PTAKI WODNE
LEKSYKON PRZYRODNICZY Frieder Sauer
PTAKI WODNE Przekład i adaptacja Ewa Turyn i Barbara Urbańska
Świat ...
266 downloads
1527 Views
99MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
PTAKI WODNE
LEKSYKON PRZYRODNICZY Frieder Sauer
PTAKI WODNE Przekład i adaptacja Ewa Turyn i Barbara Urbańska
Świat Książki
Istnieją gatunki ptaków, których nie można jednoznacznie zaklasyfikować do grupy lądowych bądź wodnych, gdyż są związane z obu środowiskami. Aby uniknąć powtarzania opisów w obu tomach - Ptaki lądowe i Ptaki wodne- wzięto pod uwagę dominujący tryb życia ptaka i na tej podstawie zamieszczono jego opis w odpowiednim tomie. Uzupełniają się one i w sumie przedstawiają opisy zdecydowanej większości europejskich gatunków dzikich ptaków. Jak korzystać z leksykonu? Dwie kolejne po spisie treści strony zawierają przegląd 28 rysunkowych symboli rodzin ptaków opisanych w książce, a także numer strony, na której zaczynają się opisy. Te sylwetki-symbole znajdziemy ponownie na stronach z fotografiami (w prawym, górnym rogu). Fotografie i opis są usytuowane obok siebie: fotografiom na nieparzystej stronie odpowiadają teksty umieszczone na stronie parzystej. Ptaki opisywane są według stałego schematu: Wygląd - Środowisko - Lęgi - Pożywienie, czasami uzupełnione dodatkowymi ciekawymi informacjami. G.S. Polskie nazwy ptaków podano według nazewnictwa opracowanego przez Komisję Faunistyczną Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego. Układ systematyczny zastosowa ny przez Autora jest inny niż zazwyczaj stosowany w Polsce. Podajemy go jednak bez zmian. E.T. i B.U.
SPIS TREŚCI
Koncepcja serii: Gunter Steinbach Tytuł oryginału: Steinbachs Naturfiihrer: Wasservógel Ilustracje: Fritz Wendler Licencyjne wydanie klubu „Świat Książki" za zgodą Mosaik Verlag i GeoCenter International Warszawa. Świat Książki, Warszawa 1996 © Mosaik Verlag GmbH Monachium 1982 © polskiego wydania GeoCenter International Warszawa 1996 Wszystkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kodowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie elektroniczne, fotomechaniczne lub w jakiejkolwiek innej formie w telewizji, radio oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych - również częściowe - tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich. Przekład z języka niemieckiego i adaptacja tomu Ptaki wodne: Ewa Turyn i Barbara Urbańska Redaktor serii: Beata Lewandowska-Kaftan
6 Przegląd symboli 8 Ptaki wodne
152 Rząd: żurawiowe Rodzina: chruściele
13 O wędrówkach ptaków
154 Rodzina: żurawie
16 Rząd: nury
156 Rodzina: chruściele
Rząd: perkozy 18 Rodzina: nury
168 Rząd: siewkowe 170 Rodzina: ostrygojady
24 Rodzina: perkozy
172 Rodzina: szczudłonogi
34 Rząd: rurkonose
176 Rodzina: siewkowate
36 Rodzina: petrele
182 Rodzina: płatkonogi
40 Rodzina: nawałniki
184 Rodzina: bekasowate
42 Rodzina: pelikany
212 Rodziny: wydrzyki i mewy
46 Rodzina: głuptaki
214 Rodzina: wydrzyki
48 Rodzina: kormorany
220 Rodzina: mewy
52 Rząd: brodzące
240 Rodzina: rybitwy
54 Rodzina: czaplowate
256 Rodzina: alki
72 Rodzina: ibisowate
270 Rodzina: pliszkowate
76 Rodzina: bociany
270 Rodzina: śpiewaki
80 Rodzina: flamingi
276 Rodzina: pluszcze
82 Rząd: blaszkodziobe
278 Rodzina: zimorodki
84 Rodzina: kaczkowate
280 Biotopy ptaków wodnych
106 Podrodzina: kaczki właściwe
284 Literatura uzupełniająca
118 Pozostałe kaczki
285 Skorowidz nazw ptaków
148 Rząd: jastrzębiowe
287 Autorzy fotografii
Redaktor tomu Ptaki wodne: Ewa Sobocińska Opracowanie graficzne książki: według oryginału niemieckiego Korekta: Ewa Garbowska Skład i łamanie: PHOTOTEXT Warszawa Printed in Slovakia ISBN 83-7129-937-0 Nr 1324
Półgruby druk oznacza, że przegląd gatunków danego rzędu ptaków poprzedzony jest tekstem wprowadzającym. 5
Mapa areału
Przegląd symboli używanych w książce:
O = samiec
czerwony: tereny lęgowe fioletowy: obszar całorocznego występowania
Q ~ samica
niebieski: tereny zimowania
od str. 18
4*1
od str. 42
od str. 46
od str. 48
«v* Wydrzyki
od str. 214
od str. 54
str. 154/155
Mewy
od str. 220
str. 156
Rybitwy
od str. 242
str. 170 171
Alki
od str. 258
od str. 36
Bociany
od str. 72
str. 80 81
Siewkowate
\ V
od str. 172
Pliszkowate
\ str. 270/271
od str. 176
Śpiewaki
AS od str. 270
str. 40 41
Kaczkowate
od str. 76
Szczudłonogi
Chruściele
Jastrzębiowe
od str. 148
Ibisowate
Kormorany
Pelikany
od str. 24
od str. 84
Bekasowate
str. 182/183
Pluszcze
od str. 186
Zimorodki
A* ^\ str. 276/277
str. 278/279
Ptaki wodne Woda oferuje przestrzeń życiową zaró wno w wymiarze małym jak i najwięk szym. Podobnie jak różnią się ziemie ubogie i żyzne, z mizerną bądź bujną roślinnością, istnieją także ubogie lub bogate w pożywienie wody słodkie i mo rza. Tylko w wodzie bogatej w sole mi neralne i tlen, do tego dobrze naświet lonej, rośliny znajdują warunki niezbęd ne do wytwarzania substancji organicz nej (biomasy). Ta produkcja zielonych roślin, zwana produkcją pierwotną, jest szczególnie wysoka tam, gdzie istnieje stały dopływ składników mineralnych. W przypadku mórz są to między innymi ujścia dużych rzek, a na lądzie na przy kład obszary płycizn w słodkowodnych jeziorach. Z wytworzonej przez rośliny biomasy korzystają w mniej lub bardziej bezpośredni sposób wszystkie zwie rzęta. Piramida ekologiczna ma w wilgotnych, dobrze zaopatrzonych w sole mineralne biotopach szczególnie szeroką pod stawę, czyli poziom roślin zielonych. Odpowiednio bogato reprezentowana jest w tych środowiskach awifauna. Że woda bez stałego dopływu mineralnych składników pożywienia nie jest wystar czającym warunkiem do tworzenia wie lopoziomowych łańcuchów pokarmo wych, widać na przykładzie torfowiska wysokiego. Mimo wody, światła i ciepła żywi ono niewiele gatunków roślin, a w efekcie obserwuje się tam ubogi świat ptaków i w ogóle zwierząt. Przeci wieństwem tego środowiska jest bogate w gatunki torfowisko niskie z dostatkiem w glebie składników pokarmowych dla roślin. Prawie połowa wszystkich euro
8
pejskich ptaków jest związana z mniej lub bardziej wilgotnymi biotopami. Tryb życia może się odbić w sposób widocz ny na budowie ciała, jak to jest u kaczek i perkozów, które na lądzie poruszają się niezręcznie. Jednak wygląd ptaka nie zawsze zależy od środowiska. Na przykład na podstawie muzealnych pre paratów tropikalnych zimorodków nie można wywnioskować, czy badany gatu nek zdobywał pożywienie nurkując w wodzie, czy polował na owady na obszarach suchych. Podobnie, porównując budowę ciała ku lona i krwawodzioba, bielika i orła przedniego, bąka i trznadla, pliszki żół tej i pliszki górskiej nie można rozstrzy gnąć, który z tych ptaków żyje nad wo dą, a który z dala od niej. Zatem nie same właściwości budowy ciała, lecz także zachowanie sprawia, że dany ptak jest ptakiem wodnym. W przeciwień stwie do ptaków lądowych, ptaki wodne ciągnie do wody - nawet w czasie węd rówki, z dala od ojczyzny, z upodoba niem lądują przy wodzie, gdy chcą wy począć lub szukać pożywienia. Ptak wo dny kąpie się tylko w wodzie, natomiast niektóre ptaki lądowe tylko w piasku (np. kuraki). Ptaki wodne nie są jedno rodną, blisko spokrewnioną grupą, jak na przykład wszystkie sowy i gołębie, które tworzą odrębne rzędy. Niektóre należą do rodzin lub podrodzin, których inni członkowie są ptakami wybitnie lą dowymi. Na przykład w rzędzie sów znajdują się afrykańskie sowy (należące do rodzaju Scotopelia), które najchętniej odżywiają się rybami, sowa śnieżna tyl ko czasami łowi ryby, a przeważająca część sów nigdy nawet nie próbowała tego robić.
Spośród ptaków śpiewających nad wodą żyje na przykład pluszcz, z ptaków dra pieżnych bielik i rybołów. W innych gru pach znajduje się dużo więcej ptaków
n.aiaaihiii^JL ""
"
Dziób kopalnego ptaka Pteranodona żyjącego ^
w ^~s\*^^%r okresie kre^~~~*r-"rJ,J&r dowym: byt przysto^£^ sowany do łowienia zwierząt wodnych. Później przed j* ^ stawiciele ptaków zajęli środowi sko olbrzymich latających dinozaurów.
wodnych, ale zdarzają się także ga (Pterosauria) żyły wysoko wyspecjalizo tunki wodne, które stały się ptakami lą wane ptaki wodne, jak hesperornisy. dowymi. Tak na przykład do rzędu bla- Hesperomis prowadził tryb życia podob szkodziobych zalicza się rzadki gatunek ny do dzisiejszych nurów, które przypo - berniklę hawajską, która żyje z dala minał również sylwetką. Jego stopy od wody na polanach leśnych i na ka przekształcone były w płetwy, nogi osa mienistych zboczach wulkanicznych gór dzone w tyle tułowia, a skrzydła tak na Hawajach. Wśród ptaków wodno-bło- uwstecznione, że ptak nie mógł już la tnych tworzących rząd siewkowych tać. Jednocześnie istniały już wtedy pta znajduje się kilka gatunków, które żyją ki podobne do rybitw będące prawdopo na pustyniach i półpustyniach. dobnie, jak one, doskonałymi lotnikami. Derkacz jest chruścielem, który - prze Z kolei kopalne flamingi i kormorany ciwnie niż inne związane z wodą gatun zostały znalezione w pokładach z okre ki tej rodziny - czuje się dobrze na nie su kredowego, który skończył się około zagospodarowanych łąkach, także z da 60 min lat temu. la od wody. Wśród rodziny czaplowatych czapla zło Stopnie przystosowania tawa stała się wiernym towarzyszem trzód bydła i stad dzikich zwierząt (sło W sąsiedztwie wody tworzą się różne ni, bawołów) na afrykańskich sawan wodne środowiska, w których odpowied nach, a pośród zwykle związanych z wo nio do warunków bytują różne ptaki wo dą ptaków brodzących znajdują się ma dne. Gdy zbliżamy się do leżącego rabuty, żerujące także na afrykańskich gdzieś w Europie Środkowej naturalne i wschodnioindyjskich wysypiskach go jeziora idziemy najpierw przez wil śmieci, pełniąc rolę czyścicieli miast. gotne łąki z charakterystyczną roślinno Ptaki wodne istnieją na Ziemi już od ścią, wśród której zauważymy turzyce bardzo dawna. Nie licząc praptaka (Ar- o trójgraniastej łodydze. Tu żyją zapew cheopteryx), żyjącego przed 140 min lat, ne czajka i kulik wielki, jeżeli nie wypę który prawdopodobnie był przedstawi dziło ich nowoczesne rolnictwo. Ptaki te cielem innej linii ewolucyjnej niż współ to mieszkańcy lądu, dlatego omówiliśmy czesne ptaki, najstarsze ptaki pochodzą je w tomie o ptakach lądowych. od ptaków wodnych. Jeszcze za Bliżej brzegu jeziora, wśród traw i tu czasów jurajskich gadów latających rzyc, pojawiają się sitowie i trzcina, na
9
samym brzegu rośnie już tylko trzcina i sitowie,z reguły nie wykorzystywane rolniczo. Las trzcin i sitowia rośnie za równo na grząskim gruncie, jak i w wo dzie tak, że żyjące tu ptaki mogą być zaliczane już do ptactwa wodnego. Są to ptaki-akrobaci, bardzo lekkie i zwin ne, które przeskakują ze źdźbła na źdźbło i muszą umieć utrzymać się na prawie pionowych łodygach. Tu znaj dziemy na przykład potrzosa, różne trzciniaki i świerszczaka; zdarza się tak że wąsatka i bączek, który jest znacznie większy od nich i w czasie „wspinaczki" po łodygach oczeretów obejmu je swoimi długimi palcami kilka źdźbeł naraz. Tak jak las trzcin stanowi strefę przejś ciową między lądem i wodą, tak i żyjące tu ptaki nie dadzą się ściśle rozgrani czyć na ptaki lądowe i wodne. Bliżej lustra wody, wśród połamanych i rozkładających się zeszłorocznych trzcin rozciąga się ukryte królestwo chruścieli. Nie wspinają się one po łody gach, lecz przemykają zręcznie wśród nieprzeniknionego z pozoru gąszczu ro ślin. Wnętrze lasu trzcin i oczeretów stanowi ukryty przed wzrokiem ludzkim ulubiony teren lęgów wielu ptaków, któ re tu zakładają swoje gniazda, często pożywienie zdobywając w wodzie. Są to ptaki z rodziny czapli oraz wiele gatun ków kaczek i perkozów. Trzcinowiska żywią także ptaki drapieżne - błotniaki, które przystosowały się do tego środo wiska. Akrobatów wśród ptaków trzcinowisk nie można uznać za ptaki wodne tylko na podstawie budowy ciała. U chruścieli i bąków rzucają się jednak w oczy bar dzo długie palce, które rozkładają cię-
10
Łyska
żar ciała na tak dużą powierzchnię, że ptaki te mogą chodzić po pływających roślinach wodnych. Na jeziorach zasolonych, w strefie przy pływów i odpływów mórz oraz w szybko płynących rzekach nie mogą się zako rzenić ani trzciny, ani inna roślinność nadbrzeżna. Mało zarośnięte lub gołe brzegi pokryte są - w zależności od biegu fal lub nurtu wody, położenia geo graficznego lub budowy geologicznej - otoczakami, żwirem, piaskiem lub mu łem. Na brzegu, dokąd docierają fale, gromadzą się wyrzucane przez nie wszelkie żywe i martwe organizmy, two rząc swoistą „stołówkę" dla ptaków. Ptaki, które tu szukają pożywienia, a także te, które się tu lęgną, mają zwykle upierzenie koloru piaskowego. Są dobrymi piechurami: biegają od rana do wieczora wzdłuż brzegu i dziobią tu i tam wszystko, co nadaje się do zjedze nia. Ptaki, które szukają pożywienia przy brzegach obmywanych wodą, nazwano biegusami. Krótkimi nogami i długimi dziobami charakteryzują się bekasy. Wybierają z mułu przybrzeżne go żyjące tam robaki i larwy owadów. Nieco dalej od brzegu żyją ptaki z długi mi nogami, długą szyją i długim dzio bem. Brodzą one, często po brzuch, w płytkiej wodzie i zbierają pożywienie,
które często pływa na powierzchni, lub też zanurzają głowę w wodę i wyławiają z dna małe zwierzęta wodne. Niektórzy „specjaliści" rozgarniają muł stopami, aby wypłoszyć łup z kryjówek. Na głębszej wodzie zaczyna się strefa ptaków pływających. Wprawdzie wy mienione już chruściele i inne ptaki wodno-błotne potrafią także trochę pły wać, ale ich palce nie są połączone błonami pławnymi. U ptaków pływa jących wygląda to inaczej: ich nogi umieszczone są daleko w tyle tułowia, a między palcami znajduje się błona pławna. Gdy ptaki te przesuwają nogę do przodu, wówczas błona składa się i stopa przecina wodę swoim wąskim kantem. Przy ruchu przeciwnym błona rozciąga się i ptak może jak wiosłem mocno odbić się do przodu. Ponieważ ptakami pływającymi stały się ptaki różnego pochodzenia, różnie rozwinęły się też błony pławne. Dlate go stopy kaczek, perkozów i łyski wy glądają inaczej. Część ptaków pływających szuka poży wienia na powierzchni wody. Niektóre zanurzają swoje krótsze lub dłuższe szyje pod powierzchnię, czasami sięga jąc dna i przeczesują wierzchnie warst wy mułu dennego odfiltrowując żyjące tam zwierzęta i rośliny. Różnica między tą grupą ptaków a ptakami nurkującymi, które swoje pożywienie zdobywają przeważnie lub wyłącznie podczas nur kowania, nie jest wyraźna. Niektóre ga tunki ptaków nurkujących czują się rów nie dobrze w wodzie słodkiej, jak i sło nej. Im więcej swego życia ptak poświę ca na nurkowanie, tym gorszym jest lot nikiem. Pingwiny są końcowym elemen tem tej zależności. Swoją „rybią" zręcz-
Szczudtak
ność w wodzie okupiły całkowitą niezdolnością do latania. Na wybrzeżu północnego Atlantyku żyła alka olbrzymia - „pingwin północy". Ten ciężki, również niezdolny do lotu ptak został bezmyślnie wybity przez ło wców fok w ubiegłym stuleciu. Jeszcze dzisiaj metrowej grubości warstwa koś ci, skorup jaj, piór i resztek pożywienia pokrywa wyspy lęgowe tego ptaka i świadczy o jego wspaniałości, ale rów nież o niszczycielskiej działalności czło wieka. Niezdolny do lotu gatunek kor morana przeżył na odległych wyspach Galapagos; jest to jeden z najrzadszych gatunków ptaków w ogóle. Prawie wszystkie ptaki nurkujące mają spód ciała biały, a wierzch ciemniejszy, często czarny. Takie kontrastowe rozło żenie kolorów sprawia, że ptak, który z góry widziany jest na ciemnym tle, a od spodu na jasnym, w swoim środo wisku mniej rzuca się w oczy. Przestrzeń ponad wodą jest także oży wiona. Tu latają niezmordowane rybitwy; machając skrzydłami powoli, ale mocno, wypatrują swoich ofiar i chwyta ją je w locie nurkującym. Wyjątkowy i niezapomniany dla każdego, kto to wi dział, jest lot nawałników poszukujących pokarmu: ptaki te w tanecznym locie, tuż nad falami, wyglądają, jakby po nich
11
biegły. Starzy marynarze nazwali je petrelami, co być może pochodzi od imie nia Piotr (Peter), na pamiątkę opowieści biblijnej o św. Piotrze, który także miał przejść po wodzie. Tak więc środowisko wodne, jak każde inne, ma rozmaite nisze ekologiczne wykorzystywane przez wyspecjalizo wane grupy ptaków. Różnorodność tych nisz umożliwia i warunkuje bogactwo ptasiego świata. Obok wymienionych już gatunków, ściśle związanych z okre ślonym źródłem pożywienia, istnieją także bardziej wszechstronne, a więc mniej wyspecjalizowane ptaki wodne: mewy. Latają po mistrzowsku, pływają lekko jak korek, a także doskonale bie gają. Ponieważ w zmieniających się wa runkach tacy wszechstronni „zawod nicy" czują się najlepiej, to właśnie me wy często zwyciężają w „zawodach o przetrwanie" w środowiskach prze kształcanych przez człowieka. Na niektórych terenach rozmnożyły się tak bardzo, że stały się plagą i zagrożeniem dla innych ptaków lęgnących się na tym samym obszarze.
sta od tropików w kierunku biegunów. Zależność ta jest wynikiem ilości i do stępności pożywienia. Im bardziej na północ leży jezioro śródlądowe, tym mniejsza jest jego produkcja pierwotna w ciągu roku. Jeziora często zamarzają zimą na całe miesiące. Ptaki wodne są wówczas odcięte od źródła pożywienia, muszą wycofać się na wybrzeża mors kie lub wędrować na południe, w ciep lejsze okolice. Z powodu dużej zawartości soli woda morska zamarza całkowicie dopiero w pobliżu bieguna. Masy wód w mo rzach działają dodatkowo jak zbiorniki ciepła: łagodząco i wyrównujące Podczas gdy produkcja pierwotna jezior śródlądowych zmniejsza się w kierunku biegunów, w zimnych morzach - dzięki przemieszczaniu się bogatych w sole mineralne głębinowych warstw wody do przesyconych światłem warst po wierzchniowych - może być wyższa niż w ciepłych morzach. Łańcuchy pokarmowe, na końcach których często stoją ptaki lądowe i wod ne, zaczynają się w morzu od roślinne go planktonu. Składa się on z pływają cych blisko powierzchni wody jedno- lub wielokomórkowych roślin, których bio masa żywi plankton zwierzęcy. Ten z kolei zjadany jest przez ryby i inne zwierzęta morskie, które następnie sta nowią pożywienie dla ptaków morskich. Morskie ptaki-rabusie tworzą ostatnie ogniwo łańcucha pokarmowego na dale kim morzu.
Mówiąc ogólnie bogactwo gatunków i li czebność osobników ptaków wód słod kich zmniejsza się od stref umiarkowa nych w kierunku biegunów; natomiast liczba gatunków ptaków morskich wzra
Przeważająca część ptaków lądowych wyprowadza lęgi osobno, ptaki wodne natomiast zazwyczaj w okresie lęgo wym gromadzą się tworząc kolonie. Ta prawidłowość potwierdza się u większo-
Maskonur
12
ści rodzajów. W przypadku kaczek i gęsi nie zawsze jest to regułą, natomiast prawie zawsze u czaplowatych, kormo ranów, pelikanów, rybitw, mew, alk i wielu innych. Często ptaki morskie tworzą kolonie mieszane, w których wiele gatunków wyprowadza lęgi wspólnie i jednocześ nie. Na wybrzeżach mórz bogatych w ryby kolonie ptaków morskich mogą liczyć setki tysięcy, a nawet miliony par. Gwar i ruch w takich ptasich „metropo liach", zwanych często ptasimi bazara mi, to jedno z tych widowisk świata oży wionego, które wywiera niezapomniane wrażenie. Po lęgach kolonie zostają opuszczone. Ptaki niektórych morskich gatunków odbywają potem wędrówki pokonując niewyobrażalnie dalekie trasy. Albatrosy na przykład latają nad wodami oceanów tak nieprzerwanie, że bez trudu mogłyby okrążyć kulę ziems ką. Niektóre gatunki pozostają raczej w pobliżu wybrzeży; dawniej stanowiły one dla żeglarzy forpocztę niewidoczne go jeszcze lądu. Woda wydaje się zwykle „zimna", ponie waż jako dobry przewodnik ciepła szyb ko odbiera je z organizmu o wyższej temperaturze ciała. Przyroda ożywiona oszczędnie wykorzystuje energię. Zwie rzęta, które zadowalają się mniejszą ilo ścią pożywienia, mają większe szanse na przeżycie niż te o dużych apetytach. Mogą one docierać do środowisk uboż szych w pożywienie, nie muszą tak częs to oddawać się niebezpiecznemu szuka niu pokarmu, mogą wychować więcej po tomstwa i łatwiej im przetrwać okresy głodu. Aby zmniejszyć utratę ciepła pły wające i nurkujące ptaki rozwinęły róż ne skuteczne zabezpieczenia. Ptaki te
są przeciętnie znacznie większe od lą dowych; nie ma wśród nich ptaków wiel kości strzyżyka czy mysikrólika. Stopy ich są słabo ukrwione i stanowią one jakby zmiennocieplną część ciała w stałocieplnym organizmie. Dodatkowo ta ciepła krew, która dopływa do nóg, przedtem jest oziębiana przez coś w ro dzaju wymiennika ciepła. Ptaki żyjące na wodzie mają bardzo gę ste i puszyste upierzenie wodoodporne. Większość ptaków wodnych namaszcza swoje pióra specjalnym tłuszczem wydzielanym przez gruczoł kuprowy, zużywając na tę czynność wiele godzin dziennie. U innych, na przykład czaplo watych, pióra pudrowe rozpadają się na wodoodporny puder. Rozprowadzony dziobem po całym upierzeniu doskonale je impregnuje. Chyba najbardziej zadziwiające moż liwości adaptacyjne do bezkresnych przestrzeni oceanicznych wykazują rurkonose. Ptaki z tego rzędu spędzają większą część swego życia na otwartym morzu. Mają one zdolność „odsalania" wody: nadmiar soli zostaje wydalony z organizmu przez nozdrza. O wędrówkach ptaków Wędrówki ptaków kryją wiele niebezpie czeństw: około połowa wędrowników nie wraca z nich. Często ptaki wodne muszą pokonywać ogromne przestrzenie nad lądami, na których nie znajdują poży wienia. Z drugiej strony wiele ptaków la sów i zagajników, jak na przykład słowik, przemierza morza i pustynie. Ptak, które mu braknie sił do dalszej wędrówki, ginie. Widziałem kiedyś, jak żuraw nie nadążał za swoim kluczem, starał się go dogonić,
13
wreszcie zachwiał się i wyczerpany ru kowy: wiele ptaków trzepocze się w kla nął na ziemię. Taki kilkuminutowy tkach aż do wyczerpania, często mocno dramat z tragicznym zakończeniem una uszkadzając upierzenie. ocznia, że nie są to żadne wakacje, lecz Orientacja ptaków podczas wędrówek bezwzględna próba, której mogą spros zawsze zadziwiała ornitologów. Na przy tać jedynie ptaki prawidłowo zbudowane, kład jaskółki po zimie spędzonej w Af zdrowe i dobrze odżywione. ryce Centralnej wracają często do swo Znaczna część ptaków wędrownych pada ich zeszłorocznych gniazd. Do miejsc zi ofiarą myśliwych w środkowej, ale przede mowania ptaki również dolatują z najwy wszystkim południowej Europie. W sa ższą precyzją. Siewka złota z Alaski kie mych tylko Włoszech czai się prawie dwa ruje się na wyspę Hawaii, która jest dro miliony myśliwych ze strzelbami wycelo bnym punkcikiem na oceanie liczącym wanymi w niebo. Także w Hiszpanii, we wiele tysięcy kilometrów kwadratowych. Francji, w Libanie i gdzie indziej miesz Także inne samotne wyspy na południo kańcy i przyjezdni myśliwi otwierają wych oceanach mają swoich stałych go ogień do ptaków każdego gatunku i każ ści z dalekiej północy. dej wielkości. Dzisiaj, w okresie masowo Jak daleko sięgają świadectwa ludzi in rozwiniętej turystyki, chmary myśliwych teresujących się przyrodą, wędrówki pta europejskich dopadają ptaki przelotne ków, spostrzegane były przez nich jako w miejscu ich zimowisk, aby tam kontynu zadziwiające zjawisko. Od dawna próbo ować bestialskie zabijanie. Jeszcze gor wano znakować ptaki przeróżnymi obrą sze od tego ołowianego gradu, którego czkami przed ich odlotem, w nadziei, że dzisiaj nie da się usprawiedliwić, jest dla w ten sposób zdobędzie się informacje wielu gatunków ptaków osuszanie pod o losie wędrujących ptaków. Mimo to aż mokłych terenów, które krok po kroku do XVIII wieku utrzymywał się mylny po pozbawia ptaki wodne ich pradawnych gląd, że wiele ptaków przesypia północ miejsc wypoczynkowych i zimowisk. Dzie ne zimy w jakichś kryjówkach, albo że je się tak nie tylko w Europie Środkowej w zimie przybierają postać innych pta i w Turcji, ale także - z katastrofalnymi ków. To przypuszczenie wynikało z obser skutkami - w krajach Trzeciego Świata, wacji, że jesienią niektóre gatunki ptaków jak Nigeria, Senegal i wiele innych. Nie znikały, a na ich miejsce pojawiały się można już dzisiaj pisać o żadnej grupie inne, mianowicie te, które jako zimowi ptaków, aby nie natknąć się na przykłady goście tu spędzały zimną porę roku. Im coraz bardziej postępującego niszczenia więcej dowiadywano się o przelotach pta przyrody przez człowieka. ków, tym więcej pojawiało się pytań. Dzi Popęd wędrówkowy jest u ptaków wro siaj coraz częściej słyszy się opinię, że dzony i objawia się z instynktowną siłą nie istnieje jedna tylko odpowiedź na py także u dzikich ptaków zamkniętych tanie: dlaczego ptaki wędrują? w klatkach, mimo że są one chronione Niektóre odlatują na południe, gdy zmu przed zmianami pogody i dobrze odży si je do tego pogoda, a wiosną wracają wiane. Zaczyna się to przyrostem wagi na północ, gdy tylko się ociepli. Inne nie ciała; potem wybucha niepokój wędrów zważając na pogodę odlatują zawsze
14
Stado brodźców śniadych
o tej samej porze i wracają także z pun ktualnością co do kilku dni. Przypuszcza się, że ptaki te wyczuwają różnicę w po łożeniu słońca. Większość gatunków, zwłaszcza drob nych ptaków śpiewających, ciągnie sze rokim frontem na południe lub południo wy zachód, inne lecą utartymi trasami, które wyznaczone są właściwymi dla gatunku znakami czy punktami odnie sienia. Jedne lecą wzdłuż wybrzeży mo rskich, dla innych drogowskazem bę dzie linia szerokiej rzeki czy pas wzgórz. I tak w słoneczne i bezwietrzne dni jesienne nad polskim wybrzeżem Bałtyku można zobaczyć nieraz ogro mne stada wędrujących na zachód pta ków, podczas gdy w głębi kraju ten przelot jest mniej widoczny. Bociany białe z Europy Środkowej i Zachodniej lecą do Afryki przez Hiszpanię i Cieś ninę Gibraltarską, wschodnioeuropejs kie bociany przelatują nad Bosforem, a następnie wzdłuż wybrzeży Morza Czerwonego. W końcu wędrowcy z obu oddalonych od siebie dróg spotykają się w południowej Afryce. Większość ptaków wędruje nocą zostawiając na czułych ekranach radarów strzegących nieba nad Europą ślad zwany aniołem. Zwykle lecą one nisko, czasem jednak wysoko ponad chmurami, zarów
no pojedynczo, jak i w większych gru pach. Najchętniej lecą przy sprzyjają cym wietrze, a odpoczywają i intensyw nie żerują w czasie złej pogody. Zdarza się, że nawet duże stada ptaków spy chane są z trasy przez silne, boczne wiatry na odległość wielu setek kilomet rów. Czasem są jeszcze w stanie odna leźć cel wędrówki, jeżeli nie padną z wyczerpania. Kierunek wędrówki ptaki wybierają we dług położenia gwiazd, księżyca i słoń ca; niektórzy badacze przypuszczają, że ptaki mają specjalny zmysł wędrów kowy lub wrodzoną „wiedzę" o kierun ku, dzięki czemu potrafią położenie gwiazd czy słońca wykorzystać w in stynktownej nawigacji. Trudno bowiem wytłumaczyć, w jaki sposób osiągają zi mowiska młode ptaki niektórych gatun ków, które wyruszają na swą pierwszą wędrówkę przed ptakami dorosłymi. Przypuszcza się też, że niektóre gatunki ptaków w zagadkowy sposób zdobywają informacje o natężeniu pola magnetycz nego Ziemi i wykorzystują je w czasie swoich przelotów między północą i po łudniem kuli ziemskiej. Wędrują nie tylko ptaki ze stref chłod nych i umiarkowanych. Na obszarach tropikalnych także istnieje zjawisko ma sowego przemieszczenia się ptaków na duże odległości. Ptaki uciekają tu je dnak nie przed zimnem, lecz częściej przed suszą, a więc i brakiem pożywie nia, poszukując takich terenów, na któ rych właśnie trwa pora deszczowa. Jeśli ktoś odwiedzi tę samą okolicę tropikal ną w czasie pory deszczowej, a potem w suchej, napotka za każdym razem inną awifaunę.
15
Rzędy: nury i perkozy Gaviiformes i Podicipediformes Zawód nurka jest spotykany w świecie ptaków wśród wielu nie spokrewnionych ze sobą grup. Antarktyczne pingwiny stały się zwierzętami wybitnie mors kimi. Przedstawione na następnych stro nach ptaki - nury i perkozy - odżywiają ce się rybami, trzymają się raczej wody słodkiej, przynajmniej podczas okresu lęgowego. Nury to ptaki duże i bardzo duże. Największy wśród nich, lodowiec, jest prawie wielkości gęsi. Ale również najmniejszy gatunek, nur rdzawoszyi, osiąga długość ciała ponad 50 cm i cię żar 2 kg. U nurów specjalizacja w łowie niu ryb w głębokiej wodzie zaszła dale ko. Ich kości nie są tak pneumatyczne i lekkie jak u innych ptaków lotnych, lecz masywne i ciężkie. Upierzenie przy pomina gęste futro (przez Eskimosów wykorzystywane do wyrobu ciepłych i wodoodpornych ubrań zimowych). Nu ry mogą zamykać w wodzie swoje ot wory nosowe; nogi mają osadzone tak daleko z tyłu tułowia, że ptaki te na lądzie z trudem stoją, a najchętniej śliz gają się po ziemi zamiast po niej cho dzić; takie położenie nóg znakomicie ułatwia im pływanie. Nury, prastara grupa ptaków, obejmuje 4 gatunki, wszystkie zamieszkujące wy brzeża mórz północnych i tylko zimą pojawiające się u wybrzeży Europy Śro dkowej. Obie płci mają jednakowe upie rzenie: zwykle jaskrawą, z kontrasto wym wzorem szatę godową na zmianę z niepozorną, szarobrązową szatą spo czynkową. Młode mają ciemnobrązowy puch. Nury latają zadziwiająco wytrwale, ale
większe gatunki mogą się unieść z wo dy dopiero po długim rozbiegu, a z zie mi nie potrafią się w ogóle wznieść. Prawie całe życie spędzają na wodzie. Na ląd wychodzą jedynie na krótko w okresie lęgów. Perkozy podobne są z sylwetki do nu rów. Kupry mają jednak mniej spiczaste i praktycznie nie mają ogona, upierze nie jest gęste, podobne do futra. Także u perkozów nogi umieszczone są daleko w tyle cylindrycznego tułowia. Szyja jest długa, raczej smukła, a dziób prosty i spiczasty. Podobieństwa obu grup wskazują na zbliżony tryb życia i przystosowania do podobnego środowiska; nie są jednak dowodem wspólnego pochodzenia. Zja wisko takie nazywa się konwergencją i oznacza podobieństwo nie spokre wnionych ze sobą gatunków zwierząt. Natomiast jeśli chodzi o cechy, które nie zostały ukształtowane przez środo wisko, widoczne są znaczne różnice: perkozy mają w lecie i w zimie bardzo różne szaty, na puchu młodych widocz ne są jasne, podłużne prążki. Błony pławne mają charakterystyczną postać płatków otaczających palce. Jaja pe rkozów są białe, jaja nurów zabarwio ne i plamiste. Perkozy składają 3-8 jaj, nury zwykle 2. Perkozy są ptakami wód słodkich, rzadko pojawiają się na mo rzu. Budują z roślin wodnych pływające gniazda w pobliżu brzegu, nury gniaz dują na ziemi. Ponad tuzin gatunków perkozów zamieszkuje strefy umiar kowane i ciepłe, nie ma ich natomiast w Arktyce, która jest miejscem bytowa nia nurów.
