Wydawnictwa Naukowo-Techniczne • W a r s z a w a 1984
Spis treści
Przedmowa do czwartego wydania angielskiego
XIX
P...
137 downloads
2348 Views
29MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
Wydawnictwa Naukowo-Techniczne • W a r s z a w a 1984
Spis treści
Przedmowa do czwartego wydania angielskiego
XIX
Przedmowa do pierwszego wydania angielskiego •
XXIII
Podziękowania
XXVII
Wykaz ważniejszych skrótów i oznaczeń
•
XXVIII
Rozdział I Technika laboratoryjna 1.1. 1.2. 1.3.
Wstęp 1 Ogólne wskazówki dotyczące pracy w laboratorium 2 Bezpieczeństwo pracy w laboratoriach chemii organicznej 5
1 *
y
7
A P A R A T U R A I T E C H N I K A P R A C Y 21 1.4. 1.5. 1.6. 1.7. 1.8. 1.9. 1.10. 1.11. 1.12. 1.13. 1.14. 1.15. 1.16. 1.17. 1.17.1. 1.17.2. 1.17.3. 1.17.4. 1.17.5. 1.17.6. 1.17.7.
Wymienne szklane połączenia szlifowe — szlify 21 Rodzaje szlifów 23 i, . . Zasady postępowania z połączeniami szlif owymi 25 A p a r a t u r a szlifowa ogólnie stosowana w laboratorium preparatyki organicznej 26 Inne rodzaje połączeń wymiennych 30 K o r k i zwykłe i gumowe 30 Cięcie i zginanie rurek szklanych 32 Typowa aparatura laboratoryjna 32 Chłodzenie mieszanin reakcyjnych 37 Ogrzewanie mieszanin reakcyjnych 37 Mieszanie mechaniczne 41 . Typowe zestawy aparatury ze szklanymi połączeniami szlifowymi o powszechnym zastosowaniu w preparatyce organicznej 46 Zabezpieczenie reakcji pozostawionych bez dozoru 51 Aparatura specjalna 52 Uwodornianie katalityczne 52 Reakcje p o d zwiększonym ciśnieniem 60 Niekatalizowane i katalizowane reakcje w fazie gazowej 63 Ozonoliza 67 Fotochemia organiczna 69 Synteza elektrolityczna (anodowa) 77 / Reakcje w ciekłym amoniaku 78 M E T O D Y W Y O D R Ę B N I A N I A J O C Z Y S Z C Z A N I A P R O D U K T Ó W R E A K C J I 81
1.18. 1.19.
Rozważania ogólne 81 Sączenie pod zmniejszonym ciśnieniem 83
1.20. 1.21. 1.22. 1.23.
Krystalizacja 85 Technika sublimacji — suszenie za pomocą zamrażania 102 Ekstrakcja rozpuszczalnikami 104 Suszenie cieczy lub roztworów związków organicznych w, rozpuszczalnikach organicznych 113 " T Destylacja p o d ciśnieniem atmosferycznym 115 Destylacja z parą wodną 117 Destylacja frakcyjna pod ciśnieniem atmosferycznym 119 Destylacja pod zmniejszonym ciśnieniem 127 Destylacja pod wysoką próżnią — destylacja molekularna 132 P o m p y próżniowe 135 Manometry i manostaty 137 Chromatografia 142 Rozdzielanie przeciwprądowe 173 Przechowywanie próbek 182
1.24. 1.25. 1.26. 1.27. 1.28. 1.29. 1.30. 1.31. 1.32. 1.33.
O Z N A C Z A N I E S T A Ł Y C H F I Z Y C Z N Y C H 183 Oznaczanie temperatury topnienia — temperatury topnienia mieszanin 183 Oznaczanie temperatury wrzenia 189 Oznaczenie masy cząsteczkowej 190 Oznaczenie skręcalności optycznej 192 Oznaczanie gęstości i współczynnika załamania światła '795 Metody spektroskopowe 198 Literatura 212 ^ . \V \ " ^ /
1.34. 1.35. 1.36. 1.37. 1.38. 1.39.
:
Rozdział II Rozpuszczalniki i odczynniki 11.1. 11.2.
215
Oczyszczanie powszechnie używanych rozpuszczalników organicznych 215 Otrzymywanie i oczyszczanie odczynników 230 - s^.. > Literatura 266
Rozdział III Związki alifatyczne A . A Ł K A N Y 267 111,1. IH,2. ni,3. 111.4. 111.5. 111.6.
2-Metylobutan 267 H e p t a n 268 Heksan 269 Oktan 270 U n d e k a n 271 Heksakozan 275 B. A L K E N Y 274
111.7. HI,8. ffl,9. ni,10. 111,11. ffl,12. 111.13. 111.14. 111.15. 111.16. 111.17. IH,18. .< 111.19. 111.20.
2-Metylo-2-buten 277 2,3-Dimetylo-l,3-butadien 278 1,3-Cykloheksadien 278 1-Hepten 279 1,4-Pentadien 280 3,3-Dimetylo-l-buten 281 Kwas cw-2-butenowy 252 Metylenocykloheksan 283 1-Hepten 285 1,5-Heksadien 256 3-Metylo-l,2-pentadien 287 l-Bromo-3-metylo-l,2-butadien 288 C. A Ł K I N Y 2*0 Kwas 10-undecynowy 290 Fenyloacetylen 293
-
- -
A
A
. . 267
111.21. 111.22. 111.23.
1-Heksyn 293 2,7-Dimetylo-3,5-oktadiyn-2,7-diol 295 2-Metylo-6-fenylo-3,5-heksadiyn-2-ol 295 D . A L K O H O L E A L I F A T Y C Z N E 296
111.24. HI,25. 111.26. 111.27. 111.28. 111.29. 111.30. 111.31. 111.32. 111.33. 111.34. 111.35. 111.36. 111.37. 111.38. 111.39. 111.40. 111.41. 111.42. 111.43. 111.44. 111.45. 111.46.
1-Heptanol 298 2-Heptanol 299 Benzhydrol 300 2,2,2-Trichloroetanol 300 2-Buten-l-ol 301 2,3-Dimetylo-2,3-butanodiol 302 Benzopinakol 303 1-Pentanol 303 1,6-Heksanodiol 305 Cykloheksylometanol 308 1-Heksanol 370 3-Metylo-2-butanol 377 5-Nonanol 372 2-Metylo-2-heksanol 373 2-Metylo-2-pentanol 373 3-Etylo-3-pentanol 314 fr<m.s-l-Etynylo~3,3,5-trimetylo-l -cykloheksanol 375 l,l,3-Trifenylo-2-propyn-l-ol 376 ' > 1-Etynylocykloheksanol 376 1-Heksanol 377 2-Heksanol 379 cw-l,2-Cykloheksanodiol 327 " . fra/z.s-l,2-Cykloheksanodiol 322 t
E . H A L O G E N K I A L K I L Ó W 323 111.47. m,48. 111.49. 111.50. 111.51. 111.52. m,53. 111.54. 111.55. 111.56. 111.57. 111.58. 111.59. 111.60. 111.61. 111.62. 111.63. 111.64. 111.65. 111.66.
Chlorek ferf-butylu 324 Chlorek butylu 324 Chlorocykloheksan 325 1-Chloroheksan 325 Chlorek izobutylu 326 Chlorek allilu 326 Bromek izopropylu 327 Bromek butylu 328 Bromek izobutylu 330 Jodek izopropylu 332 1,4-Dijodobutan 333 Jodek butylu 334 1-Jodoheptan 335 1-Fluoroheksan 336 l-Jodo-3-metylobutan 337 l-Bromo-3-metylo-2-buten 338 Kwas 11-bromoundekanowy 339 1,2,3-Tribromopropan 340 3-Bromocykloheksen 341 y-Bromokrotonian metylu 342 F . E S T R Y K W A S Ó W N I E O R G A N I C Z N Y C H 342
111.67. 111.68. 111.69. 111.70. 111.71. 111.72. 111.73. 111.74. 111.75.
Podchloryn ferć-butylu 343 Siarczyn dibutylu 344 Fosforyn tributylu 344 Chlorofosforyn o-fenylenu 345 Pirofosforyn bis(o-fenylenu) 34$ Fosforan tributylu 346 Boran tributylu 346 Tiocyjanian propylu 347 Azotyn pentylu 347 G . E T E R Y A L I F A T Y C Z N E 348
111.76. 111.77. 111.78.
Eter dibutylowy 349 E t e r dichlorometylowo-metylowy 357 Eter etylowo-heksylowy 357
111.79. 111.80. 111.81. 111.82. 111.83. m,84. 111.85. 111.86.
H . A L D E H Y D Y A L I F A T Y C Z N E 352 Aldehyd masłowy 353 Heksanal 354 Aldehyd octowy 355 Glioksalan butylu 356 Aldehyd adypinowy 357 Heksanal 358 Heksanal 359 Aldehyd 2-fenylopropionowy 360
HI,87. 111.88. 111.89. 111.90. 111.91. III,92,A. ni,92,B. 111,93. m,94. 111.95. 111.96. 111.97.
J. K E T O N Y A L I F A T Y C Z N E 361 2-Oktanon 362 (—) Kamfora 363 2-Metylocykloheksanon 363 4-Cholesten-3-on 364 Kwas 10-oksoundekanowy 365 Keton dietylowy 365 K e t o n benzylowo-metylowy 367 l-Chloro-2-heksanon 369 2-Heksanon 370 Keton cykloheksylowo-metylowy 372 5-Metylo-5-heksen-2-on 372 Keton ?er/-butylowo-metylowy 373
111.98. ni,99. 111.100. 111.101. 111.102. 111.103. 111.104.
K . Z W I Ą Z K I D I K A R B O N Y L O W E 374 Fenyloglioksal 375 1,2-Cykloheksanodion i jego dioksym 375 Wodzian 1,2,3-indanotrionu 376 Dioksym 2,3-butanodionu 376 2,4-Pentanodion 378 Benzoiloaceton 379 2,5-Heksanodion 380
ni,105. 111.106. 111.107. ni,108. 111,109. HI,110. 111.111. 111.112. 111.113. 111.114. 111.115. 111.116. 111.117. 111.118. 111.119. III. 120. 111.121.
L . W Ę G L O W O D A N Y 381 Wodoro-D-glukaran potasu 386 1,2,3,4,6-Penta-O-acetylo-a-D-glukopiranoza 387 1,2,3,4,6-Penta-O-acetylo-^-D-glukopiranoza 387 1,2,3,4,6-Penta-O-benzoilo-a-D-glukopiranoza 388 Bromek 2,3,4,6-tetra-O-acetylo-a-D-glukopiranozylu 389 Bromek 2,3,4,6-tetra-O-benzoilo-a-D-glukopiranozylu 390 Metylo-2,3,4,6-tetra-0-acetylo-^-D-glukopiranozyd 391 Metylo-^-D-glukopiranozyd 391 Metylo-<x-D-galaktopiranozyd 392 l,2:5,6-Di-0-cykloheksylideno-ct-D-glukofuranoza 394 1,2-O-Cykloheksylideno-a-D-glukofuranoza 395 3-0-Benzylo-l,2:5,6-di-0-cykloheksylideno-ct-D-glukofuranoza 396 1,2-O-Cykloheksylideno-ct-D-ksylofuranoza 397 Metylo-4,6-0-benzylideno-ct-D-glukopiranozyd 399 Metylo-4,6-0-benzylideno-2,3-di-0-/?-toluenosulfonylo-«-D-glukopiranozyd 400 Metylo-CŁ-D-altropiranozyd 401 Metylo-2,3-di-0-metylo-a-D-glukopiranozyd 402
M . A L I F A T Y C Z N E K W A S Y K A R B O K S Y L O W E 403 111.122. Kwas izomasłowy 404 111.123. Kwas izowalerianowy 404 111.124. Kwas adypinowy 405 ni,125. Kwas 2,2-dimetylopropionowy 405 111.126. Kwas 3,3-dimetyloakrylowy 406 111.127. Kwas l-hydroksy-3,5,5-trimetylocykloheksanokarboksylowy 407 HI,128,A. Kwas walerianowy 408 IH,128,B. Kwas glutarowy 408 111.129. Kwas 2-metylomasłowy 410 111.130. Kwas dodekanodiowy 412 111.131. Kwas mirystynowy 414 111.132. K w a s heksanowy 418 111.133. K w a s propylomalonowy 420 111.134. Kwas l,2,3-propanotrikarboksylowv 421
111.135. 111.136. 111.137.
Kwas glutarowy 422 Kwas 2.2-dimetylobursztynowy 422 Kwas 2-propyloglutarowy 423
111.138. 111.139. 111.140. 111.141. 111.142. 111.143. 111.144. HI, 145. 111.146. 111.147. 111.148. 111.149. 111.150. 111.151. 111.152. 111.153. 111.154. 111.155. 111.156. 111.157. 111.158. 111.159.
N . P O C H O D N E KWASÓW KARBOKSYLOWYCH 42 3 „ Chlorek butyrylu 424 Bezwodnik octowy 425 * Bezwodnik heksanowy 426 Bezwodnik bursztynowy 427 Octan butylu 430 Octan cykloheksylu 431 Mrówczan butylu 432 Walerianian propylu 432 Adypinian dietym 433 Mleczan izopropylu 434 Adypinian dimetylu 435 Wodoroadypinian metylu 436 Octan ferf-butylu 436 Winylooctan etylu 437 2-Bromopropionian etylu 438 Walerianian etylu 438 Malonian dietylu 439 Ortomrówczan etylu 439 Acetamid 441 Heksanoamid 442 Sukcynoamid 442 Fenyloacetamid 442 fc
O. N I T R Y L E ALIFATYCZNE 443 111.160. Pentanodinitryl 443 111.161. Waleronitryl 445 111.162. Izobutyronitryl 446 111.163. Heksanonitryl 446 m , l 6 4 . Malononitryl 447 111,165. (2-Cyjanoetylo)-malonian dietylu 448 III,166,A. 3-Etoksypropionitryl 449 III,166,B. 3-(Dietyloamino)propionitryl 450 P . PODSTAWIONE ALIFATYCZNE KWASY KARBOKSYLOWE I ICH P O C H O D N E 450 111.167. 111.168. 111.169. 111.170. 111.171. 111.172. 111.173. 111.174. 111.175. 111.176. 111.177. 111.178. in,179. 111.180. 111.181. m,182. 111.183. 111.184. 111.185. 111.186.
Kwas chlorooctowy 451 Kwas bromooctowy 451 Kwas 2-bromo-3-metylowalerianowy 453 6-Bromoheksanian etylu 453 Cyjanooctan etylu 454 Kwas migdałowy 456 3-Fenylo-3-hydroksypropionian etylu 456 Kwas pirogronowy 460 Kwas fenylopirogronowy 461 Acetylooctan etylu 461 Propionylooctan etylu 463 Kwas 4-oksodekanowy 463 DL-Alanina 469 Aminoacetonitryl i glicyna 470 DL-Fenyloalanina 472 DL-Seryna 472 DL-Tryptofan 474 DL-Prolina 475 L-Prolina 476 L-Cystyna 478 Q. NITROALKANY 478
111.187. 111.188. 111.189.
1-Nitrobutan 479 4-Nitroheptan 479 Nitrometan 481
R . A M I N Y ALIFATYCZNE 482 111.190. 111.191. 111.192. 111.193. 111.194. 111.195.
Pentyloamina 482 Heptyloamina 484 1-Fenyloetyloamina 486 Benzyloamina 488 Dibutyloamina 488 Chlorowodorek metyloaminy 490 S. ROZDZIELANIE O D M I A N RACEMfCZNYCH 491
111.196. 111.197. 111.198.
Rozdzielanie (±)-
111.199. 111.200. 111.201. 111.202. 111.203. 111.204. 111.205. 111.206. 111.207.
T. ALIFATYCZNE ZWIĄZKI SIARKI 496 1-Heksanotiol 497 Chlorek S-benzyloizotiuroniowy 497 Sulfid dipropyiowy 498 Sulfid izobutyio-2,4-dinitrofenylowy 499 S-Benzylo-L-Cysteina 499 Disulfid dietylowy 500 * " Sulfotlenek dibenzylowy 501 Sulfon izobutyło-2,4-dinitrofenylowy 501 Ditiokarbonian 0,S-dietylu 502
111.208. 111.209. 111.210. 111.211. 111.212. 111.213.
V. N I E K T Ó R E I N N E ALIFATYCZNE ZWIĄZKI NIENASYCONE 503 2-Etylo-2-heksenal 504 Tlenek mezytylu 504 Kwas 3-heksyloakryłowy 506 Kwas 2-butynowy 507 ' '* " ' Kwas maleinowy 508 Kwas fumarowy 509 Literatura 509 r
Rozdział IV Związki aromatyczne
. . . . . .
A . W Ę G L O W O D O R Y AROMATYCZNE 511 IV, 1. IVX IV,3. IV,4. IV,5. IV,6. IV,7. IV,8. IV,9. IV,10. IV,11. IV,12. IV,13. IV, 14. IV,15. IV,16. IV,17.
Butylobenzen 514 p-Ksyłen 514 Butylobenzen 515 Pentylobenzen 575 Etylobenzen 576 " *' ter/-Butylobenzen 577 Difenylometan 518 Trifenylometan 579 9-Bromotryptycen 520 2,2'-Dinitrobifenyl 527 Kwas 2,2 -bifenylodikarboksylowy 522 l,l'-Binaftylo.2,2'-dioł 523 Naftalen 525 1-Metylonaftalen 526 Chryzen 527 5,6,11,12-Tetrafenylonaftacen 528 9-Fenylofenantren 529
s
/
B. A R O M A T Y C Z N E ZWIĄZKI N I T R O W E 531 IV, 18. IV, 19. IV,20. IV,21. IV,22. IV,23. IV,24. IV,25.
,
Nitrobenzen 533 1-Nitronaftalen 534 m-Dinitrobenzen 534 2,4-Dinitrotoiuen 535 m-Nitrobenzaldehyd 535 p-Bromonitrobenzen 536 Cyjanek p-nitrobenzylu 536 p-Nitrotoluen 537
C. A R O M A T Y C Z N E ZWIĄZKI CHLOROWCOWE 537 IV,26. IV,27. IV,28. IV,29. TV,30. IV,31. IV,32. IV,33. IV,34. IV,35. IV,36. IV,37. IV,38.
Chlorobenzen 539 Bromobenzen 539 Jodobenzen 540 1-Bromonaftalen 540 m-Bromonitrobenzen 541 Chlorek benzylu 541 Bromek p-nitrobenzylu 542 l,2-Bis(chlorometylo)-4,5-dimetylobenzen 543 p-Bromochlorobenzen 544 (Dichlorojodo)benzen 545 Jodozobenzen i dioctan jodobenzenu 545 Jodoksybenzen 546 Jodek difenylojodoniowy 546 D . AROMATYCZNE KWASY SULFONOWE I I C H P O C H O D N E 546
IV,39. IV,40. IV,41. IV,42. IV,43. IV,44. IV,45. IV,46. IV,47. IV,48. IV,49. IV,50. IV,51. IV,52. TV,53.
Benzenosulfonian sodu-548•• • , p-Toluenosulfonian sodu 549 2-Naftalenosulfonian sodu 549 2-Antrachinonosulfonian sodu 550 Kwas p-toluenosulfonowy 550 Kwas 2,4-dimetylobenzenosulfonowy 551 Chlorek benzenosulfonylowy 551 Chlorek p-toluenosulfonylowy 552 o-Toluenosulfonoamid i sacharyna 554 p-Toluenosulfonpamid, dichloroamina T i chloroamina f 555 p-Aminobenzenosulfonoamid 556" 2-(p-Aminobenzenosulfonoamido)-pirydyna 557 p-Toluenosulfonian butylu 558 p-Toluenosulfinian sodu 559 Tipfenol 560 ,
IV,54. IV,55. TV,56. IV,57. IV,58. IV,59. IV,60. IV,61. IV,62, IV,63. IV,64. IV,65. "
Anilina 562 o-Chloroanilina 564 0-Fenylenodiamina 564 o-Aminofenol 565 m-Nitroanilina 566 p-Aminobenzoesan etylu 566 Kwas antranilowy 568 3,5-Dinitroanilina 569 Kwas 7-p-toliloamino-4-hydroksy-2-naftalenosulfonowy 570 N-Benzyloanilina 571 N.N-Dimetyloanilina 573 N-(m-Nitrobenzylo)anilina 574
IV,66. TV,67. IV,68. TV,69. IV,70. IV,71. IV,72. IV,73. IV,74. IV,75. IV,76. IV 77.
F . P R O D U K T Y PODSTAWIENIA A M I N A R O M A T Y C Z N Y C H 575 , 2,4,6-Tribromoanilina 576 p-Jodoanilina 577 p-Nitrozo-N,N-dimetyloanilina 575 Kwas sulfanilowy 579 Kwas naftionowy 579 Kwas ortanilowy 580 Kwas metanilowy 587 Benzanilid 584 p-Bromoacetanilid 584 p-Bromoanilina 585 p-Nitroacetanilid 586 ' p-Nitroanilina 586
IV,78. IV,79. IV,80. IV,81. IV,82.
G . ZASTOSOWANIE SOLI DIAZONIOWYCH 587 m-Nitrofenol 592 Jodobenzen 593 p-Chlorotoluen 596 p-Bromotoluen 598 o-Bromotoluen 600
E . A M I N Y A R O M A T Y C Z N E 561
f
!
IV,83. IV,84. IV,85. IV,86. IV,87. IV,88. IV,89. IV,90. IV,91. IV,92. IV,93. IV,94. IV,95. IV,96. IV,97. JV,98.
Kwas benzenosulfinowy 600 p-Toluilonitryl 601 Fluorobenzen 602 o-Dinitrobenzen 604 2-Chlorobifenyl 605 1,3,5-Tribromobenzen 605 m-Bromotoluen 606 3,3'-Dimetylobifenyl 607 l-Fenyloazo-2-naftol 610 4-(4'-Nitrofenyloazo)-l-naftol 611 Czerwień metylowa 611 Chryzoidyna 612 Oranż II 613 Oranż metylowy 613 Diazoaminobenzen 614 /7-Aminoazobenzen 615
IV,99. IV,100. IV, 101. IV,102. IV,103. IV,104. IV,105. IV,106. IV,107. IV,108. IV,109. IV,110.
H . RÓŻNE ZWIĄZKI A R O M A T Y C Z N E ZAWIERAJĄCE AZOT 615 N-Fenylohydroksyloamina 616 Nitrozobenzen 617 Azoksybenzen 618 Azobenzen 618 Hydrazobenzen 619 Fenylohydrazyna 620 2,4-Dinitrofenylohydrazyna 622 N,N-Difenylo-N'-pikrylohydrazyna i N,N-difenylo-N'-pikrylohydrazyl 623 N,N-Difenylohydrazyna 624 Fenylomocznik 626 .. * Tiokarbanilid 627 ^ Izotiocyjanian fenylu 628
IV,111. IV,112. IV,113. IV,114. IV,115. IV,116. IV, 117. IV,118. IV, 119. IV,120. IV,121. IV,122. IV,123. IV, 124.
J. F E N O L E I E T E R Y F E N O L I 629 2-Naftol 631 2,4-Dinitrofenol 632 m-Krezol 632 o- i p-Nitrofenole 636 l-Nitrozo-2-naftol 637 2-Nitrozorezorcyna 637 2,4,6-Trinitrofenol 638 /7-Bromofenol 638 o-Bromofenol 639 o- i p-Hydroksypropiofenon 640 2-Allilofenol i 2-(l-propenylo)fenol 641 Fenacetyna 642 Eter allilowo-fenylowy 643 Eter metylowo-fenylowy 644
IV,125. IV,126. IV, 127. IV,128. IV,129. IV, 130. IV,131. IV,132. IV,133.
K. A L D E H Y D Y A R O M A T Y C Z N E 645 Aldehyd /?-toluilowy 647 Aldehyd 2,4,6-trimetylobenzoesowy 648 Aldehyd salicylowy 650 9-Formyloantracen 651 Aldehyd /Werf-butylobenzoesowy 652 Aldehyd p-nitrobenzoesowy 654 Aldehyd /?-bromobenzoesowy 655 Aldehyd 1-naftoesowy 656 Aldehyd 2-naftoesowy 657
IV,134. IV, 135. IV,136. IV,137. IV,138. IV, 139. IV,140. IV,141.
L. K E T O N Y A R O M A T Y C Z N E I C H I N O N Y 658 Acetofenon 660 a-Tetralon 665 Kwas o-benzoilobenzoesowy 666 Antron 668 2,4,6-Trihydroksyacetofenon 668 2,4,6-Trihydroksyizobutyrofenon 669 Propiofenon 670 Keton dibenzylowy 670
-•
, *• -
Spis treści IV,142. IV,143. IV,144.
