnego (zagregowanego) popytu. 2.1. Zagregowany popyt Globalny - albo inaczej zagregowany - popyt (AD - z ang. aggregate demand), to zależność między całkowitą ilością dóbr i usług (czyli wielkością realnego PNB) jaką gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa i rząd chcą nabyć a poziomem cen mierzonym deflatorem PNB w określonym czasie (Rysunek 6.1.). Na kształtowanie się zagregowanego popytu wpływa szereg czynników, spośród których najistotniejszymi są: wydatki konsumpcyjne; wydatki inwestycyjne; eksport netto oraz wydatki rządowe. Pierwszym z czynników są wydatki konsumpcyjne. Tworzą je zakupy dokonywane przez gospodarstwa domowe. Ich wielkość jest zależna przede wszystkim od poziomu dochodu narodowego. Zależą one także od: stylu życia, prognoz na przyszłość, dostępności kredytów i innych uwarunkowań. Prawidłowością jest więc to, że wraz ze wzrostem dochodu narodowego rosną wydatki konsumpcyjne, a wraz z jego spadkiem maleją one. Zależność ta określana jest zależnie od swej postaci: jako krańcowa skłonność do konsumpcji (MPC - z ang. marginal propensity to consume), gdy pokazuje jaka część dodatkowego dochodu jest konsumowana ; lub jak przeciętna skłonność do konsumpcji (APC - z ang. average propensity to consume), gdy pokazuje udział konsumpcji w dochodach gospodarstwa domowego. Ważnym czynnikiem kształtującym globalny popyt są wydatki inwestycyjne. Rozumie się przez nie wydatki ponoszone na nowo wyprodukowane czynniki produkcyjne, umożliwiające odtworzenie zużytych czynników oraz wszelkiego rodzaju zapasy zgromadzone przez firmę. Ich rola wynika z tego, że efektywne zrealizowanie ich przyczynia się do wzrostu gospodarczego, a w konsekwencji zarówno do zwiększenia konsumpcji jak i do zwiększenia mocy produkcyjnych 79
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
gospodarki w przyszłości. Na wielkość wydatków inwestycyjnych ma wpływ wiele czynników, spośród których najistotniejszymi są: postęp naukowo-techniczny oraz wysokość stopy procentowej. Silny wpływ na zagregowany popyt mają również wydatki rządowe. Ma on charakter bezpośredni poprzez zakupy dokonywane przez państwo dla realizacji swoich funkcji, oraz charakter pośredni poprzez opodatkowanie gospodarstw domowych im przedsiębiorstw. Znaczący jest również wpływ międzynarodowych stosunków gospodarczych na kształtowanie globalnego popytu. Najczęściej zwraca się uwagę w związku z kształtowaniem globalnego popytu na tę jej część która dotyczy wymiany handlowej dóbr i usług, a zwłaszcza tego jej elementu który tworzy eksport netto. Jest nim zaś wielkość eksportu pomniejszona o wielkość importu. Jeśli jest on dodatni, to przyczynia się do wzrostu wydatków ponoszonych w gospodarce. Jeśli jest natomiast dodatni, to przyczynia się do ograniczania tych wydatków. Czynniki te mogą przyczyniać się do wzrostu, bądź też do ograniczenia popytu. Ponieważ działają one z różną siła i w różnych kierunkach, o tym czy mają one charakter wzrostowy czy też ograniczający decyduje ich wypadkowa. Wzrost popytu może być spowodowany na przykład obniżeniem podatków prowadzącym do zwiększenia konsumpcji, zwiększeniem wydatków na obronność, czy też wzrostem eksportu dóbr będących w nadmiarze. Ograniczenie popytu może zostać zaś spowodowane na przykład wzrostem oszczędności, wzrostem podatków, ograniczeniem wydatków budżetowych, wzrostem stopy inwestycji, wzrostem wydatków na import surowców, czy też ograniczeniem eksportu. Zobrazowaniem zagregowanego popytu jest krzywa zagregowanego popytu. Pokazuje ona graficznie (Rysunek 6.1.) zależność między wielkością realnego produktu narodowego, na jaką zgłaszany jest popyt przez wszystkie podmioty gospodarujące, a poziomem cen mierzonym deflatorem produktu narodowego brutto. Ma ona nachylenie ujemne, w związku z czym wyższemu poziomowi cen odpowiada mniejsza ilość dóbr i usług, na które zgłaszają zapotrzebowanie gospodarstw domowe, przedsiębiorstwo i państwo (rząd). Zmiany zagregowanego popytu determinowane wskazanymi czynnikami, zobrazować można wykorzystując krzywe zagregowanego popytu, poprzez ich przesunięcie. Jeśli czynniki kształtujące zagregowany popyt przyczyniają się do jego wzrostu, wówczas krzywa zagregowanego popytu przesuwa się w prawo, jeśli zaś spowodowały one jego ograniczenie, wówczas przesuwa się w lewo. Kształtowanie się zagregowanego popytu - jak i krzywej go obrazującej dowodzi, że ilość dóbr i usług jaką gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa i państwo mogą zakupić zależy od poziomu cen i poziomu wydatków całkowitych w gospodarce. Zmiany poziomu cen prowadzą do ruchu wzdłuż krzywej zagregowanego popytu. Natomiast zmiany poziomu wydatków całkowitych w gospodarce prowadzą do przesunięcia się krzywej. Rysunek 6.1. Wzrost i spadek zagregowanego popytu
2.2. Zagregowana podaż Zagregowana - czyli globalna - podaż (AS - z ang. aggregate supply) pokazuje zależność całkowitą między ilością produktów (czyli wielkością realnego PNB) jaką wszyscy producenci w gospodarce chcą zaoferować na sprzedaż, a poziomem cen mierzonym deflatorem PNB w danym okresie (Rysunek 6.2.). Na jej kształt wpływa szereg czynników oddziaływujących na produkcję w gospodarce. Są nimi: poziom cen, możliwości produkcyjne gospodarki, postęp naukowotechniczny, siła roboczą, dostępność do czynników produkcji i koszty ich pozyskania oraz regulacje rządowe. Pierwszy z czynników kształtowania zagregowanej podaży - to jest poziom cen wpływa na jej zmiany oddziaływając na producentów w całej gospodarce. Gdy poziom cen rośnie, rośnie ilość dóbr i usług oferowanych na sprzedaż, a w ślad za tym przedsiębiorstwa osiągają większe zyski. 80
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Z kolei wpływ możliwości produkcyjnych gospodarki narodowej na zagregowaną podaż wyraża się wpływem poprzez rozszerzenie technicznych możliwości produkcji dóbr i usług. Te zaś tworzone są dzięki inwestycjom, które decydują o zastępowaniu starego i zużytego aparatu wytwórczego nowym. Jeśli przedsiębiorstwa nie będą odtwarzać swego aparatu wytwórczego, to będą zmuszeni do ograniczania produkcji. Jeśli zaś będą chcieli rozszerzać produkcję to muszą podejmować nowe inwestycje - które nie tylko odtworzą zużyty aparat wytwórczy, ale również pozwolą na jego poszerzenie. Pozwoli to bowiem dopiero kreować dalszy wzrost gospodarczy. Z możliwościami produkcyjnymi gospodarki ściśle związany jest kolejny czynnik - postęp naukowo-techniczny. Dzięki niemu przedsiębiorstwa mogą bowiem nie tylko podnosić jakość swoich produktów, ale również zwiększać ich produkcję. Osiągniecie postępu naukowotechnicznego wiąże się jednak z koniecznością poniesienia nakładów na badania naukowe. Znaczący wpływ na kształtowanie zagregowanej podaży ma również siła robocza. Przejawia się to jej wpływem w dłuższym okresie na wielkość produkcji. ranga tego czynnika zależna jest w dużej mierze od symbiozy z możliwościami produkcyjnymi gospodarki narodowej oraz postępem naukowo-technicznym, co wyraża się w zwiększeniu wydajności pracy. Efektywność wpływu tego czynnika zależy także od poziomu edukacji ludzi. Ważnym czynnikiem wpływu na zagregowaną podaż ma również dostępność do czynników produkcji i koszty ich pozyskania. Ma to miejsce zwłaszcza w odniesieniu do tych czynników - a zwłaszcza surowców, które są coraz trudniej dostępne i coraz droższe. Wpływają one bowiem w sposób znaczący na funkcjonowanie całej gospodarki, a zwłaszcza na jej możliwości produkcyjne. Jeśli dostępność - na przykład do czynników surowcowych ulega ograniczeniu ze względy na ich fizyczne pozyskanie lub wzrost ceny, to prowadzi to do ograniczenia zagregowanej podaży. Na zagregowaną podaż wpływ mają również regulacje podejmowane przez państwo (rząd). Sprowadzają się one do tworzenia - w oparciu o przepisy prawne - ram funkcjonowania gospodarki, które byłyby zgodne nie tylko z bieżącym interesem społecznym ale również z interesem w przyszłości. Przykładem takiego podejścia jest kwestia pogodzenia wymagań ochrony środowiska z możliwościami produkcyjnymi gospodarki. Każdy z tych czynników przyczynia się w różnym stopniu do kształtowania zagregowanej podaży. Jej wielkość zależna jest od wypadkowej wektorów siły i kierunków działania każdego z tych czynników. W sumie zmiany mogą sprowadzać się do wzrosty lub ograniczenia zagregowanej podaży. Wzrost zagregowanej podaży może nastąpić na przykład przy: obniżeniu kosztów produkcji, zwiększeniu dostępności do czynników produkcji lub obniżeniu cen energii. Oznacza to, że wzrost zagregowanej podaży powodowany jest przez te wszystkie czynniki, które zwiększają możliwości produkcyjne gospodarki lub prowadza do obniżki kosztów produkcyjnych. Do zmniejszenia zagregowanej podaży przyczynić może się zaś: wzrost cen podstawowych nośników energetycznych, spadek produkcyjności pracy lub ograniczenia w wydobyciu surowców. Zobrazowaniem zagregowanej podaży jest jego krzywa - to jest graficzne pokazanie zależności między wielkością realnego produkt brutto oferowana na sprzedaż przez wszystkie przedsiębiorstwa a poziomem cen mierzonym deflatorem produktu narodowego brutto (Rysunek 6.2.). Gdy poziom cen będzie się zmieniać, to również będzie się zmieniać zagregowana podaż. Krzywa zagregowanej podaży zaś będzie przyjmować różne kształty w zależności od stanu gospodarki narodowej. Jeśli gospodarka narodowa będzie w depresji (lub recesji) - czyli, że jej możliwości produkcyjne będą wykorzystane w małym stopniu, co prowadzić będzie do bezrobocia i spadku poziomu życia ludzi - to krzywa zagregowanej podaży przyjmie kształt prostej poziomej. Oznaczać będzie to, że można zwiększyć produkcję bez podnoszenia poziomu cen, jeśli tylko wystąpi popyt na produkty przedsiębiorstw zwiększających swoją produkcję. Jeśli zaś gospodarka osiągnie stan pełnego zatrudnienia - czyli zaistnieje sytuacja możliwości zatrudnienia wszystkich czynników wytwórczych - to krzywa zagregowanej podaży przyjmie postać prostej pionowej. Oznaczać to będzie, że w tej gospodarce osiągnięto już możliwą wielkość produkcji, a wszelkie próby jej zwiększenia prowadzić będą jedynie do inflacji. Większa produkcję można będzie dopiero osiągnąć w dłuższym okresie po dokonaniu inwestycji 81
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
zwiększających możliwości produkcyjne gospodarki. Jeśli gospodarka będzie funkcjonować z pewnym poziomem bezrobocia (co jest sytuacja typową) - czyli, że dysponuje ona pewnymi bezczynnymi czynnikami wytwórczymi, których właściciele chcieliby znaleźć dla nich zatrudnienie - to wówczas krzywa zagregowanej podaży przyjmuje nachylenie dodatnie. Pokazuje ona, że możliwe jest zwiększenie produkcji, ale przy jednoczesnym wzroście poziomu cen. Zmiany zaś zagregowanej podaży zobrazowane poprzez jej krzywa przebiegają w ten sposób, że w przypadku jej zwiększenia ulega ona przesunięciu na prawo, zaś przy jej zmniejszeniu ulega ona przesunięciu na lewo. Rysunek 6.2. Wzrost i spadek zagregowanej podaży
3. POLITYKA MAKROEKONOMICZNA Wskazane główne problemy makroekonomiczne oraz wiążące się z nimi cele w gospodarce rynkowej oceniane są pod kątem ich realizacji - czyli ze względu na realizację zadań z nich wynikających. Pomocnym w tym względzie jest odpowiednia polityka makroekonomiczna wykorzystująca odpowiednie do realizowanych celów narzędzia. Ponieważ zadana makroekonomiczne (czy jeszcze konkretniej zadania polityki makroekonomicznej) sprowadzić można do czterech podstawowych grup, a mianowicie: dążenia do wysokiego i rosnącego poziomu produktu realnego; ukształtowania wysokiego zatrudnienia i niskiego bezrobocia; ustabilizowania lub łagodnego wzrostu poziomu cen oraz stabilnych i zbilansowanych stosunków z zagranicą - podstawowymi rodzajami polityki makroekonomicznej jawią się: polityka fiskalna, polityka monetarna, polityka dochodowa oraz zagraniczna polityka ekonomiczna (polityka międzynarodowych stosunków ekonomicznych). Polityka fiskalna obejmuje sobą dwa z głównych narzędzi makroekonomicznych, a mianowicie wydatki publiczne oraz system podatkowy. Pierwsze z nich są narzędziem za pomocą których państwa wyznacza relatywną wielkość sektora publicznego i prywatnego oraz określa jaka część PNB ma być przedmiotem konsumpcji publicznej (zbiorowej). Z kolei w systemie podatkowym (czyli inaczej w opodatkowaniu) jako narzędziu polityki fiskalnej należy dostrzec dwie role: - pierwszą - jako oddziaływanie na dochody indywidualne, co wyraża się tym, że zwiększenie podatków skutkuje mniejszą ilością pieniędzy do wydania przez gospodarstwa domowe i prowadzi do obniżenia ich wydatków konsumpcyjnych; oraz drugą jako oddziaływanie na poziom potencjalnego produktu. Natomiast polityka monetarna (nazywana również pieniężną) sprowadza się do określania sposobów sterowania podaży pieniądza oraz kształtowaniem odpowiednich związków pomiędzy pieniądzem, produkcją i inflacją. Trzecim rodzajem polityki makroekonomicznej jest polityka dochodowa - określana również jako polityka płac i cen. Jej istotą jest skłanianie - zarówno metodami przymusu jak i perswazji i namów - do przestrzegania określonych wytycznych kształtowania płac i cen. Z kolei istotą zagranicznej polityki gospodarczej jest oddziaływanie na powiązania międzynarodowe za pomocą takich instrumentów jak: manipulowanie kursem waluty, nakładanie ograniczeń na obroty w handlu zagranicznym, stosowanie ceł i subsydiów, itp. Dla realizacji tej polityki często sięga się po narzędzia polityki pieniężnej i fiskalnej. Państwo w każdej rozwiniętej gospodarce rozwiązuje problemy makroekonomiczne wykorzystując jednocześnie wszystkie rodzaje polityk i narzędzi charakterystycznych dla nich. Są one pomocne również przy dokonywaniu wyborów makroekonomicznych między alternatywnymi podstawowymi celami makroekonomicznymi. Jak dowodzi praktyka, państwo staje zawsze przed koniecznością wyboru orientacji rozwojowej - zwłaszcza zaś między wysoką stopą konsumpcji a wysoką stopą wzrostu. Najtrudniejszym do rozwiązania, ze wszystkich problemów makroekonomicznych jest konieczność dokonywania krótkotrwałego wyboru 82
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
pomiędzy inflacją a bezrobociem. Za politykę obniżenia inflacji trzeba płacić haracz w postaci bezrobocia oraz wielkiej luki produkcyjnej. Również obniżenie bezrobocia wiąże się ze wzrostem inflacji. STRESZCZENIE Każde społeczeństwo staje przed rozwiązaniem trzech podstawowych problemów ekonomicznych, a mianowicie: co (jakie dobra) należy produkować i w jakich ilościach?; jak się powinno produkować dobra?; oraz do kogo mają być wytwarzane dobra? Problemy te rozumiane jako poważne zagadnienia, kwestie, czy też zadania do rozstrzygnięcia (rozwiązania) w obszarze makroekonomii ujawniają się przez pryzmat: produkcji, zatrudnienia i bezrobocia, cen i inflacji oraz międzynarodowych stosunków gospodarczych. Są one rozwiązywane różnymi sposobami; wiążą się zawsze z dokonywaniem wyborów i stanowią istotną część rzeczywistości gospodarczej. W gospodarce rynkowej obszarem ich rozwiązywania jest rynek dostrzegany w wymiarze globalnym, tak ze strony globalnego popytu jak i globalnej podaży, przy wspomagających działaniach regulacyjnych państwa poprzez politykę makroekonomiczną. Makroekonomia zajmując się zachowaniem gospodarki jako całości oraz zmianami szeroko traktowanych zjawisk życia gospodarczego swoją uwagę skupia i dąży do rozwiązania czterech ważnych problemów, a mianowicie produkcji, zatrudnieniu, inflacji oraz stosunkach gospodarczych z zagranicą. Pierwszy z nich uznawany jako podstawowy jest odzewem na dążenie do zapewnienia ciągłości - na jak najwyższym poziomie - procesów reprodukcji gospodarczej. Produkcja dóbr i usług jest ona wyrazem i efektem zastosowania czynników produkcji (siły roboczej, kapitału, ziemi, przedsiębiorczości i technologii). Jej kształtowanie pozostaje w ścisłych związkach z koniunkturą gospodarczą. Drugim z ważkim problemów makroekonomicznym jest zatrudnienie i bezrobocie. Wiąże się on z realizacją dwóch celów makroekonomicznych, a mianowicie zapewnienia wysokiego zatrudnienia w gospodarce, a przez to jednocześnie dążenia do niskiego poziomu bezrobocia. Kolejnym z ważnych problemów makroekonomicznych jest inflacja. Wiąże się on z celem zapewnienia stabilności cen przy zachowaniu swobodnej gry sił rynkowych, będąc w praktyce wyrazem braku jego osiągania lub niepełnej (na różnym poziomie) jego realizacji. Ostatnim ze wskazanych problemów makroekonomicznych są międzynarodowe (zewnętrzne) stosunki gospodarcze danego kraju. Wiążą się one z realizacją celu zapewnienia równowagi w wymianie handlowej oraz zapewnienia stabilności kursu walutowego. Rozwiązanie tych makroekonomicznych problemów jest zależne w dużej mierze od mechanizmów globalnego rynku, tak jego globalnej (zagregowanej) podaży jak i globalnego (zagregowanego) popytu. Globalny (zagregowany) popyt to zależność między całkowitą ilością dóbr i usług (czyli wielkością realnego PNB) jaką gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa i rząd chcą nabyć a poziomem cen mierzonym deflatorem PNB w określonym czasie. Określają go takie czynniki, jak: wydatki konsumpcyjne, wydatki inwestycyjne, eksport netto i wydatki rządowe. Zagregowana (globalna) podaż pokazuje zaś zależność całkowitą między ilością produktów (czyli wielkością realnego PNB) jaką wszyscy producenci w gospodarce chcą zaoferować na sprzedaż, a poziomem cen mierzonym deflatorem PNB w danym okresie. Czynniki zmiany zagregowanej podaży są: poziom cen, możliwości produkcyjne gospodarki, postęp naukowo-techniczny, siła robocza oraz dostępność i koszty czynników produkcyjnych Wskazane główne problemy makroekonomiczne oraz wiążące się z nimi cele w gospodarce rynkowej oceniane są pod kątem ich realizacji. Pomocnym w tym względzie jest odpowiednia polityka makroekonomiczna wykorzystująca odpowiednie do realizowanych celów narzędzia. Podstawowymi jej rodzajami są: polityka fiskalna, polityka monetarna, polityka dochodowa oraz zagraniczna polityka ekonomiczna.
83
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
PODSTAWOWE POJĘCIA DO ZAPAMIĘTANIA Podstawowe problemy makroekonomiczne, produkcja, zatrudnienie, siła robocza, czynni i bierni zawodowo, pełne zatrudnienie, bezrobocie, rodzaje bezrobocia (cykliczne, strukturalne i frykcyjne; naturalne; dobrowolne; sezonowe; normalne; przymusowe; chroniczne; nieefektywnego popytu; płacowe), bezrobotny, stopa bezrobocia, naturalna stopa bezrobocia, ceny i inflacja, rodzaje inflacji (kosztowa, popytowa, pełzająca, krocząca, hiperinflacja), stagflacja, slumpflacja, wskaźnik cen konsumpcyjnych, międzynarodowe stosunki gospodarcze, globalny rynek, globalny popyt, globalna podaż, czynniki zmiany zagregowanego popytu, czynniki zmiany zagregowanej podaży, polityka makroekonomiczna, rodzaje polityki makroekonomicznej (polityka fiskalna, polityka monetarna, polityka dochodowa oraz zagraniczna polityka ekonomiczna) ZAGADNIENIA KONTROLNE I. II. III. IV. V. VI. VII. VIII. IX. X. XI. XII.
W SKAŻ PODSTAWOWE PROBLEMY MAKROEKONOMICZNE I ZASADNICZE OBSZARY ICH LOKALIZACJI. OKREŚL ISTOTĘ PRODUKCJI JAKO PROBLEMU MAKROEKONOMICZNEGO. OKREŚL ISTOTĘ ZATRUDNIENIA JAKO PROBLEMU MAKROEKONOMICZNEGO I WYJAŚNIJ POJĘCIA OPISUJĄCE GO (SIŁA ROBOCZA, CZYNNI I BIERNI ZAWODOWO, PEŁNE ZATRUDNIENIE). OKREŚL ISTOTĘ I RODZAJE BEZROBOCIA JAKO PROBLEMU MAKROEKONOMICZNEGO ORAZ WSKAŻ I OMÓW WSKAŹNIKI GO OPISUJĄCE. OKREŚL ISTOTĘ CENY I INFLACJI JAKO PROBLEMU MAKROEKONOMICZNEGO. W SKAŻ I SCHARAKTERYZUJ PODSTAWOWE RODZAJE INFLACJI ORAZ WSKAŹNIKI JĄ OPISUJĄCE. OMÓW ISTOTĘ POJĘĆ STAGFLACJA I SLUMPFLACJA. OMÓW ISTOTĘ MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE JAKO PROBLEMU MAKROEKONOMICZNEGO. SCHARAKTERYZUJ ZAGADNIENIE GLOBALNEGO RYNKU JAK POJĘCIE MAKROEKONOMICZNE. OKREŚL ISTOTĘ GLOBALNEGO POPYT ORAZ WSKAŻ CZYNNIKI JEGO ZMIANY. OKREŚL ISTOTĘ GLOBALNEJ PODAŻY WSKAŻ ORAZ CZYNNIKI JEJ ZMIANY. PRZEDSTAW ISTOTĘ POLITYKI MAKROEKONOMICZNEJ ORAZ SCHARAKTERYZUJ JEJ PODSTAWOWE RODZAJE.
LITERATURA ZALECANA 1. D.Begg, S.Fischer, R.Dornbusch, Ekonomia tom 2, Warszawa 1992, rozdz. 19 2. Elementarne zagadnienia ekonomii. Praca zbiorowa pod red R.Milewskiego, PWN, Warszawa 1993, rozdz. 1 3. Elementy makro i mikro ekonomii dla inżynierów. Pod redakcją naukową S.Marciniaka, PWN, Warszawa 1993, rozdz. 1 i 3 4. D.R.Kamerschen, R.B.McKenzie, C.Nardinelli, Ekonomia, FGNZZZ "SOLIDARNOŚĆ", Gdańsk 1991, rozdz. 6 5. M.Nasiłowski, System rynkowy. Podstawy mikro- i makroekonomii, IKE PTE Sp. z o.o., Wydawnictwo KeyTex, Warszawa 1992, rozdz. 1 6. Polityka ekonomiczna. Pod redakcją B.Winiarskiego, WAE im. O.Langego., Wrocław 1992 7. P.A.Samuelson, W.D.Nordhaus, Ekonomia 1, PWN, Warszawa 1995, rozdz. 5
84
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
VII. RACHUNKI NARODOWE W GOSPODARCE RYNKOWEJ Rachunki narodowe - nazywane również rachunkami społecznymi - są zbiorem logicznie powiązanych ze sobą rachunków makroekonomicznych i bilansów opracowywanych w celu przedstawienia komplementarnego obrazu całej gospodarki narodowej. Jako takie stanowią one system wzajemnie powiązanych rachunków. Umożliwiają one również analizę gospodarczych zależności na niższych poziomach agregacji. Jako takie są one zabiegiem bardzo złożonym. Stąd też prezentacja zagadnień stanowiących o niej wymaga skoncentrowania uwagi nie tylko na istocie rachunku narodowego w gospodarce rynkowej, ale również na jego determinantach. Pożądanym podejściem jest również ich egzemplifikacja na przykładzie polskiej gospodarki.
1. ISTOTA RACHUNKU NARODOWEGO W GOSPODARCE RYNKOWEJ Rachunek narodowy - w rozumieniu systemu rachunku narodowego jest zbiorem logicznie powiązanych ze sobą rachunków makroekonomicznych i bilansów jest jednocześnie system pomiaru wielkości dóbr i usług wytworzonych w danym kraju w danym czasie. Obejmuje on sobą całość zależności gospodarki narodowej, umożliwiając jednocześnie analizę tych zależności na poziomie mezoekonomicznym i mikroekonomicznym. Jego istotą jest dostarczenie logicznego i wewnętrznie spójnego zestawu definicji i mierników wytworzonej w danym kraju produkcji i usług, dzięki którym można byłoby ocenić stan całej gospodarki. Bazą metodologiczną analizy rachunków narodowych jest cały szereg wzajemnie powiązanych kategorii ekonomicznych. Są nimi takie kategorie produktu narodowego brutto (PNB); produktu krajowego brutto (PKB); produktu narodowego netto (PNN) - dochodu narodowego (DN) oraz wskaźnika dobrobytu ekonomicznego (DEN). W praktyce światowej gospodarki funkcjonują dwa systemy rachunków narodowych - system MPS (Material Product System) oraz system SNA (System of National Accounts). Charakteryzują się one odmienną metodologią. Pierwszy z nich wiąże się ściśle z rachunkowością społeczną w gospodarce planowej, drugi zaś z rachunkowością społeczną w gospodarce rynkowej. 1.1. Filozofia MPS (Material Product System) Filozofia MPS (Material Product System) wiąże się ściśle z założeniami ekonomii marksistowskiej oraz funkcjonowaniem gospodarki planowej. Oparta została ona na kilku założeniach, które narzucały tok postępowania w prowadzeniu rachunku społecznego. Konkretyzując je, wskazać trzeba przede wszystkim na: − traktowanie dochodu narodowego jako sumy nowowytworzonych w danym roku i niezużytych w produkcji dóbr materialnych (co jest − założeniem podstawowym); − uznawanie, że wartość nowowytworzona jest rezultatem pracy ludności produkcyjnej i tylko jej rezultatem; − przyjęcie, że nakłady materialne ponoszone przez gałąź produkcyjną dzielą się na dwie części: nakłady bieżące i nakłady inwestycyjne. Według metodologii MPS dochód narodowy traktowany jako nadwyżka efektów produkcji materialnej nad nakładami ponoszonymi na jej wytworzenie, przedstawiany jest w postaci netto i brutto. DNn (dochód narodowy netto) - to wartość pracy którą ludność produkcyjna wydatkowała w gałęziach nieprodukcyjnych. DNb (dochód narodowy brutto) - to DNn powiększony o łączną sumę amortyzacji.