Sylwetki w locie
Kormoran
Nur
stopa wystaje poza ogon
naga skóra
Dzioby
Głowa młodego perkoza dwuczubego Nur rdzawoszyi
Nur czarnoszyi
Lodowiec
Nur biatodzioby
Zarówno perkozy, jak i nury są prześla dowane przez rybaków i wędkarzy.
Stopa perkozka
16
17
Lodowiec (Gavia immer) a nawet nad Bałtykiem. Wichry i sztormy cza sem zapędzają młode ptaki tak daleko na południe, że widziano je na Jeziorze Bodeńs kim, a nawet na Morzu Śródziemnym. W lecie ptaki te przebywają na dużych jeziorach słod kowodnych strefy tundry i lasotundry. (szata spoczyn.) Lęgi: Na terenach lęgowych lodowców, Nur bialodzioby o zmierzchu rozbrzmiewa przejmująco ża Wygląd: W szacie godowej łatwo go roz łosna pieśń tokowa tych dużych ptaków, częs poznać po czarnej głowie z jedwabistym, nie- to śpiewana w duecie. Partnerzy łączą się bieskozielonym połyskiem i czarno-szarym, ze sobą na całe życie i równie wiernie trzy prostym dziobie. W zimie bardzo podobny do mają się raz wybranych na lęgi wód, nawet nura czarnoszyjego, choć zwykle nieco więk jeśli znajdą tam po zimie zniszczenia i zmia szy: długość ciała 68-81 cm, rozpiętość skrzy ny. Początek lęgów zależy od czasu topnie deł 150 cm, waga do 4,5 kg. Czerwone oczy nia lodu na jeziorze lęgowym i przypada zwy i biało-czarny wzór na gardle oraz tak samo kle na czerwiec. Miejsce gniazda pozostaje prążkowaną obrożę na szyi w szacie godowej to samo przez wiele lat. Gniazdo jest budo ma także nur białodzioby. W szacie zimowej wane na ziemi przy brzegu jeziora - jest to łatwo pomylić te cztery gatunki nurów. Nury tylko dołek w ziemi, czasami spory kopczyk czarnoszyi i rdzawoszyi są znacznie mniejsze z mchu i wodorostów. Jaja wysiadują oboje od lodowca i nura białodziobego (długość cia rodzice przez 29-30 dni. W razie niebezpie ła 60 cm tych pierwszych w porównaniu czeństwa ptak wysiadujący przywiera do nich z 70-80 cm tych ostatnich). Nury białodzioby płasko i wysuwa szyję do przodu. W ostatecz i rdzawoszyi mają dzioby lekko wygięte ku ności broni gniazda zadając ciosy dziobem, niektóre pary bronią gniazda nawet przed górze, lodowiec i nur czarnoszyi - proste. Środowisko: Ptak lęgowy strefy arktycznej człowiekiem. W zniesieniu 2 jaja długości ok. Ameryki Północnej, wybrzeży Grenlandii i Is 9 cm, nie do odróżnienia od jaj nura biało landii. Pojedyncze okazy spędzają lato wokół dziobego. Wysp Owczych i wokół Spitzbergenu (nie gnie Pożywienie: Ryby. Żerujące nury mogą pozo żdżąc się tam). Zimą pojawiają się na wybrze stawać pod wodą do 3 minut i przepłynąć żach Norwegii, także na Morzu Północnym, nurkując nawet dystans 200 metrów.
^L «pp
^"""i*"
L^wi?^
k
>
^<mteVJ%s& ym\&
Nur białodzioby (Gavia adamsii) Wygląd: Największy ze wszystkich nurów: ciężar do 6 kg, dłu gość ciała do 99 cm, rozpiętość skrzydeł ponad 150 centyme trów. Lęgnie się je szcze bardziej na północ niż lodowiec, nad bogatymi w ryby jeziorami i rzekami Eurazji. Dziób żółtawobiały, wydaje się nieco zadarty. Poza okresem lęgowym lodowce i nury białoszyje spotyka się w wielu miejscach, na przykład na wodach Varangerfjorden między Norwegią i Rosją.
18
Środowisko: W okresie lęgowym jeziora w po bliżu wybrzeży, rzadko duże jeziora górskie. Ptak rzadki. Najczęstszy jeszcze we wschod niej Syberii. Lęgi: Podobne jak u lodowca. Jaja, prawie zawsze 2, brązowe w małe, ciemne plamki, leżą najczęściej na gołej ziemi na brzegu. Młode pokryte pisklęcym puchem są nie do odróżnienia od piskląt lodowca. W okresie wy chowywania piskląt rodzice lecą na morze na połów ryb, natomiast młode ptaki zaczynają polować nad jeziorem, przy którym się wylęg ły. We wrześniu stają się samodzielne. Pożywienie: Ryby. Szata spoczynkowa
19
Nur czarnoszyi (Gavia arctica)
Wygląd: Długość ciała 60 cm. W szacie godo wej można go odróżnić od innych nurów po popielatoszarym wierzchu głowy. W szacie zi mowej i podczas pierzenia się trudno go od różnić od innych nurów, ale także wtedy wierzch głowy ma jaśniejszy od szaroczarnego grzbietu. Dziób ma nieco słabszy i mniej szy niż u lodowca. Od najmniejszego nura, nura rdzawoszyjego, różni się kształtem dzio ba. Nury czarnoszyje potrafią pływać jak ka czki, nurkują jednak głębiej. W sytuacji zagro żenia wypychają powietrze spomiędzy piór, przez co stają się tak ciężkie, że z wody wystaje im tylko głowa i grzbiet. W locie, jak wszystkie nury, wyciągają szyje sztywno do przodu, a nogi ku tyłowi. Są wytrwałymi lot nikami, chociaż poderwać się do lotu mogą dopiero po dłuższym rozbiegu z wody. Nur czarnoszyi woduje na pierś z nogami wyciąg niętymi do tyłu i może od razu jak strzała zanurzyć się pod wodę. Niektóre ptaki giną, jeżeli nocą próbują wylądować na pokrytej szronem łące lub mokrej szosie. Środowisko: W okresie lęgowym zamieszkuje zwykle duże, głębokie, czyste, ale bogate w ryby jeziora. W pobliżu morza zadowala się mniejszymi zbiornikami i poluje wtedy w mo rzu. Czasami łowi ryby w kilku mniejszych jeziorach. Na południu swego obszaru gniaz dowania ogranicza się do jezior górskich. W czasie wędrówek trzyma się rzek i zimuje zwykle na wodzie w pobliżu wybrzeży. Główne tereny zimowania to Bałtyk, Morze Czarne i Morze Śródziemne. Lęgi: Para nurów czarnoszyich przybywa na swoje jezioro lęgowe zaraz po stopnieniu lo dów, zwykle w kwietniu lub w maju: nie znosi wtedy w sąsiedztwie żadnych ptaków swojego gatunku. Miejsce na gniazdo może być zmie niane każdego roku. Często leży ono tak blis ko wody, że ptak jednym skokiem może zanur
20
kować. Gniazdo składa się z luźno ułożonych części roślin, często jest to tylko dołek wy gnieciony w naniesionych przez wodę szcząt kach. Jest ono zawsze mokre. W okresie go dów o świcie i o zmierzchu rozbrzmiewa nad wodą donośny głos nura czarnoszyjego. W je go pieśni można wyróżnić tony lamentujące, skrzeczące lub przypominające śmiech. W zniesieniu 2, rzadziej 3 jaja; wysiadywanie trwa 25-30 dni, początek gniazdowania maj-czerwiec, zależnie od miejscowego klima tu. Oboje partnerzy wysiadują na zmianę. Wy siadywanie zaczyna się po złożeniu pierwsze go jaja. Często tylko jedno młode zdoła osiąg nąć samodzielność. Pisklęta wykluwają się pokryte szarobrązowym puchem pisklęcym - na grzbiecie ciemniejszym, na brzuchu jaś niejszym. Przez pierwszy lub przez dwa pier wsze dni po wykluciu pozostają w gnieździe, potem wspinają się na grzbiet dorosłego pta ka. Potrafią od razu pływać i nurkować. Zdol ne do lotu stają się po ok. 40 dniach. Pożywienie: Głównie ryby. Nur czarnoszyi ata kuje także duże ryby, których nie może po łknąć i wyrywa im kawałki ciała ostrym dzio bem. Pod wodą nur używa nóg jako wioseł, a steruje ogonem. W nielicznych przypadkach używa pod wodą także skrzydeł. Podczas po lowania na ryby pozostaje w wodzie do 2 mi nut i w tym czasie może przepłynąć ponad 100 metrów. Dodatkowo odżywia się owadami wo dnymi, ślimakami, robakami i skorupiakami. Podobno atakuje także pisklęta innych ptaków wodnych. Nury czasami zaplątują się w sieci rybackie i giną. Zwykle polują tuż pod powie rzchnią wody, ale zdarzyło się, że wyłowiono nura czarnoszyjego w sieci z głębokości 60 metrów.
Nur rdzawoszyi (Gavia stellata) Wygląd: Najmniejszy z nurów, nieco wię * kszy od kaczki. Dłu gość samca ok. 66 v\ ' cm, samicy ok. 60 cm, /"\^r rozpiętość skrzydeł V^" ^ ponad 1 m. W szacie r * % _ • ~ ***) godowej łatwo go poznać po rdzawoczerwonej plamie na przodzie szyi, a w zimie po jasnych „gwiazdkach" na grzbiecie oraz po cienkim dziobie lekko uniesionym ku górze. Nur rdzawoszyi lata bez wysiłku. Jako jedyny z nurów może się unieść w powietrze z ziemi, a z wody - bez rozbiegu. Poza okresem lęgo wym ptak ten nigdy dobrowolnie nie wychodzi na ląd. Jeżeli zmusi się go do wyjścia z wody, porusza się z dużym wysiłkiem. Chętniej śliz ga się na brzuchu lub skacze odbijając się nogami i skrzydłami od ziemi. Środowisko: W okresie lęgowym zamieszkuje spokojne, niekoniecznie duże jeziora, zwykle w pobliżu wybrzeża morskiego. Jeżeli ma sto sunkowo niedaleko do morza, gdzie może ło wić ryby morskie, lęgnie sie także na małych, nadmorskich bagnach i moczarach. Pojawia się w maju lub na początku czerwca na swoich terenach lęgowych, którym wierny jest przez całe życie. Odlot jesienią następuje wraz z po jawieniem się pierwszych lodów na jeziorze, na dalekiej północy czasami już w sierpniu. W czasie wędrówek nury te lecą wysoko i szybko, zawsze nocą. Odpoczywają na rze kach, rozlewiskach i jeziorach śródlądowych, przede wszystkim jednak w zatokach mor skich i między wyspami, gdzie fale są łagod niejsze. Wędrowne nury pojawiają się od pa ździernika, głównie jednak w listopadzie, na wybrzeżach Bałtyku i Morza Północnego, wiele leci dalej aż nad Atlantyk. Nieliczne zimują także na Morzu Śródziemnym, a te ze wschodnich terenów lęgowych - na Morzu Czarnym. Pojedyncze ptaki pojawiają się tak że na dużych jeziorach na przedgórzu Alp. Wędrują częściowo pojedynczo, częściowo w luźnych grupach. Nur rdzawoszyi lęgnie się także w Ameryce Północnej, ale nie doszło tam do wykształcenia się miejscowego podgatunku.
ta
22
Lęgi: Ulubionym miejscem lęgowym nura rdzawoszyjego jest nieduże nadmorskie jezioro z płaskimi, niekamienistymi brzegami porośniętymi trawą lub z małymi wysepkami, gdzie najchętniej zakłada gniazdo. Najinten sywniejsze toki odbywają się w maju. Nury krzyczą wtedy dniem i nocą, często w duecie, chropawym, częściowo miauczącym lub śmiejącym się głosem. Popisują się na wo dzie różnymi figurami: wyprostowują się pio nowo, same lub parami, przyciskając dziób do piersi lub pływają w kółko bijąc skrzyd łami o wodę - słowem, starają się jak najbar dziej zwócić na siebie uwagę. Jednocześnie wypędzają ze swego terytorium lęgowego, którym jest zwykle całe jezioro, wszystkie inne pary. O ile wiadomo, nury żyją w raz dobranej parze całe życie, jak również pozo stają wierne jednemu terytorium lęgowemu. Gniazdo znajduje się czasami przez wiele lat na tej samej wysepce, zawsze tuż nad wodą. Podobnie jak u innych nurów, jest to skromny kopczyk z przyniesionych przez ptaki lub na niesionych przez fale roślin, na którego wie rzchu ptaki wydeptują płaski dołek. Oboje rodzice zmieniają się przy wysiadywaniu mniej więcej co 8 godzin. Składanie jaj zwykle od początku czerwca, wysiadywanie trwa ok. 25 dni. Jeżeli jaja uleg ną zniszczeniu na początku tego miesiąca, para ponownie odbywa toki zakończone kopu lacją, która zresztą ma miejsce na lądzie, i nury zakładają lęg uzupełniający. Jaja są znacznie większe od kurzych - mają 75 mm długości i ważą po ok. 80 g. Pisklęta po wy kluciu się ważą po 50-60 g. Niewielki ubytek wagi przypada na skorupę, większa część to utrata wody. Pisklę w jaju nie może przecież pić; część żółtka i białka jest rozkładana na dwutlenek węgla i wodę, która jest zużywana przez pisklęta. Puch młodych piskląt jest pra wie jednolicie czarnobrązowy. Pożywienie: Pożywienie jest zdobywane pod wodą i składa się głównie z ryb, do tego dochodzą skorupiaki, ślimaki i owady wodne, przede wszystkim larwy ważek. Mniejsze zwierzęta są rozgniatane pod wodą i tam poły kane, z większymi zdobyczami ptaki wypływa ją na powierzchnię.
Perkoz dwuczuby (Podiceps cństatusj
Wygląd: Wielkości kaczki; długość ciała ok. 48 cm. Od kaczki już z daleka łatwo go odróżnić po wyprostowanej, smukłej szyi. Dziób czer wonawy. W szacie godowej u obu płci na czubku głowy dwa ruchome czuby z piór i rdzawoczerwone bokobrody otaczające szyję i boki głowy. Na zimę pióra bokobrodów pra wie znikają, policzki są białe bez brązu - jest to szata spoczynkowa. W czasie lotu ptak od spodu wydaje się niemal biały. Często odzywa się skrzypiącym głosem. Środowisko: Perkoz dwuczuby jest ozdobą spokojnych, bogatych w ryby wód, najlepiej z szerokim pasem szuwarów i obfitą roślinno ścią wodną. W Polsce jest jednym z najczęś ciej spotykanych na jeziorach ptaków wod nych. Wraca z zimowisk w kwietniu lub maju i pozostaje czasami do późnej jesieni. Środ kowo- i północnoeuropejskie perkozy zimują w Europie Zachodniej, także w Anglii i wokół Morza Śródziemnego. Zimą spotyka się je w spokojnych zatokach morskich. Nieliczne perkozy próbują przezimować na północ od Alp narażając się w czasie ostrzejszych zim na niebezpieczeństwa. Ludzie znajdują je wy czerpane i przeważnie oddają do ogrodów zoologicznych. Lęgi: Perkozy dwuczube często przez wiele lat wracają na znajome terytorium lęgowe. W okresie toków demonstrują zadziwiające i różnorodne figury i pozy: przynoszą symboli czny materiał na gniazdo z dna zbiornika i po kazują go sobie wzajemnie, prostują się w wo dzie, stają naprzeciwko siebie pierś w pierś, rozkładają wspaniały, rdzawoczerwony koł nierz i potrząsają nim, obejmują się szyjami lub biją skrzydłami. Trudno przy tym odróżnić samicę od samca. Miejscem kopulacji jest specjalna platforma, którą ptaki budują wspól nie i na której samica układa się z wyciągniętą szyją leżąc na wpół w wodzie. Gniazdo jest 24
pływającym stosem przegniłych części roślin wodnych. Tylko mniejsza, górna część wystaje nad powierzchnię: reszta, grubości ok. 60 cm, znajduje się pod wodą. W sumie gniazdo takie jest niezwykle ciężkie. Ptaki zakładają je w szuwarach poza zasięgiem uderzenia fal, ale też na tyle blisko otwartej wody, aby doro słe ptaki bez wysiłku mogły do niej podpłynąć, a w razie zagrożenia umknąć nurkując. Skła danie jaj rozpoczyna się zwykle w połowie maja. Wysiadują oboje partnerzy. W czasie, gdy jedno z nich siedzi na jajach, drugie trzy ma straż w pobliżu gniazda przed szuwarami. Zwykle gniazda leżą pojedynczo, na jeziorach bogatych w ryby - w luźnych koloniach. Czas wysiadywania 27-29 dni, w zniesieniu 3-4 jaja początkowo zielonkawobiałe, a następnie brudnobrązowe. Wiele jaj niszczonych jest przez wrony lub błotniaki: lęgi uzupełniające zdarza ją się do późnego lata. Pisklęta z pierwszych lęgów wykluwają się w czerwcu i rosną tak szybko, że już w lipcu zaczynają latać. Rodzi na pozostaje razem do jesieni. W szacie pisklęcej widoczne kontrastowe, podłużne prążki na głowie i grzbiecie. Młode potrafią od pierw szego dnia pływać, ale nie nurkują. Począt kowo pływają po jeziorze na grzbietach rodzi ców i tam są karmione. Czasami rodzice nur kują z nimi, trzymając je pod skrzydłami. Otrzymują do jedzenia od obojga rodziców małe rybki i owady wodne oraz pióra, które rodzice wyskubują sobie lub zbierają z wody. Także dorosłe ptaki regularnie zjadają pióra. Pożywienie: Ryby, ślimaki, żaby, traszki, owa dy wodne, zwykle zdobywane w czasie nur kowania. Pod wodą perkozy pływają ze złożo nymi skrzydłami, jako napędu używając nóg. Pozostają tam tylko 50 sekund nurkując na głębokość kilku metrów. Jako ptak zjadający ryby perkoz ma wielu zaciekłych wrogów wśród wędkarzy. Niektóre ptaki przypłacają to nawet życiem.
Perkoz rdzawoszyi (Podiceps griseigenaj
Wygląd: Mniejszy od perkoza dwuczubego. Długość ciała samca ok. 45 cm, samicy - o ok. 2 cm mniejsza. Ciężar ponad 0,5 kg. Drugi co do wielkości perkoz Eurazji. W szacie godowej łatwo go rozpoznać po kasztanowoczerwonej szyi, szaro-białych policzkach i czarnym wie rzchu głowy z dwoma małymi czubkami z piór z boku. W szacie spoczynkowej jego charak terystyczną cechą jest przede wszystkim kró tki, masywny dziób z żółtą nasadą i czarnia wym końcem. Ptaki pierzą się w szatę godową w lutym i w marcu, często jeszcze na terenach zimowisk. Ich kwaczący głos słychać w okre sie toków w dzień i w nocy. Perkoz rdzawoszyi jest nieufny i płochliwy, często chowa się w szuwarach. Środowisko: Latem na mocno zarośniętych sta wach i jeziorach. W Europie Środkowej wystę puje rzadko, częściej na wschodzie, przede wszystkim w dorzeczu Wołgi. Zimą przebywa na jeziorach nizinnych, w lagunach i zatokach morskich. Ptak wędrowny; od października do marca zimuje w Europie Zachodniej i Południo wej. Nieliczne perkozy rdzawoszyje zimują tak że na ogrzanych przez ciepły prąd morski Golfsztrom wodach Skandynawii. Lęgi: Toki w kwietniu i maju; tańce są równie widowiskowe jak u perkozow dwuczubych. Ptaki pływają parami, opryskują się wodą, ustawiają się wyprostowane na wprost siebie i stroszą pióra na głowie. Co roku wracają na to samo małe terytorium lęgowe, prawdopodo bnie dobierają się w pary na całe życie. Cza sami gniazduje więcej par w niedalekim są siedztwie tworząc luźną kolonię. Pływające gniazdo najczęściej ukryte w szuwarach, cza sami jednak w zupełnie widocznym miejscu, między pływającymi liśćmi grążeli czy grzybieni, najchętniej w pobliżu kolonii mew śmieszek. Gniazdo leży w 9/10 pod wodą, a je go krawędzie kilkucentymetrowej wysokości
26
wystające ponad lustro wody są także całko wicie nią przesiąknięte. Przed opuszczeniem gniazda rodzice zawsze przykrywają jaja przegniłymi wodorostami. Początkowo zielonkawobiały kolor jaj zmienia się na brudnobrązowy. Gniazdo jest stale naprawiane, aby mogło utrzymać się na wodzie. W okresie toków często można usłyszeć kwaczące lub rżące głosy perkozow rdzawoszyich. Samica składa jaja pod koniec maja; w zniesieniu 3-6 jaj, zwykle jednak 4-5; wysiadywanie trwa ok. 23 dni. Wysiadują oboje rodzice, jednak prze de wszystkim samica. Zniesienia uzupełniają ce po stracie pierwszego (czasami aż do lip ca). Młode z wczesnych lęgów wykluwają się pod koniec czerwca. Mają typowe dla piskląt perkozow prążkowane upierzenie, jedynie czoło jest jednobarwne. Niedługo po wykluciu wspinają się na grzbiety rodziców i w taki sposób „wożone" są po wodzie. Po 10 dniach rodzice strząsają je z siebie i pisklęta muszą pływać same. W wieku 8-10 tygodni młode usamodzielniają się. W tym też czasie wyrasta im pierwsza zimowa szata, krórą zmienią na godową następnej wiosny. Wędrują poje dynczo, rzadziej w małych grupach. Pożywienie: Małe rybki i żaby, kijanki, robaki, ślimaki, owady wodne. Prócz tego pokarm roś linny - pędy roślin i nasiona trzcin. Pożywie nie jest częściowo zbierane z powierzchni wo dy, a częściowo zdobywane pod wodą w cza sie nurkowania. Perkozy mogą przepłynąć pod wodą do 50 m. Jeśli czują się zagrożone, uciekają w szuwary i tam zanurzają się pod wodę, tak że wystają im tylko dzioby i oczy. Inne informacje: W Europie Środkowej perkoz rdzawoszyi występuje przede wszystkim jako ptak przelotny. Pierwsze ptaki pokazują się w sierpniu, częściowo jeszcze w szacie godo wej, a częściowo w niepozornej spoczyn kowej. Pod koniec września, po zakończeniu pierzenia wszystkie są już w szacie spoczyn kowej. We wrześniu przelot osiąga swój punkt szczytowy, ale pojedyncze ptaki docierają je szcze w styczniu na duże jeziora na przed górzu Alp, gdzie próbują zimować. Trzymają się zwykle daleko od brzegu. W Polsce jest ptakiem lęgowym; gnieździ się bardzo nielicz nie w całym kraju.
Perkoz rogaty (Podiceps auńtus)
Wygląd: Trochę większy od zausznika - dłu gość ciała ok. 33 cm. W szacie godowej łatwo go rozpoznać po rdzawej szyi, czarnych boko brodach i rdzawoczerwonych czubach z piór. Zimą niepozornie szaro-biały. Od zausznika można go wtedy odróżnić po kształcie i kolo rze dzioba, który jest prosty, silny, czarniawoszary z żółtoczerwonym końcem. Głos od tra łującego do gdaczącego. Poza okresem toków niemy. Środowisko: Latem przebywają na zaroś niętych jeziorach słodkowodnych w strefie pół nocnych lasów iglastych, także na Islandii i w Ameryce Północnej. Czasami w okresie lęgowym można je spotkać na wolno płyną cych rzekach, rzadko na otwartej wodzie, ra czej wśród roślinności przybrzeżnej. Tereny zimowania są oddalone o 1000 km na południe od lęgowisk i znajdują się w środkowej i za chodniej Europie; tylko w Anglii o łagodnych zimach letnie i zimowe tereny stykają się ze sobą. Zimę spędzają zwykle na rzekach i brzegach morskich, nierzadko w basenach portowych. Pojedyncze ptaki zimują na niemieckich i szwajcarskich jeziorach na przedgórzu Alp. Wędrówka wiosenna przypa da na kwiecień i maj. Na terenach lęgowych ptaki pozostają do października. Wędrówka jesienna ma charakter ucieczki przed zimą. Perkoz rogaty jest ptakiem rzadkim. Najczęś ciej występuje jeszcze na pojedynczych, odosobnionych stanowiskach na Syberii. W Polsce gnieździ się bardzo rzadko i jedynie na Pojezierzu Augustowskim. Lęgi: Małe stawy i sadzawki bywają zajmowa ne zwykle przez jedną parę, na jeziorach w dogodnych zatokach zdarzają się małe kolo nie lęgowe. W maju i czerwcu słychać często „śpiewy" tokowe. Ptaki stają na naniesionym materiale gniazdowym i przyjmują różne efek towne pozy. Lęgi mogą rozpocząć się już
28
w maju albo dopiero w lipcu, głównie jednak w czerwcu. Gniazdo typowe dla perkozów: stosik ułożony z roślin wodnych. Budują gniazdo i wysiadują jaja oboje rodzice, zmieniając się mniej więcej co 5 godzin. W zniesieniu 3-6 jaj, zwykle jednak 4-5; są one początkowo białe, często o lekkim, zielonkawym odcieniu, szybko jednak przybierają barwę brudnobrązową od przegniłych szczątków roślin, z których zbudo wane jest gniazdo. Wysiadywanie trwa 22-25 dni. Opuszczając gniazdo rodzice przykrywają jaja wodorostami, jak robią to inne perkozy. Młode w pierwszych dniach chętnie przebywa ją w gnieździe, ale w razie najmniejszego za grożenia rzucają się do wody i szybko odpły wają. Większość piskląt wykluwa się pod ko niec czerwca, w sierpniu młode stają się samo dzielne i opuszczają rodziców. Pierzą się wte dy i odlatują w szacie młodocianej. W niej też pokazują się na brzegach Morza Bałtyckiego i Północnego. Ptaki dorosłe widziane w Europie Środkowej w tym czasie mają już niepozorną szatę spoczynkową. W marcu lub w kwietniu, czasami jeszcze w miejscu zimowania, przechodzą częściowe pierzenie, w czasie któ rego wyrastają im ozdobne pióra. Pod koniec okresu lęgowego, w sierpniu, następuje całko wite pierzenie. Najpierw wypadają ozdobne pióra na głowie, niemal jednocześnie lotki, tak że ptak jest przez jakiś czas niezdolny do lotu. Do października pióra odrastają i perkozy mo gą się szykować do zimowej wędrówki. Węd rują nocą, zwykle pojedynczo, rzadko parami lub w małych grupach. Pożywienie: Owady wodne, drobne skorupiaki, małe rybki, do tego rośliny wodne i ich nasiona w takiej ilości, że można mówić raczej o mie szanym pokarmie, aniżeli o dodatku roślinnym. Pływające po i w wodzie pożywienie jest zbie rane w czasie pływania lub z głębi wody w cza sie nurkowania. Jak wszystkie perkozy, perkoz rogaty chętnie zjada pióra, a w czasie pierze nia się pozostawia tylko duże lotki. Inne informacje: Wszystkie perkozy w ciągu dnia całymi godzinami namaszczają pióra tłu szczem z gruczołów kuprowych. Jest on roz prowadzany po piórach dziobem, a rozcierany na upierzeniu szyją, którą ptaki wyginają w przedziwny sposób.
Zausznik (Podiceps nigricollis)
Wygląd: Długość ciała ok. 30 cm. Od bardzo podobnego, lecz nieco większego perkoza ro gatego można go odróżnić w szacie godowej po czarnej szyi, w spoczynkowej po słabszym, lekko wygiętym ku górze dziobie. Donośny, dwusylabowy głos można usłyszeć przede wszystkim wieczorem podczas toków i w cza sie wędrówki. Bardziej nieufny niż perkoz rdzawoszyi. Środowisko: Ten piękny ptak z rubinowymi oczami jest w Europie Wschodniej najczę ściej spotykanym perkozem. W ostatnich kil kudziesięciu latach przesunął się z terenów południowo-wschodnich daleko w głąb Euro py Środkowej. Najchętniej przebywa na jezio rach i w zatokach, na wolno płynących wo dach z otwartą przestrzenią i bogatą florą podwodną - nie potrzebuje pasa trzcin. W czasie przelotu i w zimie można go spot kać na rzekach, jeziorach nizinnych, w lagu nach i zatokach morskich. Zausznik żyje tak że w Ameryce Północnej, w Afryce Wschod niej i Południowej, ale tamtejszy podgatunek nigdy nie zmienia szaty na spoczynkową. Je żeli kilka par znajduje się na jednym jezio rze, zakładają gniazda w sąsiedztwie tworząc kolonię. Na wschodzie znajdowano kolonie składające się nawet ze 150 par. Gniazda leżały tak blisko siebie, że nie można było między nimi przepłynąć łodzią. Są one typo we dla wszystkich perkozów, unoszą się na wodzie w pasie roślin z pływającymi po po wierzchni liśćmi. Pojedyncze pary gnieżdżą się z upodobaniem w pobliżu kolonii mew śmieszek. Toki są również zespołowym „przedstawie niem" w społeczności kolonijnej. Zaczynają się jeszcze na zimowisku i osiągają swój punkt szczytowy po przybyciu na wody lęgowe w okresie od marca do maja. W czasie toków oboje partnerzy wykonują te same figury,
30
przypominające taniec pingwinów czy bieg pa rami; odbywają się też śpiewy w duecie i toki pokopulacyjne. Lęgi: W maju i czerwcu, lęgi uzupełniające także w lipcu. Wysiadywanie 20-21 dni. W zniesieniu zwykle 4 jaja, przy czym samica „liczy" je dotykając brzuchem. Gdy tylko wy czuje 4 sztuki w gnieździe, przestaje składać jaja. Rzadko natrafiano na 3 lub 5, wyjątkowo na 6 jaj w jednym zniesieniu. Młode, zwycza jem perkozów, w pierwszych dniach są „wo żone" na grzbiecie, w czasie nurkowania bra ne pod skrzydła. Jaja są, jak u innych per kozów, początkowo zielonkawobiałe, lecz bru dzą się szybko, ponieważ perkozy opuszcza jąc gniazdo przykrywają je na wpół zgniłymi roślinami. W ciepłe dni rodzice chętnie wysta wiają je na słońce. W upierzeniu pisklęcym widać jedynie niewy raźne prążki. W sierpniu młode usamodziel niają się. Wkrótce potem tracą część swojego młodzieńczego upierzenia i pierzą się w szatę spoczynkową. W zimie można je odróżnić od o 3 cm mniejszego perkozka po bardziej wy prostowanej szyi. Dorosłe ptaki pełne pierze nie przechodzą wczesną jesienią; zaczyna się ono od utraty piór ozdobnych, a potem ptaki stają się niezdolne do lotu, ponieważ wypada ją im w skrzydłach jednocześnie wszystkie lotki. Ptaki, które wysiadują jaja z lęgu uzupeł niającego i w sierpniu wychowują jeszcze młode, pierzą się później niż ptaki, które ukoń czyły wysiadywanie o zwykłej porze. Od mar ca do kwietnia przechodzą częściowe pierze nie, zaczęte jeszcze na terenach zimowania i znów ukazują się w swojej wspaniałej szacie godowej. Pożywienie: Zausznik szuka pożywienia pływając lub nurkując na otwartych wodach. W lecie poluje na owady wodne, drobne skoru piaki, ślimaki, kijanki i małe ryby; zjada też części roślin. Inne informacje: Zauszniki są migrantami noc nymi - wędrują głównie nocą. Mogą poderwać się do lotu tylko z wody; w czasie lotu widocz ne jest białe „lusterko" na skrzydłach. Jesie nią zbierają się na wybranych jeziorach, aby wspólnie przechodzić pierzenie. W Polsce gniazduje nielicznie w całym kraju.