XIII
1,4-Naftochinon 672 p-Benzochinon 673 1,2-Naftochinon 674
M . NIEKTÓRE R E A K C J E A R O M A T Y C Z N Y C H ZWIĄZKÓW KARBONYLOWYCH 675 IV,145. Alkohol benzylowy i kwas benzoesowy 676 IV,146. Alkohol p-metylobenzylowy 677 W,147,A. Benzylidenoaceton 678 B. Dibenzylidenoaceton 678 IV,148. co-Nitrostyren 680 IV,149. Cynamonian etylu 681 IV,150. Kwas cynamonowy 683 IV,151. Kwas 3,4-metyIenodioksycynamonowy 685 TV,152. l,8-DifenyIo-l,3,5,7-oktatetraen 686 IV,153. l,4-Difenylo-l,3-butadien 687 IV,154. Benzoina 688 IV,155. Dibenzoil 689 IV,156. Kwas benzilowy 690 IV,157. <x- i ^-Oksymy aldehydu benzoesowego 692 IV,158. a,p-Dibromoacetofenon 695 W.159. Chlorowodorek dimetyloaminopropiofenonu 696 IV,160. Kwas 2-naftylooctowy 698 IV,161. IV,162. IV,163. IV,164. IV,165. IV,166. IV,167. IV,168. IV,169. IV,170. IV,171. IV,172. W,173. IV,174. IV,175. IV,176. IV,177. IV,178. W,179. IV,180. IV,181. IV,182. W.183. IV,184. IV 185. f
N . AROMATYCZNE KWASY KARBOKSYLOWE 699 Kwas p-nitrobenzoesowy 700 Kwas o-chlorobenzoesowy 700 Kwas difenowy 703 Kwas benzoesowy 703 Kwas chinaldynowy 704 Kwas 2-naftoesowy 704 Kwas o-toluilowy 705 Kwas 2-naftoesowy 707 Kwas homoftalowy 707 Kwas salicylowy 710 Kwas 1-naftoesowy 711 Kwas p^toluilowy 712 Kwas m-nitrobenzoesowy 714 Kwas 3,5-dinitrobenzoesowy 715 O. P O C H O D N E A R O M A T Y C Z N Y C H KWASÓW KAKBOKSYLOWYCH 716 Chlorek p-nitrobenzoilu 776 Bezwodnik 3-nitroftaIowy 777 Benzoesan metylu 779 Octan benzylu 720 m-Chlorobenzoesan metylu 727 <» Benzoesan fenylu 727 1-Naftoesan etylu 722 Amid kwasu o-toluilowego 722 P . N I T R Y L E AROMATYCZNE 723 1-Naftonitryl 723 Benzonitryl 724 Weratronitryl 725 Literatura 725
Rozdział V Związki alicykliczne • . . . . . . . . . . » V,l. V,2. V,3. V,4. V 5. V,6. t
3-Metylo-2-cyklopentenon 730 3-Metylo-2-cykloheksenon 730 5,5-Dimetylo-l,3-cykloheksanodion. 731 - - - 4 3-Metylo-l,2.4,-cyklopentanotrion 732 Tetrafenylocyklopentadienon 733 Bezwodnik 3,4,5,6-tetrafenylodihydroftalowy 733
, 726
m s
XIV V,7. V,8. V,9. V,10. V, 11. V,12. V, 13. V,14. V,15, V,16. V*17,
Sp* treści 2-Etoksykarbonylocyklopentanon 734 1,3-Indanodion 734 Kwas 1,1-cyklobutanodikarboksylowy i kwas cyklobutanokarboksylowy 735 Keton cyklopropylowo-metylowy 736 Cykloheptanon 738 Bezwodnik c/s-l,2,3,6-tetrahydro-4,5-dimetyloftalowy 740 cis-1,4,4a,9a-Tetrahydro-2,3-dimetylo-9,10-antrachinon 741 4-Nitro-5-fenylocykloheksen 741 7,7-Dichlorobicyklo[4.1.0]heptan 742 Fotodimer 2-cyklopentenonu 742 Fotodimer 1,4-naftochinonu 744 Literatura 745
Rozdział VI Związki heterocykliczne VIJ. VI,2. VI,3. VI,4. VT,5. VI£, VT,7. YI.8. VI,9. VI,10. VI,11. VI,12. VI, 13. VI,14. VI,15. VI,16. VI,17. VI,18. VI,19. VI,20. VI,21. ' VI,22. VI,23. VI,24. VI,25. VI,26. VI,27. VI,28. VI,29. VI,30. VI,31. VI,32. VI,33.
A. Z W I Ą Z K I H E T E R O C Y K L I C Z N E Z A W I E R A J Ą C E A Z O T 746 a\s-2-Benzylo-3-fenyloazirydyna 747 2,5-Dimetylopirol 757 Pirol 752 3,5-Dietoksykarbonylo-2,4-dimefylopiroL 753 3,5-Dimetylopirazol 753 l-Fenylo-3-metylo-5-pirazolon 754 2,3-Dimetylo-l-fenylo-5-pirazolon 754 5,5-Dimetylohydantoina 755 5,5-Difenylohydantoina 755 4-Benzylideno-2-metylo-5-oksazolon 756 Indol 757 2-Fenyloindol 758 Indygo 759 Benzimidazol 760 Benzotriazol 760 2,6-Dimetylopirydyna 768 3,5-Dicyjano-4,4-dimetylo-2,6-piperydynodion 769 Kwas 6-hydroksynikotynowy 770 2-Fenylopirydyna 777 2-Pentylopirydyńa 772 * " " • 4-Etylopirydyna 773 2,2'-Bipirydyl 774 Kwas barbiturowy 774 Kwas 5,5-dietylobarbiturowy 775 Kwas 5-etylo-5-fenylobarbiturowy 776 2,5-Piperazynodion 778 Chinolina 779 1,10-Fenantrolina 787 2-Metylochinolina 782 ,, , 2,4,6-Trimetylochinolina 782 2-Hydroksy-4-metylochinolina 783 Kwas 2-fenylo-4-chinolinokarboksylowy 784 2,3-Difenylochinoksalina 784
yi,34. VI,35. VI,36. VI,37. VI,38. VI,39. VI,40.
B. Z W I Ą Z K I H E T E R O C Y K L I C Z N E Z A W I E R A J Ą C E T L E N 785 1,2-Epoksyetylobenzen 788 1,2-Epoksyetylobenzen 789 2,5-Dimetylofuran 789 Benzofuran 790 Kwas 2-pirono-5-karboksylowy 790 4-Metylokumaryna 797 Flawon 792
VI,41. VI,42. VI,43.
C. Z W I Ą Z K I H E T E R O C Y K L I C Z N E Z A W I E R A J Ą C E S I A R K Ę 793 2,5-Dimetylotiofen 793 5-Chloro-3-metylobenzotiofen 794 2,4-Dimetylotiazol 794
746
VI,44. VI,45.
2-Amino-4-metylotiazol 795 2-Aminotiazol 796 Literatura 796
Rozdział VII Jakościowa analiza organiczna • - • • • • * * VII,1. VII 2. Vn,3. VII,4. VII,4,1. VII,4,2. Vn,4,3. VII,4,4. VII,5. f
VII,6. Vn 6,l. VTI 6,2. Vn,6,3. VII,6,4. Vn,6,5. Vn,6,6. VII,6 7. VH,6,8. VH,6,9. VII,6,10. VII,6,11. VII,6,12. VII,6 13. VH,6,14. Vn,6,15. VII,6 16. VH,6 17. VEI,6,18. VII 6,19. VII,6,20. VII,6,21. VII,6,22. VII,6,23. VII,6,24. VH,6,25. VII,6,26. VH,6,27. VII,7. Vn,7,l. VII,7,2. (
t
t
f
t
f
f
VII,7,3. VII,7,4.
Oznaczanie stałych fizycznych 798 Jakościowe oznaczanie pierwiastków 799 Rozpuszczalność związków organicznych 806 Interpretacja widm 812 Spektroskopia w podczerwieni 813 Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego ( N M R ) 844 Spektrometria masowa 871 Spektroskopia w nadfiolecie i świetle widzialnym (UV-VIS) 889 Identyfikacja grup funkcyjnych 894 A. Związki o charakterze kwaśnym 894 B. Związki zasadowe 898 C. Związki obojętne 901 Otrzymywanie pochodnych 916 Nasycone węglowodory alifatyczne 918 Nienasycone węglowodory alifatyczne. Pochodne alkenów 918 Węglowodory aromatyczne 919 Alkohole i alkohole polihydroksylowe 922 Węglowodany 926 Fenole 930 Enole 932 "• " • ' ' Alifatyczne związki chlorowcowe $33 ** Aromatyczne związki chlorowcowe 935 Etery alifatyczne 935 Etery aromatyczne 936 Acetale 937 Aldehydy i ketony 937 Chinony 940 Kwasy karboksylowe 941 Chlorki i bezwodniki kwasów karboksylowych 944 * Estry 945 Amidy pierwszorzędowe 949 ^ Podstawione amidy 950 Nitryle 951 Aminy pierwszo- i drugorzędowe 953 Aminy trzeciorzędowe 956 a-Aminokwasy 957 Nitrozwiązki 960 Tiole 960 Kwasy sulfonowe 962 Sulfonamidy 964 *"- * ' Jakościowa analiza mieszanin związków organicznych 964 Wprowadzenie 964 Wstępne badanie mieszaniny 966 ^ A. Mieszaniny ciekłe 966 B. Mieszaniny stałe 968 Rozdzielanie mieszanin nierozpuszczalnych w wodzie 968 Rozdzielanie mieszanin rozpuszczalnych w wodzie 970 Literatura 972 v
5
Rozdział ym Stałe fizyczne związków organicznych VIII,1. Vm,2. VTn»3.
TABLICE POCHODNYCH Nasycone węglowodory alifatyczne 974 Nienasycone węglowodory alifatyczne 975 Węglowodory aromatyczne 976
Vin,4. VIII,5, VIII,6. VIII,7. VIII,8. Vm,9. VIII,10. Vni»ll. VIII,12. VIII,13. VIII,14. VIII,15. VHI,16. VIII,17. VIII,18. Vin,19. VIII,20. VHI,21. VIII,22. VIII,23. VIII,24. Vin,25. Vm,26. VIII,27. VIII,28. VIII,29. Vm,30. VHI,31. VIII,32. VIII,33. VIII»34. VHI,35. Vffl,36. VIII,37. VIII,38. VITI,39. VIII,40. VIII,41. Vin,42. VIII,43. VIII,44. VHI>45. VW,46.
Alkohole alifatyczne 978 Alkohole aromatyczne 982 Fenole 984 Enole 988 Alkohole polihydroksylowe 988 Węglowodany (cukry) 989 Chlorowcopochodne alifatyczne 990 Chlorowcopochodne aromatyczne 996 Etery alifatyczne 995 Etery aromatyczne 1000 Acetale 1002 Aldehydy alifatyczne 1004 Aldehydy aromatyczne 1006 Ketony alifatyczne 1008 Ketony aromatyczne 1010 Chinony 1012 Alifatyczne kwasy karboksylowe 1014 Aromatyczne kwasy karboksylowe 1018 Chlorki kwasowe (alifatyczne) 1022 Bezwodniki kwasowe (alifatyczne) 1022 Chlorki i bezwodniki kwasów aromatycznych 1023 Estry alifatyczne 1024 Estry aromatyczne 1029 Pierwszorzędowe amidy alifatyczne 1032 Pierwszorzędowe amidy aromatyczne 1033 Podstawione amidy aromatyczne 1034 Nitryle alifatyczne (cyjanki) 1036 Nitryle aromatyczne 1037 Pierwszo- i drugorzędowe aminy alifatyczne 1038 Pierwszorzędowe aminy aromatyczne 1040 Drugorzędowe aminy aromatyczne 1046 Aminy trzeciorzędowe 1048 Aminokwasy 1052 Nitrozwiązki aromatyczne 1054 Nitrozwiązki alifatyczne 1055 Tiole 7055 Kwasy sulfonowe 1056 Sulfonoamidy, R . S 0 N H 1060 Imidy 1060 Nitrozo-, azo-, azoksy- i hydrazozwiązki 1061 Różne związki siarkowe 1062 Różne związki fosforowe 1064 Estry kwasów nieorganicznych 1064 2
2
Uzupełnienie 1 Literatura dotycząca chemii organicznej . . . . . . .
1065
Uzupełnienie 2 Spektroskopia w podczerwieni. Tablice korelacyjne - . • 1076 Uzupełnienie 3 Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego Tablice korelacyjne Ife Uzupełnienie 4 Spektrometria masowa. Tablice korelacyjne
1085
Uzupełnienie 5 Własności poszczególnych rozpuszczalników. Tablice korelacyjne
%
1100
Uzupełnienie 6 Gęstość oraz skład procentowy różnych roztworów
1104
Uzupełnienie 7 i Gęstość wody oraz prężność pary wodnej w zakresie temperatur od 0 do 35°C 1111 Uzupełnienie 8 Wypadki w laboratorium i pierwsza pomoc
1112
Tablica mas atomowych*
1116
Producenci i dostawcy wyposażenia laboratoryjnego i chemikaliów
1117
Skorowidz rzeczowy * • * *- * * . ^ * * . . . . . . .
. 1119
Skorowidz nazw i typów reakcji
1131
Skorowidz nazw związków organicznych . . . . .
1137
Preparatyka
organiczna
Przedmowa do czwartego wydania angielskiego
M i j a dwadzieścia osiem lat o d pierwszego w y d a n i a p o d r ę c z n i k a V o g l a „Textbook of Organie Chemistry" i d w a d z i e ś c i a lat o d w y d a n i a ostatniego, lecz dzięki d o k ł a d n o ś c i i d a l e k o w z r o c z n o ś c i z m a r ł e g o d r a A . I . V o g l a p o d r ę c z n i k t e n jest ciągle w użyciu w l a b o r a t o r i u m chemii organicznej j a k o p o d s t a w o w e ź r ó d ł o w i a d o m o ś c i p r a k t y c z n y c h . O d czasu u k a z a n i a się trzeciego w y d a n i a nastąpiły d u ż e z m i a n y w p r a k t y c z n e j i teoretycznej chemii o r g a n i c z n e j . S p o ś r ó d n i c h m o ż n a w y m i e n i ć łatwą d o s t ę p n o ś ć wielu s u b s t r a t ó w i o d c z y n n i k ó w , r o z w ó j n o w y c h m e t o d syntezy, większą ś w i a d o m o ś ć niebezpieczeństw z w i ą z a n y c h z o p e r o w a n i e m s u b s t a n c j a m i o r g a n i c z n y m i , p o w s z e c h n e p o s ł u g i w a n i e się m e t o d a m i c h r o m a t o g r a f i c z n y m i i s p e k t r o s k o p o w y m i o r a z s t o s o w a n i e m e c h a n i z m ó w reakcji d o w y j a ś n i a n i a i p r z e w i d y w a n i a przebiegu reakcji organicznych. P r z y g o t o w u j ą c n o w e w y d a n i e , staraliśmy się odzwierciedlić t e z m i a n y , u t r z y m u j ą c jednocześnie p o d s t a w o w y c h a r a k t e r p o d r ę c z n i k a , k t ó r y p o z o s t a ł c e n n y m j e d n o t o m o w y m p o d r ę c z n y m ź r ó d ł e m w i a d o m o ś c i dla s t u d e n t ó w k u r s u p o d s t a w o w e g o i p o d y p l o m o w e g o i dla wszystkich p r a c u j ą c y c h e k s p e r y m e n t a l n i e c h e m i k ó w o r g a n i k ó w . P o d r ę c z n i k został d o k ł a d n i e p r z e j r z a n y p o d k ą t e m obecnej teorii i techniki p r a c y . Większość działów napisano całkowicie od n o w a lub przerobiono dodając sporo n o w e g o m a t e r i a ł u . W celu u t r z y m a n i a objętości j e d n o t o m o w e g o p o d r ę c z n i k a w e w ł a ś c i w y c h g r a n i c a c h n a l e ż a ł o d l a zmieszczenia n o w e g o m a t e r i a ł u z r e z y g n o w a ć z części w i a d o m o ś c i p o d a n y c h w w y d a n i u p o p r z e d n i m , k t ó r e a l b o p r z e s t a ł y b y ć a k t u a l n e , a l b o n i e m a j ą istotnego z n a c z e n i a w p r a k t y c e c h e m i c z n e j . D o t y c z y t o g ł ó w n i e r o z d z i a ł u p o ś w i ę c o n e g o t e o r e t y c z n y m p o d s t a w o m techniki l a b o r a t o r y j n e j . Z t e m a t e m t y m m o ż n a się j e d n a k z a p o z n a ć w d r u g i m w y d a n i u „Elementary Practical Organie Chemistry" opracowanym przez A. Vogla. P i e r w s z y m r o z d z i a ł e m w o b e c n y m w y d a n i u jest Technika laboratoryjna. Rozdział t e n c a ł k o w i c i e p r z e r o b i o n o i u ł o ż o n o w e d ł u g następujących t e m a t ó w : Aparatura i technika pracy ( d o działu tego w ł ą c z o n o większość t e c h n i k specjalnych z a m i e s z c z o n y c h p o p r z e d n i o w r o z d z i a l e Reakcje różne), Metody wyodrębniania i oczyszczania produktów reakcji i Oznaczanie stałych fizycznych. Nowe tematy w p i e r w s z y m r o z d z i a l e t o p r z e d e w s z y s t k i m : Bezpieczeństwo pracy w laboratoriach chemii organicznej (1,3), Chromatografia (1,31) i Metody spektroskopowe (1,39). Podano również przykłady zastosowania metod chromatograficznych i spektroskopowych w niektórych wprowadzonych w obecnym wydaniu d o ś w i a d c z e n i a c h . W r o z d z i a l e V I I , Jakościowa analiza organiczna, omówiono i n t e r p r e t a c j ę w i d m w p o d c z e r w i e n i , w nadfiolecie i w świetle w i d z i a l n y m , w i d m m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o o r a z w i d m s p e k t r o m e t r i i m a s o w e j , a b y czytelnik m ó g ł z d o b y ć d o ś w i a d c z e n i e w z a s t o s o w a n i u i docenić w a r t o ś ć m e t o d s p e k t r o s k o p o w y c h . W r o z d z i a l e I z a m i e s z c z o n o r ó w n i e ż obszerną bibliografię chcąc p o m ó c
z a i n t e r e s o w a n e m u d a n ą techniką c z y t e l n i k o w i w u z y s k a n i u b a r d z i e j w y c z e r p u j ą c y c h informacji. Z n a c z n i e r o z s z e r z o n e i z a k t u a l i z o w a n e z a g a d n i e n i a oczyszczania powszechnie stosowanych rozpuszczalników organicznych oraz otrzymywania i oczyszczania o d c z y n n i k ó w są treścią r o z d z i a ł u I I . Część p r e p a r a t y w n ą p o d r ę c z n i k a p o d z i e l o n o o b e c n i e n a cztery r o z d z i a ł y : . I I I , Związki alifatyczne; I V , Związki aromatycznej V , Związki alicyklicznc , i V I , Związki heterocykliczne. Z w y d a n i a p o p r z e d n i e g o p o z o s t a w i o n o sporą liczbę reakcji, k t ó r e z a c h o w a ł y swoją w a r t o ś ć j a k o p r z y k ł a d y o d p o w i e d n i e d o ćwiczeń studenckich lub jako przykłady z typowymi czynnościami laboratoryjnymi. Preparaty o p i s a n e w r o z d z i a ł a c h p o ś w i ę c o n y c h z w i ą z k o m alicyklicznym i h e t e r o c y k l i c z n y m dotyczą g ł ó w n i e m e t o d o t r z y m y w a n i a u k ł a d u cyklicznego; p r z e m i a n y g r u p funkcyjnych w tych układach włączono d o odpowiednich tematów w innych rozdziałach. P r e p a r a t y o p i s a n e p o p r z e d n i o w r o z d z i a ł a c h z a t y t u ł o w a n y c h Reakcje różne: Odczynniki organiczne stosowane w chemii organicznej i nieorganicznej; Barwniki, w s k a ź n i k i i związki p o k r e w n e o r a z Z w i ą z k i fizjologicznie c z y n n e z a m i e s z c z o n o obecnie w czterech w y m i e n i o n y c h r o z d z i a ł a c h o d p o w i e d n i o d o c h a r a k t e r u p r o d u k t u . W ciągu o s t a t n i c h dwudziestu l a t o p r a c o w a n o i opublikowano- d u ż ą liczbę n o w y c h m e t o d syntetycznych. D o b i e r a j ą c m a t e r i a ł p r e p a r a t y w n y d o o b e c n e g o w y d a n i a , staraliśmy się p o d a ć p r z y k ł a d y n i e k t ó r y c h n o w y c h t e c h n i k o r a z m e t o d syntezy, k t ó r y c h w a r t o ś ć i p o w s z e c h n o ś ć z o s t a ł a d o k ł a d n i e s p r a w d z o n a . Wyszczególnienie wszystkich u z u p e ł n i e ń w r a m a c h k r ó t k i e j p r z e d m o w y n i e jest m o ż l i w e ; d o ważniejszych n o w y c h syntez i z a s t o s o w a ń n o w y c h o d c z y n n i k ó w należą: d i a l k i l o m i e d z i a n litu (111,5), ylidy f o s f o r o w e (111,14), ylidy s i a r k o w e (VI,35), o t r z y m y w a n i e a l l e n ó w (111,17 i 111,18), utlenianie s e l e k t y w n e (111,87 i IV,25), b o r o w o d o r o w a n i e - u t l e n i a n i e (111,43 i 111,89), r e d u k c j a selektywna (IV,57, IV,65 i VI,1), s p r z ę g a n i e al ki n ó w (111,22 i 111,23), u w o d n i e n i e a l k i n ó w (111,91), r e a k c j e f o t o c h e m i c z n e (111,30, IV,17, V,16 i V,17), utlenianie a l k e n ó w o c t a n e m rtęci (HI,44), z a s t o s o w a n i e r o z p u s z c z a l n i k ó w a p r o t o n o w y c h (111,161), r o z d z i e l a n i e e n z y m a t y c z n e (111,198), b e n z y n j a k o p r o d u k t p o ś r e d n i (IV,9), z a s t o s o w a n i e d i b r o m k u trifenylofosfiny (IV,34), r e a k c j e f o r m y l o w a n i a (TV,129), m e t o d y estryfikacji (111,148 i IV,179), k a r b e n i r e a k c j e p r z e n o s z e n i a m i e d z y f a z o w e g o (V,15). P o n a d t o r o z s z e r z o n o z a k r e s r e a k c j i ; szczególnie p o w i ę k s z o n o liczbę p r z y k ł a d ó w z w i ą z k ó w alicyklicznych, z w i ą z k ó w heterocyklicznych, a m i n o k w a s ó w i w ę g l o w o d a n ó w . O g ó ł e m w p r o w a d z o n o 120 n o w y c h syntez, z k t ó r y c h wszystkie s p r a w d z o n o w n a s z y c h l a b o r a t o r i a c h . W p r z y p a d k a c h m o d y f i k a c j i l u b rozszerzenia istniejących m e t o d a l b o technik, k t ó r y c h s a m i n i e sprawdziliśmy doświadczalnie, p o d a l i ś m y o d s y ł a c z e d o literatury. Syntezy z a t r z y m a n e z w y d a n i a p o p r z e d n i e g o d o k ł a d n i e p r z e j r z a n o i wszelkie b ł ę d y lub niejasności, k t ó r e stwierdziliśmy l u b o k t ó r y c h wiedzieliśmy, z o s t a ł y p o p r a w i o n e . P o z a t y m ilości r e a g e n t ó w i o d c z y n n i k ó w p o m o c n i c z y c h w y r a ż o n o w m o l a c h , a w y d a j n o ś c i obliczono w p r o c e n t a c h w y d a j n o ś c i teoretycznej. R o z w a ż a n i a t e o r e t y c z n e i m e c h a n i z m y reakcji, s t a n o w i ą c e w p o p r z e d n i m w y d a n i u w p r o w a d z e n i e d o m e t o d syntezy d a n e j klasy z w i ą z k ó w , c a ł k o w i c i e p r z e r o b i o n o . Z a s t o s o w a n e s ł o w n i c t w o z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h s p r a w d z o n o i z a k t u a l i z o w a n o w e d ł u g reguł I U P A C d o t y c z ą c y c h n o m e n k l a t u r y z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h , zwłaszcza w odniesieniu d o zatrzymanych n a z w zwyczajowych. 1
K a ż d y p r a c o w n i k l a b o r a t o r i u m , a zwłaszcza p r a c o w n i k o funkcji n a d z o r c z e j , powinien mieć pełną świadomość niebezpieczeństw związanych z poszczególnymi związkami i operacjami i być pewien, że w pracowni przyswojono sobie zasady b e z p i e c z e ń s t w a p r a c y . D ą ż y l i ś m y d o t e g o , a b y w tekście b y ł o z a z n a c z o n e k a ż d e r y z y k o z w i ą z a n e z o k r e ś l o n y m i d o ś w i a d c z e n i a m i ; z a s a d y b e z p i e c z e ń s t w a p r a c y zostały o b s z e r n i e o m ó w i o n e w r o z d z i a l e 1,3. I n f o r m a c j e t e o r a z p o d a n e o d s y ł a c z e d o literatury p o w i n n y u m o ż l i w i ć p o z n a n i e niebezpieczeństw z w i ą z a n y c h z u ż y c i e m p o s z c z e g ó l n e g o związku l u b w y k o n y w a n i e m d a n e j czynności.