85
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
W praktyce ocen stanu gospodarki posługiwano się również kategoriami dochodu narodowego wytworzonego i podzielonego. Dochód narodowy wytworzony to innymi słowy dochód narodowy netto. Dochodem narodowym podzielonym określano zaś dochód narodowy uwzględniający rezultaty handlu zagranicznego. Ten system rachunkowości społecznej był w ograniczonym stopniu porównywalny z system stosowanym przez kraje gospodarki rynkowej. Stąd też po zapoczątkowaniu procesów przekształceń ustrojowych w byłych krajach socjalistycznych pojawiła się konieczność zmiany systemu rachunków społecznych. Obecnie odejście od tego systemu stało się faktem bezdyskusyjnym i dokonującym się. Ma ono miejsce również w Polsce. 1.2. Filozofia SNA (System of National Accounts) System SNA (System of National Accounts) - to system rachunkowości społecznej realizowanej w gospodarce rynkowej. Stanowi go zbiór wzajemnie powiązanych ze sobą rachunków, z których każdy odzwierciedla i opisuje inny szczególny rodzaj działalności gospodarczej, taki jak: procesy produkcji, procesy tworzenia oraz procesy podziału pierwotnego, wtórnego i ostatecznego dochodów. U podstaw struktury systemu rachunków zgodnego z zaleceniami SNA, leżą przede wszystkim założenia teorii post-keynsowskiej oraz w znacznie mniejszym stopniu teorie monetarystyczne. Filozofia SNA opiera się na kilku założeniach, narzucających tryb postępowania w rachunkach społecznych. Hasłowo określając je, sprowadzają się one do następujących tez: − każda praca zarobkowa, jeśli zostanie sprzedana lub sprzedane zostaną jej rezultaty, pomnaża poziom dobrobytu narodowego. Jeśli bowiem ktoś kupuje ją lub jej rezultaty, to znaczy, że jest komuś potrzebna. Oznacza to, że każda praca - jeśli jest tylko opłacona, bez względu na jej formę - powinna być traktowana jako zwiększająca produkt narodowy. − każda usługa - jakakolwiek by ona nie była - jeśli staje się aktem zaspokojenia potrzeby, podnosi dobrobyt narodowy i jako taka powinna być wliczana do PKB (GDP) i PNB (GNP). − dobrobyt obywateli w wysokim stopniu zależy od tego, jak owi obywatele mieszkają. W ślad za tym przyjmuje się, że również dom właściciela tworzy PKB i PNB, tzn., że przyjmuje się, że właściciel sam sobie odnajmuje mieszkanie, sam sobie świadcząc usługę. Jej wartość jest równa czynszowi dzierżawnemu, który by płacił, gdyby mieszkanie nie było jego własnością. − zysk - jest wielkością które przedsiębiorstwo samo sobie dostarczyło za działalność gospodarczą; jest ono swoistą zapłatą wypłacaną samemu sobie za utrzymanie produkcji i podnoszenie społecznego dobrobytu. W systemie rachunków społecznych SNA wyróżnia się rachunki bieżące, rachunki akumulacji oraz bilanse. Dwa pierwsze dotyczą przepływów (potoków) w gospodarce, drugi zaś stanu gospodarki. Na rachunki bieżące składają się : rachunek produkcji, rachunek tworzenia dochodów, rachunek podziału pierwotnego, rachunek podziału wtórnego dochodów oraz rachunek wykorzystania dochodów oraz rachunek wykorzystania dochodów skorygowanych. Rachunek produkcji to rachunek liczenia produkcji. Przy czym produkcję rozumie się, jako działalność prowadzoną pod kontrolą i na odpowiedzialność jednostki ekonomicznej, która wykorzystuje wkład pracy, kapitał oraz zakupione wyroby i usługi celem wytworzenia nowych produktów. Obejmuje więc ona wytwarzanie rynkowe (wyrobów i usług), wytwarzanie nierynkowe wszystkich produktów z przeznaczeniem na spożycie lub akumulację rzeczową (gdy jej rozmiary są istotne) oraz wytwarzanie nierynkowe usług mieszkaniowych (czyli tak zwane czynsze umowne) i płatne usługi osobiste. Pomija ona natomiast usługi nierynkowe wytwarzane przez gospodarstwa domowe, jakkolwiek bierze pod uwagę wytwarzane przez nie produkty (gdy ich rozmiary są istotne). Wartością bilansującą w rachunku produkcji jest wartość dodana. Z kolei rachunek tworzenia dochodów jest prezentacją transakcji związanych z procesem produkcji z punktu widzenia producenta. Po jego stronie rozchodowej występują koszty, podatki związane z produkcją, cła i inne opłaty importowe. Po stronie rozchodowej ujmuje się zaś
86
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
udzielone podmiotom gospodarczym dotacje. Wartością bilansującą w rachunku tworzenia dochodów jest nadwyżka operacyjna. Kolejnym rachunkiem jest rachunek podziału (redystrybucji) dochodów. Realizowany jest on w tych samych etapach w jakich przebiega redystrybucja dochodów. Pierwszym jego etapem jest rachunek podziału pierwotnego w toku którego dochodzi do podziału wartości dodanej według czynników produkcji (pracy i kapitału) oraz na państwo (rząd i samorząd) - jako podmiotu uczestniczącego w podziale. Podział ten odnosi się do podziału nadwyżki operacyjnej, zaś wielkością bilansującą są dochody pierwotne. Drugim etapem podziału dochodów jest podział dochodów pierwotnych według sektorów instytucjonalnych, w postaci transferu. Odpowiadający tym procesom rachunek wtórnego podziału dochodu narodowego sprowadza się do podziału dochodu do dyspozycji. Kolejnym rachunkiem jest rachunek rozdysponowania (wykorzystania) dochodów. Jego istotą jest określenie proporcji, w jakich gospodarstwa domowe i inne podmioty gospodarcze rozdysponowują swój dochód do dyspozycji z przeznaczeniem na spożycie i na oszczędności. Przy czym spożycie lokalizowane jest wyłącznie w sektorze gospodarstw domowych, sektorze rządowym i samorządowym oraz w sektorze instytucji niezyskownych. Oszczędności zaś - jako różnica między dochodami do dyspozycji a wydatkami na konsumpcję - traktowane są jako reprezentacja funduszy, które mogą posłużyć do finansowania zakupu nowych środków trwałych. Ostatnim z wyszczególnionych rodzajów rachunku bieżącego jest rachunek wykorzystania dochodów skorygowanych. Jego istotą jest dokonanie odpowiednich korekt rachunkowych, w wyniku których możliwym staje się przeprowadzenie operacji bilansowania w skali gospodarki narodowej. Wchodzące natomiast w system rachunków narodowych - obok rachunków bieżących rachunki akumulacji koncentrują się na odnotowaniu transakcji oraz innych zmian oddziaływujących na różnice między wielkościami występującymi w bilansie otwarcia i bilansie zamknięcia rachunków społecznych. Składa się na nie: rachunek kapitałowy - prezentujący sposób, w jaki z oszczędności finansowane są inwestycje dotyczące różnego rodzaju aktywów niefinansowych; rachunek finansowy - który pokazuje pozyskiwanie oraz rozdysponowanie finansowych aktywów i pasywów; oraz rachunek rewaloryzacja - odzwierciedlający wszystkie inne zmiany, jakie miały miejsce w bilansie otwarcia i zamknięcia, a które nie zostały wykazane w pozostałych rachunkach.
2. DETERMINANTY RACHUNKU NARODOWEGO Zrozumienie istoty rachunku narodowego, jak również związanych z nim kategorii makroekonomicznych wymaga odwołania się do funkcjonującej strony systemu gospodarki narodowej, który trzeba dostrzegać jako całość będącą zbiorem wielu milionów podmiotów gospodarczych, których indywidualne decyzje wyznaczają całkowite wydatki w gospodarce, całkowity dochód oraz ogólny poziom produkcji dóbr i usług. Pełna analiza rachunku narodowego wymaga uwzględnienia w systemie funkcjonalnym gospodarki narodowej - oprócz gospodarstw domowych, przedsiębiorstw (o różnym statusie organizacyjnym i własnościowym) oraz jednostek organizacyjnych aparatu państwa (tak na szczeblu centralnym jak i lokalnym), także związków z otoczeniem zewnętrznym, tj. z zagranicą. Wobec tak określonych zależności, za podstawę ujawnienia istoty rachunku narodowego przyjąć można model ruchu okrężnego reprodukcji społecznej otwartej gospodarki rynkowej, to jest model składający się z takich elementów, jak: przedsiębiorstwa - państwo - gospodarstwa domowe - zagranica (schemat 7.1.). Każdy z nich charakteryzuje się innymi cechami oraz pełni inną rolę. Państwo jest super podmiotem gospodarczym. Pełni ono rolę organizatora funkcjonowania gospodarki narodowej. Funkcjonuje w oparciu o dochody, których źródłem są: − podatki bezpośrednie (Td) nakładane na płace, czynsze, odsetki, zyski (--> podatek dochodowy); 87
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
− podatki pośrednie (Te) zwane podatkami od wydatków, np. VAT, akcyza (podatek specjalny obciążający benzynę, papierosy), cła. Finansuje ono zaś dwa rodzaje wydatków: − pierwszy „G” obejmujący wydatki na zakup dóbr i usług dla sfery zabezpieczającej funkcjonowanie państwa, to jest na płace urzędników państwowych i żołnierzy, zakupu sprzętu bojowego, a także nakłady na inwestycje publiczne, itp. Tworzą one produkcję netto, przyczyniając się jednocześnie do powstania odpowiadających jej dochodów czynników w przedsiębiorstwach dostarczających tę produkcję, powodując ujawnienie się dodatkowej siły nabywczej w gospodarstwach domowych które ujawniają dochody (--> stąd też należy włączyć je do PKB). − drugi, „B” obejmujący wydatki związane z finansowaniem płatności transferowych i zasiłków (np. emerytury, zasiłki dla bezrobotnych, subwencje dla przedsiębiorstw państwowych, itd.) które nie wiążą się z koniecznością świadczenia w zamian jakichkolwiek dóbr czy usług. Służą one wyłącznie redystrybucji już istniejących dochodów i sił nabywczej od grup ludności będących przedmiotem opodatkowania do ludzi, których państwo subsydiuje. Przedsiębiorstwa z kolei to podstawowe podmioty gospodarczych, które: • wykorzystują czynniki produkcji dostarczone przez gospodarstwo domowe do wytworzenia dóbr i usług. • płacą gospodarstwom domowym za wykorzystanie czynników produkcji. • sprzedają dobra i usługi gospodarstwom domowym. Gospodarstwa domowe to - podobnie jak przedsiębiorstwa - podstawowe podmioty gospodarcze, które: − dysponują czynnikami produkcji, które dostarczają przedsiębiorstwom (--> usługi czynników produkcji). − otrzymują dochody od przedsiębiorstw w zamian za dostarczane czynniki wytwórcze (--> dochody czynników produkcji). − wydają dochody na dobra i usługi wytworzone przez przedsiębiorstwa (--> wydatki na dobra i usługi). Schemat 7.1. Model otwarty ruchu okrężnego reprodukcji społecznej w gospodarce rynkowej Gdzie: "Y" → wartość PKB (wg pomiaru metodą produkcyjną), która jest tożsama z wartością dochodów gospodarstw domowych; "C" →wydatki konsumpcyjne gospodarstw domowych; "S" →oszczędności; "G" →wydatki państwa na dobra i usługi; "B" →płatności transferowe; "Td"→ podatki bezpośrednie, nakładane na płace, czynsze, odsetki, zyski(--> podatek dochodowy); "Z" →import; "X" →eksport Analiza ruchu okrężnego reprodukcji społecznej w gospodarce rynkowej pozwala dostrzec następujący układ powiązań i zależności. Przedsiębiorstwa dokonują wypłat za usługi czynników produkcji na rzecz gospodarstw domowych (Y) które to powiększone o płatności transferowe (B) oraz pomniejszone o podatki bezpośrednie (Td) stanowią ich dochody rozporządzalne (Y + B Td), to jest dochody osobiste gospodarstw domowych, które mogą one przeznaczyć na wydatki 88
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
konsumpcyjne (C) i oszczędności (I). Wydatki te powiększone o dodatkowe wydatki państwa na dobra i usługi (G) oraz wydatki na inwestycje (I) tworzą PKBcr. Jeśli PKBcr pomniejszyć o podatki pośrednie (Te) to otrzymamy PKBcczp, który jest wypłacany przez przedsiębiorstwa gospodarstwom domowym.
3. MIERNIKI RACHUNKOWOŚCI SPOŁECZNEJ Wielkościami za pośrednictwem których można dokonywać pomiaru gospodarczej aktywności społecznej z różnych punktów widzenia jest wartość dodana, dochód, nadwyżka operacyjna, dochody pierwotne, spożycie, dochody do dyspozycji oraz oszczędności. Wielkości te mają również charakter wielkości bilansujących. One też współtworzą mierniki rachunkowości społecznej. Podstawowymi miernikami rachunkowości społecznej (schemat 7.2.) są: 1) produkt krajowy brutto (PKB); 2) produkt narodowy brutto (PNB); 3) produkt narodowy netto (PNN); 4) dochód narodowy (DN) oraz 5) wskaźnik dobrobytu ekonomicznego (DEN). 3.1. Produkt krajowy brutto Produkt krajowy brutto - PKB (z ang. gross demesic product - GDP) to miernik produkcji wytworzone przez czynniki wytwórcze (produkcji) zlokalizowane na terenie danego kraju, niezależnie od tego, kto jest ich właścicielem. Mierzy więc on wartość produkcji wytworzonej w danym kraju, a więc jest także miarą całkowitych dochodów gospodarstw domowych w danym kraju. PKB określany jest w znacznym stopniu przez kategorię wartości dodanej oraz ściśle z nią związanym pojęciem dóbr finalnych i dóbr pośrednich. Przez wartość dodaną rozumie się przyrost wartości dóbr w wyniku określonego procesu produkcji. Oblicza się ją przez odjęcie od wartości dóbr wyprodukowanych w danym przedsiębiorstwie sumy kosztów rzeczowych nakładów czynników produkcji zużytych do produkcji tych dóbr. Dobrami finalnymi są dobra nabyte przez ostatecznego użytkownika. Stanowią je albo dobra konsumpcyjne zakupione przez gospodarstwa domowe, albo dobra kapitałowe (inwestycyjne) nabywane przez gospodarstwa domowe. Dobrami pośrednimi są zaś dobra częściowo przetworzone, które stanowią nakład w procesie produkcji w innych przedsiębiorstwach, gdzie są one zużywane. PKB można mierzyć dwojako (schemat 7.2.): • w cenach rynkowych uwzględniających podatki pośrednie nakładane na dobra i usługi. Wówczas jest miarą produkcji krajowej łącznie z podatkami pośrednimi na dobra i usługi. Zapisuje się go wówczas formułą: (Y )PKBcr = C + I + G gdzie: C - konsumpcja; I - inwestycje; G - wydatki państwowe • w cenach czynników wytwórczych to jest w cenach uzyskiwanych przez producentów, już po zapłaceniu przez niego podatków pośrednich. Wówczas jest o miarą produkcji krajowej z pominięciem podatków pośrednich. Zapisuje się go wówczas formułą:
(Y )PKBcczp = C + I + G − Te PKBcr jest większy od PKBcczp o wielkość podatków pośrednich (pomniejszonych o sumę ewentualnych subsydiów do dóbr i usług). PKBcczp może być prezentowany w oparciu o zastosowanie trzech różnych mierników, ujmujących go od strony produkcji, wydatków i dochodów, dając zawsze identyczne wyniki. 89
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
3.2. Produkt narodowy brutto Produkt narodowy brutto - PNB (za ang. gross national product - GNP) jest miernikiem całkowitych dochodów osiąganych przez obywateli danego kraju, niezależnie od miejsca (kraju) świadczenia usług przez czynniki produkcji. PNB jest równy PKB powiększonemu o dochody netto z tytułu własności netto za granicą (schemat 7.2.). Jest on najczęściej stosowanym miernikiem zmian sytuacji gospodarczej kraju. Wynika to z faktu możliwości uniknięcia błędu określenia wartości amortyzacji, jakim to błędem obarczona jest wartość PNN. PNB trzeba postrzegać: 1) w ujęciu nominalnym i realnym; 2) w przeliczeniu na 1 mieszkańca, 3) jako niedoskonały miernik poziomu dobrobytu i stopnia satysfakcji członków społeczeństwa z działalności gospodarczej. 3.2.1. Produkt narodowy brutto nominalny i realny PNB nominalny - to miara produkcji wytworzonej w gospodarce narodowej w cenach bieżących. PNB realny - to zaś miara produkcji wytworzonej w gospodarce narodowej w cenach stałych. Pomiędzy oboma rodzajami PNB zachodzą następujące zależności: − są one prostymi miernikami produkcji wykonanej w gospodarce narodowej której procentowa roczna zmiana informuje o tempie wzrostu gospodarczego, przy czym przy nominalnym PNB jest ona obarczona wpływem inflacji; − realny PNB koryguje nominalny PNB o skutki inflacji i wyraża go w cenach istniejących w pewnym okresie (nazywanym bazowym lub podstawowym). Nie uwzględnia on zatem zmian ogólnego poziomu cen będących wynikiem inflacji. − stosunek nominalnego PNB do realnego PNB odzwierciedlając zmiany cen w całej gospodarce narodowej, pomnożony przez 100 przyjmuje postać wskaźnika zwanego deflatorem PNB. 3.2.2. Realny PNB per capita Realny PNB per capita - czyli na 1 mieszkańca - jest realnym PNB podzielonym przez liczbę mieszkańców kraju. Informuje on o zmianie stopy życiowej przeciętnego obywatela. Mimo, że jest on bardziej wiarygodnym wskaźnikiem ilości dóbr i usług przypadających na osobę w gospodarce narodowej - jest on jednak wielkością przeciętną. Ilość dóbr i usług dostępna dla konkretnych ludzi zależy bowiem przede wszystkim od sposobu podziału dochodu wytworzonego w gospodarce narodowej. 3.2.3. Produkt narodowy brutto jako niedoskonały miernik PNB jest także niedoskonałym miernikiem. Wynika to z faktu nie uwzględnienia w rachunku PNB wielu działań gospodarczych i ich wyborów. Są nimi przede wszystkim: działalność o charakterze nierynkowym i jej efekty, dobra uciążliwe do życia powstałe w procesie produkcji jako zanieczyszczenia środowiska; działalność w gospodarstwach domowych tworzą wartości czasu wolnego, aa także produkcja i usługi nie rejestrowane w celu uniknięcia podatków. 3.3. Produkt narodowy netto Produkt narodowy netto - PNN (z ang. net national product - NNP) - nazywany także dochodem narodowym, to PNB pomniejszony o amortyzację. Wynika to z faktu, że część powstałej w GN produkcji brutto musi zostać przeznaczona na odtworzenie zużytego kapitału. Nie może być ona skierowana, ani na konsumpcję, ani na nowe inwestycje powiększające zasób kapitału, ani na wydatki państwa, ani na eksport. 90
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
DN to PNN wytworzony w gospodarce. Oblicza się go przez odjęcie amortyzacji od PNB w cenach czynników produkcji. Jest on równoważny takiej ilości pieniędzy, jaką dysponuje gospodarka na wydatki na dobra i usługi, po odłożeniu odpowiedniej ilości pieniędzy, wystarczającej do sfinansowania amortyzacji i utrzymania istniejącego zasobu kapitału na dotychczasowym poziomie. Amortyzacją jest zaś spożycie kapitału trwałego. Jest ona miarą szybkiego zmniejszania się wartości istniejącego zasobu kapitału w danym okresie, będącego wynikiem jego fizycznego lub ekonomicznego zużycia. 3.4. Wskaźnik dobrobytu ekonomicznego Wskaźnik dobrobytu ekonomicznego - DEN (z ang. net ekonomic welfare - NEW) jest miernikiem (wskaźnikiem) dobrobytu netto, korygującym PNB przez odcięcie od niego "plag", to jest dodanie wartości dóbr i usług o charakterze nierynkowym oraz włączenie wartości czasu wolnego. Wartość DEN jest większa od PNB, ale za to tempo jego wzrostu jest niższe niż dynamika PNB. Szacunki (a właściwie ich próby) DEN są bardzo przybliżone i nieprecyzyjne. Niemniej jednak wskazują one wyraźnie na PNB jako na bardzo niedoskonałą miarę dobrobytu w społeczeństwie. Ponieważ regularne przeprowadzenie i opracowanie pomiarów działalności nierynkowej i nie rejestrowanej produkcji dóbr oraz "plag", a także jej systematyka pochłaniają sporo czasu, toteż określanie DEN - byłoby bardzo trudne i kosztowne, a niekiedy wręcz niemożliwe, a co za tym idzie odwoływanie się do niego jest bardzo rzadkie. W praktyce więc PNB pozostaje najszerzej stosowanym miernikiem sytuacji gospodarczej kraju. Schemat 7.2. Rachunek dochodu narodowego
3. EGZEMPLIFIKACJA RACHUNKU NARODOWEGO W POLSKIEJ GOSPODARCE W polskiej rzeczywistości gospodarczej w ślad za procesami transformacji ustrojowej dokonano również zmiany prowadzonych rachunków narodowych. Rangę podstawowego i odpowiadającego gospodarce rynkowej pełnić zaczął system SNA. Rachunkowość społeczną realizowaną według tego systemu daje się podzielić na dwa segmenty. Pierwszy tworzą rachunki w układzie sektorów instytucjonalnych, drugi natomiast rachunki według rodzajów działalności. Rozróżnienie między sektorami opiera się o kryterium celów ekonomicznej, funkcji jakie pełnią w procesie produkcji oraz typów zachowań charakterystycznych dla różnych podmiotów gospodarczych. Jeśli za kryterium przynależności podmiotu gospodarczego do sektora instytucjonalnego przyjąć funkcję uważaną za wiodącą dla zachowań gospodarczych podmiotu oraz cel jakiemu on służy, wyróżnia się sześć sektorów instytucjonalnych, a mianowicie: sektor przedsiębiorstw, sektor instytucji finansowych i ubezpieczeniowych, sektor rządowy i samorządowy, sektor gospodarstw domowych, sektor instytucji niezyskownych oraz zagranicę (rozdział 2; schemat 4.2.) . Analiza udziału poszczególnych sektorów instytucjonalnych w tworzeniu PKB (wykres 7.1) dowodzi, że największy udział ma sektor przedsiębiorstw i sektor gospodarstw domowych. W dalszej kolejności plasuje się sektor rządowy i samorządowy oraz zagranica. Znikomy jest natomiast udział sektora finansowego i ubezpieczeń społecznych. Najmniejszy zaś sektora instytucji niezyskownych. Udziały te wraz z postępem w prowadzaniu mechanizmów rynkowych i poszerzaniem instytucji im odpowiadających ulegają zmianom. Śledząc zaś tworzenie i podział PKB zauważalna staje się rzeczywista struktura jego poszczególnych elementów (schemat 7.3.). Ponieważ jest on różnicą pomiędzy wartością globalną wyrobów i usług a wartością zużycia pośredniego, punktem wyjścia analizy tworzenia 91
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
PKB jest wartość globalna wyrobów i usług. Wartość globalna stanowi ona sumę wszystkich wartości (rynkowych i nierynkowych) wytworzonych w danym okresie w całej gospodarce narodowej. Wartość globalna wyrobów i usług rynkowych obejmuje : przychody ze sprzedaży wyrobów i usług własnej produkcji; marżę handlową; wynik z pozostałej sprzedaży (stanowiącej różnicę między wartością sprzedaży składników majątkowych a kosztami sprzedaży tych składników; wartość globalną usług, instytucji finansowych i ubezpieczeniowych. Natomiast wartość globalna usług nierynkowych obejmuje wartość: robót indywidualnego budownictwa wykonywanego; pozyskanie surowców budowlanych pochodzenia miejscowego; usług transportowych świadczonych przez indywidualnych rolników; skupu od ludności płodów runa leśnego oraz odpadów użytkowych. Elementem określającym wielkość PKB oprócz wartości globalnej jest zużycie pośrednie. Kategoria ta obejmuje wartość wyrobów i usług (krajowych i z importu) zużytych w badanym okresie na cele bieżącej działalności gospodarczej. Składa się na nie: zużycie materiałów (łącznie z paliwami) i energii obcej, zużycie usług obcych, wydatków na podróże służbowe i pozostałe zużycie (np. koszty: reklamy, reprezentacyjne, czynsze, dzierżawa). Porównanie wielkości PKB z wielkością wartości globalnej wskazuje, że stanowi on wartościowo niewiele ponad połowę jej wielkości. W procesie podziału PKB wyróżnić trzeba jego etap pierwotny, wtórny i ostateczny. Podział pierwotny PKB obejmuje: − wynagrodzenia brutto i inne koszty pracownice tj. ubezpieczenia społeczne, świadczenia dla pracowników z funduszu socjalnego i mieszkaniowego tworzonych z odpisów w ciężar kosztów jednostek (podmiotów) gospodarki narodowej; oraz inne szacunkowo ustalone koszty (np. wypłaty z tytułu wynalazczości); − podatki związane z produkcją, to jest podatek obrotowy i rolny (podatek VAT od wartości dodanej), podatek od nieruchomości od środków transportu, pozostałe podatki łącznie z opłatami skarbowymi); − dotacje przedmiotowe i inne zwiększenia przychodów; − nadwyżkę operacyjną brutto (obliczaną przez odjęcie od PKB wynagrodzeń brutto i innych kosztów pracowniczych oraz podatków związanych z produkcją a dodanie dotacji przedmiotowych i innych zwiększeń. W podziale ostatecznym PKB wykorzystywany jest na spożycie(prywatne i zbiorowe) wyrobów i usług oraz na akumulację. Spożycie prywatne - to spożycie indywidualne gospodarstw domowych (ludności) opłacone z dochodów osobistych, obejmujące wydatki poniesione przez ludność na zakup wyrobów i usług, wartość spożycia naturalnego (samo zaopatrzenie) produktów rolnych pochodzących z własnej produkcji, wartość usług mieszkaniowych...itd.). Z kolei spożycie zbiorowe - obejmuje wydatki instytucji rządowych i samorządowych na finansowanie wyrobów i usług nierynkowych, których odbiorcą jest społeczeństwo. Składa się na nie spożycie z funduszów społecznych - które stanowi wartość wyrobów i usług nierynkowych przekazywanych nieodpłatnie, finansowanych z funduszów świadczeń społecznych na rzecz ludności (wlicza się do nich wartość usług oświaty, wychowania, ochrony zdrowia, itp.); spożycie ogólnospołeczne - obejmujące spożycie wyrobów i usług nierynkowych, które nie posiadają konkretnych indywidualnych odbiorców (obejmuje one nakłady na działalność naukowo-badawczą, na administracje, wymiar sprawiedliwości, MON, bezpieczeństwo publiczne, itp.). Akumulacja natomiast obejmuje: wartość nakładów na tworzenie majątku trwałego brutto oraz wartość przyrostu rzeczowych środków obrotowych. Nakładami na tworzenie majątku trwałego brutto - są tylko te nakłady, które zwiększają wartość majątku trwałego (bez ujmowania nakładów będących pierwszym wyposażeniem inwestycyjnym). Stanowią one sumę wartości: nakładów inwestycyjnych na środki trwałe, nakłady na remonty i modernizację, oraz przyrost stada podstawowego. Natomiast wartość przyrostu rzeczowych środków obrotowych - obejmuje 92
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
wartość przyrostu zapasów materiałów produkcji nie zakończonej, wyrobów gotowych, towarów oraz rozliczeń międzynarodowych, a w rolnictwie wartość przyrostu produkcji roślinnej i zwierzęcej oraz stada podstawowego. Różnicę między wartością PKB a jej wykorzystaniem w kraju stanowi saldo handlu zagranicznego i sumy niezbilansowane. Saldem handlu zagranicznego jest nadwyżka EX nad IM lub IM nad EX w zakresie wymiany towarów i usług z zagranicą (w warunkach franco granica polska). Pozycja zaś sum niezbilansowanych wynika z niedokładności danych sprawozdawczych i szacunków, a także z rozbieżności w stosowanych jednostkach kwalifikacyjnych przyjętego zakresu definicji poszczególnych kategorii. Wielkość tej pozycji oscyluje w granicach 1% PKB. Wykres 7.1. Udziału sektorów instytucjonalnych w tworzeniu PKB Schemat 7.3. Tworzenie i podział produktu krajowego brutto
STRESZCZENIE Określenie efektywności funkcjonowania gospodarki narodowej wymaga odwołania się do analizy rachunków narodowych, przez który rozumie się system pomiaru wielkości dóbr i usług wytworzonych w danym kraju w danym czasie. Istotą jego jest dostarczenie logicznego i wewnętrznie spójnego zestawu definicji i mierników wytworzonej w danym kraju produkcji i usług, dzięki którym można byłoby ocenić stan całej gospodarki. Bazą metodologiczną analizy rachunków narodowych jest cały szereg wzajemnie powiązanych kategorii ekonomicznych, takich jak: produkt narodowy brutto (PNB); produkt krajowy brutto (PKB); produkt narodowy netto (PNN); dochód narodowy; oraz wskaźnik dobrobytu ekonomicznego. W przeszłości w okresie gospodarki planowej rachunki narodowe prowadzone były według metodologii MPS (Material Product System). Obecnie podstawą systemu rachunkowości społecznej jest filozofia SNA (System of National Accounts). Podstawowymi miernikami rachunkowości społecznej są: produkt krajowy brutto (PKB); produkt narodowy brutto (PNB); produkt narodowy netto (PNN); dochód narodowy (DN) oraz wskaźnik dobrobytu ekonomicznego (DEN). Zrozumienie istoty rachunku narodowego ściśle związana jest z funkcjonalną stroną systemu gospodarki narodowej - zwłaszcza zaś uwzględnienia w niej - oprócz gospodarstw domowych, przedsiębiorstw oraz jednostek organizacyjnych aparatu państwa, także związków z otoczeniem zewnętrznym, tj. z zagranicą. Za podstawę ujawnienia istoty rachunku narodowego w tej sytuacji przyjąć można model ruchu okrężnego reprodukcji społecznej otwartej gospodarki rynkowej, to jest model składający się z takich elementów, jak: przedsiębiorstwa - państwo - gospodarstwa domowe - zagranica. Ważną kwestią - z punktu widzenia zrozumienia istoty rachunków narodowych - jest ich egzemplifikacja w polskiej gospodarce. Pomocnym w tym względzie jest podejście obrazujące wartość globalną wyrobów i usług rynkowych, zużycie pośrednie, produkt krajowy brutto (PKB) i jego podział na spożycie (prywatne i zbiorowe) wyrobów i usług oraz na akumulację.
PODSTAWOWE POJĘCIA DO ZAPAMIĘTANIA Rachunek narodowy, kategorie ekonomiczne rachunkowości społecznej (produkt narodowy brutto, produkt krajowy brutto, produkt narodowy netto, dochód narodowy, wskaźnik dobrobytu ekonomicznego), filozofia MPS (Material Product System), filozofia SNA (System of National Accounts), mierniki rachunkowości społecznej, amortyzacja, determinanty rachunku narodowego, wartość globalna, zużycie pośrednie, pierwotny podział PKB, spożycie (prywatne i zbiorowe), akumulacja, saldo handlu zagranicznego, sumy niezbilansowane.