Perkozek (Tachybaptus ruficollis)
Wygląd: Tutów wielkości pięści; najmniejszy ze wszystkich perkozów i jeden z najmniejszych naszych ptaków pływających. W szacie godo wej nie ma czubków z piór, gardło i szyja są rdzawoczerwone. W kącie dzioba jasnożółta, goła skóra. Poza okresem godowym niepozor nie szarobrązowy z ciemniejszym wierzchem. Długość ciała 27 cm. Szyja w porównaniu z tu łowiem krótsza niż u pozostałych perkozów. Odzywa się w czasie toków jasnym głosem i łatwiej wtedy usłyszeć niż zobaczyć tego skry tego i bojaźliwego ptaka, który chowa się zwyk le wśród roślin przybrzeżnych. Młode mają prążki podobnie jak inne gatunki perkozów. Środowisko: Poza Europą występuje także w tropikalnej Afryce, w środkowej i południo wej Azji aż po Australię. W Europie Środkowej do niedawna najczęstszy perkoz, dziś jego tereny lęgowe gwałtownie się kurczą. W okre sie lęgowym przebywa na stawach, jeziorach, mieliznach i płyciznach, na rzekach i rowach z wodą o mulistym dnie i gęstej roślinności przybrzeżnej. W Europie Środkowej ptak cało roczny; część ptaków odlatuje od września do listopada w kierunku płudniowo-zachodnim, na ich miejsce przylatują perkozki z terenów północnych. Zimą można je zobaczyć na wszystkich wolnych od lodu wodach. W srogie zimy wiele ich ginie. W Polsce najliczniejszy jest na niżu. Jak wszy stkie perkozy krajowe, perkozek znajduje się pod ochroną. Lęgi: Toki nie są tak widowiskowe jak u więk szych perkozów. Partnerzy płyną ku sobie, obracają się raz w jedną, raz w drugą stronę, ustawiają się wyprostowane na wprost siebie lub płyną obok siebie. Najciekawszy jest ich częsty „śpiew" w duecie. Oprócz tego part nerzy pokazują sobie wzajemnie w dziobie materiał na gniazdo. Specjalnie do aktu kopu lacji oboje partnerzy budują gniazdo z pły
32
wających roślin wodnych. Po zapłodnieniu sto ją oboje jeszcze przez kilka sekund nierucho mo obok siebie. Czasami dochodzi do ponow nego parzenia, ale tym razem zachowania są odwrotne, tak że nie można rozróżnić płci pta ków podobnych do siebie zewnętrznie. To za dziwiające zachowanie jest jedyne w swoim rodzaju wśród wszystkich ptaków na świecie. W marcu, ale częściej w kwietniu, para perkozków, która przeważnie trwa w małżeństwie przez wiele lat, zajmuje swoje terytorium lę gowe i przepędza z niego inne perkozki. Zwy kle wystarczają groźne gesty, ale czasami na granicy terytoriów dochodzi do zaciętych bó jek z dziobaniem i deptaniem. W Europie Śro dkowej można natrafić na gniazda perkozków od maja do końca lipca. Znajdują się zwykle w niedostępnym gąszczu trzcinowiska, ale są tak usytuowane, że ptaki mogą zawsze do nich dopłynąć. Czasami jednak gniazda pływają na otwartej wodzie. Zbudowane jak u wszystkich perkozów - jest to stosik mokrych roślin, a je go większa część leży pod wodą. Niektóre pary wyprowadzają dwa lęgi w roku. Zdarza się, że dochodzi wtedy do lęgów „na zakład kę" - to znaczy, że jeden z partnerów wysia duje już jaja z drugiego lęgu, a drugi jeszcze wodzi podrośnięte młode z pierwszego lęgu. Zwykle jednak oboje partnerzy zmieniają się przy wysiadywaniu jaj mniej więcej co pół godziny. Nowo przybyły partner poprawia gniazdo, zanim usiądzie na jajach. Przypusz cza się, że także ciepło powstałe w wyniku gnicia roślin przyczynia się do ogrzewania jaj. W zniesieniu zwykle 4 jaja, wysiadywanie trwa ok. 20 dni. Ponieważ perkozki z reguły zaczy nają wysiadywanie od drugiego jaja, młode nie wykluwają się tego samego dnia. Od po czątku potrafią pływać i w niebezpieczeństwie rzucają się do wody. W razie potrzeby potrafią zanurkować już pierwszego dnia po wykluciu. Pierwsze dni spędzają w gnieździe, ale bywa ją także noszone na grzbiecie przez rodziców i brane pod skrzydła przy nurkowaniu. Pożywienie: Pokarm znajdują na powierzchni wody lub pod wodą. Mniejsze zdobycze poły kają pod wodą, z większymi wypływają na powierzchnię. Główne pożywienie to owady wodne, części roślin, ślimaki i małe rybki.
Rząd: rurkonose (Procellariiformes) Rurkonose to niezwykła nazwa pewnej gru py spokrewnionych ptaków. Pochodzi ona od rogowych, rurkowatych nozdrzy na gór nej szczęce dzioba zakończonych otworami nosowymi. Charakterystyczna budowa tego organu wiąże się ze znajdującymi się tam gruczołami solnymi. Za ich pomocą ptaki mogą odciągać czystą wodę z wody mors kiej, a zagęszczony roztwór soli wydalany jest przez otwory nosowe; odciągnięta wo da z niewielką zawartością soli zostaje wchłonięta przez tkanki ciała. Jest to waru nek przeżycia w tym środowisku: wszystkie rurkonose są ptakami morskimi, które żyją na oceanach daleko od brzegu. Tylko na czas lęgów przylatują na ląd stały lub wy spy. Większość gatunków żyje na południo wej półkuli. Jeszcze jedną osobliwością tych ptaków jest wytwarzanie w żołądku brzydko pachnącej, piżmowej, płynnej sub stancji; ptaki wystrzykują ją w razie zagro żenia na odległość metra w kierunku wroga. Na mrozie zastyga ona jak wosk w długo cuchnącą masę. Wśród rurkonosych są pta ki różnej wielkości - od nawałnika burzowe go wielkości jaskółki po albatrosa wielkości gęsi - największego morskiego ptaka lot nego. Barwy upierzenia - od smolistoczarnej po białą, podobnie jak u alk, mew i rybitw. Życie na wodzie nie dopuszcza żad nych jaskrawych kolorów. Dziób rurkono sych jest z boku spłaszczony, raczej prosty, na końcu haczykowato zakrzywiony. Nogi słabe, przednie palce połączone błonami pławnymi, pazur tylny zakrzywiony. Znako mita umiejętność latania czyni je wytrwały mi lotnikami. Duże ptaki szybują bez wysił ku wykorzystując zręcznie niewielkie nawet prądy powietrza powstające nad grzbietami fal. Podczas ciszy, czyli bezwietrznej pogo dy, albatrosy opuszczają się na wodę. Poza okresem lęgowym ptaki latają w zu pełnie przypadkowym kierunku, jakby koczowały po bezkresnych oceanach; mają
34
jednak cudowną zdolność odnajdywania drogi do „domu" i nieomylnie powracają na tę wyspę, na której się wykluły. Przypu szcza się, że w ostatnie noce przed wylo tem młode ptaki wychodzą z komór lęgo wych i zapamiętują swoją wyspę po poło żeniu gwiazd. Po ziemi poruszają się prze de wszystkim mniejsze gatunki, ale też z dużym trudem; prawie nie potrafią utrzy mać się na nogach, więc ślizgają się na brzuchu, wykorzystując przy tym skrzydła i nogi. Wszystkie gatunki rurkonosych tworzą nie raz ogromne kolonie. Gatunki europejskie lęgną się zwykle w gniazdach ukrytych w ziemi lub w szczelinach skalnych. Wszy stkie składają jedno jajo, które może osią gać 1/4 ciężaru matki. Instynkt budowania gniazd jest słabo rozwinięty. Jaja znoszo ne są często na gołą ziemię, w koloniach zwykle jednocześnie. Wysiadują oboje ro dzice. Trwa to wyjątkowo długo: od 36-40 dni u najmniejszych gatunków do ponad 2 miesięcy u największych. Młode wyklu wają się ślepe, ale pokryte gęstym pu chem. Większość rodziców przylatuje do gniazd nocą, a dnie spędzają daleko na morzu. Mimo to w jasne polarne noce wie le ptaków pada ofiarą wydrzyków. Rozwój piskląt - od momentu wyklucia się - trwa także bardzo długo: małe gatunki potrzebu ją do wylotu z gniazda i osiągnięcia samo dzielności ok. 70 dni, duże gatunki - ponad 6 miesięcy. Pisklęta pobierają pokarm z dzioba jednego z rodziców, który zwykle pojawia się w nocy tylko jeden raz. Jednak pisklętom to wystarcza, gdyż po odpowied nio długim czasie stają się bardzo tłuste i rodzice mogą je opuścić. Kilka dni po odlocie dorosłych ptaków młode wylatują, czasami jednocześnie w jedną noc, na morze. Rurkonose zdobywają pokarm z po wierzchni wody. Jedynie burzyki potrafią zręcznie nurkować.
Fulmar (Fulmarus glacialis) Od pewnego czasu lęgnie się także na Hel, golandzie. Lęgi: Fulmar gnieździ się w koloniach, często olbrzymich, zwykle w towarzystwie innych pta ków morskich. Kolonie takie bywają nazywane „ptasimi bazarami". Znajdują się z reguły na ścianach skalnych (spryskiwanych z olbrzymią siłą falami morskimi), aż do wysokości kilku Wygląd: Na pierwszy rzut oka podobny do set metrów. mewy, ale nie spokrewniony z nią bliżej, łatwo W marcu i w kwietniu ptaki pojawiają się go odróżnić po zupełnie innym locie. Mewy w pobliżu skał lęgowych, początkowo jednak lecą płynnie, jakby wiosłowały skrzydłami, nie siadają na nich. Samce przybywają pierw chwilami tylko szybując, fulmar trzyma skrzyd sze. Toki odbywają na wodzie podnosząc ryt ła przy szybowaniu sztywno rozpostarte micznie ciała, bijąc skrzydłami i wydając i przechyla ciało raz na jedną, raz na drugą okrzyki. Fulmary z Pacyfiku dodatkowo otwie stronę. Leci zwykle tuż nad wodą. Sunie ele rają szeroko dzioby pokazując partnerowi jasgancko i niezmordowanie za wznoszącymi się krawopomarańczowe gardło. i opadającymi falami. Uderzenia skrzydeł są Składanie jaj w maju. W zniesieniu jedno jajo, krótkie i szybkie. Na wodzie płynie lekko jak większe od kurzego, wysiadywane przez obo korek i z łatwością wznosi się w powietrze po je partnerów, zmiana następuje co kilka dni. krótkim rozbiegu. Może także startować bez Na skalnych ścianach fulmary zajmują zwykle pośrednio z ziemi. najwyższe piętra. Swoich konkurentów do Występują dwie odmiany ubarwienia, gniazda opluwają oleistą, przezroczystożółtą prawie bez fazy przejściowej między nimi. wydzieliną z żołądka. Poszkodowane bywają Jedna jasna - spód biały, a grzbiet i pokrywy najczęściej mewy trójpalczaste i maskonury, skrzydłowe srebrnoszare, druga ciemna - pra które nierzadko giną w tej walce. Broniąc się wie jednolicie ciemnoszara. Długość ciała ok. fulmary plują na napastnika celnie na odleg 47 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 112 cm, ciężar łość 50—100 cm. Mogą pluć kilka razy bez ok. 800 g. Ptak bardzo towarzyski i hałaśliwy, przerwy, ale z coraz mniejszą wydajnością. z daleka słychać jego głos podobny do gdaka Wydzielina ma odrażający zapach zgnilizny. Również podrośnięte pisklęta rozporządzają nia lub gęgania. tą bronią. Młode wykluwają się w połowie Środowisko: Morza północne od granicy lodów czerwca pokryte bardzo grubym puchem, któ na północy po wybrzeża Bretanii na południu. ra w odmianie jasnej jest biała i szara, W okresie lęgów ptaki nie odlatują dalej niż na a w ciemnej - dymnoszara. Po 6-8 tygodniach odległość 30-40 km od kolonii, poza tym okre przynoszenia młodym pokarmu rodzice od sem przebywają na otwartym morzu. Gdy ma latują na pełne morze, a młode nieco później rynarze widzą mewy, wiedzą, że niedaleko - mając 50-60 dni - rzucają się ze skał i, jest ląd; w przypadku fulmarów muszą się jeszcze nie umiejąc latać, pływają po morzu. jeszcze uzbroić w cierpliwość, Fulmary chęt Żywią się planktonem z powierzchni morza. nie towarzyszą łodziom rybackim i walczą ze Pożywienie: Ryby, ślimaki, skorupiaki, padlina sobą o odpadki. Fulmar był dawniej ptakiem i odpadki. Pokarm zbierają z powierzchni wo dalekiej północy. Zamieszkuje najbardziej wy dy. W czasie bójek o odpadki ze statków ryba sunięte na północ kolonie ptaków morskich na ckich można usłyszeć głos tych zwykle mil północy na Grenlandii, tuż przy granicy lodów. czących ptaków. W ciągu ostatnich 100 lat przesunął swoje tereny lęgowe daleko na południe i bardzo się rozmnożył. Dzisiaj jest uważany za ptaka naj częściej występującego na Morzu Północnym. Szacuje się, że jego populacja sięga miliona.
36
Burzyk północny (Puffinus puffinus) Lęgi: Samiec i samica wspólnie wygrzebują norę lęgową głęboką do 1,5 m lub poprzestają na głębokiej szczelinie skalnej czy norze wśród głazów na wybrzeżu. Gniazda mają skąpą wyściółkę ze żdżbeł i ości, często jajo leży na gołej ziemi. Jest matowobiałe, ma do 6 cm długości, waży ok. 40 g. Brzydko cuch nie. Składane jest zwykle na początku maja, oboje rodzice zmieniają się przy wysiadywa niu co kilka dni. Po ok. 50 dniach, zwykle w połowie czerwca, wykluwa się pisklę, po kryte gęstym puchem. Jest ogrzewane jescze ok. 10 dni, a karmione przez 60 dni, zwykle raz dziennie. W dzień kolonia sprawia wrażenie opuszczonej, tylko w pobliżu nory można usły szeć ciche, ochryple brzmiące tony. O zmierz chu powracają do kolonii dorosłe ptaki: wtedy rozbrzmiewają tam bzyczące, śpiewające i bu lgoczące głosy. W końcu sierpnia rodzice od latują na morze. Młode pozostają jeszcze 2 ty godnie w norze lęgowej.
Wygląd: Trzy podgatunki (oprócz wymienio nych jest jeszcze pacyficzny), które różnią się od siebie stopniem ubarwienia boków grzbietu i brzucha. Od innych, rzadszych petreli euro pejskich mórz, burzyk północny odróżnia się wielkością (długość ciała ok. 35 cm): jest tak duży jak śmieszka i trochę większy od gołębia miejskiego. Skrzydła długie i wąskie, w locie trzymane nieruchomo. Dziób czarny. Środowisko: Poza okresem lęgowym prze bywa na dalekim morzu niewidoczny od strony lądu. Od połowy marca aż do jesieni ptaki wracają do bardzo gwarnych i liczebnych ko lonii lęgowych na skalistych wyspach, miejs cami także na stałym lądzie. Burzyk żółtodzioby (Calonectris diomedea) t>'' f^jf" Wygląd: Długość cia', / fi! ła ok. 46 cm, podoJ5 i-uf bnre jak u fulmara. Wierzch rówomiernie mQ^Cx\ ( r j j K J&^ brązowoszary bez lrj£"f^iL «^~~ ciemnej czapeczki. ^ - ~ - ; * ^ 0 ^ Dziób żółty. Środowisko: Oceany. Niezmordowanie szybują i latają nad falami, niemal je muskając, a czasami przebijają się przez ich spienione grzebienie. W locie zbie rają różne organizmy morskie z powierzchni wody. Czasami odpoczywają siedząc na wo dzie lub wiosłują energicznie łapami w poszu kiwaniu pożywienia. Nie boją się ani ludzi, ani statków. W okresie lęgowym tworzą gęstą ko lonię, czasem dosyć wysoko na skalistych brzegach. W tych „ludnych" koloniach wraz z zapadnięciem zmroku rozlega się gwar pła czliwie lamentujących głosów, dochodzącących zarówno z góry, jak i z głębi ziemi, gdyż ptaki lęgną się w wygrzebanych przez siebie norach lub w szczelinach. Czasami spotyka 38
się kolonie wspólne z burzykiem północnym. Lęgi: W zniesieniu 1 matowobiałe, pachnące piżmem jajo, które na zmianę wysiadują oboje rodzice przez 4 tygodnie. Początek lęgu: ko niec maja lub pierwsze dni czerwca. Pisklę wykluwa się pokryte gęstym puchem. Rośnie bardzo wolno i pokazuje się u wejścia do nory dopiero w październiku. Jest wtedy bardzo grube i tłuste i waży więcej niż rodzice, którzy je w tym czasie opuszczają. Rośnie dalej dzię ki zapasom w swoim „spichrzu tłuszczowym", pierzy się w zgrabnego, młodego ptaka i pew nej nocy - najpóźniej w listopadzie - wylatuje na pełne morze. Pożywienie: Rybki, morski plankton, małże, śli maki i małe skorupiaki, a także strzępy glonów. Pożywienie zbiera dziobem częściowo w cza sie pływania w kółko z lekko uniesionymi nad powierzchnią wody skrzydłami lub w locie tuż nad lustrem wody. Angielska nazwa tego burzyka shearwater tłumaczona dosłownie jako „wodny wędrowiec" pochodzi prawdopodobnie od takiego zachowania.
"f •w
m
w
:
w
Nawałnik burzowy (Hydrobates pelagicus)
ciemna odmiana fulmara
Wygląd: Długość ciała 15 cm (nieco większy od jaskółki); najmniejszy ze wszystkich ptaków morskich. Przypomina oknówkę, nie ma je dnak rozwidlonego ogona. Biały kuper, ja śniejszy pas na skrzydłach. Nogi czarne. W nocy w kolonii lęgowej rozlegają się ich głosy przypominające warczenie. Nawałniki mają zwyczaj towarzyszyć statkom szybując nad nimi gromadnie. Środowisko: Nawałnik burzowy spędza prawie całe swoje życie nad morzami i oceanami. Wznosi się i opada w charakterystycznym lo cie trzepoczącym tuż nad falami, nigdy nie spryskany wodą. Obserwatorowi wydaje się,
że ptak stale opuszcza się coraz niżej dotyka jąc prawie wody, leci jednak dalej - i tak spędza całe dnie. Szczególnie ożywia się o zmierzchu, gdy drobne zwierzęta morskie dążą ku powierzchni wody. Od czasu do czasu pływa także jak mewa. Lęgi: Gnieździ się w małych lub średnich kolo niach na skalistych wyspach, gdzie wysiaduje jaja zwykle w głębokich szczelinach skalnych, czasami w stosach kamieni lub gruzowiskach, a nawet w wygrzebanych przez siebie norach na torfiastych glebach wyżynnych. Jeżeli jakiś spóźniony śnieg przysypie wejścia do nor, wiele lęgów ginie. Duże szkody w koloniach lęgowych wyrządzają też szczury, koty i psy. Inne informacje: Nie przedstawiony na zdjęciu nawałnik duży (Oceanodroma leucorhoa) jest trochę większy od nawałnika burzowego i ró żni się od niego lekko widlowato wyciętym ogonem. Nie towarzyszy on statkom, lecz leci swoją drogą typowym dla niego skacząco-zygzakowatym lotem.
Nawałnik żółtopletwy (Oceanites oceanicus) Wygląd: Nieco więk szy od poprzedniego; długość ciała 18 cm. W przeciwieństwie do nawałnika burzowe go szybuje często w czasie lotu stopy z żółtymi błonami pławnymi wystają poza prosto przycięty ogon. Wydaje się czasem, jakby ptak biegał po fa lach. W rzeczywistości zanurza on jedną lub obie stopy w wodzie, aby zahamować w locie, gdy wyśledzi jakąś potencjalną zdobycz. Środowisko: Gnieździ się kolonijnie w mi lionach sztuk na wyspach wokół Oceanu Antarktycznego i jest jednym z niewielu ptaków, które przylatują do nas latem z południowej półkuli uciekając przed tamtejszą zimą. Ptak otwartych oceanów, tylko wyjątkowo można go spotkać na wybrzeżu. Na lądzie ptaki śliz gają się na brzuchu pomagając sobie nogami i skrzydłami. Zagrożone bronią się plując w kierunku wroga wydzieliną żołądka, która
40
Nawałnik duży
Nawałnik żółtopletwy
jest podobna do tranu. Lęgi: Jedno duże białe jajo złożone w roz padlinie skalnej lub norze w ziemi. Wysiady wanie trwa ok. 40 dni. Okryte srebrzystoszarym puchem pisklę przed wylotem i usamo dzielnieniem się jest bardzo tłuste i o wiele cięższe od swoich rodziców. W dawnych, bie dniejszych czasach młode ptaki suszono, przebijano sztyletem i używano jako świec do oświetlenia. Pożywienie: Małe mątwy, rybki, małe sko rupiaki, ślimaki zbierane z powierzchni wody. Potrafią także nurkować: na krótko, gdyż woda wypycha je jak korek. Są aktywne głównie o zmierzchu i nocą.
/ "
41
Pelikan różowy (Pelecanus onocrotalus)
Wygląd: Można go pomylić jedynie z pe likanem kędzierza wym, gdyż oba ga tunki mają na głowie zmierzwiony czubek z piór. Pelikan ró Pelikan różowy żowy ma jednak żółtą kieszeń podżuchwową, nogi koloru cielistego i czerwone oczy. W okresie lęgowym upierze nie o odcieniu lekko różowym. Skrzydła - roz postarte - są od góry czarne, od dołu mają czarny pas na tylnym brzegu sięgający aż do tułowia. Długość ciała ok. 150 cm. Środowisko: Rozległe bagna z rozproszonymi płytkimi jeziorkami, płaskie, ciepłe jeziora, w Afryce także laguny i wolno płynące rzeki, delty rzeczne. Europejskie pelikany różowe są ptakami wędrownymi; część z nich wędruje przez Egipt do równikowej Afryki, a część także do Azji. Ich liczba w Europie szacowana jest na 3000 par. Lęgi: Wszystkie gatunki pelikanów gnieżdżą się gromadnie; pelikan różowy jest wyjątkowo towarzyski i tworzy często ogromne kolonie: najsłynniejsze są w delcie Dunaju, na jeziorze Kus (Manyas) w Turcji i jeziorze Srebyrna w Bułgarii. Gniazda znajdują się zwykle w trzcinach tuż przy otwartej wodzie, tak że pelikany, które nie są dobrymi piechurami, mogą prawie do nich dopłynąć. W okresie lęgowym na czole dorosłych ptaków tworzy się półkolista, różowa wypukłość. W maju samica składa 2-3, czasami 4, rzadko 5 jaj, do gniazda zbudowanego z łodyg trzciny i różnych gałązek. Jaja mają ok. 9 cm długo ści, są niebieskawoszare z bardzo chropowatą skorupą.W wysiadywaniu mają równy udział oboje rodzice. Trwa ono ok. 30 dni lub nieco dłużej. Młode karmione są ze skórzastej kie szeni dzioba nadtrawionymi rybami. Gdy są
42
większe, same sięgają po pożywienie wkłada jąc głowę i szyję głęboko w tę kieszeń. Pisk lęta wykluwają się nagie i czarne, dopiero po 8-14 dniach wyrasta im ciemny puch. Mając 12-15 tygodni zaczynają samodzielnie łowić ryby i latać. Przed wylotem z gniazda odkłada im się gruba tkanka tłuszczowa i ważą wów czas do 14 kg, tj. o 1/3 więcej niż ptaki doros łe. W szacie młodocianej wierzch ciała jest żółtawobrązowy, a spód biały. Zdolne do roz rodu stają się dopiero w trzecim lub w czwar tym roku życia. Do tego czasu w porze lęgo wej trzymają się w młodzieńczych grupach na uboczu kolonii lęgowych ptaków dorosłych. Pożywienie: Pelikany są prawie wyłącznie rybożerne; ich szczególnie skuteczną metodą jest połów zespołowy. Postępują przy tym róż nie, zależnie od środowiska. Zwykle wiele pta ków tworzy w pobliżu brzegu szpaler i bijąc skrzydłami płyną do brzegu przepłaszając ry by na płytką wodę. Potem wszystkie jednocze śnie wkładają dzioby do wody z kłębiącymi się tam rybami. W głębszej wodzie płyną przez pewien czas w szyku V, potem szybko tworzą koło i znowu jednocześnie zanurzają dzioby w wodzie. Pożywienie mogą zdobywać 50, a nawet 100 km od kolonii lęgowych. Inne informacje: Pelikany mogą się wznieść w powietrze tylko po dłuższym rozbiegu z wo dy. W ogrodach zoologicznych, gdzie brakuje odpowiedniej przestrzeni, nie trzeba im pod cinać skrzydeł. W powietrzu poruszają się pe wnie i elegancko. Lecą w ukośnych kluczach zmieniając stale kolejność; latają lotem czyn nym (wiosłującym) lub ślizgowym, mogą też nagle wzbić się w górę. Wielkie stado krążą cych pelikanów na tle zachodzącego słońca to niezwykłe i niezapomniane widowisko. Majes tatycznie uderzając skrzydłami dosłownie pły ną w powietrznu. W locie układają szyję w for mie litery S.
43
Pelikan kędzierzawy (Pelecanus crispus) Wygląd: Nieco więk szy od pelikana różo wego; upierzenie ze £$i%Ly< srebrnoszarym nalo ś=K\S i tem; nawet z daleka r r-O *~*~\ łatwo go odróżnić od pelikana różowego, rr&\ Czub z piór wyższy i bardziej wydłużony, kieszeń pod dziobem pomarańczowoczerwona, stopy szare, oczy żółte. W locie białe skrzydła z ciemnymi koń cami. W szacie młodocianej wierzch brązowawoszary, spód biały.
ty-
S*^
xi^4^w
Środowisko: W wielu miejscach zamieszkuje te same obszary co pelikan różowy, ale nie przyłącza się do jego stad. W delcie Dunaju gnieździ się wprawdzie w kolonii pelikanów różowych, ale trzyma się na obrzeżu i tworzy własne stada. Poza tym zadomowił się także na wielu mniejszych jeziorach, jak jezioro Prispansko w Macedonii. Jego stan liczebny w Europie szacuje się na ok. 1000 par. W his torycznych czasach zamieszkiwał także nad dolnym Renem. Prawdopodobnie został wy trzebiony przez człowieka, który wybierał mu jaja z gniazd do celów kulinarnych, i tym samym jest pierwszym ptakiem, który został w Europie Środkowej wytępiony. Południowoeuropejskie pelikany kędzierzawe opuszczają w sierpniu tereny lęgowe i odlatu ją na zatoki u zachodnich wybrzeży Grecji oraz nad deltę Nilu. W marcu, wcześniej niż pelikany różowe, powracają na swoje tereny lęgowe. Lęgi: Pelikan kędzierzawy gnieździ się w mniejszych koloniach niż pelikan różowy i miewa kolonie także na jeziorach średniej wielkości. Gniazda leżą zwykle bardzo blisko siebie, częściowo w pasie trzcin, czasami na małych wyspach lub na drzewach. W ciągu całego okresu lęgowego ptaki rozdeptują gniazda, tak że w końcu powstaje jedna wspó lna platforma. Wysiadują na zmianę oboje ro dzice dokładnie 30 dni; młode przychodzą na świat nagie i czarne. Dopiero po 2 tygodniach wyrasta im białawy puch. Wkrótce potem two rzą się „przedszkola", tzn. młode z różnych rodzin łączą się w ścisłe grupy, w których mogą się znaleźć ptaki w różnym wieku. Kar
44
mione są przetrawionymi rybami z kieszeni pod dziobem rodziców. Młode pozostają 3-4 miesiące w gnieździe i na krótko przed wylo tem osiągają swój maksymalny ciężar - ok. 14 kg. W pierwszych latach życia mają popielato szarą szatę młodocianą, dojrzałość do rozro du osiągają zwykle w czwartym roku życia. Podczas gdy dorosłe pelikany są milczące lub prawie nieme, młode robią wiele hałasu, be cząc i chrząkając, ale milkną, gdy tylko po czują się zagrożone. Mając 3 tygodnie mogą już uciekać do wody, po 10 tygodniach zaczy nają łowić ryby w pobliżu gniazd. Pisklęta po wykluciu się mają wąski i krótki dziób, który pełną długość osiąga dopiero po 8 mie siącach. Pozostaje on zawsze miękki. Między kośćmi dolnej części dzioba (żuchwy) rozpięta jest bardzo rozciągliwa skóra tworząc coś w rodzaju worka lub kieszeni. Górna część dzioba jest zakończona haczykiem, zwanym często paznokciem, którym ptak może zamy kać dziób. Pożywienie: Pelikany kędzierzawe są rybożerne i stosują te same sposoby połowu, co peli kany różowe. Ptaki te utrzymują się na wodzie lekko jak korek, dobrze pływają, trzymając przy tym skrzydła lekko rozłożone. Zanurzając dziób w wodzie mogą zaczerpnąć w kieszeń ok. 13 litrów wody wraz z rybami. Następnie zamykają dziób i wyciągają go powoli z wody, nabrana woda wypływa z boków dzioba. Po trafi on łowić ryby do 2 kg, które długo trzepo cą się w kieszeni dzioba. Może on także po krótkim wyprostowaniu się wskoczyć do wody i głębiej sięgnąć, niż pozwala mu na to dłu gość szyi i dzioba.
V
Inne informacje: Pelikany tworzą osobną rodzinę w rzędzie pełnopłetwych (Pelecaniformeś), do którego zalicza się tak różne ptaki, jak kormorany, głuptaki, fregaty i faetony.
45
Głuptak (Sula bassanaj r^^f" I WySl'^1 Ptal< mors ki ifcjy-''' wielkości gęsi (ok. ^ | Ł yV 92 cm) o rozpiętości i ^ŹjP^rT ( skrzydeł ok. 175 cm, \ - .; ~^r biały z czarnymi końl ^ ^ f c t ^ S ^ — cami skrzydeł; młode [>ri_Jiąj^\CC-^i ptaki w pierwszych £• ^—— = —'-' latach mniej lub bar dziej brązowo upstrzone. Lata zwykle na wy i chowając dziób w pióra na piersi. Na ten sokości 20 m szybko uderzając skrzydłami, znak zwycięzca zostawia go w spokoju. Wysia chwilami szybując; z dala od kolonii lęgowych dują oboje rodzice. Ptaki zmieniające się zwykle samotny. mniej więcej co 24 godziny przekazują sobie Środowisko: Poza okresem lęgowym nie moż pozdrowienia ożywioną gestykulacją. Rytuał na ich zobaczyć z brzegu, choć rzadko oddala zaczyna się od przyniesienia przez przybywa ją się więcej niż 200 km od lądu stałego. jącego ptaka wiązki materiału na gniazdo, po Tworzą ok. 30 dużych kolonii, z których ponad tem następuje długo trwające potrząsanie gło tuzin znajduje się na Wyspach Brytyjskich, wą. Odlot z gniazda udaje się często dopiero 2 na wybrzeżu norweskim i 2 na wybrzeżu po rozbiegu przez teren gniazd sąsiadów. Aby Bretanii. Dalsze kolonie znajdują się na Islan poinformować o pokojowym zamiarze inne dii, w Ameryce Północnej, koło Australii, No ptaki, głuptak przed odlotem patrzy demon wej Zelandii i Ameryki Południowej. Niektórzy stracyjnie w chmury. Jeżeli jakaś para opuści zoologowie uważają głuptaki południowych swoje gniazdo nawet na krótko, sąsiedzi na mórz za osobny gatunek. Dorosłe ptaki popu tychmiast je zdemontują. Pisklęta wykluwają lacji północnoatlantyckiej poza okresem lęgo się czarne, nagie i ślepe. Po 10 dniach wyras wym są ptakami koczującymi i gromadzą się ta im biały puch i od tej pory nie potrzebują przede wszystkim tam, gdzie jest dostatek ryb. już matczynego ciepła. Są karmione mniej Młode ptaki natomiast podejmują dalekie węd więcej 3 razy dziennie; same biorą sobie je rówki w kierunku południowym i docierają aż dzenie z gardzieli rodziców. W sierpniu, gdy pisklęta mają już 75 dni, rodzice zaprzestają do wybrzeży zachodniej Afryki. Wiele głuptaków lęgnie się w koloniach liczą karmienia; młode ważą wtedy ponad 4 kg, cych 100 lat, zawsze położonych na wyspach. o 1 kg więcej od dorosłych ptaków. Pozostają Do przełomu wieku, gdy kolonie były bezlitoś jeszcze jakiś czas w gnieździe, a następnie nie plądrowane, a głuptakom groziło wyginię rzucają się ze skał w morze. 10 dni pływają cie, wszystkie ocalałe miejsca lęgowe znajdo niesione prądem fal, potem zaczną latać i ło wały się na niedostępnych stromych brzegach wić ryby. Młode są w pierwszym roku życia morskich. Dzisiaj liczba tych ptaków znacznie brązowe, w drugim - głowa i szyja stają się białe, w trzecim są białe z czarnobrązowymi wzrosła. plamami. Lęgi: Od lutego głuptaki zbierają się przed wyspami lęgowymi, ale zwykle dopiero Pożywienie: Gdy głuptak wyśledzi rybę, pikuje w kwietniu budują z wodorostów i resztek pionowo w dół z wysokości 10-40 m. Począt wyrzuconych przez morze gniazdo wielkości kowo steruje skrzydłami, potem zakłada je do kosza, na którym wysiadują 1 jajo (8 cm długo tyłu i uderza w fale z szybkością 100 km/godz. ści) przez 42-45 dni. Trzymają je troskliwie Pod wodą wiosłuje stopami i nurkuje do głę między nogami, których płetwiaste stopy są bokości 15 m. szczególnie ciepłe w tym okresie. Gniazda leżą tak blisko siebie, że wysiadującym pta kom nie wystarcza miejsca na pielęgnację piór dziobami. Często dochodzi do bójek. Przegrywający poddaje się opuszczając głowę 46
Upierzenie młodociane
47
Kormoran (Phalacrocorax carbo)
, In ^ «' L £V ^g^#^
kty, ciemno ubarwiony ptak pływający; długość ciata ok.
^ ' - r 4 v ' v V ^ i ^ - t skrzydeł ok. 140 cm. ^ c ^ L J ^ ^ C ^ p, y wa g^boko zanu-* ŁI rzony w wodzie, po trafi godzinami siedzieć z rozpostartymi skrzy dłami na palach lub gałęziach nad wodą. Syl wetka w locie przypomina krzyż dzięki długie mu ogonowi i szyi wysuniętej do przodu. Kor morany lecą często w długich, ukośnych i po falowanych kluczach. Środowisko: Obfitujące w ryby wody śródlądo we: słodkie, słonawe i słone, a także wybrzeża morskie. Dawniej ptaki bardzo rozpowsze chnione, w zeszłym stuleciu wytrzebione jako rzekome szkodniki w rybołówstwie. Wraz ze wzrostem społecznego przekonania o ko nieczności ochrony przyrody również kor morany zostały objęte ochroną. Obecnie ist nieje w Europie Środkowej kilka szybko roz rastających się kolonii lęgowych tych ptaków, np. nad jeziorem Speicher koło Monachium. W Polsce największa kolonia znajduje się w Kątach Rybackich przy ujściu Wisły. Istnieje też kilkanaście innych - głównie w północnej części kraju. Lęgi: Kormorany gnieżdżą się na skalistych wyspach, często na drzewach, najchętniej w koloniach, które w sprzyjających warunkach rozrastają się szybko w setki i tysiące par. Pod koniec zimy przybierają na krótko szatę godową z białym ubarwieniem części głowy, karku i szyi, a z tyłu głowy formuje się czub z piór. Ale już w czasie lęgów ozdobne piorą wypadają. Kormorany odbywają toki na gnieź dzie: polegają one głównie na powolnym ma chaniu skrzydłami. Do budowy gniazda używa ją gałęzi, a wgłębienie wyściełają trzciną i in nymi roślinami wyłowionymi z wody. Odchody tych ptaków są ostre i palące: po kilku latach istnienia kolonii obumierają drzewa, na których zbudowane są gniazda. Kormorany często gnieżdżą się w koloniach mieszanych z czaplą siwą. Początek lęgów w maju; w znie sieniu 4-5 jaj ubarwionych delikatnie jas noniebiesko, ale powleczonych kredową, białą
48
K. czubaty
K. maty
Kormoran
warstwą. Wysiadywanie zaczyna się od znie sienia pierwszego jaja i trwa 23-24 dni. Budu ją gniazdo i wysiadują oboje rodzice. Niewiel ka liczba kormoranów gnieździ się na niektó rych skałach mórz północnych. Zajmują tu dol ne półki skalne, na których ze strzępów traw morskich budują gniazda w szczelinach. Mło de pokryte są gęstym, ciemnoszarym puchem, a po usamodzielnieniu się przybierają niepo zorną, matową, ciemnobrązową szatę. Pożywienie: Kormorany są wyłącznie rybożerne, ich dzienne zapotrzebowanie na ryby wy nosi ok. 750 g. W przeciwieństwie do innnych ptaków pływających w czasie nurkowania pió ra przemakają im aż do skóry, dlatego tylko głód zmusza je do zanurzenia się w wodę. Po wyjściu z niej dłuższy czas suszą rozpostarte skrzydła poruszając nimi na wietrze. W wo dzie pływają w typowej dla siebie pozie z wy prostowaną szyją i lekko podniesionym dzio bem. Pod wodą mogą pływać wiosłując albo szeroko rozstawionymi, albo złożonymi noga mi, które spełniają wtedy rolę pojedynczego wiosła. Od czasu do czasu pomagają sobie skrzydłami. W porze lęgowej kormorany polu ją w odległości do 10 km od kolonii. Poza tym okresem koczują po okolicy. Część ptaków lęgnących się w Europie Środkowej zimuje w basenie Morza Śródziemnego. Inne informacje; Kormorany można wykorzystać do łowienia ryb. W Azji Wschodniej ten sposób połowu ryb jeszcze dzisiaj pokazywany jest tury stom. Ptaki siedzą na łodzi przywiązane długimi linami, na szyi mają ciasne obroże, aby nie mogły połykać zdobyczy. Rybacy wypływają w nocy na połów, wabią ryby światłem z pocho dni i pozwalają kormoranom łowić. Kiedy ptak wypłynie z rybą w dziobie, rybacy mu ją zabie rają. Pod koniec połowu rybacy zdejmują obro że, aby ptaki łowiły dla siebie. Ten rodzaj poło wu jest nadal stosowany także w Macedonii.