R o z d z i a ł V I I , Jakościowa analiza organiczna n a p i s a n o o d n o w a i obecnie z a w a r t e są w n i m wszystkie r e a k c j e służące d o s c h a r a k t e r y z o w a n i a g r u p f u n k c y j n y c h i o t r z y m a n i a p o c h o d n y c h , k t ó r e p o p r z e d n i o z n a j d o w a ł y się w r ó ż n y c h m i e j s c a c h p o d r ę c z n i k a . D o d a n o r ó w n i e ż interpretację w i d m w p o d c z e r w i e n i , w nadfiolecie i w świetle w i d z i a l n y m , w i d m m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o i w i d m m a s o w y c h o r a z szereg ilustracji w i d m . T a b l i c e stałych fizycznych p o p r z e d n i o r o z p r o s z o n e w podręczniku zgromadzono razem w rozdziale VII, a tablice korelacyjne v ' d m w ł ą c z o n o d o u z u p e ł n i e ń 2 — 4 . W u z u p e ł n i e n i u 1, Literatura dotycząca chemii organicznej, p o d a n o przegląd czasopism, monografii, czasopism źródłowych, zbiorów d a n y c h itd., z k t ó r y c h korzystają c h e m i c y organicy. N a naszą w d z i ę c z n o ś ć zasłużyli dr G . H . Jeffery, C.Chem., F . R . I . C , p o p r z e d n i k i e r o w n i k W y d z i a ł u , k t ó r y skłonił nas d o p r z y g o t o w a n i a n o w e g o w y d a n i a p o d r ę c z n i k a , o r a z dr T . C. D o w n i e , C.Chem., F . R . I . C . i dr B. R . Currelł, C.Chem., F . R . I . C , kolejni k i e r o w n i c y W y d z i a ł u C h e m i i Politechniki, k t ó r z y zezwolili n a m n a k o r z y s t a n i e z urządzeń laboratoryjnych podczas prac sprawdzających. Chcemy również wyrazić p o d z i ę k o w a n i e p a n u V. K y t e , w y k o n a w c y wielu r y s u n k ó w d o p o p r z e d n i e g o w y d a n i a , k t ó r y c h ę t n i e przystąpił d o p o w t ó r n e g o w y k o n a n i a r y s u n k ó w d a w n y c h i p r z y g o t o w a n i a n o w y c h , o ogólnej liczbie 180. O l b r z y m i a p r a c a p r z e p i s a n i a n a m a s z y n i e r ę k o p i s u b y ł a u d z i a ł e m p a n i V. R o g e r s i z m a r ł e j j u ż p a n i G . E . Tatchell. J e s t e ś m y wdzięczni o b u p a n i o m z a ich cierpliwość i w y t r w a ł o ś ć , k t ó r e u ł a t w i ł y n a m o g r o m p r a c związanych z p r z e g l ą d a n i e m tekstu. B.S.F. Thames
AJ.H. V.R. P.W.G.S. A.R.T. Polytechnic London, S.E. 16 6 PF wrzesień 1976
Przedmowa do pierwszego wydania angielskiego
K s i ą ż k a niniejsza s t a n o w i p r ó b ę p r z e k a z a n i a w s z y s t k i m studiującym p r a k t y c z n ą c h e m i ę organiczną z a s o b u 2Ó-letnich d o ś w i a d c z e ń w p r a c y b a d a w c z e j o r a z p e d a g o g i c z n e j a u t o r a w tej dziedzinie. P o d s t a w y swej w i e d z y a u t o r z d o b y ł w l a t a c h 1925—1929, g d y j a k o asystent w I m p e r i a l College p o d k i e r o w n i c t w e m nieżyjącego już prof. J. E . T h o r p e ' g o , F . R . S . z a p o z n a ł się z m e t o d a m i o r a z t e c h n i k ą p r a c y , s t o s o w a n y m i w d u ż e j , rozwijającej się szkole b a d a ń w c h e m i i o r g a n i c z n e j . O d tego czasu a u t o r w r a z ze s w y m i w s p ó ł p r a c o w n i k a m i b r a ł u d z i a ł m . i n . w b a d a n i a c h n a d zależnością m i ę d z y w ł a s n o ś c i a m i fizycznymi i b u d o w ą c h e m i c z n ą (Physicał Properties and Chemical Constitution publikacje w Journal o] the Chemical Society), co objęło syntezę p o n a d tysiąca czystych z w i ą z k ó w r ó ż n y c h t y p ó w . W i e l e n o w y c h syntez o r a z specjalnych m e t o d o p r a c o w a n y c h i s t o s o w a n y c h w t y c h b a d a n i a c h z n a l a z ł o s w o j e miejsce w tej książce. P o n a d t o p o d c z a s t y c h b a d a ń o p r a c o w a n o n o w e d o ś w i a d c z e n i a , p r z e z n a c z o n e d l a p o c z ą t k u j ą c e g o studenta. Były o n e w y p r ó b o w a n e z p e ł n y m s u k c e s e m z licznymi g r u p a m i s t u d e n t ó w w o k r e s i e wielu s e m e s t r ó w i z o s t a ł y w ł ą c z o n e d o o b e c n e g o p o d r ę c z n i k a . K o m p i l u j ą c tę książkę a u t o r czerpał w i a d o m o ś c i d o w o l n i e ze wszystkich d o s t ę p n y c h m u ź r ó d e ł — n o t a t e k l a b o r a t o r y j n y c h , o r y g i n a l n y c h p r a c publikowanych w czasopismach naukowych, podręczników chemii organicznej, p o d r ę c z n i k ó w p r e p a r a t y k i o r a z p r o s p e k t ó w p r o d u c e n t ó w specjalnych a p a r a t ó w . P o n i e w a ż z ł o ż e n i e i n d y w i d u a l n y c h p o d z i ę k o w a ń jest n i e p o d o b i e ń s t w e m — w wieki p r z y p a d k a c h oryginał źródeł zaginął — o b o w i ą z k i e m i przyjemnością a u t o r a będzie podkreślenie, j a k wiele w s z y s t k i m t y m ź r ó d ł o m zawdzięcza. N a l e ż y j e d n a k w s p o m n i e ć o dziele Organie Syntheses, do k t ó r e g o czytelnik zostaje o d e s ł a n y p o dalsze szczegóły dotyczące wielu o p i s a n y c h w tekście syntez. Książkę r o z p o c z y n a r o z d z i a ł o m a w i a j ą c y t e o r e t y c z n e p o d s t a w y g ł ó w n y c h operacji s t o s o w a n y c h w p r e p a r a t y c e o r g a n i c z n e j . Bez z n a j o m o ś c i o d p o w i e d n i c h z a s a d t e o r e t y c z n y c h nie m o ż n a b o w i e m należycie z r o z u m i e ć sensu tych operacji. R o z d z i a ł I I p o ś w i ę c o n y jest s z c z e g ó ł o w e m u o m ó w i e n i u techniki p r a c y . P o t r a k t o w a n i e tego t e m a t u w j e d n y m r o z d z i a l e d a j e dużą oszczędność miejsca, szczególnie w p r z y p a d k u s k o m p l i k o w a n y c h syntez. N i e p r z y p u s z c z a się, a b y s t u d e n t stosował n a w e t większą część o p i s a n y c h operacji, p o w i n i e n wiedzieć j e d n a k o ich istnieniu, a b y m ó c je w razie potrzeby zastosować. W r o z d z i a ł a c h I I I i I V opisano kolejno własności o r a z s p o s o b y o t r z y m y w a n i a z w i ą z k ó w alifatycznych i a r o m a t y c z n y c h . P o d z i a ł ten, c h o c i a ż m o ż e sztuczny, jest z g o d n y z p o d z i a ł e m p r z y j ę t y m w wielu w s p ó ł c z e s n y c h p o d r ę c z n i k a c h t e o r e t y c z n y c h , jak r ó w n i e ż z p o d z i a ł e m s t o s o w a n y m przez a u t o r a w s w y c h w y k ł a d a c h . S z c z e g ó ł o w y opis o t r z y m y w a n i a poszczególnych klas związków o r g a n i c z n y c h p o p r z e d z a k r ó t k i w s t ę p
teoretyczny. Z a l e c a się, a b y s t u d e n t czytał t e wstępy r ó w n o l e g l e z k u r s e m w y k ł a d ó w , dzięki c z e m u o m a w i a n e z a g a d n i e n i a n a b i o r ą dla niego b a r d z i e j r e a l n e g o znaczenia, T a k i p o d z i a ł r o z d z i a ł ó w p o z w a l a s t o p n i o w o w p r o w a d z a ć r e a k c j e t y p o w e dla p o s z c z e g ó l n y c h klas z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h o r a z m e t o d y identyfikacji t y c h klas. T y m s a m y m w p r o w a d z a się s t o p n i o w o p o d s t a w y j a k o ś c i o w e j a n a l i z y organicznej. W i e l u nauczycieli woli j e d n a k o d ł o ż y ć n a u k ę t e g o p r z e d m i o t u d o m o m e n t u , g d y student p r z e p r o w a d z i o d p o w i e d n i ą ilość syntez e l e m e n t a r n y c h . P o d z i a ł n a d z i a ł y ułatwi nauczającemu wprowadzenie dowolnie przez niego ustalonego schematu nauczania. R o z d z i a ł y V — X p o ś w i ę c o n e są k o l e j n o z w i ą z k o m h e t e r o c y k l i c z n y m o r a z alicyklicznym, r e a k c j o m r ó ż n y m , o d c z y n n i k o m o r g a n i c z n y m s t o s o w a n y m w chemii nieorganicznej o r a z o r g a n i c z n e j ; b a r w n i k o m , w s k a ź n i k o m o r a z z w i ą z k o m p o k r e w n y m ; z w i ą z k o m fizjologicznie c z y n n y m o r a z p o l i m e r o m s y n t e t y c z n y m . W i e l e z t y c h syntez jest oczywiście p r z e z n a c z o n y c h dla s t u d e n t ó w z a a w a n s o w a n y c h , j e d n a k s a m o p r z e c z y t a n i e opisu o t r z y m y w a n i a w y b r a n y c h p r e p a r a t ó w p r z e z tych, k t ó r z y nie d y s p o n u j ą dostateczną ilością czasu n a p r a c ę doświadczalną, m o ż e i m d o p o m ó c w z a p a m i ę t a n i u szczegółów d o ś w i a d c z a l n y c h . Szczególną u w a g ę z w r a c a się n a r o z d z i a ł poświęcony otrzymywaniu odczynników organicznych stosowanych w chemii nieorganicznej o r a z o r g a n i c z n e j . Z a t r u d n i e n i e z a a w a n s o w a n y c h s t u d e n t ó w o r a z odpowiednio przygotowanych laborantów przy otrzymywaniu tych związków p o t r z e b n y c h w l a b o r a t o r i u m w analizie organicznej i nieorganicznej jest zawsze d o b r y m p o m y s ł e m . S t o s u n k o w o niewielki k o s z t ich o t r z y m y w a n i a (np. w p r z y p a d k u o - f e n a n t r o l i n y w y n o s i m n i e j n i ż 1/10 c e n y h a n d l o w e j ) p r z y c z y n i się d o zwiększenia zastosowania w laboratorium tych normalnie stosunkowo drogich odczynników organicznych. R o z d z i a ł X I p o ś w i ę c o n y jest j a k o ś c i o w e j analizie o r g a n i c z n e j . T e m a t p o t r a k t o w a n y jest z p o d a n i e m u m i a r k o w a n e j ilości szczegółów d o ś w i a d c z a l n y c h , lecz w połączeniu z zamieszczoną w p o s z c z e g ó l n y c h d z i a ł a c h r o z d z i a ł ó w I I I i I V c h a r a k t e r y s t y k ą klas z w i ą z k ó w o r a z z t a b l i c a m i s t a ł y c h fizycznych z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h i ich p o c h o d n y c h z a p e w n i w y s t a r c z a j ą c y z a s ó b w i a d o m o ś c i z tej w a ż n e j gałęzi chemii. W książce tej nie zajęto się w ogóle ilościową analizą organiczną. Z a d a n i e m t e g o p o d r ę c z n i k a jest z a s p o k o j e n i e w y m a g a ń s t u d e n t a chemii w czasie c a ł e g o okresu j e g o s t u d i ó w . Specjalnie d u ż o szczegółów p o d a n o w d z i a ł a c h interesujących s t u d e n t a p o c z ą t k u j ą c e g o ; z d a n i e m a u t o r a — z a p e w n i e n i e p o c z ą t k u j ą c e m u s t u d e n t o w i t r w a ł y c h p o d s t a w właściwej techniki d o ś w i a d c z a l n e j jest o b o w i ą z k i e m piszącego p o d r ę c z n i k p r e p a r a t y k i . W i a d o m o ś c i są p o d a n e w tej książce w s p o s ó b wystarczająco z r o z u m i a ł y , ż e b y u m o ż l i w i ć n a u c z y c i e l o m objęcie n i m i k a ż d e g o dowolnego programu nauczania. M o ż n a ł a t w o zaobserwować, że skała preparatów z m i e n i a się w szerokich g r a n i c a c h . P r o w a d z ą c y ćwiczenia k a ż d ą syntezę m o ż e ł a t w o p r z y s t o s o w a ć d o mniejszej skali, g d y t a k i e g o p o s t ę p o w a n i a w y m a g a j ą koszty, czas l u b i n n e względy. Ilości o d c z y n n i k ó w ciekłych w y r a ż o n e są z w y k l e w g r a m a c h o r a z w mililitrach (objętość p o d a n a dla t e m p . 2 0 ° C ) . P o d r ę c z n i k t e n będzie o d p o w i e d n i d l a s t u d e n t ó w p r z y g o t o w u j ą c y c h się d o , z d o b y c i a t y t u ł u m a g i s t r a n a uniwersytecie o r a z przyjęcia n a c z ł o n k a K r ó l e w s k i e g o I n s t y t u t u C h e m i c z n e g o (chemii organicznej). Daje on również podstawy m e t o d badawczych, stosowanych w chemii organicznej; m o ż n a m i e ć nadzieję, ż e będzie służył j a k o p r z e w o d n i k dla c h e m i k ó w organików-pra ktyków. N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę n a liczne odsyłacze, szczególnie w r o z d z i a l e I I o m a w i a j ą c y m t e c h n i k ę p r a c y , k t ó r e p o d a j ą n a z w y firm, d o s t a r c z a j ą c y c h specjalne aparaty. Autor miał zwykle bezpośrednio do.czynienia z tymi aparatami i wydaje m u się, ż e n i e k t ó r z y czytelnicy chcieliby z n a ć o b e c n e ź r ó d ł o i c h d o s t a w y , j a k r ó w n i e ż wiedzieć, o d k o g o m o ż n a b y . u z y s k a ć d o d a t k o w e i n f o r m a c j e . T r z e b a p o d k r e ś l i ć , że większość g o t o w e j a p a r a t u r y l a b o r a t o r y j n e j b y ł a w p r o w a d z o n a p o r a z p i e r w s z y
n a r y n e k p r z e z o d p o w i e d n i e f i r m y p o wielu w y c z e r p u j ą c y c h b a d a n i a c h i p r ó b a c h p r z e p r o w a d z o n y c h w l a b o r a t o r i a c h f a b r y c z n y c h . O d e s ł a n i e p o i n f o r m a c j e d o takiej firmy jest w opinii a u t o r a r ó w n o z n a c z n e , z o d e s ł a n i e m d o oryginalnej p r a c y l u b książki. W ciągu o s t a t n i c h dziesięcioleci w l a b o r a t o r i a c h p r o d u c e n t ó w a p a r a t u r y chemicznej (jak r ó w n i e ż c h e m i k a l i ó w ) wiele czasu p o ś w i ę c o n o p r a c y u d o s k o n a l a j ą c e j , i c h o c i a ż w y r a ż e n i e wdzięczności z a wielką p o m o c o d d a n ą c h e m i k o m - p r e p a r a t y k o m p r z e z t e organizacje p r z e m y s ł o w e jest s p r a w ą z n a c z n i e p r z e d a w n i o n ą , , nie m a niewątpliwie p r z e s a d y w stwierdzeniu, że p r z y c z y n i ł y się o n e m a t e r i a l n i e d o p o s t ę p u n a u k i . t
A R T H U R I. V O G E L Woolwich Polytechnic, London, S.E. 18 grudzień 1946
Podziękowania
Autorzy pracy wyrażają wdzięczność następującym osobom i organizacjom z a zezwolenie n a r e p r o d u k c j ę z a s t r z e ż o n y c h m a t e r i a ł ó w : A m e r y k a ń s k i e m u T o w a r z y s t w u C h e m i c z n e m u ( A m e r i c a n C h e m i c a l Society) z a d w i e t a b l i c e d o t y c z ą c e 1) s c h e m a t y c z n e g o o b r a z u u k ł a d ó w p a s m a , . z a w a r t ą w Analytical chemistry, 1951, t. 23 ( a u t o r z y C. W . Y o u n g , R . B. D u v a l , N . W r i g h t ) i 2) g r a f i c z n e g o p r z e d s t a w i e n i a z a k r e s ó w w a r t o ś c i przesunięć c h e m i c z n y c h d l a , r ó ż n e g o r o d z a j u w ę g l o w o d o r ó w p a r a f i n o w y c h , z a w a r t ą w Analytical chemistry, 1971, t. 32 (10) ( a u t o r z y L. P . L i n d e m a n n , J. Q. A d a m s ) ; firmie B u t t e r w o r t h s z a r y s u n k i dotyczące w i d m a a l d e h y d u k r o t o n o w e g o , z a m i e s z c z o n e w Techniqu.es of high resolution nuclear magnetic resonance spectroscopy, 1971 ( a u t o r z y W . M a c F a r l a n e , R . F . M . W h i t e ) ; , firmie H e y d e n & S o n L t d za rys. 1 i 2, z a m i e s z c z o n e w Organie magnetic resonance, 1972, t, 4 ; firmie P e r g a m o n Press L t d z a r y s u n k i z Organie chemistry, Applications of NMR, 1969, w y d . 2 ( a u t o r z y L . M . J a c k m a n , S. Sternhell); a u t o r o m tablic zaczerpniętych z Principles of organie mass spectroscopy ( a u t o r z y D . H . Williams, I . H o w e ) ; firmie V e r l a g C h e m i e G M B H z a r y s u n k i , k t ó r e w y k o n a l i E . Breitmaier, G . J u n g , W . Voelter, z a w a r t e w Angewandte Chemie, 1971, t. 10; firmie J o h n Wiley & S o n I n c . z a tablicę, k t ó r ą o p r a c o w a l i R. M . Silverstein, C. G . Bassler, T . C. M e r r i l l w Identification of organie compounds, 1974, w y d . 3 ; i wreszcie a u t o r o m . tablic wziętych z p r a c y Carbon-I3 nuclear magnetic resonance for organie chemists, 1972 ( a u t o r z y G . . C . L e v y , G . L. N e l s o n ) .
Wykaz ważniejszych skrótów i oznaczeń
bezw. c cz.obj. cz.wag. d dym. GLC l®sfc kryst. M mesh
— — — — — — — — — — —
nasyc. NDS poj. ppm proc. rozc. stęż. TLC | £#, tw. [<*]D
— — — — — — — — — — — ~~
r
bezwodny stężenie, liczba g r a m ó w substancji r o z p u s z c z o n y c h w 100 m l r o z t w o r u części o b j ę t o ś c i o w e części w a g o w e gęstość dymiący chromatografia gazowa lodowaty (kwas octowy) krystaliczny molowy liczba oczek p r z y p a d a j ą c y c h n a cal liniowy p o w i e r z c h n i sita, n p . w sicie 100 m e s h jest 100 oczek n a d ł u g o ś c i 1 cala nasycony n a j w y ż s z e d o p u s z c z a l n e stężenie pojemność części n a m i l i o n procentowy rozcieńczony stężony chromatografia cienkowarstwowa czas retencji temperatura topnienia temperatura wrzenia skręcalność w ł a ś c i w a
Rozdział I Technika laboratoryjna
1,1. WSTĘP Synteza z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h o d g r y w a dużą r o l ę w n a u c e chemii o r g a n i c z n e j . Otrzy mywanie różnego rodzaju związków organicznych i stosowanie odpowiednio dobranych reakcji o r a z r ó ż n o r o d n e j t e c h n i k i p r a c y u ł a t w i a s t u d e n t o w i p r z y s w o j e n i e wiedzy o w ł a s n o ś c i a c h c h e m i c z n y c h i fizycznych z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h , o r a z p o m a g a w p o z n a n i u c z y n n i k ó w r z ą d z ą c y c h ich reaktywnością. Syntezy z u p e ł n i e p r o s t y c h z w i ą z k ó w m a j ą dużą w a r t o ś ć dydaktyczną, z w ł a s z c z a w t e d y , g d y polegają o n e n a r e a k c j a c h o o g ó l n y m znaczeniu, k t ó r e m o ż n a stosować, w razie p o t r z e b y p o o d p o w i e d n i c h m o d y f i k a c j a c h , d o bardziej z ł o ż o n y c h u k ł a d ó w . T e g o r o d z a j u p o d s t a w o w e syntezy o p i s a n o w p o d r ę c z n i k u z wszelkimi szczegółami, a b y u m o ż l i w i ć s t u d e n t o w i p r z y s w o jenie t y p o w y c h czynności l a b o r a t o r y j n y c h . K a t a l o g i większości firm d o s t a r c z a j ą c y c h o d c z y n n i k i o r g a n i c z n e są o b e c n i e b a r d z o o b s z e r n e i n a ogół o t r z y m y w a n i e z w i ą z k ó w , k t ó r e m o g ą służyć j a k o m a t e r i a ł y wyjścio w e d o syntez bardziej z ł o ż o n y c h p r e p a r a t ó w i k t ó r e są d o s t ę p n e w s p r z e d a ż y p o u m i a r k o w a n y c h c e n a c h , nie jest o p ł a c a l n e . J e d n a k ich o t r z y m y w a n i e często w z b u d z a za i n t e r e s o w a n i e i p r z y n o s i z a d o w o l e n i e . P o n a d t o , p o m y ś l n e p r z e p r o w a d z e n i e nieco trudniejszej syntezy i o t r z y m a n i e p r o d u k t u o wysokiej jakości z d o b r ą wydajnością m o ż e d o s t a r c z y ć satysfakcji i w z b u d z i ć z a u f a n i e s t u d e n t a d o jego zdolności ekspery mentalnych. O s t a t n i e kilkadziesiąt lat to okres w a ż n y c h i niezwykle interesujących osiągnięć w syntezie organicznej. W okresie t y m , dzięki u p o w s z e c h n i e n i u c e n n e g o n a r z ę d z i a p r a c y b a d a w c z e j , j a k i m są m e t o d y s p e k t r o s k o p o w e , w y j a ś n i o n o b u d o w ę wielu z ł o ż o n y c h p r o d u k t ó w n a t u r a l n y c h o d u ż y m z n a c z e n i u biologicznym. B y ł o t o zachętą dla c h e m i k ó w o r g a n i k o w d o p o d e j m o w a n i a p r ó b o t r z y m y w a n i a tych z w i ą z k ó w o r a z i c h a n a l o g ó w w l a b o r a t o r i a c h . Wiele u d a n y c h p r ó b jest s k u t k i e m , ale jednocześnie i przyczyną, w p r o w a d z e n i a d o syntezy organicznej d u ż e j liczby n o w y c h selektywnych o d c z y n n i k ó w . W i e d z a o z a s t o s o w a n i a c h i o g r a n i c z e n i a c h stosowalności t y c h o d c z y n n i k ó w o r a z u m i e j ę t n o ś ć p e ł n e g o w y k o r z y s t a n i a ich selektywności są n i e o d z o w n e d l a c h e m i k a z a a w a n s o wanego w pracy badawczej. Początkujący chemik o r g a n i k , w y o d r ę b n i a j ą c związki o t r z y m a n e w s t o s u n k o w o p r o s t y c h r e a k c j a c h , z d o b y w a d o ś w i a d c z e n i e w w y k o n y w a n i u p o d s t a w o w y c h czynności, t a k i c h j a k ekstrakcja r o z p u s z c z a l n i k a m i , destylacja, krystalizacja itd. (p. 1,18 i n a s t ę p n e ) . T e od d a w n a s t o s o w a n e m e t o d y są często w y s t a r c z a j ą c e dla w y o d r ę b n i e n i a p r o d u k t u o dostatecznej czystości. J e d n a k w p r a c y b a d a w c z e j b u d o w ę i czystość o t r z y m a n e g o związku z w y k l e p o t w i e r d z a się z a p o m o c ą b a d a ń s p e k t r o s k o p o w y c h . P r z y w y o d r ę b n i a niu p r o d u k t ó w z t r u d n o rozdzielających się m i e s z a n i n szczególnie p o m o c n e są m e t o d y c h r o m a t o g r a f i c z n e . O d p o w i e d n i e ćwiczenia z a m i e s z c z o n e w p o d r ę c z n i k u umożliwiają
praktyczne poznanie tych metod. W pracy doświadczalnej najbardziej prawidłowy wy b ó r m e t o d y w y o d r ę b n i e n i a i oczyszczenia p r o d u k t u w y m a g a dojrzałości i m o ż e g o dokonać tylko doświadczony eksperymentator. 1,2.