93
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
ZAGADNIENIA KONTROLNE I. II.
III. IV. V. VI. VII. VIII. IX.
OKREŚL ISTOTĘ RACHUNKÓW NARODOWYCH - JEJ PRZESZŁĄ I OBECNĄ FILOZOFIĘ. W SKAŻ I SCHARAKTERYZUJ PODSTAWOWE KATEGORIE EKONOMICZNE RACHUNKOWOŚCI SPOŁECZNEJ (PRODUKT NARODOWY BRUTTO, PRODUKT KRAJOWY BRUTTO, PRODUKT NARODOWY NETTO, DOCHÓD NARODOWY, WSKAŹNIK DOBROBYTU EKONOMICZNEGO). W SKAŻ PODSTAWOWE DETERMINANTY RACHUNKU NARODOWEGO. OKREŚL ISTOTĘ I RELACJE POMIĘDZY WARTOŚCIĄ GLOBALNĄ, ZUŻYCIEM POŚREDNIM I PKB. SCHARAKTERYZUJ PIERWOTNY, WTÓRNY I OSTATECZNY PODZIAŁ PKB, OMÓW PROBLEM SPOŻYCIA (PRYWATNE I ZBIOROWE), Z PUNKTU WIDZENIA PODZIAŁU DOCHODU NARODOWEGO. OKREŚL ISTOTĘ AKUMULACJI I AMORTYZACJI. OKREŚL KWESTIĘ SUM NIEZBILANSOWANYCH Z PUNKTU WIDZENIA RACHUNKOWOŚCI SPOŁECZNEJ. W SKAŻ I OMÓW PODSTAWOWE KATEGORIE RACHUNKOWOŚCI SPOŁECZNEJ NA PRZYKŁADZIE POLSKIEJ GOSPODARKI.
LITERATURA ZALECANA 1. D.Begg, S.Fischer, R.Dornbusch, Ekonomia tom 2, Warszawa 1992, rozdz. 19 2. Elementarne zagadnienia ekonomii. Praca zbiorowa pod red. R.Milewskiego, PWN, Warszawa 1993, rozdz. 6 3. Elementy makro i mikro ekonomii dla inżynierów. Pod redakcją naukowa S.Marciniaka, PWN, Warszawa 1993, rozdz. 8 4. D.R.Kamerschen, R.B.McKenzie, C.Nardinelli, Ekonomia, FGNZZZ "SOLIDARNOŚĆ", Gdańsk 1991, rozdz. 5 5. M.Nasiłowski, System rynkowy. Podstawy mikro- i makroekonomii, IKE PTE Sp. z o.o., Wydawnictwo KeyTex, Warszawa 1992 6. P.A.Samuelson, W.D.Nordhaus, Ekonomia 1, PWN, Warszawa 1995, rozdz. 6
94
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
VIII. WZROST I ROZWÓJ GOSPODARCZY Dla reprodukcji społecznej istotnymi są procesy wzrostu rozwoju gospodarczego. Kryją one w sobie jednak i czynniki sprzyjające im, jak i czynniki je ograniczające. Sytuacja ta wymaga ich oddzielnego rozpatrzenia.
1. WZROST A ROZWÓJ GOSPODARCZY I ROZWÓJ SPOŁECZNO-GOSPODARCZY. Reprodukcja społeczna ściśle związana jest z procesami wzrostu i rozwoju gospodarczego. Są to związki dwustronne - z jednej strony jest ona ich efektem, z drugiej zaś jednocześnie procesy wzrostu gospodarczego i rozwoju gospodarczego są jej konsekwencją. Pojęcia te są konstrukcjami niejednoznacznymi . Często są one utożsamiane ze sobą i traktowane synonimicznie. Obok tych dwóch pojęć funkcjonuje jeszcze pojęcie rozwoju społecznogospodarczego. Spośród nich pojęciem najwęższym jest wzrost gospodarczy, szerszym od niego jest rozwój gospodarczy, a najszerszym jest rozwój społeczno-gospodarczy. 1.1. Wzrost gospodarczy Pojęciem charakteryzującym procesy reprodukcji społecznej w sposób wąski jest wzrost gospodarczy. Rozumie się go jako proces powiększania z okresu na okres podstawowych wielkości ekonomicznych, zwłaszcza rozmiarów potencjalnego produktu krajowego, potencjalnego realnego produktu narodowego oraz powiększanie zdolności wytwórczych gospodarki. Oznacza on zmianę strumieni dóbr i usług oraz zasobów gospodarczych i poprawę relacji ilościowych produkcji i podziału dóbr i usług, co prowadzi do poprawy ich jakości i zwiększania ich ilości przypadających przeciętnie na każdego członka społeczeństwa. Są nim takie zmiany, które mogą być odwzorowane przez zależności między liczbami jednoznacznie wyrażającymi określone rodzaje strumieni dóbr i usług oraz zasobów w procesie produkcji i podziału. Wzrost gospodarczy jest pojęciem węższym od rozwoju gospodarczego. Trzeba go również traktować jako główny cel rozwoju ekonomicznego. Najważniejszymi elementami wzrostu gospodarczego są czynniki sprawcze powodujące zwiększenie strumieni dóbr i usług, stopa wzrostu gospodarczego - która jest podstawową wielkością strategiczną określającą tempo zmian oraz suma dóbr i usług a także ich jakość przypadająca przeciętnie na jednego mieszkańca w danej gospodarce. 1.2. Rozwój gospodarczy Pojęciem szerszym od wzrostu gospodarczego jest pojęcie rozwoju gospodarczego - określane także jako rozwój ekonomiczny. Rozumie się przez nie działalność ludzką wiążącą się z gospodarowaniem to jest z produkcją i podziałem dóbr i usług, przyczyniającą się zarówno do ilościowych jak i jakościowych zmian w strukturze ekonomicznej danego gospodarstwa narodowego. Oznacza on więc tak ilościowe jak i jakościowe zmiany sił wytwórczych, stosunków ekonomicznych, produkcji, struktury i mechanizmu funkcjonowania gospodarki, konsumpcji oraz środowiska naturalnego. Jego rezultatem jest doskonalenie wszystkich jego elementów składowych oraz wzrost ilości i jakości dóbr i usług służących zaspakajaniu określonych potrzeb. Najważniejszymi składnikami rozwoju gospodarczego są: baza materialna, struktura gospodarki narodowej, mechanizm jej funkcjonowania oraz ilość, jakość i dystrybucja dóbr i usług, a także stan środowiska naturalnego. Przeciwieństwem rozwoju gospodarczego jest stagnacja gospodarcza i regres gospodarczy. Stagnacja gospodarcza to utrzymywanie się przy braku zmian istotnych wielości ekonomicznych, takich warunków rozwojowych które prowadzą do zahamowania lub poważnego osłabienia 95
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
wzrostu i zmian strukturalnych w gospodarce. Ma ona charakter względny, bo nie wyklucza pewnych zmian. Może ona wystąpić także w fazie rozwoju gospodarczego. Z kolei regres gospodarczy oznacza reprodukcję zawężoną, to jest cofanie się rozwoju gospodarczego. Powoduje on zahamowanie a w konsekwencji opóźnienie rozwoju gospodarczego. 1.3. Rozwój społeczno-gospodarczy Rozwój społeczno-gospodarczy to proces wyrażający reprodukcję rozszerzoną w skali gospodarki narodowej, a więc zmiany w siłach wytwórczych, produkcji i spożyciu, stosunkach społecznych, środowisku naturalnym i systemie funkcjonowania gospodarki i społeczeństwa. Składa się na niego rozwój gospodarczy i społeczny. Rozwój społeczny oznacza zmianę układu stosunków społecznych, struktury społeczeństwa, jego preferencji, społecznych kryteriów i zasad działalności, wzorców zachowań, postaw i świadomości, służących doskonaleniu współżycia i współpracy ludzi i odpowiedniemu ich udziałowi w efektach rozwoju gospodarczego. Jego rezultatem jest powiększenie dorobku naukowego i kulturalnego, poprawa warunków bytu ludności, wzrost świadczeń społecznych, usprawnienie form współpracy i współistnienia społecznego. Najważniejszymi elementami rozwoju społecznego są: dorobek naukowy i kulturalny, jego jakość i tempo pomnażania, dostępność efektów rozwoju gospodarczego, zmiany we wzorcach, postawach oraz świadomości jednostek i grup społecznych. Wynikiem rozwoju społeczno-gospodarczego jest jakość życia, której poprawa zależy od tempa i struktury rozwoju społecznego. Jej wyrazem jest takie ukształtowanie i funkcjonowanie środowiska pracy, środowiska domowego, środowiska poza pracą oraz środowiska naturalnego, aby zasilanie w ich obrębie ludzi w dobra i usługi łagodziło dyskryminacje i uciążliwości ich życia oraz służyło tworzeniu i odtwarzaniu trwałych wartości ludzkich. Przez jakość życia rozumie się - co znajduje odzwierciedlenie w praktyce działania ONZ dostępność do dóbr i usług, ich zdolność zaspokajania potrzeb, sposób użytkowania dóbr, stopień aktywności, uczestnictwa i współpracy jednostek oraz społeczeństwa w zachowaniu i przyswajaniu dotychczasowego oraz tworzeniu nowego dorobku materialnego i kulturalnonaukowego, stopień wolności ludzi, a także wielorakość ich form życia i aktów twórczych oraz stan zdrowia psychicznego i fizycznego, uzależniony od wykorzystania nauki i pracy w kształtowaniu stosunków społecznych i stosunków z przyrodą. We współczesnym świecie procesy wzrostu i rozwoju gospodarczego charakteryzują się: − cyklicznym charakterem kształtowania, pod wpływem z jednej strony mechanizmów rynkowych, a z drugiej strony polityki interwencyjnej państwa; − uwzględnianiem rozwiązań aktywnej polityki społeczno-gospodarczej państwa; − dużym zróżnicowaniem stopy wzrostu gospodarczego w poszczególnych krajach; − koniecznością pokonania szeregu barier rozwojowych - w tym coraz bardziej nabierającą znaczenia barierą ekologiczną; − globalizacją procesów rozwoju gospodarczego.
2. CZYNNIKI WZROSTU I ROZWOJU GOSPODARCZEGO Wpływ na reprodukcję społeczną mają czynniki wzrostu i rozwoju gospodarczego oraz rozwoju społeczno-gospodarczego. Stąd też zachodzi potrzeba ich wyraźnego wskazania i określenia. 2.1. Czynniki wzrostu gospodarczego Najczęściej analizy procesów reprodukcji rozszerzonej w gospodarce odnoszone są do wzrostu gospodarczego i w znacznej mierze koncentrują się na czynnikach jego kształtowania. Systematyka czynników wzrostu gospodarczego - ze względu na ich wielość i zróżnicowany charakter - pozwala wyróżnić trzy zasadnicze ujęcia: 96
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
− pierwsze historyczne, według którego głównymi czynnikami wzrostu gospodarczego są kapitał, ziemia i praca; − drugie modelowe, w którym jako główne czynniki bezpośrednie przedstawia się zatrudnienie i wydajność pracy, a jako główne czynniki pośrednie - majątek produkcyjny i jego efektywność oraz inwestycje i ich efektywność; − trzecie systemowe, w których na podstawie różnych kryteriów dzieli się na czynniki wzrostu gospodarczego m.in. na: · tradycyjne, jak: zasoby naturalne, majątek, zasoby demograficzne; · nowoczesne, jak: postęp naukowo-techniczny i organizacyjny, postęp w kierowaniu gospodarką, zmiany strukturalne i międzynarodowy podział pracy ; · społeczne, jak: infrastruktura ekonomiczna i społeczna; · rynkowe, jak: konkurencja i równowaga oraz · specjalne, jak: proporcjonalność i dysproporcje rozwoju. Spośród czynników wzrostu gospodarczego najistotniejszą jej część stanowią czynniki ekonomiczne, ujawniające zarówno charakter wymierny (ilościowy) jak jakościowy. Czynniki ekonomiczne ze względu na ich charakter dzieli się najczęściej na: a) bezpośrednie do których zalicza się zatrudnienie (Z) i wydajność pracy (W) oraz na pośrednie do których zalicza się majątek produkcyjny (Mp) i efektywność wykorzystania majątku produkcyjnego (E); b) ekstensywne (oznaczające przede wszystkim zmiany ilościowe), do których zalicza się zatrudnienie i majątek produkcyjny oraz na intensywne (oznaczające istotne zmiany jakościowe w czynnikach produkcji) obejmujące wydajność pracy i efektywność wykorzystania majątku. c) zewnętrzne (handel zagraniczny, kredyty zagraniczne, kooperacja międzynarodowa, inwestycje zagraniczne (patenty, licencje) oraz wewnętrzne (oszczędności środków produkcji, wydajność pracy, zatrudnieni) d) inwestycyjne (wielkość majątku produkcyjnego, tworzenie nowych miejsc pracy, techniczne uzbrojenie pracy, zastosowanie nowych maszyn i technologii) i pozainwestycyjne (stopień zużycia aparatu produkcyjnego; usprawnienia organizacyjne). 2.2. Czynniki rozwoju społeczno-gospodarczego Wszystkie czynniki rozwoju społeczno-gospodarczego można podzielić na trzy podstawowe grupy: 1. Czynniki o charakterze ekonomicznym, do których zaliczamy: −zasoby pracy żywej i efektywność ich zastosowania (wydajność pracy), −zasoby produkcyjne majątku narodowego (wraz z jego strukturą branżową i przestrzenną), −poziom infrastruktury i jej dostosowanie do potrzeb rozwoju społeczno-ekonomicznego, −zasoby bogactw naturalnych kraju, ich ilość, różnorodność i dostępność, −miejsce danego kraju w międzynarodowym podziale pracy oraz wynikającą stąd strukturę i efektywność handlu zagranicznego, −chłonność rynku wewnętrznego, −kierunki zmian popytu ludności, −poziom i strukturę konsumpcji oraz tempo wzrostu stopy życiowej ludności. 2. Czynniki o charakterze organizacyjno-technicznym, do których zaliczamy: −postęp naukowo-techniczny i sprawność jego zastosowania w gospodarce narodowej, −postęp w dziedzinie organizacji pracy i organizacji produkcji, −postęp w dziedzinie planowania, kierowania i zarządzania gospodarką narodową, −postęp w dziedzinie specjalizacji, standaryzacji, typizacji kooperacji produkcji. 3. Czynniki o charakterze społeczno-politycznym, do których zalicza się : −cele społeczne działalności gospodarczej, −formy własności środków produkcji i zasady podziału wytworzonego dochodu, 97
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
−poziom rozwoju oświaty i kultury, ich dostępność i powszechność, −ochrona zdrowia i opieka społeczna, −zabezpieczenie społeczne, −stosunki panujące w miejscu pracy i atmosfera w zakładzie pracy, −metody kierowania i zarządzania przedsiębiorstwem −warunki wypoczynku po pracy itp. Schemat 8.1. Klasyfikacja czynników wzrostu, rozwoju i rozwoju społeczno-gospodarczego 2.3. Mierniki rozwoju gospodarczego Ocena rozwoju gospodarczego - czy też szerzej rozwoju społeczno-gospodarczego wymaga odwołania się do odpowiednich metod i narzędzi jego pomiaru. Pomiar rozwoju społeczno-gospodarczego kraju dokonuje się w oparciu o różnorodne mierniki. W zależności od stopnia agregacji mogą być nimi mierniki syntetyczne, szczegółowe oraz symptomatyczne. Mierniki te wzajemnie się uzupełniają opisie procesów rozwoju społeczno-gospodarczego. Stosowanie zaś któregoś z nich wynika z dostępności i jakości informacji oraz stanu rozwoju i rzetelności pracy służb sprawozdawczo-statystycznych w państwie. Mierniki syntetyczne charakteryzują w najbardziej ogólny sposób rozwój społeczno-gospodarczy kraju. Mimo powszechności ich stosowania i uznania dotąd za najlepsze, nie odzwierciedlają one jednak całej działalności gospodarczej (jak np. tzw. gospodarki drugiego obiegu która znajduje się poza systemem oficjalnej ewidencji w państwie). Zaliczamy do nich: rozmiary produktu narodowego i krajowego brutto i dochodu narodowego w ujęciu absolutnym oraz per capita; wskaźniki dynamiki i struktury wytwarzania oraz podziału w układzie działowym; w przekroju regionalnym i w skali całej gospodarki narodowej. Powszechnie stosowanym miernikiem wzrostu gospodarczego jest stopa wzrostu (r) czyli stosunek przyrostu dochodu narodowego (AD) jaki wystąpił w ciągu określonego czasu do poziomu dochodu narodowego w okresie poprzednim (D). Wyraża ją formuła: r=
∆D D
gdzie: r - stopa wzrostu gospodarczego; D - dochód narodowy w okresie poprzednim; AD - przyrost dochodu narodowego w okresie badanym. Mierniki szczegółowe charakteryzują wybrane dziedziny rozwoju społeczno-gospodarczego. I tak, np. : − działalność inwestycyjną opisują takie mierniki jak: stopa inwestycji, dynamika inwestycji, struktura inwestycji, efekty inwestycji; − innowacje gospodarczą opisują takie mierniki jak: liczba wynalazków - w tym wdrożonych, zakup licencji - w tym wdrożonych, efektywność polityki licencyjnej; − rozwój i postęp społeczny obrazują zaś takie mierniki jak np.: liczba izb na 1 mieszkańca, liczba lekarzy na 10 tys. mieszkańców, wskaźniki czytelnictwa, liczba abonamentów radia i telewizji na 100 gospodarstw domowych, i inne. Mierniki symptomatyczne charakteryzują jedynie wybrane dziedziny działalności. Są one przydatne do diagnozowania, bowiem pozwalają wnioskować o ogólnym poziomie i dynamice rozwoju społeczno-gospodarczego. Takim miernikiem jest np. liczba komputerów przypadająca na 100 gospodarstw domowych, podłączonych do nowoczesnej sieci informacji naukowej itp.
98
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
3. BARIERY WZROSTU GOSPODARCZEGO. W toku procesów wzrostu gospodarczego napotyka się często przeszkody o bardziej lub mniej trwałym charakterze. Te z nich które mają charakter pewnego rodzaju "błędu w sztuce", które występują przejściowo i są najczęściej efektem wadliwego zaprojektowania czy zaplanowania przedsięwzięć gospodarczych, braku odpowiednich rezerw albo skutkiem nieprzewidywanych okoliczności, określa się mianem "wąskich gardeł". Te natomiast które mają charakter bardziej obiektywny, są trudniejsze do przezwyciężenia oraz są bardziej trwałe określa się jako bariery wzrostu gospodarczego. Przez bariery wzrostu gospodarczego rozumie się różnego typu ograniczenia i przeszkody występujące w procesach wzrostu gospodarczego w jakimś okresie czasu, które mają charakter obiektywny, są dość trwałe i trudne do przezwyciężenia. Są one przeciwieństwem czynników wzrostu gospodarczego. Wynikają one zarówno z przesłanek społeczno-ekonomicznych, technicznych jak i instytucjonalnych i organizacyjnych. Mają one przy tym charakter zarówno przesłanek wewnętrznych jak i zewnętrznych. W literaturze ekonomicznej wymienia się najczęściej następujące bariery wzrostu: instytucjonalną, strukturalną, konsumpcyjną; siły roboczej; surowcową; żywnościową; handlu zagranicznego, technologiczną oraz ekologiczną. Pośrednio roli bariery wzrostu gospodarczego upatrywać trzeba również w barierze psychicznej (czy też psychospołecznej). Z przesłanek społeczno-ekonomicznych wynikają bariery: konsumpcyjna, siły roboczej, surowcowa, żywnościowa oraz handlu zagranicznego. Barierę konsumpcji stanowią ograniczenia rozwojowe będące wynikiem obniżenia poziomu konsumpcji kosztem wzrostu inwestycji. Ujawniają się one w związku z wystąpieniem sytuacji w której wpływ spadku wydajności pracy na produkcję wynikający z obniżenia poziomu konsumpcji, okazuje się większy od wzrostu produkcji uzyskanej z dodatkowych inwestycji zrealizowanych kosztem obniżenia poziomu spożycia. Zapobieżenie tej barierze lub ograniczenie skutków jej działania wymaga ukształtowania poziomu inwestycji w określonych granicach górnej i dolnej. Górną granicę inwestowania wyznacza osiągnięcie w danym okresie co najmniej nie zmienionego poziomu konsumpcji per capita, co oznacza, że konsumpcja musi rosnąć w tempie równym tempu wzrostu ludności. Dolną granicę inwestowania wyznacza zaś nakaz utrzymania w danym okresie stałego poziomu dochodu narodowego w przeliczeniu na jednego mieszkańca, czyli zapewnienie takiego ich poziomu, który realizowałby wzrost typu demograficznego. Ważną z punktu widzenia przesłanek społeczno-ekonomicznych jest również bariera siły roboczej. Występuje ona w sytuacji braku siły roboczej. Może mieć ona wymiar ilościowy, kwalifikacyjny i alokacyjny. Bariera siły roboczej w wymiarze ilościowym ujawnia się w sytuacji braku siły roboczej do obsadzenia stanowisk pracy w istniejących i nowo powstałych zakładach. Jej wystąpienie ma miejsce w sytuacji pełnego zatrudnienia, przy szybszym przyroście nowych miejsc pracy w stosunku do przyrostu ludności zdolnej do pracy. Natomiast w wymiarze kwalifikacyjnym bariera siły roboczej występuje wówczas, gdy struktura zawodowa zatrudnionych przestaje odpowiadać strukturze istniejącego lub nowo wprowadzanego aparatu wytwórczego. Ujawnia się ona w krajach dysponujących dostatecznie dużymi rezerwami siły roboczej, w krajach rozwijających się w okresie gwałtownej zmiany kierunków wzrostu gospodarczego. Rzutuje ona na tempo wzrostu gospodarczego oraz na jego efektywność. Jej usunięcie wymaga dużych nakładów na rozwój oświaty, nauki i szkolnictwa. W wymiarze zaś alokacyjnym (przestrzennym) bariera siły roboczej przejawia się w nierównomiernym jej rozmieszczeniu terytorialnym i sektorowym. Przezwyciężenie tej bariery wymaga znacznych nakładów na przeniesienie siły roboczej, na jej przekwalifikowanie, a także na rozwój budownictwa i infrastruktury społecznej. Kolejną ważną barierą wzrostu gospodarczego jest bariera surowcowa. Wiąże się ona z dostępnością do zasobów bogactw naturalnych i ich wykorzystaniem. Dotyczy ona zarówno kopalin, nośników energetycznych jak i produktów roślinnych. Jest ona wynikiem występowania 99
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
ich w niedostatecznych ilościach lub nieopłacalności ich pozyskania (wydobycia). Wynika ona przede wszystkim z niedorozwoju bazy surowcowej, przede wszystkim zaś przemysłu wydobywczego - charakteryzującego się wysoką kapitałochłonnością i materiałochłonnością. Przezwyciężenie tej bariery w praktyce wymaga rozbudowy krajowej bazy surowcowej przy jednoczesnej orientacji na wzrost oszczędności zużycia surowców. Pomocnym w tym względzie winny okazać się zmiany w strukturze produkcji w celu zastąpienia produkcji materiałochłonnej i kapitałochłonnej produkcją mniej materiałochłonną i kapitałooszczędną oraz zwiększenia wykorzystania stosunkowo obfitszych zasobów surowców. Czynnikiem sprzyjającym jej osłabieniu będzie również import surowców. Barierę surowcową dotyczącą produkcji rolniczej nazywa się barierą żywnościową. Dotyczy ona zarówno ograniczeń produkcji rolniczej jak i ograniczeń zaopatrzenia społeczeństwa w żywność. Ujawnia się ona w całym obszarze gospodarki żywnościowej. Jej poziom i skuteczność zależy w dużej mierze od czynników przyrodniczych. Dotyczy zaś nie tylko obszaru gospodarki żywnościowej ale również całego społeczeństwa. Przezwyciężenie zaś tej bariery wymaga identycznych działań jak do bariery surowcowej - w pełnym tego słowa znaczeniu, tyle tylko, że skoncentrowanej na obszarze gospodarki żywnościowej. Barierę handlu zagranicznego wyznacza konkurencyjność danej gospodarki na rynku światowym, co związane jest z kształtowaniem wskaźnika terms of trade - czyli relacji zmian cen towarów eksportowanych do zmiany cen towarów importowanych. Pogarszanie się tego wskaźnika oznacza zaostrzanie tej bariery. Przyczyn pojawienia się bariery handlu zagranicznego jest kilka. Stanowi ją z jednej strony niezdolność gospodarki danego kraju do wyprodukowania wyrobów o takim standardzie, który umożliwiłby im wejście na konkurencyjny rynek światowy oraz otrzymanie korzystnych cen. Z drugiej zaś jest ona wynikiem ograniczonych zdolności płatniczych państwa oraz wystąpienia zjawiska importu i eksportu niezbędnego. Ma ono miejsce gdy środki dewizowe uzyskane z eksportu są niewystarczające do pokrycia importu. Niemożliwym staje się wówczas sprowadzenie do kraju nie tylko nowoczesnych technik i technologii ale również często potrzebnych surowców. Bariera handlu zagranicznego może być przezwyciężona poprzez dynamizowanie wzrostu eksportu w tempie wyższym niż wzrost dochodu narodowego - co jest warunkiem podstawowym, zwłaszcza zaś poprzez: poprawę opłacalności eksportu oraz zaciągnięcie kredytu w celu złagodzenia kosztów finansowania importu. Pokonanie tej bariery może stać się jednocześnie czynnikiem inicjującym przezwyciężenie szeregu innych barier wzrostu gospodarczego. Utrzymywanie się jej prowadzi z reguły do ujawniania się i pogłębiania innych barier wzrostu gospodarczego. W oparciu o przesłanki techniczne wyróżnić można bariery: strukturalną oraz technologiczną. Bariera strukturalna jest ograniczeniem natury technicznej i dotyczy historycznie ukształtowanej struktury aparatu wytwórczego oraz niedoskonałej podzielności czynników wytwórczych. Wyraża się ona przede wszystkim daleko idąca niemożnością przestawienia struktury aparatu wytwórczego, tak że poszczególne jego części okazują się być niedostosowane do zamierzonej struktury produkcji. Charakteryzuje ją również mała elastyczność aparatu wytwórczego. Przezwyciężenie tej bariery jest bardzo trudne, ze względu właśnie na nieelastyczność znacznej części aparatu wytwórczego, której to nie można w krótkim czasie przestawić na inne rodzaje produkcji oraz ze względu na to, że z kolei rozbudowa tego aparatu wymaga nie tylko długiego czasu, ale również i zazwyczaj znacznych nakładów inwestycyjnych. Bardzo łatwo może się ona przerodzić w barierę konsumpcyjną. Bariera technologiczna jest zaś ograniczeniem mającym swoje źródło w poziomie osiągniętego postępu naukowo-technicznego. Wiąże się ona praktycznie ze wszystkimi wewnętrznymi barierami rozwojowymi. W największym stopniu związana jest ona z barierą strukturalną. Biorąc zaś za podstawę przesłanki organizacyjne wyróżnić trzeba barierę organizacyjną i instytucjonalną.