49
Kormoran czubaty
(Phalacrocorax aristotelis)
Wygląd: Znacznie mniejszy od kormo rana; długość ciała ok. 76 cm. Dorosłe ptaki ciemne z me talicznym połyskiem, dziób z żółtą nasadą. W okresie lęgowym mają czub z piór zadarty do przodu. Młode ptaki niepozornie brązowawoszare. W porze lęgowej odzywają się skrzeczącymi głosami, potem są prawie nieme. Środowisko: Kormoran czubaty jest ptakiem wyłącznie morskim; tereny lęgowisk zaczyna ją się od Maroka, gdzie latem temperatura wody w morzu dochodzi do 26'C, aż do Przy lądka Północnego na Półwyspie Skandynaws kim, gdzie temperatura morza nie przekracza 4°C. Zamieszkuje skaliste wybrzeża z zatoka mi i małymi wyspami przybrzeżnymi. Łowi ryby w pobliżu wybrzeży. Poza okresem lęgo dzi życie osiadłe lub koczownicze. wym Kormoran mały
(Phalacrocorax pygmeus)
Wygląd: Najmniejszy z europejskich kor moranów; długość cia ła 48 cm - niewiele ponad połowę wiel kości kormorana. Dziób krótki. Latem ptaki są czarne z jas nymi brzegami piór i ciemnobrązową głową, zimą niepozornie ciemnobrązowe. Środowisko: Środkowoazjatyckie jeziora ste powe; w kierunku zachodnim występuje aż po Półwysep Bałkański. W Afryce występuje bardzo podobny kormoran etiopski (Phalacrocorax africanusj. Kormoran mały żyje gromadnie na bag nistych jeziorach, otoczonych trzcinami u ujścia wielkich rzek i w słonych lagunach, unika jezior zarośniętych roślinami o pływających liściach. Szacuje się, że w Europie występuje 1000 par lęgowych. Lęgi: Gniazduje w koloniach, zwykle razem z czaplami nadobnymi, modronosymi i ślepowronami. Gniazda z trzcin lub chrustu buduje
50
Lęgi: Ptaki te gnieżdżą się na dolnych półkach ptasich skał, w niszach i na upłazach, zwykle w małych grupach. Ich sąsiadami i konkuren tami o najlepsze miejsca lęgowe są mewy trójpalczaste i fulmary. Okres lęgów przypada na marzec-maj, w zniesieniu zwykle 3 jaja długości 63 mm, okres wysiadywania 27-29 dni, młode stają się samodzielne po 6-8 tygo dniach. Wysiadują oboje rodzice, ptak nie wy siadujący stoi często obok gniazda. Zwykle jednak wysiaduje samica: samiec zmienia ją pojawiając się punktualnie tuż przed lub tuż po południu. W czasie wysiadywania jaja leżą na błonach pławnych ptaków. Młode wykluwa ją się nagie i czarne, szybko porastają czar nym puchem. Pożywienie: Ryby. Kormorany czubate przemakają w czasie nurkowania aż do skóry, dlatego do wody wchodzą tylko na połów ryb, a potem starannie suszą skrzydła. Dzięki na siąkaniu prawie nie podlegają sile wyporu i dlatego nurkują do głębokości 20 m.
zwykle w zaroślach, czasami wysoko na drze wach lub w trzcinach. Europejskie kormorany małe, w przeciwieństwie do ich krewniaków żyjących bardziej na połu dniu, są ptakami wędrownymi. Zimują wokół Morza Śródziemnego, a z początkiem marca pojawiają się w swoich zeszłorocznych kolo niach lęgowych. Nieliczne zimują także w miejs cach lęgowych. Budowanie gniazda przypada na drugą połowę kwietnia, na początku maja większość gniazd ma już pełną liczbę jaj. Kre dowa powłoka jaj ściera się w czasie wysiady wania. W zniesieniu 3-4 jaja długości 47 mm, wysiadywane przez 27-29 dni; młode stają się samodzielne dopiero po ok. 40 dniach, Szata pisklęcia jest ciemna. W razie zagrożenia po trafią dość wcześnie wyskoczyć z gniazda, umieją pływać. Potem z powrotem wdrapują się do gniazd. W końcu czerwca ostatnie młode kormorany opuszczają kolonię. Pożywienie: Małe rybki łowione przede wszyst kim w strefie trzcin w płytkiej wodzie i w ocz kach wodnych na bagnach.
51
Rząd: brodzące (Ciconiiformes) Brodzące są ptakami wielkości średniej i du żej, z długimi szyjami i dziobami oraz długi mi, cienkimi nogami, na których nie potrafią szybko biegać, lecz jedynie dostojnie kro czyć. Rząd brodzących dzieli się na 5 rodzin, z których 3 reprezentowane są przez kilka gatunków także w Europie. Bociany to duże i bardzo duże ptaki, bardzo dobrze szybują; w locie wyciągają lekko pochyloną szyję da leko do przodu. Budują duże gniazda, do których składają białe jaja. W Europie wystę pują 2 gatunki: bocian biały i bocian czarny. Ibisowate, ptaki średniej wielkości, charakte ryzują się niezwykłymi formami dziobów. Do rosłe ptaki tej rodziny żyją gromadnie i od bywają lęgi w koloniach. W Europie występu ją ibis kasztanowaty i warzęcha. Trzecia ro dzina obejmuje czaplowate, z których 9 ga tunków odbywa lęgi w Europie. Ponieważ między poszczególnymi rodzinami nie ma du żych różnic w sposobie życia, bardziej szcze gółowo przedstawimy jedynie czaplowate. Rodzina ta jest reprezentowana na całym świecie przez 64 gatunki: większość z nich zamieszkuje obszary tropikalne. Szyję i nogi mają długie, ogon krótki, dziób prosty, lan cetowaty. W spoczynku czaplowate układają szyję esowato, a wyciągają ją ukośnie w gó rę, gdy są zaniepokojone. Wszystkie czaplo wate są ptakami wodno-błotnymi, bardziej lub mniej związanymi z wodą słodką lub sło ną. W czasie polowania stoją nieruchomo w wodzie lub kroczą niezwykle wolno z szyją zagiętą do tyłu i dziobem skierowanym ukoś nie w dół. Ta czatująca pozycja pozwala im wbijać dziób w ofiarę szybko i z wielką siłą; nie nadziewają jej jednak na zamknięty dziób, lecz chwytają lub przebijają otwartym. Przełyk jest niezwykle rozciągliwy, tak że czaplowate mogą połykać nawet bardzo grubą
52
zdobycz w całości. Trzepoczące się ofiary są zabijane na ziemi. Małe gatunki czaplowatych zjadają przede wszystkim owady, kijanki, na rybek, nad morzem głównie skorupiaki, więk sze - oprócz ryb i żab - polują także na myszy, węże i młode ptaki. Soki żołądkowe czaplowatych rozpuszczają kości, a niestra wne części, jak łuski ryb, włosy i pazury zbija ją się w żołądku w kulki, które są wymiotowa ne. W zagrożeniu, bez możliwości ucieczki, czaplowate bronią się uderzeniami dzioba, kierując go dokładnie w twarz przeciwnika. Ptaki zamieszkujące tereny, na których wody zamarzają zimą, są wędrowne. Latają lotem wiosłowym, skrzydłami machają wolno, ale wytrwale, w locie szyję mają esowato zagiętą, Pożywienia szukają raczej w pojedynkę, nato miast lęgi większość gatunków odbywa gromadnie, czasami w wielkich koloniach li czących wiele tysięcy par i wiele różnych ga tunków, jeżeli są to tereny rzadko nawiedzane przez ludzi. Także inne kolonijne ptaki terenów wilgotnych przyłączają się chętnie do kolonii czaplowatych. Ptaki z tej rodziny budują gniaz da w formie stożka z łodyg trzciny lub patyków. Obie płci wyglądają podobnie, ale samce w okresie godowym mają ozdobne pióra, który mi efektownie potrząsają, a dzioby i tęczówki oka u niektórych gatunków błyszczą kolorowo. W kolonii czaple porozumiewają się za pomocą ceremonialnych, uspokajających gestów lub przynoszenia symbolicznych prezentów. Rodzi ce przynoszą młodym pokarm w wolu i wymio tują go do gniazda. Bąk nie gnieździ się w kolo niach, jak inne czaplowate, lecz lęgnie się po jedynczo w gęstym, starym trzcinowisku. Wszystkie gatunki czaplowatych - z wyjątkiem czapli siwej, na którą wolno polować w ściśle określonym czasie - znajdują się w Polsce pod ochroną.
Czapla siwa (Ardea cinerea)
€3
f^^f" 1
w
y9^ d:
°statni
w
—3—— " ' 1 do 2 kg. Upierzenie w różnych tonach szarości, u dorosłych ptaków od bieli do czerni, u młodych mniej kontra stowe. Lot ciężki, wiosłujący, szyja w locie złożona do tyłu. Głos donośny, skrzeczący „krek" często wydawany w locie. Ptak aktyw ny w dzień do późnego zmroku. Środowisko: Czaple siwe łatwo się przystoso wują do różnych warunków, potrzebują jednak obfitych w ryby wód - od strumienia do wy brzeży morskich - i odrobiny tolerancji ze strony ludzi. Ptaków tych nie ma tylko w za mkniętych, dużych kompleksach leśnych. Jeżeli jest dostatecznie dużo pożywienia, na przykład na terenach nawiedzonych przez pla gę myszy lub - na południu - szarańczy, czap la siwa obejdzie się nawet bez wody. Tam, gdzie nie jest prześladowana, przyzwyczaja się do ludzi i zakłada gniazda nawet w środ ku dużych miast, jak to się dzieje na przy kład w Sztokholmie, Amsterdamie, Nairobi i w Mombassie. Czaple na swych terenach lęgowych pojawiają się jeszcze przed topnieniem śniegu, ale też odlatują wkrótce po zakończeniu okresu lęgo wego. Czaple siwe są częściowymi migranta mi: wędrują przede wszystkim młode ptaki, które po usamodzielnieniu się podejmują da lekie loty, czasami aż do Afryki Północnej. Niektóre młode czaple trafiają do obcych kolo nii oddalonych o 1000 km od ich miejsca uro dzenia. Większość czapli siwych zimuje w po łudniowej i zachodniej Europie, niektóre w Eu ropie Środkowej, gdzie często padają ofiarą srogich zim. Lęgi: Czaple siwe rzadko zakładają gniaz da pojedynczo, częściej gnieżdżą się w ko loniach. Kolonie czapli bywają bardzo stare, niektóre z nich wykorzystywane są od kil kuset lat. Składanie jaj zaczyna się w mar cu. W maju panuje w dużych koloniach wiel ki hałas: młode skrzeczą chrapliwie, a ich
54
głosy mieszają się z krakaniem dorosłych ptaków. Czaple siwe żyją samotnie, gdy nie mają ryb w dostatecznej ilości, lub w gromadzie w cza sie lęgów; jest to dla nich korzystne, ponieważ zniechęca niektórych wrogów do zaatako wania licznej kolonii. W wyniku tego dwojakie go trybu życia wykształciło się u czapli bogate w gesty zachowanie rytualne, np. w czasie zbliżania się do partnera na gnieździe. Ściśle ustalone formy zachowania się są sygnałem, który pozwala przekroczyć indywidualny dys tans i zbliżyć się do partnera lub sąsiada bez wywoływania jego obronnych reakcji. Przy powitaniu jeden partner przekazuje dru giemu gałązkę jako symboliczny wkład w bu dowę gniazda. Antropomorfizując: czaple przezwyciężają instynktowną agresywność wyszukaną uprzejmością. W zniesieniu 3-5 jaj, które wysiadują oboje rodzice przez okres 26-27 dni; młode przeby wają w gnieździe przez 5-7 tygodni. W jednej kolonii można spotkać młode w różnym wieku. Karmienie odbywa się co 2 godziny z wola, w którym pożywienie przynoszone jest z od ległości do 30 km. Młode, które wypadną z gniazda, karmione są na ziemi. Pożywienie: Czapla siwa potrzebuje codzien nie ok. 500 gramów zwierzęcego pokarmu. Poluje głównie na ryby, ale także na owady, myszy, węże, młode ptaki, a nawet na dorosłe perkozki. W czasie polowania czapla kroczy niezwykle powoli; jeśli wyśledzi zdobycz, błys kawicznie i niezwykle celnie trafia ją dziobem. W wodach naturalnych ryby mają możliwość ukrycia się, w sztucznych stawach hodow lanych są zupełnie bezbronne. Dlatego w Po lsce (i nie tylko) hodowcy ryb wywalczyli pra wo odstrzału czapli na terenach stawów ryb nych po okresie lęgowym; na pozostałych te renach wolno do nich strzelać jesienią (okres polowań jest ściśle określony). Bardziej skute czne, jak się wydaje, byłoby rozpięcie nad stawami drutów na kształt siatki, co uniemoż liwiłoby czaplom łowienie ryb. Jednocześnie należałoby się zatroszczyć o naturalne zasoby ryb tam, gdzie ptaki nie zagrażają hodowli.
Czapla purpurowa
(Ardea purpurea)
Wygląd: Z postaci i w locie podobna do czapli siwej, ale znacznie od niej mniejsza; długość ciała 79 cm, rozpiętość skrzydeł 140 cm. Wy daje się też dużo ciemniejsza, gdyż część upierzenia jest kasztanowobrązowa; głos kraczący, podobny do gtosu czapli siwej. Środowisko: Rozległe, zalane wodą trzcinowi ska lub gęste zarośla wierzbowe z rozproszo nymi oczkami wodnymi. Nie występuje na te renach zalesionych. Ptak wędrowny - we wrześniu odlatuje na południe lub południowy zachód, czasem przekracza równik, gdzie spo tyka się z gnieżdżącymi się tam osobnikami własnego gatunku. Na wschodzie teren wystę powania tej czapli sięga aż do Indonezji. Lęgi: Środkowoeuropejskie czaple purpurowe powracają w kwietniu na tereny lęgowe. Cza sem gnieżdżą się pojedynczo, częściej w kolo niach. Gniazda budują w starych stojących lub połamanych trzcinowiskach, nierzadko na wy sokości 2 m: zadziwiające, jak krucha, sucha trzcina może utrzymać gniazdo z całą ptasią rodziną. Bardzo rzadko gnieżdżą się na drze wach. Budują gniazdo i wysiadują oboje rodzi ce. Na gnieździe pozdrawiają się ceremonial nie, strosząc pióra na głowie, wyciągając szy ję i kracząc. Czaple purpurowe nie są bojaźliwe. Mimo to na skutek gwaru i ruchu ludzi na kąpieliskach z niektórych miejsc się wyprowa dziły. Lęgi rozpoczynają się w maju i czerwcu, przy czym różnica między początkami lęgów w ko lonii może wynosić nawet 4 tygodnie. Jaja są jasnoniebieskie i znacznie mniejsze od jaj czapli siwej; ich długość wynosi ok. 55 mm. Liczba jaj w zniesieniu 3-5, rzadko do 8; wy siadywanie od pierwszego jaja przez 24-28 dni. Młode potrafią opuścić gniazdo, gdy czują się zagrożone, już po 10 dniach, a następnie wrócić do niego. Rodzice muszą w czasie wysiadywania i karmienia stale poprawiać
56
nietrwałe gniazdo. Początkowo ma ono kształt stożka wykonanego z poprzetykanych łodyg trzcin, później ptaki rozdeptują je i staje się płaskie. Młode są skąpo pokryte szarym pu chem; w razie potrzeby rodzice ocieniają je skrzydłami. Stare ptaki przynoszą im pokarm w rozszerzeniu przełyku i wypluwają do gniaz da. Głodne pisklęta chwytają dzioby rodziców z boku i ciągną je do siebie. Wygląda to na zaciętą walkę, ale jest swego rodzaju mową gestykulacyjną czapli. W ostatnim okresie gniazdowania podrośnięte pisklęta kręcą się już wśród trzcin, ale są nadal karmione na platformie gniazdowej. Mając 7-8 tygodni opu szczają ostatecznie gniazdo; w następnym ro ku nie będzie już ono używane. W szacie młodocianej młode nie mają piór ozdobnych i popielatoszarych pokryw skrzydłowych. Ich upierzenie wydaje się matowe. Pożywienie: Czaple purpurowe, podobnie jak czaple siwe, polują metodą czatowania w ukryciu, ale jak to bywa wśród ptaków blisko spokrewnionych, nie stanowią dla siebie kon kurencji, ponieważ korzystają z różnych źró deł pokarmu. Czaple siwe polują na otwartych, płaskich brzegach i na otwartych wodach, gdzie mogą brodzić. Czaple purpurowe szukają poży wienia przede wszyskim w gęstwinie szuwa rów i zarośli, gdzie godzinami stoją bez ruchu nad wodą. Głównym pokarmem są ryby: więk sze są przebijane na wpół otwartym dziobem. Ptak połyka rybę zaczynając od głowy i prze suwa ją przez bardzo rozciągliwą gardziel. Poza tym zjada wszystko, co może złapać: jaszczurki, węże, myszy, owady, nawet grzebiuszki ziemne, których skóra niezbyt przyje mnie pachnie czosnkiem. Inne informacje: Czapla purpurowa posiada umiejętność stania słupkiem podobnie jak bąk. Ptaki nieruchomieją i wyciągają przy tym pionowo szyję wraz z dziobem, stając się nie mal niewidoczne wśród lasu trzcin. Młode przyjmują tę pozycję, gdy zaskoczy się je w gnieździe, ptaki dorosłe tylko w najwię kszym niebezpieczeństwie.
57
Czapla biała (Casmerodius albus)
Wygląd: Prawie tak duża jak czapla siwa: dłu gość ciata ok. 90 cm, rozpiętość skrzydeł ok.190 cm; we wszystkich szatach upierzenie śnieżnobiałe. Długość dzioba zróżnicowana. W szacie godowej dziób czarny, tylko u nasa dy żółty, zimą i w szacie młodocianej żółty. Nogi czarne, pazury zielonkawoczarne. Skóra wokół oczu zielonkawoczarna, tęczówki siarkawożółte. W szacie godowej z ramion wyras tają jej delikatne, ozdobne pióra, które jak welon spadają na grzbiet wystając nieco poza ogon. Brak czuba z piór. Podrywa się do lotu z szumem silnie uderzając skrzydłami. Lata lotem wiosłowym, majestatycznie i wolno ma chając skrzydłami. Stado lecących czapli przyjmuje szyk w postaci ukośnych linii lub litery V. Milczące nawet w koloniach lęgo wych, gdzie słychać tylko głośno żebrzące młode. Jesienią przebywają w mieszanych grupach z czaplami siwymi. Rzadko siadają na drzewach. Europejskie czaple białe są wy jątkowo bojaźliwe. Czaple afrykańskie, do któ rych nigdy nie strzelano, są bardziej ufne: czatują na zdobycz nawet nad wiejskimi ba jorkami. Środowisko: Czapla biała zasiedla bardzo du że tereny: zarówno subtropikalną Amerykę, jak i wielkie obszary Afryki i Azji. W Europie Środkowej była zawsze ptakiem rzadkim, Gdy na przełomie wieków pióra czapli stały się modne i polowano na nią zajadle, czapla biała zniknęła z wielu terenów lęgowych. W Europie do tej pory nie udało się odtworzyć jej daw nego stanu liczebnego. W Europie Wschodniej liczba tych czapli powoli wzrasta, ale ptaki pozostały niezwykle bojaźliwe. Czapla biała wybiera na miejsca pobytu jezio ra zarośnięte przy brzegu trzciną, ale z otwar tymi lustrami wody, bezleśne obniżenia boga te w wodę oraz wolno płynące rzeki z płaskimi brzegami. Jest ptakiem wędrownym - w mar
58
cu pojawia się na północnych terenach lęgo wych, a opuszcza je, gdy młode są w pełni samodzielne. Czasami w Europie Środkowej spotyka się pojedyncze czaple jeszcze na po czątku zimy. Część czapli białych zimuje nad Morzem Śródziemnym zatrzymując się w za tokach i lagunach morskich. Lęgi: Czaple białe gnieżdżą się w małych koloniach liczących kilka tuzinów par; gniazda zakładają w najbardziej niedostępnej części rozległych, podmokłych trzcinowisk, czasami w koloniach mieszanych z czaplami siwymi, purpurowymi i nadobnymi, ibisami, warzęcha mi, a nawet pelikanami. Zdarzają się jednak pojedyncze gniazda. W Europie gniazda znaj dują się zwykle wśród zeszłorocznej trzciny, w innych częściach świata także wysoko na drzewach. Gniazda w jednej kolonii mogą być oddalone o 10 m lub też leżą tak blisko, że prawie się stykają; później, gdy młode rozdep czą je, stają się wielką, wspólną platformą. Gniazda mają kształt stożka zbudowanego z poprzetykanych trzcin, w środku wyłożone delikatną wyściółką. Samiec przynosi materiał na gniazdo, a samica je buduje. Oboje rodzice zmieniają się przy wysiadywaniu. W zniesie niu zwykle 3-4 jasnoniebieskie jaja, rzadko 5, długości ok. 60 mm, podobnie jak u czapli siwej. Początek wysiadywania od złożenia pie rwszego jaja, w końcu kwietnia - w krajach tropikalnych na początku pory deszczowej. Wysiadywanie trwa 25-26 dni. W jednej kolonii mogą być podrośnięte pisklęta obok wysiady wanych jeszcze jaj. Po 6 tygodniach młode zaczynają latać. Po okresie lęgowym dorosłe ptaki pierzą się i tracą swoje ozdobne pióra. Pożywienie: Ryby, owady wodne, myszy, ryjówki, szarańczaki, młode ptaki. Czaple białe polują najchętniej w płytkiej wodzie jezior i la gun, na zalanych wodą polach ryżowych, tak że na mokrych łąkach. W okresie lęgowym noszą pożywienie młodym z odległości 15 km. W miejscach bogatych w pokarm „lądowy" mogą obejść się bez wody. Widziano też, jak czaple białe łowiły ryby w niskim locie. Zdarza się, że upolują rybę tak dużą, że nie są w sta nie jej połknąć.
Czapla nadobna (Egretta garzetta) Wygląd: Dużo mniej sza od czapli białej; długość ciała ok. 55 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 105 cm. Nogi czarne, ale pal ce żółte, dziób cza rny. Piękny, delikatny czub z piór często powiewający na wietrze. Długość ozdobnych piór na głowie dochodzi do 20 cm, na grzbiecie do 24 cm; nieco wy staje za ogon. Samice mają pióra ozdobne krótsze. Nie jest bojaźliwa. Lubi siedzieć na drzewach, w niektórych okolicach na grzbie tach pasącego się bydła. Towarzyska. Brodzi w płytkiej wodzie czatując na zdobycz. Lata powoli, zwykle w linii prostej, szybko uderza jąc skrzydłami. Cicha i milcząca, ale w kolo niach lęgowych hałaśliwa. W krajach tropikal nych występują osobniki ciemnoszare, które łatwo pomylić z występującymi tam innymi gatunkami czapli. Środowisko: Bagniste niziny, zarośnięte jezio ra, laguny morskie, pola ryżowe. Pokarmu po szukują także na wilgotnych łąkach i pastwis kach. Populacje północne są ptakami wędrow nymi i często odlatują aż za równik. Wiele czapli nadobnych zimuje jednak w basenie Morza Śródziemnego, gdzie są najczęstszymi i najbardziej widocznymi czaplami; miejscami jednak przeważają czaple złotawe. Obserwuje się u tego gatunku tendencję do rozszerzania areału (nawet za Atlantyk) i do wzrostu stanu liczebnego. Do Polski jedynie zalatuje - ostatnio napotyka na corocznie wiosną i jesienią w połu dniowo-wschodniej części kraju. Lęgi: Gniazduje w koloniach, wyjątkowo poje dynczo. Gniazda zakłada zwykle na drzewach, z reguły w towarzystwie innych ptaków, jak czapla złotawa, ślepowron, czapla modronosa, warzęcha, ibis kasztanowaty i kormoran. Kolo nie znajdują się w podmokłych bądź zalanych wodą lasach, zadrzewieniach na wilgotnych łą kach, na pojedynczo stojących drzewach, nie kiedy także w szuwarach. W kolonii w czasie zakładania gniazd trwają kłótnie o najlepsze miejsca. Ślepowrony i ibisy kasztanowate mu szą zwykle wycofać się na obrzeże kolonii.
60
Gniazdo budują oboje rodzice, samiec przyno si gałązki i źdźbła, samica tworzy budowlę w kształcie stożka wtykając materiał czaplim sposobem. Często używają zeszłorocznych gniazd umacniając je jedynie i poprawiając. W zniesieniu 3-6 jaj, początkowo jasnoniebie skich, ale kolor szybko blednie i jaja stają się białe. Wysiadują oboje rodzice, głównie je dnak samica. W typowej kolonii znajduje się pod koniec kwietnia pierwsze zniesienie, w czerwcu ostatnie, tak że pisklęta są w róż nym wieku. Wysiadywanie trwa 25 dni, opieka nad pisklętami ponad 4 tygodnie. Ceremonialne powitanie dorosłych ptaków to stroszenie piór ozdobnych, w efekcie czego ptaki wyglądają jak spowite welonem. W kolo nii ptaki są mało bojaźliwe. Gdy człowiek wej dzie do środka takiej kolonii i stoi spokojnie, w chwilę później pierwsze spłoszone czaple lądują na swoich gniazdach, chrapliwie kracząc, a wkrótce potem życie w kolonii toczy się normalnym trybem. Zachowanie się ptaków zależy oczywiście od rodzaju i częstot liwości takich zakłóceń. Po 14 dniach życia pisklęta w przypadku zagrożenia potrafią wy dostać się z gniazda, a potem powrócić do niego. Mając 3 tygodnie siedzą już na poblis kich gałęziach i spotykają się w gnieździe tylko w porze karmienia. Także wtedy, gdy już umieją latać, są jeszcze czas jakiś karmione i nocują w gnieździe. W połowie lipca w kolo nii robi się cicho. Nieco później dorosłe ptaki pierzą się i tracą swoje welony z piór, które odrastają w następnym roku od stycznia do kwietnia. Pożywienie: Ryby, żaby, owady wodne, szarańczaki, ważki. Późnym latem pożywienie może się składać przeważnie z drobnych zwierząt lądowych. Czaple nadobne polują z podchodem. W wodzie wypłaszają zwierzęta wodne z ich kryjówek poruszając szybko dłu gimi palcami nóg. Inne informacje: Na przełomie wieku przez 10 lat modne były kapelusze z ozdobnymi piórami czapli nadobnych. W tym krótkim czasie znisz czono większość kolonii, zakładanych głównie na drzewach. Strzelano do dorosłych ptaków, a młode wtedy ginęły. Polujący na ptaki wyci nali jedynie skórę z ozdobnymi piórami.
Czapla modronosa (Ardeola ralloides)
Wygląd: Dtugość cia ła ok. 46 cm. W szacie spoczynkowej szarożółta z delikatnymi prążkami wzdłuż cia ła, bez czuba z piór i welonu. Dziób za wsze z czarnym czub kiem, poza tym w szacie młodocianej żółto zielony, a w szacie godowej jaskrawożółtozielony i kobaltowoniebieski. Szata godowa w bardzo jasnym kolorze rudym, skrzydła i brzuch białe. W czasie toków samiec potrzą sa postrzępionymi piórami na szyi i grzbiecie oraz stroszy długie, czarno obramowane ozdobne pióra na karku. W locie czapla ta wydaje się prawie biała, ale od innych białych czapli różni się krótkimi, zielonymi nogami. Lot powolny, podobny do lotu sowy. Poza okresem lęgowym i kolonią mało towarzyskie. Nawet w koloniach zachowują dystans między sobą, siedzą nieruchomo na swoim terenie łowieckim, na brzegu wody. Nie tworzą więk szych grup. Zręcznie wspinają się po ło dygach trzcin i innych roślin szuwarowych; nie są płochliwe. Poza kolonią bardzo milczące, czasami przy zrywaniu się do lotu wydają skrzeczący okrzyk. Środowisko: Europa Południowa, Bliski i Środ kowy Wschód. Dalej na wschód zastępują ją inne gatunki czapli. W Europie nigdzie nie jest ptakiem częstym; zasiedla płyciejące i zaras tające jeziora i nizinne bagna z otwartymi lustrami wody i kępami krzewów. Pokarmu poszukuje często na polach ryżowych, na pas twiskach pod nogami bydła, nad rowami z wo dą; nie boi się ludzi pracujących w polu. Ptaki z północnych części areału są ptakami wędrownymi; zimują częściowo w obszarze Morza Śródziemnego, a głównie w tropikalnej Afryce. Odlatują w sierpniu lub we wrześniu,
62
aby na początku maja pojawić się znowu w ko loniach lęgowych. Młode odlatują tuż po usa modzielnieniu się, w lipcu lub w sierpniu. Lęgi: Czaple modronose gnieżdżą się wyłącz nie w koloniach z innymi ptakami, głównie z czaplami nadobnymi, często także z kormo ranem małym, na wschodzie nawet z gawro nami, które zresztą nie pominą żadnej okazji do rabunku jaj małym czaplom. Z reguły jeden z ptaków pozostaje w gnieździe na straży, gdy tylko zostanie złożone pierwsze jajo. Można rozpoznać ich gniazda po niewielkich rozmia rach. Tam, gdzie są liczniejsze, tworzą własne kolonie. W koloniach na drzewach i krzewach ich gniazda położone są na niższych ga łęziach, w koloniach wśród trzcinowisk na szczytach zeszłorocznych trzcin. Samiec przy nosi gałązki, samica tworzy z nich szeroki u góry stożek. Jaja długości 39 mm są znacz nie mniejsze od jaj sąsiadów w kolonii; świeżo po zniesieniu mają kolor niebieskozielony. W zniesieniu 4-6 jaj; lęgi od połowy maja do końca czerwca; wysiadywanie przez 22-24 dni, młode przebywają w gnieździe ok.1 mie siąca. Samica czuwa w gnieździe nad pisklę tami, samiec troszczy się o pożywienie. Mło de, jeśli wypadną z gniazda, próbują za pomo cą dzioba, pazurów i skrzydeł dostać się z po wrotem do gniazda i udaje im się to częściej niż pisklętom innych czapli. Większość młodych opuszcza gniazda w połowie czerw ca, na długo przedtem zanim nauczą się latać. Młodym wyrasta dorosłe, pastelowe upie rzenie i ozdobne pióra dopiero w trzecim roku życia. Pożywienie: Czaple modronose polują ze szczególnym zapałem o zmierzchu. Potrafią, wspinając się zręcznie po łodygach trzcin, łapać małe ryby nadziewając je na dziób. Przestraszone stają słupka podobnie jak bąk. Czasami szukają pokarmu brodząc w płytkiej wodzie o szlamistym dnie. Łowią przede wszystkim owady wodne, pijawki i przywry oraz kijanki i małe skorupiaki.