OGÓLNE WSKAZÓWKI DOTYCZĄCE PRACY W
LABORATORIUM
Student, r o z p o c z y n a j ą c p r a c ę w l a b o r a t o r i u m p r e p a r a t y k i o r g a n i c z n e j , p o w i n i e n p r z e d e w s z y s t k i m z a p o z n a ć się d o k ł a d n i e ze s z c z e g ó ł a m i d o ś w i a d c z a l n y m i d o t y c z ą c y m i d a n e g o p r e p a r a t u , a t a k ż e p o z n a ć p o d s t a w y t e o r e t y c z n e w y k o n y w a n e j przez siebie r e a k c j i . M u s i o n z d a w a ć s o b i e j a s n o s p r a w ę z t e g o , jaki z w i ą z e k jest celem jego d o ś w i a d c z e n i a i jak można go otrzymać. Pilny s t u d e n t p o w i n i e n z a w s z e w y k o r z y s t a ć czas j a k najbardziej wydajnie. D l a wielu reakcji w y m a g a n y jest długi okres o g r z e w a n i a l u b m i e s z a n i a , b ą d ź t e ż p o p r o s t u c z a s , w ciągu k t ó r e g o n a l e ż y p o z o s t a w i ć m i e s z a n i n ę reakcyjną b e z p o t r z e b y jej ciągłej k o n troli. S t u d e n t p o w i n i e n w y k o r z y s t a ć t e n c z a s n a o p i s a n i e w y k o n a n y c h czynności, u p o r z ą d k o w a n i e miejsca p r a c y , m y c i e i suszenie sprzętu l a b o r a t o r y j n e g o , czy t e ż n a p r z y gotowanie innych preparatów. Prowadzenie notatek laboratoryjnych. P r o w a d z e n i e n o t a t e k jest nieodłączną częścią doświadczenia, g d y ż istotą każdej p r a c y n a u k o w e j jest w n i k l i w a o b s e r w a c j a p o ł ą c z o n a z dokładnym opisem. D o ś w i a d c z e n i e p o w i n n o b y ć o p i s a n e d o k ł a d n i e , z p o d a n i e m wszystkich szczegółów, tak aby ktoś inny zrozumiał, jak zostało wykonane, i mógł je powtórzyć bez uprzed" niego p r z y g o t o w a n i a . T a k więc, p o z a n a p i s a n i e m s p r a w o z d a n i a z w y k o n a n y c h czyn ności, łącznie z o p i s e m a p a r a t u r y specjalnej z a s t o s o w a n e j w d o ś w i a d c z e n i u , należy p o d a ć ilości o b j ę t o ś c i o w e i w a g o w e u ż y t y c h o d c z y n n i k ó w , z a o b s e r w o w a n e t e m p e r a t u r y , c z a s t r w a n i a p o s z c z e g ó l n y c h czynności, w y n i k i c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j i c h r o m a t o g r a f i i g a z — ciecz ( T L C i G L C ) itd. W y n i k i wszystkich d o ś w i a d c z e ń należy n o t o w a ć p o d c z a s p r a c y , w o d p o w i e d n i e j wielkości zeszycie w s z t y w n e j o p r a w i e . P r o w a dzenie n o t a t e k n a l u ź n y c h k a r t k a c h jest n i e d o p u s z c z a l n e . D a n e liczbowe, t a k i e j a k w y d a j n o ś c i , objętości r o z t w o r ó w p r z y m i a r e c z k o w a n i u , t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a i w r z e n i a itd., n a l e ż y z a p i s y w a ć b e z p o ś r e d n i o w d z i e n n i k u l a b o r a t o r y j n y m , a nie n a k a w a ł k a c h p a p i e r u . N o t o w a n i e n a k a r t k a c h jest b a r d z o z ł y m n a w y k i e m , c h o ć b y d l a t e g o ż e k a r t k i m o ż n a ł a t w o zgubić. P r a k t y c z n i e jest k o r z y s t a ć z o b u sąsiadujących s t r o n i c zeszytu p r z y opisie k a ż d e g o d o ś w i a d c z e n i a l u b części d o ś w i a d c z e n i a . P r a w ą stronicę n a l e ż y p r z e z n a c z y ć n a s p r a w o zdanie z w y k o n a n e j p r a c y o r a z n a z a n o t o w a n i e p o c z y n i o n y c h obserwacji. W r a z i e p o t r z e b y , d a l s z y ciąg s p r a w o z d a n i a p i s z e się n a n a s t ę p n e j p r a w e j stronicy. L e w ą stronicę p r z e z n a c z a się n a r ó w n a n i e reakcji, obliczenie w y d a j n o ś c i , z a n o t o w a n i e t e m p e r a t u r t o p n i e n i a , m e c h a n i z m reakcji itd., o r a z n a e w e n t u a l n e u w a g i . D z i e n n i k l a b o r a t o r y j n y powinien być pisany z odstępami pomiędzy poszczególnymi doświadczeniami, tak aby b y ł o ł a t w o je r o z r ó ż n i ć . W k l e j a n i e w i d m i szkiców c h r o m a t o g r a m ó w d o d z i e n n i k a n i e jest w s k a z a n e , g d y ż jego objętość p o w i ę k s z y się s z y b k o n a tyle, ż e u s z k o d z i t o o p r a w ę zeszytu. Wszelkie t e g o r o d z a j u r y s u n k i p o w i n n y b y ć p r z e c h o w y w a n e w o d d z i e l n e j teczce, p o z a z n a c z e n i u n a k a ż d y m r y s u n k u n u m e r u o d p o w i e d n i e j s t r o n y zeszytu. N i e o c z e k i w a n y przebieg r e a k c j i o r a z j a k i e k o l w i e k n i e z r o z u m i a ł e zjawisko n a l e ż y s t a r a n n i e z a n o t o w a ć . Z d a r z a się, ż e d o ś w i a d c z e n i e nie daje o c z e k i w a n y c h w y n i k ó w , c h o c i a ż s p o s ó b w y k o n a n i a d a n e j reakcji jest d o b r z e z n a n y . ( W p r z e p i s a c h o p u b l i k o w a n y c h w literaturze c h e m i c z n e j bywają często b ł ę d y , n p . w liczbie określającej objętość l u b m a s ę o d c z y n n i k a m o ż e b y ć w z ł y m miejscu przecinek.) W t a k i c h p r z y p a d k a c h należy się s t a r a ć o d n a l e ź ć p r z y c z y n ę n i e p o w o d z e n i a reakcji i w p r o w a d z i ć o d p o w i e d n i e z m i a n y w w y k o n a n i u , z a m i a s t pośpiesznie p o w t a r z a ć d o ś w i a d c z e n i e b e z ż a d n e j z m i a n y . P r z e p i s y porządkowe. O s p o s o b i e p r a c y s t u d e n t a najlepiej ś w i a d c z y wygląd j e g o stołu l a b o r a t o r y j n e g o . P o w i e r z c h n i a stołu p o w i n n a b y ć z a w s z e czysta i s u c h a , więc t r z e b a m i e ć p r z y n a j m n i e j d w i e ścierki, wilgotną i suchą. A p a r a t u r ę , k t ó r e j w d a n y m m o m e n c i e nie u ż y w a się d o reakcji, należy s c h o w a ć d o szafki stołu. Jeżeli z j a k i c h ś
w z g l ę d ó w m u s i się o n a z n a j d o w a ć n a stole, t o p o w i n n a b y ć czysta i u s t a w i o n a t a k , a b y nie p r z e s z k a d z a ł a w p r a c y . B r u d n ą a p a r a t u r ę m o ż n a u m i e ś c i ć w p l a s t y k o w e j m i s c e , z d a l a o d miejsca p r a c y , d o p ó k i nie u m y j e się jej i nie s c h o w a . O d p a d k ó w substancji s t a ł y c h o r a z b i b u ł y filtracyjnej n i e w o l n o w r z u c a ć d o zlewu. W s z y s t k i e c z y n n o ś c i z s u b s t a n c j a m i s z k o d l i w y m i l u b p o s i a d a j ą c y m i n i e p r z y j e m n y z a p a c h należy w y k o n y w a ć p o d wyciągiem. Mycie i suszenie szklanych naczyń laboratoryjnych. Wszystkie szklane naczynia używane w pracach laboratoryjnych powinny być przed użyciem starannie umyte, a p o n a d t o d o wielu syntez d o k ł a d n i e w y s u s z o n e . Najlepiej jest j e d n a k , g d y c h e m i k w y r o b i w s o b i e n a w y k m y c i a n a c z y ń szklanych n a t y c h m i a s t p o i c h użyciu, d o p ó k i p a m i ę t a , j a k i e g o r o d z a j u zanieczyszczenia w n i c h p o z o s t a ł y . M y c i e d ł u ż e j p r z e c h o w y w a n y c h b r u d n y c h n a c z y ń jest k ł o p o t l i w e , zwłaszcza w t e d y , g d y w m i ę d z y c z a s i e o d p a r o wały składniki lotne. N i e z n a m y u n i w e r s a l n e g o ś r o d k a d o m y c i a szkła. J e d n a k znając c h a r a k t e r s u b s t a n cji, k t ó r ą t r z e b a u s u n ą ć , m o ż n a z a s t o s o w a ć o d p o w i e d n i r o z p u s z c z a l n i k . T a k n p . jeżeli w i a d o m o , ż e p o z o s t a ł o ś ć w k o l b i e m a c h a r a k t e r z a s a d o w y , t o należy się s p o d z i e w a ć , że r o z p u ś c i się o n a c a ł k o w i c i e w r o z c i e ń c z o n y m k w a s i e s o l n y m l u b s i a r k o w y m . P o d o b n i e , d o usunięcia p o z o s t a ł o ś c i o c h a r a k t e r z e k w a s o w y m , m o ż n a u ż y ć r o z c i e ń c z o n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. Jeżeli w i a d o m o , że p o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w p e w n y m , n i e z b y t d r o g i m r o z p u s z c z a l n i k u o r g a n i c z n y m , t o u s u w a się ją z a p o m o c ą tego r o z p u s z c z a l n i k a . N a j p r o ś c i e j u s u w a się zanieczyszczenia z a p o m o c ą o d p o w i e d n i e j szczotki (jeżeli m o ż n a ją w p r o w a d z i ć d o n a c z y n i a ) i p r o s z k u d o s z o r o w a n i a , k t ó r y j e d n a k nie p o w i nien z a w i e r a ć t w a r d y c h s k ł a d n i k ó w m o g ą c y c h r y s o w a ć szkło. P r o s z e k w p r o w a d z a się a l b o b e z p o ś r e d n i o d o n a c z y n i a i zwilża w o d ą , a l b o n a wilgotnej szczotce z a n u r z o n e j w p r o s z k u . N a c z y n i e m y j e się t a k d ł u g o , a ż b r u d z p o w i e r z c h n i szkła z o s t a n i e u s u n i ę t y . Jeżeli j e d n o r a z o w e m y c i e o k a ż e się niewystarczające, t o c z y n n o ś ć • t ę n a l e ż y p o w t ó r z y ć . N a s t ę p n i e , n a c z y n i e p ł u c z e się d o k ł a d n i e w o d ą destylowaną. G d y m i e s z a n i n a w o d y z p r o s z k i e m n i e d a j e z a d o w a l a j ą c y c h w y n i k ó w , • należy zwilżyć p r o s z e k r o z p u s z c z a l n i kiem organicznym, n p . acetonem ). D o b r e w y n i k i u z y s k u j e się m y j ą c b r u d n e n a c z y n i a g o r ą c y m 15-proc. r o z t w o r e m f o s f o r a n u s o d o w e g o z d o d a t k i e m niewielkiej ilości p r o s z k u ściernego, n p . p u m e k s u . S p o s ó b t e n nie n a d a j e się j e d n a k d o u s u w a n i a s m ó ł . N a j p o w s z e c h n i e j stosuje się d o m y c i a a p a r a t u r y mieszaninę chromową, k t ó r a w za sadzie jest m i e s z a n i n ą t r ó j t l e n k u c h r o m u ( C r 0 ) • i stęż. k w a s u s i a r k o w e g o [ o z a c h o w a niu ostrożności p r z y jej s t o s o w a n i u p . I,3,B>4(v)]. M i e s z a n i n a c h r o m o w a o d z n a c z a się silnymi w ł a s n o ś c i a m i utleniającymi i jest d o s k o n a ł y m r o z p u s z c z a l n i k i e m . S p o r z ą d z a się ją w g p o n i ż s z y c h p r z e p i s ó w . 1. W zlewce o p o j . 250 m l r o z p u s z c z a się 5 g d w u c h r o m i a n u s o d u w 5 m l w o d y i d o o t r z y m a n e g o r o z t w o r u w p r o w a d z a p o w o l i , stale mieszając, 100 m l stęż. k w a s u siar kowego. Temperatura roztworu wzrasta d o 70—80°C. P o ochłodzeniu mieszaniny d o t e m p . 4 0 ° C p r z e l e w a się ją do suchej butelki z a m y k a n e j k o r k i e m szlifowym.2. W zlewce ze szkła P y r e x o p o j . 250 m l u m i e s z c z a się 100 m l stęż. k w a s u siarko w e g o i o g r z e w a ostrożnie d o t e m p . ok. 100°C, p o c z y m s t o p n i o w o d o d a j e się, stale mieszając, 3 g d w u c h r o m i a n u s o d u l u b p o t a s u . R o z t w ó r m i e s z a się jeszcze p r z e z kilka minut, aby zapobiec wytrąceniu powstałego kwasu chromowego i p o ochłodzeniu d o t e m p . 4 0 ° C w y l e w a d o suchej butelki z a m y k a n e j k o r k i e m szlifowym. M i e s z a n i n a c h r o m o w a s p o r z ą d z o n a p r z e z w y t r z ą s a n i e n a d m i a r u d w u c h r o m i a n u sodu l u b s p r o s z k o w a n e g o d w u c h r o m i a n u p o t a s u z e stęż. k w a s e m s i a r k o w y m w t e m p . p o k o j o w e j nie jest t a k w y d a j n a , jak o t r z y m a n a wg p o d a n y c h p o w y ż e j p r z e p i s ó w , c h o c i a ż jest o n a s t o s o w a n a d o m y c i a n a c z y ń w analizie objętościowej. U t r a t ę silnych p o c z ą t k o w o własności u t l e x
3
*) D o s k o n a ł e w ł a s n o ś c i c z y s z c z ą c e o r a z zwilżające m a j ą r o z t w o r y d e t e r g e n t ó w . O s t a t n i o w p r o w a d z o n y m c z y n n i k i e m p o w i e r z c h n i o w o c z y n n y m jest D e c o n 9 0 , p r o d u k o w a n y p r z e z D e c o n L a b o r a t o r i e s L t d . D e t e r g e n t t e n s t o s o w a n y w p o s t a c i 5-proc. r o z t w o r u w o d n e g o u w a ż a się z a s k u t e c z n i e j s z y n i ż m i e s z a n i n a c h r o m o w a .
3
Preparatyka
organiczna
niających m i e s z a n i n y c h r o m o w e j r o z p o z n a j e się p o z m i a n i e b a r w y z c z e r w o n o b r o n a t n e j n a zieloną.N a c z y n i e p r z e d m y c i e m mieszaniną c h r o m o w ą p ł u c z e się s t a r a n n i e w o d ą w celu m o ż l i w i e j a k n a j d o k ł a d n i e j s z e g o usunięcia substancji n i e o r g a n i c z n y c h , a szczególnie substancji r e d u k u j ą c y c h . W o d ę w y l e w a • się w m i a r ę możliwości c a ł k o w i c i e i n a c z y n i e wypełnia się mieszaniną c h r o m o w ą tak, a b y jego b r u d n a p o w i e r z c h n i a została zwilżona. P o chwili zlewa się znaczną część m i e s z a n i n y z p o w r o t e m d o butelki i w ciągu kilku m i n u t o b r a c a się n a c z y n i e m , a b y p o z o s t a ł a w e w n ą t r z ciecz r ó w n o m i e r n i e p o k r y ł a p o wierzchnię zanieczyszczoną. N a s t ę p n i e p ł u c z e się n a c z y n i e d o k ł a d n i e w o d ą w o d o c i ą g o w ą i destylowaną [p. I,3,B,4(v)]. S t o s o w a n y niekiedy s p o s ó b m y c i a , polegający n a s z y b k i m w l a n i u niewielkiej ilości etanolu d o u s t a w i o n e g o p o d wyciągiem n a c z y n i a zawierającego stęż. k w a s a z o t o w y , jest b a r d z o niebezpieczny i d l a t e g o p o s t ę p o w a n i e t a k i e jest niewskazane. W żadnym przy padku nie wolno d o d a w a ć stęż. k w a s u a z o t o w e g o d o etanolu, g d y ż p o k r ó t k i m okresie wstępnym zachodzi gwałtowna reakcja połączona z wybuchem. M a ł e a p a r a t y szklane suszy się ok. jednej g o d z i n y w suszarce elektrycznej w t e m p . 1 0 0 — 1 2 0 ° C . J e d n a k większość s z k l a n e g o sprzętu m a zbyt d u ż e w y m i a r y n a t o , żeby suszyć g o w suszarce, a p o n a d t o jest o n p o t r z e b n y z w y k l e z a r a z p o u m y c i u i dlatego należy g o suszyć i n n y m i m e t o d a m i . Wszystkie t e m e t o d y polegają n a p r z e p u s z c z a n i u p r z e z suszony a p a r a t s t r u m i e n i a p o w i e t r z a , najlepiej g o r ą c e g o . M o k r e n a c z y n i a p ł u c z e się p r z e d suszeniem niewielką ilością rektyfikatu l u b a c e t o n u . Z e w z g l ę d ó w • e k o n o m i c z n y c h m o k r y rektyfikat i a c e t o n p o w i n n o się z b i e r a ć w o d p o w i e d n i c h b u t e l k a c h z n a p i s a m i i p o z r e g e n e r o w a n i u za p o m o c ą destylacji p o w t ó r n i e u ż y w a ć . P o p r z e p ł u k a n i u n a c z y n i a rozpuszczalnikiem o r g a n i c z n y m suszy się j e s t r u m i e n i e m g o r ą c e g o p o wietrza, u ż y w a j ą c d m u c h a w k i . D o g o d n y m o d e l d m u c h a w k i p r z e d s t a w i o n o n a r y s . 1,1 *>.
Z a w i e r a o n a u k ł a d zasysający do r u r , n a k t ó r e n a k ł a d a się d o suszenia k o l b i c y l i n d r ó w sposób. N a końcu każdej rury p o w i e t r z e jest r o z p r o w a d z a n e zimne powietrze. 1,3.
p o w i e t r z e p o p r z e z filtr i tłoczący j e p o p r z e z p o d g r z e w a c z części a p a r a t u r y . D m u c h a w k a jest w i ę c p r z y s t o s o w a n a z w ą s k i m i szyjami, k t ó r e t r u d n o jest w y s u s z y ć w i n n y z n a j d u j e się p e w n a liczba o t w o r ó w , dzięki c z e m u g o r ą c e r ó w n o m i e r n i e . W r a z i e p o t r z e b y m o ż n a tłoczyć r ó w n i e ż
BEZPIECZEŃSTWO PRACY W LABORATORIACH CHEMII ORGANICZNEJ
A . Ogólne zasady bezpieczeństwa w pracowni
»
B.
C.
. , D.
1. W s t ę p 2. Z a c h o w a n i e się w p r a c o w n i 3. P o r z ą d e k w p r a c o w n i 4. Z a b e z p i e c z e n i e osobiste 5. W i a d o m o ś c i n i e z b ę d n e w razie w y p a d k u 6. P r a c a p o z a g o d z i n a m i 7. P r z e c h o w y w a n i e o d c z y n n i k ó w 5. U w a ż n e p o s ł u g i w a n i e się s p r z ę t e m s z k l a n y m • 9, U s u w a n i e o d p a d k ó w Niebezpieczeństwo w y b u c h u i pożaru 1. U w a g i ogólne 2. Związki w y b u c h o w e 3. M i e s z a n i n y p o t e n c j a l n i e niebezpieczne 4. Specyficzne p r z y p a d k i w y b u c h ó w 5. N i e b e z p i e c z e ń s t w o p o ż a r u . . . 6. P r a c o w n i a p r z e z n a c z o n a d o p r z e p r o w a d z a n i a niebezpiecznych czynności l a b o r a toryjnych 7. P r z e p r o w a d z a n i e reakcji g r o ż ą c y c h w y b u c h e m l u b z a c h o d z ą c y c h z b y t gwał townie Reaktywne odczynniki nieorganiczne / . Mocne kwasy 2. M o c n e z a s a d y *•* • 3. C h l o r o w c e \ 4. R e a k t y w n e h a l o g e n k i 5. T r ó j t l e n e k c h r o m u , c h r o m i a n y i d w u c h r o m i a n y Niebezpieczeństwo związane z pracą z substancjami toksycznymi 1. Silnie t o k s y c z n e związki s t a ł e 2. Niebezpiecznie t o k s y c z n e g a z y 3. Niebezpiecznie t o k s y c z n e i silnie d r a ż n i ą c e ciecze 4. I n n e s u b s t a n c j e szkodliwe 5. S u b s t a n c j e r a k o t w ó r c z e * , .. 6. S u b s t a n c j e szkodliwe w s k u t e k k u m u l a c j i w o r g a n i z m i e ' Zachowanie bezpieczeństwa podczas użytkowania aparatów elektrycznych Promieniowanie nadfioletowe L
E. F.
A . Ogólne zasady bezpieczeństwa w pracowni p . r ó w n i e ż [1-5]. / . Wstęp. P r a c a w la b o r a t o r i u m c h e m i c z n y m n i e m u s i być p o ł ą c z o n a z n i e b e z p i e c z e ń s t w e m (chociaż istnieje o n o potencjalnie), jeżeli z a c h o w u j e się p e w n e p o d s t a w o w e ś r o d k i ostrożności i jeżeli k a ż d y p r a c o w n i k kieruje się z d r o w y m r o z s ą d k i e m i p o s t ę p u j e z r o z w a g ą . W k a ż d y m l a b o r a t o r i u m c h e m i c z n y m , niezależnie o d c h a r a k t e r u w y k o n y w a n y c h w n i m d o ś w i a d c z e ń , m u s i być w y z n a c z o n y starszy p r a c o w n i k o d p o w i e d z i a l n y z a bez p i e c z e ń s t w o p r a c y . J e d n a k t r z e b a podkreślić, że z a c h o w a n i e ostrożności i p r z y s w o j e n i e s o b i e g w a r a n t u j ą c e g o b e z p i e c z e ń s t w o p o s t ę p o w a n i a m u s i c e c h o w a ć k a ż d e g o indywi d u a l n e g o p r a c o w n i k a . W r a z i e wątpliwości c o d o bezpieczeństwa d a n e g o d o ś w i a d c z e n i a , należy się z w r ó c i ć o r a d ę d o d o ś w i a d c z o n e g o p r a c o w n i k a , a nie liczyć n a t o , że wszyst k o będzie d o b r z e . ' . ' '
K a ż d y p r a c o w n i k m u s i przyjąć o d p o w i e d z i a l n ą p o s t a w ę i u n i k a ć p o s t ę p o w a n i a bez m y ś l n e g o , n i e r o z w a ż n e g o i pośpiesznego, k t ó r e m o ż e d o p r o w a d z i ć d o w y p a d k u i d o wyrządzenia szkody sobie lub innym. Powinien o n zawsze zwracać uwagę na to, co się w o k ó ł niego dzieje, i b y ć ś w i a d o m y m k a ż d e j m o ż l i w o ś c i z a g r o ż e n i a z a r ó w n o ze strony innych pracowników, jak i ze strony własnej. W y p a d k i w l a b o r a t o r i u m są często s p o w o d o w a n e p r ó b ą z b y t p o ś p i e s z n e g o otrzy m a n i a w y n i k ó w . C h e m i k e k s p e r y m e n t a t o r m u s i więc p r z y z w y c z a i ć się d o r o z w a ż n e g o , o s t r o ż n e g o i m e t o d y c z n e g o osiągania celu p r a c y . Z w ł a s z c z a p o w i n i e n skupić się p r z y p r a c y ręcznej i nie p o z w a l a ć sobie n a r o z p r a s z a n i e u w a g i . P o d o b n i e , nie p o w i n i e n nie p o t r z e b n i e r o z p r a s z a ć u w a g i innych. W c o d z i e n n e j p r a c y doświadczalnej d o b r z e jest p a m i ę t a ć przysłowie, ż e „oswojenie się z niebezpieczeństwem r o d z i l e k c e w a ż e n i e " , i z w a l c z a ć w sobie przeświadczenie, że „ m n i e się t o nie z d a r z y " . 2. Zachowanie się w pracowni Z w y j ą t k i m n a g l ą c y c h sytuacji, bieganie l u b j a k i kolwiek n a d m i e r n y p o ś p i e c h w p r a c o w n i i w jej p o b l i ż u p o w i n n y b y ć z a b r o n i o n e , t a k s a m o j a k n i e o d p o w i e d n i e ż a r t y i i n n e n i e o d p o w i e d z i a l n e p o c z y n a n i a . S p o ż y w a n i e posił k ó w i p a l e n i e p a p i e r o s ó w w p r a c o w n i r ó w n i e ż nie jest w s k a z a n e , ze względu n a możli wość przyjęcia z p o k a r m e m substancji t o k s y c z n e j , a w p r z y p a d k u palenia, n a niebez pieczeństwo w z n i e c e n i a p o ż a r u . 3. Porządek w pracowni. P o r z ą d e k w l a b o r a t o r i u m jest w a ż n y m c z y n n i k i e m dla bezpieczeństwa wszystkich o b e c n y c h p r a c o w n i k ó w i d l a t e g o l a b o r a t o r i u m m u s i być z a w s z e u t r z y m a n e w czystości i u p o r z ą d k o w a n e . Przejścia p o m i ę d z y s t o ł a m i i w o k ó ł s t o ł ó w o r a z d o s t ę p d o wyjścia nie m o g ą b y ć z a b l o k o w a n e s p r z ę t e m l u b m e b l a m i . P o d łogi p o w i n n y b y ć czyste i w d o b r y m stanie, g d y ż poślizgnięcie się l u b p o t k n i ę c i e k o g o kolwiek z o b e c n y c h w p r a c o w n i m o ż e b y ć g r o ź n e w s k u t k a c h . P o d ł o g i nie m o g ą b y ć p o z a l e w a n e olejem l u b w o d ą i m u s z ą b y ć p o z b a w i o n e w y s t ę p ó w . O g ó l n i e m ó w i ą c , jeżeli n a stół l u b p o d ł o g ę wyleje się j a k a k o l w i e k ciecz, t o t r z e b a n a t y c h m i a s t zalaną powierzchnię wytrzeć d o sucha. 4. Zabezpieczenie osobiste. K a ż d y p r a c o w n i k w l a b o r a t o r i u m p o w i n i e n b y ć u b r a n y w długi f a r t u c h o c h r o n n y , najlepiej b i a ł y , g d y ż łatwiej jest w t e d y stwierdzić zniszczenie i p l a m y . Duży nacisk kładzie się obecnie na to, aby w każdym laboratorium wszyscy pracujący, jak również osoby wizytujące, nosili przez cały czas pobytu w pracowni okulary ochronne lub gogle. W s p r z e d a ż y znajdują się w y g o d n e lekkie gogle i o k u l a r y d o b r z e osłaniające oczy i g ó r n ą część t w a r z y , k t ó r e m o ż n a n a k ł a d a ć n a szkła optyczne. N a l e ż y j e d n a k d o d a ć , ż e w r a z i e w y p a d k u z w y k ł e o k u l a r y o c h r o n n e m n i e j l u b więcej c h r o n i ą p r z e d o d p r y s k a m i s t a ł y m i , n a t o m i a s t m a ł o zabezpieczają p r z e d o p r y s k a n i e m g o r ą c y m i , d r a ż n i ą c y m i i t o k s y c z n y m i cieczami i p r z e d d o s t ę p e m s z k o d l i w y c h g a z ó w >. D o b r z e przylegające gogle, a jeszcze lepiej daszek osłaniający c a ł 4 t w a r z , są skutecz niejszą o c h r o n ą w t y c h p r z y p a d k a c h . 5. Wiadomości niezbędne w razie wypadku. Każdy pracujący w laboratorium po winien wiedzieć, gdzie znajdują się wyjścia p r z e c i w p o ż a r o w e , i m i e ć p e w n o ś ć , że jest d o n i c h w o l n y d o s t ę p . N a l e ż y r ó w n i e ż z a p a m i ę t a ć , gdzie są u m i e s z c z o n e gaśnice, k o c e p r z e c i w p o ż a r o w e o r a z prysznice, i u m i e ć p o s ł u g i w a ć się n i m i . P o n a d t o t r z e b a wiedzieć, gdzie z n a j d u j e się a p t e c z k a pierwszej p o m o c y o r a z najbliższy telefon, i z n a ć n u m e r tele fonu pogotowia i straży pożarnej. 6. Praca poza godzinami. Nikt nie powinien pracować sam w laboratorium. Re akcję, k t ó r e j przebiegu nie m o ż n a p r z e r w a ć n a n o c , najlepiej u m i e ś c i ć w s p e c j a l n y m p o k o j u d o d o ś w i a d c z e ń n o c n y c h (p. 1,16), a g d y nie jest t o m o ż l i w e , należy zabezpie czyć a p a r a t u r ę w s p o s ó b p o d a n y w p . 1,16 i n a p i s a ć objaśnienie, j a k i e g o r o d z a j u jest r e a k c j a i jakie m o ż e b y ć zagrożenie. P o n a d t o należy z o s t a w i ć w y r a ź n ą instrukcję c o d o dalszego p o s t ę p o w a n i a , t a k a b y n i e w y k w a l i f i k o w a n y p r a c o w n i k m ó g ł w r a z i e p o t r z e b y 1
*> W sprzedaży są g o g l e i o k u l a r y z l a m i n o w a n e g o s z k ł a o r a z z r ó ż n y c h p o l i m e r ó w , z k t ó r y c h n a j l e p s z y d o t e g o c e l u jest p o l i w ę g l a n . W y k a z u j e o n d u ż ą o d p o r n o ś ć n a u d e r z e n i e i n i e r o z k r u s z a się t a k jak m e t a k r y l a n ( n p . Perpes). D o b r e własności m a również octan celulozy.