100
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Bariera organizacyjna to ograniczenie możliwości pełnego i racjonalnego wykorzystania aparatu wytwórczego oraz pozainwestycyjnych czynników wzrostu dochodu narodowego. Jest ona pochodną charakteru organizacji produkcji i pracy, planowania i zarządzania, a także kwalifikacji kadr kierowniczych. Powstaje ona w sytuacji złej organizacji i niskiej kultury pracy, powodując nieefektywne wykorzystanie nowoczesnych maszyn i urządzeń produkcyjnych. Jej przezwyciężenie wymaga zastosowania odpowiednich naukowym metod organizacji i kierowania, bazujących na odpowiadających im strukturze organizacyjnej oraz sprawnych systemach informacyjnych i informatycznych. Wówczas dopiero możliwym staje się dokonywanie optymalnych wyborów oraz podejmowanie racjonalnych decyzji. Bariera instytucjonalna to ograniczenia rozwojowe wywołane niedostosowaniem organizacyjnych form stosunków społecznych i ekonomicznych do wymagań postępu naukowotechnicznego i technologicznego. Przejawia się ona przestarzałą strukturą organizacji systemu kierowania i zarządzania gospodarką narodową oraz niewłaściwym podziałem kompetencji i uprawnień poszczególnych jego ogniw do podejmowania określonych decyzji gospodarczych. Jej przejawem jest także brak lub słabość niektórych instytucji związanych ze wzrostem i rozwojem gospodarczym, takich jak: instytucji gromadzących i przetwarzających informacje o charakterze gospodarczym i społecznym, banków, giełd, instytucji doradczych i innych. Ma ona charakter bardzo ogólny, ale mimo to wywiera ona duży wpływ na funkcjonowanie systemów gospodarczych. Jej ograniczanie lub likwidacja wymaga kompleksowego doskonalenia systemu funkcjonowania gospodarki narodowej. Odrębny charakter ma bariera ekologiczna, którą stanowi zbiór czynników ograniczających rozwój gospodarczy o charakterze naturalnym to jest przyrodniczo-klimatycznym. Wiąże się ona z ograniczoną wydolnością naturalną, to jest ze zdolnością do regeneracji utraconych składników i neutralizacji składników obcych. Przekroczenie granic tej wydolności może spowodować olbrzymie straty gospodarcze, a w skrajnych sytuacjach nawet zagrozić egzystencji człowieka. Temu zaś sprzyjają procesy uprzemysłowienia i urbanizacji środowiska. Przyczyniają się one przy nadmiernej ich intensyfikacji do degradacji środowiska naturalnego a także do skutków katastrofalnych również dla samego wzrostu gospodarczego. Pokonanie tej bariery wymaga poniesienia znacznych nakładów, co skutkuje jednocześnie ich ograniczaniem na rzecz przyspieszenia wzrostu gospodarczego. Do barier wzrostu gospodarczego zliczyć trzeba również barierę psychiczną jeśli jest ona odnoszona do człowieka (jako pojedynczej jednostki) - oraz w szerszym znaczeniu barierę psychospołeczną jeśli jest ona odnoszona do grup społecznych. Są one ważne ze względu na rangę przedsiębiorczości w procesach gospodarowania. Ich istotą jest poddawanie się przez człowieka (grupy ludzi) pewnym stereotypom myślenia, sztywności wyobraźni i myślenia a także niewiarze we własne siły. Zjawiska ograniczeń rozwiązywania pewnych problemów - w tym gospodarczych, w psychice człowieka wywoływane są zwykle lękiem i reakcjami obronnymi przed skutkami podejmowanych działań. Ich konsekwencją jest niewykorzystywanie obiektywnych możliwości działania jednostek i grup społecznych w zakresie posiadanej wiedzy, potencjalnych zdolności, doświadczeń zawodowych, istniejących możliwości techniczno-technologicznych potencjału produkcyjnego, a także możliwości ekonomicznych poszczególnych podmiotów gospodarczych. Wyraża się ona: ograniczonością percepcji nowych problemów i nowych sytuacji - np. dotyczących nowej organizacji produkcji, wykorzystania nowych surowców, czy też nowego zastosowania znanych narzędzi; schematyzmem postępowania mimo braku sukcesu; tendencyjnością myślenia polegającą na przecenianiu jednych informacji (zwykle pierwotnych) i nie docenianiu innych (zwykle napływających w toku realizacji przedsięwzięcia); a także emocjonalnym postępowaniem uniemożliwiającym często podjęcie zadania i jego rozwiązanie. Szerzej patrzeć trzeba natomiast na barierę psychospołeczną, bowiem mimo, że jest ona zlokalizowana w psychice pojedynczych ludzi, to funkcjonuje ona jednak w grupach społecznych, które rządzone są prawami socjologicznymi. Przejawem jej funkcjonowania w obszarze gospodarki są: niekorzystne przepisy prawne, ograniczenia biurokratyczne, stereotypy
101
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
myślenia grup społeczno-zawodowych oraz niekorzystne dla efektywnych działań gospodarczych poglądy społeczne. Bariera psychiczna i psychospołeczna ściśle powiązana jest z pozostałymi barierami wzrostu gospodarczego, gdyż w pewnym stopniu je również współtworzy. Wskazane i scharakteryzowane bariery wzrostu gospodarczego mogą ujawniać się pojedynczo lub funkcjonować zespołowo. Niektóre z nich wzajemnie potęgują swoją siłę, inne zaś są względem siebie neutralne. Ich listy nie należy traktować jako zamkniętej. Schemat 8.2. Bariery wzrostu gospodarczego
4. TEORIE WZROSTU I ROZWOJU GOSPODARCZEGO Teoria wzrostu i rozwoju gospodarczego jest jedną z tych kwestii ekonomicznych które są często podejmowane w teoretycznych dociekaniach ekonomicznych. Zarówno w przeszłości, jak i dziś, formułując modele wzrostu i rozwoju gospodarczego, teoria ekonomii usiłuje wyjaśnić źródła i siły napędowe występujące w tych procesach. Do najbardziej znaczących teorii wzrostu i rozwoju gospodarczego należą teorie: angielskiej szkoły klasycznej A.Smitha i D.Ricardo oraz teorie T.R.Malthusa i K.Marksa, a w okresie późniejszym modele wzrostu J.S.Schumpetera, J.M.Keynesa, J.K.Galbraitha, W.Rostowa, R.F.Harroda, E.Domara, M.Kaleckiego i wielu innych. Koncepcje wzrostu gospodarczego A.Smitha odzwierciedla jego teoria pracy produkcyjnej oraz teoria kapitału. W pracy produkcyjnej widzi on punkt wyjścia do bogacenia się narodu. Wiąże on ją z wartością rzeczy oraz wysiłkiem i trudem koniecznym do jej zdobycia. Nadaje więc on pracy podstawowego znaczenia w procesie tworzenia wartości, uzupełniając go jednak o dwa inne czynniki, to jest kapitał i ziemię. Te dwa ostatnie czynniki są komponentem teorii kapitału bazującej na połączeniu ze sobą zasobów i procesu reprodukcji kapitału. Utożsamia on całkowity produkt dla społeczeństwa z sumą trzech dochodów pierwiastkowych: pracy, kapitału i ziemi. Z powiększaniem tego produktu wiąże on wzrost gospodarczy kraju. Ważną rolę w realizacji tego procesu przypisuje on zasadom polityki ekonomicznej, optując za liberalizmem gospodarczym - którego zręby teoretyczne sam stworzył. Również D.Ricardo w swoich dociekaniach podjął wątek wzrostu gospodarczego - zarówno w rozważaniach dotyczących teorii wartości jak i teorii podziału. Jego uwaga skoncentrowała się przede wszystkim na kwestiach dotyczących prawidłowości rządzących rozwojem gospodarczym społeczeństwa oraz procesem wzrostu gospodarczego. Rolę zasadniczą w tym względzie przypisywał on akumulacji kapitału, który to w konsekwencji prowadzi do wzrostu produktu globalnego. Procesy rozwoju i wzrostu gospodarczego wiąże on jednocześnie z rozszerzaniem się konkurencji tak wewnętrznej jak i zewnętrznej. Wsparcie dla wzrostu gospodarczego danego kraju widział on w liberalnej polityce handlu zagranicznego - której to podstawy sformułował w teorii kosztów komparatywnych. Inny zupełnie charakter ma natomiast teoria wzrostu - a raczej teoria ludnościowa T.Malthusa, mimo, że była ona modyfikacją pewnych elementów systemu A.Smitha i D.Ricardo. T.Malthus będąc przeciwnikiem rewolucji społecznej wskazał że oczekiwania wobec niej (likwidacja zacofania mas pracujących, głodu, zbrodni i wojen) są niezasadnymi, gdyż obiektywne prawa przyrody i społeczeństwa nie pozwolą na radykalne poprawienie sytuacji ludności. Jego teoria zasadza się na trzech twierdzeniach: 1) zdolności człowieka do biologicznej reprodukcji przewyższają jego fizyczne zdolności do zwiększenia podaży żywności; 2) nieustannie działają albo hamulce prewencyjne, albo hamulce pozytywne; oraz 3) ostatecznym hamulcem zdolności do reprodukcji są ograniczenia podaży żywności. Argumentował te twierdzenia tym, że liczba ludności musi utrzymywać się w granicach rozporządzalnej ilości środków utrzymania i nadał mu postać twierdzenia matematycznego: że ludność - w razie braku przeszkód - wzrasta w postępie geometrycznym, a środki jej utrzymania wzrastają jedynie w postępie arytmetycznym. 102
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Mając świadomość nieweryfikowalności tego prawa w dłuższym okresie, uzasadnia ją tym: że kształt rozwoju ludności odpowiada prawom biologicznym; że ilość ludności wzrasta tam, gdzie są środki utrzymania oraz, że wzrost liczby ludności może powstrzymać nędza, występki, wojny oraz epidemie. Teorią nawiązującą w znacznym stopniu do poglądów klasyków ekonomii jest teoria K. Marksa. Jej istotą jest zarysowanie uniwersalnego rozwoju społecznego na bazie materialistycznego pojmowania dziejów. Ujmuje ona prawa ekonomiczne w ramy historycznego rozwoju następujących po sobie kolejnych formacji społecznych. Formułuje ona tezę o przejściowym charakterze gospodarki kapitalistycznej, której granicą rozwojową będą narastające sprzeczności między stosunkami produkcji a siłami wytwórczymi. Jej odzwierciedleniem jest model wzrostu gospodarki kapitalistycznej przedstawiony w teorii akumulacji i reprodukcji kapitału społecznego. Przeciwstawną do teorii K.Marksa jest teoria wzrostu K.Schumpetera, który głównych przyczyn wzrostu gospodarczego doszukuje się w dążeniu przedsiębiorców do uzyskania zysku. Możliwość jego otrzymania dostrzega on jednak dopiero w warunkach przejścia do dynamicznych procesów ekonomicznych. Dynamizm widzi on jako konsekwencję stale wprowadzanej innowacji rozumianej bardzo szeroko, bo zarówno jako wprowadzanie na rynek nowych wyrobów, wprowadzanie nowych metod produkcji, czy też otwarcie nowego rynku, jak i jako powstawanie nowych organizacji przemysłu. Kreśli on następujący nurt współtworzenia rozwoju gospodarczego. Przedsiębiorcy (nie dysponujący własnym kapitałem w dostatecznej wielkości) pozyskują go w bankach na określony procent, co umożliwia im rozwinięcie ekspansji inwestycyjnej. W ślad za tym rośnie podaż wytworzonych dóbr, co w konsekwencji ogranicza i hamuje wzrost cen. Jednocześnie jednak wśród przedsiębiorców pojawia się tendencja do spłaty części zaciągniętego kredytu, która to z kolei wywołuje ograniczenie ekspansji popytu, w następstwie czego następuje załamanie się koniunktury i przekształcenie jej z czasem w kryzys i depresję gospodarczą. Oznacza to zaś powrót gospodarki do stanu równowagi - w którym to ceny dopasowują się do nowej struktury kosztów, a struktura popytu dopasowuje się do nowej struktury podaży. Znaczącą dla rozwoju współczesnego świata okazała się teoria wzrostu J.M.Keynesa wiążąca wzrost gospodarczy z interwencją państwa, rozumianą jako czynnik koordynacji koniecznej w sytuacji wysoko zaawansowanego uspołecznienia procesów produkcyjnych. Jego zdaniem, stanem normalnym współczesnej mu gospodarki kapitalistycznej jest stan niepełnego wykorzystania zdolności wytwórczych. Dążąc do wskazania czynników określających stopień wykorzystania zdolności wytwórczych w gospodarce - a w konsekwencji także wytworzonej produkcji i dochodu narodowego, dowodzi, że tworzą one tylko pewną ramę, określającą górny, maksymalny poziom dochodu narodowego, ponieważ nie można wytworzyć więcej, niż pozwala na to istniejący zasób kapitału i istniejąca podaż siły roboczej. Do wyjaśnienia tego problemu rozwija on tzw. popytową teorię kształtowania się dochodu narodowego. Jego zdaniem w krótkim okresie rozmiary produkcji i dochodu narodowego są określane przez rozmiary globalnego popytu społeczeństwa. Ten zaś określany jest przez wydatki społeczeństwa - które można sprowadzić do wydatków konsumpcyjnych i inwestycyjnych. Stworzony przez J.M.Keynesa model systemu gospodarczego ujmuje problematykę wzrostu w wielkościach globalnych. Zależnościom między wielkościami gospodarczymi nadaje charakter przyczynowo-skutkowy. Kładzie jednocześnie nacisk na widzenie kwestii gospodarczych w krótkich okresach. Sformułowany przez niego model funkcjonowania współczesnej gospodarki kapitalistycznej- nazywany również modelem wzrostu J.M.Keynesa zbudowany jest z trzech głównych komponentów. Pierwszy stanowią wielkości traktowane jako dane, to jest: zasoby siły roboczej, jej ilość i jakość (kwalifikacje), gusty, przyzwyczajenia konsumentów, struktura społeczna decydująca o podziale; istniejący stan techniki wraz z wyposażeniem kapitałowym, infrastrukturą, stanem wiedzy i nauki; oraz polityka pieniężna lub podaż pieniądza. Drugim komponentem są zmienne niezależne, to jest czynniki psychologiczne (psychiczna skłonność do konsumpcji, przewidywanie przyszłych dochodowości kapitałowej, psychiczna postawa wobec płynności); krzywa krańcowej wydajności kapitału oraz stopa procentowa. Trzecim 103
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
komponentem są zmienne zależne, którymi są dochód narodowy i zatrudnienie oraz agregatowe wielkości związane z tworzeniem i podziałem dochodu narodowego jak oszczędności, konsumpcja i inwestycje. Jeszcze inne podejście do teorii rozwoju wniósł J.K.Galbraith, który poszukuje sił napędowych gospodarki głównie w nowoczesnych technologiach oraz w organizacji i nauce. Celem rozwoju dla niego jest stworzenie społeczeństwa przemysłowego. Dla niego nosicielami nowych stosunków gospodarczych odpowiadających temu społeczeństwu są grupy ludzi powiązanych ze sobą stosunkami technostruktury - przez którą rozumie on zespoły wytwórców zorganizowane na zasadzie pogłębionego społecznego podziału pracy i która działa w sposób kolegialny na podstawie wymiany informacji i konsultacji decyzji. Tymi grupami ludzi są więc intelektualiści, inteligencja techniczna i twórcza oraz wykwalifikowani pracownicy produkcji, handlu i wyspecjalizowanych instytucji. Wskazane siły rozwojowe napotykają jednak na przeciwstawne im tendencje w postaci pozostałości po gospodarce prywatno kapitalistycznej oraz systemach konserwatywnych poglądów oraz oficjalnych ideologii. Wiąże się to z faktem niedostosowania mechanizmu rynkowego do wymagań rozwojowych gospodarki. Okazuje się on - zdaniem J.K.Galbraitha zbyt prymitywnym by mógł zapewnić bezkolizyjny rozwój gospodarki. Jeśli bowiem pozostaje on pod wpływem nowoczesnych technologii i organizacji, to wymusza on konieczność planowania zarówno w makroskali, jak i mikroskali w oparciu również o nowoczesne instrumenty - w które to nie jest jednak wyposażony mechanizm rynkowy współczesnych gospodarek. Z kolei teoria wzrostu W.Rostowa - nazywana najczęściej teorią startu zakłada przebieg rozwoju w kilku stadiach. Dają się one wyróżnić jako: start, dojrzałość oraz konsumpcja masowa. Dotyczy ona głównie gospodarki kapitalistycznej. Zrodziła się ona na bazie krytyki marksistowskiej teorii rozwoju społecznego i negacji wszystkich przed kapitalistycznych formacji społeczno-ekonomicznych. Zaprezentowane teorie wzrostu uznać należy za najbardziej reprezentatywne dla wszystkich teorii wzrostu gospodarczego. Znajdują one oddźwięk - jakkolwiek w różnym zakresie - w koncepcjach rozwojowych współczesnej gospodarki rynkowej. Spośród nich najbardziej znaczący wpływ na współczesną gospodarkę rynkową miała teoria keynesowska. STRESZCZENIE Reprodukcja społeczna ściśle związana jest z procesami wzrostu i rozwoju gospodarczego. Są to związki dwustronne - z jednej strony jest ona ich efektem, z drugiej zaś jednocześnie procesy te są jej konsekwencją. Są one konstrukcjami niejednoznacznymi. Często są one utożsamiane ze sobą i traktowane synonimicznie. Obok nich funkcjonuje jeszcze pojęcie rozwoju społeczno-gospodarczego. Spośród nich pojęciem najwęższym jest wzrost gospodarczy, szerszym od niego jest rozwój gospodarczy, a najszerszym jest rozwój społeczno-gospodarczy. Pojęciem charakteryzującym procesy reprodukcji społecznej w sposób wąski jest wzrost gospodarczy, przez który rozumie się proces powiększania z okresu na okres podstawowych wielkości ekonomicznych, zwłaszcza rozmiarów potencjalnego produktu krajowego, potencjalnego realnego produktu narodowego oraz powiększanie zdolności wytwórczych gospodarki. Jest on pojęciem węższym od rozwoju gospodarczego. Traktować go trzeba jako główny cel rozwoju ekonomicznego. Pojęciem szerszym od wzrostu gospodarczego jest pojęcie rozwoju gospodarczego - określane także jako rozwój ekonomiczny, przez które rozumie się działalność ludzką wiążącą się z gospodarowaniem przyczyniającym się zarówno do ilościowych jak jakościowych) zmian w strukturze ekonomicznej danego gospodarstwa narodowego. Przeciwieństwem rozwoju gospodarczego jest stagnacja gospodarcza i regres gospodarczy. Natomiast rozwój społeczno-gospodarczy to proces wyrażający reprodukcję rozszerzoną w skali gospodarki narodowej, a więc zmiany w siłach wytwórczych, produkcji i spożyciu, stosunkach społecznych, środowisku naturalnym i systemie funkcjonowania gospodarki i społeczeństwa. Składa się na niego rozwój gospodarczy i społeczny). Oznacza on zmianę układu stosunków społecznych, struktury społeczeństwa, jego preferencji, społecznych kryteriów i zasad działalności, wzorców zachowań, postaw i świadomości, służących doskonaleniu współżycia i współpracy ludzi i odpowiedniemu ich udziałowi w efektach rozwoju gospodarczego. We współczesnym świecie procesy wzrostu i rozwoju gospodarczego charakteryzują się cyklicznym charakterem ich kształtowania, dużym zróżnicowaniem stopy wzrostu gospodarczego w poszczególnych
104
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
krajach; koniecznością pokonania szeregu barier rozwojowych oraz globalizacją procesów rozwoju gospodarczego. Procesy reprodukcji rozszerzonej w gospodarce odnoszone do wzrostu gospodarczego (rozwoju gospodarczego i rozwoju społeczno-gospodarczego) zależne są od czynników ich kształtowania. Najczęściej dokonuje się ich systematyki według trzech zasadniczych ujęć: historycznego, według którego głównymi czynnikami wzrostu gospodarczego są kapitał, ziemia i praca; modelowego, w którym jako główne czynniki bezpośrednie przedstawia się zatrudnienie i wydajność pracy, a jako główne czynniki pośrednie - majątek produkcyjny i jego efektywność oraz inwestycje i ich efektywność; systemowe, które dzieli się na: tradycyjne (jak zasoby naturalne, majątek, zasoby demograficzne), nowoczesne (jak: postęp naukowotechniczny i organizacyjny, postęp w kierowaniu gospodarką, zmiany strukturalne i międzynarodowy podział pracy), społeczne (jak: infrastruktura ekonomiczna i społeczna), rynkowe (jak: konkurencja i równowaga) oraz specjalne (jak proporcjonalność i dysproporcje rozwoju). Część spośród nich stanowią czynniki ekonomiczne, ujawniające zarówno charakter wymierny (ilościowy) jak jakościowy. Ze względu na ich charakter dzieli się je najczęściej na: bezpośrednie i pośrednie; ekstensywne i intensywne ; zewnętrzne i wewnętrzne; inwestycyjne i pozainwestycyjne. Wszystkie czynniki rozwoju społeczno-gospodarczego można podzielić na trzy podstawowe grupy: czynniki o charakterze ekonomicznym, czynniki o charakterze organizacyjno-technicznym oraz czynniki o charakterze społeczno-politycznym. Pomiar rozwoju społeczno-gospodarczego kraju dokonuje się w oparciu o różnorodne mierniki, wzajemnie się uzupełniające w opisie procesów rozwoju społeczno-gospodarczego. Mogą być nimi mierniki syntetyczne, szczegółowe oraz symptomatyczne. W toku procesów wzrostu gospodarczego napotyka się często przeszkody o bardziej lub mniej trwałym charakterze, określane mianem "wąskich gardeł" lub barier wzrostu gospodarczego. Są to więc czynniki ograniczające wzrost gospodarczy. Barierami wzrostu gospodarczego są różnego typu ograniczenia i przeszkody występujące w procesach wzrostu gospodarczego w jakimś okresie czasu, które mają charakter obiektywny i są dość trwałe oraz trudne do przezwyciężenia. Do najczęściej występujących barier wzrostu należą: instytucjonalna, strukturalna, konsumpcyjna; siły roboczej; surowcowo-materiałowa; żywnościowa; handlu zagranicznego, technologiczna, ekologiczna oraz psychiczna. Wzrost i rozwój gospodarczy należą do tych kwestii ekonomicznych które są często podejmowane w teoretycznych dociekaniach ekonomicznych. Zarówno w przeszłości, jak i dziś, formułując modele wzrostu i rozwoju gospodarczego, teoria ekonomii usiłuje wyjaśnić źródła i siły napędowe występujące w tych procesach.
PODSTAWOWE POJĘCIA DO ZAPAMIĘTANIA Reprodukcja społeczna, wzrostu gospodarczy, rozwój gospodarczy, rozwój społeczno-gospodarczy, czynniki wzrostu gospodarczego i ich rodzaje, czynniki rozwoju gospodarczego i jego rodzaje, rozwój społeczno-gospodarczy i jego rodzaje, mierniki rozwoju gospodarczego, bariery wzrostu gospodarczego, teorie wzrostu i rozwoju gospodarczego,
105
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
ZAGADNIENIA KONTROLNE I. II. III. IV. V. VI. VII. VIII. IX. X.
OKREŚL ISTOTĘ I PODSTAWOWE RODZAJE REPRODUKCJI SPOŁECZNEJ. SCHARAKTERYZUJ POJĘCIE WZROSTU GOSPODARCZEGO. SCHARAKTERYZUJ POJĘCIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO. SCHARAKTERYZUJ POJĘCIE ROZWOJU SPOŁECZNO-GOSPODARCZEGO. W SKAŻ CZYNNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ORAZ DOKONAJ ICH PODZIAŁU. DOKONAJ PODZIAŁU ORAZ SCHARAKTERYZUJ CZYNNIKI ROZWOJU GOSPODARCZEGO. W SKAŻ I OMÓW PODSTAWOWE RODZAJE CZYNNIKÓW ROZWOJU SPOŁECZNO-GOSPODARCZEGO. W SKAŻ I OMÓW PODSTAWOWE MIERNIKI ROZWOJU GOSPODARCZEGO. W SKAŻ I SCHARAKTERYZUJ PODSTAWOWE BARIERY WZROSTU GOSPODARCZEGO. W SKAŻ I SCHARAKTERYZUJ GŁÓWNE TEORIE WZROSTU I ROZWOJU GOSPODARCZEGO.
LITERATURA ZALECANA 1. D.Begg, S.Fischer, R.Dornbusch, Ekonomia tom 2, Warszawa 1992, rozdz. 29 2. Elementarne zagadnienia ekonomii. Praca zbiorowa pod red. R.Milewskiego, PWN, Warszawa 1993, rozdz. XI 3. Elementy makro i mikro ekonomii dla inżynierów. Pod redakcją naukowa S.Marciniaka, PWN, Warszawa 1993, rozdz. 8 4. D.R.Kamerschen, R.B.McKenzie, C.Nardinelli, Ekonomia, FGNZZZ "SOLIDARNOŚĆ", Gdańsk 1991, rozdz. 6 5. M.Nasiłowski, System rynkowy. Podstawy mikro- i makroekonomii, IKE PTE Sp. z o.o., Wydawnictwo KeyTex, Warszawa 1992, rozdz. 9 6. P.A.Samuelson, W.D.Nordhaus, Ekonomia 2, PWN, Warszawa 1996, rozdz. 36
106
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
IX. OGÓLNE PRAWIDŁOWOŚCI KONIUNKTURY GOSPODARCZEJ Koniunktura gospodarcza - której pojęcie jest rozumiane często wieloznacznie - jest ważnym czynnikiem wpływu na racjonalność podejmowania decyzji ekonomicznych. Dotyczy zarówno analiz stanu gospodarki, jak również i jego prognoz wpływa zarówno na bieżące jak i na decyzje przyszłe. Pierwsze z nich powinny opierać się na ścisłej znajomości stanu koniunktury zarówno w całej gospodarce, jak również w jej działach, gałęziach i branżach których dotyczą. Natomiast decyzje o charakterze przyszłościowym, a więc te które przesadzają o ogólnych kierunkach rozwoju powinny być oparte na starannym rozeznaniu się w tendencjach rozwojowych całej gospodarki narodowej, oraz powinny uwzględniać zmiany dokonujące się na rynku światowym. Z tych też względów koniecznym staje się podjęcie rozważań w odniesieniu do następujących zagadnień: istoty koniunktury gospodarczej w gospodarce rynkowej; podstawowych wskaźników oceny koniunktury gospodarczej, oraz polityki koniunktury gospodarczej.