Slepowron
(Nycticorax nycticorax)
Wygląd: Wielkości kury; długość ciała ok. 61 cm, rozpiętość skrzydeł 105-110 cm. W szacie godowej 2-4 długie ozdobne pióra na potylicy, u samców dłuższe o ok. 5 cm. Dziób w okresie godowym czarny, poza nim czarnoszary z jasnymi przebarwieniami. Dorosłe ptaki mają koralowoczerwone oczy. Młode przypominają nieco bąka: brązo we z szarożółtymi cętkami na piórach, mają zielone nogi i żółte oczy. Na żółtawym gardle widoczne brązowe, podłużne prążki. Jeszcze w drugim roku życia można rozpoznać młode ptaki; pióra mają bardziej matowe, brązowa we i wyblakłe w porównaniu z ptakami doros łymi, także pióra ozdobne są krótsze. Slepowrony w dzień siedzą bez ruchu, jakby skulone na drzewie w zacienionym miejscu; pozwalają ludziom podejść blisko, w końcu podrywają się, wzlatują prawie pionowo i za skakująco szybko, nierzadko z ochrypłym okrzykiem. Zwykle ich lot jest miękki i cichy jak u sowy; w grupie lecą tworząc ukośną linię. Slepowrony potrafią dobrze się wspinać po łodygach powolnymi, rozważnymi ruchami. W razie potrzeby umieją pływać. Chętnie się odzywają, w koloniach są niemal hałaśliwe. W locie wydają chrapliwie „kwak, kwak". Środowisko: Występuje w Ameryce Północnej i Południowej oraz w Afryce i ciepłych strefach Eurazji aż po Japonię. Na przełomie wieku został w Europie Środkowej prawie wytrzebio ny, podobnie jak wiele innych ptaków; ostatnio założył tu i ówdzie kilka małych kolonii. Za mieszkuje bagniste, mokre lasy łęgowe i roz ległe trzcinowiska z krzewami, drzewami i ot wartymi lustrami wody. W Europie są ptakami wędrownymi; zimują w tropikalnej Afryce. Le
64
cą zwykle nocą na dużej wysokości, a wypo czywają o północy. Niektóre slepowrony dołą czają do kolonii znajdujących się na równiko wych obszarach i pozostają tam do końca życia. W Europie i w Polsce slepowron jest skrajnie nielicznym ptakiem. Gnieździ się u nas nieregularnie; jedynym prawie stałym jego stanowiskiem lęgowym są stawy w okoli cach Czechowic i Oświęcimia. Został zaliczo ny do ptaków zagrożonych wymarciem. Lęgi: W okresie godowym stopy ich nabierają koloru jasnoczerwonego; kantarek, czyli naga skóra między dziobem i oczami, staje się kobaltowoniebieski, a czerwone oczy są bardziej widoczne niż normalnie. O zmierzchu samiec wykonuje na rozpoczętym gnieździe „taniec": macha demonstracyjnie gałązką, która potem jest wplatana w gniazdo. Slepowrony gnie żdżą się w koloniach jednorodnych bądź mie szanych, zwykle w gęstych zaroślach, trzcino wisku lub na wysokich drzewach. W typowej, mieszanej kolonii na drzewach czaple siwe i kormorany gnieżdżą się na najwyższych ga łęziach, w środku slepowrony, kormorany ma łe i ibisy kasztanowate, na niższych piętrach czaple modronose, nadobne i złotawe. Począ tek lęgów w jednej kolonii rozciąga się przez cały miesiąc, podobnie jak to jest u innych czapli. Jaja składane są w maju i czerwcu, wysiady wanie trwa 21-23 dni. Jaja, w liczbie 3-5, początkowo niebieskozielone, szybko bledną. Oboje rodzice zmieniają się co 2-4 godziny. Gdy pisklęta są jeszcze małe, rodzice kładą im na wpół przetrawione jedzenie do gniazda, potem młode żebrzą na sposób czapli jedząc z dzioba dorosłego ptaka. Czas przebywania w gnieździe 35 dni. Pożywienie: Wraz z zachodem słońca czaple jednej kolonii lecą wspólnie na swoje tereny łowieckie, oddalone nieraz o 20 km od miejsc noclegowych. W czasie polowania stoją zwyk le nieruchomo na brzegu i wpatrują się w wo dę; czasem skradają się cicho. Polują do póź nego zmierzchu i ponownie świtem, a jeśli mają podrośnięte pisklęta, polują w ciągu dnia, gdy stonce stoi wysoko. Łowią żaby, ryby, pijawki, owady, polniki, czasem młode ptaki, nawet pisklęta innych czapli.
65
Czapla złotawa (Bubulcus ibisj
Wygląd: Długość ciała 51 cm; nieco mniejsza od czapli nadobnej, ale więk szata sza od czapli mod- godowa ronosej. W szacie go dowej ochrowożółte pióra ozdobne na czubku głowy, potylicy, grzbiecie i na piersi; u samic nie tak okazałe. Poza okresem godo wym brak ozdobnych piór; z wyjątkiem ochrowożółtej plamy na głowie ptaki są zupełnie białe. Wschodni podgatunek można rozpoznać po pomarańczowoczerwonych piórach na gło wie i złotym welonie z piór na grzbiecie. Dziób krótki, żółty. Poza kolonią milczące. Ufne. Środowisko: Rozległe łąki, pola ryżowe, brze gi wód stojących, często w pobliżu osad. Cza pla złotawa przystosowała się do terenów uprawowych i w całym świecie trwa jej eks pansja. Przed ok. 40 laty przeleciała Atlantyk i nie napotkała w Ameryce żadnej konkurencji, w wyniku czego szybko się rozprzestrzenia. W1948 r. dotarła do Australii i zadomowiła się także w Nowej Zelandii. Nie występuje tylko w dużych puszczach na obszarach tropika lnych, ale osiedla się na terenach po wyrębie lasu. W delcie Rodanu jej stan liczebny szybko wzrasta. Ornitolodzy czekają na pierwsze pró by lęgów na północ od Alp. tu musiałyby czaple złotawe wykształcić nowe szlaki węd rówek, ponieważ środkowoeuropejskich zim zapewne nie byłyby w stanie przeżyć. A że mogą być ptakami wędrownymi, dowodzą wschodnioeuropejskie populacje, które na te renie lęgowym przebywają tylko od marca do sierpnia. Lęgi: Na obszarach wokół Morza Śródziemne go gnieździ się mniej więcej w tym samym czasie, co czapla nadobna; w mieszanych ko loniach nad wodą gniazduje razem z czaplami
66
nadobnymi, ślepowronami, czaplami siwymi, z kormoranami i kormoranami małymi. Jeśli kolonie znajdują się na drzewach, zajmuje niższe i środkowe piętra. Istnieją też kolonie w trzcinach i jednorodne kolonie w mieście, jak np. przy kairskim ogrodzie zoologicznym, gdzie nikomu nie przeszkadza, że odchody ptaków spadają wprost na chodnik. Kolonie tych czapli mogą być położone z dala od wo dy. Afrykańskie czaple odbywają lęgi w czasie pory deszczowej, a niektóre populacje migrują z nadejściem pory suchej. W dużych koloniach na niektórych drzewach można się doliczyć ponad 50 gniazd. Ziemia pod takim drzewem jest spalona odchodami. Zwykle drzewa, a na wet całe zagajniki obumierają po kilku latach. Gniazdo zbudowane jest z luźnych, promieniś cie przetykanych gałązek, tak że od dołu wi dać jaja. Gniazda - rozbudowywane latami - stają się z czasem solidną budowlą. Samiec przynosi gałązki, samica buduje z nich gniaz do i broni go przed sąsiadami-złodziejami. W zniesieniu zwykle 4-5 jaj, w tropikalnych okolicach tylko 2-3; barwy jasnoniebieskiej, długości ok, 47 mm. Początek lęgu w Kairze - w marcu, w Europie w maju, u „spóźnials kich" w czerwcu. Wysiadują oboje rodzice przez 21-24 dni. Młode wychodzą z gniazda na długo przed osiągnięciem samodzielności i siadają na sąsiednich gałęziach, gdzie cze kają na rodziców przynoszących pokarm żeb rząc o niego wytrwale. Przez pierwsze dni po wylocie wracają na drzewa lęgowe na nocleg, wkrótce jednak rozpoczynają grupowe życie koczownicze i wędrują powoli na południe. Chętnie nocują na wybranych drzewach, które wtedy uginają się pod ich ciężarem. Pożywienie: Owady, przede wszystkim szarańczaki, także ważki i ich larwy, wodne chrząsz cze, ślimaki, małe żaby. Czaple złotawe daw niej towarzyszyły tylko stadom dzikich zwierząt na sawannach. Dzisiaj podobnie postępują z trzodami bydła domowego i chętnie siadają na grzbietach dużych zwierząt; całą gromadą krzątają się pospiesznie między nogami bydła, chwytając wypłoszone przez nie owady. Inne informacje: Już w kolonii lęgowej czaple tracą swoje welony z piór ozdobnych jako zapowiedź jesiennego pierzenia się.
Bąk (Botaurus stellaris) Wygląd: Wielkości sporej kury; dłu gość ciała 65-70 cm, rozpiętość skrzydeł 105-110 cm; podsta wowy kolor upierze nia ptaków dorosłych rdzawożółty, młodych - słomkowożółty; czarnobrązowego wąsa i czarnej czapeczki na głowie u młodych właś ciwie nie ma. Pióra na karku nieco dłuższe. Bąki poruszają się powoli i ostrożnie, jakby się skradały. Odpoczywając stoją skulone na jednej nodze, tak że długa szyja zupełnie nik nie w piórach. Pazury środkowych palców są wyposażone w rogowe grzebienie, które służą ptakom m.in. do tego, aby oczyścić z mułu wnętrze dzioba po łowieniu ryb, pełnią zatem rolę naturalnej „szczoteczki do zębów". Dzię ki miękkiemu, „sowiemu" upierzeniu bąk lata prawie bezszelestnie. Zaniepokojony przyjmu je postawę pionową (staje słupka): wyciąga szyję i podnosi dziób do góry, na gardle i pie rsi widoczne stają się podłużne, ciemne pręgi, dzięki czemu ptak jest niewidoczny na tle ło dyg zeszłorocznej trzciny. Bąk może w tej pozycji zastygać na całe godziny i, poruszając się niezwykle powoli, ukryć się. Podczas wspi naczki po łodygach trzcin obejmuje naraz kil ka roślin i krzyżuje nogi. Dopiero w ostatecz ności wzlatuje pionowo w górę i po przebyciu niewielkiego dystansu ponownie opada w trzciny. Gdy nie ma możliwości ucieczki lub zostaje nagle zaskoczony, stroszy pióra i wy daje się większy i groźniejszy: rozpościera skrzydła na kształt koła i otwiera dziób poka zując jasnoczerwone gardło. Następnie mo cno uderza dziobem, kierując go w stronę oczu napastnika. W ciągu dnia bąki przebywają w gęstych szu warach i ożywiają się dopiero o zmierzchu. Wtedy można je czasem zobaczyć na skraju trzcin; o tej porze dnia - przede wszystkim jesienią - lecą nisko lub wysoko nad trzcino wiskiem i wołają głośno, jak czaple lub kruki, „krau-krau". W okresie lęgowym, w kwietniu lub maju, bardziej niż sam ptak znany jest jego głos godowy, który można usłyszeć o ka żdej porze dnia lub nocy, ale najczęściej póź
68
nym zmrokiem. Brzmi jak głuche ryczenie kro wy lub buczenie, kilkakrotnie powtarzane, po czym następuje kilkuminutowa przerwa. Moż na je też opisać jako „u prumb"; nie jest zbyt głośne, ale w ciszy zmroku niesie się daleko. Długi czas ornitolodzy się spierali, czy bąk bucząc wsadza dziób w wodę. Nie czyni tego jednak, lecz w czasie wydawania głosu nady ma szyję jak balon. Środowisko: Teren występowania bąka cią gnie się szerokim pasem przez całą Eurazję. Poza tym ptak zamieszkuje południową Afry kę. Podobne gatunki żyją w Ameryce i Austra lii. Bardzo licznie występuje na terenach wo kół Morza Czarnego, gdzie samce w trzcino wiskach urządzają prawdziwe koncerty. W za chodniej Europie jest rzadkim ptakiem nizin i zamieszkuje duże, niezbyt gęste trzcinowiska z otwartymi wodami. Rzadko pokazuje się człowiekowi, przebywa jednak często w po bliżu przystani jachtowych i pomostów z łodziami. Łatwiej go zobaczyć jesienią i zi mą. W Polsce lęgnie się nielicznie, przeważ nie w pasie środkowej, nizinnej części kraju (najliczniej w Wielkopolsce). Przypuszcza się, że gnieździ się u nas 800-1000 par tych pta ków. Większość środkowoeuropejskich bąków wędruje jesienią do krajów śródziemnomors kich, a nawet do równikowej Afryki, nieliczne pozostają na zimę na północ od Alp. Lęgi: Gniazdo leży w środku terytorium żerowiskowego, w głębi szuwarów, na wodzie nie głębszej niż do kolan, na połamanej zeszłoro cznej trzcinie, czasem daleko od miejsca „koncertowania" samca. W zniesieniu 5-6 jaj długości ok. 53 mm, wysiadywanych przez 25-26 dni; początek lęgów od połowy kwietnia i w maju. Niektóre samce biorą udział w wy siadywaniu jaj i wychowywaniu piskląt. Młode pokryte są nastroszonym, żółtawobrązowym puchem; już po 2 tygodniach potrafią w razie niebezpieczeństwa wyskoczyć z gniazda i ukryć się. Pożywienie: Drobne zwierzęta wodne zdo bywa podczas czatowania wśród trzcin, stania w wodzie lub wspinania się po łodygach. Są to najczęściej ryby, żaby, pijawki, owady wodne, małe ptaki, myszy. Bąk podkrada się bardzo powoli i uderza dziobem z małej odległości. Młody ptak
Bączek (lxobrychus minutus)
ciężar 140 g. Bączek jest ptakiem bardzo skrytym, może żyć w po bliżu człowieka i pozostać niezauważony. Tyl ko czasami można go zobaczyć lecącego wzdłuż szuwarów. Jest kremowożółto i czarno ubarwiony. W locie przypomina gołębia z wciągniętą głową i trochę zwisającymi noga mi. W razie niebezpieczeństwa potrafi się nie zwykle zręcznie ukryć nawet w małych kępach szuwarów. Opanował doskonale postawę słu pka z dziobem skierowanym ku górze: gdy źdźbła pochylają się na wietrze, on także na śladuje ciałem te ruchy. Jego głos to ciche „prump". Środowisko: Bączek zamieszkuje umiarkowane i ciepłe strefy Eurazji aż do Indii; dalej na wschód jego miejsce zajmuje spokrewniony z nim gatunek, podobnie jest w Ameryce Pół nocnej. W Afryce żyje podgatunek naszego bączka. Ptak ten potrzebuje gęstych szuwarów, ale zadowala się też małymi zaroślami trzcin. W południowej Europie często można go spot kać na zarośniętych rowach z wodą. Lubi też ciche, stare zbiorniki wodne i wyrobiska piasku rzecznego. W środkowej Europie ich liczba zmniejszyła się zastraszająco; powiększanie kąpielisk, hałas motorówek i rowerów wod nych, coraz powszechniejsze wędkowanie wy piera te ptaki z ich tradycyjnych miejsc lęgo wych. Obecnie można je spotkać jedynie w rozleglejszych trzcinowiskach bagnistych jezior. W Polsce gnieździ się w całym kraju z wyjąt kiem gór. Najliczniejszy jest w bagiennej doli nie Narwi, nad Biebrzą, nad środkowym i dol70
nym Bugiem. Ten ptak wędrowny zimuje, w Af ryce, gdzie spotyka się z występującymi tam osobnikami własnego gatunku. Lęgi: Bączek zakłada gniazdo dopiero wtedy, gdy wyrosną młode trzciny, zwykle w czerwcu, czasami dopiero w lipcu. Gniazdo znajduje się w gęstej trzcinie nad wodą, często na krzewie rosnącym w szuwarach, czasami na drzewie do wysokości 4 m. Ma „czaplowaty", charak terystyczny kształt stożka, a zbudowane jest z łodyg trzciny, przy czym ptaki przycinają swój budulec dziobem do odpowiedniej długości. W zniesieniu 3-6 białych jaj, długości 34 mm. Wysiadują oboje rodzice przez 16-19 dni. Mło de pokryte pastelowym puchem ważą po wy kluciu niecałe 10 g; upominają się o pokarm, podobnie jak inne czaple: chwytają dziób rodzi ców z boku i ciągną do gniazda. Dorosły ptak wymiotuje wtedy z wola pożywienie (częściowo już nadtrawione) do gniazda, skąd pisklęta je wydziobują. Jak wszystkie czaplowate i kormorany, bączek potrafi połykać kęsy większe od swojej głowy: przy połykaniu rozszerzają się elastyczne ścię gna kości żuchwowej. Gdy pisklęta są już star sze, zjadają pokarm wprost z dzioba rodziców. Młode są od pierwszego dnia „porządne": aby się wypróżnić, siadają tyłem na brzegu gniaz da, utrzymują równowagę wyciągniętą szyją i „strzelają" odchodami na zewnątrz. Pożywienie: Bączki polują o zmierzchu. Najpierw ostrożnie przechodzą przez trzciny nad wodę, ustawiają nogi na krzyż chwytając jedno lub kilka źdźbeł naraz swoimi długimi palcami i błyskawicznie atakują dziobem pły wającą zdobycz. W ten sposób łapią ryby wiel kości palca, młode żaby, kijanki, traszki, owady wodne. Potrafią na dwóch tylko źdźbłach wspiąć się wysoko i upolować swoim długim, lancetowatym dziobem ważkę siedzącą na kwiatostanie trzciny. W razie zagrożenia ude rzają napastnika dziobem, celując - podobnie jak bąki - w oczy.
Ibis kasztanowaty (Plegadis falcinel/us) Wygląd: Wielkość i sylwetka kulika wiel kiego, ale prawie jed nolicie ciemny, w le cie rdzawobrązowy z zielonkawym poły skiem; w zimie i w szacie młodo cianej delikatne, jasne kreski na szyi. Dtugość ciata 52-55 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 1 m. Są bardzo towarzyskie, ale tylko wśród osob ników swego gatunku. Chodzą jak czaple; w locie po kilku szybkich uderzeniach skrzyd łami następują krótkie, szybujące odcinki. Du że grupy lecących ibisów tworzą piękny klucz w kształcie ukośnej linii, która falując przesu wa się po niebie jak wąż. Mogą tworzyć linię ciągnącą się przez całe niebo. Ptaki zniżając się do lądowania bujają się w powietrzu jak opadające liście. Środowisko: Ibis występuje na obszarach rów nikowych i podrównikowych Ameryki, Eurazji i Afryki. Dokładna mapa zasięgu pokazuje, że obecnie jest on mocno porozrywany i nieciąg ły: są to ostatnie wyspy wielkiego dawniej areału. Ibisy szukają pożywienia na rozległych, roz członkowanych bagnach z otwartymi lustrami wody, krzewami i kępami drzew. Gnieżdżą się w trzcinowiskach, w zaroślach krzewów, na drzewach, zawsze w miejcach trudno dostęp nych. Pożywienie mogą zdobywać na terenach oddalonych o 20 km od kolonii lęgowych. Naj większa europejska kolonia licząca ponad 10 tys, par znajduje się w delcie Wołgi, druga z 4000 par w delcie Dunaju, niewielka nato miast u ujścia rzeki Dory na Nizinie Padańs kiej. Europejskie ibisy są ptakami wędrowny mi; od kwietnia do września przebywają na terenach lęgowych, a zimują przede wszyst kim w tropikalnej Afryce i wokół Morza Śród ziemnego. Ibisy z delty Wołgi zimują w Indiach. Lęgi: Ibisy gnieżdżą się wspólnie z innymi ptakami wodnymi i błotnymi, jak czaple, kor morany, warzęchy czy pelikany. Gniazda ich znajdują się tak blisko siebie, że z czasem tworzą jedną platformę; większość kolonii znajduje się w trzcinowiskach, ale czasem na
72
"k
1 dorost^i
krzewach lub drzewach. W koloniach nadrze wnych ibisy zajmują piętra niższe, do wysoko ści 5-7 m. W zniesieniu 3-4 jaja, ciemne, niebieskozielone, długości ok. 52 mm. Składa nie jaj rozpoczyna się od połowy maja do czerwca; wysiadywanie trwa 21 dni. Wysiadują oboje rodzice, w nocy zwykle samica. Zmiana przy wysiadywaniu odbywa się uroczyście: nadchodzący partner przynosi gałązkę i wpla ta ja w gniazdo, potem oba ptaki dotykają się dziobami. Po złożeniu pierwszego jaja zawsze jedno z partnerów zostaje na warcie przy gnieździe. Wysiadywanie rozpoczyna sie pod koniec okresu składania jaj. Większość młodych wykluwa się w połowie czerwca. W czasie karmienia pisklęta wtykają głowy aż po oczy w gardła rodziców i wybierają poży wienie. W pierwszych dniach po wykluciu są karmione co 90 minut, potem przerwy między karmieniami wydłużają się do 3 godzin. W bar dzo licznych koloniach mogą się tworzyć „żło bki", w których rodzice nie potrafią już odróż nić swoich dzieci. Karmią wtedy to pisklę, które najbardziej natarczywie się upomina. W końcu każde pisklę otrzymuje tyle, ile po trzebuje. Karmienie trwa ok. 10 minut. Po 2 ty godniach młode łażą już po gałęziach w po bliżu gniazda, po 3 tygodniach przefruwają z drzewa na drzewo, po 30 dniach towarzyszą rodzicom na tereny źerowiskowe, Po usamo dzielnieniu się odlatują w różne strony. Ten cygański tryb życia powoduje, że niektóre oso bniki pojawiają się w Europie Środkowej, je den nawet zawędrował aż do Islandii. Od po łowy lipca w koloniach ibisów kasztanowatych nastaje cisza. Pożywienie: Ibisy kasztanowate zbierają poży wienie na płytkich wodach, na bagnistych łą kach, ale nigdy w gęstwinie szuwarów. Łowią owady wodne, szarańczaki, małe żaby i tym podobne małe zwierzęta.
mm
%
^ ^ i zg^kżZg
Warzęcha (Platalea leucorodia) Wygląd: Charakterys tyczny, nie do po mylenia dziób; u pta ków w pierwszym roku życia jest ró żowy i miękki, z lata mi ciemnieje, także tęczówki nabierają z czasem koloru krwistoczerwonego. Nogi czarniawe, u młodych jaśniejsze. Dorosłe ptaki w szacie godowej mają żółtawy czub z piór zwisający z tyłu głowy; mogą go pod nosić, gdy są zdenerwowane. Podbródek w okresie godowym jest mocno żółty. Upie rzenie kremowobiałe, co widać szczególnie w porównaniu ze śnieżnobiałymi czaplami nadobnymi. Samca można rozpoznać po wy raźnie widocznej, czewonawożółtej przepa sce na piersi, która u samic jest ledwie za znaczona. Samice mają także mniejszy czub. Końce skrzydeł u młodych ptaków czarne. Długość ciała ok. 86 cm, rozpiętość skrzydeł 140-150 cm. Warzęchy kroczą jak bociany i latają z wyciąg niętą szyją; lot to szybkie machanie skrzyd łami na zmianę z szybowaniem. W locie ptaki tworzą ukośne linie lub lecą w kluczu. Są bardzo milczące nawet w kolonii lęgowej, gdzie tylko od czasu do czasu można usłyszeć „chrząkanie" dorosłych ptaków lub ćwierkają ce głosy piskląt. Środowisko: Pojedyncze przypadki lęgów w Andaluzji i w Holandii; dokładnie tuzin kolo nii znajduje się krajach bałkańskich, a następ ne na wschodzie aż do Chin i Indii. Najwięk sze kolonie istnieją nad Jeziorem Aralskim i w delcie Wołgi. Większość europejskich kolo nii jest tak mała, że uzasadnione są obawy o ich przetrwanie. Warzęchy potrzebują do życia wód z mulistym dnem, bez gęstej roślinności: laguny, płytkie jeziora z wodą słodką i słonawą. Są ptakami wędrownymi; przylatują w kwietniu i odlatują we wrześniu. Zimują częściowo nad Morzem Śródziemnym, a częściowo w równikowej Af ryce. Warzęchy holenderskie również w zimie nie łączą się ze swoimi wschodnioeuropejski mi krewniakami, lecz lecą wzdłuż wybrzeży Atlantyku aż do Maroka. Warzęchy odbywają
74
ce lęgi w delcie Wołgi i dalej na wschód zimują w Indiach. Lęgi: Ptaki te lęgną się czasami w bardzo licznych koloniach jednorodnych bądź razem z innymi ptakami błotnymi, np. czaplami. Kolo nie znajdują się zwykle w zeszłorocznej trzci nie w pobliżu wody, w niektórych miejscach także na drzewach, rzadko powyżej 5 m. Gnia zda położone są blisko siebie, zwłaszcza w środku kolonii. Tam, gdzie się stykają, z czasem łączą się w jedną platformę gniaz dową. Partnerzy często wzajemnie czyszczą sobie upierzenie, przede wszystkim na głowie i szyi, a więc w miejscach, gdzie same nie mogą sięgnąć dziobem. Wspólnie budują gniazdo i wysiadują na zmianą 3-5 jaj, które w przeci wieństwie do jaj czapli i bocianów nie są jednolicie białe, lecz plamkowane. Długość jaja ok. 70 mm, czas wysiadywania 24-25 dni, okres wylęgania - maj. Gdy w większej kolonii innych ptaków gnieździ się mało warzęch, ich gniazda są rozproszo ne. Gdy jest ich więcej, tworzą własną „dziel nicę" w tej kolonii. Młode biorą pokarm z gar dła rodziców; pisklęta są, jeśli trzeba, ocienia ne skrzydłami. W mocno zagęszczonych kolo niach pisklęta z różnych gniazd mieszają się między sobą i tworzą żłobek; karmione są wtedy przez wszystkich rodziców. Mając 4 ty godnie pisklęta stoją w płytkiej wodzie w po bliżu kolonii i czekają na rodziców przylatują cych z pokarmem. Odlatują mając zaledwie 2 miesiące. Pożywienie: Warzęchy szukają zwykle po żywienia w płytkiej wodzie (do głębokości 10-20 cm), ale wchodzą też w wodę do 30 cm głębkości, sięgającej im po brzuch. Idąc odcedzają dziobem - w takt kroków - wierzch nią, cienką, półpłynną warstwę mułu. W ten sposób łowią zwierzęta, które żyją w mule lub schowały się tam: przede wszystkim larwy komarów, ślimaki, kijanki, małże, skorupiaki, małe ryby i małe żaby. Większa zdobycz wy dobywana jest z wody i od razu „chowana" do gardła.
\
Bocian biały (Ciconia ciconia) Wygląd: Kontrastowe, czarno-biate upierze nie; długość ciała ok. 100 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 220 cm (jak u orła), ciężar 3-4 kg. Samica nie co mniejsza. Pióra z przodu szyi u ptaków dorosłych są nieco dłuższe niż u młodych. Młode ptaki rozpoznaje się po początkowo czarniawym, a potem bladoczerwonym dziobie z ciemnym końcem. Krok bociana jest pełen godności, nie przypomina skradania się czapli ani kołysania dropia. Polu jąc na zdobycz bocian może biec. W czasie odpoczynku w gorące godziny południowe i w nocy stoi na jednej nodze, głowę wciąga między ramiona, a dziób układa w długich pió rach szyi, na worku powietrznym, który znaj duje się tam pod skórą. Przed wzniesieniem się z płaskiego podłoża podskakuje kilka razy: startuje zawsze pod wiatr. Lot wydaje się silny, ale wykonywany jakby z wysiłkiem, szyja wy ciągnięta do przodu, trochę pochylona. Tam, gdzie tworzą się wstępujące prądy powietrza, bocian wykorzystuje je do szybowania i może korzystając z nich wzbić się aż po chmury. Większość wędrówki jesiennej odbywa się wła śnie za pomocą takiego krążącego szybowania w kierunku zimowisk. Przed lądowaniem bocia ny krążą kilkakrotnie nad wybranym miejscem. Rzadko pływają lub wzlatują z wody. Dorosłe bociany są praktycznie nieme; za to klekocą dziobem, zależnie od nastroju, głośno lub cicho i w różnej tonacji. Młode upominają się o po karm kwilącym głosem. Środowisko: Zasięg geograficzny bociana w Europie nie jest jednolity - stanowi rezultat niszczenia przyrody i dawnych obyczajów my śliwskich. W niektórych krajach europejskich ciągle jeszcze strzela się do tych ptaków. Ich areał obejmuje także Bliski Wschód; potem odnajdujemy bociany dopiero w Chinach. W Akcji Międzynarodowego Cenzusu Bociana Białego (liczenie bocianów co 10 lat) w 1984 r. naliczono ok. 105000 tych ptaków w Europie, z czego ok. 30000 żyje w Polsce. Bocian unika lasów wysokopiennych, zadomowił się więc w środkowej Europie zapewne wraz z kar
76
czowaniem lasów przez człowieka. Potrzebuje do życia mokrych łąk z grupami drzew; unika trzcinowiska. W połowie marca bociany poja wiają się przy starych gniazdach: są pierwszy mi zwiastunami wiosny. Ale już w końcu sier pnia budzi się w nich chęć do wędrówki. Zbie rają się na łąkach, krążą coraz wyżej i wyżej, początkowo wracają jednak do miejsc gniaz dowych, aż któregoś dnia, pod koniec sierp nia, odlatują. Gromady bocianów wędrują w dzień, nie przestrzegając jakiegoś specjal nego porządku. Bociany z terenów na zachód od Laby przelatują nad Hiszpanią, Cieśniną Gibraltarską, a następnie lecą ponad 2000 km nad Saharą. Bociany żyjące na obszarach na wschód od Laby lecą przez Bosfor do Afryki Południowej: w sumie pokonują ok. 13 000 km. Większość młodych ptaków spędza swoje dru gie lato w miejscu zimowania. Lęgi: Bociany są wierne swoim gniazdom, ale niekoniecznie swoim partnerom, z czego wy nikają często małżeńskie dramaty. Niektóre kończą się krwawo, w pojedynczych przypad kach nawet śmiercią. Wiele bocianów wypro wadza lęgi po raz pierwszy w piątym roku życia, a nieliczne mają potomstwo jeszcze w 20. roku życia. Gniazda znajdują się na wieżach, dachach domów i na kołach od wo zów specjalnie kładzionych na słupach; zwyk le pojedyncze, czasem w małych koloniach. Na wschodzie areału spotyka się gniazda na drzewach. Są one co roku nadbudowywane i niektóre mogą mieć do 1,5 m wysokości; zdarza się, że rozpadają się pod własnym ciężarem. Początek lęgów - koniec kwietnia; czas wysiadywania 33-34 dni, pisklęta przeby wają w gnieździe 2 miesiące. Wysiadują oboje rodzice, wspólnie też opiekują się pisklętami i przynoszą im pokarm do gniazda. Pożywienie: Przede wszystkim owady, a także żaby, myszy, gady, rzadko ryby i młode ptaki.
77
Bocian czarny (Ciconia nigra) Wygląd: Czarno ubar wiony oprócz brzu sznej strony ciała; w upierzeniu doros łym ze złotozielonym, purpurowym lub miedzianoczerwonym połyskiem; samice bardziej matowe i nieco mniejsze. Młode ptaki szaroczarne, bez połysku. Dzioby i nogi w pier wszym roku życia zielonkawe, w drugim szaroczerwone, a od trzeciego roku życia, wraz z osiągnięciem dojrzałości płciowej, w okresie godowym połyskliwie czerwone; poza tym cie mne, brązowoczerwone. Bocian czarny jest nieco mniejszy od białego i ma trochę smuklejsze skrzydła: długość ciała ok. 97 cm, rozpię tość skrzydeł ok. 190 cm. Chętnie siada na słupach wysokiego napięcia i na wysokich drzewach. Wznosi się po krótkim rozbiegu i krąży nad swoim terytorium lęgowym, szcze gólnie na początku okresu lęgowego. Zazwy czaj nieufny i płochliwy. Środowisko: Bocian czarny gnieździ się na ob szarze od środkowej Europy aż po Daleki Wschód, poza tym zamieszkuje wyspowo nie wielki teren w Hiszpanii będący resztką niegdyś daleko na zachód rozciągającego się areału. Poza tym gnieździ się w kilku miejs cach w centralnej i południowej Afryce, gdzie prawdopodobnie kiedyś pozostało kilku „zimo wych gości". W Polsce jest znacznie rzadszy od swojego krewniaka - szacuje się, że gnieź dzi się u nas ok. 1000 par. Wybiera rozległe, stare lasy liściaste i mieszane z przecinającymi je rybnymi potokami, rzekami i stawami oraz wilgotne i bagniste łąki. Na południu swego zasięgu gnieździ się także w skalistych, bezdrzewnych okolicach. Zwykle wycofuje się na tereny odosobnione, ale np. na Zakaukaziu przyzwyczaił się do ludzi i łowi ryby w wiejs kich stawach i łąkowych potokach nawet wtedy, gdy w pobliżu chłopi pracują w polu. Gnieździ się tam także na skraju czy nawet w środku wsi. Bociany czarne są ptakami wędrownymi: zimę spędzają w gorących krajach. Bociany „zachodnie" wędrują do Afryki, „wschodnie" do Indii, a „dalekowschodnie" do Chin. Z tere nów, gdzie zimują razem z bocianami białymi,
78
wracają ok. 2 tygodnie później niż one. Zwykle odlatują we wrześniu. Pojedyncze ptaki prze kraczają Morze Śródziemne, a tysiące - Bos for. Wędrują za dnia w małych grupach. Chęt nie krążą w prądach wstępujących na znacz nych wysokościach, a następnie ślizgowym i wiosłującym lotem przesuwają się do następ nego komina i tak lecą w kierunku zimowisk. Nie przyłączają się do swych krewniaków, lecz raczej do dużych ptaków drapieżnych wędrują cych tymi samymi trasami. Lęgi: Bociany czarne gnieżdżą się pojedynczo, gniazdo budują wysoko lub nisko na starych drzewach, czasami w widocznym miejscu: np. na szczycie drzewa z uschniętym wierzchoł kiem. Często rozbudowują stare gniazda ptaków drapieżnych. Na swoim terytorium mają po kilka gniazd wykorzystywanych na zmianę. Z czasem tworzą się budowle znacznych rozmiarów. Na południu areału spotyka się gniazda na skałach. Zagłębienia gniazd wyścielone są kawałkami papieru lub łętami kartoflanymi, często także mchem. Jeden partner przynosi materiał budul cowy, drugi buduje. Kopulacja w gnieździe. Po złożeniu pierwszego jaja zawsze jeden z ptaków pozostaje przy nim na straży. W zniesieniu 2-5 białawych jaj długości ok. 64 mm, wysiadywa nych przez 30 dni, czasami nieco dłużej. Wysia dują oboje rodzice; w nocy zwykle tylko samica. Upierzenie młodych szarobiałe, dziób początko wo cytrynowożółty, potem szarozielony; nogi ołowianoszare. Rodzice opiekują się pisklętami przez pierwsze 3 tygodnie, karmią je co 3-5 godzin wypluwając jedzenie z gardła do gniaz da. Młode stają się lotne po 2 miesiącach; sia dają na pobliskich drzewach i jeszcze przez 2 tygodnie rodzice przynoszą im pokarm do gniazda, w którym nadal nocują. Później lecą razem z rodzicami na tereny łowiskowe. Po osiągnięciu samodzielności odlatują. Pożywienie: Bocian czarny jest bardziej rybożerny niż bocian biały. W czasie polowania zwykle brodzi w wodzie, chętnie w czystych potokach i w zasadzie nie ma tam żadnych konkurentów. Łowi ryby do długości ok. 25 cm; zjada także dużo owadów wodnych, żab i traszek. Na wilgot nych łąkach poluje przeważnie na szarańczaki, a także żaby, myszy i młode ptaki. Pożywienie do gniazda przynosi z odległości do 10 km.