z a k o ń c z y ć doświadczenie. O b o k k a ż d e g o u r z ą d z e n i a , k t ó r e p o z o s t a w i a się nie w y ł ą c z o n e ( w o d a , elektryczność), t r z e b a umieścić n o t a t k ę „ p r o s z ę nie w y ł ą c z a ć " . 7. Przechowywanie odczynników. N i e należy n i g d y g r o m a d z i ć o d c z y n n i k ó w n a sto le l u b p o d wyciągiem, lecz w s t a w i a ć je z p o w r o t e m n a p r z e z n a c z o n e d l a n i c h miejsca, na masywnych półkach w magazynie. Odczynniki o zasadniczo różnym charakterze nie p o w i n n y b y ć u m i e s z c z a n e o b o k siebie. Ciężkie p o j e m n i k i i butelki z n i e b e z p i e c z n y m i o d c z y n n i k a m i u s t a w i a się n a p o d ł o d z e l u b n a najniższej p ó ł c e . Butelek z niebezpieczny m i o d c z y n n i k a m i (np. m o c n y m i k w a s a m i ) nie p o w i n n o się p r z e n o s i ć b e z p o ś r e d n i o , t z n . t r z y m a j ą c je w r ę k u z a szyje, lecz w p r z e z n a c z o n y c h d o t e g o celu u r z ą d z e n i a c h . N a d m i a r u o d c z y n n i k ó w i o d ł o ż o n e j a p a r a t u r y nie w o l n o p o z o s t a w i a ć p o d wycią g a m i . W p r z y p a d k u , g d y większe ilości s z k o d l i w y c h o d c z y n n i k ó w m u s z ą b y ć p r z e c h o w y w a n e p o d wyciągiem, należy p r z e z n a c z y ć n a n i e j e d e n wyciąg, stojący z b o k u i za opatrzony w odpowiednią półkę. W s z y s t k i e butelki z o d c z y n n i k a m i c h e m i c z n y m i , butelki z p r ó b k a m i i a m p u ł k i m u szą b y ć z a o p a t r z o n e w etykiety w s k a z u j ą c e n a r o d z a j z a w a r t o ś c i i n a e w e n t u a l n e nie bezpieczne w ł a s n o ś c i substancji. Jeżeli etykieta o d p a d n i e , t o z a w a r t o ś ć butelki należy d o k ł a d n i e z i d e n t y f i k o w a ć i p o w t ó r n i e opisać, b ą d ź też p r z e z n a c z y ć d o likwidacji. P o n i e w a ż n a g u m o w a n e etykiety ł a t w o wysychają i odpadają, d o b r z e jest p r z y m o c o w a ć je d o n a c z y n i a z a p o m o c ą przeźroczystej t a ś m y p r z y c z e p n e j . W i e l e o d c z y n n i k ó w r o z k ł a d a się p r z y d ł u ż s z y m staniu, w związku z t y m w s k a z a n e jest z a z n a c z e n i e n a etykiecie d a t y nabycia odczynnika. 8. Uważne posługiwanie się sprzętem szklanym. A p a r a t u r ę szklaną p r z e d u ż y c i e m t r z e b a s t a r a n n i e obejrzeć i jeżeli j a k a ś część a p a r a t u r y jest p ę k n i ę t a , w y s z c z e r b i o n a , p o r y s o w a n a l u b b r u d n a , t o n a l e ż y ją w y m i e n i ć . N a w e t m a ł e u s z k o d z e n i e w zestawie d o destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem jest b a r d z o niebezpieczne. P r z y wielu p o z o r n i e p r o s t y c h c z y n n o ś c i a c h , t a k i c h j a k cięcie r u r e k s z k l a n y c h l u b bagietek, u m i e s z c z a n i e r u r e k s z k l a n y c h l u b t e r m o m e t r ó w w o t w o r a c h k o r k ó w o r a z w y j m o w a n i e c i a s n o o s a d z o n y c h k o r k ó w z n a c z y ń , m o ż n a się p o w a ż n i e skaleczyć. T r z e b a więc p r z y z w y c z a i ć się d o w y k o n y w a n i a t y c h c z y n n o ś c i p r a w i d ł o w o (p. 1,9 i 1,10). S p r z ę t szklany, z k t ó r e g o się n i e k o r z y s t a , należy s c h o w a ć d o szafki, a nie g r o m a d z i ć g o n a stole. B r u d n y sprzęt najlepiej u m y ć m o ż l i w i e s z y b k o p o użyciu, d o p ó k i się p a m i ę t a , c z y m jest zanieczyszczony; w i a d o m o w t e d y , j a k i ś r o d e k m y j ą c y z a s t o s o w a ć . P o pew n y m czasie, p o z o s t a ł o ś ć w n a c z y n i u r e a k c y j n y m t w a r d n i e j e i m y c i e jest u t r u d n i o n e . 9. Usuwanie odpadków. M a t e r i a ł ó w o d p a d k o w y c h nie należy g r o m a d z i ć w l a b o r a t o r i u m , lecz u s u w a ć je r e g u l a r n i e z m i e j s c a p r a c y d o w ł a ś c i w y c h p o j e m n i k ó w , skąd zostają p r z e k a z a n e d o likwidacji. S t ł u c z o n y sprzęt s z k l a n y i m a t e r i a ł y p a l n e , t a k i e j a k papier l u b k a w a ł k i t k a n i n , k t ó r e m o g ł y b y ć u p r z e d n i o u ż y t e d o w y t a r c i a p a l n y c h cie czy, u m i e s z c z a się w o d d z i e l n y c h s k r z y n i a c h z p o k r y w a m i . O d p a d k i z w i ą z k ó w stałych g r o m a d z i się r ó w n i e ż w s k r z y n i a c h , z t y m ż e t o k s y c z n e związki stałe m o ż n a p r z e d t e m z a p a k o w a ć w p l a s t y k o w e t o r e b k i . R o z p u s z c z a l n i k i zlewa się d o w ł a ś c i w y c h p o j e m n i k ó w z a o p a t r z o n y c h w etykiety, lecz n i e w o l n o b e z z a s t a n o w i e n i a m i e s z a ć ze sobą r ó ż n y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w . Z w ł a s z c z a p o c h o d n e c h l o r o w c o w e p o w i n n y b y ć zlewane d o oddzielnych p o j e m n i k ó w i r e g e n e r o w a n e . D u ż e z e s p o ł y l a b o r a t o r i ó w p o w i n n y m i e ć u r z ą d z e n i a służące d o likwidacji g r o m a d z o n y c h m a t e r i a ł ó w o d p a d k o w y c h , n p . u r z ą d z e n i e d o s p a l a n i a w i ę k s z y c h ilości p a l n y c h z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h . Mniejsze zespoły m o g ą k o r z y s t a ć z u s ł u g w y s p e c j a l i z o w a n y c h przedsiębiorstw. S t o s u n k o w o m a ł e ilości n i e p o t r z e b n y c h z w i ą z k ó w t o k s y c z n y c h l u b niebezpiecznych m o ż e z l i k w i d o w a ć i n d y w i d u a l n i e p r a c o w n i k l a b o r a t o r i u m postępując r o z w a ż n i e i inteligentnie. M o ż n a się z a o p a t r z y ć w l i t e r a t u r ę zawierającą p o ż y t e c z n e i n f o r m a c j e n a t e m a t m e t o d likwidacji o d p a d k ó w ) . C z ę s t o m o ż n a p o z b y ć się m a ł o szkodliwego m a t e r i a ł u o d p a d k o w e g o spuszczając g o d o ścieku z d u ż ą ilością w o d y . M i e j s c o w e przepisy m o g ą j e d n a k z a b r a n i a ć u s u w a n i a w ten s p o s ó b n i e k t ó r y c h związ1
i> T h e A l d r i c h C a t a l o g u e a n d H a n d b o o k o f O r g a n i e a n d B i o c h e m i c a l s
1977/78.
ków. W ż a d n y m p r z y p a d k u , nie z n e u t r a l i z o w a n y c h substancji o d p a d k o w y c h i nie m i e szających się z w o d ą r o z p u s z c z a l n i k ó w nie należy w y l e w a ć d o zlewu. B . Niebezpieczeństwo w y b u c h u i p o ż a r u . / . Uwagi ogólne. W y b u c h o w e i ł a t w o palne substancje l u b m i e s z a n i n y substancji są u ż y w a n e dość często w l a b o r a t o r i u m c h e m i i organicznej. N i e ś w i a d o m o ś ć niebezpieczeństw, k t ó r e m o g ą towarzyszyć p r a c y z tego rodzaju s u b s t a n c j a m i , p r o w a d z i często d o w y b u c h ó w i p o ż a r ó w . M o ż n a j e d n a k ich u n i k n ą ć i p r z e p r o w a d z i ć d o ś w i a d c z e n i e z odpowiednią dozą ostrożności przestrzegając ogólnych z a s a d p r a c y w y m i e n i o n y c h w p u n k c i e A i stosując się d o następujących zaleceń. a.
N a l e ż y u n i k a ć stosowania substancji w y b u c h o w e j , jeżeli m o ż n a ją zastąpić inną, bezpieczniejszą w użyciu. b. Jeżeli w y b u c h o w a l u b niebezpiecznie r e a k t y w n a substancja m u s i być użyta, t o na leży ją z a s t o s o w a ć w m o ż l i w i e najmniejszej ilości i ze wszystkimi ś r o d k a m i ostroż ności w y m i e n i o n y m i poniżej (p, I,B,7). c. N a l e ż y u n i k a ć t a k i c h sytuacji ( k t ó r e p o w i n n o się przewidzieć), w k t ó r y c h niebez piecznie r e a k t y w n a substancja m o g ł a b y się zetknąć z substancją zapalną l u b w któ r y c h s u b s t a n c j a w y b u c h o w a m o g ł a b y być n a r a ż o n a na wstrząsy a l b o n a d m i e r n e ogrzanie. d. R e a k c j e , o k t ó r y c h w i a d o m o , że m o g ą zajść z w y b u c h e m lub z s a m o z a p a l e n i e m , należy najpierw p r z e p r o w a d z i ć w m a l e j skali i d o p i e r o p o tej p r ó b i e m o ż n a stopnio w o zwiększać skalę, jeżeli nie m a ż a d n y c h o z n a k ostrzegających o niebezpieczeń stwie ( n p . n a d m i e r n y w z r o s t t e m p e r a t u r y , wydzielanie się gazu i t d j . P o n i e w a ż w n a c z y n i u r e a k c y j n y m s t o s u n e k p o w i e r z c h n i d o j e d n o s t k i objętości m a l e j e w r a z ze w z r o s t e m objętości, więc zwiększenie skali reakcji m o ż e w y w o ł a ć n i e o c z e k i w a n i e duży i p r a w d o p o d o b n i e niebezpieczny wzrost t e m p e r a t u r y . Jeżeli w i a d o m o , że r e akcja przebiega w m a ł e j skali bezpiecznie, t o lepiej p o w t ó r z y ć ją kilka r a z y w celu u z y s k a n i a w y m a g a n e j ilości p r o d u k t u , niż p r ó b o w a ć p r z e p r o w a d z i ć ją w większej skali j e d n o r a z o w o . e. W p r z y p a d k u reakcji silnie e g z o t e r m i c z n y c h o r a z reakcji, w k t ó r y c h stosuje się bar d z o r e a k t y w n e odczynniki, najbezpieczniej jest d o d a w a ć odczynnik p o kropli, z taką szybkością, z jaką jest on z u ż y w a n y , jednocześnie energicznie mieszając. N i e należy p r z y t y m dopuścić do przechłodzenia, gdyż m o ż e t o d o p r o w a d z i ć d o niebezpiecznie d u ż e g o stężenia o d c z y n n i k ó w i w r a z i e podniesienia się t e m p e r a t u r y , d o g w a ł t o w n e j reakcji. W t e g o r o d z a j u r e a k c j a c h , m i e s z a n i n ę reakcyjną m o ż n a co pewien czas p o d g r z a ć , a b y całkowicie zużyć k a ż d ą d o d a n ą k r o p l ę . 2. Związki 'Wybuchowe. N a s t ę p u j ą c e związki l u b g r u p y związków w y k a z u j ą silnie w y b u c h o w e własności. W y b u c h m o ż e być s p o w o d o w a n y b o d ź c e m cieplnym, u d e r z e n i e m lub t a r c i e m , b ą d ź też m o ż e nastąpić s a m o r z u t n i e . a. A c e t y l e n o r a z sole acetylenu i ciężkich metali; acetylenki srebra i m i e d z i są wyjąt k o w o w r a ż l i w e n a wstrząsy. P o l i a c e t y l e n y i n i e k t ó r e p o c h o d n e c h l o r o w c o w e acety lenu. b. K w a s a z o t o w o d o r o w y i wszystkie azydki, z a r ó w n o organiczne, j a k i n i e o r g a n i c z n e (jedynie a z y d e k sodu nie jest w y b u c h o w y ) ; azydki a r y l o w e i a z y d e k srebra m o g ą się t w o r z y ć p o d c z a s niektórych reakcji [p. B,4(vi)]. c. Sole d i a z o n i o w e (w stanie stałym) i związki d i a z o w e . d. A z o t a n y nieorganiczne, zwłaszcza a z o t a n a m o n u . A z o t a n y a l k o h o l i w i e l o w o d o r o tlenowych. e. Z w i ą z k i wielonitrowe, n p . k w a s p i k r y n o w y (i p i k r y n i a n y m e t a l i ciężkich), trinitrobenzen ( T N B ) , trinitrotoluen ( T N T ) . W s z y s t k i e te związki nie są niebezpieczne, g d y zwilży się je wodą. f. Sole nitrofenoli z m e t a l a m i . g. N a d t l e n k i ; tworzenie się n a d t l e n k ó w w eterach jest często p r z y c z y n ą w y b u c h ó w [p. B,4(i)]. Stężony w o d n y r o z t w ó r n a d t l e n k u w o d o r u (p. TLZ.34). h. T r ó j b r o m e k , t r ó j c h l o r e k i t r ó j j o d e k a z o t u ; wszystkie te związki c e c h u j e wielka
skłonność d o g w a ł t o w n y c h w y b u c h ó w . N a l e ż y więc tylko w t e d y o t r z y m y w a ć je i sto s o w a ć w r e a k c j a c h , gdy jest l o a b s o l u t n i e k o n i e c z n e . 3. Mieszaniny potencjalnie niebezpieczne. Silne utleniacze t w o r z ą b a r d z o niebez pieczne mieszaniny ze z w i ą z k a m i ł a t w o utleniającymi się, t a k i m i j a k a l k o h o l e j e d n o i w i e l o w o d o r o t l e n o w e , w ę g l o w o d a n y o r a z m a t e r i a ł y u t w o r z o n e z celulozy, jak n p . pa pier, p ł ó t n o l u b d r e w n o . N i e b e z p i e c z n e są. r ó w n i e ż m i e s z a n i n y t y c h utleniaczy z nie k t ó r y m i p i e r w i a s t k a m i , n p . z siarką lub f o s f o r e m , o r a z z d o b r z e r o z d r o b n i o n y m i m e t a lami, n p . ze s p r o s z k o w a n y m m a g n e z e m . D o silnych utleniaczy należą: a. K w a s n a d c h l o r o w y , c h l o r a n y i n a d c h l o r a n y . b. T r ó j t l e n e k c h r o m u (bezwodnik c h r o m o w y ) , c h r o m i a n y i d w u c h r o m i a n y . S t ę ż o n y kwas azotowy i azotany. c. N a d m a n g a n i a n y . d. Stężony r o z t w ó r n a d t l e n k u w o d o r u . e. Ciekły tlen i ciekłe p o w i e t r z e . 4. Specyficzne przypadki wybuchów, (i) Nadtlenki w środowisku eterów. O b e c n o ś ć n a d t l e n k ó w w eterach jest najczęstszą przyczyną w y b u c h ó w w p r a c o w n i a c h c h e m i i organicznej. N a d t l e n k i tworzą się z eterów p o d d z i a ł a n i e m p o w i e t r z a w o b e c n o ś c i światła. W p r z y p a d k u e t e r ó w p r o s t y c h , j a k n p . eter dietylowy i eter diizo p r o p y l owy, o r a z eterów cyklicznych, t a k i c h j a k 1,4-dioksan i t e t r a h y d r o f u r a n , u t w o r z o n e n a d t l e n k i są m n i e j l o t n e niż etery. Jeżeli więc k t ó r y ś z t y c h e t e r ó w oczyszcza się p r z e z destylację, t o zawartość n a d t l e n k u w p o z o s t a ł o ś c i s t o p n i o w o wzrasta, c o m o ż e d o p r o w a d z i ć d o g w a ł t o w n e g o w y b u c h u . W związku z t y m , należy się d o s t o s o w a ć d o następujących zaleceń: a) t e g o r o d z a j u e t e r ó w nie należy p r z e c h o w y w a ć p r z e z długi czas i p o z o s t a w i a ć ich w b u t e l k a c h d o p o ł o w y z a p e ł n i o n y c h ; p o j e m n i k i p o w i n n y b y ć z c i e m n e g o szklą; b) przed destylacją e t e r ó w należy p r z e p r o w a d z i ć p r ó b ę n a o b e c n o ś ć n a d t l e n k ó w i w r a z i e ich w y k r y c i a trzeba je u s u n ą ć (p. 11,1.11 i 75); c) p o n i e w a ż oczyszczony eter w zetknięciu z p o w i e t r z e m s z y b k o daje p o n o w n i e n a d t l e n e k (po 10 m i n . w p r z y p a d k u t e t r a h y d r o f u r a n u ) , p r ó b a n a j e g o o b e c n o ś ć p o w i n n a być p o w t ó r z o n a i w r a z i e p o t r z e b y eter należy z n o w u oczyścić, b e z p o ś r e d n i o przed użyciem. (ii) Amklek sodu i potas. S u b s t a n c j e t e ulegają p o w i e r z c h n i o w e m u utlenieniu, wsku tek czego p o k r y w a j ą się cienką w a r s t w ą tlenku, k t ó r y p o d c z a s m a n i p u l a c j i m o ż e za inicjować w y b u c h . P o t a s utlenia się nawet wtedy, gdy jest p r z e c h o w y w a n y p o d w a r s t w ą oleju i u s u w a n i e za p o m o c ą n o ż a w a r s t w y tlenku z jego p o w i e r z c h n i m o ż e d o p r o w a d z i ć d o w y b u c h u . P r ó b e k p o t a s u p o k r y t y c h g r u b ą s k o r u p ą t l e n k u n i e m o ż n a u ż y w a ć , lecz należy je zniszczyć d o d a j ą c p o t r o c h u d o w z i ę t e g o w d u ż y m n a d m i a r z e 2 - p r o p a n o l u . P o d o b n i e należy postąpić z d ł u g o p r z e c h o w y w a n y m i w y r a ź n i e p o k r y t y m s k o r u p ą tlenku (żółta b a r w a ) a m i d k i e m sodu. G r u d e k a m i d k u (p. M,2.54) nie w o l n o r o z c i e r a ć w m o ź d z i e r z u , lecz należy go zniszczyć przez zmieszanie ze s t a ł y m c h l o r k i e m a m o n u . (iii) Metale alkaliczne w obecności chloropochodnych węglowodorów. M e t a l e alka liczne, sód, p o t a s i lit (jak r ó w n i e ż inne m e t a l e , j a k np. glin i m a g n e z , zwłaszcza w bar dzo r o z d r o b n i o n e j postaci) r e a g u j ą g w a ł t o w n i e ze związkami o r g a n i c z n y m i zawierają c y m i c h l o r o w c e . N a l e ż y z w r ó c i ć n a t o u w a g ę ze względu n a p o w s z e c h n e stosowanie c h l o r o p o c h o d n y c h a l k a n ó w , n p . c z t e r o c h l o r k u węgla, j a k o r o z p u s z c z a l n i k ó w . G r u d e k iub strużyn w y m i e n i o n y c h m e t a l i nie p o w i n n o się nigdy p r z e m y w a ć t e g o typu r o z p u s z c z a l n i k a m i , gdyż m o ż e nastąpić g w a ł t o w n y w y b u c h . (iv) Kwas nadchlorowy. K w a s ten m o ż e r e a g o w a ć g w a ł t o w n i e z p r o d u k t a m i orga nicznymi, t a k i m i j a k k o r e k , t k a n i n y , k a u c z u k l u b d r e w n o . P o n a d t o , p r o d u k t y t e ł a t w o absorbują o p a r y k w a s u n a d c h l o r o w e g o , w s k u t e k czego m o g ą się zapalić lub eksplodo w a ć . W związku z t y m n i e m o ż n a stawiać kwasu n a d c h l o r o w e g o p o d w y c i ą g i e m z d r e w n i a n y m i r a m a m i lub w pobliżu j a k i e g o k o l w i e k p r o d u k t u p o c h o d z e n i a orga nicznego. (v) Kwas chromowy i kwas azotowy zastosowane do oczyszczania sprzętu szkla nego. P r ó b y u s u w a n i a p o z o s t a ł o ś c i smolistych z k o ł b r e a k c y j n y c h polegające n a w p r o w a d z e n i u d o kolby mieszaniny c h r o m o w e j l u b stęż. kwasu a z o t o w e g o i o g r z a n i u m o g ą
d o p r o w a d z i ć do w y b u c h u . Jeżeli m i e s z a n i n a c h r o m o w a nie u s u w a t e g o r o d z a j u zanie czyszczeń n a z i m n o n a w e t p o d ł u ż s z y m czasie i k i l k a k r o t n e j z m i a n i e m i e s z a n i n y n a świeżą i jeżeli nie p o m a g a s t o s o w a n e n a s t ę p n i e czyszczenie z a p o m o c ą p r o s z k u d o m y c i a n a c z y ń , to trzeba z r e z y g n o w a ć z dalszego m y c i a i k o l b ę p o p r o s t u w y r z u c i ć . D a w n y zwyczaj m y c i a n a c z y ń s z k l a n y c h stęż. k w a s e m a z o t o w y m , d o k t ó r e g o d o d a j e się etanolu, jest wyjątkowo niebezpieczny i nie w o l n o go s t o s o w a ć p o d ż a d n y m wa runkiem. (vi) Azydki. W y b u c h o w e a z y d k i a r y l o w e m o g ą się t w o r z y ć p o d c z a s reakcji S a n d m e y e r a i p o d c z a s i n n y c h reakcji z u d z i a ł e m soli d i a z o n i o w y c h . W y b u c h o w y azydek s r e b r a p o w s t a j e w a m o n i a k a l n y m r o z t w o r z e a z o t a n u s r e b r a ( o d c z y n n i k u Tollensa), gdy r o z t w ó r ten stoi jakiś czas p r z e d u ż y c i e m . W y k o n a n i e d o świadczenia z t a k i m r o z t w o r e m jest w y j ą t k o w o niebezpieczne. O d c z y n n i k T o l l e n s a należy z a w s z e p r z y g o t o w y w a ć b e z p o ś r e d n i o p r z e d u ż y c i e m , w e d ł u g p r z e p i s u p o d a n e g o n a str. 902, zwracając u w a g ę n a to, a b y n i e p r z e k r o c z y ć p o l e c a n y c h stężeń. N i e z u ż y t y o d c z y n n i k należy r o z ł o ż y ć p r z e z d o d a n i e w o d n e g o r o z t w o r u chlorku sodu. (vii) Ciekły azot. Ciekły azot (tw. - 1 9 6 ° C ) zawiera j a k o zanieczyszczenie nieco ciekłego tlenu {tw. —183°C). W m i a r ę o d p a r o w y w a n i a a z o t u zwiększa się p r o c e n t o w a z a w a r t o ś ć tlenu w m i e s z a n i n i e c i e k ł y c h g a z ó w , t a k ż e p r z e d c a ł k o w i t y m ich o d p a r o w a n i e m p o z o s t a ł a ciecz m o ż e z a w i e r a ć d o 80 proc. ciekłego tlenu. Z e t k n i ę c i e się tej reszty ze związkiem o r g a n i c z n y m l u b j a k i m k o l w i e k i n n y m p a l n y m związkiem m o ż e s p o w o d o w a ć w y b u c h . Jeżeli n a c z y n i e D e w a r a z c i e k ł y m a z o t e m u ż y w a się j a k o ł a ź n i ę chłodzą cą, t o p r z e d n a p e ł n i e n i e m g o i n n y m c z y n n i k i e m c h ł o d z ą c y m ( n p . mieszaniną a c e t o n — stały dwutlenek węgla), n a l e ż y u p e w n i ć się, c z y ciekła m i e s z a n i n a a z o t u i tlenu w y p a r o wała całkowicie. (viii) Aparatura szklana w doświadczeniach pod zmniejszonym ciśnieniem. Przed u ż y c i e m jakiejkolwiek a p a r a t u r y szklanej d o destylacji lub sublimacji p o d zmniejszo n y m ciśnieniem należy s p r a w d z i ć : a) c z y wszystkie części a p a r a t u r y są ze szkła o o d p o wiedniej grubości i czy są o n e o d p o w i e d n i e g o r o d z a j u (naczyń cienkościennych i k o l b s t o ż k o w y c h nie m o ż n a u ż y w a ć ) ; b) czy ż a d n a część n i e jest p ę k n i ę t a i czy n i e zawiera skazy. E k s y k a t o r y p r ó ż n i o w e p o w i n n o się zawsze d o b i e r a ć o m o ż l i w i e najmniejszej wielkości i umieszczać j e w o s ł o n a c h z siatki d r u c i a n e j . N a c z y n i a D e w a r a m o g ą s p o w o d o w a ć z n a c z n e u s z k o d z e n i a , jeżeli p o d c z a s n i e o s t r o ż n e g o o b c h o d z e n i a się z n i m i ulegną zgnieceniu („implozji"). W s z y s t k i e n a c z y n i a D e w a r a p o w i n n y w i ę c b y ć owinięte w z d ł u ż całej długości przylepną taśmą plastykową, t a k a b y w r a z i e ich zgniecenia rozpryskują ce się o d ł a m k i szkła zostały z a t r z y m a n e . (ix) Otwieranie szklanych ampułek. A m p u ł k i z s u b s t a n c j a m i l o t n y m i należy p r z e d o t w a r c i e m d o b r z e schłodzić. Oziębiając a m p u ł k ę t r z e b a p o s t ę p o w a ć ostrożnie, zwłaszcza wtedy, g d y a m p u ł k a zawiera związek b a r d z o r e a k t y w n y ( n p . t r ó j c h l o r e k b o r u ) . P r z y n i e o s t r o ż n y m chłodzeniu szkło m o ż e p ę k n ą ć i w s k u t e k p r z e d o s t a n i a się z a w a r t o ś c i a m p u ł k i d o ł a ź n i chłodzącej m o ż e nastąpić g w a ł t o w n a r e a k c j a . A m p u ł e k n i e należy c h ł o d z i ć d o niskich t e m p e r a t u r zbyt szybko. Z a z w y c z a j oziębia się je n a j p i e r w w w o dzie z l o d e m , a n a s t ę p n i e w lodzie z solą; c h ł o d z e n i e stałym d w u t l e n k i e m węgla nie jest konieczne. Jeżeli z a w a r t o ś ć a m p u ł k i c h a r a k t e r y z u j e się skłonnością d o r o z p a d u , t o p o p e w n y m czasie m o ż e w y t w o r z y ć się w a m p u ł c e z n a c z n e ciśnienie. W t a k i c h p r z y p a d k a c h należy o t w i e r a ć a m p u ł k ę z wielką ostrożnością. Oziębioną a m p u ł k ę w y j m u j e się z ł a ź n i c h ł o dzącej i owija ścierką p o z a osłoną zabezpieczającą. N a szyi a m p u ł k i r o b i się o s t r y m p i l n i k i e m l u b n o ż e m d o cięcia s z k ł a w y r a ź n ą r y s ę i p r z y k ł a d a d o rysy o b t o p i o n y i o g r z a n y d o c z e r w o n o ś c i k o n i e c cienkiej bagietki; s z k ł o p r z y t y m p ę k a i z a k o ń c z e n i e szyi o d p a d a . (x) Butle ze sprężonymi gazami. W p e w n y c h w a r u n k a c h b u t l e ze s p r ę ż o n y m i g a z a m i m o g ą stać się przyczyną w y b u c h u l u b p o ż a r u i p o m i m o ich m o c n e j k o n s t r u k c j i t r z e b a zawsze o b c h o d z i ć się z n i m i ostrożnie [6],