1. ISTOTA KONIUNKTURY GOSPODARCZEJ W GOSPODARCE RYNKOWEJ Pojęcie koniunktura - wywodzące się od łacińskiego słowa "coniunctio" oznaczającego "łącznie" rozumianego jako splot warunków wywierających znaczny (zazwyczaj dodatni) wpływ na sytuację, położenie, ogólny stan "czegoś" - w odniesieniu do zjawisk ekonomicznych zastosowano stosunkowo późno, bo dopiero w XIX wieku. Poprzednio było używane najczęściej w astrologii i będąc synonimem złożonego układu wzajemnego oddziaływania, powstałego pod wpływem chwilowych okoliczności. W ekonomii pojęcie koniunktury gospodarczej jest dość wieloznaczne. Zazwyczaj używane jest do określenia zjawisk mających zasadniczy wpływ na sytuację, położenie i ogólny stan gospodarki, kraju, regionu czy świata, takich jak: ruch cen, produkcji, sprzedaży, zatrudnienia itp. Traktowane jest ono przede wszystkim jako splot warunków wywierających określony dodatni lub ujemny wpływ na stan i dynamikę zjawisk w gospodarce narodowej W języku potocznym lub publicystycznym koniunktura jest synonimem stanu gospodarki. Dobra koniunktura oznacza rozwój gospodarczy, zmiany strukturalne i równowagę ekonomiczną, a zła koniunktura zachwiana równowagę ogólną, spadek (lub zastój) produkcji, wymiany towarowej, cen dochodu narodowego. Obecnie problematyka koniunktury gospodarczej, stanowiąc znaczny obszar badawczy ekonomii, często wyodrębniana jest jako gałąź nauk ekonomicznych. Ujawnia ona ścisłe związki z problematyką reprodukcji. Natomiast w praktyce gospodarczej uzewnętrznia się ona poprzez koncepcje i realizacje polityki koniunkturalnej. Odwołując się do historii rozwoju gospodarki rynkowe, zauważyć trzeba, iż jej syntetyczne wskaźniki, takie jak dochód narodowy oraz produkcja przemysłowa, poczynając od pierwszych dekad XIX wieku uległy pewnym powtarzającym się wahaniom. Ekonomiści zajmujący się tym zagadnieniem wyróżniali kilka - najczęściej cztery, ale także i trzy fazy, różnie je nazywając. Zaobserwowali oni także, że tego rodzaju wahania dokonują się z reguły wokół rosnącego trendu wzrostu dochodu narodowego. Dążąc do wyjaśnienia tych zjawisk, starali się dać odpowiedź przede wszystkim na dwa pytania : po pierwsze - dlaczego w szczytowym okresie wzrostu dochodu narodowego następuje wcześniej, czy później załamanie gospodarcze? i po drugie dlaczego po osiągnięciu fazy depresji, gospodarka rynkowa sama jest zdolna uruchomić czynniki umożliwiające jej wejście w fazę ożywienia gospodarczego? Do zadawania takich pytań skłania powtarzalność tych zjawisk. Zaobserwowane w Anglii w 1825 roku, w miarę postępującego uprzemysłowienia świata, cykle koniunkturalne obejmują swym zasięgiem coraz większa liczbę krajów. Kolejne kryzysy rozpoczęły się w latach : 1836, 1847, 1857 (był to pierwszy kryzys obejmujący całą Europę i Amerykę) 1866, 1873 (który z kolei był najcięższym i najdłuższym kryzysem XIX wieku), 1882, 1890, 1900, 1907, 1929 (trwał on do 1933 r. i okazał się najcięższym kryzysem z dotychczas znanych) i 1937. Po drugiej wojnie światowej występowanie ich miało nieco zmodyfikowaną postać - ujawniły się one w formie nie 107
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
zsynchronizowanej. I tak, w USA wystąpiły one w latach: 1949,1957-58, 1967. Dopiero z początkiem lat 70-tych, za przyczyna załamania się światowego rynku żywnościowego i energetycznego, doszło do ponownej ich synchronizacji w skali światowej. W tej formie ujawniły się one w latach : 1974-19775 i 1981-1982. 1.1. Obraz koniunktury gospodarczej W gospodarce rynkowej współczesnego świata, jak dowodzą badania nad reprodukcją społeczną, możliwe są w określonych warunkach procesy niezakłóconego rozwoju. Zapewnienie jednak takich określonych warunków w praktyce napotyka trudności nie do pokonania. W gospodarce rynkowej bowiem, z swej natury, ujawniają się dwie przeciwstawne tendencje: pierwsza odzwierciedla działanie niektórych czynników rozwoju, które działają w kierunku wytworzenia się pewnej proporcjonalności w gospodarce i kształtują warunki równowagi niezbędne do reprodukcji; druga zaś odzwierciedla działanie tych czynników które powodują zakłócenia warunków równowagi niezbędnych do reprodukcji. Gdyby działała tylko pierwsza kategoria czynników, kapitalizm rozwijałby się nieprzerwanie i nieustannie. Gdyby działała tylko druga kategoria istniałby wieczny nieustający kryzys. W rzeczywistości gospodarczej występują zaś obie grupy czynników jednocześnie, będąc w dominacji jedna nad drugą, lub tez w chwilowej równowadze. Oznacza to, iż gospodarka rynkowa ma możliwości rozwoju, ale rozwój ten nie odbywa się w sposób ciągły, lecz jest przerywany kryzysami gospodarczymi. Obraz tak dostrzeganej aktywności gospodarczej jest jednocześnie obrazem koniunktury gospodarczej, kreśląc w czasie jej periodyczny rytm wzlotów i upadków, to jest okresy boomu i okresy załamań. Odzwierciedla on cykl gospodarczy, będący powracającymi, ale nieregularnymi wahnięciami poziomu ogólnej działalności gospodarczej. Synonimiczne z tym pojęciem jest pojęcie cyklu koniunkturalnego rozumiane jako periodycznie wytwarzające się wahania (przepływy i odpływy) istotnych składników (przejawów) życia gospodarczego. Zasadniczym elementem cyklu są: czas trwania, fazy i ich wzajemne proporcje, punkty zwrotne koniunktury, amplituda wahań wokół linii trendu i jej intensywności. Stanowią one jednocześnie podstawę rozróżnienia danego cyklu. Pierwszą czynnością, w ślad za takimi zależnościami, jest identyfikacja cyklu polegająca na oznaczeniu - na podstawie przyjętych kryteriów, punktów zwrotnych danego wskaźnika aktywności gospodarczej. Zazwyczaj za początek i koniec cyklu przyjmuje się okres występujący między dwoma kolejnymi górnymi punktami zwrotnymi. Spotkać można się również z podejściem uznającym za początek i koniec cyklu dwa kolejne punkty zwrotne. Cecha charakterystyczna punktów zwrotnych jest to, że odzwierciedlają one zmianę aktywności gospodarczej. Górny punkt zwrotny odpowiada z jednej strony najwyższej wartości miernika (wskaźnika) w danym cyklu, z drugiej strony oznacza jednocześnie końcowy punkt jego wzrostu i początkowy punkt jego spadku. z kolei dolny punkt zwrotny odpowiada z jednej strony najniższemu poziomowi miernika w danym cyklu, z drugiej strony zaś jest jednocześnie końcowym punktem jego spadku i początkiem jego wzrostu. Znajomość punktów zwrotnych umożliwia zarazem dokonanie pomiaru długości cyklu, tj. czasu jego trwania. 1.2. Fazy cyklu koniunkturalnego Literatura ekonomiczna w odniesieniu do periodyzacji cyklu koniunkturalnego, formułuje wiele koncepcji oznaczenia jego faz. Najczęściej spotykaną jest czterofazowa koncepcja cyklu koniunkturalnego, które jednak różnie są nazywane i różna jest ich kolejność (wykres 1). W Polsce największą popularność zyskała koncepcja podziału cyklu na : kryzys, depresję, ożywienie (poprawa) i rozkwit (prosperita) /L.Mendelson/. Fazy te niekiedy łączy się i nazywa recesją - dwie pierwsze, oraz ekspansją pozostałe. Spotkać można się również z podziałem na :
108
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
ożywienie, ekspansję, recesję i kontrakcje /A.Burus, W.C.Mitcheli/ oraz na: rozkwit, recesję, depresję i poprawę /J.A.Schumpeter/. Obok czterofazowych, w literaturze przedmiotu trafić można również na koncepcję trójfazowego podziału cyklu koniunkturalnego /M.K.Evans/. Jej istota zasadza się na relacji rzeczywistego tempa wzrostu do trendu, jako kryterium wyznaczania faz. W pierwszej fazie jest wzrost szybszy od trendu, w drugiej wzrost jest zbliżony do trendu, a w trzeciej wzrost jest wolniejszy niż trend. W czterofazowym opisie cyklu koniunkturalnego (wykres 9.1.) przyjmuje się najczęściej, że cykl rozpoczyna się spadkiem aktywności gospodarczej określanym jako recesja. Wyraża się to szczególnie spadkiem produktu narodowego brutto i zatrudnienia - i takie samo przyjmuje jeśli trwa co najmniej przez 6 miesięcy. Jeśli recesja jest szczególnie ostra, tzn. jeżeli towarzyszy jej znaczny spadek produkcji realnej i wskaźnik bezrobocia sięgający 15 procent i więcej, wówczas określa się ją mianem depresji. W pełnym wymiarze faza depresji swój obraz ujawnia w osiągnięciu tzw. dna koniunktury (dno cyklu koniunkturalnego). Występuje ona wówczas gdy produkt dochodu narodowego przestaje spadać, a bezrobocie przestaje wzrastać. Dno koniunktury jest najniższym punktem cyklu gospodarczego, to jest punktem, w którym ogólny poziom działalności gospodarczej przestaje spadać. Gdy gospodarstwo osiągnie dno, może ona albo prawie natychmiast zacząć podnieść swój poziom, albo też może pełzać na niskim poziomie przez kilka miesięcy. Gdy realny produkt narodowy brutto zaczyna wzrastać, a bezrobocie spada, oznacza to, że gospodarka weszła w sferę ożywienia. Jest to kolejna trzecia faza cyklu gospodarczego charakteryzująca się ruchem ogólnego poziomu aktywności gospodarczej w górę. Może ona trwać do momentu, gdy gospodarka zbliży się do poziomu pełnego zatrudnienia lub też gdy zostanie ona szybko zahamowana przez kolejną recesję. Cykl gospodarczy kończy się, gdy faza ożywienia osiąga szczyt. Jest to ostatnia, czwarta z jego faz nazywana rozkwitem. Pojawia się ona wówczas, gdy ogólny poziom aktywności gospodarczej przestaje się podnosić. Szczyt koniunktury będąc najwyższym punktem cyklu gospodarczego, stanowi jednocześnie przejście z fazy ożywienia jednego cyklu do fazy recesji drugiego cyklu. Oznacza to, iż identyfikacja szczytu może nastąpić tylko wtedy, gdy zostanie zaobserwowana recesja (a więc co najmniej sześć miesięcy od nastąpienia spadku produktu narodowego brutto i zatrudnienia. Długość cyklu gospodarczego mierzona jest najczęściej od szczytu do szczytu. Jest on w praktyce zróżnicowany w czasie - od jednego do kilku lat. W praktyce, nie ma dwóch takich cykli gospodarczych dokładnie takich samych co do swej głębokości lub czasu trwania. Te różnice powodują, że przewidywanie przyszłych warunków gospodarowania jest zadaniem trudnym, a wypracowany wynik niedoskonałym. Reasumując, poczynione rozważania wyraźnie wskazują, że dla klasycznego (typowego, normalnego, regularnego) cyklu koniunkturalnego charakterystycznym jest czterofazowy podział jego kształtowania (wykres 1). Konkretyzując, tymi fazami są: 1) Faza właściwego kryzysu: trwa zwykle kilka miesięcy i charakteryzuje się nadprodukcją towarów nie znajdujących zbytu, gwałtownym spadkiem cen i kursów papierów wartościowych, dotkliwym brakiem środków płatniczych, spadkiem produkcji, bankructwem wielu przedsiębiorstw, wzrostem bezrobocia, rozszerzaniem się nędzy; 2) Faza depresji; może trwać od pół roku do 5 lat; charakteryzuje się niskim poziomem produkcji i obrotu towarowego, ale nie wykazującym tendencji do dalszego spadku, utrzymywaniem się dużych rozmiarów bezrobocia, oraz ogólnym zastojem; 3) Faz ożywienia; trwa od paru miesięcy do 2-3 lat; wyraża się we wzroście produkcji a następnie środków konsumpcji: oraz 4) Faza rozkwitu; następuje zwykle po fazie ożywienia lecz nie zawsze; trwa od kilku miesięcy do 2 lat, charakteryzuje się wyraźnym wzrostem produkcji, zatrudnienia, cen, płac i dochodów. Po tej fazie gospodarka wkracza w stan kryzysu.
109
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Biorąc pod uwagę rzeczywiste tempo kształtowania koniunktury gospodarczej, odniesionej do długookresowego jej trendu, wyróżnia się niekiedy w literaturze ekonomicznej (M.K.Ewens) trzy rodzaje zjawisk cyklicznych, a w konsekwencji trzy fazy cyklu koniunkturalnego. Stanowią je: − pierwsza, którą można utożsamiać z fazą ożywienia zjawiska wzrostu produkcji w porównaniu do okresu poprzedniego, przekraczające linię trendu długotrwałego, a więc charakteryzujące się szybszym wzrostem produkcji aniżeli tempo kształtowania się trendu. − druga, zjawiska osłabiania produkcji w porównaniu z okresem poprzednim - zwane fazą zastoju, która w sytuacji braku wzrostu produkcji lub niezbędnego jej spadku, nie osiągającego jednak linii trendu długotrwałego nazywana jest stagnacją, a sytuacji większego spadku sięgającego poniżej linii trendu nazywana jest recesją, oraz − trzecia, zjawiska utrzymywania się przez cały czas niskiego stanu produkcji na poziomie poniżej trendu długofalowego zwanego depresją. Podział ten w swej istocie ma wiele punktów wspólnych z podziałem czterofazowym. Różnicuje go obok ilości faz przede wszystkim moment i miejsce początku i końca poszczególnych faz. Wykres 9.1. Klasyczny cykl koniunkturalny - podział na fazy według różnych okresów.
1.3. Rodzaje cyklu koniunkturalnego Odwołując się do kryterium długości, tj. czasu trwania cyklu koniunkturalnego, wielkości amplitudy wahań, a także przyczyn i obszarów ich występowania możliwym staje się dokonanie ich pewnej klasyfikacji. Ograniczając się tylko do charakterystycznych cech wahań cyklicznych, a więc wahań wyodrębnionych po odrzuceniu czynników przypadkowych i innych o charakterze nieekonomicznym, wyróżnić można następujące rodzaje cyklów: 1. ze względu na czas trwania: −cykle długie trwające około 50-60 lat (są to tzw. cykle Kondratiewa); −cykle średnie trwające około 20 lat (są nimi np. cykle rolnicze i cykle budowlane); −cykle krótkie trwające 10 lat (są nimi tzw. cykle zapasów trwające około 3 lat; 3-4 letnie cykle Kitchina; 8-10 letnie cykle Juglera); 2. ze względu na specyfikę występowania: −cykle normalne (regularne) - to cykle pełne z wszystkimi charakterystycznymi fazami trwania od około 4 do 11 lat; −cykle sezonowe - wynikające z przyczyn przyrodniczych, technicznych lub społecznych; −cykle szczególne - występujące na poszczególnych rynkach towarowych, oraz −cykle pośrednie - których przydatność występowania skażona jest czynnikami przypadkowymi. 3. ze względu na obszar występowania: −cykle rolnicze - w tym tzw. cykle świńskie (trwające 3-4 lata) i cykle rolnicze długie (trwające około 20 lat); −cykle budowlane - trwające około 20 lat; −cykle rynkowe (nazywane także szczegółowymi). 4. Ze względu na zasięg: −cykle krajowe, −cykle regionalne, −cykle światowe. Przedstawiony podział cykli koniunkturalnych nie jest ostatecznym. Obok bowiem wyróżnionych rodzajów cyklu, które trzeba traktować jako podstawowe, w praktyce gospodarczej spotkać można się z innymi ich rodzajami, które są jednak ich dalszą konkretyzacją.
110
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
1.4. Niekonwencjonalne interpretacje koniunktury gospodarczej Obok ściśle ekonomicznego opisu zjawisk koniunkturalnych w gospodarce narodowej, niekiedy spotkać można się z opisem numerologicznym. Podejście to opiera się na założeniu, że znacznej części zjawisk gospodarczych przypisana jest dominacja liczb nieparzystych. Jest ona charakterystyczna zwłaszcza dla zjawisk koniunkturalnych. Dane statystyczne ujawniają, że począwszy od pierwszego ćwierćwiecza XIX wieku kryzysy gospodarcze występowały w następujących latach: 1825, 1836, 1847, 1856, 1957, 1873, 1882, 1890, 1900, 1907, 1914, 19201921, 1929-1933, 1937-1938, 1948-1949, 1953-1954, 1957-58, 1960-1961, 1969-71, 1974-1975, 1980-1982, co jednocześnie oznacza, że długość poszczególnych cykli koniunkturalnych wynosiła odpowiednio: 11, 9, 9, 1, 16, 9, 8, 10, 7, 7, 11, 9, 5, 4, 3,9, 5 i 7. Dane te wykazują, że przeciętna długość cyklu koniunkturalnego w ciągu XIX wynosiła 7-11 lat, a 3-5 lat w wieku XX. Wartości te potwierdzają, że charakterystycznymi dla koniunktury są liczby nieparzyste. Konkretyzując, cyklami opisanymi liczbami nieparzystymi są: cykle hodowlane (tzw. świńskie) które przebiegały w historii początkowo co 7 lat, obecnie częściej bo co 3 lata; cykle przyrodnicze - np. odbudowy drzewostanu - w zależności od rodzaju drzew; 3, 5 bądź 7 letnie; długie cykle koniunkturalne - np. cykl Kondratiewa trwa 50-60 lat; średnie cykle koniunkturalne np. tzw. cykl Juglera trwa 7-11 lat; krótkie cykle koniunkturalne np. tzw. cykl Kitchina trwa 3 - 5 lat. Przedstawione rozważania dowodzą, że teoretyczne wyjaśnienie zjawisk cyklicznej aktywności gospodarczej jest zawsze dalekie od pożądanego poziomu. Brak jest ciągle konstrukcji logicznej teorii cyklu koniunkturalnego która odpowiadałaby wymaganiom interpretacji zjawisk gospodarczych we współczesnym świecie. Jak dowodzi bowiem historia myśli ekonomicznej, zasadnicze pytania zmierzające do wyjaśnienia istoty cyklu koniunkturalnego przynoszą bardzo wiele różnych odpowiedzi. Zawierają one w sobie różne punkty widzenia i wiele spornych kwestii. Tezę tą potwierdza wyraźnie interpretacja najpoważniejszych zjawisk cyklicznego rozwoju do których zaliczyć trzeba koncepcje M.Kaleckiego, R.Harroda i E.Domara.
2. PODSTAWOWE PROBLEMY OCENY KONIUNKTURY GOSPODARCZEJ Ocena koniunktury gospodarczej by spełniała warunki obiektywnej, wymaga dokonania jej w oparciu o odpowiednio dobrane wskaźniki opisujące konkretne stany aktywności gospodarczej. Ich dobór oraz konstrukcja bazować muszą jednak nie tylko na znajomości poszczególnych form aktywności gospodarczej, ale również na znajomości polityki gospodarczej - a zwłaszcza jej instrumentarium przy pomocy której ta aktywność jest korygowana. Warunek ten spełniają wskaźnikach koniunktury gospodarczej, którymi są zbiory ogólnych wskaźników makroekonomicznych, mających charakter ogólny lub specjalistyczny (jak: wskaźniki pilotujące, wskaźniki współbieżne, wskaźniki reagujące ze zwłoką) oraz wskaźniki niekonwencjonalne. W krajach rozwiniętej gospodarki rynkowej koniunkturę gospodarczą opisuje się w oparciu o zbiór 12 ogólnych wskaźników uważanych jednocześnie za podstawowe wskaźniki koniunktury. Są nimi: 1/ stopa wzrostu gospodarczego (roczna zmiana realnego produktu narodowego brutto); 2/ wskaźnik produkcji przemysłowej; 3/ stopa inwestycji; 4/ stopa dyskontowa papierów wartościowych o stałym oprocentowaniu; 5/ inflacja - roczna stopa zmiany indeksu cen istotnych dla kosztów utrzymania gospodarstw domowych; 6/ bezrobocie - stopa zarejestrowanych bezrobotnych względem liczby najemnych osób zarobkujących; 7/ wydajność pracy - roczna stopa zmian produktu społecznego brutto na 1 pracującego zarobkowo; 8/ place - roczna stopa zmian płac na 1 zatrudnionego; 9/ stopa wolumenu pieniądza (stopa roczna); długi państwowe: publiczne długi państwa w procentach produktu społecznego brutto; 11/ udział wydatków publicznych w procentach produktu społecznego brutto. Wyszczególnione wskaźniki ogólne, konkretyzowane są z kolei przez wskaźniki specjalistyczne. Spośród nich w pierwszym rzędzie trzeba zwrócić uwagę na wskaźniki 111
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
pilotujące. Są nimi takie wskaźniki, poziomu aktywności gospodarczej, które wykazują tendencję do wzrostu lub spadku na kilka miesięcy przed zmianą tendencji kształtowania się ogólnych wskaźników poziomu aktywności gospodarczej. Najczęściej zalicza się do nich takie wskaźniki, jak: średnią długość tygodnia pracy pracowników produkcyjnych przemysłu przetwórczego (liczoną w godzinach); średnią liczbę składanych po raz pierwszy podań o zasiłek dla bezrobotnego w instytucjach ubezpieczeniowych (w tysiącach); liczbę zamówień na nowe dobro konsumpcyjne i materiały liczone w cenach stałych; sprawność działania sprzedawców, mierzoną udziałem przedsiębiorstw uzyskujących spóźnione dostawy w procentach; saldo liczby nowo tworzonych przedsiębiorstw; kontrakty i zamówienia na budowę nowych fabryk; kontrakty i zamówienia na budowę prywatnych domów; zmianę poziomów zapasów w magazynach przedsiębiorstw i zamówionych; zmiany wrażliwych cen materiałów, w zaokrągleniu (w%); ceny akcji zwykłych najważniejszych 500 przedsiębiorstw; podaż pieniądza; oraz zmiana poziomu kredytu, to jest pożyczki zaciąganej przez przedsiębiorstwo i konsumentów (stopa roczna w procentach). Wskaźniki te wykorzystywane są dla oceny kondycji gospodarki - indywidualnie lub grupowo. W ujęciu grupowym tworzą one kompleksowy indeks wskaźników pilotujących, który jest wynikiem łącznego policzenia tych 12 wskaźników stanu gospodarki, które wykazują tendencję do wzrostu lub spadku na kilka miesięcy przed zmianą tendencji kształtowania się ogólnych miar poziomu aktywności gospodarczej. Kolejna grupa wskaźników specjalistycznych to wskaźniki współbieżne. Są to wskaźniki zmieniające się mniej więcej jednocześnie z ogólnym stanem gospodarki opisywanym przez poziom realnego PNB. Zaliczyć do nich trzeba takie miary, jak: wskaźnik dochodów osobistych, produkcji przemysłowej, przemysłu przetwórczego, obrotów handlu, itp. Następną grupę wskaźników specjalistycznych stanowią wskaźniki reagujące ze zwłoką. Są nimi takie wskaźniki, które wykazują tendencję wzrostu lub spadku w kilka miesięcy po zmianie tendencji kształtowania się ogólnych wskaźników poziomu aktywności gospodarczej (takich jak realny PNB). Zaliczamy do nich takie wskaźniki, jak podstawowa stopa oprocentowania, przeciętny czas pozostawania bez pracy, koszt siły roboczej itd. Wszystkie z wymienionych wskaźników koniunktury, zarówno ogólne jak i specjalistyczne, dają obraz koniunktury umownej tak w układzie jednostkowych, komparatywnych jak i globalnych zależności. O randze pełnionych przez nich funkcji świadczy szerokie zapotrzebowanie. To zaś jest duże, bowiem jak dowodzi praktyka w wielu krajach są one publikowane comiesięcznie w specjalnych biuletynach rządowych. Obok konwencjonalnych wskaźników koniunktury gospodarczej, to jest odwołujących się bezpośrednio do działalności gospodarczej, w praktyce można spotkać się także ze wskaźnikami niekonwencjonalnymi. Na przykład -tygodnik " The Economist" zaproponował w 1992r. alternatywną metodę określania stopnia kryzysu gospodarczego. Jej istota sprowadzona została do poziomu częstotliwości występowania słowa recesja w prasie brytyjskiej (z wyłączeniem prasy brukowej). Jak dowiodły porównania krzywej wykresu opisującej to zjawisko, było ona prawie lustrzanym odbiciem po stronie spadkowej, krzywej opisującej poziom produkcji przemysłowej. Zaletą tego wskaźnika, wobec coraz powszechniejszej komputeryzacji, jest prawie natychmiastowa dostępność. wadą natomiast to, iż do końca nie wiadomo czy wskaźnik "recesja" opisuje zjawisko, które już wystąpiło, czy też poprzedza je, a nawet wywołuje. W polskiej praktyce gospodarczej dla potrzeb oceny koniunktury, wiele ośrodków naukowych, instytucji finansowych a także pism ekonomicznych podjęło się publikacji własnych wskaźników, różnie je nazywając. Wśród nich na uwagę zasługują: barometr "Życia Gospodarczego", wskaźnik koniunktury Instytutu Rozwoju Gospodarczego Szkoły Głównej Handlowej, Mierniki oceny kondycji gospodarstw domowych, wskaźnik WIG - to jest Warszawski Indeks Giełdowy, wskaźnik PIKBUD - tj. Poznański Indeks Koniunktury Gospodarczej, wskaźnik koniunktury w przemyśle przetwórczym oraz pięciokąt stabilizacji makroekonomicznej.
112
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
3. ISTOTA
I PODSTAWOWE PROBLEMY KSZTAŁTOWANIA POLITYKI KONIUNKTURY SPODARCZEJ
Rzeczywistość gospodarcza współczesnego świata ujawniając ścisłe związki problemów reprodukcji społecznej z problemami koniunktury gospodarczej, wymusiła na polityce gospodarcze również koncentrację uwagi na nich - traktując je jako podstawowe. Wiążą się one bowiem nie tylko ze wzrostem gospodarczym, ale również z całym systemem funkcjonowania gospodarki danego kraju. Świadomość tych powiązań mają zarówno politycy, ekonomiści jak i ludzie praktyki gospodarczej. Odzewem na to są rozwiązania oraz realizacja polityki koniunktury gospodarczej - przez którą rozumie się takie postępowanie państwa, które stosownie do swoich celów wpływa na bieg wydarzeń gospodarczych, formułuje je - bądź określa warunki ich istnienia. W tak rozumianej polityce koniunktury gospodarczej wyraźnie zauważalna staje się w niej zarówno struktura statyczna jak i struktura dynamiczna. Strukturę statyczną stanowią: cel, instrumenty i nośniki współpracy. Natomiast strukturę dynamiczną stanowią trzy zasadnicze jej fazy: preparacyjna, programowania oraz realizacji i oceny. Realizacja każdej z nich związana jest z wiedzą o aktywności gospodarczej. Charakterystycznym zjawiskiem w wysoko rozwiniętych krajach gospodarki rynkowej jest przypisywanie polityce koniunktury gospodarczej roli podstawowej w rozważaniach polityki gospodarczej. Ma to miejsce mimo oparcia tych rozwiązań często o bardzo różne i niejednolite koncepcje. Przejawiają się one różnym stopniem koncentracji uwagi na zasadniczych przedsięwzięciach makroekonomicznych, oraz różnym zakresem doboru narzędzi i środków regulacyjnego wpływu na koniunkturę, a zwłaszcza na ograniczenie wahań cyklicznych. Sytuacja ta wynika w dużej mierze z wiązania przedsięwzięć państwa z wymaganiami wynikającymi ze stanu gospodarki, który jest różny w każdym z krajów. Współcześnie w krajach gospodarki rynkowej, główną rolę w regulowaniu koniunktury przypisuje się polityce : pieniężno-kredytowej, finansowej, zatrudnienia, wzrostu gospodarczego, inwestycyjnej, strukturalnej, przemysłowej, rolnej, antyinflacyjnej, zagranicznej, promocji konkurencji i społecznej. poszczególne państwa nadają jednak inny priorytet każdemu z tych segmentów polityki. W zależności od koniunktury, jej relacje opierają się na szerokim zakresie środków, od elastycznych narzędzi rynkowych po narzędzia administracyjno-instytucjonalne. Uogólniając doświadczenia wiodących w rozwoju gospodarczym krajów gospodarki rynkowej, dostrzec trzeba, że polityka koniunktury gospodarczej składa się z pięciu następujących członów, a mianowicie: − Stabilizacji gospodarczej z przedsięwzięciami: antyinflacyjnymi; regulacji zatrudnienia (stopy bezrobocia lub nadmiernego nieproduktywnego zatrudnienia); zmniejszenia długu publicznego; poprawy salda bilansu handlowego i płatniczego; zmniejszenia deficytu budżetowego; taryfowych rozwiązań w relacjach płace - ceny konsumpcyjne; rozwiązań fiskalnych ograniczających konsumpcję lub dochody niezależne od wydajności pracy bądź też pobudzających do inwestowania zamiast do spożycia; oraz rozwiązań polityki monetarnej skłaniających do lokat średnioterminowych w formie papierów wartościowych lub premiowych depozytów oszczędnościowych oraz takich które regulowałyby wielkość pieniądza w gospodarstwach domowych. − Wzrost gospodarczy z przedsięwzięciami mającymi na celu wywołania ożywienia w gospodarce, przez: stymulowanie badań naukowych i rozwojowych zarówno przez subwencjonowanie jak i kredytowanie na korzystnych warunkach; rozwiązania polityki fiskalnej wyłącznie w całości lub w części wydatki na badania rozwojowe z podstawy opodatkowania; ożywienia gospodarki przez zwiększenie centralnych wydatków na inwestycje w infrastrukturze (drogi, porty, sieci łączności i itd.), Mające ułatwić podejmowanie przedsięwzięć inwestycyjnych organizacjom gospodarczym; oraz zastosowanie bodźców monetarnych i fiskalnych dla potencjalnych inwestorów przez wywołanie zwiększonego popytu inwestycyjnego.
113
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
− Restrukturyzacji rzeczowej struktury gospodarki, przez: określenie preferencji ogólnogospodarczych i priorytetów; uruchomienie odpowiedniej polityki budżetowej; uruchomienie ulg podatkowych - gałęziowych i branżowych - z tytułu utworzenia nowych miejsc pracy w preferowanych dziedzinach; oraz zaostrzenie obciążeń finansowych w tych dziedzinach, które powinny zejść ze sceny gospodarczej. − Stosunki gospodarcze z zagranicą, polegające na: określeniu udziału w międzynarodowym podziale pracy; preferencyjnej polityce celnej; monetarnych i fiskalnych zachętach do przepływu towarów i kapitałów; wspólnych przedsięwzięciach bilateralnych i w krajach trzecich; oraz udziale w zintegrowanych rynkach. − Polityka socjalna, polegająca na: realizacji zasady bezpieczeństwa socjalnego; pełnym zatrudnieniu z przejściowym, strukturalnym tzw. (funkcjonalnym) bezrobociu; taryfowej polityce płacowo-cenowej; oraz ubezpieczeniach społecznych (zdrowotnych, emerytalnych, inwalidzkich, itd.) Obowiązujących powszechnie, a więc przysługujących każdemu obywatelowi bez względu na rodzaj zatrudnienia i formę własności pracodawcy. Podstawowe elementy polityki koniunktury gospodarczej, uzewnętrzniają nie tylko problemy wiążące się ze wzrostem (czy też rozwojem) gospodarczym, ale również z tą częścią polityki społecznej, która wiąże się bezpośrednio z działalnością i aktywnością gospodarczą. Są one przy tym bardzo pojemne, bowiem zawierają w sobie rozwiązania i instrumentarium praktycznie ze wszystkich sfer działalności gospodarczej. STRESZCZENIE Koniunktura gospodarcza - której pojęcie jest rozumiane często wieloznacznie - traktowane przede wszystkim jako splot warunków wywierających określony dodatni lub ujemny wpływ na stan i dynamikę zjawisk w gospodarce narodowej. Potocznie koniunktura jest synonimem stanu gospodarki. Dobra koniunktura oznacza rozwój gospodarczy, zmiany strukturalne i równowagę ekonomiczną, a zła koniunktura zachwiana równowagę ogólną, spadek (lub zastój) produkcji, wymiany towarowej, cen dochodu narodowego. Problematyka koniunktury gospodarczej, stanowiąc znaczny obszar badawczy ekonomii, ujawnia ścisłe związki z problematyką reprodukcji. W praktyce gospodarczej uzewnętrznia się ona poprzez koncepcje i realizacje polityki koniunkturalnej. Rozwój gospodarki rynkowej nie odbywa się w sposób ciągły, lecz jest przerywany kryzysami gospodarczymi. Obraz tak dostrzeganej aktywności gospodarczej jest jednocześnie obrazem koniunktury gospodarczej, kreśląc w czasie jej periodyczny rytm wzlotów i upadków, to jest okresy boomu i okresy załamań. Odzwierciedla on cykl gospodarczy, będący powracającymi, ale nieregularnymi wahnięciami poziomu ogólnej działalności gospodarczej. Synonimiczne z tym pojęciem jest pojęcie cyklu koniunkturalnego rozumiane jako periodycznie wytwarzające się wahania (przepływy i odpływy) istotnych składników (przejawów) życia gospodarczego. Zasadniczymi jego elementami są: czas trwania, fazy i ich wzajemne proporcje, punkty zwrotne koniunktury, amplituda wahań wokół linii trendu i jej intensywności. Periodyzacja cyklu koniunkturalnego, opiera się na wielu koncepcjach oznaczenia jego faz. Najczęściej spotykaną jest czterofazowa koncepcja cyklu koniunkturalnego, które jednak różnie są nazywane i różna jest ich kolejność. W Polsce największą popularność zyskała koncepcja podziału cyklu na : kryzys, depresję, ożywienie (poprawa) i rozkwit (prosperita). Fazy te niekiedy łączy się i nazywa recesją - dwie pierwsze, oraz ekspansją pozostałe. Spotkać można się również z podziałem na : ożywienie, ekspansję, recesję i kontrakcje oraz na: rozkwit, recesję, depresję i poprawę. Obok czterofazowych, w literaturze przedmiotu trafić można również na koncepcję trójfazowego podziału cyklu koniunkturalnego. Jej istota zasadza się na relacji rzeczywistego tempa wzrostu do trendu, jako kryterium wyznaczania faz. W pierwszej fazie jest wzrost szybszy od trendu, w drugiej wzrost jest zbliżony do trendu, a w trzeciej wzrost jest wolniejszy niż trend. Stosując kryterium długości, tj. czasu trwania cyklu koniunkturalnego, wielkości amplitudy wahań, a także przyczyn i obszarów ich występowania możliwym staje się dokonanie ich pewnej klasyfikacji. Ze względu na czas trwania rozróżnia się: cykle "długie" trwające około 50-60 lat (są to tzw. cykle Kondratiewa); cykle "średnie" trwające około 20 lat (są nimi np. cykle rolnicze i cykle budowlane); cykle "krótkie" trwające 10 lat (są nimi tzw. cykle zapasów trwające około 3 lat; 3-4 letnie cykle Kitchina; 8-10 letnie cykle Juglera. Ze względu na specyfikę występowania: cykle normalne (regularne) trwające od około 4 do 11 lat; cykle sezonowe; cykle szczególne i cykle pośrednie. Ze względu na obszar występowania wyróżnia się: cykle rolnicze - w tym tzw. cykle świńskie (trwające 3-4 lata) i cykle rolnicze długie (trwające około 20 lat); cykle budowlane trwające około 20 lat; oraz cykle rynkowe (nazywane także szczegółowymi).