79
Czerwonak
(Phoenicopterus ruber)
Wygląd: Ten gatunek tatwo jest rozpoznać po charakterystycznym wyglądzie. Od pozaeu ropejskich gatunków flamingów (uciekinierów z zoo) można go odróżnić po wielkości, po wygięciu dzioba i mniejszej na nim plamie (do jednej trzeciej dzioba). Młode ptaki w pierw szym roku życia mają głowę, szyję, ramiona i skrzydła szarobrązowe, a spód biały. Różo wy odcień upierzenia ptaków dorosłych staje się coraz mocniejszy z wiekiem ptaka. Głos podobny do gęsiego: ostre trzeszczenie. Czer wonaki są bardzo towarzyskie, latają w luź nych, niezupełnie uporządkowanych, skoś nych łańcuchach. W powietrze wzbijają się po długim rozbiegu. Środowisko: Czerwonaki wyspecjalizowały się w zbieraniu bardzo określonego pokarmu i w bardzo specyficzny sposób, co pozwala im żyć jedynie w pewnych środowiskach: potrze bują płytkich, mniej lub bardziej słonych wód, przeważnie lagun, w których występuje niewiele gatunków małych organizmów, ale w masowych ilościach. Najbardziej znana w Europie kolonia znajduje się w delcie Roda nu (Camargue), następna w lagunie w Andalu zji, inne w Schott El Djerid w Tunezji, na marokańskich i dalej na południe mauretańs kich wybrzeżach Atlantyku. Wiele kolonii zni szczyli ludzie, np. na Sycylii, w deltach Wołgi i Nilu, na Cejlonie. Obecnie liczba tych ptaków oceniana jest na ponad 0,5 min. Większość z nich żyje w lagunach na południe od dorze cza Indusu. Lęgi: Czerwonaki gniazdują w najbardziej od ludnych i niedostępnych słonych bagnach, tak że część obecnie znanych kolonii została odkryta dopiero w ostatnich dziesięciole ciach. Ptaki lęgną się tylko w tych latach, w których zawartość soli w wodzie jest do stateczna dla masowego rozwoju zwierząt, którymi się żywią.
80
Toki wyglądają jak wielkie widowisko, w któ rym udział bierze całe stado. Wszystkie ptaki prawie równocześnie otwierają i zamykają skrzydła, co z daleka wygląda jak sygnalizacja flagami, a następnie wspólnie maszerują w je dną stronę i równocześnie zawracają. Jeśli warunki środowiskowe są korzystne, dochodzi do tworzenia się par i kopulacji: samiec na swoich niezwykle długich nogach balansuje na grzbiecie samicy. Następny etap to budowa gniazda i składanie jaj. Gniazda to ścięte sto żki ulepione z mułu na płytkiej wodzie lub mulistym brzegu; znajdują się blisko siebie, tworząc gęstą kolonię. Budowla powstaje w ten sposób, że siedzący na ziemi ptak dzio bem nagarnia szlam znajdujący się wokół nie go. Stożki ze szlamu wysychają w ciągu lata i są niezwykle trwałe. Czerwonaki z delty Ro danu wracają w marcu ze swoich zimowisk wokół Morza Śródziemnego i na terenach lę gowych spotykają się z tymi, które zostały tu na zimę. W kwietniu, w korzystnych latach, dochodzi do gotowości lęgowej. W zniesieniu 1 jajo wysiadywane ok. 30 dni. Pisklę wykluwa się z krótkimi, bardzo grubymi nogami i pros tym dziobem. Początkowo jest karmione „pta sim mleczkiem" - płynną substancją wytwa rzaną w wolach rodziców. Pokarm ten ma kolor czerwony, zawiera do 1% krwi ptaków i ma podobną wartość odżywczą jak mleko. Młode pozostają w gnieździe tylko kilka dni. Pożywienie: Szukając pożywienia czerwonak grzbietem dzioba dotyka wierzchnich, jeszcze zupełnie miękkich warstw mułu pod wodą; kiwa przy tym głową wahadłowym ruchem i rytmicznie otwiera i zamyka dziób. W czasie otwierania dzioba muł wpływa do środka, przy zamykaniu wypływa z nim drobniejsza, a po zostaje grubsza zdobycz. W ten sposób czer wonaki łowią skorupiaki, larwy owadów, różne stawonogi, a także nasiona opadłe do wody. Czasami czerwonaki szukając pokarmu chowają głowę i szyję całkowicie pod wodę i wyglądają jakby stały na głowie, podobnie jak gruntujące kaczki. Po żerowaniu czerwo naków pozostają w szlamie charakterystyczne ślady, których nie sposób pomylić ze śladami pozostawianymi przez jakiekolwiek inne zwie rzęta.
Rząd: blaszkodziobe (Anseriformes), Rodzina: kaczkowate (Anatidae) Rodzina kaczkowatych obejmuje kaczki, gęsi i łabędzie. Wspólnymi cechami tych ptaków są krótkie nogi, przednie palce spięte błoną pławną, długa szyja i typowy płaski, kaczy dziób: jedynym wyjątkiem jest mała grupa traczy. Skrzydła, wąskie i zaostrzone, pozwala ją większości kaczkowatym na wytrwa ły, ale i szybki lot. Wysiadują zwykle samice. Młode są zagniazdownikami. Wykluwają się pokryte gęstym puchem i są bardzo samodzielne - potrafią od razu chodzić, pływać i nurkować; bez naprowadzania znajdują pokarm. Zaled wie w kilka godzin po wylęgu opuszcza ją gniazdo. Wszystkie kaczkowate są mniej lub bar dziej ptakami wodnymi. Licznym gatun kom kaczek poświęcimy dwa następne wprowadzenia, tu ograniczymy się do gęsi i łabędzi. Obie grupy to ptaki duże i bardzo duże, u obu płci są jednakowo ubarwione. W czasie toków partnerzy przyjmują po dobne pozy i oboje wodzą pisklęta. Ist nieje też kilka drobniejszych wspólnych cech: łabędzie i gęsi zmieniają upierze nie raz w roku, (kaczki dwa razy), przy czym ptakom tym lotki wypadają sto pniowo od zewnątrz do wewnątrz, (ka czkom odwrotnie). Poza tym u łabędzi i gęsi skok i palce są gęsto pokryte małymi, rogowymi tarczkami, u kaczek na przodzie skoku tarczki mają regular ne kształty i są poprzecznie ułożone. Kaczki zamieszkują raczej strefy ciepłe i umiarkowane, natomiast 15 gatunków gęsi i 8 łabędzi zasiedliły chłodniejsze strefy kuli ziemskiej. W strefie równiko wej nie ma łabędzi. Różnice między ła będziami i gęśmi są raczej ogólnej na tury. Wszystkie łabędzie są dosyć moc no związane z wodą. Tylko w tym środo wisku może dojść do zapłodnienia
82
i w zasadzie tylko z wody mogą się, po długim rozbiegu, wzbić w powietrze. Duże łabędzie, o wadze do 16 kg, nale żą do najcięższych, zdolnych do lotu ptaków. Są wyłącznie roślinożerne: po karm zbierają z dna wód. W upierzeniu istnieją tylko dwa kolory: biały i czarny. Gatunki europejskie są tylko białe. Ła będzie mają ze wszystkich ptaków na świecie upierzenie najbogatsze w pióra; może ono zawierać do 20 tys. piór. Ła będzie dalekiej północy wymagają dużego terytorium żerowiskowego i dla tego zwykle gnieżdżą się pojedynczo. Australijski łabędź czarny gnieździ się gromadnie, czasami w ogromnych kolo niach lęgowych. Ze wszystkich kaczkowatych gęsi są najmniej związane z wodą. Pożywienia szukają głównie na lądzie, mają chód mniej kołyszący niż łabędzie, a w po trzebie biegną tak szybko, że człowieko wi trudno je dogonić. Gęsi, które wystę pują w Europie, należą do dwóch rodza jów: Anser (gęś) i Branta (bernikla). Dzioby tych pierwszych są nieco krótsze od ich głów i przynajmniej częściowo żółtawe do pomarańczowego, nogi dorosłych ptaków są zawsze koloru od żółtego do cielistego. Bernikle są mniej sze od gęsi, wyjątek stanowi bernikla kanadyjska. Krótkie, słabe dzioby i nogi u wszystkich bernikli są czarne. Między gęśmi i kaczkami znajduje się - jeśli chodzi o wielkość - grupa po średnia. W Europie reprezentowana jest ona przez dwa gatunki: kazarkę i ohara. W naszym kraju kaczkowate znajdują się pod ochroną z wyjątkiem gęgawy, gęsi zbożowej, gęsi białoczelnej, krzyżówki, cyraneczki, głowienki i czernicy, które zaliczone są do ptaków łownych i pod legają tylko okresowej ochronie.
Łabędź niemy (Cygnus olor) Wygląd: Jeden z naj większych ptaków zdolnych do lotu: dłu gość ciała wynosi oko ło 150 cm, rozpiętość skrzydeł-240 cm, cię żar - do 13 kg. Od in nych łabędzi moż na go odróżnić po czarnej, guzowatej narośli u nasady dzioba, która u samców jest większa niż u samic. Sam dziób jest pomarańczowoczerwony z czarnym paznokciem na czubku. W czasie lotu słychać głośny świst skrzydeł. Środowisko: Łabędź niemy prawdopodobnie występował dawniej powszechnie w bagnistej i bogatej w wodę Europie Środkowej. Ponie waż łatwo było na niego polować i wybierać mu jaja z gniazd, zapewne stosunkowo wcześ nie został wytępiony i przetrwał jedynie na nieprzebytych bagnach północno-wschodniej Europy. W ostatnim stuleciu dzięki ochronie liczba tych ptaków wzrosła i są dzisiaj ozdobą naszych stawów i jezior. Łabędzie gnieżdżą się na stojących lub wolno płynących wodach z bogatą roślinnością podwodną lub tam, gdzie są karmione przez ludzi. Z natury są ptakami wędrownymi, jesienią mogą przebyć ponad 1000 km, aby przezimować w cieplej szych miejscach Europy. Łabędzie w parkach dużych miast często pozostają na wolnej od lodu powierzchni stawów i zawsze znajdą się ludzie, którzy dadzą im pokarm. W Polsce ptak ten jest dość liczny, zwłaszcza na poje zierzach. Wszystkie gatunki łabędzi są w na szym kraju chronione. Lęgi: Łabędzie żyją w stałych parach. Co rok pod koniec zimy parę łabędzi ogarnia nastrój godowy. Oboje partnerzy płyną bardzo blisko siebie i w jednakowym rytmie wdzięcznie po ruszają szyjami: przechylają na boki głowy, kłaniają się i zanurzają dzioby w wodzie, nie rzadko czynią to przez szyję partnera. Sygnał do kopulacji daje samica wyciągając szyję płasko nad wodą, samiec wchodzi na jej grzbiet zanurzając ją głębiej w wodę, a dzio bem trzyma partnerkę za szyję. Podczas pa rzenia się samica głośno chrapie. Następnie oboje podnoszą się i płyną jedno obok drugie go pochylając z wdziękiem głowy.
84
t_. czarnodzioby
Ł. niemy
L. krzykliwy
Para trzyma się wiernie swojego terytorium lęgowego. Samiec przepędza z niego inne łabędzie już od momentu topnienia śniegu. Najlżejszą formą groźby jest podniesienie i rozłożenie skrzydeł, bardziej zacietrzewiony ptak płynie w kierunku przeciwnika z sykiem trzymając szyję mocno odchyloną do tyłu; w końcu rywale chwytają się za szyje i próbu ją biciem skrzydłami przepędzić przeciwnika lub wepchnąć go pod wodę. W czasie walki fruwają pióra, może też dojść do poważnych okaleczeń. Gniazdo buduje samica odrywając części roś lin i kładąc za siebie w upatrzonym miejscu. Dzięki wielokrotnemu powtarzaniu tych pros tych ruchów powstaje ostatecznie duży stos. W połowie znoszenia jaj samica zaczyna wy siadywanie. W zniesieniu zwykle 5-7 jaj długo ści ok. 115 mm; okres wysiadywania ok. 35 dni. Samiec czuwa w pobliżu gniazda. Nawet na wpół oswojone łabędzie przy gnieź dzie atakują człowieka, wyprostowane na całą swoją wysokość usiłują przestraszyć natręta bijąc skrzydłami. Gdy zorientują się, że wróg nie ucieka, rezygnują z ataku i wycofują się. Oboje rodzice wodzą młode. Pisklęta dzikich łabędzi są szare, łabędzi hodowlanych raczej białe lub część jest biała, część szara. Rów nież w upierzeniu młodocianym dzikie ła będzie sa szare. Dopiero po następnych pierzeniach stają się białe i jednocześnie doj rzałe płciowo. Pożywienie: Rośliny wodne. Dzięki długiej szyi łabędź skubie je z głębi wody, gdzie nie kon kurują z nim kaczki, lecz jedynie łyski.
i \"F%\ v\
w-
Łabędź krzykliwy (Cygnus cygnus) siebie wyprostowane, rozkładają skrzydła i poruszają szyjami wężowym ruchem. W cza sie toków partnerzy wykonują podobne ruchy. ^\^d/ r 140-150 cm, rozpię- Przed parzeniem się, które podobnie jak u in " f ^ ^ - O ^* tość skrzydeł ok. nych łabędzi odbywa się w wodzie, oboje za r x / ^ ^ j 200 cm. Szyję trzyma nurzają dzioby krzyżując je. W ubogiej północ > 5 ^ ^ ^ \ r w - i m^\e pionowo wy- nej przyrodzie każda para w okresie lęgowym —2—— ' l prostowaną; boki potrzebuje odpowiednio dużego terenu lę i nasada dzioba żółte, czubek i grzbiet czarne. gowego z płytkimi, mulistymi jeziorami w bag W czasie pływania nie unosi skrzydeł tak, jak nistej, zielonej okolicy; czasami gnieżdżą się to czynią łabędzie nieme. Waga do 12 kg. w bagnistych dolinach rzecznych i w ujściach W locie chętnie wydaje głos; zawołanie poro rzek. Samica buduje ze wszystkiego, co uda zumiewawcze głośne, z daleka przypomina się jej zdobyć, duży kopiec, najchętniej na dźwięk trąbki „hijee". Lot bez wyraźnego szu małych wyspach, bezpośrednio w płytkiej wo mu skrzydeł, lekki i wytrwały, start możliwy dzie lub na bagnach. Wysiaduje tylko samica, tylko z wody po głośnym, pełnym szumu roz samiec stoi na straży. Nawet na gnieździe biegu. Ptaki lecą w ukośnych liniach lub w for łabędzie boją się ludzi i łatwo je opuszczają. mie klina. Trzymają się z dala od łabędzi Podobnie jak inne łabędzie, samica składa niemych, ale w walce z nimi mają przewagę, jedno jajo co drugi dzień. Przykrywa je, dopóki ponieważ stosują inną taktykę: z wyprostowa nie zniesie wszystkich. Początek lęgu przypa ną szyją i rozłożonymi skrzydłami atakują pie da na drugą połowę maja lub pierwszą czerw rwsze nie zważając na grożące gesty więk ca, wysiadywanie trwa 35-38 dni, w zniesieniu 5-6 jaj długości ok.115 mm. Pisklęta są prze szych od nich łabędzi niemych. Środowisko: Teren lęgowy łabędzia krzykliwe ważnie wyprowadzane na ląd i ogrzewane go łączy się na południu z terenem lęgowym skrzydłami; rodzinne stadko zwykle prowadzi łabędzia czarnodziobego. Poza tym gnieździ matka, za nia idą pisklęta, pochód zamyka się także na Islandii (nie występuje w Amery ojciec. Pisklęta mają ciemny puch, później ce Północnej, gdzie żyje bardzo podobny ła szare upierzenie młodociane, w którym pod będź trębacz - Cygnus buccinatoi). Na skutek czas pierwszej ich zimy wyrastają pojedyncze polowania z łodzi lub z psami, przede wszyst białe pióra. W drugą zimę wypadają ostatnie kim w czasie pierzenia się ptaków, stały się szare pióra, co jest widomym znakiem, źe one bardzo nieufne i bojaźliwe i takimi pozo ptak osiągnął także dojrzałość płciową. stały do dzisiaj, chociaż na północy mogłyby Pożywienie: Łabędzie krzykliwe są roślinożer być ptakami stawów parkowych, podobnie jak ne, lecz mniej skubią liście niż na przykład są nimi łabędzie nieme w Europie Środkowej. łabędź niemy, a raczej wydziobują korzenie Łabędzie krzykliwe sa ptakami wędrownymi, roślin wodnych. ale zwykle nie odlatują daleko. Wiele z nich Tylko łabędź krzykliwy mógł być tematem le zimuje na południowym wybrzeżu Bałtyku, gendy o łabędzim śpiewie, w której konający w Irlandii i Szkocji. W Islandii łabędzie są ptak miał szczególnie donośnie i pięknie za ptakami całorocznymi. W srogie zimy ich wiel śpiewać tuż przed śmiercią. Rzeczywiście, kie chmary ciągną przez niemieckie wybrzeża z daleka słyszane dźwięki brzmią żałośnie Morza Północnego aż do Holandii, a rozpro i płaczliwie. Skute lodem i zagrożone śmiercią szone grupy płyną rzekami daleko w głąb głodową ptaki po raz ostatni wydają czyste, lądu. W Polsce jest głównie ptakiem zimują donośne dźwięki, gdy nic już nie jest w stanie cym nad morzem. Od niedawna obserwuje się odmienić ich losu. pojedyncze gnieżdżące się pary w głębi kraju Lęgi: Okres toków zaczyna się już na zimowis ku, można wtedy usłyszeć głośne dźwięki po dobne do głosu trąbki. Ptaki stają naprzeciwko ~łh
86
^jjfrttjjjei Wygląd: Nieco mniej, Jo j| I szy od łabędzia nien' U >V" mego; długość ciała
Łabędź czarnodzioby (Cygnus bewickii) Wygląd: Znacznie mniejszy niż łabędzie niemy i krzykliwy, ale większy od gęsi. Długość ciała ok. 122 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 175 cm, waga 5-6 kg. Żółta plama u nasady dzioba jest okrągła i mniejsza niż u łabędzia krzykliwego, u którego z kolei rozciąga się ku przodowi. Niezbyt długą szyję ptak trzyma pionowo wyprostowaną. Chętnie wydaje głos - z powietrza i na ziemi słychać jego melodyjne, trąbiące wołanie. W locie nie słychać świstu skrzydeł. Środowisko: Łabędź czarnodzioby gnieździ się wokół Bieguna Północnego na północ od granicy lasów; w Skandynawii występuje jedy nie przy północno-wschodniej granicy z Rosją, nie ma go na Islandii ani Grenlandii. Zasiedla płytkie, bogate w pożywienie jeziora słod kowodne, także zatoki i ujścia rzek. Amery kański łabędź czarnodzioby różni się od euro pejskiego kolorem dzioba, dlatego niektórzy zoologowie uważają go za osobny gatunek Cygnus columbianus. W październiku i w lis topadzie większość eurazjatyckich łabędzi czarnodziobych przelatuje wąskim szlakiem nad południową Szwecją do zachodnich obszarów Morza Północnego, a więc do Irlan dii, Anglii, ale przede wszystkim na teren wo kół Ijsselmeer w Holandii. W srogie zimy zba czają w kierunku południowo-zachodnim ku Bretanii. Wędrówki powrotne przypadają na marzec i kwiecień. Mniejsze grupy zimują na niemieckim wybrzeżu Morza Północnego i na pobliskich płytkich jeziorach, pojedyncze gru py zapędzają się czasem w głąb lądu. Latają w kluczach o kształcie klina lub łańcucha; potrafią jak kaczki właściwe wznieść się w po wietrze bez rozbiegu. Zimą liczba tych ptaków wokół Morza Północnego szacowana jest na nieco poniżej 10000 ptaków. Lęgi: Rodzina łabędzi czarnodziobych trzyma się razem przez zimę i rozpada stopniowo dopiero w czasie wędrówki powrotnej na tere ny lęgowe. Toki odbywają się na terenach lęgowych, na dalekiej północy. Łabędzie czarnodziobe przywiązują się do rodzinnego
88
miejsca i nierzadko powracają do swojego zeszłorocznego gniazda. Jak u wszystkich ła będzi, jest ono dużym stosem materiału roś linnego ułożonego na wzniesieniu blisko wo dy, najczęściej na małych wysepkach. W znie sieniu 3-4 jaja, mniej niż u innych łabędzi. Długość jaja ok. 102 mm; początek lęgów w końcu maja i w czerwcu, zaraz po topnieniu śniegów i pękaniu lodów: czas wysiadywania 29-30 dni. Wysiaduje tylko samica, samiec czuwa w pobliżu. Gdy samica schodzi z gniaz da na codzienną kąpiel, czyszczenie piór i je dzenie, na jajach siada samiec. Nie może on jednak ich wysiadywać, gdyż nie ma plamy lęgowej, tzn. nagiej, ciepłej skóry na brzuchu, która bezpośrednio dotyka jaj i je ogrzewa. Młode w szacie pisklęcej są jasnoszare jak u innych łabędzi; karmione przez rodziców rosną szybciej niż pisklęta innych gatunków łabędzi. Po 45 dniach potrafią już latać. Wtedy jest już połowa sierpnia i wkrótce na arktycznych terenach lęgowych zacznie się długa zi ma; łabędzie muszą wyruszyć na południe. Pożywienie: Łabędzie czarnodziobe zbierają pożywienie z dna wody sięgając tam dziobem; zjadają zarówno pędy, jak i korzenie roślin wodnych. W swojej surowej i ubogiej ojczyź nie potrzebują bardzo dużego terenu żerowiskowego, z którego przepędzają inne rodziny łabędzi. Są aktywne w dzień i w nocy. W cza sie wędrówki wypoczywają chętnie na za lanych wodą łąkach, gdzie skubią trawę. Poza tym mogą, podobnie jak kaczki, zbierać poży wienie naniesione przez wodę. Potrafią też dreptać po mule uwalniając przy tym z dna różny pokarm. W głębszej wodzie szukają po żywienia zanurzając szyję, co wygląda, jakby stały na głowie. Nie są tak ściśle roślinożerne jak pozostałe łabędzie; na wartach (piaszczys tych mieliznach i płyciznach) Morza Północne go mogą zjadać w dużej ilości małże i ślimaki o cienkich muszlach. Rodzina trzyma się ra zem także przez zimę.
1
•i
ImM
L
\
w\mm A
i
*a
89
Gęgawa
(Anseranser)
Wygląd: Duża gęś - długość ciała ok. 80 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 170 cm, upierzenie jasnosza re, prawie bez do mieszki brązu. Dziób cielisty lub pomarańczowoczerwony z białym paznokciem, sto py - zależnie od pochodzenia ptaka - od bar wy cielistej do różowej, u młodych ptaków szarobrązowe. Głos nosowy „gąg-gąg" lub w pełnym brzmieniu triumfalny „gę-gę-gę". Środowisko: Gęgawa zastępuje gęś zbożową na południe od terenów lęgowych tej ostatniej; występuje od strefy lasów liściastych do strefy stepów prawie w całej Eurazji. Przerwy w wy stępowaniu tego gatunku w Europie są winą człowieka. Jeszcze dzisiaj gęgawa jest ptakiem łownym, ale np. w Polsce można na nią polować tylko od 1 września do 21 grudnia. Jednak już ta okresowa ochrona spowodowa ła, że areał gęgawy powoli się rozszerza. Przyrost ten należy przypisać z jednej strony resztce populacji z terenów północnych, z dru giej sztucznemu wychowowi gęgawy i zasila niu dzikich populacji takimi ptakami, niektóre są uciekinierami z ogrodów zoologicznych: gęgawy dziczeją po ucieczce z niewoli. Od tej dzikiej gęsi pochodzą nasze gęsi domowe. Naturalnym środowiskiem gęgawy są jeziora otoczone trzciną i sitowiem. Liczbę tych pta ków w Europie szacuje się na ok. 10000 par, z czego tylko kilka setek lęgnie się w Niemczech - ale ich liczba stale rośnie. W Polsce gęgawa należy do nielicznych pta ków; najliczniejsza jest w północno-zachodniej części kraju (na Kujawach, w Wielkopolsce i w okolicach Szczecina). Gęgawy są ptakami wędrownymi. Gęsi środkowoeuropejskie odla tują we wrześniu i w październiku przez Fran cję do Hiszpanii, gdzieś w okolice ujścia Guadalkwiwir, natomiast gęsi z północy (np. ok. 10 tys. gęsi islandzkich), zimują na Wyspach Bry tyjskich i wokół Morza Północnego. Na swe środkowoeuropejskie tereny lęgowe powra cają od początku marca. Lęgi: Gęgawy żyją w stałych parach małżeńs kich przez całe życie. Młode pary łączą się
90
Gęgawa Gęś zbożowa
podczas pierwszej zimy; przez jeden rok lub dwa lata pozostają „narzeczonymi", potem do piero pierwszy raz budują wspólne gniazdo. Starsze, owdowiałe gęsi często nie znajdują już partnera. Szukanie współmałżonka polega na ostrożnym, ale wytrwałym byciu w pobliżu i wspólnym gęganiu. Małżeństwo jest zawarte, gdy oboje partnerzy krzyczą w duecie. Później także chętnie to robią. Takie duety często okre śla się mianem okrzyku triumfalnego: można go często usłyszeć także u gęsi domowych. Oprócz tego gęgawy różnymi rodzajami głosu porozumiewają się ze swoim partnerem. Gnia zdo buduje samica, najczęściej na wzniesieniu wśród gęstych szuwarów trzcinowych. Lamie w tym celu najbliższe trzciny i sporządza stos z ich łodyg. Gniazda leżą pojedynczo lub w luź nych koloniach. W czasie wysiadywania jaj przez samicę gąsior stoi na straży w pewnej odległości od gniazda, aby nie zdradzać jego położenia. Jeśli zbliży się wróg, któremu mogą dać radę oboje, bronią gniazda syczeniem, szczypaniem i biciem skrzydłami. Podczas wy siadywania gniazdo wypełnia się puchem, któ rym samica przykrywa jaja, gdy udaje się na żerowanie, kąpiel lub czyszczenie piór. Okres lęgowy zwykle od końca marca do maja, po czątek wysiadywania po złożeniu ostatniego jaja; czas wysiadywania 27-28 dni; 5-10 jaj długości ok. 85 mm. Oboje rodzice wodzą gąsięta. Młode pozostają w gnieździe tylko pierw szego dnia po wykluciu, potem powracają do niego jedynie na nocleg. W ciągu pierwszych 12 godzin życia młode zapamiętują swoich ro dziców i od tej chwili chodzą tylko za nimi. Takie nauczenie się czegoś w krótkim i wczes nym okresie życia nazywa się wdrukowaniem lub imprintingiem. Pożywienie: Gęgawy są wyłącznie roślinożer ne. Jedzą trawę, zboże, ziemniaki, jagody i ró żne zioła.
Gęś zbożowa (Anser fabalis) Wygląd: Bardzo po dobna do gęgawy także wielkością: długość ciała ok. 80 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 165 cm, ciężar ok. 3,5 kg. Upierzenie ogólnie ciemniejsze, w tonie brązowawym, szczegól nie na przodzie tułowia. Gęsi zimujące w Eu ropie Środkowej mogą pochodzić z różnych części północnej Eurazji i w związku z tym mogą należeć do różnych podgatunkow. Z ob szaru tundry pochodzą gęsi z krótkimi, wyso kimi dziobami, ze strefy lasów z długimi, bar dziej płaskimi; także kolor dzioba bywa różny: na czubku zwykle żółty do pomarańczowego, u nasady czarniawy. Stopy pomarańczowe. Środowisko: Gęś zbożowa gnieździ się w tun drze i w strefie tajgi Eurazji. W sierpniu gęsi te zbierają się w zatokach północnoeuropejskich wybrzeży i odlatują w kierunku południowo-zachodnim na tereny zimowania na nizi nach północnych Niemiec i w Holandii. W su rowe zimy ciągną dalej wzdłuż wybrzeży At lantyku i mogą dolecieć nawet do Maroka. Część syberyjskich gęsi zbożowych leci nad doliną Dunaju aż do północnych rejonów Mo rza Śródziemnego oraz na niziny położone na zachód od Morza Czarnego. Gęsi zbożowe trzymają się tradycyjnych szla ków wędrówek i powracają rokrocznie do zna nych im miejsc zimowania. W marcu znowu odlatują na północ. W okresie lęgowym żyją parami w lasotundrze lub w tundrze krzewinkowej w pobliżu wody. W czasie przelotu i na zimowiskach wypoczywają na rozległych, spo kojnych nizinach, a nocują pływając na wodzie spokojnych jezior. Podczs mrozów śpią na lodzie. W sumie w całej Europie zimuje ok. 10000 gęsi zbożowych - ich liczba waha się zależnie od roku. W Polsce regularnie zimują nad Odrą i Wartą. Gęsi zbożowe są w naszym kraju ptakami łownymi, na które wolno polo wać tylko w ustalonym ustawowo okresie. Lęgi: Gęsi zbożowe łączą się w pary na całe życie. W zimie wydaje się, że partnerzy w sta dach wędrownych tracą się z oczu, ale na czas lęgów znowu wracają do siebie. Na tery-
torium lęgowym dochodzi do parzenia się po krótkich zalotach w formie zanurzania szyi. Parzenie się jest możliwe tylko w wodzie: gąsior siada na gęsi, która zanurza się w wo dzie. Następnie prostują się i biją skrzydłami. Gęś wybiera miejsce na gniazdo wśród gałęzi lub między korzeniami drzewa i wyścieła je źdźbłami, a w czasie wysiadywania obficie własnym puchem. Okres lęgowy na południowym krańcu areału lęgowego zaczyna się w połowie maja, a im bardziej na północ, tym coraz później, aż do połowy czerwca. Wysiaduje tylko samica, gą sior czuwa w pobliżu. Czas wysiadywania 27-29 dni, początek po złożeniu ostatniego jaja, tak że wszystkie gąsięta wykluwają się jednocześnie. Początkowo pokryte są oliwkowobrązowym puchem pisklęcym, na głowie widoczne są czarne prążki. Oboje rodzice pro wadzą je do wody, gdzie same odżywiają się świeżymi roślinami. Po 2 miesiącach zaczyna ją latać i wędrują razem z rodzicami nad morze. Niektóre rodziny trzymają się razem jeszcze przez zimę i drogę do zimowisk poko nują wspólnie. Pożywienie: Wszystkie gęsi są roślinożerne. Brzegi ich dziobów mają specjalne ząbkowa nie, którymi gęsi mogą skubać trawę. Mają tez bardzo duże jelita ślepe, w których żyją bak terie rozkładające celulozę na przyswajalne węglowodany - symbioza taka występuje u większości zwierząt roślinożernych. Na lę gowiskach gęsi jedzą każdą świeżą zieleninę, a także jagody i porosty. Na zimowiskach pod stawę ich pożywienia stanowią trawy i ozimi ny. Gęsi opuszczają swoje miejsca noclegowe jeszcze przed zachodem słońca i na pastwis kach skubią trawę aż do zachodu słońca, z przerwami na odpoczynek i pielęgnację piór. Na noc wracają do miejsc noclegowych. Gęsi także pod względem jedzenia mają swoje przyzwyczajenia: w niektórych miejscowoś ciach najbardziej lubią zasiewy zbóż.
HBB 92
93
Gęś krótkodzioba (Anser brachyrhynchus) Wygląd: Pomniejszo ne „wydanie" gęsi zbożowej z ciemną głową i szyją, dzio bem częściowo cza rnym, częściowo cielistym. Stopy ko loru cielistego (u gęsi zbożowej pomarańczowe). Długość ciała ok. 68 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 150 cm. Ostat nio uznaje się ją za jedynie wyspowy podgatunek gęsi zbożowej: powinna raczej nosić na zwę Anser fabalis brachyrhynchus. Ponieważ jednak łatwo ją odróżnić od gęsi zbożowej, traktujemy ją jako osobny gatunek, być może właśnie powstający, który na skutek długiej izolacji geograficznej oddzielił się od gęsi zbożowej zamieszkującej ląd stały. Środowisko: Ta zgrabna i delikatna gęś gnieź dzi się na moczarach zrodliskowych Islandii, na Spitsbergenie i we wschodniej Grenlandii. Tereny lęgowe to zielone „oazy" wśród ubo gich w roślinność kamienistych połaci. Gęsi ze Spitsbergenu (ok.10000) lecą w październiku przez Skandynawię do zimowisk we wschod niej Holandii, grenlandzkie i islandzkie ptaki, w sumie też ok. 10000, wędrują w paździer niku do Szkocji i Anglii i tam zimują w spokoj nych i zacisznych zatokach morskich. Z prze biegu trasy tradycyjnych wędrówek można wy wnioskować, że Grenlandię zasiedliły gęsi krótkodziobe rodem z Islandii i że to nastąpiło dopiero niedawno. Większość gęsi wyrusza w marcu na tereny lęgowe. W połowie kwiet nia docierają na północ i pozostają tam do końca sierpnia. Wędrują nad otwartym mo rzem. Na zimowiskach dni spędzają pasąc się na wilgotnych łąkach, rżyskach i polach z ozi minami, na noc odlatują do oddalonych o wie le kilometrów ławic piaskowych lub do zatok morskich z płytką wodą. W locie tworzą szyk w kształcie ukośnych linii lub litery V. Lęgi: Gęsi krótkodziobe gnieżdżą się w luź nych koloniach. Młode pary łączą się w czasie pierwszej zimowej wędrówki i pozostają sobie wierne przez całe życie. Gniazdo buduje sami ca: na małym wzniesieniu wyszukuje dołek i wykłada go własnym puchem. W miejscach dogodnych do budowy gniazda, zasiedlanych
94
młoda
białoczelna
dorosła
przez wiele lat. dzięki stałemu nawożeniu wy rasta krąg świeżej zieleni. Podczas wysiady wania jaj przez samicę gąsior stoi na straży. Okres lęgowy zaczyna się w Islandii w drugiej dekadzie maja, na położonym bardziej na pół noc Spitsbergenie - w pierwszej połowie czer wca. Wysiadywanie zaczyna się po złożeniu ostatniego jaja i trwa 28 dni; w zniesieniu zwykle 4 jaja długości ok. 80 mm. Oboje rodzi ce wodzą gąsięta. Po 2 miesiącach zaczynają one latać, kilka tygodni lub czasami kilka dni później w tundrze nastaje zima. Wtedy młode ptaki muszą być już zdolne do wędrówki. Po ok. 2 tygodniach od wyklucia gąsiąt u rodzi ców rozpoczyna się pierzenie skrzydeł; lotki wypadają prawie jednocześnie, jak u wszyst kich kaczkowatych. Już na kilka dni przed początkiem pierzenia ptaki nie mogą latać i przez 30 dni nie są zdolne do lotu. Okres, w którym gęsi żyją na pustkowiu dalekiej pół nocy i wodzą swoje młode, jest najlepszy na niebezpieczny dla tych ptaków czas pierzenia się. Dawniej mieszkańcy Islandii zapędzali niezdolne do lotu gęsi na zagrodzony teren, łapali je i zabijali. Pożywienie: Podobnie jak inne gęsi, gęsi krót kodziobe są roślinożerne. Na terenach lę gowych jagody stanowią dużą część ich poży wienia, ale tuż przed topnieniem śniegu, gdy nie ma jeszcze świeżych źdźbeł, zadowalają się mchem i porostami. Na terenach zimowania wylatują z noclegowisk na pastwiska o szarym świcie, ale lądują dopiero po kilkakrotnym okrążeniu okolicy. Nie niepokojone wracają na nocleg dopiero po zachodzie słońca.