Z e względu n a w y s o k i e ciśnienie w e w n ą t r z butli t r z e b a się liczyć z możliwością u l a t n i a n i a się z niej g a z u , d o c z e g o nie w o l n o dopuścić, gdy g a z jest p a l n y l u b toksycz ny. W związku z t y m , n i e p o w i n n o się p o b i e r a ć z butli g a z u , jeżeli nie jest o n a z a o p a t r z o n a w p r a w i d ł o w y z a w ó r r e d u k c y j n y . G ł ó w n e g o z a w o r u butli nie n a l e ż y o t w i e r a ć b a r d z i e j , niż jest t o p o t r z e b n e dla w y m a g a n e j szybkości p r z e p ł y w u g a z u (najwyżej d w a p e ł n e o b r o t y p o k r ę t ł a * ) . P o użyciu w y ł ą c z a się d o p ł y w gazu z a m y k a j ą c g ł ó w n y z a w ó r , a nie regulator, k t ó r y należy z a m k n ą ć d o p i e r o p o w y r ó w n a n i u się ciśnienia w z a w o r z e z ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m . Przypuszczalną nieszczelność m o ż n a stwierdzić, zwilżając s p r a w d z a n e p o ł ą c z e n i e 5-proc. w o d n y m r o z t w o r e m detergentu. 1
Z a w o r ó w i n a g w i n t o w a n y c h n a k r ę t e k butli n i e w o l n o nigdy p o k r y w a ć s m a r e m , g d y ż m o ż e t o d o p r o w a d z i ć d o w y b u c h u . Jeżeli otwarcie z a w o r u n a s t r ę c z a t r u d n o ś c i l u b jeżeli n a k r ę t k i są u s z k o d z o n e , t o b u t l ę należy zwrócić d o d o s t a w c y w celu w y m i a n y . P o d o b n i e , n i e należy n i g d y u ż y w a ć u s z k o d z o n e g o r e g u l a t o r a i w a d l i w y c h m a n o m e t r ó w . K o n i e c z n e jest zabezpieczenie p r z e d możliwością n a g ł e g o w y p u s z c z e n i a całej z a w a r tości butli. P o m i j a j ą c oczywiste n i e b e z p i e c z e ń s t w o w y n i k a j ą c e z w y p ł y w u p a l n e g o l u b t o k s y c z n e g o gazu, n a g ł e o p r ó ż n i e n i e butli z j a k i e g o k o l w i e k gazu m o ż e ją przekształcić w ś m i e r c i o n o ś n y o d r z u t o w y pocisk. T r z e b a więc z a p o b i e g a ć j a k i e m u k o l w i e k u s z k o d z e n i u butli, a zwłaszcza u s z k o d z e n i u z a w o r u . Butli nigdy n i e p o w i n n o się u s t a w i a ć w p o zycji pionowej bez u m u c o w a n i a , g d y ż grozi t o jej p r z e w r ó c e n i e m , lecz należy ją przy m o c o w a ć r z e m i e n i e m d o stołu l u b ściany, b ą d ź też t r z y m a ć n a specjalnie p r z e z n a c z o n y m d o t e g o celu w ó z k u . B u t l e należy p r z e n o s i ć w y ł ą c z n i e n a tych w ó z k a c h . Butle do g a z ó w p o w i n n y być p r z e c h o w y w a n e w pomieszczeniu o u m i a r k o w a n e j temperaturze, odpowiednio wentylowanym i zabezpieczonym przed wpływami atmo sferycznymi. W pomieszczeniu tym nie p o w i n n o być w o d y o r a z j a k i c h k o l w i e k k o r o d u jących cieczy l u b p a r . D l a uniknięcia n i e p o r o z u m i e ń i b ł ę d ó w , c e l o w e jest umieszczenie n a butlach d u ż y c h , r z u c a j ą c y c h się w o c z y etykiet z n a p i s a m i P e ł n a i Pusta. 5. Niebezpieczeństwo pożaru. W l a b o r a t o r i u m chemii organicznej niebezpieczeń s t w o p o ż a r u wiąże się p r z e d e w s z y s t k i m z p r a c ą z w i e l o m a l o t n y m i i ł a t w o p a l n y m i substancjami, zwłaszcza z p o w s z e c h n i e s t o s o w a n y m i r o z p u s z c z a l n i k a m i . O g ó l n e zale c e n i a zmierzające d o zmniejszenia tego niebezpieczeństwa o m ó w i o n o p o p r z e d n i o (p. A ) ; specyficzne m e t o d y p o s t ę p o w a n i a w p r z y p a d k u częściej s p o t y k a n y c h z a g r o ż e ń p o d a n o poniżej. (i) Łatwo palne rozpuszczalniki. O p e r o w a n i e r o z p u s z c z a l n i k a m i (i i n n y m i odczyn n i k a m i ) ł a t w o p a l n y m i , k t ó r e p o n a d t o są łatwo lotne, w y m a g a szczególnych ostrożności. O p a r y tych r o z p u s z c z a l n i k ó w s z y b k o się rozprzestrzeniają i m o g ą się zapalić n a w e t o d odległego ź r ó d ł a z a p ł o n u , p r z y c z y m p ł o m i e ń p r z e r z u c a się d o n a c z y n i a z rozpuszczal n i k i e m . K o n i e c z n e jest więc p r z e s t r z e g a n i e p o d s t a w o w e j z a s a d y , a b y n i e s t w a r z a ć wa r u n k ó w u m o ż l i w i a j ą c y c h u l a t n i a n i e się p a r l o t n y c h substancji w l a b o r a t o r i u m (grozi t o n i e tylko p o ż a r e m , ale r ó w n i e ż z a t r u c i e m , jeżeli s u b s t a n c j a jest t o k s y c z n a ; p . D ) . Wszystkie n a c z y n i a z o d c z y n n i k a m i l o t n y m i należy więc d o k ł a d n i e z a m y k a ć , a ilości t y c h o d c z y n n i k ó w p o w i n n y b y ć o g r a n i c z o n e d o z a p a s u p r z e w i d z i a n e g o d o zużycia w niedługim t e r m i n i e ; d u ż y c h ilości r o z p u s z c z a l n i k ó w n i e należy g r o m a d z i ć w l a b o r a t o r i u m . W r a z i e r o z l a n i a r o z p u s z c z a l n i k a l u b w razie p r z y p a d k o w e g o n a g r o m a d z e n i a się p a l n y c h o p a r ó w , c a ł e l a b o r a t o r i u m p o w i n n o być m o ż l i w i e j a k najszybciej prze wietrzone. M i a r ą z a p a l n o ś c i związku jest punkt zapłonu ( t e m p e r a t u r a , p r z y k t ó r e j stężenie p a r n a d cieczą jest d o s t a t e c z n i e d u ż e , a b y n a s t ą p i ł o ich zapalenie się o d ź r ó d ł a z a p ł o n u ) . C i e c z o p u n k c i e z a p ł o n u p o n i ż e j 1 5 ° C należy t r a k t o w a ć j a k o niebezpiecznie ł a t w o p a l n ą i o d p o w i e d n i o z nią p o s t ę p o w a ć . Jeżeli r o z p u s z c z a l n i k c h a r a k t e r y z u j e się r ó w n i e ż niską temperaturą samozapłomt ( t e m p e r a t u r a , p r z y której p a r a substancji z a p a l a się w p o w i e t r z u s a m o r z u t n i e ) , to należy się z n i m o b c h o d z i ć ze szczególną ostrożnością.
J' P o k r ę t e ) n i g d y n i e n a l e ż y o d k r ę c a ć c a ł k o w i c i e , p o n i e w a ż n i e k t ó r e z n i c h nie są z a b l o k o w a n e i p r z y cał k o w i t y m o d k r ę c e n i u n a s t ę p u j e i c h w y s a d z e n i e w s k u t e k d u ż e g o ciSnienia g a z u .
W t a b l i c y 1,1 p o d a n o n i e k t ó r e ł a t w o p a l n e r o z p u s z c z a l n i k i w kolejności wzrastają cego p u n k t u z a p ł o n u . T a b l i c a n i e z a w i e r a ł a t w o p a l n y c h substancji nie b ę d ą c y c h w uży ciu j a k o rozpuszczalniki. (ii) Źródła zapłonu. W p r a c o w n i c h e m i i organicznej o g r z e w a n i e b e z p o ś r e d n i o pal n i k i e m g a z o w y m p o w i n n o być s t o s o w a n e j a k najrzadziej. D u ż o bezpieczniej jest ogrze w a ć m i e s z a n i n ę reakcyjną za p o m o c ą ł a ź n i w o d n e j , elektrycznego p ł a s z c z a grzejnego lub też za p o m o c ą ł a ź n i olejowej p o d g r z e w a n e j m a ł ą g r z a ł k ą elektryczną z a n u r z o n ą w oleju l u b , m n i e j bezpiecznie, p ł y t k ą grzejną. Jeżeli m u s i być użyty palnik Bunsena, t o m o ż n a g o zapalić d o p i e r o p o s p r a w d z e n i u , czy w stojącej w p o b l i ż u a p a r a t u r z e lub n a c z y n i u nie znajduje się s u b s t a n c j a ł a t w o p a l n a . P a l n i k nie u ż y w a n y w d a n e j chwili należy zgasić; nieświecący p a l n i k B u n s e n a często jest niewidoczny w o s t r y m świetle sło n e c z n y m i w związku z t y m m o ż e b y ć p r z y c z y n ą p o w s t a n i a p o ż a r u .
TABLICA 1,1.
PUNKTY ZAPŁONU CZĘŚCIEJ STOSOWANYCH ROZPUSZCZALNIKÓW I
R o z p u s z c z a Ln rk
P e n t a n i lekka b e n z y n a (tw. Eter dietylu wy
40—60°C)
Cyklopentau Dwusiarczek
węgla
Eter d ii z o p ropy Iowy H e k s a n i lekka b e n z y n a {tw. Cykloheksan
60—80X1
t,
t,
Rozpuszczalnik
°C
Octan etylu Heptan
- 4
-45 -37
M e t y locy kl o h e k sa n
-4
-30"
Toluen
-28
1 , 2 - D i m e t o k sy eta n
-23
Acetonitryl
-20
' 2-Pentanon
-49
-4 4
Aceton
-18
i Metanol
Tetrahycrofuran
-17
! 1,4-Dioksan
Benzen
-11
2-Propanol
1
~
»? 10
?_
12 12
Octan m e t y l u
- 9
; Etanol
12
2-Butanon
-7
I Etylobenzen
15
D w u s i a r c z e k węgla m a b a r d z o niską temperaturę s a m o z a p ł o n u lOO^C; j e g o pary m o g ą się zapalić prr.y zetknięciu z d o p r o w a d z e n i e m pary w o d n e j l u b z w r z ą c ą ł a ź n i ą w o d n ą .
Jeżeli ł a t w o p a l n e o p a r y n a g r o m a d z ą się w p o b l i ż u u r z ą d z e ń elektrycznych, t a k i c h j a k t e r m o s t a t , m i e s z a d ł o z n a p ę d e m e l e k t r y c z n y m ) , p o m p a p r ó ż n i o w a , s u s z a r k a itd., t o m o g ą się o n e zapalić n a s k u t e k iskrzenia p o ł ą c z e ń elektrycznych. D o b r a wentylacja w l a b o r a t o r i u m i z a p o b i e g a n i e g r o m a d z e n i u się o p a r ó w r o z p u s z c z a l n i k ó w n a o g r a n i czonej przestrzeni zmniejsza t o n i e b e z p i e c z e ń s t w o . I s k r z e n i e p r z e w o d ó w m o ż e b y ć przy czyną p o w a ż n y c h w y b u c h ó w i p o ż a r ó w , jeżeli w d o m o w e g o typu l o d ó w k a c h p r z e c h o wuje się n a w e t m a ł e ilości substancji l o t n y c h ) . P o n i e w a ż w t e m p . 0 ° C związek l o t n y m o ż e m i e ć d o ś ć znaczną p r ę ż n o ś ć par, więc w e w n ą t r z l o d ó w k i m o g ą się n a g r o m a d z i ć o p a r y w niebezpiecznym stężeniu. Związki l o t n e należy więc p r z e c h o w y w a ć w l o d ó w c e w n a c z y n i a c h s z k l a n y c h ze szczelnymi k o r k a m i . 1
5
(iii) Nieszczelne butle z tlenem. Jeżeli nieszczelną b u t l ę z t l e n e m p o z o s t a w i się w l a b o r a t o r i u m w czasie, g d y n o r m a l n a wentylacja jest w y ł ą c z o n a , t o stężenie tlenu w p o w i e t r z u m o ż e się zwiększyć n a tyle, że w razie obecności ł a t w o p a l n y c h z w i ą z k ó w w pobliżu ź r ó d ł a z a p ł o n u m o ż e nastąpić g w a ł t o w n y p o ż a r . N a l e ż y w i ę c z a w s z e spraw d z a ć szczelność wszystkich butli ze s p r ę ż o n y m t l e n e m zwilżając p o ł ą c z e n i e z z a w o r e m r o z c i e ń c z o n y m r o z t w o r e m detergentu. Butle nieszczelne p o w i n n y być o d p o w i e d n i o ozna czone i usunięte z laboratorium. (iv) Odpadki sodu. Butelki zawierające drut s o d o w y u ż y t y p o p r z e d n i o d o suszenia r o z p u s z c z a l n i k ó w są często przyczyną w y b u c h ó w i p o ż a r ó w . Sód, n i e k i e d y obficie p o *' Z t e g o w z g l ę d u b e z p i e c z n i e j s z e są m i e s z a d ł a z n a p ę d e m p o w i e t r z n y m d o s t a r c z a n e p r z e z f i r m ę Fistier Sciemific Co. ' N i e b e z p i e c z e ń s t w a tego u n i k a sig w o d p o w i e d n i o k o n s t r u o w a n y c h l o d ó w k a c h l a b o r a t o r y j n y c h ( n p . t y p u p r o d u k o w a n e g o przez firmg F i s h e r Scienlific C o . ) . !
k r y t y warstwą w o d o r o t l e n k u lub tlenku, należy zalać 2 - p r o p a n o l e m i p o z o s t a w i ć p o r u szając c o pewien czas butelkę r u c h e m w i r o w y m d o całkowitego zniszczenia sodu (przy najmniej n a 2 h). Z a w a r t o ś ć butelki w y l e w a się następnie d o dużej ilości w o d y (nie należy wlewać w o d y d o butelki) i p r z e m y w a butelkę k i l k a k r o t n i e spirytusem. D o p i e r o w ó w c z a s m o ż n a bezpiecznie u m y ć b u t e l k ę w o d ą . Palący się s ó d daje b a r d z o gorący, lecz z l o k a l i z o w a n y p ł o m i e ń , k t ó r y najlepiej jest gasić piaskiem l u b za p o m o c ą g a ś n i c y p r o s z k o w e j ; w ż a d n y m r a z i e nie wolno s t o s o w a ć gaśnicy tetrowej lub z d w u t l e n k i e m węgla. (v) Wodorki metali. W o d o r e k litu, w o d o r e k sodu o r a z w o d o r e k l i t o w o g ł i n o w y rea gują energicznie z w o d ą wydzielając w o d ó r . C i e p ł o tej reakcji m o ż e s p o w o d o w a ć w y b u c h p o ż a r u . N i e zużyte w reakcji ilości w o d o r k u należy więc r o z ł o ż y ć p r z e z o s t r o ż n e d o d a n i e octanu etylu l u b a c e t o n u . 6. Pracownia przeznaczona do przeprowadzania niebezpiecznych czynności labora toryjnych. W s k a z a n e jest, a b y wszystkie r e a k c j e p o ł ą c z o n e z j a k i m k o l w i e k niebezpie c z e ń s t w e m n a skutek p r a c y z s u b s t a n c j a m i w y b u c h o w y m i , ł a t w o p a l n y m i , niebez piecznie r e a k t y w n y m i o r a z t o k s y c z n y m i były p r o w a d z o n e w specjalnej p r a c o w n i p r z e z n a c z o n e j wyłącznie d o t e g o celu. P r a c o w n i a ta nie p o w i n n a b y ć w y k o r z y s t y w a n a d o n o r m a l n y c h ćwiczeń s t u d e n c k i c h lub zwyczajnych p r a c b a d a w c z y c h , b ą d ź też d o p r z e c h o w y w a n i a o d c z y n n i k ó w l u b a p a r a t u r y , z wyjątkiem u r z ą d z e ń p r z e z n a c z o n y c h d o reakcji p o ł ą c z o n y c h z n i e b e z p i e c z e ń s t w e m (np. a u t o k l a w ó w , pieców d o r u r C a r i u s a itd.). W s k a z a n e jest, a b y tego rodzaju p r a c o w n i a b y ł a o d p o w i e d n i o z a p r o j e k t o w a n a i zawierała n a s t ę p u j ą c e zabezpieczenia: a. O d p o r n e n a d z i a ł a n i e w o d y i o p a r ó w l a m p y , wyłączniki i g n i a z d k a elektryczne. b. Wyciągi z a o p a t r z o n e w i n t e n s y w n e w e n t y l a t o r y z d o l n e d o szybkiej w y m i a n y całej ilości powietrza w p r a c o w n i , c. O g n i o o d p o r n e drzwi i ściany. d. O d p o w i e d n i ą odzież o c h r o n n ą obejmującą okulary o c h r o n n e i gogle, r ę k a w i c e ochronne oraz g u m o w e fartuchy i obuwie. e. D o b r e j jakości e k r a n y zabezpieczające d l a osłaniania p o t e n c j a l n i e g w a ł t o w n y c h reakcji. i. A u t o m a t y c z n y u k ł a d d o gaszenia p o ż a r u za p o m o c ą d w u t l e n k u węgla. g. T u ż o b o k p r a c o w n i p o w i n n y być pomieszczenia p r z e z n a c z o n e d o p r z e c h o w y w a n i a m a s e k g a z o w y c h i a p a r a t ó w d o o d d y c h a n i a , kocy p r z e c i w p o ż a r o w y c h i w i a d e r z piaskiem d o z a s y p y w a n i a r o z l a n y c h cieczy i d o gaszenia p o ż a r ó w , dużej gaśnicy z d w u t l e n k i e m węgla i gaśnicy p r o s z k o w e j , jeżeli w p r a c o w n i nie jest z a i n s t a l o w a n y a u t o m a t y c z n y u k ł a d d o gaszenia p o ż a r u . O b o k p r a c o w n i p o w i n i e n r ó w n i e ż z n a j d o w a ć się a p a r a t telefoniczny i tablica z p r z e j r z y s t y m w y k a z e m n u m e r ó w telefonów potrzebnych w razie wypadku. Jeżeli b r a k jest .specjalnej p r a c o w n i l u b oddzielnego p o k o j u d o p r z e p r o w a d z a n i a niebezpiecznych czynności l a b o r a t o r y j n y c h , t o należy wznieść w bezpiecznej odległości od p r z e z n a c z o n y c h n a z w y k ł e ćwiczenia l a b o r a t o r i ó w o r a z p o k o i d o p r a c u m y s ł o w y c h p r o w i z o r y c z n e p o m i e s z c z e n i e z lekkich i o g n i o o d p o r n y c h m a t e r i a ł ó w b u d o w l a n y c h (re a k c j e p o z o s t a w i a n e b e z d o z o r u , p . 1,16). 7. Przeprowadzanie reakcji grożących wybuchem lub zachodzących zbyt gwał townie. P o w s z e c h n i e u w a ż a się, ż e wyciąg jest o d p o w i e d n i m miejscem dla p r z e p r o w a d z a n i a reakcji p o t e n c j a l n i e w y b u c h o w y c h l u b z a c h o d z ą c y c h z b y t g w a ł t o w n i e . J e d n a k p o g l ą d ten n i e jest słuszny ze względu n a m a ł ą w y t r z y m a ł o ś ć w razie w y b u c h u szyb wyciągów, k t ó r e b a r d z o r z a d k o są w y k o n a n e ze szkła o dostatecznej j a k o ś c i i g r u b o ś c i , P o n a d t o , z a t r z y m a n i e g a z o w y c h p r o d u k t ó w reakcji p r z e z b o c z n e ściany i w i e r z c h wy ciągu zwiększa g w a ł t o w n o ś ć p o d m u c h u . Wszystkie p o t e n c j a l n i e w y b u c h o w e r e a k c j e należy więc p r o w a d z i ć n a stole l a b o r a t o r y j n y m w a p a r a t u r z e o t o c z o n e j ze wszystkich s t r o n o s ł o n a m i zabezpieczającymi, lecz nie zasłoniętej od góry. S t w i e r d z o n o , że n a w e t nikłe zasłonięcie a p a r a t u r y o d g ó r y zmniejsza skuteczność z a b e z p i e c z a j ą c e g o d z i a ł a n i a osłon bocznych. Najlepszy m o d e l osłon zabezpieczających, t o g ł a d k i e p ł y t y z poli-
w ę g l a n u (o grubości m i n i m u m 3 m m ) z a w i e s z o n e p i o n o w o od g ó r y i o b c i ą ż o n e w z d ł u ż d o l n e j k r a w ę d z i . S k u t e c z n o ś ć d z i a ł a n i a p o w s z e c h n i e s t o s o w a n y c h z a k r z y w i o n y c h i sto j ą c y c h s w o b o d n i e osłon m o ż n a z n a c z n i e p o p r a w i ć obciążając ich d o l n e k r a w ę d z i e , t a k a b y n i e p r z e w r ó c i ł y się w r a z i e w y b u c h u . C. R e a k t y w n e o d c z y n n i k i n i e o r g a n i c z n e . W i e l e o d c z y n n i k ó w n i e o r g a n i c z n y c h stoso w a n y c h w l a b o r a t o r i u m chemii organicznej o d z n a c z a się dużą r e a k t y w n o ś c i ą i w związku z t y m własnościami „żrącymi". Wywołują one poważne uszkodzenia, gdy wskutek rozp r y s k a n i a l u b r o z l a n i a zetkną się ze s k ó r ą lub g d y są w d y c h a n e w p o s t a c i p a r y , p y ł u l u b d r o b n o r o z p y l o n e j cieczy. P o n a d t o , dzięki dużej r e a k t y w n o ś c i t y c h o d c z y n n i k ó w z d a r z a się, ż e p o zmieszaniu ich z i n n y m i s u b s t a n c j a m i , w t y m r ó w n i e ż z w o d ą , wy dzielają się z n a c z n e ilości ciepła, co p r o w a d z i d o rozpylenia i r o z p r y s k a n i a żrących i być m o ż e t o k s y c z n y c h m i e s z a n i n ; niekiedy n a s t ę p u j e p r z y t y m p o ż a r l u b w y b u c h . Stosując te związki w p r a c y d o ś w i a d c z a l n e j należy więc n a k ł a d a ć odzież ochronną, łącznie z r ę k a w i c a m i . A b s o l u t n i e k o n i e c z n e jest zabezpieczenie oczu o k u l a r a m i o c h r o n n y m i l u b lepiej g o g l a m i a l b o d a s z k i e m . Jeżeli p r z e w i d u j e się n a r a ż e n i e d r ó g o d d e c h o w y c h n a działanie r e a k t y w n y c h o p a r ó w l u b p y ł ó w , t o wszelkie c z y n n o ś c i należy prze p r o w a d z i ć p o d wyciągiem. D o d a t k o w e zabezpieczenie stanowi m a s k a przeciwgazową, lub szczelna m a s k a p r z e c i w p y ł o w a . G d y ż r ą c a ciecz l u b c i a ł o s t a ł e p a d n i e n a s k ó r ę , t r z e b a n a t y c h m i a s t u m y ć ją wielo k r o t n i e w o d ą ; w p r z y p a d k u pryśnięcia w oczy liczy się k a ż d a s e k u n d a . K a ż d ą ilość rozlanej żrącej cieczy t r z e b a bezzwłocznie z l i k w i d o w a ć , najlepiej za p o m o c ą piasku. Z a l a n i e w o d ą cieczy rozlanej n a p o d ł o d z e l u b stole n i e zawsze jest w s k a z a n e , gdyż p r o w a d z i t o d o rozprzestrzenienia żrącego związku i d o w p r o w a d z e n i a g o w szczeliny i p o m i ę d z y deski p o d ł o g i . G d y została r o z l a n a większa ilość żrącej cieczy i g d y s p o w o d o w a ł o t o wydzielanie się s z k o d l i w y c h o p a r ó w , ciecz należy u p r z ą t n ą ć w p e ł n y m o c h r o n n y m u b r a n i u włączając w t o a p a r a t d o o d d y c h a n i a . N i e k t ó r e r e a k t y w n e o d c z y n n i k i n i e o r g a n i c z n e i ich niebezpieczne własności w y m i e n i o n o p o n i ż e j . Z a z n a c z o n o p r z y t y m g w i a z d k a m i t e odczynniki, k t ó r y c h p a r y są szcze gólnie żrące, d r a ż n i ą c e i / l u b t o k s y c z n e , o r a z w p r z y p a d k u ciał s t a ł y c h — o d c z y n n i k i p o d o b n i e niebezpieczne w p o s t a c i r o z p y l o n e j . Z o d c z y n n i k a m i t y m i m o ż n a p r a c o w a ć tylko p o d wyciągiem, Więcej d a n y c h d o t y c z ą c y c h własności wielu z t y c h z w i ą z k ó w p o d a n o w p . 11,2. S z c z e g ó ł o w e i n f o r m a c j e o niebezpiecznych w ł a s n o ś c i a c h i n d y w i d u a l n y c h o d c z y n n i k ó w m o ż n a u z y s k a ć w o b s z e r n y c h m o n o g r a f i a c h n a ten t e m a t [1-5]. /. Mocne kwasy. W s z y s t k i e w y m i e n i o n e k w a s y reagują g w a ł t o w n i e z z a s a d a m i i większość z nich wydziela b a r d z o s z k o d l i w e o p a r y . *Kwas b r o m o w o d o r o w y i bromowodópi * K w a s solny i c h l o r o w o d ó r . * K w a s f l u o r o w o d o r o w y i f l u o r o w o d ó r ; o b y d w a t e związki ł a t w o reagują z e szkłem i s z y b k o r o z k ł a d a j ą t k a n k ę organiczną. P r z y p r a c y z n i m i należy n a k ł a d a ć n o w e cien kie g u m o w e l u b p l a s t y k o w e r ę k a w i c z k i , p o u p r z e d n i m s p r a w d z e n i u , czy nie m a j ą o n e szczelin. O p a r z e n i a s k ó r y w y m a g a j ą n a t y c h m i a s t o w e j p o m o c y lekarza-specjalisty. * K w a s a z o t o w y (stężony i d y m i ą c y ) . * K w a s n a d c h l o r o w y (niebezpieczeństwo w y b u c h u p . Ti.4). K w a s s i a r k o w y (stężony i oleum). P o d c z a s m i e s z a n i a k w a s u s i a r k o w e g o z w o d ą t r z e b a z a c h o w a ć d u ż ą o s t r o ż n o ś ć ; k w a s należy wlewać d o z i m n e j w o d y c i e n k i m stru m i e n i e m , a b y zapobiec p r y s k a n i u i r o z p y l a n i u się k w a s u . M i e s z a n i n a c h r o m o w a stoso w a n a d o m y c i a n a c z y ń w y k a z u j e żrące własności k w a s u s i a r k o w e g o , t a k j a k i g r o ż ą c e niebezpieczeństwem, silnie utleniające własności k w a s u c h r o m o w e g o . * K w a s c h l o r o s u l f o n o w y ; jest t o ciecz silnie ż r ą c a i g w a ł t o w n i e r e a g u j ą c a z wodą. 2. Mocne zasady. T l e n e k w a p n i a , w o d o r o t l e n e k p o t a s u i w o d o r o t l e n e k sodu rea gują g w a ł t o w n i e z k w a s a m i ; p r z y ich zetknięciu się z w o d ą wydziela się ciepło. Z a s a d y te działają silnie ż r ą c o n a s k ó r ę , a zwłaszcza n a t k a n k ę r o g ó w k i oka. * A m o n i a k (jako g a z i j a k o s t ę ż o n y r o z t w ó r w o d n y , d^ 0,880). S t ę ż o n e r o z t w o r y h y d r a z y n y (i soli h y d r a z y n y ) ; * p a r y h y d r a z y n y są szkodliwe.