114
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Ze względu na zasięg wyróżnia się cykle krajowe, cykle regionalne, oraz cykle światowe. Przedstawiony podział cykli koniunkturalnych nie jest ostatecznym. W praktyce gospodarczej spotkać można się z innymi ich rodzajami, które są jednak najczęściej ich dalszą konkretyzacją. Obok ściśle ekonomicznego opisu zjawisk koniunkturalnych w gospodarce narodowej, niekiedy spotkać można się także z niekonwencjonalną interpretacją koniunktury gospodarczej. Ocena koniunktury gospodarczej wymaga dokonania jej w oparciu o odpowiednio dobrane wskaźniki opisujące konkretne stany aktywności gospodarczej. Są nimi wskaźniki koniunktury gospodarczej, którymi są zbiory ogólnych wskaźników makroekonomicznych, mających charakter ogólny lub specjalistyczny (jak: wskaźniki pilotujące, wskaźniki współbieżne, wskaźniki reagujące ze zwłoką) oraz wskaźniki niekonwencjonalne. W krajach rozwiniętej gospodarki rynkowej koniunkturę gospodarczą opisuje się w oparciu o zbiory ogólnych wskaźników uważanych jednocześnie za podstawowe wskaźniki koniunktury. W polskiej praktyce gospodarczej dla potrzeb oceny koniunktury, wiele ośrodków naukowych, instytucji finansowych a także pism ekonomicznych podjęło się publikacji własnych wskaźników, różnie je nazywając. Rzeczywistość gospodarcza współczesnego świata wymusiła na polityce gospodarcze również koncentrację uwagi na kwestiach koniunktury gospodarczej, a w konsekwencji na koncepcjach i realizacji polityki koniunktury gospodarczej. Współcześnie w krajach gospodarki rynkowej, główną rolę w regulowaniu koniunktury przypisuje się polityce : pieniężno-kredytowej, finansowej, zatrudnienia, wzrostu gospodarczego, inwestycyjnej, strukturalnej, przemysłowej, rolnej, antyinflacyjnej, zagranicznej, promocji konkurencji i społecznej. poszczególne państwa nadają jednak inny priorytet każdemu z tych segmentów polityki. W zależności od koniunktury, jej relacje opierają się na szerokim zakresie środków, od elastycznych narzędzi rynkowych po narzędzia administracyjno-instytucjonalne. Uogólniając doświadczenia wiodących w rozwoju gospodarczym krajów gospodarki rynkowej, dostrzec trzeba, że polityka koniunktury gospodarczej składa się z pięciu następujących członów, a mianowicie: stabilizacji gospodarczej; wzrostu gospodarczego; restrukturyzacji rzeczowej struktury gospodarki; stosunków gospodarczych z zagranicą oraz polityki socjalnej. Są one przy tym bardzo pojemne, bowiem zawierają w sobie rozwiązania i instrumentarium praktycznie ze wszystkich sfer działalności gospodarczej.
PODSTAWOWE POJĘCIA DO ZAPAMIĘTANIA Koniunktura gospodarcza, obraz koniunktury gospodarczej, elementy cyklu koniunkturalne (czas trwania, fazy i ich wzajemne proporcje, punkty zwrotne koniunktury, amplituda wahań wokół linii trendu i jej intensywności), fazy cyklu koniunkturalnego, rodzaje cyklu koniunkturalnego, wskaźniki koniunktury gospodarczej, wskaźniki pilotujące, wskaźniki współbieżne, wskaźniki reagujące ze zwłoką, wskaźniki niekonwencjonalne, polityka koniunktury gospodarczej.
115
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
ZAGADNIENIA KONTROLNE I. II. III.
IV. V. VI. VII. VIII.
OMÓW ISTOTĘ POJĘCIA KONIUNKTURA GOSPODARCZA. OPISZ "OBRAZ" KONIUNKTURY GOSPODARCZEJ. W SKAŻ I OMÓW ELEMENTY CYKLU KONIUNKTURALNEGO (CZAS TRWANIA, FAZY I ICH WZAJEMNE PROPORCJE, PUNKTY ZWROTNE KONIUNKTURY, AMPLITUDA WAHAŃ WOKÓŁ LINII TRENDU I JEJ INTENSYWNOŚCI). W SKAŻ I SCHARAKTERYZUJ FAZY CYKLU KONIUNKTURALNEGO. W YMIEŃ I SCHARAKTERYZUJ RODZAJE CYKLU KONIUNKTURALNEGO. SCHARAKTERYZUJ WSKAŹNIKI KONIUNKTURY GOSPODARCZEJ OMÓW WSKAŹNIKI SPECJALISTYCZNE (PILOTUJĄCE, WSKAŹNIKI WSPÓŁBIEŻNE, WSKAŹNIKI REAGUJĄCE ZE ZWŁOKĄ). OMÓW ISTOTĘ POLITYKI KONIUNKTURALNEJ.
LITERATURA ZALECANA 1. D.Begg, S.Fischer, R.Dornbusch, Ekonomia tom 2, Warszawa 1992, rozdz. 25 2. Elementarne zagadnienia ekonomii. Praca zbiorowa pod red. R.Milewskiego, PWN, Warszawa 1993, rozdz. XII 3. Elementy makro i mikro ekonomii dla inżynierów. Pod redakcją naukowa S.Marciniaka, PWN, Warszawa 1993, rozdz. 9 4. J.Kaja, Zarys polityki gospodarczej, SGH, Warszawa 1994 5. D.R.Kamerschen, R.B.McKenzie, C.Nardinelli, Ekonomia, FGNZZZ "SOLIDARNOŚĆ", Gdańsk 1991, rozdz. 6 i 10 6. M.Nasiłowski, System rynkowy. Podstawy mikro- i makroekonomii, IKE PTE Sp. z o.o., Wydawnictwo KeyTex, Warszawa 1992, rozdz. 9 7. P.A.Samuelson, W.D.Nordhaus, Ekonomia 1, PWN, Warszawa 1995, rozdz. 10
116
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
X. RÓWNOWAGA EKONOMICZNA Równowaga ekonomiczna należy do tych kategorii ekonomicznych które funkcjonują zarówno w skali makroekonomicznej jak i mikroekonomicznej. Wyraża ona stan zgodności pewnego układu sił i wartości. Jest ona stanem pożądanym. Dla zrozumienia tej problematyki istotnym obok rozpoznania treści samego pojęcia jest określenie warunków jej kształtowania, odchyleń od niej, kształtowania się jej na podstawowych rynkach. Celowym przy podejmowaniu tych kwestii jest przywołanie podstawowych teorii równowagi ekonomicznej oraz określenie istoty polityki równowagi ekonomicznej
1. POJĘCIE I RODZAJE RÓWNOWAGI EKONOMICZNEJ. Pojęcie równowagi w ekonomii - w zależności od kierunku i szkoły ekonomicznej - ma różną treść. Równowaga ekonomiczna (nazywana także gospodarczą) jako pojęcie, najczęściej - co jest wspólne różnym teoriom - używana jest do określenia wzajemnej zgodności podstawowych wielkości ekonomicznych (takich jak :produkcji, popytu, ceny, dochodów, itp.), która tworzy sytuację nie wymagającą zmian w gospodarce. Stanowią ją takie relacje pomiędzy poszczególnymi elementami procesu reprodukcji społecznej, które zapewniają jej niezakłócony przebieg. W pełniejszym rozumieniu równowagę ekonomiczną definiuje się jako sytuację, w której przy pełnym wykorzystaniu zasobów produkcyjnych (bogactw naturalnych, majątku produkcyjnego i siły roboczej) zachodzi równość: − między podażą wszystkich dóbr i usług a popytem na nie ; − między podażą pieniądza krajowego i zagranicznego, a popytem na te pieniądze, przy założeniu, że wymiana gospodarcza z za granicą nie wywołuje trudności płatniczych. Literatura ekonomiczna w zależności od przyjętych kryteriów wyróżnia różne rodzaje równowag. Jeśli wielkości stanowiące o równowadze odnoszone są do skali makroekonomicznej wówczas mówimy o równowadze makroekonomicznej (nazywanej także makrogospodarczą) albo globalnej. Jeśli natomiast są one odnoszone do wielkości mikroekonomicznych to wówczas mówimy o równowadze mikroekonomicznej (nazywanej także cząstkową). Równowaga makroekonomiczna oznacza zrównoważenie popytu z podażą przy pełnym wykorzystaniu posiadanych zasobów wytwórczych. Oznacza to, że zapewnia ją dopiero sytuacja zgodności rzeczowej struktury produkcji ze strukturą potrzeb społecznych, przy pełnym wykorzystaniu posiadanych zasobów wytwórczych. Jest ona przejawem wewnętrznego zrównoważenia proporcji wzrostu i realizacji zaspokojenia potrzeb społecznych. Jako taka ma ona charakter integralny. Oznacza to, że zgodność w obrębie poszczególnych cząstek gospodarki traktowana jest jako podporządkowana zgodność całej gospodarki. Najpełniejszym przejawem funkcjonalnym równowagi makroekonomicznej jest równowaga rynkowa. Z kolei równowagi mikroekonomiczne to równowagi odnoszące się do stanu funkcjonalnego podstawowych podmiotów gospodarczych jakimi jest gospodarstwo domowe (konsument) oraz przedsiębiorstwo. Równowagą mikroekonomiczną są również równowagi cząstkowe. Równowaga konsumenta ma miejsce wówczas, gdy stosunek cen dwóch nabywanych przez niego dóbr równa się krańcowej stopie substytucji. Równowaga przedsiębiorstwa oznacza taką sytuację, gdy osiąga ona zysk maksymalny (tj. gdy koszt krańcowy równa się utargowi krańcowemu). Równowagę ekonomiczną rozpatruje się także w ujęciu statycznym i w ujęciu dynamicznym. Równowaga ekonomiczna statyczna to zgodność popytu na dobra konsumpcyjne z ich podażą w warunkach wykorzystania danego aparatu i danej siły roboczej. Natomiast równowaga ekonomiczna dynamiczna to zgodność popytu i podaży dóbr konsumpcyjnych w perspektywie czasu w warunkach zmian aparatu wytwórczego (inwestycje), długotrwałych zmian ilości i struktury siły roboczej oraz konsumpcji.
117
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Innym podziałem równowagi ekonomicznej jest podział na: równowagę stałą i równowagę zmienną. Z pierwszą mamy do czynienia, gdy zmiana jakiegoś czynnika wytwórczego spowodowana impulsem wewnętrznym jest po pewnym czasie wyeliminowana przez zmiany działające w kierunku przeciwnym, powodujące w konsekwencji powrót do stanu poprzedniego. Z kolei w równowadze zmiennej należy widzieć należy sytuację, w której zmiana któregoś z czynników wytwórczych powoduje trwałe odejście od poprzedniego stanu równowagi i dojście do innego stanu równowagi. W teorii i praktyce życia gospodarczego odwołuje się często także do równowagi ekonomicznej zewnętrznej i wewnętrznej. Równowaga zewnętrzna oznacza równowagę bilansu płatniczego, który jest zestawieniem wszystkich przychodów i rozchodów z kraju z tytułu wymiany dóbr i usług, transferów oraz zmian w stanie należności i zobowiązań majątkowych w stosunku do zagranicy. Jest ona w istocie równością między popytem a podażą na rynku pieniądza zagranicznego. Bardzo często pojmowana jest ona jako trwała tendencja do wyrównywania się w długim okresie strumieni płynności między krajem i zagranicą - i w takim rozumieniu bywa nazywana równowagą płatniczą. W praktyce równowagę zewnętrzną ocenia się w oparciu o bilans płatniczy i bilans handlowy. Natomiast równowaga wewnętrzna to równość między popytem a podażą na rynkach. W szerokim rozumieniu dotyczy to wszystkich rynków (produktów, zasobów i pieniądza) a w węższym rozumieniu natomiast dotyczy wybranych rynków (np. między oszczędnościami a inwestycjami). Schemat 10.1 Klasyfikacja rodzajów równowag ekonomicznych
1.1. Równowaga makroekonomiczna Istotę równowagi makroekonomicznej oddaje najpełniej obraz funkcjonowania gospodarki narodowej sprowadzony do modelu gospodarczego odzwierciedlającego kształtowanie się zagregowanego popytu i zagregowanej podaży. Przy czym zagregowany popyt pokazuje całkowite zapotrzebowanie gospodarstw domowych, przedsiębiorstw i rządu na wszystkie dobra i usługi wytworzone w gospodarce, a zagregowana podaż całkowitą produkcję oferowaną przez wszystkie przedsiębiorstwa na sprzedaż. Jeśli obie strony funkcjonowania tak rozumianej gospodarki połączymy ze sobą - nakładając je na siebie to otrzymamy obraz przecięcia się krzywych zagregowanej podaży z zagregowanym popytem. Sytuację - to jest punkt - w której przy pewnym poziomie cen, całkowita produkcja oferowana przez przedsiębiorstwa równa się łącznemu popytowi zgłoszonemu przez wszystkie podmioty gospodarujące określamy równowagą makroekonomiczną. Natomiast ten poziom cen przy którym zaistniała równowaga ekonomiczna nazywamy ceną równowagi ekonomicznej. Gospodarka z reguły jednak nie znajduje się w stanie równowagi. Najczęściej funkcjonuje ona w stanie nierównowagi popytowej lub podażowej. W przypadku spadku cen poniżej poziomu równowagi, gospodarka zgłasza większy zagregowany popyt niż istniejące możliwości jego zaspokojenia. Przy niższych cenach siła nabywcza wszystkich podmiotów gospodarczych powoduje wzrost chęci zakupów dóbr i usług. Natrafia ona jednak na relatywnie małą zagregowaną podaż. Przedsiębiorstwa nie produkują bowiem tyle dóbr i usług, które przy niskim poziomie cen mogłyby zaspokoić potrzeby wszystkich. Konsekwencją tego sprzecznego układu potrzeb i możliwości ich zaspokojenia jest pojawienie się niedoboru dóbr i usług. Nabywcy chcą kupować więcej aniżeli wynosi bieżąca produkcja i wyczerpujące się zapasy. W gospodarce zaczynają się pojawiać się niedobory. Sytuacja niedoborów w gospodarce staje się bodźcem z jednej strony dla przedsiębiorstw do zwiększenia produkcji oraz wzrostu cen na poszukiwane dobra i usługi, z drugiej jednocześnie na do aprobaty odbiorców na płacenie wyższych cen na nie. Wzrost cen na pożądane dobra i usługi z czasem prowadzi jednak do sytuacji osłabiania i zmniejszania popytu na nie. Zjawisko to jest wyrazem procesów dostosowawczych do nowej sytuacji. W ich wyniku równowaga 118
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
zostaje odtworzona, ale przy innym poziomie cen. Są one wyższe niż w sytuacji niedoborów. Towarzyszy im większa produkcja i mniejszy poziom zakupów. Ujawnia się sytuacja narastania popytu nad podażą. Powoduje ona, że przy zbyt wysokim poziomie zaczynają narastać zapasy. Zjawisko to staje się jednocześnie sygnałem dla producentów do ograniczenia wielkości produkcji. Konsekwencją tej sytuacji jest ponowne osiągnięcie równowagi, ale przy niższym poziomie cen i przy mniejszej wielkości produkcji oraz zwiększających się zakupów niż w przypadku nadwyżki. 1.1.1. Warunki równowagi makroekonomicznej Równowaga makroekonomiczna (globalna) by mogła zaistnieć wymaga spełnienia takiego układu wielkości ekonomicznych przy którym zrównuje się podaż z popytem na wszystkie czynniki wytwórcze i wszystkie dobra. Podstawowym jej warunkiem jest zaś istnienie w gospodarce równowagi między oszczędnościami i inwestycjami. Układ ten ma charakter zależności funkcjonalnych. Określenie którejkolwiek wielkości ekonomicznej wymaga jednocześnie określenia wszystkich pozostałych. Z jednej strony ujmuje on niektóre wielkości jako dane i nie podlegające zmianie w trakcie analizy stanu równowagi ekonomicznej, a więc nie uwzględnia on zmian zachodzących w czasie. Dotyczy to zwłaszcza takich wielkości jak: liczba i struktura ludności, stan wiedzy technicznej (postępu naukowo-technicznego), preferencji ludności oraz warunków naturalnych. Z drugiej strony układ tworzy zaś zależności, spośród których najważniejszymi są: 1) między oferowaną przez właścicieli czynników wytwórczych po dążą tych czynników a ceną ich użytkowania (procentem od kapitału, rentą gruntową i płacą roboczą); 2) między nakładami czynników wytwórczych a wielkością wytworzonej produkcji; 3) między popytem zgłaszanym przez przedsiębiorców na czynniki wytwórcze a cenami tych czynników przy uwzględnieniu warunków ich użytkowania; 4) między oferowaną przez przedsiębiorców podażą dóbr a ich cenami; 5) między popytem na dobra zgłaszanym przez wszystkich uczestników a cenami tych dóbr, dochodami i preferencjami nabywców. Wszystkie te rodzaje zależności (funkcje produkcji, podaży i popytu dla wszystkich czynników wytwórczych i wytwarzanych dóbr) tworzą jeden wewnętrznie powiązany układ. Pozwala on na określenie równości popytu z podażą czynników wytwórczych jeśli określone są warunki ich użytkowania oraz popyt na wytworzone za ich pomocą dobra. Popyt zaś na te dobra zależy od cen tych dóbr i dochodów nabywców. Natomiast dochody są określane przez ceny i ilości czynników wytwórczych, których dostarczą przedsiębiorcom. 1.1.2. Odchylenia od równowagi makroekonomicznej W praktyce rzeczywistości gospodarczej stanem normalnym - w ramach krótkiego okresu - jest stan nierównowagi między oszczędnościami a inwestycjami. Jego konsekwencją jest stan nierównowagi dochodu narodowego, a w ślad za tym ujawnianie się tendencji do jego nieustabilizowanych zmian. Nierównowaga między oszczędnościami a inwestycjami może ukształtować się dwojako: • Z jednej strony tworzy ją sytuacja (It+1< St) w której inwestycje w danym okresie (t + 1) są mniejsze niż oszczędności w okresie minionym (t). Powoduje ona, że globalny popyt w danym okresie (t + 1) kształtuje się na poziomie niższym niż w okresie (t), co oznacza także, że rozmiary dochodu narodowego ulegną zmniejszeniu (Yt+1 < Yt). Nadwyżce oszczędności nad inwestycjami odpowiada jednocześnie pojawienie się nie zaplanowanego przyrostu zapasów u producentów, a więc nadprodukcji, co z kolei skłania do zmniejszenia produkcji w okresach następnych. Sytuacja ta wywołana zmniejszeniem się rozmiarów inwestycji lub wzrostem rozmiarów oszczędności, grozi gospodarce wkroczeniem w stan kryzysu ekonomicznego. • Z drugiej strony możemy mieć do czynienia z sytuacją, gdy inwestycje przekroczą rozmiary oszczędności (It+1 > St). Powoduje ona, że globalny popyt w danym okresie (t + 1) kształtuje 119
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
się na poziomie wyższym niż w okresie (t), co oznacza także, że rozmiary dochodu narodowego ulegną zwiększeniu (Yt+1 < Yt). W praktyce gospodarczej oznacza to, wystąpienie zjawiska wzrostu rozmiarów popytu w stosunku do istniejącej podaży. Reakcją gospodarki na tą sytuację będzie określone wykorzystanie jej zdolności wytwórczych. Jeśli w gospodarce istnieją nie wykorzystane zdolności wytwórcze (zarówno kapitałowe jak i ludzkie) to wzrost rozmiarów popytu może stworzyć bodźce do wzrostu rozmiarów produkcji, dochodów i zatrudnienia - co z kolei winno przyczynić się do jej wkroczenia w stan dobrej koniunktury gospodarczej. Inaczej ukształtuje się natomiast sytuacja, gdy gospodarka funkcjonuje już w warunkach pełnego wykorzystania zdolności wytwórczych. Wówczas wzrost rozmiarów popytu nie może doprowadzić do wzrostu rozmiarów produkcji, gdyż zdolności gospodarki są już w pełni wykorzystane. Mimo to ujawni się jednak wzrost dochodów, ale jako efekt wystąpienia procesów inflacyjnych, objawiających się we wzroście cen Rysunek 10.1. Równowaga makroekonomiczna i odchylenia od niej
1.2. Równowaga rynkowa Najpełniejszym przejawem równowagi makroekonomicznej w jej wymiarze wewnętrznym jest równowaga rynkowa. Jej istotą jest równość podaży dóbr i usług dostarczonych na rynek z popytem na te dobra reprezentowanym przez sumę dochodów ludności. Jeśli dotyczy ona wszystkich lub wybranych rynków (nawet jednego) mamy do czynienia z równowagą rynkową ogólną, jeśli zaś dotyczy tylko segmentów tych rynków (np. grup towarowych) to wówczas mamy do czynienia z równowagami cząstkowymi. Zaznaczyć przy tym trzeba, że ukształtowanie się równowagi ogólnej nie oznacza osiągnięcia równowag cząstkowych we wszystkich grupach towarowych - co jest stanem idealnym do którego należy zmierzać. Obecnie często równowagę rynkową traktuje się jako część ogólniejszej równowagi psychosocjologicznej społeczeństwa (nazywanej równowagą społeczną) i ocenia się ją przez to także w kategoriach politycznych i socjologicznych. Równowaga społeczna traktowana jest jako funkcja zadowolenia ludzi z pracy i życia, o której stanowią zarówno czynniki materialne jaki niematerialne, wzrost płac, kultura pracy, poczucie bezpieczeństwa, rosnący prestiż kraju na arenie międzynarodowej. Jej cecha charakterystyczną jest to, że można ją kształtować przy różnym poziomie i różnej dynamice dochodów. Konkretyzując przez równowagę rynkową rozumie się takie dostosowanie podaży do efektywnego popytu na dobra i usługi nabywane przez ludność, przy którym: − nie następuje wzrost ogólnego poziomu cen bez odpowiedniej podwyżki dochodów; − cały efektywny popyt może być zaspokojony z bieżącej produkcji oraz z nagromadzonych rezerw; − nie tworzą się zapasy, których nie można upłynnić przez obniżkę cen. 1.2.1. Równowaga na rynku finansowym W procesie reprodukcji społecznej poszczególne podmioty gospodarcze ujawniają różne preferencje i zachowania. Jednym z ich układu jest sytuacja w której przedsiębiorstwa chcą dokonywać inwestycji, ale nie mając własnych środków muszą zaciągać kredyty. Źródłem ich pozyskania są banki lub inne instytucje finansowe w których gospodarstwa domowe składają swoje oszczędności będące nie skonsumowaną częścią swoich dochodów. Z tych oszczędności tworzy się fundusze kredytowe. W bankach i innych instytucjach finansowych zgłaszana jest z jednej strony podaż funduszy kredytowych przez oszczędzających, z drugiej strony zaś popyt na nie ze strony przedsiębiorstw i rządu. Skorzystanie z kredytów wiąże się z opłatą za nie, którą jest stopa procentowa. Jej
120
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
wielkość jest wypadkową popytu na kredyty i podaży kredytów. Przy spadku ceny kredytów rośnie wielkość popytu na nie. Jeśli natomiast ich cena rośnie, to zainteresowanie nimi maleje. Wielkość ceny stopy procentowej zależy jednocześnie ściśle od warunków gospodarowania. Wpływ na ich kształtowanie ma w znacznej mierze bank centralny poprzez prowadzoną przez siebie politykę monetarną polegającą na regulowaniu podaży pieniądza w gospodarce. Poprzez prowadzenie operacji otwartego rynku, wyznaczanie stopy redyskontowej i stopy rezerw obowiązkowych wpływa on na podaż kredytu. Jeśli konsekwencją tych przedsięwzięć stanie się podaż pieniądza w gospodarce na poziomie pożądanym, wówczas możemy mówić o równowadze na rynkach finansowych. Wiąże się ona ściśle z ukształtowaniem się stopy procentowej równowagi. Rysunek 10.2. Równowaga na rynku finansowym
1.2.2. Równowaga na rynku pieniężnym Innym układem preferencji i zachowań poszczególnych podmiotów gospodarczych w procesie reprodukcji społecznej jest sytuacja w której zgłaszany jest popyt na pieniądz ze strony gospodarstw domowych a ich podaż regulowana jest przez bank centralny. Popyt gospodarstw domowych dyktowany jest niezbędnymi zakupami i płatnościami, potrzebami wynikającymi z wypadków losowych oraz sytuacjami możliwości zawarcia korzystnych transakcji. Podaż pieniądza przez bank centralny uwarunkowana jest zaś jego dostępnością. Ta zaś zależy od gotówki będącej w obiegu oraz depozytów bankowych. Gotówkę stanowią banknoty i monety będące w obiegu. Depozytami bankowymi są pieniądze oddane przez ich właścicieli do dyspozycji banku na określonych warunkach umowy. Rozróżnia się ich dwa rodzaje: bieżące i oszczędnościowe. Depozyty bieżące to depozyty pieniężne do których właściciel ma zawsze dostęp i są one płatne na każde żądanie, ale za to są nisko oprocentowane. Natomiast depozyty oszczędnościowe to depozyty pieniężne przynoszące większy dochód, ale do których dostęp jest możliwy po uzgodnionym terminie. Wcześniejsze ich podjęcie wiąże się z przepadkiem odsetek za czas depozytu. Jeśli połączymy stronę popytową i podażową tak umownie dostrzeganego rynku pieniężnego to otrzymamy jego obraz, na którym stan równowagi określony zostanie wielkością stopy procentowej wyznaczonej jej poziomem w punkcie przecięcia krzywych popytu i podaży pieniądza . Rysunek 10.3. Równowaga na rynku pieniężnym 1.2.3. Równowaga na rynku pracy Jeszcze innym układem zachowań poszczególnych podmiotów gospodarczych w trakcie procesu reprodukcji społecznej jest sytuacja w której: z jednej strony gospodarstwa domowe, by zaspokoić swoje potrzeby konsumpcyjne poszukują dochodów do ich zaspokojenia poprzez podaż swojej pracy; z drugiej strony zaś przedsiębiorstwa dążąc do maksymalizacji swoich zysków zgłaszają popyt na pracę, jeśli jest tylko popyt na produkty wytwarzane dzięki zaangażowaniu tej pracy. Oznacza to, że równowaga na rynku pracy jest wypadkową popytu i podaży pracy. Zrozumienie problemu równowagi na rynku pracy wymaga dalszego przybliżenia kwestii jej popytu i podaży. Pomocnym w tym względzie jest odwołanie się do kształtowania się układu krzywych popytu i krzywych podaży pracy. Podaż pracy z gospodarstw domowych tworzy indywidualną podaż pracy. Zsumowanie indywidualnej podaży pracy daje sumaryczną (ogólną) podaż pracy na rynku. Jeśli indywidualna 121
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
podaż pracy pokazuje zależność pomiędzy stawką płacy a wielkością podaży pracy, to sumaryczna podaż pracy pokazuje zależność między stawką płac i wielkością podaży pracy całego rynku w danym okresie. Obrazem indywidualnej podaży pracy jest krzywa indywidualnej podaży pracy pokazująca ile czasu dany człowiek chce pracować przy każdej stawce płac w danym okresie. Z kolei obrazem sumarycznej podaży pracy jest krzywa podaży pracy dla rynku. Z kolei popyt poszczególnych przedsiębiorstw na pracę tworzy indywidualny popyt na pracę, pokazujący zależność między stawką płac a wielkością popytu w danym okresie. Jej obrazem jest krzywa indywidualnego popytu na pracę, która pokrywa się z krzywą przychodu krańcowego z pracy. Przychodem krańcowy z pracy jest zaś przyrost przychodów całkowitych osiągniętych przez przedsiębiorstwo ze sprzedaży produktów wytworzonych przez dodatkowego zatrudnionego. Koszt krańcowy pracy to przyrost kosztów całkowitych spowodowany wzrostem zatrudnienia o jednostkę pracy (dodatkowo zatrudnionego). Zsumowany indywidualny popyt na pracę daje popyt na pracę dla całego rynku pracy. Równowaga na rynku pracy, jeśli oprzeć się na powyższych zależnościach, wyznaczana jest przez punkt przecięcia się rynkowej krzywej popytu z rynkową krzywą podaży. Punkt ten określa jednocześnie stawkę płac w równowadze oraz wielkość zatrudnienia w równowadze. Rysunek 10.4. Równowaga na rynku pracy