•,
^ i
//ił.
Jm
95
Gęś bialoczelna (Anser albifronsj Wygląd: Doroste ptaki mają szerokie, nieregularne poprze czne pręgi na piersi, co sprawia, że każdy ptak ma inny wzór. Dziób żóttawy lub cielisty, zależnie od podgatunku. Biaty pasek dookoła nasady dzio ba; nie mają go mtode ptaki do polowy zimy. Poza tym mtode mają jednobarwny szarobrązowy spód ciata oraz czarniawy dziób i jego nasadę. Gęsi bialoczelne chętnie wydają głos, są także towarzyskie. W stadach słychać od rana do wieczora dwusylabowe zawołania, które brzmią jak „Iju-loc" i „ki-lik". Środowisko: Najczęstsza gęś Eurazji; gnieździ się na północ od granicy lasów, w tundrze aż do wybrzeży Oceanu Arktycznego. Na północy jej lęgowiska pokrywają się z terenami lęgo wymi bernikli obrożnej, a na południu łączą się z areałem gęgawy, Zimują daleko na połu dnie od swoich terenów lęgowych: nad
Morzem Kaspijskim, Morzem Czarnym i w del cie Dunaju, przede wszystkim jednak nad Mo rzem Północnym. Pojawiają się tam w grudniu i pozostają do marca. Na holenderskich Wy spach Zachodniofryzyjskich zimuje ok. 45 tys. tych ptaków. Wiele nocuje na piaszczystych plażach i mieliznach (wattach) w Ijsselmeer. W bardzo mroźne zimy ptaki wędrują aż do zachodniej Francji. W Polsce spotyka się je głównie podczas przelotów wzdłuż wybrzeża, czasem zimują. Lęgi: Ptaki łączą się w pary (na całe życie) zwykle w drugim roku swego życia, przez rok lub dwa trwają w narzeczeństwie. Gniazdo znajduje się w wyższych, suchszych miejs cach przesyconej wodą tundry: samica wy ścieła własnym puchem znaleziony dołek w ziemi. Składa jaja w drugiej połowie czerw ca i lipca. Wysiaduje przez 28 dni. Gdy gęś siedzi na gnieździe, gąsior stoi na straży. Oboje rodzice wspólnie wodzą młode, które stają się samodzielne w końcu sierpnia. Pożywienie: Jak innych gęsi.
Ib
«4
^^B
* "***-:
*&!wQ .
*
Gęś mała (Anser erythropus) Wygląd: Miniatura gęsi białoczelnej, choć nie jest to dobra cecha rozpoznawcza, gdyż największe gęsi małe osiągają wiel kość gęsi białoczelnych. Cechy charak terystyczne to krótka i wysoka głowa oraz kró tki, czerwonawy dziób. Oko otacza, także u młodych ptaków, żółty pierścień; pasek wokół nasady dzioba biały, podobnie jak plama na czole, która sięga od dzioba do oczu. Środowisko: Gęś mała gnieździ się blisko pół nocnej granicy lasów, a więc nieco bardziej na południe od gęsi białoczelnej; tereny lęgowe obu gatunków zachodzą na siebie. Tam, gdzie oba gatunki występują wspólnie, gęś bialoczel na gnieździ się na nizinach, gęś mała zaś na terenach górzystych w pobliżu ostatnich pól śniegowych, między zaroślami wierzby polar nej i brzozy karłowatej. W Skandynawii jest ptakiem lęgowym fieldów. Mimo że gęś mała
96
gnieździ się w północnej Europie w dziesiąt kach tysięcy sztuk, rzadko widuje się ją nad Morzem Północnym, ponieważ wędruje na po łudniowy wschód i zimuje nad Morzem Czar nym lub Morzem Kaspijskim. Jej trasa przelo tu wiedzie przez Polskę. Legi: Gniazda - wypełnione mchem, póź niej także puchem - leżą zwykle nad jezio rami górskimi. Wysiaduje tylko samica, gąsior czuwa w pobliżu gniazda. Początek lęgu w maju i czerwcu, czas wysiadywania 25-28 dni, w zniesieniu 4-5 jaj długości ok. 75 mm. Gąsięta od razu po wykluciu biegają bardzo szybko i uciekają do wody, jeśli czują się zagrożone. Na lądzie potrafią niezwykle szybko wbiec pod górę i ukryć się wśród głazów lub w krzakach. Po 25 dniach zaczy nają już latać, a rodziny łączą się wtedy w stada. Inne informacje: Podczas wędrówki lecą w fa listych liniach lub kluczu w kształcie litery V. Do lądowania z dużych wysokości ptaki spa dają w zapierającym dech locie pikującym.
97
Bernikla białolica (Brania leucopsis) Wygląd: Gęś średniej wielkości - długość ciała ok. 63 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 140 cm. Z dala wierzch wydaje się czarny, a spód biały. U młodych ptaków w pierwszą zimę widoczne są na białych par tiach ciała czarne i brązowe piórka. Mimo że są towarzyskie, nie przyłączają się do stad innych gatunków dzikich gęsi. Ich głos brzmi z daleka jak szczekanie psa. Środowisko: Gnieździ się tylko na wyspach pół nocnych mórz w wilgotnych kotlinach porośnię tych świeżą roślinnością lub zielonych, płaskich dolinach rzek obramowanych stromymi kamieni stymi zboczami. Poza okresem lęgowym prze bywa wyłącznie na wybrzeżach. Zimuje przede wszystkim w zatokach morskich Irlandii i Szko cji, także na wybrzeżach Morza Północnego i na Wyspach Zachodniofryzyjskich. Przebywa na wattach Morza Północnego.
B. obrożna
B. kanadyjska
B. białolica
Lęgi: Bernikle białolice gnieżdżą się, jeśli to możliwe, na skalistych terenach, wśród grube go żwiru i kamieni. W trakcie wysiadywania rośnie wokół gniazda wał z odchodów. Ponie waż miejsce lęgowe jest używane rokrocznie, dzięki temu naturalnemu nawożeniu powstaje wokół gniazda zielony pierścień z roślin. Gnia zdo jest nie ukryte i gdy gęś przykryje jaja puchem, z daleka wygląda jak szara półkula. Składanie jaj trwa od końca czerwca do lipca. W zniesieniu 3-6 jaj długości ok. 77 mm wysia dywanych 24-25 dni. Większość młodych sa ma skacze do głębokiej wody, niektóre pisk lęta rodzice niosą tam w dziobie lub na grzbiecie.
Bernikla obrożna (Branta bernicla) Wygląd: Trochę mniej sza od gęsi małej: długość ciała ledwie 60 cm. Od dzioba do piersi matowoczarna z białą obrożą wokół szyi, której nie mają młode ptaki. Ptaki podgatunku północnoeurazjatyckiego mają ciemne brzuchy, ptaki ze Spitsbergenu i Gren landii są prawie białe. Bernikla obrożna dob rze biega i pływa, ale nie nurkuje. Leci jak kaczka szybko uderzając skrzydłami. Odzywa się dźwięcznym ,,honk". Środowisko: Najbardziej północna ze wszyst kich gęsi; lęgnie się w tundrze na północnym krańcu kontynentu Eurazji i na pobliskich wy spach, wśród resztek śniegu i lodu. Gęsi zachodniosyberyjskie wędrują wąskim szlakiem przez Bałtyk na Morze Północne, gdzie spę dzają zimę na wattach. Do przełomu wieków przylatywały tu setki tysięcy tych ptaków, ich głosy zagłuszały szum morza, w locie z dale
98
ka stada wyglądały jak snująca się smuga dy mu. Obecnie na Morzu Północnym zimuje ok. 20 tys. bernikli obrożnych. Ich liczba zmniej szyła się gwałtownie, gdy we wczesnych latach trzydziestych ich podstawowy pokarm - trawę morską zniszczył w dużym stopniu grzyb. Lęgi: W któtkie polarne lato gęsi te mają tylko 110 dni na lęg. W 10 dni po przybyciu w gnieź dzie leży już pełne zniesienie: 3-6 jaj, 70 mm długości, wysiadywanie 24-26 dni. Pod koniec lipca wykluwają się pierwsze pisklęta; rodzice prowadzą je od razu do wody. Często kilka rodzin tworzy wspólne stado. Pod koniec okresu lęgowego dorosłe ptaki pierzą się i są przez jakiś czas niezdolne do lotu. Pożywienie: W lecie jedzą mech i trawę, w zi mie głównie trawę morską i jej korzenie z przyczepionymi do nich zwierzętami, a także glony morskie i inne rośliny rosnące na mieli znach w słonej wodzie. Potrafią też pobierać pokarm z dna wody zanurzając głęboko gło wy, podczas gdy nad powierzchnią sterczą nogi i kuper.
Bernikla kanadyjska (Branta canadensis) Wygląd: W Ameryce Północnej bernikla kanadyjska wytwo rzyła wiele podgatunków, które różnią się między sobą głównie wielkością. Największy podgatunek występuje na południowym krańcu areału lęgowego tych ptaków i wielkością dorównuje łabędziowi krzykliwemu. Ptaki najbardziej pół nocnego gatunku są niewiele większe od krzy żówki. Zdziczałe bernikle zamieszkujące Europę należą do największych: długością ciała 90-100 cm przewyższają wszystkie inne dzikie gęsi europejskie. Bernikle kanadyjską łatwo rozpoznać po czarnym upierzeniu głowy i białej plamie na policzkach i podbródku. Młode ptaki w pierwszej jesieni swojego życia nie mają prążkowanych skrzydeł, ale w czasie drugiego lata na piersi i skrzydłach pojawiają się już niewyraźne i rozmyte prążki. Głos, donośny i trąbiący, brzmi „ąg-ąg" („ahonk"). Można go usłyszeć szczególnie podczas godów i w locie. Środowisko: Właściwą ojczyzną bernikli kana dyjskiej jest Ameryka Północna: występuje tu od Alaski po Wielkie Jeziora jako zdecydowa nie najpopularniejsza gęś. Zimuje na połu dniowych obszarach Ameryki Północnej. Coro cznie na szlakach jej wędrówek i terenach zimowania odbywa się spektakularne polowa nie prawie na masową skalę. Historia gęsi kanadyjskich w Europie zaczęła się w 1678 r., gdy pierwsze ptaki zostały przy wiezione do pewnego parku w Anglii. Zdzicza ły i od tego czasu rozszerzają swój zasięg występowania. Populacja angielska liczy już kilka tysięcy sztuk, przewyższa ją jednak po pulacja szwedzka obejmująca ponad 10000 ptaków. Spotyka się te gęsi również wokół dużych miast, np. Hamburga czy Monachium; gęsi te także pochodzą od zdziczałych ptaków, które uciekły z ogrodów zoologicznych i par ków. W 1905 r. sprowadzono kilka gęsi kana dyjskich do Nowej Zelandii. Przez 25 lat żyły tam niezauważane. Następnie, prawdopodo bnie po przystosowaniu się do nowego środo wiska, doszło do lawinowego wzrostu ich licz
100
by, co zmusiło farmerów do sięgnięcia po broń palną w obronie do cna wyjedzonych pól Angielskie bernikle kanadyjskie są ptakami osiadłymi i koczującymi, populacja szwedzka zaczęła wykształcać własne szlaki wędrówek: coraz częściej zimują one na Wyspach Wschodniofryzyjskich i w Holandii. Niemieccy myś liwi, zadowoleni z poszerzania się możliwości łowieckich, ogłosili bernikle kanadyjską ptakiem łownym i zapewnili sobie prawo od strzału jej w listopadzie i grudniu. W parkach, gdzie bernikla kanadyjska trzymana jest na wolności razem z łabędziami, spychana jest przez nie w najdalsze zakątki stawów parko wych, gdyż jest słabsza i nie tak wojownicza. Pierwsze próby lęgów na wolności nie powio dły się z powodu zbytniej ufności ptaków. Na miejskich stawach parkowych, nieustannie ob serwowane przez spacerowiczów, mogły spo kojnie wychowywać młode. Na wolności jed nak często z powodu zaniku strachu przed człowiekiem traciły jaja, a często i życie. Lęgi: Bernikle kanadyjskie dobierają się w pa ry w drugie lato swojego życia. Po roku „zarę czyn", w trzecie lato młode gęsi zakładają gniazdo i zostają małżeństwem do końca ży cia. Po śmierci jednego z partnerów drugi - po dłuższym lub krótszym czasie - znajduje no wego towarzysza. Małżeństwo gęsi może trwać tak długo, jak u ludzi - ponad 40 lat. Jednak „dzięki" amerykańskim myśliwym ber nikla kanadyjska żyje przeciętnie tylko 1,4 ro ku i należy już do gatunków zagrożonych wy ginięciem. Gniazdo znajduje się zwykle na ziemi, wśród szuwarów lub pod krzakiem. Buduje samica: stojąc plecami do wybranego miejsca, ptak chwyta pojedyncze źdźbła i przerzuca je przez ramię do tyłu. Po wielokrotnym (dosłownie tysięcznym!) powtórzeniu tego prostego ruchu powstaje w końcu spory stos. Pożywienie: Bernikla kanadyjska zbiera poży wienie na ziemi skubiąc zielone części roślin lub w wodzie zanurzając głowę, czasami „sto jąc na głowie", jak czynią to kaczki. Nie gardzi także pokarmem zwierzęcym.
Bernikla rdzawoszyja [Brania ruficollis) Wygląd: Tak pstra, że trudno ją pomylić z inną gęsią. Nie wiele większa od krzyżówki; długość ciała zaledwie 55 cm, ale ze sposobu bycia z całą pewnością gęś, a nie kaczka. Bardzo towarzyskie ptaki. Latają w gęstych stadach, wszystkie zwroty w locie wykonują jednocześnie. Już po tym można je rozpoznać z daleka. Chętnie się odzywają dźwięcznym głosem przypomina jącym „kik-kuik". Środowisko: Gnieżdżą się na małym obszarze w tundrze i lasotundrze zachodniej Syberii. Prawie cała ich populacja zimuje w zatokach na południu Morza Kaspijskiego, mniejsze grupy w Iranie i na bagnach Eufratu. Dawniej musiały zimować licznie w Egipcie, ponieważ z czasów faraonów znane są nam liczne ry sunki bernikli rdzawoszyjej. Ptaki, które
Kazarka
(Tadorna ferrugineaj
Wygląd: Większa od krzyżówki; długość ciała ok. 63 cm. W locie widoczne kontrastowe, cza rno-białe skrzydła. Samca można rozpoznać po czarnej obroży na szyi - paska tego nie mają młode ptaki. Północny podgatunek eurazjatycki ma ciemny brzuch, ptaki ze Spitsber genu i Grenlandii prawie biały. Dobrze chodzi i pływa, ale nie nurkuje. Latem przebywa w parach, zimą w małych stadach. Odzywa się często i głośno: „ąg". Środowisko: Na stepach Starego Świata od Maroka do Amuru; na zachodzie swego areału stała się ptakiem rzadkim, ponieważ stepy zmieniano w pola uprawne. Na wschodzie jest częstsza; wybiera tam miejsca pagórko
102
oderwały się od swojego stada, dołączają do stad innych gęsi wędrujących na zachód i w ten sposób mogą docierać aż do Europy Środkowej. Bernikle rdzawoszyje odlatują ze swoich zimowisk już w lutym, ale do lęgowisk w tundrze docierają dopiero w czerwcu. Pozo staje im zaledwie 3 miesiące, aby odchować młode i pierzyć się. Pod koniec sierpnia wyru szają w drogę, aby w listopadzie pojawić się ponownie na zimowiskach. Lęgi: Gniazdo zakładają na suchym miejscu w pobliżu wody w tundrze i w lasotundrze, czasami zupełnie nie osłonięte; często znaj duje się ono w pobliżu gniazda sokoła węd rownego lub myszołowa włochatego, które po trafią przepędzić lisa polarnego, najgroźniej szego naturalnego wroga bernikli rdzawoszyich. Gniazdo jest wyłożone trawą i puchem. Pożywienie: Jak innych gęsi.
wate i górzyste, w pobliżu rzek i jezior z brze gami przynajmniej częściowo pozbawionymi roślinności. Kazarki marokańskie są osiadłe, azjatyckie spędzają zimę wokół basenu Morza Śródziemnego, w południowej Arabii, w Iranie i w północnych Indiach. Lęgi: Samiec wykonuje niezwykły dla kaczkowatych lot godowy: pikuje do wody z dużej wysokości ze złożonymi skrzydłami, głośno krzycząc. Nie znosi żadnych rywali w pobliżu partnerki, także samica w okresie godowym odpędza wszystkie inne ptaki wodne od gąsio ra. Kazarki gnieżdżą się w opuszczonych no rach lisów, borsuków i świstaków stepowych. Wykorzystują także spróchniałe drzewa, szopy, ruiny, i same wykopują nory głębokie do 4 m. Gnieżdżą się również w niszach skal nych wysoko na stromych ścianach, często w towarzystwie sępów i kawek. Okres lęgowy od kwietnia do czerwca, w zniesieniu 8-12 jaj wysiadywanych 27-29 dni. Pożywienie: Zwierzęce i roślinne: szarańcze, małe skorupiaki, pędy roślin, ziarno zbóż.
Ohar (Tadorna tadoma)
Wygląd: Z sylwetki przypomina bardziej kacz kę niż gęś; obie ptci tak samo ubarwione, ale samiec ma latem czerwoną, guzowatą narośl u nasady dzioba. Długość ciała ok. 60 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 110 cm. Głos samca gwiżdżący, samicy kwaczący. Środowisko: Słonawe jeziora i wybrzeża mórz z wydmami lub naturalnymi norami nadający mi się do założenia gniazda. Poza okresem lęgowym w wielkich stadach na zalanych wo dą słonych bagnach i na płyciznach morskich. Nad Morzem Północnym gnieździ się ok. 50 tys. par, z tego połowa na Wyspach Brytyjs kich, nieliczne także w głębi lądu niedaleko wybrzeży. W Polsce lęgnie się bardzo nielicz nie, głównie na wybrzeżu. Najbardziej stałym miejscem lęgowym oharów w naszym kraju jest Półwysep Helski Są ptakami koczującymi i wędrownymi; zimują na wattach Morza Pół nocnego i na wybrzeżach Atlantyku aż po Mo rze Śródziemne; nieliczne ptaki przelatują tak że nad Europą Środkową. W sierpniu i we wrześniu większość dorosłych ptaków znad Morza Północnego zbiera się na wielkich ławi cach piaskowych u ujść rzek Laby i Wezery. Ptaki przechodzą tu całkowite pierzenie (tracą też wszystkie lotki) i są przez ok. 25 dni nie zdolne do lotu. Lęgi: Pary ptaków z jednej okolicy odbywają gody wspólnie, na wyżej położonym miejscu. Polegają one na wielkiej, okrężnej bieganinie, podskokach na obu nogach, różnego rodzaju wyginaniu szyi i kiwaniu dziobem. Młode ptaki łączą się w pary w marcu swego pierwszego roku życia i przez rok pozostają razem jako narzeczeni, zanim po raz pierwszy zbudują gniazdo. Małżeństwa są zawierane na całe życie. Do parzenia dochodzi w wodzie: samiec siada na grzbiet samicy i dziobem trzyma się piór na jej szyi, Ohary są dziuplakami, chętnie zasiedlają nory królicze, nierzadko razem
104
z królikami; obserwowano także lęgi w norach zamieszkanych przez lisy. Zakładają też gnia zda w szopach, pod deskami, w ostateczności także w gęstych zaroślach. Samiec i samica co roku wyszukują nowe miejsce na gniazdo w czasie długich, pieszych marszów. Wysiadu je tylko samica robiąc mniej więcej co 3 godzi ny przerwy tym krótsze, im bliżej wylęgu pisk ląt. Gąsior odprowadza samicę po przerwie do gniazda, a następnie oddala się, być może dla odwrócenia uwagi ewentualnych wrogów. Samica składa codziennie 1 jajo, dopóki w gnieździe nie znajdzie się 8-13 jaj. Wysiady wanie zaczyna się po zniesieniu ostatniego jaja, zwykle od połowy do końca maja, i trwa ok. 30 dni. Gąsięta już w kilka godzin po wykluciu się są bardzo ruchliwe, potrafią ska kać i wspinać się. Pozostają w norze, dopóki wszystkie nie wyschną. Wczesnym rankiem opuszczają gniazdo na zawsze i idą za rodzi cami do wody. Są od razu bardzo samodzielne i w razie konieczności już po tygodniu potrafią przeżyć i dorosnąć bez opieki rodziców. Po czątkowo rodzice opiekują się swoimi dzieć mi, po 2 tygodniach młode sąsiednich par łączą się w „przedszkola"; często opiekują się nimi pary, które straciły własne dzieci. Wkrótce potem rodzice opuszczają swoje już samodzielne dzieci i wędrują do tradycyjnych miejsc pierzenia. Młode pozostają w miejscu urodzenia do jesieni i bezpośrednio stąd od latują na tereny zimowania. W pierwszym roku mają niepozorne upierzenie: brązowawoszary wierzch i biały spód. Po okresie pierzenia wydają się bardziej pstrokate. Pożywienie: Przeważnie pokarm zwierzęcy: małe ślimaki, małże i robaki łowione w płytkiej wodzie na mieliznach i piaszczystych plażach. Młode chwytają także różne szarańczaki. Do datkowo jedzą wodorosty i pędy roślin rosną ce na słonych bagnach. Ohary są w Nie mczech ptakami łownymi, ale myśliwi na szczęście niechętnie na nie polują, ponieważ ich mięso ma smak tranu.
Podrodzina: kaczki właściwe (pływające) Anatinae Nazwa kaczki właściwe dotyczy grupy kaczek bardzo licznych gatunkowo, ale należących tylko do trzech rodzajów, z których tylko jeden {Anas) występuje w Europie. Kaczki właściwe to dosyć młoda, rozwijająca się podrodzina, w której tworzenie się gatunków jest jeszcze w pełnym toku. Zarówno w dzi kiej przyrodzie, jak i w niewoli dochodzi do małżeństw mieszanych wydających na świat zdolne do życia potomstwo. Kaczki właściwe za pożywienie uważają wszystko to, co spadnie z powietrza do wody lub wypłynie z dna na jej powierz chnię. Do pobierania pokarmu służy dziób o specyficznej budowie: jego gór ne i dolne brzegi są zaopatrzone w ro gowe blaszki, jakby grzebienie, które przy zamknięciu dzioba tworzą coś w rodzaju gęstego sita. Gruby, mięsisty język działa jak tłok, który najpierw przy otwartym dziobie wciąga do niego wo dę, a po zamknięciu dzioba wypycha ją odsączoną z cząstek pokarmu. Wnętrze dzioba jest bogato wyposażone w narządy zmysłu dotyku. Swój filtrują cy dziób kaczka może szybko otwierać i zamykać przecedzając wodę i w ten sposób zdobywając pożywienie. Podo bnie przecedza mulistą powierzchnię dna wód, aby wybrać gromadzące się tam części pożywienia oraz żyjące w szlamie małe zwierzęta. W płytkiej wodzie kaczki zanurzają w wodzie gło wy, w głębszej prawie stają na głowie utrzymując równowagę nogami: takie gruntowanie jest typowe dla kaczek wła ściwych. Potrafią one także nurkować, robią to jednak zwykle tylko w czasie ucieczki, w walce z innymi przedstawi cielami własnego gatunku lub w czasie kąpieli. Po nurkowaniu strząsają wodę z piór bijąc skrzydłami. Ogon trzymają poziomo lub lekko uniesiony, w czasie
106
pływania nie dotyka on powierzchni wo dy. U wszystkich gatunków z rodzaju Anas, które tu opiszemy, u obu płci wy stępuje łatwo zauważalna na skrzydłach kolorowa plama z metalicznym połys kiem zwana lusterkiem. Jego wielkość i barwa stanowi ważną cechę pomocną przy określaniu przynależności gatun kowej kaczki. Następną cechą rodzaju Anas jest brak na tylnym palcu płatka błony pławnej, który występuje u innych rodzajów kaczek. Wszytkie kaczki właś ciwe mogą zerwać się do lotu z wody bez rozbiegu, podczas gdy gatunki z in nych grup kaczek potrzebują krótkiego, mocnego rozbiegu. U europejskich gatunków Anas samce i samice są przez większość roku wyraźnie odmiennie uba rwione. Samca zdobi często bardzo kolo rowa szata godowa, podczas gdy samica cały rok ma niepozorne, ziemiste upie rzenie. W początkach lipca także kaczory po całkowitym pierzeniu otrzymują skro mniejszą szatę spoczynkową i są wówczas podobne do samic. Jedynie ko lor ich dziobów pozwala na rozróżnienie płci. Ale już we wrześniu pierzą się po nownie i znowu nakładają wspaniale ubarwioną szatę godową. Także samice pierzą się dwa razy, ale letnie pierzenie zaczynają dopiero wtedy, gdy odchowają młode. Ich jesienne pierzenie przechodzi bez wyraźnej różnicy w pierzenie wczes nowiosenne. Tropikalne gatunki z rodzaju Anas, z któ rych część jest bardzo blisko spokre wniona z odpowiednimi gatunkami umiar kowanej strefy klimatycznej lub też są tylko ich podgatunkami, mają przez cały rok skromne upierzenie, i to obie płci. Kaczki z rodzaju Anas w czasie toków mają niezwykle bogaty repertuar tańców godowych, które dokładnie zostaną przedstawione przy opisie krzyżówki.
Krzyżówka (Anas platyrhynchos)
-—* — — ™ jącą, białą obróżką na szyi i dwiema parami loków z piór w ogo nie; dziób żółtawy; w szacie spoczynkowej podobny do samicy: można go od niej odróż nić po żółtym dziobie. Upierzenie samicy brą zowe, niepozorne, dziób brązowy. Niebieskie lusterko z metalicznym połyskiem i białą ob wódką mają obie płci. Głos „reb-reb-reb". Jest przodkiem kaczki domowej. Środowisko: Występuje w całej Eurazji aż do północnej granicy lasów i do strefy stepów na południu, także na Islandii, Grenlandii i prawie w całej Ameryce Północnej. W Europie Środ kowej odnosi największe liczebne „sukcesy", mimo że na zimowiskach na południu Europy masowo się na nią poluje. W naszym kraju także należy do ptaków łownych (z okresem ochronnym). Liczbę tych kaczek w Europie ocenia się na ok. 2 miliony. Środkowoeuropej skie krzyżówki są zwykle ptakami koczujący mi, które z nastaniem silnych mrozów zdolne są do ucieczki na południowy zachód. Lęgi: Wszystkie kaczki zawierają małżeństwa sezonowe. Co roku łączą się w pary z innym partnerem po widowiskowych tańcach go dowych. Toki kaczorów łatwo zaobserwować na wszystkich stawach w parkach. Obfitość niekiedy bardzo szybkich ruchów utrudnia od różnienie gatunku kaczora, dlatego opiszemy je tu dokładniej jako przykład ruchów i póz tokowych typowych dla wszystkich kaczek. To ki zaczynają się nieśmiało po pierzeniu jesiennym we wrześniu, w październiku osią gają na krótko swój punkt szczytowy i powoli wygasają, aby na przedwiośniu wybuchnąć z nową siłą i ustać w maju. W szczytowym okresie toków pływające tu i ówdzie kaczory mniej więcej co pół godziny ogarnia nastrój godowy; zbierają się wtedy w jednym miejscu i szybko przesuwają dziobem pod jednym z uniesionych skrzydeł. Ten gest oznacza po zorne czyszczenie. Potem wielokrotnie i coraz
108
mocniej wyciągając głowę w górę potrząsając nią. Następnie może wystąpić jedna z trzech figur godowych, np. „bycie krótkim i wy sokim": kaczor podrywa szybkim ruchem gło wę, skrzydła i tułów do góry, jakby chciał stanąć dęba, staje się rzeczywiście krótki i wysoki - i wydaje gwizd. W tej pozie wskazu je dziobem jedną z obecnych wokół kaczek. Czasami opływa ją jeszcze półkolem, wyciąg nięty płasko na wodzie. Zamiast „bycia krót kim i wysokim" można obserwować inną po zę: kaczor pryska wodą z dzioba w kierunku kaczki gwiżdżąc przy tym, a następnie przesu wa dziób wzdłuż piersi, potem w górę. W trze ciej figurze kaczor przechyla się do przodu i unosi głowę wysoko w górę, wydając ciche „reb-reb". Ta figura kończy cały cykl, ale po upływie ok. pół godziny może się on zacząć od nowa, tj. od pozornego czyszczenia i po trząsania głową. Wyboru wśród kaczorów do konuje kaczka: płynie obok swego wybranego i wielokrotnie potrząsa do tyłu głową. Ten ruch tłumaczy się jako symboliczny gest gro żenia lub odstraszania innego konkurenta. Pa rzenie się jest także poprzedzone rytuałem: para kaczek oddziela się od stada i oboje wykonują skłony. Następnie kaczka kładzie się na wodzie przed partnerem w poprzek, który wsiada na nią z boku i trzyma się piór na jej szyi. Po kopulacji samiec wyprostowuje się i wykonuje rundę honorową wokół swojej żo ny. Następnie oboje kąpią się i strząsają wodę z upierzenia.
m
WSSSP*
Gniazdo jest zwykle dobrze ukryte, czasami daleko od wody. Kaczka wyścieła je źdźbłami traw i puchem. Początek lęgu od połowy kwie tnia do połowy maja; codziennie składane jest 1 jajo: w sumie czasem do 20 sztuk; wysiady wanie trwa 28 dni i zaczyna się po złożeniu ostatniego jaja. Pożywienie: Kaczki są wszystkożerne, zjadają rośliny rosnące w wodzie i na brzegu, korze nie, nasiona, ślimaki, robaki, kijanki, czasami żaby.
109
Krakwa (Anas streperaj Wygląd: Nieco mniej sza od krzyżówki: dtugość ciała ok. 51 IjJ / cm. Samca można rozpoznać po aksa mitnie czarnym kup ^ R K H rze i podogoniu; _^C^ , L ^ | u obu ptci wyraźne, czarno-białe lusterko widać zarówno w locie, jak i na wodzie podczas pływania. Kaczki te zwykle nie łączą się w duże stada; pływają z głowami odchylonymi do tyłu, z piersią zanurzoną głębo ko w wodzie. Chętnie się odzywają: głos kaczo ra przypomina krakanie wron (głośnemu „krak-krak" zawdzięczają zapewne swą polską nazwę), samice kwaczą łagodnie „reg-reg". Środowisko: Krakwa jest raczej gatunkiem wschodnioeuropejskim. W środkowej i zacho dniej Europie ich liczbę ocenia się na ok. 10000 par. Lubi rozległe jeziora z płytkimi, bogatymi w roślinność wodną zatokami i pasa mi trzcinowisk. Przez ostatnie sto lat teren jej występowania rozciągnął się na północ obej
e»
^
4r>i
feV J&i
mując Anglię i Islandię. Jest ptakiem wędrow nym; zimuje częściowo w zachodniej Europie, przede wszystkim jednak wokół Morza Śród ziemnego. Duże stada wypoczywają w delcie Nilu szukając pożywienia na zalanych wodą polach ryżowych. Wędrujące stada przemiesz czają się zwykle nocą lecąc wysoko w długich łańcuchach. Lęgi: Samce zaczynają toki już w październiku. Przybierają taka pozę, by zaprezentować aksa mitny tył ciała, wydają głośny gwizd i wykonują lot tokowy, w czasie którego biją skrzydłami w charakterystyczny sposób. Już jesienią łączą się pierwsze pary, które trzymają się razem do okresu lęgowego. Miejsce na gniazdo wybiera samica. Podobnie jak inne kaczki buduje nieporządne, ale bogato wysłane puchem gniazdo na brzegu, zwykle dobrze ukryte. Okres lęgowy w maju i w czerwcu, w zniesieniu 8-10 jaj. Pożywienie: Krakwy są raczej roślinożerne. Żerują gruntując do głębokości 30 cm. Zbiera ją także ziarna zbóż pozostałe na ścierniskach i chwytają szarańczaki na łąkach.
Świstun (Anas penelope) [ Wygląd: Długość cia ła ok. 46 cm. Lot w bardzo gęstych stadach, cichy, bez szumu skrzydeł. Cho dzi szybko i zręcznie, bez kołysania. W sta dzie ptaki startują z wody niemal pionowo, lądują blisko siebie i prawie jednocześnie. Głos samca: melodyjny gwizd podobny do „wiwi" lub „fifiju-fifiju" mo żna usłyszeć bardzo często. Samice kwaczą ,/err". Środowisko: Występuje w całej Eurazji od tun dry na północy po strefę lasów mieszanych na południu. Liczbę tych ptaków ocenia się na ponad milion. Świstuny gnieżdżą się na płyt kich jeziorach słodkowodnych z bogatą roślin nością, unikają jezior leśnych i gór. W czasie wędrówki, w marcu i w październiku, duże stada tych kaczek wypoczywają na wy brzeżach Morza Północnego i Bałtyku, gdzie niewielka ich liczba także zimuje. Więk
110
szość wędruje dalej aż do zachodnioeuropejs kich wybrzeży i obszaru wokół Morza Śród ziemnego, nieliczne trafiają do tropikalnej Afryki. W Polsce świstun jest bardzo nieliczny (20-50 par lęgowych, głównie na północy kraju). Lęgi: Kaczory tokują prezentując złotożółte pióra na czole i wydłużone pióra na grzbiecie. Pary dobierają się na zimowisku lub podczas wędrówki i trzymają się razem do okresu lę gowego. Wracają w marcu i kwietniu. Niektóre kaczory towarzyszą samicy aż do wylęgu mło dych i pomagają w ich wychowywaniu. W lipcu samce pierzą się w skromną szatę o ubar wieniu podobnym do samicy, a zaledwie 3 ty godnie później, w drugim pierzeniu, otrzymują ponownie szatę godową. Gniazdo jest obficie wysłane puchem, którym samica przykrywa jaja na czas żerowania. W zniesieniu 6—10 jaj długości 54 mm, okres lęgowy w maju i w czerwcu, wysiadywanie trwa 22-23 dni. Pożywienie: Głównie zielone części roślin.