* A m t d e k sodu. Z w i ą z e k ten o t r z y m u j e się z w y k l e w p o s t a c i g r a n u l e k , k t ó r e g w a ł t o w n i e reagują z w o d ą ; d o k ł a d n i e r o z d r o b n i o n y a m i d e k m a d z i a ł a n i e d r a ż n i ą c e i żrące. A m i d k u d ł u g o stojącego i p o k r y t e g o w a r s t w ą t l e n k u n i e n a l e ż y r o z d r a b n i a ć w celu w y k o r z y s t a n i a d o reakcji, lecz t r z e b a g o zniszczyć [p. B,4(ii)]. 3. Chlorowce. W s z y s t k i e c h l o r o w c e są t o k s y c z n e i żrące. N a l e ż y b a r d z o u w a ż a ć p o d c z a s pracy z fluorem, k t ó r y g w a ł t o w n i e r e a g u j e z w i e l o m a r ó ż n o r o d n y m i s u b s t a n cjami. Związki m i ę d z y c h l o r o w c o w e są r ó w n i e ż b a r d z o r e a k t y w n e . 4. Reaktywne halogenki Wszystkie w y m i e n i o n e niżej h a l o g e n k i w y k a z u j ą d u ż ą r e a k t y w n o ś ć , zwłaszcza w o b e c w o d y . A m p u ł k i z ciekłymi h a l o g e n k a m i należy otwierać p o d wyciągiem p o u p r z e d n i m s c h ł o d z e n i u , z a c h o w u j ą c ś r o d k i ostrożności w y m i e n i o n e w p . A,4(ix). ^ T r ó j c h l o r e k b o r u ; * t r ó j b r o m e k , *trójchlorek i *pięciochlorek fosforu; *ezterochlor e k k r z e m u . * C h l o r e k glinu i ^czterochlorek t y t a n u są m n i e j r e a k t y w n e . 5. Trójtlenek chromu, chromiany i dwuchromiany. Pyl każdego z wymienionych z w i ą z k ó w m a własności żrące; szczególnie niebezpieczny jest pył c h r o m i a n ó w r o z p u s z c z a l n y c h w w o d z i e , p o n i e w a ż r o z p u s z c z a się w p ł y n i e u s t r o j o w y m w y d z i e l a n y m p r z e z ś l u z ó w k ę nosa i p r z e z g r u c z o ł y p o t o w e . D . Niebezpieczeństwo związane z pracą z substancjami toksycznymi. W i e l e z w i ą z k ó w s t o s o w a n y c h w l a b o r a t o r i a c h c h e m i i organicznej m a własności t r u j ą c e (związki „tok syczne"). W zasadzie, p r a w i e wszystkie substancje c h e m i c z n e są w p e w n y m s t o p n i u t o k s y c z n e i przyswojenie sobie b e z p i e c z n e g o i u w a ż n e g o s p o s o b u p r a c y zapobiegają cego w p r o w a d z a n i u o b c y c h substancji d o o r g a n i z m u m a d u ż e znaczenie i p o w i n n o stać się d r u g ą n a t u r ą k a ż d e g o c h e m i k a . S u b s t a n c j e t o k s y c z n e m o g ą p r z e d o s t a ć się d o orga n i z m u w następujący s p o s ó b : a. Ustnie (do przewodu pokarmowego). T e n sposób w p r o w a d z e n i a substancji tok sycznej d o o r g a n i z m u jest raczej rzadkością, lecz m o ż e się t o z d a r z y ć n a skutek p r z y p a d k o w e g o zanieczyszczenia p o k a r m u , n a p o j u l u b p a p i e r o s a , b ą d ź t e ż w w y n i k u nie właściwego p o s ł u ż e n i a się ustną pipetą. W s k a z a n e jest więc, a b y p o d c z a s p r a c y w l a b o ratorium nie spożywać posiłków ani napojów i nie palić papierosów. Zwyczaj przecho w y w a n i a butelek z m l e k i e m l u b p i w a w l o d ó w k a c h l a b o r a t o r y j n y c h należy w y t ę p i ć . C h e m i k opuszczając l a b o r a t o r i u m o r a z p r z e d przystąpieniem d o posiłku p o w i n i e n b a r d z o s t a r a n n i e u m y ć ręce. P o z a t y m , p o w i n i e n u n i k a ć u s t n e g o n a p e ł n i a n i a pipet, lecz p o s ł u g i w a ć się g r u s z k a m i g u m o w y m i l u b n a p e ł n i a c z a m i p i p e t t y p u t ł o k a , k t ó r e są d o nabycia. W a r t o d o d a ć , że p a l e n i e p a p i e r o s ó w w l a b o r a t o r i u m grozi n i e t y l k o d o u s t n y m w p r o w a d z e n i e m substancji t o k s y c z n e j . P a r y wielu l o t n y c h substancji t w o r z ą t o k s y c z n e p r o d u k t y pirolizy, gdy wciąga się je p r z e z p a l ą c y się p a p i e r o s l u b fajkę (np. c z t e r o c h l o r e k węgla t w o r z y fosgen), c o s t a n o w i d o d a t k o w e zagrożenie. b. Poprzez drogi oddechowe (wprowadzenie do płuc). J e s t t o p o w s z e c h n y sposób p r z e n i k a n i a d o o r g a n i z m u substancji t o k s y c z n y c h , w c h ł a n i a n y c h w p o s t a c i g a z ó w , p a r , p y ł ó w i d r o b n o r o z p y l o n y c h cieczy. Wszystkie czynności z t o k s y c z n y m i d r o b n o sprosz k o w a n y m i s u b s t a n c j a m i stałymi, l o t n y m i cieczami o r a z g a z a m i należy p r z e p r o w a d z a ć p o d s p r a w n i e d z i a ł a j ą c y m wyciągiem. Z w y c z a j w ą c h a n i a substancji w celu identyfikacji t r z e b a p r a k t y k o w a ć z ostrożnością. c. Bezpośrednio poprzez skórę (wprowadzenie do krwioobiegu). Jest to r ó w n i e ż p o w s z e c h n y s p o s ó b p r z e n i k a n i a d o o r g a n i z m u substancji t o k s y c z n y c h , z a r ó w n o cieczy, j a k i ciał stałych o r a z g a z ó w . N i e b e z p i e c z e ń s t w o t o m o ż n a zmniejszyć n a k ł a d a j ą c gu m o w e lub p l a s t y k o w e r ę k a w i c z k i o p r ó c z z w y k l e n o s z o n e g o b i a ł e g o f a r t u c h a . J e d n a k p o m i m o tych zabezpieczeń n i e z b ę d n a jest czystość i u w a g a p o d c z a s p r a c y . R ę k a w i c e o c h r o n n e często przepuszczają r o z p u s z c z a l n i k i i ł a t w o ulegają u s z k o d z e n i u ; należy więc c z ę s t o je s p r a w d z a ć i w r a z i e p o t r z e b y w y m i e n i a ć . W p r z y p a d k u zanieczyszczenia s k ó r y substancją t o k s y c z n ą należy ją z m y ć wieloG w i a z d k ą o z n a c z o n o z w i ą z k i , k t ó r y c h pary l u b p y ł y s ą s z c z e g ó l n i e zrq.ce. d i a i n i a c e i / l u b
tcksyczne.
k r o t n i e zimną, wodą, w r a z i e p o t r z e b y z niewielką ilością mydlą. Z m y w a n i e substancji r o z p u s z c z a l n i k i e m n i e jest w s k a z a n e , g d y ż m o ż e on przyspieszyć w c h ł a n i a n i e toksycz n e g o związku przez s k ó r ę . P o w t a r z a j ą c y się s t a l e k o n t a k t r o z p u s z c z a l n i k ó w i wielu i n n y c h o d c z y n n i k ó w ze s k ó r ą m o ż e d o p r o w a d z i ć d o schorzenia z w a n e g o zapaleniem s k ó r y przejawiającego się n i e ł a d n y m jej w y g l ą d e m i p o d r a ż n i e n i e m . S c h o r z e n i e to często jest t r u d n o wyleczyć, a p o n a d t o z d a r z a się, ż e p o z o s t a j e p o n i m u c z u l e n i e n a d z i a ł a n i e o d c z y n n i k ó w . T o k s y c z n y w p ł y w związku c h e m i c z n e g o n a o r g a n i z m określa się a l b o j a k o ostry ( n a t y c h m i a s t o w y ) , a l b o j a k o p r z e w l e k ł y ( d ł u g o t e r m i n o w y ) . Ostry w p ł y w , w y k a z y w a n y n p . p r z e z silne i d o b r z e z n a n e trucizny, t a k i e jak c y j a n o w o d ó r i chlor, p r z e j a w i a się n a t y c h m i a s t i jest należycie d o c e n i a n y przez większość c h e m i k ó w . W związku z t y m c h e m i c y wystrzegają się n a ogół n a r a ż e n i a n a jego działanie. J e d n a k wiele o d c z y n n i k ó w w y w i e r a przewlekły w p ł y w t o k s y c z n y , k t ó r y m o ż e się u j a w n i ć p o d ł u g i m okresie w c h ł a n i a n i a małych ilości t y c h o d c z y n n i k ó w . T o u t a j o n e z a t r u w a n i e jest t r u d n o stwier dzić (a więc i t r u d n o g o u n i k n ą ć ) , p o n i e w a ż jego s k u t k i m o g ą się o b j a w i ć p o miesią cach, a n a w e t latach p r a c y z t o k s y c z n y m o d c z y n n i k i e m l u b nawet d ł u g o p o z a p r z e s t a n i u tej p r a c y . Przewlekłe z a t r u c i a m o g ą r ó w n i e ż w y w o ł y w a ć o b j a w y , k t ó r y c h p r z y c z y n ę n i e ł a t w o r o z p o z n a ć , jak n p . bezsenność, r o z d r a ż n i e n i e , z a n i k p a m i ę c i o r a z i n n e m n i e j szej w a g i n i e d o m a g a n i a . N a l e ż y j e d n a k podkreślić, że k o ń c o w y efekt przewlekłego z a t r u c i a m o ż e być b a r d z o p o w a ż n y i że m o ż e o n o d o p r o w a d z i ć d o p r z e d w c z e s n e j śmierci. C h e m i k p o w i n i e n więc d o k ł a d a ć wszelkich s t a r a ń , a b y z a b e z p i e c z y ć się p r z e d możliwością z a t r u w a n i a , i s t a r a n n i e u n i k a ć w d y c h a n i a wszystkich p a r i p y ł ó w o r a z k o n t a k t u cieczy i substancji stałych ze s k ó r ą ) . P o w i n i e n on k i e r o w a ć się zasadą, że każdą substancję należy t r a k t o w a ć j a k o p o t e n c j a l n i e szkodliwą, d o p ó k i nie u z y s k a się d o w o d u , że n i e m a ona własności t o k s y c z n y c h . Z w i ą z k i o o s t r y m działaniu toksycz n y m > s t o s o w a n e w l a b o r a t o r i a c h o r g a n i c z n y c h p o d a n o w p. / i 2, a związki w y w o ł u jące szczególnie g r o ź n e z a t r u c i a przewlekłe — w p . 4 i 5. S u b s t a n c j e o z n a c z o n e literą C m a j ą r ó w n i e ż własności r a k o t w ó r c z e (p. D . 5 poniżej). 1
2
W celu u z y s k a n i a s z c z e g ó ł o w y c h i n f o r m a c j i n a t e m a t toksyczności i n d y w i d u a l n y c h z w i ą z k ó w m o ż n a s k o r z y s t a ć z m o n o g r a f i i w y m i e n i o n y c h na k o ń c u r o z d z i a ł u [7—10]. 1. Silnie toksyczne substancje stale. W y m i e n i o n e niżej związki m o g ą n a w e t w m a łych ilościach s p o w o d o w a ć p o w a ż n ą c h o r o b ę l u b zgon. N a l e ż y więc o p e r o w a ć n i m i b a r d z o ostrożnie, t a k a b y ustrzec się przed w d y c h a n i e m pyłu związku l u b w c h ł o n i ę c i e m g o p o p r z e z skórę, j a k r ó w n i e ż p r z e d oczywiście bardziej niebezpiecznym w p r o w a d z e niem go do przewodu pokarmowego. Związki arsenu Cyjanki n i e o r g a n i c z n e Z w i ą z k i rtęci, z w ł a s z c z a a l k i l o r t ę c i o w e C z t e r o t l e u e k o s m u (trujące p a r y )
NDS mg'nr' 0,5 (w p r z e l i c z e n i u n a A s i 5 ( w p r z e l i c z e n i u na C N ) 0,01 0,002
K w a s s z c z a w i o w y (oraz jego sole) Selen i z w i ą z k i selenu Sole talu Pięciotlenek wanadu
1 0 , 2 (w p r z e l i c z e n i u na Se) 0,1 0,5
2. Niebezpiecznie toksyczne gazy. W s z y s t k i e czynności związane z użyciem l u b w y t w a r z a n i e m tych z w i ą z k ó w muszą b y ć w y k o n y w a n e p o d s p r a w n i e działającym wycią giem. W większości p r z y p a d k ó w należy się wystrzegać k o n t a k t u ze skórą, T r o j f l u o r e k boru Tlenek węgla
cwoi
NDS 1 #T
ppm
i
*> D o r e j e s t r o w a n i a s t ę ż e n i a r ó ż n e g o r o d z a j u t o k s y c z n y c h o p a r ó w w a t m o s f e r z e służą n i e d r o g i e p r z e n o ś n e d e t e k t o r y p r o d u k o w a n e przez f i r m y D r a e g e r N o r m a l a i r Ltd l u b P i t i n a n I n s t r u m e n t s . W s k a z ó w k ą n i e b e z p i e c z e ń s t w a z w i ą z a n e g o z w c h ł a n i a n i e m z w i ą z k u t o k s y c z n e g o w p o s t a c i pary lub p y ł u jest „ n i e p r z e k r a c z a l n a w a r t o ś ć g r a n i c z n a " (ang. X L V ) w y r a ż a n a j a k o c z ę ś ć n a m i l i o n ( p p m ) lub w m i l i g r a m a c h na m e t r s z e ś c i e n n y (ms-m"*). W y r a ż a o n a m a k s y m a l n e s t ę ż e n i e d o p u s z c z a l n e w w a r u n k a c h c o d z i e n n e j p r a c y , k t ó r e n i e w y w o ł u j e jeszcze s z k o d l i w y c h z m i a n u s t r o j o w y c h u w i ę k s z o ś c i c h m i k ó w . O b e c n i e p o l e c a n e w a r t o ś c i T L V z o s t a ł y o p u b l i k o w a n e [ U ] , O d p o w i e d n i k i e m p o l s k i m są w a r t o ś c i N D S ( n a j w y ż s z e d o p u s z c z a l n e s t ę ż e u i e ; przyp. tłum.).
Dicyjan Diazomctan, C Fluor Cyjanowodór Fluorowodór Siarkowodór D w u t l e n e k azotu i chlorek nitrozyiu Ozon Fosgcn Fosforiak
10 0,2 0,1 10 3 10 5 0,1
^
0,3
3. Niebezpiecznie toksyczne i silnie drażniące ciecze. W y m i e n i o n e związki działają silnie toksycznie w postaci p a r ; szkodliwy jest r ó w n i e ż ich k o n t a k t ze skórą. W c h ł a n i a n e w m a ł y c h ilościach p r z e z dłuższy czas m o g ą w y w o ł a ć p r z e w l e k ł e zatrucia, P a r y wielu tych z w i ą z k ó w działają silnie d r a ż n i ą c o , zwłaszcza n a u k ł a d o d d e c h o w y i oczy. C h l o r e k acetylu Aldehyd akrylowy (akroleina) Cyjanki a l k i l o w e (i a r y k i w e ) A l k o h o l allilowy C h l o r e k allilu Benzen C B r o m e k (i c h l o r e k ) b e n z y l u T r ó j b r o m e k (i t r ó j c h l o r e k ) b o r u Brom Bromometan (bromek metylu) Dwusiarczek węgla 2 - C h l o r o e t a n o l ( c h l o r o h y d r yn a e t y l e n o w a ) Chlorek 3-chloropropionylu Aldehyd krotonowy Diketen S i a r c z a n d i m e t y l o w y , C (i siarczan d i e t y l o w y ) Kwas fluoroborowy Kwas fluorowodorowy Izocyjano metan (izocyjanek metylu) Karbonylek niklu. C Chlorek oksalilu Pentachloroetan Tetrabromoetan Tetrachloroetan Tri mety loch) o ro s i l a n
N D S ppm — Q»l 5— % 3 4$ 'V £ JjłJC ŁŚ 3HJ | T * %• — 1 —• 5 0,02 0,00.1 r^i
~
<
-
.