1.2.4. Równowaga na rynku walutowym W warunkach gospodarki otwartej spotykamy się z koniecznością dysponowania pieniądzem (inaczej walutą) innych państw. Ich pozyskanie (zakup) a także i zbycie (sprzedaż) dokonuje się na rynkach walutowych. Rynek walutowy jest miejscem na którym zgłaszany jest popyt na waluty i ich podaż. Wymiana (sprzedaż - kupno) jednej waluty na drugą odbywa się w oparciu o kurs walutowy, który jest ceną jednej waluty wyrażonej w jednostkach waluty innego kraju. Kurs walutowy wyraża także stosunek w jakim jedna waluta wymieniana jest na drugą. Rynek walutowy - jak każdy inny rynek - aby mógł pełnić swoją funkcję musi wykazać się funkcjonowaniem swojej zarówno popytowej jak i podażowej strony. Obie te strony decydują o równowadze rynku walutowego. Ma ona miejsce przy kursie równowagi walutowej. Przy takim kursie popyt na daną walutę i jej podaż oraz popyt na inną walutę i jej podaż muszą być zawsze zbilansowane. Rynek walutowy pozostaje w zrównoważeniu tak długo, aż nie zdarzy się coś, co może go z tego stanu równowagi wytrącić. Wpływ na równowagę na rynku walutowym mają mechanizmy wyznaczania kursów walutowych na rynkach walutowych. Kształtują się one nie tylko pod wpływem mechanizmów rynkowych - i wówczas nazywane są zmiennymi kursami walutowymi, ale również pod wpływem polityki państwa tworząc system stałych kursów walutowych. Jeśli zmienne kursy walutowe kształtują się swobodnie, to stałe kursy walutowe są niezależne od zmieniających się warunków rynkowych, bowiem są utrzymywane na stałym uzgodnionym przez rządy poziomie. Obecnie przeważającymi są poglądy, że kursy walutowe powinny kształtować się pod wpływem zmieniających się warunków rynkowych. Rysunek 10.5. Równowaga na rynku walutowym
1.2.5. Równowaga na rynku ziemi Istotnym dla procesów reprodukcji społecznej jest również problem równowagi na rynku ziemi. Wynika to z faktu, iż ziemia jest charakterystycznym zasobem naturalnym, bowiem całkowita jej wielkość podaży nie może ulec zmianie pod wpływem indywidualnych decyzji. Właściciele ziemi mogą ją kupować i sprzedawać, ale nie wpłynie to w żaden sposób na zagregowaną podaż 122
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
ziemi w ogóle i określonym jej rodzaju. Całkowita podaż ziemi jest bowiem doskonale elastyczna. W tej sytuacji równowaga na rynku ziemi zostanie osiągnięta przy takiej wysokości renty (to jest dochodu z ziemi), przy której stała wielkość ziemi zostanie wykorzystana najefektywniej. Rysunek 10.6. Równowaga na rynku ziemi
2. TEORIE RÓWNOWAGI EKONOMICZNEJ 2.1.Neoklasyczne teorie równowagi Neoklasycy uważali, że gospodarka rynkowa charakteryzuje się naturalnym dążeniem do równowagi. Równowaga zaś występuje wtedy, gdy łączna suma nabywców jest chętna i zdolna do nabywania dóbr i usług, które chcą sprzedać producenci. Zrównoważenie łącznego popytu z podażą - przy sprawnie działającym mechanizmie rynkowym - następuje nie tylko przy pełnym wykorzystaniu zdolności produkcyjnych, ale również przy pełnym zatrudnieniu. Przekonanie to opierało się na dwóch następujących założeniach: pierwszym, że agregatowy popyt jest zawsze równy agregatowej podaży i drugim, że płace i ceny są na tyle elastyczne, że wykazują tendencję do szybkiego przystosowania się do warunków umożliwiających osiągnięcie równowagi. Pierwsze założenie w postaci prawa rynków jest autorstwa J.B.Saya (1766-1832). Punktem wyjścia do jej sformułowania było przeświadczenie, że wartość produkcji tworzy taką samą wartość dochodów, a wszystkie zarobione dochody są wydawane na zakup wytworzonych dóbr. W ślad za tym wywiedzono tezę, że jeśli agregatowy popyt musi być zawsze równy agregatowej podaży, to ogólna nadprodukcja lub niedostateczna produkcja nie jest możliwa. Ponieważ dochód otrzymany jest jednocześnie dochodem wydanym (co oznacza, że nie występują żadne oszczędności), to podaż w skali całej gospodarki stwarza dla siebie odpowiedni popyt. Oznacza to jednocześnie, że dochód narodowy można wytwarzać przy niepełnym zatrudnieniu . Z kolei drugie założenie jest związane z przeświadczeniem, że równowagę przy pełnym zatrudnieniu zapewnia mechanizm elastycznych cen i płac. Gdy realna stawka płac - którą jest stosunek przeciętnej płacy do przeciętnego poziomu cen - rośnie, powoduje to zmniejszenie się potencjalnych miejsc pracy, ze względu na niechęć przedsiębiorców do zatrudniania pewnej klasy przedsiębiorców; gdy natomiast spada ona, to przedsiębiorcy zgłaszają coraz większe zapotrzebowanie na dodatkowych pracowników. Oznacza to, że zgoda na pracę za odpowiednio niższą płacę pozwala wszystkim zdolnym i chętnym ludziom na jej znalezienie (teoria dobrowolnego bezrobocia). 2.2. Keynesowska teoria równowagi J.M.Keynes uważa, że dla gospodarki najważniejszą jest równowaga ogólna rozumiana jako równowaga między globalną podażą a globalnym popytem, która może ustalać się przy różnych stopniach wykorzystania zdolności produkcyjnych gospodarki. Oznacza to, że w stanie równowagi mogą istnieć zarówno nie wykorzystane zdolności wytwórcze, jak i niepełne zatrudnienie. Oznacza to, że będzie to równowaga przy różnych rozmiarach dochodu narodowego. Zdaniem J.M.Keynesa warunkiem niezbędnym ustalenia się stanu równowagi w gospodarce jest równość inwestycji i oszczędności. Jeśli jej nie ma, to następuje zakłócenie równowagi wyrażające się stanem niezrównoważenia między globalnym popytem i globalną podażą, co w konsekwencji wywołuje albo depresję albo ożywienie gospodarcze. Jeśli oszczędności są większe od inwestycji (S > I), co oznacza, że część oszczędności wskutek pesymistycznej oceny przewidywanej efektywności kapitału, wzrostu stopy procentowej lub zmniejszenia się krańcowej skłonności do konsumpcji inwestycji - nie przekształciła się w 123
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
popyt (wydatek) inwestycyjny, to skutkiem tego jest sytuacja niemożności sprzedaży części wytworzonych dóbr inwestycyjnych i wystąpienie zjawiska nadprodukcji. Ujawniają się problemy ze zbytem produkcji, zmuszając przedsiębiorstwa do jej ograniczenia a w konsekwencji do zmniejszenia ich dochodów. Oznacza to rozpoczęcie w gospodarce początku kryzysu ekonomicznego, który będzie trwał tak długo, jak długo oszczędności będą kształtowały się na poziomie wyższym od inwestycji. Jeżeli natomiast wystąpi przewaga inwestycji nad oszczędnościami (S < I) to wtedy w gospodarce występuje większy od podaży popyt efektywny na dobra inwestycyjne, który staje się czynnikiem ogólnego ożywienia gospodarczego. Zahamować mogą go jednak w ślad za wzrostem dochodów, szybko rosnące oszczędności. W takiej sytuacji zwiększa się krańcowa skłonność do oszczędzania, powodująca, że po pewnym czasie rozmiary oszczędności wyrównują się z rozmiarami inwestycji, co prowadzi z kolei do zatrzymania procesu rozwoju gospodarczego i do ustalenia stanu równowagi przy wysokim poziomie dochodu narodowego, zatrudnienia i wykorzystania zdolności wytwórczych. Drugą przyczyną zahamowania wzrostu może stać się osiągniecie stanu pełnego wykorzystania czynników wytwórczych gospodarki. W takich warunkach utrzymywanie się nadwyżki popytu nad podażą prowadzi do inflacji i do przymusowych oszczędności. STRESZCZENIE Równowaga to stan zgodności pewnego układu sił i wartości. Pojęcie to w ekonomii - w zależności od kierunku i szkoły ekonomicznej - ma różną treść. Najczęściej - co jest wspólne różnym teoriom - pojęcie równowagi ekonomicznej (nazywana także gospodarczą) używane jest do określenia wzajemnej zgodności podstawowych wielkości ekonomicznych (takich jak :produkcji, popytu, ceny, dochodów, itp.), która tworzy sytuację nie wymagającą zmian w gospodarce. W pełniejszym rozumieniu definiuje się ją jako sytuację, w której przy pełnym wykorzystaniu zasobów produkcyjnych (bogactw naturalnych, majątku produkcyjnego i siły roboczej) zachodzi równość: między podażą wszystkich dóbr i usług a popytem na nie; między podażą pieniądza krajowego i zagranicznego, a popytem na te pieniądze, przy założeniu, że wymiana gospodarcza z zagranicą nie wywołuje trudności płatniczych. Literatura ekonomiczna w zależności od przyjętych kryteriów wyróżnia różne rodzaje równowag. Jeśli wielkości stanowiące o równowadze odnoszone są do skali makroekonomicznej wówczas mówimy o równowadze makroekonomicznej (nazywanej także makrogospodarczą) albo globalnej, której najpełniejszym przejawem funkcjonalnym jest równowaga rynkowa. Jeśli natomiast są one odnoszone do wielkości mikroekonomicznych to wówczas mówimy o równowadze mikroekonomicznej (nazywanej także cząstkową), w obrębie której możemy wyróżnić równowagę konsumenta i równowagę przedsiębiorstwa. Równowagę ekonomiczną rozpatruje się także w ujęciu statycznym i w ujęciu dynamicznym. Innym podziałem równowagi ekonomicznej jest podział na: równowagę stałą i równowagę zmienną. W teorii i praktyce życia gospodarczego odwołuje się często także do równowagi ekonomicznej zewnętrznej i wewnętrznej. Równowaga makroekonomiczna (globalna) by mogła zaistnieć wymaga spełnienia takiego układu wielkości ekonomicznych przy którym zrównuje się podaż z popytem na wszystkie czynniki wytwórcze i wszystkie dobra. Podstawowym jej warunkiem jest zaś istnienie w gospodarce równowagi między oszczędnościami i inwestycjami. W praktyce rzeczywistości gospodarczej stanem normalnym - w ramach krótkiego okresu - jest stan nierównowagi między oszczędnościami a inwestycjami. Jego konsekwencją jest stan nierównowagi dochodu narodowego, a w ślad za tym ujawnianie się tendencji do jego nieustabilizowanych zmian. Nierównowaga między oszczędnościami a inwestycjami może ukształtować się dwojako: z jednej strony tworzy ją sytuacja w której inwestycje w danym okresie są mniejsze niż oszczędności w okresie minionym, z drugiej strony możemy mieć do czynienia z sytuacją, gdy inwestycje przekroczą rozmiary oszczędności. W praktyce gospodarczej oznacza to, wystąpienie zjawiska wzrostu rozmiarów popytu w stosunku do istniejącej podaży. Najpełniejszym przejawem równowagi makroekonomicznej w jej wymiarze wewnętrznym jest równowaga rynkowa, której istotą jest równość podaży dóbr i usług dostarczonych na rynek z popytem na te dobra reprezentowanym przez sumę dochodów ludności. Jeśli dotyczy ona wszystkich lub wybranych rynków (nawet jednego) mamy do czynienia z równowagą rynkową ogólną, jeśli zaś dotyczy tylko segmentów tych rynków (np. grup towarowych) to wówczas mamy do czynienia z równowagami cząstkowymi. Zaznaczyć przy tym trzeba, że ukształtowanie się równowagi ogólnej nie oznacza osiągnięcia równowag cząstkowych we wszystkich grupach towarowych - co jest stanem idealnym do którego należy zmierzać. Spośród równowag cząstkowych do najważniejszych zaliczyć należy równowagi na: rynku finansowym, rynku pieniężnym, rynku pracy, rynku walutowym oraz na rynku ziemi.
124
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Problematyka równowagi ekonomicznej podjęta została przez wiele szkół współczesnej myśli ekonomicznej. Powstało kilka teorii równowagi ekonomicznej, wśród których wskazać trzeba przede wszystkim na neoklasyczną, keynesowską i neokeynesowską. Wszystkie one znaczącą rolę w jej kształtowaniu przypisały polityce równowagi ekonomicznej.
PODSTAWOWE POJĘCIA DO ZAPAMIĘTANIA Równowaga, równowaga ekonomiczna (pojęcie i rodzaje), równowadze makroekonomicznej (makrogospodarczą, globalnej), równowaga mikroekonomicznej (nazywanej także cząstkową), równowaga konsumenta, równowaga przedsiębiorstwa, równowaga ekonomiczna statyczna, równowaga ekonomiczna dynamiczna, równowagę stałą i równowagę zmienną, równowaga ekonomicznej zewnętrznej i wewnętrznej, warunki równowagi makroekonomicznej, odchylenia od równowagi makroekonomicznej, równowaga rynkowa, równowaga na rynku finansowym, równowaga na rynku pieniężnym, równowaga na rynku pracy; równowaga na rynku walutowym; równowaga na rynku ziemi, teorie równowagi ekonomicznej, polityka równowagi ekonomicznej ZAGADNIENIA KONTROLNE I. II. III. IV. V. VI. VII. VIII. IX. X.
OKREŚL ISTOTĘ RÓWNOWAGI EKONOMICZNEJ. DOKONAJ PODZIAŁU RÓWNOWAGI EKONOMICZNEJ NA JEJ PODSTAWOWE RODZAJE. OKREŚL WARUNKI KSZTAŁTOWANIA RÓWNOWAGI MAKROEKONOMICZNEJ. W SKAŻ I OMÓW PODSTAWOWE RODZAJE RÓWNOWAG CZĄSTKOWYCH. DOKONAJ ANALIZY KSZTAŁTOWANIA RÓWNOWAGI NA RYNKU FINANSOWYM. DOKONAJ ANALIZY KSZTAŁTOWANIA RÓWNOWAGI NA RYNKU PIENIĘŻNYM. DOKONAJ ANALIZY KSZTAŁTOWANIA RÓWNOWAGI NA RYNKU PRACY. DOKONAJ ANALIZY KSZTAŁTOWANIA RÓWNOWAGI NA RYNKU WALUTOWYM. 9. DOKONAJ ANALIZY KSZTAŁTOWANIA RÓWNOWAGI NA RYNKU ZIEMI. W SKAŻ I SCHARAKTERYZUJ PODSTAWOWE TEORIE RÓWNOWAGI EKONOMICZNEJ . OKREŚL ISTOTĘ POLITYKI RÓWNOWAGI EKONOMICZNEJ.
LITERATURA ZALECANA 1. 2. 3. 4.
Elementy makro i mikro ekonomii dla inżynierów, PWN, Warszawa 1993, rozdz.9 E.Nojszewska, Podstawy ekonomii, WSzP, Warszawa 1995, rozdz.10,12,15,16,20,22 P.A.Samuelson, W.D.Nordhaus, Ekonomia 1, PWN, Warszawa 1995, rozdz.8 P.A.Samuelson, W.D.Nordhaus, Ekonomia 2, PWN, Warszawa 1996, rozdz.31
125
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
C. MIKROEKONOMIA Tematyka dotychczasowych wykładów koncentrowała uwagę przede wszystkim na problematyce makroekonomicznej, widząc w makroekonomii tą część ekonomii która kładzie nacisk i bada wzajemne związki zachodzące w gospodarce jako całości. Kluczem do jej głębszego zrozumienia jest mikroekonomia, przez którą należy rozumieć tą część ekonomii jako nauki, która koncentruje swoją uwagę na szczegółowych analizach indywidualnych decyzji. Te z kolei stanowią wzbogacenie i pogłębienie wiedzy o rzeczywistości gospodarczej. Doświadczenia płynące z praktyki życia gospodarczego wskazują, że wiedza ze sfery mikroekonomii jest tak samo konieczna jak i ze sfery makroekonomii. Nie można bowiem kształcić człowieka tylko w jednej problematyce, pomijając zupełnie drugą. Podejście takie znajduje potwierdzenie także w fakcie istnienia we współczesnej myśli ekonomicznej wielości podejść do rozwiązywania konkretnych problemów gospodarczych. Problematyka mikroekonomiczna, zarówno w ujęciu nauki jak i praktyki, obejmuje olbrzymi obszar zainteresowań. Stąd też na łamach podręcznika zostaną podjęte problemy dające całość jej obrazu, ale przy dalece syntetycznej ich prezentacji. Będą nimi: ogólna istota mikroekonomii, rynek i mechanizmy funkcjonujące na nim, kwestie racjonalnego postępowania, rynki czynników produkcji, teoria produkcji oraz teoria zachowań konsumentów. Wszystkie te problemy będą również dostrzegane przez pryzmat poglądów najważniejszych szkół współczesnej myśli ekonomicznej.
126
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
XI. TEORIA I PRAKTYKA MIKROEKONOMII. Zagadnienia mikroekonomiczne są obszarem zainteresowań zarówno teorii jak i praktyki. Rozwiązywane są one zarówno przez naukę jak i przez przedsiębiorstwa stając się podstawą oddziaływania na sytuację gospodarczą w skali makro oraz na społeczeństwo w danym kraju. Znajdują się one w obszarze zainteresowań wielu szkół współczesnej myśli ekonomicznej.
1. TEORIA MIKROEKONOMII Mikroekonomia - jak to zostało podkreślone we wcześniejszych wykładach - jest tą częścią ekonomii, która zajmuje się głównie badaniem procesów zachodzących na współczesnych rynkach, koncentrując uwagę zarówno na ich elementy i czynniki, jak i zależności oraz zachowania działających na nich podmiotów. Mimo, że są to "małe" podmioty, jak: konsumenci, pracownicy, przedsiębiorstwa, grupy przedsiębiorstw, rynki dóbr, rynki czynników produkcji itp., traktowane są one jako istotne problemy rzeczywistości gospodarczej, których zrozumienie stanowi w istocie punkt wyjścia do zrozumienia funkcjonowania gospodarki rynkowej - jako całości. Konkretyzując, teoria mikroekonomii analizuje problemy związane z wyborem: − przez konsumentów poziomu konsumpcji, oszczędności i podaży pracy: − przez przedsiębiorstwa (kierujące się motywem maksymalizacji zysku), poziomem produkcji i popytu na czynniki produkcji; oraz − wykorzystaniem mechanizmu cenowego z punktu widzenia decentralizacji procesu alokacji zasobów. Mikroekonomię traktuje się także jako metodę badania gospodarki, której jądrem są uporządkowane dociekania sprowadzające się do trzech kroków: pierwszego - polegającego na rozpoznaniu rynku, jego działania oraz wyjaśnienia w jaki sposób to działanie tworzy gospodarkę; drugiego - sprowadzającego się do ujawniania rynkowych mechanizmów koordynujących i ich wpływu na decyzje podstawowych podmiotów gospodarczych, oraz trzeciego - łączącego dwa pierwsze, a więc "rynki ich uczestników" w obieg gospodarczy. Takie podejście oznacza, iż mikroekonomia jest metodą badań rynku i zachowań rynkowych. Dla rozwiązania tych problemów mikroekonomia - oprócz rozwijania wiedzy o gospodarce rynkowej - tworzy również specjalne techniki i narzędzia pomocne przy podejmowaniu decyzji przez przedsiębiorstwa i przez konsumentów. Są one również pomocne przy kształtowaniu ogólnej polityki gospodarczej państwa. Bliżej określając kwestie będące przedmiotem zainteresowania teorii mikroekonomii sprowadzają się do następujących pytań: − co określa cenę poszczególnych dóbr i usług? − co określa wielkość produkcji poszczególnych firm i gałęzi przemysłu? − co określa wielkość płac, które otrzymują pracownicy? − co kształtuje stopę procentową, którą otrzymują pożyczkodawcy? − co kształtuje zysk otrzymany przez przedsiębiorców i jaki jest jego poziom? − w jaki sposób poszczególne narzędzia polityki rządu (jak np. ustawy dotyczące poziomu płac minimalnych, reglamentacja cen, cła i podatki) wpływają na cenę poziom produkcji na poszczególnych rynkach?. Pomocnym w odpowiedzi na te pytania jest : − określenie istoty mikroekonomii i jej obszarów zainteresowania: − wskazanie i określenie podstawowych kategorii mikroekonomicznych, oraz − wskazanie i określenie podstawowych założeń mikroekonomicznych.
127
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
1.1. Istota mikroekonomii Mikroekonomia zajmując się badaniem pojedynczych rynków funkcjonujących w ramach gospodarki narodowej, w istocie sprowadza swoje dociekania do analiz i interpretacji zjawisk mających miejsce na rynku oraz związanych z dokonywaniem osobistych wyborów przy zakupach. Koncentruje się ona zwłaszcza na analizie zachowań indywidualnych podmiotów gospodarujących. Jako taka bada decyzje alokacyjne (to jest podstawy podejmowania decyzji oraz skutki decyzji) podejmowane przez indywidualne podmioty gospodarcze. Uzasadnieniem takiego podejścia jest fakt, iż decyzje indywidualne, wyrażające się następnie w działaniach poszczególnych producentów i konsumentów łączą się ze sobą i skutkują określonymi reakcjami grupowymi. Oznacza to jednocześnie, że splatanie się działań ludzkich, działań pojedynczych podmiotów stanowi o działaniach poszczególnych grup i całego społeczeństwa. Zaznaczyć przy tym jednak trzeba, że działania indywidualne nie zawsze są zgodne ze sobą, często są one sprzeczne i prowadzą do konfliktów. Istotą mikroekonomii jest to, że wiąże się ona ściśle i opiera o pewne założenia dotyczące zachowań indywidualnych. Podstawowym założeniem jest to, iż ludzie są w stanie brać pod uwagę różne sposoby poprawy swojej sytuacji życiowej. Innym nie mniej ważnym jest również to, iż producenci i konsumenci dokonując racjonalnych wyborów, pod kątem maksymalizacji swego zadowolenia. Ze względu na duży wpływ cen na podejmowane decyzje ekonomiczne, mikroekonomię często nazywa się teorią cen. 1.2. Podstawowe kategorie mikroekonomiczne Mikroekonomia - której głównym elementem jest analiza marginalna, a więc rozumowanie marginalne - posiłkuje się kategoriami marginalnymi, a więc takimi jak: maksymalny zysk, przeciętny zysk, krańcowy zysk, marginalne zadowolenie, maksymalne zadowolenie, korzyść marginalna (zysk marginalny), koszt marginalny, koszt alternatywny, utarg całkowity, utarg przeciętny, utarg krańcowy i innymi. Odwoływanie się do takich kategorii wynika z faktu, iż ludzie, czy też pojedyncze podmioty gospodarcze, rozdzielając zasoby i decydując się na ich zastosowanie w określonej działalności gospodarczej, dążą do osiągnięcia możliwości jak największych korzyści. I tak np.: producent dąży do maksymalizacji zysku, konsument zaś chce osiągnąć maksymalne zadowolenie z konsumpcji zakupionych dóbr; co z kolei prowadzi do problemu optymalizacji decyzji w procesie gospodarowania. Zmieniając decyzje gospodarcze, a w ślad za tym zmieniając (tj. zwiększając lub zmniejszając) rozmiary działalności gospodarczej - czy to produkcji, czy też konsumpcji - o jednostkę przyczyniamy się do zmiany(wzrostu lub spadku) korzyści. Korzyść taką nazywamy marginalną, a koszt jej uzyskania kosztem marginalnym. Kategorie te uznać należy jako podstawowe. Jako takie wymagają one bliższej charakterystyki, która zostanie dokonana w toku następnych wykładów. 1.3. Podstawowe zasady mikroekonomii Zmiana decyzji gospodarczej, a w ślad za tym zmiana działalności gospodarczej wiązać musi się z poszukiwaniem rozwiązań które przyniosłoby największe korzyści. Wsparcie tych poszukiwań jest odwołanie się przy podejmowaniu decyzji alokacyjnych do kilku zasad, a mianowicie: 1)zasady optymalizacji; 2)zasady malejącej korzyści marginalnych; 3)zasady rosnącego kosztu marginalnego; oraz 4) zasady optymalizacji decyzji. 1.3.1. Zasada optymalizacji Zasada optymalizacji sprowadza się do kierowania się w toku podejmowanych i zmian decyzji gospodarczych, dążeniem do takich zmian poziomu działalności gospodarczej przy których korzyści wynikające z tej zmiany (korzyści marginalne) zrównują się z kosztem jaki zmiana ta 128
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
pociąga za sobą (koszt marginalny). Sytuacja ta (ZM = KM) jest optymalną i oznacza osiągnięcie najlepszego z możliwych (w danych warunkach) poziomu aktywności gospodarczej. Nazywa się ją również punktem równowagi podmiotu gospodarczego (producenta, konsumenta). W innych sytuacjach, tzn. gdy korzyści marginalne są większe od kosztów marginalnych (ZM > KM) należy rozwijać realizowaną działalność gospodarczą; a gdy koszty zmiany działalności są większe aniżeli korzyści z niej wynikające (ZM < KM) to należy ograniczyć rozmiary tej produkcji. Z zasady optymalizacji wynika, że jakakolwiek nierówność pomiędzy korzyściami marginalnymi (ZM) i kosztami marginalnymi (KM) zanika wraz ze zmianami poziomu działalności gospodarczej, tzn. : • w miarę powiększania rozmiarów działalności zmniejszają się korzyści marginalne natomiast rosną koszty marginalne, • w sytuacji spadku poziomu działalności korzyści marginalne rosną, natomiast koszty marginalne zmniejszają się. Wszelkie zmiany korzyści i kosztów marginalnych związane ze zmianami rozmiarów działalności producenta lub konsumenta wynikają z istnienia dwóch zasad; zasady malejących korzyści marginalnych oraz zasady rosnących kosztów marginalnych. 1.3.2. Zasada malejących korzyści marginalnych Zasada malejących korzyści marginalnych wynika z prawidłowości, że im większy jest poziom działalności gospodarczej tym mniejsze są korzyści marginalne osiągnięte z tej działalności. Oznacza ona, że przy bardzo wysokim poziomie działalności gospodarczej (produkcji, konsumpcji) korzyści marginalne będą wynosić zero. Jest to punkt, w którym korzyści całkowite z działalności gospodarczej przestają wzrastać. Osiągnięty został bowiem punkt maksymalnych korzyści z działalności gospodarczej. Producent - w przypadku produkcji, albo konsument w przypadku konsumpcji znajdują się w pozycji równowagi. Zasada malejących korzyści marginalnych jest odwracalna ponieważ korzyści marginalne są mniejsze przy wyższym poziomie działalności, a większe przy niższym poziomie działalności. 1.3.3. Zasada rosnącego kosztu marginalnego Zasada rosnącego kosztu marginalnego, jest ściśle powiązana z zasadą (i zjawiskiem) malejących korzyści marginalnych oraz kosztami i korzyściami alternatywnej działalności gospodarczej (tj. alternatywnego zastosowania ograniczonych zasobów). Przy danych zasobach, którymi dysponuje np. konkretny konsument w konkretnym czasie, przeznaczenie coraz większej części dochodów na jeden rodzaj konsumpcji oznacza, iż musi on rezygnować z coraz większej ilości jednostek innego rodzaju konsumpcji. Wzrost konsumpcji pierwszego jej rodzaju, zmniejszając korzyści marginalne, powoduje jednocześnie wzrost kosztu marginalnego i konsumpcji drugiego jej rodzaju. Dzieje się tak dlatego, iż koszt marginalny konsumpcji pierwszego rodzaju jest równy korzyściom marginalnym z poświęconej konsumpcji drugiego rodzaju. 1.3.4. Zasada optymalizacji decyzji Zasada optymalizacji decyzji sprowadza się do następującej prawidłowości, iż każdy przedmiot gospodarczy dążący do maksymalizacji korzyści netto ze swej działalności powinien zwiększyć ją lub zmniejszyć aż do momentu zrównania się korzyści marginalnych z kosztami marginalnymi. Jest ona odzewem na poszukiwania rozwiązań optymalnych w warunkach ograniczoności zasobów. Winna ona pozwolić odpowiedzieć na pytanie: przy jakich wielkościach konsumpcji jednego i drugiego rodzaju dóbr osiągamy największe korzyści (zadowolenie z konsumpcji) biorąc pod uwagę daną wielkość dochodu.