111
Cyraneczka (Anas crecca) fc ^ f c , j | B
Wygląd:
Najmniejsza
—« — — ° J - od października do czerwca ozdobną szatę godową, która z dale ka nie przyciąga wzroku, ale z bliska wygląda kolorowo. Pióra podogonowe są żółte, boki głowy zdobi ciemnozielony owal z jasnym obrzeżeniem. Samca w szacie spoczynkowej i samicę cyraneczki w każdej szacie łatwo pomylić z nieco większą samicą cyranki, tym bardziej że obie płci tych gatunków mają zie lone lusterka na skrzydłach (cyranka nieco bledsze). Dziób cyranki jest raczej prosty, cy raneczki natomiast lekko zadarty. Charaktery styczny, donośny głos brzmi „krii- krik". Sami ca kwacze wysokim głosem; w stadzie ptaki porozumiewają się szybkim ,,gę-gę-gę". Cy raneczki są najlepszymi lotnikami wśród na szych kaczek. Z wody do lotu podrywają się prawie pionowo i w gęstych stadkach wykonu ją niskie, koszące zwroty. Są bardzo towarzys kie, ale niechętnie i rzadko mieszają się z in nymi gatunkami kaczek. Szczególnie aktywne są o zmierzchu i w czasie jasnych, księżyco wych nocy; w dzień lubią sobie pospać w go dzinach południowych. Środowisko: Teren występowania cyraneczki tworzy liczący kilka tysięcy kilometrów szero kości pas biegnący przez całą Eurazję i Ame rykę Północną - od tundry na północy do subtropikalnych obszarów na południu, gdzie ten areał już jednak nie jest ciągły. Amerykań ski podgatunek uważany jest tam za osobny gatunek. W Polsce cyraneczka dawniej była dość liczna, obecnie znanych jest jedynie ok. 140 stanowisk lęgowych tych kaczek (głównie na niżu i obu pojezierzach). Należy do ptaków łownych z czasem ochronnym. Cyraneczki gnieżdżą się na mniejszych lub większych sta wach i jeziorach słodkowodnych z obfitą roś linnością brzegową i gęstą florą podwodną, na północy także na ubogich w pożywienie jezio rach na torfowiskach wysokich, jeżeli tylko otacza je pas trzcin. Zimą wybierają jeziora
112
i laguny z nagimi wysepkami żwirowymi i pia skowymi jako bezpieczne miejsca wypo czynkowe. Cyraneczki są ptakami wędrowny mi; zimują przede wszystkim wokół Morza Śródziemnego i na szlaku łączą się w duże stada. Lęgi: Toki zaczynają się późną jesienią, ale dopiero na przedwiośniu następuje ich szczyt. Ptaki wtedy łączą się pary, które trzymają się razem niecałe pół roku. Kaczory wykonują podobne tańce z figurami jak kaczory krzyżó wek. Wszystkie ruchy wykonywane są jednak tak szybko, że trudno nadążyć za nimi wzro kiem. Miejsce na gniazdo wybiera kaczka. Jest ono zwykle dobrze ukryte wśród gęstej roślinności, czasami daleko od wody. Gniazdo jest dołkiem wysłanym mniej lub bardziej ob ficie źdźbłami traw; z czasem wypełnia się puchem. Okres lęgowy od połowy maja do końca czerwca; w zniesieniu 8-10 jaj długości ok. 45 mm, wysiadywanych 21-23 dni. Wysia duje kaczka, kaczor czuwa w pobliżu. Niektóre samce czekają aż do wyklucia się młodych i pomagają przy ich wychowywaniu. Pisklęta po wykluciu ważą ok. 20 g. Początkowo rodzi na w ciągu dnia ukrywa się na brzegu i tylko w nocy ptaki wypływają na otwartą wodę. Po 3 tygodniach młode są już samodzielne i opu szczają rodzinę. Jednocześnie cyraneczki od latują z terenów lęgowych. Potem przechodzą całkowite pierzenie, tracą zdolność lotu, żyją w ukryciu w trzcinach. Pożywienie: Cyraneczki są wszystkożerne: czasem zjadają więcej pokarmu zwierzęcego, innym razem z przewagą roślinnego. Na wios nę większą część ich pożywienia stanowią larwy komarów, chruścików, kiełże zdrojowe oraz robaki, jesienią przeważają nasiona traw i pędy roślin wodnych i bagiennych. W czasie zimowania w lagunach podstawą pożywienia bywają małże. Jeśli to możliwe, kaczki te że rują w bardzo płytkiej wodzie lub, pływając, zjadają rośliny tuż pod powierzchnią zanurza jąc głowę w wodzie. Przecedzają muł na błot nistym brzegu na linii wody lub gruntują, ale z powodu niewielkiego wzrostu jedynie na głę bokość dłoni.
Cyranka (Anas querquedula) Wygląd: Trochę wię ksza od cyraneczki: długość ciała 38 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 65 cm. Kaczor w szacie godowej z białą smugą w kształ cie brwi od oka po tył szyi. Samica i samiec w szacie spoczynkowej bardzo podobne do cyraneczki, ale upierzenie bardziej kontrastowe i z dużą, szarą plamą na skrzydłach widoczną szczególnie w locie. Za wołanie godowe kaczorów „kerr-krereb". Środowisko: Występuje w Eurazji w strefie lasów liściastych i mieszanych, na południu aż do pasa stepów. W tym stuleciu cyranki roz szerzyły swój areał występowania w kierunku północnym. W Ameryce występuje bliźniaczy gatunek: cyranka modroskrzydła (Anas discors); oba gatunki wywodzą się ze wspólnego pnia. Cyranka jako jedyna z kaczkowatych za mieszkuje łąki zalewowe z małymi oczkami wody, niewielkie stawki otoczone turzycowis-
kami i trzcinowiska wokół płytkich jezior. Pro wadzi tryb życia podobny do chruścieli: chodzi, brodzi po wodzie, pływa i prześlizguje się zrę cznie przez niemal nieprzenikniony gąszcz roś lin strefy płycizn. Ponieważ lody ścinające zimą jej środowisko czynią je niemożliwym do za mieszkania przez kaczki, cyranka odlatuje na zimę. Wędruje nocą i zimuje bardziej na połu dnie niż pozostałe gatunki kaczek europejskich. Lęgi: Kaczory tokują już podczas wędrówki wiosennej; ich tańce przypominają toki sa mców krzyżówki. Gwiżdżą z odrzuconą do tyłu głową, a nawet prezentują loty godowe z nie zwykłymi uderzeniami skrzydeł i różnymi poza mi, Gnieżdżą się na suchych miejscach bagnis tego zwykle otoczenia, gdzie dziobem i piersią wyciskają dołek w ziemi. Okres lęgowy w maju i czerwcu, w zniesieniu 8-11 jaj długości ok. 45 mm, wysiadywanych przez 21-23 dni. Pożywienie: Pokarm odcedzają głównie z po wierzchni wody, mniej gruntując; zbierają owady wodne, robaki, pędy i korzenie roślin wodnych, nasiona.
Rożeniec (Anas acuta) Wygląd: Smukła ka czka z długą szyją, którą trzyma wysoko jak łabędzie. Długość ciała ok. 56 cm. Ogon u samic spiczasty, u samców przecho dzący w długi 6-10 cm „rożen" widoczny zarówno na wodzie, jak i w powietrzu. Lata szybko, nagłymi świszczą cymi uderzeniami skrzydeł. Przed wylądowa niem obraca długą szyją na boki. Środowisko: Rożeniec jest ptakiem północne go pasa lasów iglastych. Na południowym krańcu swoich terenów lęgowych liczba ptaków waha się z roku na rok. W Polsce jest skrajnie nielicznym (zagrożonym wy marciem) ptakiem lęgowym (100-150 par). Gnieździ się głównie w dwóch ostojach: na bagnach Biebrzańskich i nad środkową Wartą. Gniazdo zakłada na płytkich, mulistych stawach otoczonych trzciną i na roz ległych mokradłach z dużymi, otwartymi
114
powierzchniami wodnymi, unika wód oto czonych lasem. Część rożeńców zimuje w śro dkowej i zachodniej Europie oraz wokół Morza Śródziemnego, nieliczne lecą dalej aż do Af ryki Równikowej. W czasie wędrówki zatrzy muje się w zatokach morskich, słonawych ujściach rzek, przymorskich jeziorach i na wy brzeżach mórz. Lęgi: Kaczory odbywają toki w czasie wędró wki wiosennej przybierając określone pozy, z niezwykłym ustawieniem skrzydeł i melodyj nie gwiżdżą. Na tereny lęgowe rożeńce docie rają już połączone w pary. Samce towarzyszą samicom do połowy okresu lęgowego. Gniaz do w suchym miejscu, w odległości do 100 m od wody. W zniesieniu 7-10 jaj (długości 55 mm); okres lęgowy w kwietniu i w maju; czas wysiadywania ok. 23 dni. Kaczka siedzi na jajach wytrwale, szczególnie pod koniec wy siadywania; płoszona, wytryskuje strumień ka łu ponad gniazdem. Pożywienie: Zwierzęce i roślinne zdobywane w czasie gruntowania.
115
Płaskonos (Anas clypeata) ~/^^ZJ Wygląd: Charakterys- nizin, starorzeczami z bagnistymi wodami '• r j % B H 1 ty czn y' łyżkowaty i wysepkami trzcinowisk. Unikają jezior Jk yi I dziób - t a cecha otoczonych lasami oraz wartko płynących Jl^T^s I pozwala rozpoznać rzek. 1 y ^ J płaskonosa nawet Lęgi: W czasie toków, które zaczynają się już ^>^^^^±^~-\ w locie. Obie płci w trakcie wędrówki wiosennej, daje się ^ ^ ~ — ] ^ ' ' $ S ^ f ] z jasnymi, szaronie- zauważyć przede wszystkim pływanie w koło bieskimi pokrywami i skłony głową. Na teren lęgowy ptaskonosy skrzydłowymi i ciemniejszymi, zielonkawymi przybywają zwykle już połączone w pary. lusterkami. Kaczor w szacie godowej ma poły W połowie okresu lęgowego (w lipcu) kaczory skliwą ciemnozieloną głowę i białą pierś, boki opuszczają swoje kaczki i pierzą się w odoso lśniąco rdzawoczerwone. Pływają dosyć bnionym miejscu: przybierają skromną szatę głęboko zanurzone w wodzie z głową odchylo spoczynkową, którą już od sierpnia znowu za ną do tyłu. Są mniej bojaźliwe niż większość mieniają na ozdobną, godową. Początek kaczek. Lecą wolno z gwiżdżącym szumem lęgów od połowy maja i w czerwcu, w zniesie skrzydeł. Nieco mniejsze od krzyżówki: niu 7-11 jaj długości 52 mm, wysiadywanych długość ciała ok. 51 cm (krzyżówki - 58 cm). 22-23 dni. Głos kwaczący. Aktywny raczej nocą. Pożywienie: Płaskonos odcedza swoim dłu Środowisko: Teren lęgowy płaskonosów gim, siedmiocentymetrowym dziobem wierz rozciąga się przez Eurazję (bez jej obszarów chnią warstwę wody lub płynny muł zdobywa północnych i krajów śródziemnomorskich) jąc przy tym drobne owady wodne i ich larwy, i Amerykę Północną. Płaskonos w tym stuleciu skorupiaki oraz inne małe bezkręgowce. rozszerzył swój areał na północ. W Polsce W czasie jesiennej wędrówki żeruje często należy do nielicznych ptaków lęgowych (gnie razem z siewkowcami na wilgotnych łachach ździ się ok. 1500 par). mułu, które w czasie odpływu pozostają na Jest ptakiem nizin - żyje na płytkich jeziorach plażach. Dziób płaskonosów jest spośród słonych i słodkowodnych o mulistym dnie i za wszystkich kaczych dziobów najdoskonalszym rośniętych brzegach. Ptaskonosy potrzebują urządzeniem filtrującym: górna i dolna jego gęstej roślinności przybrzeżnej na miejsca od część wyposażone są w grzebień bardzo dro osobnienia w czasie pierzenia, gdy okresowo bnych rogowych blaszek, które zatrzymują po nie mogą latać. Gnieżdżą się także nad leni karm, gdy kaczka zamyka dziób i językiem wie płynącymi wśród łąk i krzewów rzekami wypycha wodę. t»
^fW V
Kaczka jarzębata (Marmaronetta angustirostńs) , / n ~^£ (długość ciała ok. 41 «' L £V cm), bez widocznego ^ g \ j e ^ £ (• lusterka. Obie płci wyT ^ ^ i \z& S'3^3'3podobnie, f X j X j ^ X - - £ ^ kaczora można roz^ • J j \ f ł / ' l poznać po nieco dłuż— 3 — " Ł J szym czubie i nie wielkich różnicach w rozmieszczeniu plam. W czasie pływania ogon sterczy dosyć wyso ko, a pierś jest głęboko zanurzona w wodzie. Utną; lot szybki. Środowisko: Bardzo częsta na stepowych je ziorach w Azji Centralnej. W Europie rzadka
116
i mało zbadana; częściej występuje tylko przy ujściu rzeki Guadalkiwir w Andaluzji. Wybiera stojące lub wolno płynące wody słone i słodkie z mulistym podłożem i obfitą roślinnością przy brzeżną. Wędrowna; zimuje na nizinach Indii, błotach Eufratu, a częściowo także na południo wych wybrzeżach Morza Śródziemnego. Legi: Gniazdo zawsze dobrze ukryte w zaroś lach na brzegu, z rzadka wykorzystuje gniazda wron. Okres lęgowy w czerwcu i w lipcu, w zniesieniu 7-12 jaj wysiadywanych przez 25-27 dni. Pożywienie: Owady, ślimaki, pędy roślin, liś cie i nasiona.
117
Pozostałe kaczki Na następnych stronach zostaną przedsta Dalekim Wschodzie, zaaklimatyzował się wione pozostałe grupy dużej rodziny kacz- w wielu miejscach Europy: barwne manda kowatych: grążyce (kaczki nurkujące), rynki - ozdoba stawów w parkach - trak edredony, kaczki morskie, sterniczki oraz towane są jak domowe, na wpół oswojone tracze. zwierzęta; chętnie przyłączają się do na Grupa grążyc obejmuje gatunki, które szych dzikich kaczek. w dużym stopniu przystosowały się do ży Kaczki morskie są wspaniałymi pływakami, cia na wodzie i rzadko wychodzą na ląd. poruszającymi się pewnie wśród fal ocea Ich ciała są krępe i przysadziste, spłasz nu. Nurkują długo i bardzo głęboko, ponie czone, przypominają kroplę wody. Od ka waż swoje pożywienie zdobywają głównie czek właściwych (pływających) można je na dnie morza. odróżnić z daleka po innym położeniu ogo Należą tu gągoł i sierpiec, birginiak, edrena w czasie pływania: u grążyc leży on don, turkan, markaczka, uhla, lodówka i kapłasko na wodzie, co spowodowane jest mieniuszka. Wszystkie one zamieszkują zi także głębszym zanurzeniem tułowia tych mne morza na północy, na lęgi wybierają kaczek, a to z kolei stanowi warunek dob jednak wody słodkie. Upierzenie samców rego nurkowania. Grążyce mogą unieść się jest ciemne, często czarne, samic brą w powietrze tylko po rozbiegu na wodzie. zowe. U dwóch gatunków edredonów spok W powietrzu za to są szybkimi i wytrwałymi rewnionych z nimi lodówek i birginiaków lotnikami i w czasie wędrówki pokonują samce zwracają uwagę kontrastowym bia duże odległości. Nurkują często i bez wysi ło-czarnym upierzeniem, u pozostałych ga łku, większość pokarmu zdobywają z dna, tunków samce wyróżniają się barwnymi od razu też połykają swoją zdobycz. Jedzą plamami na głowie lub dziobie. Kaczki mo dużo mniej roślin niż np. kaczki właściwe, rskie, podobnie jak inne kaczki, odzywają odżywiają się raczej pokarmem zwie się różnymi głosami w zależności od płci: rzęcym. Proporcja obu rodzajów pokarmu samce gwiżdżą, natomiast samice zależy od upodobań danego gatunku i od skrzypiąco skrzeczą. podaży pokarmu. Upierzenie obu płci jest Inną grupę tworzą sterniczki, które zalicza zróżnicowane. Samica nie ma jednak ubar ją się do najrzadszych ptaków wodnych wienia ziemistobrązowego, jak to jest u ka Europy. Do południowoeuropejskiej sterni czek właściwych, ale jest raczej jednolicie czki dołączyła ostatnio sterniczka jamajska ciemna. Grążyce nie mają metalicznie po (Oxyura jamaicensis) z Ameryki Północnej, łyskującego lustra na skrzydle. Na tylnym która od kilku lat gnieździ się z powodze palcu znajduje się płatek błony pławnej. niem w Anglii. Małe sterniczki z dużą gło Jeśli chodzi o toki i opiekę nad rodziną wą i z pionowo wyprostowanym, długim w czasie lęgów, różnice w porównaniu ogonem zwracają uwagę w szacie godowej z kaczkami właściwymi są niewielkie. Mło lśniąco niebieską, nabrzmiałą nasadą de kaczęta wykluwają się pokryte jednoli dzioba - są łatwe do odróżnienia od innych cie ciemnym puchem. Już w pierwszych gatunków tej grupy ptaków dzięki tym ce dniach potrafią pływać i uciekać zręcznie chom. nurkując. Ostatnią grupą kaczek są tracze, do któ Do grążyc należą głowienka, podgorzałka, rych niektórzy ornitolodzy zaliczają kaczki czernica, ogorzałka, hełmiatka i mandaryn morskie, mimo że wyglądają one zupełnie ka. Ten ostatni gatunek, zamieszkały na inaczej.
118
Głowienka (Aythya ferma) Wygląd: Długość ciała 46 cm. Samiec w szacie godowej z charakterystyczną, rdzawoczerwoną gło wą i szyją, popiela tym wierzchem, cza rną piersią i białymi bokami tułowia. W szacie spoczynkowej moż na go rozpoznać po lśniących, czerwonych oczach i czarnym dziobie z niebieskoszarym, poprzecznym paskiem. Skromnie upierzona, brązowawa samica ma na dziobie podobny pasek, ale mniej wyraźny. Oczy brązowe. Z bliska na upierzeniu jej pleców widoczne poprzeczne prążki. Niechętnie latają. Aby się wznieść w powietrze biorą krótki, rozbieg z powierzchni wody. Rzadko wychodzą na ląd. Środowisko: Głowienka pierwotnie występo wała na wschodnioeuropejskich jeziorach ste powych. W ostatnich stu latach stopniowo roz szerzyła swój areał na środkową i zachodnią Europę, a także w kierunku północnym i obec nie na niektórych terenach Europy Środkowej (na przykład na niżu w Polsce) zaliczana jest do najczęściej występujących kaczek. Na wschodzie gnieździ się zarówno na słonych i gorzkich jeziorach, jak i na płytkich, zaras tających stawach i jeziorach z dobrze rozwi niętym pasem trzcin. Na zachodzie Europy zakłada gniazda na niektórych sztucznych zbiornikach wodnych czy stawach rybnych. Głowienki są ptakami wędrownymi. Wscho dnie populacje zimują na Morzu Kaspijskim, na jeziorach stepowych Turcji, w Afganistanie, w północnych Indiach, w delcie Nilu i w górę Nilu aż po Sudan. Duża część środkowoeuro pejskich głowienek zimuje w zachodniej i po łudniowej Europie, część na północ od Alp, na dużych jeziorach ich przedgórza. W niektórych zachodnich miastach spotyka się je w miejs kich parkach. W Polsce jest średnio licznym ptakiem lęgowym. Należy do ptaków łownych z czasem ochronnym. Lęgi: Szczytowy okres toków przypada na ma rzec, gdy grupy kaczorów, jeszcze w trakcie wędrówki do miejsc lęgowych, prezentują się kaczkom np. w pozie „odrzucanie głowy do tyłu" lub „kładzenie się płasko na wodzie".
120
Nastrój tokowy osiąga punkt kulminacyjny w godzinach wieczornych i ciągnie się długo w noc, zwłaszcza księżycową. Do tworzenia się par dochodzi zwykle dopiero w kwietniu i w maju na wodach lęgowych. Na początku wysiadywania kaczor czeka przed trzcinowis kiem na swoją samicę i towarzyszy jej przy szukania pokarmu. W miarę upływu czasu wy siadywania więzy między parami rozluźniają się i większość tych sezonowych małżeństw rozpada się jeszcze przed wykluciem się mło dych. Niektóre samice budują gniazda pływa jące w trzcinach lub w gęstej roślinności przy brzeżnej, ale tak blisko wody, aby niepokojone mogły szybko odpłynąć lub dać nurka. Samica potrafi nadbudować pływające gniazdo w ra zie wezbrania wody, nawet jeżeli są w nim już wszystkie jaja (w liczbie 6-10). Wysiadywanie zaczyna się po złożeniu ostatniego, tak że wszystkie pisklęta wykluwają się jednocze śnie. Początek lęgu w maju i w pierwszej połowie czerwca, wysiadywanie trwa 24-26 dni. Przed opuszczeniem gniazda samica na krywa jaja materiałem z brzegów gniazda. Wraz z upływem czasu wysiadywania gniazdo wypełnia się puchem, który także służy do przykrywania jaj. Młode nurkują już pierwsze go dnia po wykluciu. W drugim dniu potrafią szukać na dnie pożywienia dla siebie. Najchę tniej jedzą bogaty w białko pokarm zwierzęcy, jak larwy komarów i chruścików. Młode zaczy nają latać po 2 miesiącach i wtedy rodzina rozprasza się. Pożywienie: W zależności od składu żywych organizmów w wodzie głowienki są mięso- lub roślinożerne. Niewielką część pokarmu, np. rzęsę, zbierają z powierzchni wody, równie niewielką z jej głębi zanurzając głowę, głów nie jednak żerują w czasie nurkowania. Przy tej ostatniej czynności posługuje się wyłącznie szeroko rozstawionymi nogami. Zwykle gło wienki nurkują w płytszej wodzie, ale potrafią także nurkować na głębkość ponad 4 m. Sku bią na dnie wody rośliny, przede wszystkim ramiennice, wywłóczniki i rdestnice, które zja dają pod wodą. Szczególnie aktywnie poszu kują pożywienia od zmroku do północy.
121
Podgorzalka (Ayłhya nyroca) Wygląd: Dużo mniej sza od krzyżówki: długość ciała ok. 41 cm. Obie płci podo bnie ubarwione. W szacie godowej ka czor z lśniącym, kasztanowobrązowym upierzeniem na głowie, szyi, piersi i bokach tułowia, kaczka bledsza. W szacie zimowej samiec ciemnobrązowy, ale oko z białą obwó dką jak w szacie godowej, dziób z ciemno szarą nasadą i jasnym, łupkowoszarym koń cem. Ważną cechą rozpoznawczą gatunku jest biała plama z piór pod ogonem, odcinająca się prostą linią od ciemno upierzonego brzu cha. Na rozpostarych w locie skrzydłach wido czny szeroki, biały pasek. Bardzo milcząca. Samica wydaje charczący dźwięk „charrr" przy wzlocie, podobnie starsza młodzież. Sa mce tylko w czasie toków cicho gwiżdżą. Środowisko: Podgorzałka spotykana jest prze de wszystkim na jeziorach i stawach pustynnej i półpustynnej strefy Azji i tam miejscami jest najliczniejszym gatunkiem kaczki. W Europie Środkowej gnieździ się regularnie w niewielu miejscach, najczęściej na J. Nezyderskim. Stan liczebny tych kaczek w Europie Środko wej obecnie się ustabilizował. Częstsza jest natomiast podgorzałka w południowej Hiszpa nii i w północnej Afryce. W Polsce jest nielicz nym ptakiem lęgowym o nierównomiernym rozmieszczeniu. Najwięcej par lęgowych obserwowano w dolinie Baryczy na Dolnym Śląsku, w okolicy ujścia Sanu do Wisły i na Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim. Zasiedla płytkie stawy i jeziora nizin z szero kim pasem trzcinowisk, czasami nawet bardzo małe zbiorniki wodne. Najchętniej przebywa na wodzie między trzcinowiskiem a pasem pływających liści grążeli lub lilii wodnych, na nieco głębszej wodzie. Na wschodzie gnieździ się często także na jeziorach słonych i gorz kich. Wędruje nocą; część ptaków zimuje nad Morzem Śródziemnym, część w środkowej Azji, nad Morzem Kaspijskim i w północnych Indiach. Zimą występuje licznie na rozlewis kach w delcie Nilu. Nieliczne podgorzałki zi mują także w zachodniej i środkowej Europie.
122
Lęgi: Kaczory tokują od przedwiośnia do maja pełnymi wyrazu ruchami i pozami, jak kiwanie i ukłony głową w czasie pływania, odrzucanie głowy do tyłu, prezentowanie białych partii upierzenia i potrząsanie głową. Zawołanie to kowe to ciche „wiuuu". Samica buduje gniazdo zwykle w najgęstszych szuwarach. Nierzadko do gniazda prowadzi wąska, wydeptana ścież ka przypominająca tunel w gąszczu zarośli. Zwykle jest ono otoczone ze wszystkich stron wodą. Początek lęgu od połowy maja do poło wy czerwca, czas wysiadywania 24-25 dni. W zniesieniu 7-11 jaj długości ok. 52 mm. Czasami dwie samice składają jaja do jednego gniazda, ale zwykle wykluwa się tylko część piskląt. Na początku wysiadywania kaczor cze ka na wodzie na swoją kaczkę i w czasie przerw towarzyszy jej przy poszukiwaniu poży wienia. Gdy w połowie czerwca wykluwają się pierwsze pisklęta, opuszcza rodzinę. Młode kaczki polują początkowo na wodzie na owady, próbują także łapać przelatujące wa żki. Pierzenie się kaczorów trwa aż do paź dziernika, ale już we wrześniu zaczyna się drugie pierzenie, które kaczorom przywraca ich wspaniałą szatę godową. Pożywienie: Podgorzałka nurkuje chętnie i zrę cznie, ale tylko na głębokość do 1 metra, pod wodą zostaje jedynie przez kilka sekund. Wyry wa z dna rośliny i wynosi je wraz z korzeniami na powierzchnię, wybiera dziobem niektóre czę ści roślin i połyka je. Oprócz tego często grun tuje, pływając w koło z zanurzoną głową, a tak że przecedza wodę z powierzchni. W ten sposób zdobywa brunatnice, wywłócznik i rzęsę wodną - najważniejsze rośliny w jej pożywieniu. Jesie nią, ale przede wszystkim zimą pływające w wo dzie nasiona stanowią część pokarmu. Poza tym zbiera larwy komarów i chruścików, ślimaki, kijanki i małe żabki. W Niemczech należy do ptaków łownych, ale chronionych przez cały rok. W Polsce została wykreślona ze spisu ptaków łownych. We wschodniej Europie, a jeszcze bar dziej na terenach zimowania poluje się na nią intensywnie, gdyż jest bardzo ceniona ze wzglę du na smaczne mięso, Na dolnej fotografii znaj duje się pojawiająca się u nas czasami australij ska podgorzałka - uciekinierka z ogrodu zoolo gicznego.
123
Czernica (Aythya fuligula) *':.
,--'-;?| Wygląd: Często nur'• fflwi I M 3 c a kaczka średJt ftrf I niej wielkości; dłuA J K C ^ 1 gość ciała 43 cm; ka* w * - ^ \ ^ H czor m a charaktery/ ~ y l % ^ € ~ | styczną, nie d o pomy} c d ~ - v • > ? ^ V ^ i J ' e r | i a s z a t ? godową, samica skromnie ubarwiona. Czub z piór u kaczora w szacie spoczynkowej krótki i mato widoczny. Samice mogą się różnić: boki ciata i pokrywy podogonowe bywają bardziej lub mniej rozjaśnione, u nasady dzioba widoczny biaty pierścień lub biata plama: są bardzo podobne do samic podgorzatki i trudno je odróżnić, ale tylko samica czernicy ma zawsze - co prawda nie wielki - czub na karku. Głos samicy skrzeczą cy, samca gwiżdżący. Środowisko: W ostatnich 150 latach czernica znacznie rozszerzyła swój zasięg lęgowy na południe i zachód. W Europie Środkowej miej sca jej gniazdowania są dosyć rozproszone. Gęściej występują tylko na terenach nad Bał tykiem i Morzem Północnym i na jeziorach na przedgórzu Alp. W Polsce najliczniejsza jest na Pomorzu, na Mazurach i w bagiennych dolinach Biebrzy, Narwi i Warty. Także i u nas powiększa swój zasięg, sięgając już do połu dniowo-wschodniej części kraju. W wyborze miejsca lęgu czernica nie jest zbyt wybredna. Idealnym dla niej biotopem jest średnio głębokie, otoczone szuwarami jezioro z bogatą florą podwodną i otwartymi lustrem wody. Miejscami zasiedlają także zbiorniki za porowe na rzekach i małe stawy. Gdzie niegdzie zadomowiły się na miejskich sta wach, gdzie współzawodniczą - na wpół oswojone - z krzyżówkami i śmieszkami o rzu cane przez ludzi okruchy, zwykle wygrywając te „zawody", gdyż najlepiej nurkują. Czernice są ptakami wędrownymi; lecą prze ważnie nocą, nisko, w gęstych stadach, z szu mem skrzydeł. Na wschodnim Bałtyku duże stada zatrzymują się na dłużej, dopóki ostry mróz nie zmusi ich do dalszej wędrówki. Głó wne miejsca zimowania leżą wokół Wysp Bry tyjskich, na zachodnim Bałtyku i na jeziorach w pobliżu wybrzeży morskich. Część ptaków dociera nad Morze Śródziemne, nieliczne zi
124
mują nawet na południe od Sahary, w pasie Sahelu. Lęgi: Samce odbywają toki na wodzie w pierw szych miesiącach wiosennych, popisując się różnymi pozami i zawierają sezonowe małżeń stwa. Zawołanie tokowe kaczora brzmi jak kró tki, przytłumiony gwizd. Samica wybiera miejs ce na gniazdo najchętniej na wysepce i tuż nad wodą, jeżeli to możliwe, w pobliżu kolonii mew lub rybitw. Wśród trzcin, w gęstej trawie lub wrzosie układa stosik z roślin wodnych, cza sem wystarcza jej dołek ukryty w zaroślach Czernica potrafi przy wolno podnoszącym sie poziomie wody podwyższyć gniazdo. Wyściółke tworzy jedynie niewielka ilość puchu. W znie sieniu średnio 7-10 jaj długości ok. 58 mm. Początek lęgu od połowy maja do połowy czer wca, czas wysiadywania 23-25 dni. Często zda rza się, że czernice składają jaja do obcych gniazd, widocznie widok cudzych jaj pobudza je do składania tam własnych. Zaobserwowa no, jak dwie samice wspólnie odbywały lęgi w jednym gnieździe. Po wykluciu się piskląt samica zwykle zjada skorupki. Młode potrafią od pierwszego dnia nurkować, ale w pierwszym tygodniu szukają pożywienia prawie wyłącznie na powierzchni wody i zja dają przede wszystkim larwy komarów i chru ścików. Od razu są samodzielne i po tygodniu nie potrzebują już opieki matki. Samica opusz cza swoje młode, gdy mają 2 miesiące i nie potrafią jeszcze wtedy dobrze latać. Pożywienie: Pożywienie zdobywane jest wyłą cznie pod wodą. Kaczki nurkują po nie w dzień i w nocy, zwykle do 7, czasami do 14 m głębokości. Z łatwością pozostają pod wodą do 30 sekund. Główny pokarm stanowią małże i ślimaki, w morzu przede wszystkim omułek jadalny i sercówki, w słodkich wodach racicznice. Dlatego ptaki zbierają się właśnie tam, gdzie znajduje się dużo racicznic. Potra fią także łowić małe rybki i zjadać je pod wodą. Poza tym odżywiają się - przede wszy stkim w zimie - pływającymi po wodzie nasio nami roślin. Z powodu odżywiania się zwie rzętami morskimi ich mięso ma silny smak tranu; mimo to myśliwi polują na nie. W Polsce czernicę zaliczano do ptaków łownych (z cza sem ochronnym).
125
Ogorzałka (Aythya marila) Wygląd: Długość cia ła ok. 48 cm. Kaczora w szacie godowej łat wo rozpoznać po cza rnej głowie z zie lonkawym połyskiem, jasnoszarym grzbie cie z poprzecznymi, ciemniejszymi falami oraz białych bokach cia ła. W szacie spoczynkowej obie płci oraz mło de ptaki trudno odróżnić z daleka od czernic. Z bliska pewną wskazówką może być - przy najmniej zaznaczony - czub z piór na karku we wszystkich szatach dorosłych czernic. Jas na plama wokół uszu u samicy zimą jest nie wyraźna lub wyblakła, także biały pierścień wokół dzioba nie stanowi dobrej cechy rozpo znawczej, ponieważ może być słabo za znaczony, podobnie jak u niektórych czernic. Pewnym znakiem, ale możliwym do zaobser wowania jedynie z bliska, jest forma dzioba: dziób ogorzałki w najszerszym miejscu jest prawie 40% szerszy od zwężenia przed nasa dą dzioba, u czernicy natomiast najwyżej o 20%. Nierzadko lecą w długich, ale luźnych łańuchach, lot z szumem skrzydeł, chętnie wtedy wydają głos „karr-karr". W okresie to ków kaczory gruchają i gwiżdżą. W zachowa niu bardzo podobne do czernicy; oba gatunki często tworzą mieszane stadka. Środowisko: Ogorzałka jest ptakiem północy. Gnieździ się na większych jeziorach torfowis kowych i tundrowych, najchętniej w pobliżu kolonii mew i rybitw. Na północy dochodzi aż do granicy tundry krzewinkowej; na Islandii jest najpopularniejszą kaczką. Ich liczbę w Finlandii szacuje się na 1000 par lęgowych, dużo więcej gnieździ się w północnej Rosji. W Polsce lęgnie się zniezwykle rzadko. Wędrowna; pojawia się w stadach w końcu października i na początku listopada na środ kowoeuropejskich wybrzeżach Morza Półno cnego i Bałtyku; pozostaje tam aż do marca. Największe stada zatrzymują się w osło niętych zatokach, na wattach Morza Północne go i w ujściach rzek, zawsze w pobliżu wy brzeży morskich. Często zimują na niemiec kich jeziorach na północy, a niektóre wędrują z biegiem rzek aż do wielkich jezior na przed
126
górzu Alp, a nawet do Morza Śródziemnego. Populacje syberyjskie wędrują przede wszyst kim nad Morze Czarne i Kaspijskie, część także nad Morze Śródziemne. Najchętniej przebywają na wodzie głębokości 3-4 m, gdzie na dnie żyje dużo małży. Lęgi: Nie różnią się w zasadzie od lęgów czernicy. Ptaki docierają od połowy kwietnia do połowy maja do miejsc lęgowych, zwykle już połączone w pary. Gniazda zakładają naj chętniej na wysepkach, prawie zawsze tuż przy wodzie, tak że mogą do niego dopłynąć, a tam, gdzie na to pozwala głębokość wody, docierać do gniazda nurkowaniem. Często wiele gniazd leży blisko siebie tworząc małe, luźne kolonie. Gniazda czasami są bardzo do brze ukryte, a czasami zupełnie na widoku, W podmokłych miejscach jest to s