129
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
1.4. Podstawowe teorie mikroekonomiczne Mikroekonomia odwołując się do wielu teorii, w istocie rzeczy swe dociekania opiera o dwie podstawowe teorie, a mianowicie: − teorię postępowania konsumentów, oraz − teorię funkcjonowania przedsiębiorstwa. Podejście to jest wynikiem wyróżnienia w makroekonomicznej gospodarce rynkowej dwóch głównych podmiotów gospodarczych, tj. gospodarstw domowych oraz przedsiębiorstw. 1.4.1. Teoria postępowania (zachowania się) konsumentów Teoria postępowania konsumenta odnosi się do procesu podejmowania decyzji gospodarczych przez gospodarstwa domowe, a ściślej określając, do decyzji podejmowanych przez poszczególnych członków gospodarstwa domowego określanych także jako konsumenci. W takiej sytuacji "konsumentem" jest podmiot gospodarujący, który musi nieustannie dokonywać wyborów między różnorodnymi produktami i usługami zaspakajającymi jego potrzeby, biorący jednocześnie pod uwagę ograniczoność zasobów będących do jego dyspozycji w danym momencie czasu (np. dochodów). Jest on podmiotem racjonalnym, tzn. dokonując wyborów dąży do osiągnięcia maksymalnych korzyści jakie w danych warunkach może uzyskać z konsumpcji dóbr. Posiada on także swoje preferencje indywidualne powodujące, że jest on traktowany jako suwerenny podmiot gospodarczy w zakresie tworzenia i kształtowania preferencji w dokonywanych przez niego aktach wyboru konsumpcji, ograniczonych jedynie obiektywnie jego własnymi dochodami i cenami rynkowymi kupowanych dóbr. Teoria postępowania konsumenta współcześnie odwołuje się do trzech podstawowych twierdzeń, tj. do twierdzenia o: 1) ekonomicznej racjonalności konsumenta; wg. której konsument wybierając między różnymi alternatywnymi konsumpcji, czyni to w sposób świadomy, zgodnie z własnym interesem i korzyściami; 2) potrzebie odpowiedniej informacji, zgodnie z którym konsument - posiadając pełną i prawidłową informację o produktach - sam potrafi najlepiej ocenić na czym polegają jego korzyści, a wszystkie błędy w tym obszarze są wynikiem braku odpowiedniej informacji; 3) substytucyjności dóbr, według którego konsument decyduje o wyborze struktury własnej konsumpcji zgodnie ze swoimi preferencjami, dochodami oraz cenami dóbr obowiązującymi na rynku, co oznacza możliwości zastępowania jednych dóbr drugimi. Twierdzenia te stanowią jednocześnie główne elementy teorii zachowania się konsumenta, których istotą jest założenie, że: − wybory konsumenta zgodnie z jego własnym interesem; − wybory między alternatywami konsumpcji podejmowane są w oparciu o dostępne informacje; − wybory konsumenta między dobrami uwzględniają ich substytucyjność. Bazując na takiej formule elementów i założeń teorii zachowania się konsumenta, dla wyjaśnienia prawidłowości rządzących tym zachowaniem, mikroekonomia odwołuje się do szeregu kategorii ekonomicznych, spośród których za podstawowe uznać trzeba: użyteczność, preferencje, obojętność konsumenta, subwencje, wybór - odnoszone każdorazowo do wielu płaszczyzn - w tym przede wszystkim do płaszczyzn marginalnych. 1.4.2. Teoria funkcjonowania przedsiębiorstwa Drugą ważną częścią składową mikroekonomii jest teoria funkcjonowania przedsiębiorstwa. Najogólniej określając obejmuje ona problematykę: organizacji przedsiębiorstw; konkurencji, oraz kosztów. W istocie rzeczy jest to teoria zachowań producenta, traktowanego jako podmiot gospodarczy. Zaznaczyć przy tym trzeba, że producent (utożsamiany z przedsiębiorstwem) w gospodarce rynkowej występuje w podwójnej roli. Z jednej strony jako nabywca, który w celu wytwarzania dóbr musi zaopatrywać się na rynku w niezbędne czynniki produkcji (surowce, maszyny, siłę 130
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
roboczą, ziemię, kapitał finansowy itp.); z drugiej strony jednocześnie jako sprzedający (oferant) wytworzone przez siebie produkty i usługi. Podejmowane w tym obszarze analizy ukierunkowane są na poszukiwanie rozwiązań optymalnych. Uwzględniać przy tym one muszą istotę przedsiębiorstwa, problematykę konkurencji między przedsiębiorstwami na rynku oraz koszty funkcjonowania przedsiębiorstw. Przedsiębiorstwo musi być pojmowane jako organizacja pod jednym zarządem, wyodrębniona ekonomicznie i prawnie, której celem jest działalność przynosząca zyski w wyniku sprzedaży własnych produktów i usług. Oznacza to iż, w rzeczywistości gospodarczej mamy do czynienia z wieloma formami i rodzajami przedsiębiorstw, które dają się pogrupować według kryteriów kwalifikacyjnych takich jak: formy własności, pozycji rynkowej, wielkość przedsiębiorstw oraz rodzaje prowadzonej działalności. Z teorią funkcjonowania przedsiębiorstwa ściśle związana jest teoria konkurencji, będąca w swej istocie teorią funkcjonowania rynku jako siły kształtującej rzeczywiste zachowania podmiotów gospodarczych. Pozwala ona na głębsze zrozumienie skuteczności procesów rynkowych. Istotnym elementem teorii funkcjonowania przedsiębiorstwa jest problematyka kosztów produkcji. Stanowią bowiem one istotny składnik optymalizacji decyzji podejmowanych przez producenta. Mikroekonomia odwołuje się do kosztów całkowitych przedsięwzięcia produkcyjnego lub usługowego, traktowanych jako sumę kosztów faktycznych i alternatywnych. W rzeczywistości gospodarczej, charakteryzującej się dużą zmiennością technicznotechnologiczną i organizacyjną przedsiębiorstw, należy rozróżnić koszty produkcji w krótkim okresie i koszty w długim okresie. 1.5. Analiza mikroekonomiczna i jej interpretacja Mikroekonomia oprócz rozwijania wiedzy o gospodarczej rzeczywistości, tworzy również pewne techniki i narzędzia analityczne pozwalające wykorzystać je w procesach wypracowania decyzji ekonomicznych. Głównym przedmiotem analiz mikroekonomicznych stały się modele ekonomiczne, traktowane jako wyabstrahowane z rzeczywistości elementy, uznane jako najważniejsze dla badania danego zagadnienia. W praktyce spotykamy się z ich różnymi formami. Występują one w formie opisowych założeń, graficznych wykresów, bądź zbiorów matematycznych równań. Wnioski wyciągane na podstawie takich modeli są zgodne z rzeczywistością mikroekonomiczną tylko pod warunkiem realności założeń ceteris paribus, które sprowadzają się do tego, że w zmiennych które nie zostały uwzględnione w modelu nie następują jakieś istotne zmiany. W prezentowanej problematyce mikroekonomicznej, przy rozważaniu większości zagadnień odwołano się do wykresów, czyli ilustracji pokazującej jak dwa lub więcej zbiorów danych są wzajemnie powiązane. Stąd też, ważną sprawą jest umiejętność ich zrozumienia i interpretacji. Pozwalają one przy zobrazowaniu na diagramie badać zmiany i zależności występujące przy ruchu wzdłuż krzywej (krzywych) oraz przesunięcia samych krzywych. Umożliwia to jednocześnie na szybką prezentację danych i ustalenie zależności między zmiennymi. Wykres jest układem osi (Y i X), którym przyporządkowane są odpowiednie zmienne (np. cena P i ilość dobra Q, lub ilość dobra Y i ilość dobra X). Połączenie zaś osi jest początkiem układu. Natomiast zmienne są przedmiotami które mogą zostać zdefiniowane i zmierzone. Są nimi w ekonomii: ceny, ilość, czas i inne. Każda zaś linia w układzie współrzędnych, jest umiejscowiona tak, aby pokazać zakres liczb, które mogą przyjmować zmienne. Odzwierciedla ona badane wielkości ujmowane w tabelach lub zestawieniach. Wykorzystując wykresy, można łatwiej dostrzec i zrozumieć zależności między zmiennymi. Obrazem tych zależności są odpowiednie zmienne oraz o różnym nachyleniu, różnej zmienności oraz różnej krzywiźnie(rysunek 11.1-11.10.). Nachylenie linii przedstawia zmianę jednej zmiennej (tej na osi pionowej), która występuje gdy zmienia się druga zmienna (ta na osi poziomej) o jedną jednostkę. Jest ono dokładną miarą 131
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
zależności między zmianą w Y a zmianą w X (AY/AX). Zmianę tę oznacza się symbolem A. Zobrazowane może być one linią prostą lub linią krzywą. Najczęściej spotykanym układem kierunku nachylenia linii prostej są proste o dodatnim (rysunek 11.1) i ujemnym (rysunek 11.2.) nachyleniu oraz proste poziome (rysunek 11.3.) i proste pionowe (rysunek 11.4.). Kierunek nachylenia linii jest charakteryzowany przez znak stosunku AY/AX . Dodatnie nachylenie linii występuje gdy, zmienne Y i X zmieniają się w tym samym kierunku, a tym samym stosunek AY/AX jest dodatni. Ujemne nachylenie linii występuje zaś gdy zmienne Y i X zmieniają się w odwrotnych kierunkach, co oznacza jednocześnie że stosunek AY/AX jest ujemny. Nachylenie zaś jest poziome gdy Y nie zmienia się przy zmianach X, a stosunek AY/AX jest równy zeru. Poziome nachylenie ma natomiast miejsce, gdy przy X bez zmiany, Y rosnąć może nieskończenie, a stosunek jest nieskończony. Podobnie jak w przypadku linii prostych można wyróżnić układ nachylenia linii krzywych (rys. 11.5. -11.8.), stanowiących zobrazowanie zależności między zmiennymi. Nachylenie jest zawsze wyrażane jako liczba i wykazuje ono zmianę w Y na 1 jednostkę zmiany w X. Jest ono względnie stałe jeśli linia jest prostą. Nachylenie linii wskazuje również czy zależność między X i Y jest prosta czy odwrotna. Jeśli mamy do czynienia z prostą zależnością, która występuje gdy zmienne poruszają się w tym samym kierunku (tzn. rosną lub maleją razem), to wówczas linia krzywa ma nachylenie dodatnie (rysunek 11.5.). Jeśli zaś mamy do czynienia z zależnością odwrotną, która występuje gdy zmienne poruszają się w przeciwnych kierunkach (tzn. gdy jedna rośnie, a druga maleje), to wówczas linia krzywa ma nachylenie ujemne (rysunek 11.6.). W analizach mikroekonomicznych można spotkać się z odwzorowaniem również zależności złożonych, kiedy to krzywe przyjmują nachylenie - i dodatnie i ujemne (rysunek 11.7.). Analizując obraz zależności Y i X należy zwrócić uwagę na zastosowaną na osiach podziałkę. Ma ona bowiem znaczący wpływ na stromość linii krzywych. Przy równym nachyleniu, ale różnych podziałkach, dojdzie do różnego układu stromośći krzywych (rysunek 11.8.). Nachylenie krzywych - które jest różne w każdym ich punkcie - można mierzyć za pomocą stycznych (rysunek 11.9.). Pomiar nachylenia w punkcie styczności następuje poprzez określenie nachylenia linii prostej stycznej w danym punkcie do krzywej. Można również mierzyć przeciętne nachylenie krzywej między punktami, przeprowadzając prostą przez te punkty, co pozwala uzyskać miarę tak zwanego nachylenia łukowego (rysunek 11.10.). Rysunek 11.1. Dodatni kierunek nachylenia Rysunek 11.2. Ujemny kierunek nachylenia Rysunek 11.3. Zerowy kierunek nachylenia (linia pozioma) Rysunek 11.4. Nieskończony kierunek nachylenia (linia pionowa) Rysunek 11.5. Krzywa o dodatnim nachyleniu Rysunek 11.6. Krzywa o ujemnym nachyleniu Rysunek 11.7. Zobrazowanie krzywej złożonych zależności Rysunek 11.8. Kształtowanie się nachylenia krzywych przy różnych podziałkach wykresu Rysunek 11.9. Pomiar nachylenia w punkcie styczności oraz nachylenia przeciętnego
132
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
2. PRAKTYKA MIKROEKONOMICZNA Rzeczywistość gospodarki rynkowej w wymiarze praktyki mikroekonomicznej, to zbiór różnorodnych związków między: − decyzjami indywidualnych podmiotów gospodarczych a działaniami poszczególnych producentów i konsumentów: − zastosowaniem rzadkich zasobów a chęcią osiągnięcia kombinacji wielu rzeczy; − konsumentem a producentem; − kosztami - cenami - a zyskiem itd. Są to problemy bardzo złożone, których istota - bez pewnych uogólnień - jest trudna do określenia. Sytuację taką ujawniły już wcześniejsze rozważania w sferze teorii mikroekonomicznej. Ponieważ trudnym do określenia jest obraz realnych współzależności mikroekonomicznych. Najpełniejszy jego zakres można uzyskać koncentrując uwagę na: podstawowych problemach praktyki mikroekonomicznej, oraz polityce mikroekonomicznej. 2.1. Istota podstawowych problemów praktyki mikroekonomicznej Podstawą problemów polityki mikroekonomicznej są realne procesy decyzyjne konsumentów i producentów, a także państwa w zakresie ram ograniczających te decyzje, obwarowane wymogiem racjonalnego postępowania, oraz realne reakcje poszczególnych podmiotów gospodarczych na te decyzje. W rzeczywistości gospodarczej mamy bowiem nieustannie do czynienia z podejmowaniem decyzji : przez konsumentów w kwestii - ile, jakich i gdzie dóbr zakupić, a ile pieniędzy zaoszczędzić; przez robotników (pracowników) w kwestii - jaką pracę, gdzie i za ile podjąć i jak długo pracować; przez przedsiębiorstwa w kwestii - ile i jaką produkcję wytwarzać, ilu pracowników zatrudniać oraz ile i jakie zastosować czynniki produkcji. Taki układ praktycznych zależności mikroekonomicznych oraz ich wpływu na problemy makroekonomiczne wynika z faktu, iż z jednej strony wszystkie decyzje ekonomiczne podejmowane są indywidualnie - przez poszczególnych ludzi będących reprezentantami konkretnych podmiotów gospodarczych, z drugiej strony jednocześnie ich łączna suma kształtuje konkretną sytuację gospodarczą kraju. 2.2. Polityka mikroekonomiczna. Teoria mikroekonomiczna, ze względu na fakt, odwoływania się do form pozytywnej analizy (opierającej się na standardach logiki i dowodów) może być wykorzystana do przewidywania skutków określonych posunięć polityki gospodarczej. Rozpoznanie ich i określenie konsekwencji jakościowych i ilościowych pozwala wspomóc określić - przez wskazanie prawdopodobnych wyników, czy dana polityka jest pożądana czy też nie, lecz nie może jednoznacznie wykazać, że dany zbiór polityk, instytucji lub efektów jest pożądany. Wynika to z faktu, iż orzeczenie, że coś jest pożądane wymaga nienaukowego osadu.
3. MIKROEKONOMIA A GŁÓWNE NURTY WSPÓŁCZESNEJ MYŚLI EKONOMICZNEJ 3.1. Współczesne poglądy na mikroekonomię W sferze dociekań mikroekonomicznych, pod wpływem sytuacji ekonomicznej lat 80-tych, charakteryzujących się wysokim bezrobociem, niestabilną inflacją i stopą procentową, monetaryzmem i niebotycznym deficytem budżetowym, zauważalnymi stają się nowe podejścia w kwestii: 1) analizy efektywności, sugerujące rozszerzenie tradycyjnych narzędzi o nowe, przy jednoczesnym zwróceniu uwagi na problem nadwyżki konsumenta i o efektywność alokacyjną; 133
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
2) określenia istoty i kontroli naturalnego monopolu, regulacji i deregulacji gospodarczych - w tym zawładnięcia; 3) szerszej analizy struktury rynku, rozwinięcia teorii oligopolu z firmą dominującą, wprowadzeniu reguł racjonalności związanej oraz teorii gier, itp. 4) szerszego uwzględnienia teorii i polityki antytrustowej (poglądy Chicago School); 5) podziału dochodów i opłacania czynników. 3.2. Główne obszary rozbieżności poglądów na makroekonomię STRESZCZENIE Mikroekonomia jest tą częścią ekonomii, która zajmuje się głównie badaniem procesów zachodzących na współczesnych rynkach, koncentrując uwagę zarówno na ich elementy i czynniki, jak i zależności oraz zachowania działających na nich podmiotów. Teoria mikroekonomii analizuje problemy związane z wyborem: przez konsumentów poziomu konsumpcji, oszczędności i podaży pracy: przez przedsiębiorstwa (kierujące się motywem maksymalizacji zysku), poziomem produkcji i popytu na czynniki produkcji; oraz wykorzystaniem mechanizmu cenowego z punktu widzenia decentralizacji procesu alokacji zasobów. Mikroekonomię traktuje się także jako metodę badania gospodarki, której jądrem są uporządkowane dociekania sprowadzające się do trzech kroków: rozpoznania rynku, jego działania oraz wyjaśnienia w jaki sposób to działanie tworzy gospodarkę; ujawniania rynkowych mechanizmów koordynujących i ich wpływu na decyzje podstawowych podmiotów gospodarczych, oraz połączenia" rynków ich uczestników" w obieg gospodarczy. Oznacza, to iż mikroekonomia jest metodą badań rynku i zachowań rynkowych. Istotą mikroekonomii jest to, że wiąże się ona ściśle i opiera o pewne założenia dotyczące zachowań indywidualnych. Podstawowym założeniem jest to, iż ludzie są w stanie brać pod uwagę różne sposoby poprawy swojej sytuacji życiowej. Innym nie mniej ważnym jest również to, iż producenci i konsumenci dokonując racjonalnych wyborów, pod kątem maksymalizacji swego zadowolenia. Ponieważ ujawnia ona charakter analiz marginalnych, posiłkuje się ona kategoriami marginalnymi, a więc takimi jak: maksymalny zysk, marginalne zadowolenie, maksymalne zadowolenie, korzyść marginalna (zysk marginalny) oraz koszt marginalny. Poszukując rozwiązań które przyniosłoby największe korzyści, odwołuje się przy podejmowaniu decyzji alokacyjnych do kilku zasad, a wśród nich przede wszystkim: zasady optymalizacji; zasady malejącej korzyści marginalnych; zasady rosnącego kosztu marginalnego; oraz zasady optymalizacji decyzji. Mikroekonomia odwołując się do wielu teorii, w istocie rzeczy swe dociekania opiera o takie podstawowe teorie, a mianowicie: - teorię postępowania konsumentów, oraz teorię funkcjonowania przedsiębiorstwa. Problematyka mikroekonomiczna w wymiarze praktyki mikroekonomicznej gospodarki rynkowej ujawnia się jako zbiór różnorodnych związków między: decyzjami indywidualnych podmiotów gospodarczych a działaniami poszczególnych producentów i konsumentów; zastosowaniem rzadkich zasobów a chęcią osiągnięcia kombinacji wielu rzeczy; konsumentem a producentem; kosztami cenami a zyskiem itd. Najpełniejszy jego zakres można uzyskać koncentrując uwagę na: podstawowych problemach praktyki mikroekonomicznej oraz na polityce mikroekonomicznej. Podstawą problemów polityki mikroekonomicznej są realne procesy decyzyjne konsumentów i producentów, a także państwa w zakresie ram ograniczających te decyzje, obwarowane wymogiem racjonalnego postępowania, oraz realne reakcje poszczególnych podmiotów gospodarczych na te decyzje. Współcześnie dociekania mikroekonomiczne, pod wpływem sytuacji ekonomicznej lat 80-tych, charakteryzującej się wysokim bezrobociem, niestabilną inflacją i stopą procentową, monetaryzmem i niebotycznym deficytem budżetowym, koncentrują się na kwestiach: analizy efektywności alokacyjnej; istocie i kontroli naturalnego monopolu, regulacji i deregulacji gospodarczych; szerszej analizy struktury rynku; szerszego uwzględnienia teorii i polityki antytrustowej oraz podziału dochodów i opłacania czynników.
134
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
PODSTAWOWE POJĘCIA DO ZAPAMIĘTANIA Mikroekonomia, konsumenci, pracownicy, przedsiębiorstwa, grupy przedsiębiorstw, rynki dóbr, rynki czynników produkcji, analiza marginalna, kategorie marginalne (maksymalny zysk, marginalne zadowolenie, maksymalne zadowolenie, korzyść marginalna, koszt marginalny), podstawowe zasady mikroekonomii (optymalizacji; malejącej korzyści marginalnych; rosnącego kosztu marginalnego; oraz optymalizacji decyzji), teorie mikroekonomiczne (teoria postępowania konsumentów, teoria funkcjonowania przedsiębiorstwa), użyteczność, preferencje, obojętność konsumenta, subwencje, wybór, analiza mikroekonomiczna, wykresy zmiennych, polityka mikroekonomiczna. ZAGADNIENIA KONTROLNE I. II. III.
IV. V. VI. VII. VIII.
SCHARAKTERYZUJ MIKROEKONOMIĘ JAKO CZĘŚĆ SKŁADOWĄ EKONOMII. SCHARAKTERYZUJ KONSUMENTÓW I PRACOWNIKÓW JAKO REPREZENTANTÓW PODSTAWOWYCH PODMIOTÓW GOSPODARCZYCH. OMÓW ISTOTĘ ANALIZY MARGINALNEJ I WSKAŻ PODSTAWOWE KATEGORIE MARGINALNE (MAKSYMALNY ZYSK, MARGINALNE ZADOWOLENIE, MAKSYMALNE ZADOWOLENIE, KORZYŚĆ MARGINALNA, KOSZT MARGINALNY), W SKAŻ I OMÓW PODSTAWOWE ZASADY MIKROEKONOMII (OPTYMALIZACJI; MALEJĄCEJ KORZYŚCI MARGINALNYCH; ROSNĄCEGO KOSZTU MARGINALNE GO; ORAZ OPTYMALIZACJI DECYZJI). W SKAŻ PODSTAWOWE TEORIE MIKROEKONOMICZNE(TEORIA POSTĘPOWANIA KONSUMENTÓW , TEORIA FUNKCJONOWANIA PRZEDSIĘBIORSTWA) SCHARAKTERYZUJ NASTĘPUJĄCE KATEGORIE MIKROEKONOMICZNE: UŻYTECZNOŚĆ, PREFERENCJE, OBOJĘTNOŚĆ KONSUMENTA, SUBWENCJE I WY BÓR. SCHARAKTERYZUJ ISTOTĘ ANALIZY MIKROEKONOMICZNEJ. SCHARAKTERYZUJ ISTOTĘ POLITYKI MIKROEKONOMICZNEJ.
LITERATURA ZALECANA 1. D.Begg, S.Fischer, R.Dornbusch, Ekonomia tom 1, Warszawa 1993, rozdz.4,5,6 2. Elementarne zagadnienia ekonomii. Praca zbiorowa pod red R.Milewskiego, PWN, Warszawa 1993, rozdz.1 i 2 3. Elementy makro i mikro ekonomii dla inżynierów. Pod redakcją naukowa S.Marciniaka, PWN, Warszawa 1993, rozdz.4,5,6 4. D.R.Kamerschen, R.B.McKenzie, C.Nardinelli, Ekonomia, FGNZZZ "SOLIDARNOŚĆ", Gdańsk 1991, rozdz.18,19,20,21,22 5. M.Nasiłowski, System rynkowy. Podstawy mikro- i makroekonomii, IKE PTE Sp. z o.o., Wydawnictwo KeyTex, Warszawa 1992, rozdz.3,4,5 6. B.Oyrzanowski, Mikroekonomia, PSB, Kraków 1996, rozdz.1 7. P.A.Samuelson, W.D.Nordhaus, Ekonomia 1, PWN, Warszawa 1995, rozdz.18 8. Z.Wiszniewski, Mikroekonomia współczesna. Syntetyczne ujęcie, CEiRB OLIMPUS, Warszawa 1994, rozdz.1,2,3,4,5
135
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
XII. RYNEK - POPYT, PODAŻ I CENA Istotą mikroekonomii traktowanej jako metody badania gospodarki są uporządkowane dociekania polegające: na rozpoznaniu rynku i jego działania w mikroskali; ujawnieniu rynkowych mechanizmów popytu i podaży kształtujących decyzje podstawowych podmiotów gospodarczych, oraz zbadaniu funkcjonowania rynku i zachowań jego uczestników z punktu widzenia prawa podaży i popytu. Mając na uwadze takie podejście, uwaga wykładu skoncentrowana zostanie na zagadnieniach: rynku w wymiarze mikroekonomicznym, popytu mikroekonomicznego, podaży mikroekonomicznej oraz prawa podaży i popytu.
1. RYNEK W WYMIARZE MIKROEKONOMICZNYM Rynek, jak to już wielokrotnie wskazano, jest jednym z podstawowych, kluczowych pojęć ekonomicznych. Jego definicje, ze względu na pojemność znaczeniową i obszerność tego zjawiska różnią się poziomem ogólności oraz niejednakowym akcentowaniem właściwości rynku. W dużej mierze są pochodną zainteresowań, bądź potrzeb definiującego. Mając to na uwadze, jego najogólniejsze rozumienie, to jest jako całokształt transakcji kupna i sprzedaży oraz warunków, w jakich one przebiegają dla potrzeb wykładu jego postrzeganie zostanie ograniczone do skali mikroekonomicznej. W tej konkretnej sytuacji zaakcentowane zostaną tylko wybrane aspekty tej kategorii ekonomicznej. Uwaga podjętych rozważań skoncentrowana zostanie na: rynku nabywcy i producenta, który jest lokalnym, homogenicznym i doskonałym rynkiem dóbr i usług konsumpcyjnych. Traktowany będzie on jednocześnie jako regulator procesów gospodarczych, który dokonuje poprzez grę popytu i podaży, obiektywnej wyceny poszczególnych towarów. Odbywa się ona za pośrednictwem ceny, która jest informacją o przebiegu procesów gospodarczych i ich efektywności.
2. POPYT W WYMIARZE MIKROEKONOMICZNYM Popyt jako kategoria ekonomiczna, we wcześniejszych rozważania sprowadzony został do widzenia go przez pryzmat wielkość popytu oraz przez pryzmat funkcji popytu. W takim rozumieniu jest on skłonnością nabywców - widzianą zarówno jako chęci jak i możliwości - do kupowania określonej ilości towarów (dóbr i usług) przy różnym poziomie ceny w danym okresie. Nie oznacza on przy tym jakiegoś jednego aktu skłonności kupna towaru przez nabywcę, lecz serię alternatywnych możliwych zakupów tego towaru po różnych cenach. 2.1. Wielkość popytu Wielkość popytu, rozumiana jako ilość towarów (dóbr lub usług), jaką konsumenci chcą i mogą kupić po danej cenie i w danym okresie, zależna jest od warunków w jakich są przeprowadzane te zakupy. Na nie z kolei wpływ ma: a) cena danego dobra; b) cena innych dóbr; c) dochód; d) gusty, moda, postęp cywilizacyjny; e) liczba kupujących; f) i inne czynniki. Spośród nich wiodącą rolę zyskują przede wszystkim trzy pierwsze czynniki. Często określa się także, że niecenowe czynniki wpływu na zmianę popytu nazywamy determinantami popytu. ad. a) Wpływ pierwszego z czynników - cena danego dobra, to jest sumy pieniędzy, jaką należy zapłacić za jednostkę danego towaru - przejawia się w możliwej ilości zakupu określonego towaru przy danej cenie. Cena określa, na ile jednostek danego towaru stać nas przy danych dochodach. Ilość zakupów jest więc związana z ceną kupowanego dobra. Więcej kupujemy przy niskich cenach, a mniej przy wyższych. Porównujemy również ceny na dany towar z cenami innych towarów.
136
EKONOMIA zarys podstawowych problemów
Postępowanie takie spowodowane jest dwoma czynnikami, a mianowicie efektem substytucyjnym oraz efektem dochodowym. Wpływ pierwszego polega na tym, że jeśli cena równoważnego dobra rośnie, to kupujemy go mniej; gdyż staje się ono relatywnie droższe. Jednocześnie kierujemy nasze zainteresowanie w stronę innych dóbr, które po podwyżce stają się relatywnie tańsze. Z kolei wpływ drugiego czynnika, wyraża się na tym, że na skutek wzrostu cen stajemy się biedniejsi. Jeśli bowiem rosną ceny przy nie zmienionych dochodach, to możemy kupić mniej towarów. Oznacza to również, że maleje siła nabywcza naszego dochodu. Inaczej kształtuje się natomiast efekt substytucyjny i efekt dochodowy w przypadku spadku ceny na dany towar. Prowadzi on bowiem do wzrostu wielkości popytu, gdyż stać nas jest na zakup większych ilości dóbr. Jednocześnie zainteresowanie nabywców jest kierowane na dobra tańsze. ad. b) Decyzje o zakupie jakiegoś towaru uwzględniają również ceny innych towarów zwłaszcza tych które mają charakter substytucyjny i komplementarny. W obszarze zainteresowań kupującego pozostają więc dobra substutucyjne (substytuty), to jest takie dobra które mogą zaspokoić tą samą potrzebę, a przez to mogą się zastępować. Jeśli cena jednego dobra spada, to wywołuje ona jednocześnie ograniczenie konsumpcji jego substytutu. Kupujemy więc więcej tego dobra niż jego substytutu. Podobnie rzecz ma się z dobrami komplementarnym