<
-
•
I '-5 —>
4. Inne substancje szkodliwe. N a s t ę p u j ą c e związki l u b g r u p y z w i ą z k ó w wywierają n a o g ó ł szkodliwe działanie, g d y w d y c h a się j e j a k o p a r y l u b pyły l u b g d y są w c h ł a n i a n e p o p r z e z s k ó r ę , b ą d ź też gdy przenikają d o o r g a n i z m u o b y d w i e m a d r o g a m i . N i e k t ó r e z nich m a j ą r ó w n i e ż własności żrące. K a ż d y z tych z w i ą z k ó w w c h ł a n i a n y w m a łych ilościach p r z e z dłuższy czas m o ż e się o k a z a ć szkodliwy. (i) Wiele prostych bromków i chlorków alkilowych oraz polichlorowcopochodne m e t a n u i etanu, łącznie z n i e k t ó r y m i p o p u l a r n y m i r o z p u s z c z a l n i k a m i . W s z y s t k i e związki należące d o tej g r u p y należy t r a k t o w a ć j a k o p o t e n c j a l n i e szkodliwe. P o z a z w i ą z k a m i w y m i e n i o n y m i j u ż w p . D , 5 d o bardziej niebezpiecznych należą: Bromoetan (bromek etylu) Bromofomi 3-Bromopropyn (bromek propargilu) Czterochlorek wenta Chloroform Dichlorometan 1,2-Dibromoetan (bromek etylenu) 1,2-Dichloroetan (chlorek etylenu) Jodonteian, C (jodek metylu)
NDS ppm 200 0,5 — 10 10 200 20 50 5
(ii) Aromatyczne i alifatyczne aminy. P a r y p r o s t y c h a m i n alifatycznych, pierwszo-, d r u g o - i t r z e c i o r z ę d o w y c h są t o k s y c z n e . P r z y k ł a d a m i są: d i i z o p r o p y l o a m i n a ( N D S 5 p p m ) , d i m e t y l o a m i n a ( N D S 10 p p m ) , e t y l o a m i n a ( N D S 10 p p m ) i t r i e t y l o a m i n a ( N D S 25 p p m ) . B a r d z o s z k o d l i w e d z i a ł a n i e w y k a z u j e r ó w n i e ż wiele a m i n a r o m a t y c z n y c h , p r z e n i k a jących do organizmu w postaci par podczas oddychania albo wskutek wchłaniania p r z e z skórę. Poniżej p o d a n o p r z y k ł a d y t o k s y c z n y c h a m i n a r o m a t y c z n y c h , lecz w zai) N i e b e z p i e c z n y p r z e w l e k ł y w p ł y w t o k s y c z n y ( s t r . 2 0 ) .
sadzie wszystkie a m i n y a r o m a t y c z n e łącznie z alkoksy-, c h l o r o w c o - i n i t r o a m i n a m i należy t r a k t o w a ć j a k o p o t e n c j a l n i e szkodliwe. P o n a d t o s t w i e r d z o n o , ż e wiele a m i n a r o m a t y c z n y c h w y k a z u j e silne d z i a ł a n i e r a k o t w ó r c z e (p. D , 5 i poniżej) i s t o s o w a n i e n i e k t ó r y c h z n i c h jest u s t a w o w o z a b r o n i o n e . Anilina Anizydyny C h l o r o ani liny Chloronitroaniliny N,N-DietyloaniIina N,N-Dimetyloani!ina N-Etyloanilina N - M e tyło ani li na p-Nitroanilina (i izomery) / • - F e n y l e n o di a m i n a (i i z o m e r y ) o - T o l u i d y n a (i i z o m e r y ) KsyUdyny
NDS 5 ppm 0,5 m g - n r * — —<.— 5 ppm — 2 ppm 1 ppm 0,1 m g - m ' 5 ppm 5 ppm
(iii) Fenole i aromatyczne związki nitrowe. P o d o b n i e j a k a r o m a t y c z n e a m i n y , wiele fenoli i a r o m a t y c z n y c h z w i ą z k ó w n i t r o w y c h w y k a z u j e własności t o k s y c z n e . Z w i ą z k i te działają szkodliwie w p o s t a c i p a r , są ł a t w o w c h ł a n i a n e p r z e z s k o r e i, c o szczególnie o d n o s i się d o fenoli, mają własności żrące. Z e wszystkimi fenolami i a r o m a t y c z n y m i z w i ą z k a m i n i t r o w y m i n a l e ż y więc o b c h o d z i ć się ostrożnie, p r z y j m u j ą c , ż e mają o n e p o d o b n e własności j a k w y m i e n i o n e niżej. Fenol Krezole Pirokatechina i rezorcyna Cblorofenole i dichlorofenole Nitrobenzen p-Nitro t o l u e n ( i i z o m e r y ) m-Dinitrobenzen (i i z o m e r y ) 2 , 4 - D i n i t r o t o l u e n (i i z o m e r y ) p-Chloro n i t r o b e n z e n (i i z o m e r y ) Dichloronitrobenzeny Nitrofenole Dinitrofenole i dinitrokrezole Kwas pikrynowy
NDS 5 ppm 5 ppm —: — 1 ppm 5 ppm 1 mg-in 1,5 m g - n r 1 mg-nr* — — 0,2 m a w 0,1 m g - n r ' - 5
3
1
5. Substancje rakotwórcze. W y k a z a n o , ż e szereg związków o r g a n i c z n y c h w y w o ł u j e g u z y n o w o t w o r o w e u ludzi, j a k k o l w i e k c h o r o b a t a m o ż e p o z o s t a ć n i e w y k r y t a p r z e z wiele lat. W Wielkiej B r y t a n i i [12] o r a z w U S A u s t a w o w o z a b r o n i o n o w y t w a r z a n i a i s t o s o w a n i a n i e k t ó r y c h związków o t e g o r o d z a j u szkodliwych w ł a s n o ś c i a c h . J e d n a k w czasie pisania t e g o p o d r ę c z n i k a u k a z a ł o się zezwolenie n a i c h s t o s o w a n i e w l a b o r a toriach akademickich i badawczych. O p r ó c z z w i ą z k ó w , o k t ó r y c h w i a d o m o , ż e w y w o ł u j ą r a k a u ludzi, z a r e j e s t r o w a n o szereg z w i ą z k ó w d z i a ł a j ą c y c h r a k o t w ó r c z o na d o ś w i a d c z a l n e zwierzęta i należy p r z y p u s z c z a ć , że są o n e a k t y w n e r ó w n i e ż w s t o s u n k u d o ludzi. P o d c z a s p r a c y z substancją o s t w i e r d z o n y c h l u b p r z y p u s z c z a l n y c h w ł a s n o ś c i a c h r a k o t w ó r c z y c h należy d o ł o ż y ć wszelkich s t a r a ń , a b y u n i k n ą ć w c h ł a n i a n i a j e j p a r i m o ż liwości zanieczyszczenia nią skóry. W s z y s t k i e m a n i p u l a c j e tą substancją należy w y k o n a ć p o d wyciągiem m a j ą c n a r ę k a c h o c h r o n n e rękawiczki. Butelki i a m p u ł k i z s u b s t a n c j a m i r a k o t w ó r c z y m i m u s z ą b y ć należycie o p a t r z o n e etykietami z o d p o w i e d n i m ostrzeżeniem. Z a p a s o w e ilości p o w i n n y b y ć p r z e c h o w y w a n e w z a m y k a n y m n a k l u c z p o j e m n i k u , naj lepiej p o d wyciągiem. (i) Aromatyczne aminy i ich pochodne. Wszystkie związki należące d o tej g r u p y należy t r a k t o w a ć j a k o p o t e n c j a l n i e r a k o t w ó r c z e i j a k o g r u p a s t a n o w i ą o n e p r a w d o p o d o b n i e największe niebezpieczeństwo d l a c h e m i k a o r g a n i k a . N a w e t niewielka ekspo zycja (być m o ż e , ż e n a w e t j e d n o r a z o w a ) n a działanie t e g o t y p u związku m o ż e zainicjo wać tworzenie się g u z a [14]. N a s t ę p u j ą c e a m i n y i ich sole wykazują szczególnie silne d z i a ł a n i e r a k o t w ó r c z e i s t o s o w a n i e k a ż d e j z w y m i e n i o n y c h a m i n jest u s t a w o w o z a b r o n i o n e a l b o w Wielkiej B r y t a n i i , a l b o w U S A b ą d ź też w o b u t y c h k r a j a c h . 2-Acetyloaminofłuoren 4-Aminobifenyl (i 4-nitrobifenyl)
Auramina i Magenta 4,4'-DiaminobifeQyI ( b e n z y d y n a ) 4 , 4 ' - D i a m i n o - 3,3' -dichlor obif enyl 4,4'-Diamino-3,3'-dimetyIobifenyl (o-tolidyna) 4,4'-Diamino-3,3'-dimetoksybifenyl (odianizydyna) D i m e t y l o a m i n o a z o b e n z e n („żółcień m a s ł o w a " ) 2-Naftyloamina 1-Naftyloamina 4 - A m i n o s t i l b e n i o - a m i n o a z o t o l u e n wywierają silne działanie r a k o t w ó r c z e , lecz n i e są dotychczas ustawowo zabronione. (ii) Związki N-nitrozowe. Wszystkie nitrozoaminy [ R ' - N ( N O ) - R ] i nitrozoamidy [ R ' * N ( N O ) C O - R ] należy t r a k t o w a ć j a k o związki potencjalnie silnie r a k o t w ó r c z e , gdyż — j a k s t w i e r d z o n o — większość t e g o r o d z a j u związków w y k a z u j e d u ż ą a k t y w n o ś ć w o b e c zwierząt doświadczalnych. D o częściej s p o t y k a n y c h w l a b o r a t o r i a c h należą: N-metylo-N-nitrozoanilina N-metylo-N-nitrozomocznik > N-metylo-N-nitrozouretan > N-nitrozodimetyloamina (ustawowo zabroniona) N-nitrozopiperydyna (iii) Odczynniki alkilujące. A z i r y d y n a (i n i e k t ó r e jej p o c h o d n e ) E t e r bis(chlorometylowy) Eter c h l o r o m etyl o w o m etyl owy Diazometan S i a r c z a n dimetylu J o d e k metylu Iperyty azotowe ER-N(CH -CH2C1) ] ^-Propiolakton (ustawowo zabroniony) (iv) Policykliczne węglowodory aromatyczne. Benzo[a]piren D i b enzo [a,h] a n t r a c e n Dibenzo[c,g]karbazol 7,12-Dimetylobenzo[a]antracen (v) Związki zawierające siarkę. T i o a c e t a m i d (był on p o l e c a n y j a k o ź r ó d ł o s i a r k o w o d o r u ) . Tiomocznik (vi) Pył azbestowy. W d y c h a n i e pyłu lub w ł ó k i e n azbestu m o ż e w y w o ł a ć c h o r o b ę p ł u c z w a n ą „azbestozą", p i e r w o t n i e przejawiającą się osłabieniem, k t ó r a w o s t a t n i m e t a p i e p r z e c h o d z i często w r a k a p ł u c . P r z e m y s ł o w e z a s t o s o w a n i e azbestu jest w Wielkiej Brytanii u s t a w o w o z a b r o n i o n e [15 i 16], j e d n a k p o s ł u g i w a n i e się a z b e s t e m j a k o m a t e r i a ł e m izolującym w z w y k ł y c h p r a c a c h l a b o r a t o r y j n y c h stanowi n i e z n a c z n e zagrożenie, jeżeli są spełniane następujące w a r u n k i : r
1
3
2
a. Azbest s t o s o w a n y d o izolacji i d o w y k ł a d a n i a u c h w y t ó w d o a p a r a t u r y powinien b y ć najlepszej jakości, tzn. p o w i n i e n t o być azbest biały o długich w ł ó k n a c h ( „ c h r y z o tyl"). P o z a t y m powinien być w d o b r y m stanie, gdyż azbest o zniszczonej p o w i e r z c h n i m o ż e być ź r ó d ł e m pyłu a z b e s t o w e g o . Najlepiej jest s c e m e n t o w a ć p o w i e r z c h n i ę azbestu za p o m o c ą o d p o r n e g o n a w y s o k i e t e m p e r a t u r y lakieru l u b p o k o s t u . Stosując w celu izolacji m i ę k k i e w y r o b y a z b e s t o w e , t a k i e j a k s z n u r l u b t a ś m a ( n p . d o owinięcia k o l u m n y destylacyjnej), należy z r o b i ć t r w a ł ą o k ł a d z i n ę i s c e m e n t o w a ć ją, j a k już p o d a n o . I n n e m i ę k k i e w y r o b y a z b e s t o w e , j a k k o c e p r z e c i w p o ż a r o w e i rękawice o c h r o n n e , m o ż n a zastąpić w y r o b a m i z w ł ó k n a szklanego b ę d ą c y m i ostatnio d o n a b y c i a . '? Z w i ą z k i w y j ś c i o w e d o o t r z y m y w a n i a d i a z o m e t a n u . Z a m i a s t k w a s u N - m e t y l o - N - n i TRU7O-/Moliieno s u l f o n o w e g o ( p . 11,2.19)
4
Preparatyka
or.eaniczna
tych związków
poleca
się s t o s o w a n i e
amidu
b. Wszelkie czynności polegające n a cięciu, r o z d r a b n i a n i u l u b m e c h a n i c z n e j o b r ó b c e a z b e s t u należy w y k o n y w a ć w m a s c e p r z e c i w p y ł o w e j w d o b r z e w e n t y l o w a n y m miejscu; najlepiej, gdy azbest jest wilgotny, g d y ż zmniejsza t o u n o s z e n i e się p y ł u w p o w i e t r z u . N a g r o m a d z o n y pył trzeba z e b r a ć za p o m o c ą p o m p y ssącej i umieścić g o w p l a s t y k o w y m woreczku. 6. Substancje szkodliwe wskutek kumulacji w organizmie. (i) Benzen ( N D S 10 p p m ) . B e n z e n w c h ł a n i a n y w p o s t a c i p a r k u m u l u j e się w orga n i z m i e i w y w i e r a p r z e w l e k ł y w p ł y w t o k s y c z n y p r o w a d z ą c y do silnej a n e m i i i n i e k i e d y d o leukemii. T y l k o niewielu ludzi w y c z u w a p a r y benzenu w stężeniu m n i e j s z y m niż 75 p p m (tzn. znacznie p r z e k r a c z a j ą c y m w a r t o ś ć N D S ) . Jeżeli więc w y c z u w a się z a p a c h b e n z e n u , t o jest t o r ó w n o z n a c z n e z w d y c h a n i e m go w szkodliwych ilościach. Powszech n e s t o s o w a n i e benzenu j a k o r o z p u s z c z a l n i k a należy ograniczyć, g d y ż p r a w i e w k a ż d y m p r z y p a d k u m o ż n a go zastąpić m n i e j l o t n y m i mniej t o k s y c z n y m t o l u e n e m ( N D S 100 p p m ) . (ii) Związki ołowiu. Są t o silne trucizny k u m u l u j ą c e się w o r g a n i z m i e i należy się w y s t r z e g a ć w p r o w a d z a n i a ich do p r z e w o d u p o k a r m o w e g o nawet w m a ł y c h ilościach. O r g a n i c z n e związki ołowiu (np. t e t r a e t y l o o ł ó w ) są lotne, m o g ą więc p r z e n i k a ć d o ustroju w p o s t a c i w d y c h a n y c h p a r . N a l e ż y tego u n i k a ć , j a k r ó w n i e ż wystrzegać się w c h ł a n i a n i a tych związków p r z e z skórę, c o t a k ż e grozi niebezpieczeństwem. (iii) Rtęć i związki rtęci. Są t o substancje r ó ż n i ą c e się z n a c z n i e s t o p n i e m toksycz ności. N a ogół, sole rtęci(U) są bardziej t o k s y c z n e niż sole rtęci(I). Ciekłe o r g a n i c z n e związki rtęci p r z e n i k a j ą c e d o o r g a n i z m u p o p r z e z drogi o d d e c h o w e i p o p r z e z s k ó r ę są często bardziej t r u j ą c e i niebezpieczne n i ż stałe o r g a n i c z n e związki rtęci. J e d n a k , ze wszystkimi z w i ą z k a m i rtęci trzeba o b c h o d z i ć się ostrożnie i u n i k a ć d ł u g o t r w a ł e g o n a r a ż a n i a się n a ich działanie. R t ę ć e l e m e n t a r n a p r z e c h o d z i ł a t w o w s t a n p a r y , k t ó r a k u m u l u j e się w o r g a n i z m i e w y w o ł u j ą c g r o ź n e p r z e w l e k ł e z a t r u c i a >. A b y n i e dopuścić d o p a r o w a n i a , p o w i e r z c h n i ę rtęci należy zawsze p o k r y w a ć w a r s t w ą w o d y . Wszystkie m a n i p u l a c j e z rtęcią t r z e b a wy k o n y w a ć p o d wyciągiem i p o n a d tacą służącą d o z e b r a n i a rtęci w r a z i e jej rozlania. R o z l a n ą (np. n a p o d ł o g ę ) r t ę ć najlepiej z e b r a ć z a p o m o c ą szklanej dyszy p o ł ą c z o n e j p o p r z e z p ł u c z k ę z ssącą p o m p ą w o d n ą . Zanieczyszczoną r e s z t k a m i rtęci p o w i e r z c h n i ę p o k r y w a się mieszaniną siarki z sodą. J
D o g r o ź n e g o zatrucia p a r a m i rtęci m o ż e d o p r o w a d z i ć niewłaściwe o b c h o d z e n i e się z zawierającym r t ę ć m i e r n i k i e m p r ó ż n i p o ł ą c z o n y m z p o m p ą olejową (tzw. „ w a k u s t a t e m " ; p . 1,30). W r a z i e zbyt szybkiego o b r ó c e n i a w a k u s t a t u w o k ó ł osi, r t ę ć m o ż e zostać zassana przez p o m p ę i c y r k u l o w a ć r a z e m z g o r ą c y m olejem, w s k u t e k czego utworzą się i przejdą d o a t m o s f e r y z n a c z n e ilości p a r rtęci. Jeżeli p r z y p u s z c z a się, że t e g o r o d z a j u s y t u a c j a zaistniała, t o należy p o m p ę w y ł ą c z y ć i jak najszybciej r o z e b r a ć ją i oczyścić. E, Z a c h o w a n i e b e z p i e c z e ń s t w a p o d c z a s u ż y t k o w a n i a a p a r a t ó w elektrycznych. G r o ź b a niebezpieczeństwa z w i ą z a n e g o ze s t o s o w a n i e m w p r a c y l a b o r a t o r y j n e j ł a t w o p a l n y c h i toksycznych o d c z y n n i k ó w sprawia, że często u c h o d z i u w a d z e niebezpieczeństwo połą c z o n e z u r z ą d z e n i a m i elektrycznymi. T y m c z a s e m , przyczyną wielu w y p a d k ó w jest złe f u n k c j o n o w a n i e p r z y r z ą d ó w elektrycznych o r a z bezmyślne o b c h o d z e n i e się z nimi. N o w y a p a r a t elektryczny należy d o k ł a d n i e przejrzeć w celu s p r a w d z e n i a , czy wtycz k a jest p r a w i d ł o w o z a m o n t o w a n a , g d y ż w p r z e c i w n y m r a z i e nastąpi k r ó t k i e spięcie. W e d ł u g m i ę d z y n a r o d o w e j u m o w y w Wielkiej Brytanii i w E u r o p i e obowiązują dla kabli elektrycznych następujące k o l o r y : p r z e w ó d p o d n a p i ę c i e m — brązowy; p r z e w ó d z e r o w y — niebieski; uziemienie — zielonożółty. ' W U S A I w p r z y r z ą d a c h i m p o r t o w a n y c h z U S A k a b l e o z n a c z o n e są k o l o r a m i : p r z e w ó d p o d n a p i ę c i e m — biały; p r z e w ó d z e r o w y — czarny; uziemienie — zielony. P r ę ż n o ś ć par rtęci w t e m p . p o k o j o w e j przekracza w i e l o k r o t n i e 0,05 m g m ~ * .
wartość
NDS,
k t ó r a dla par rtg-ci Wynosi
1,4. Wymienne
szklane połączenia
szlifowe
21
P r z e d użyciem k a ż d e g o a p a r a t u elektrycznego należy s p r a w d z i ć : a) czy jest on w d o b r y m stanie i czy ż a d e n p r z e w ó d l u b p o ł ą c z e n i e n i e jest p r z e r w a n e ; b) czy jest o d p o w i e d n i o u z i e m i o n y ; c) czy jest p o ł ą c z o n y z o d p o w i e d n i ą w t y c z k ą za p o m o c ą p r z e w o d u w d o b r y m stanie bez u s z k o d z e ń w izolacji; d ) czy zawiera bezpiecznik o w ł a ś c i w y m zakresie. P r z e r w a n y c h l u b z u ż y t y c h k a b l i nie należy u ż y w a ć . Jeżeli a p a r a t jest usta w i o n y w p e w n e j odległości od ź r ó d ł a siły i d o zasilania a p a r a t u p o t r z e b n y jest długi kabel, t o trzeba go u ł o ż y ć p o r z ą d n i e w z d ł u ż brzegu stołu i najlepiej p r z y m o c o w a ć d o stołu przylepną taśmą. P r o w a d z e n i e kabli w ten s p o s ó b , że zwisają o n e w p o p r z e k przejść p o m i ę d z y stołami, jest niedopuszczalne. P r z y r z ą d u zanieczyszczonego odczynni k i e m c h e m i c z n y m ( n p . silnika elektrycznego l u b p ł a s z c z a grzejnego) n i e w o l n o u ż y w a ć , z a n i m nie oczyści się go s t a r a n n i e i nie wysuszy. P r z e d z a m o n t o w a n i e m p r z y r z ą d u elektrycznego należy się u p e w n i ć , c z y a p a r a t u r a stoi n a s u c h y m stole. Najlepiej u s t a w i ć najpierw a p a r a t u r ę w całości i d o p i e r o p o t e m p o d ł ą c z y ć p r z y r z ą d elektryczny d o sieci, Jeżeli z a c h o d z i p o t r z e b a przesunięcia a p a r a t u r y l u b d o k o n a n i a p o p r a w e k w zestawie, t o p r z e d t e m należy o d ł ą c z y ć ją od sieci. U r z ą d z e n i a p o d d u ż y m n a p i ę c i e m (np, a p a r a t d o elektroforezy l u b d o w y t w a r z a n i a o z o n u ) w y m a g a j ą specjalnych ostrożności. Najbezpieczniej, g d y t e g o r o d z a j u a p a r a t jest o d i z o l o w a n y osłoną z a o p a t r z o n ą w u r z ą d z e n i e sygnalizacyjne, t a k że dostęp d o niego m o ż l i w y jest d o p i e r o p o wyłączeniu p r ą d u . F . P r o m i e n i o w a n i e nadfioletowe. N i e należy nigdy p a t r z e ć g o ł y m o k i e m n a l a m p y k w a r c o w e , łuki elektryczne i i n n e ź r ó d ł a światła o dużej i n t e n s y w n o ś c i emitujące p r o m i e n i o w a n i e n a d f i o l e t o w e , g d y ż p r o w a d z i t o d o u s z k o d z e n i a oczu, W celu u n i k n i ę c i a tego szkodliwego w p ł y w u trzeba n a k ł a d a ć specjalne, d o b r z e d o p a s o w a n e i nieprzepuszczające p r o m i e n i n a d f i o l e t o w y c h gogle, a w o k ó ł zestawu a p a r a t u r y (np. d o reakcji f o t o chemicznej) u s t a w i ć o s ł o n y zabezpieczające, k t ó r e p o w i n n y o t a c z a ć r ó w n i e ż ź r ó d ł o p r o m i e n i o w a n i a . P o z a t y m , t r z e b a p a m i ę t a ć , że s z k o d l i w e d z i a ł a n i e w y w i e r a t a k ż e od bite światło n a d f i o l e t o w e , i wystrzegać się n i e r o z w a ż n e g o o g l ą d a n i a oświetlonej k o l u m n y c h r o m a t o g r a f i c z n e j ł u b płytki z c h r o m a t o g r a m e m . S k ó r a p o d w p ł y w e m inten s y w n e g o p r o m i e n i o w a n i a n a d f i o l e t o w e g o o p a l a się ( p o d o b n i e j a k n a s ł o ń c u ) , lecz dłuższe naświetlanie m o ż e s p o w o d o w a ć z n a c z n e u s z k o d z e n i e t k a n e k . P o d c z a s p r a c y w i n t e n s y w n y m świetle n a d f i o l e t o w y m należy więc c h r o n i ć r ę c e r ę k a w i c z k a m i , a b y nie d o p u ś c i ć d o p o r a ż e n i a skóry. P o n a d t o , k o n i e c z n a jest o d p o w i e d n i a w e n t y l a c j a , a b y za p o b i e c możliwości n a g r o m a d z e n i a się silnie d r a ż n i ą c e g o i t o k s y c z n e g o o z o n u , powstają cego z tienu na&wiellanego p r o m i e n i o w a n i e m n a d f i o l e t o w y m w z a k r e s i e 185 n m .
APARATURA I TECHNIKA PRACY 1,4. W Y M I E N N E S Z K L A N E P O Ł Ą C Z E N I A S Z L I F O W E —• S Z L I F Y R o z w ó j o b r ó b k i szkła n a skalę p r z e m y s ł o w ą p o ł ą c z o n y z z a s t o s o w a n i e m szkła o niskim w s p ó ł c z y n n i k u rozszerzalności umożliwił w p r o w a d z e n i e s z l i f ó w ) d o p r a c y l a b o r a t o r y j nej (przy s t o s u n k o w o niewielkich k o s z t a c h ) . Szlify d o s t o s o w a n e d o t y p o w e j l u b spe cjalnej a p a r a t u r y c h e m i c z n e j są p r o d u k o w a n e p r z e z r ó ż n e f i r m y ) . W p r e p a r a t y c e organicznej o r a z w i n n y c h d z i e d z i n a c h c h e m i i p r a k t y c z n e j p o ł ą c z e n i a szlifowe dają n o w e możliwości p r z y m o n t o w a n i u a p a r a t u r y . Z a l e t y szlifów są następujące: 1. D o z m o n t o w a n i a a p a r a t u r y nie są p o t r z e b n e (na ogół) k o r k i d r e w n i a n e l u b gu m o w e ; u n i k a się więc d o b i e r a n i a , d o p a s o w y w a n i a o r a z w i e r c e n i a o t w o r ó w w k o r k a c h , c o daje z n a c z n ą oszczędność czasu. P o n a d t o , u n i k a się zanieczyszczeń p o w s t a j ą c y c h w w y n i k u k o n t a k t u substancji c h e m i c z n y c h z k o r k a m i . ]
8
1
* W jeżyku p o l s k i m przyjęty jest t e r m i n — szlify i b ę d z i e o n w d a l s z y m t e k ś c i e s t o s o w a n y (przyp. t i t i m . ) . al N a przykład przez firmy: J o b l i n g L a b n r a t o r y D i v i s i o n ; A . G a l l e n k a m p C o . L t d ; J e n c o n s <Scientific) L t d ; Scientific G l a s s A p p a r a l u s C o . I n c . ; C o r n i n g G l a s s W o r k s . D o k ł a d n i e j s z e dane d o t y c z ą c e w y m i a r ó w s z l i t ó w i a p a r a t u r y specjalnej z n a j d z i e czytelnik: w n a j n o w s z y c h k a t a l o g a c h f i r m o w y c h , n p . w k a t a l o g a c h f i r m : J o b l i n g Laboratory Division (,,Quickfit"), Scientific Glass Apparatus C o . , Inc., ornz Corning G l a s s W o r k s .
2. U ł a t w i o n e jest o p e r o w a n i e ciekłymi l u b stałymi substancjami k o r o d u j ą c y m i , t a k i m i jak stężone kwasy, c h l o r k i k w a s o w e , b r o m , pięciochlorek fosforu itd. ( a p a r a t u r a n i e p o w o d u j e zanieczyszczenia p r o d u k t ó w ) . 3. Połączenia szlifowe są szczelne, p o n i e w a ż wszystkie szlify są d o k ł a d n i e z n o r m a l i z o w a n e , M a t o szczególne znaczenie w doświadczeniach p r o w a d z o n y c h p o d zmniejszo n y m ciśnieniem. 4. Z kilku s t o s u n k o w o prostych elementów m o ż n a z m o n t o w a ć większość t y p o w y c h w chemii organicznej zestawów a p a r a t u r y . 5. Przelot dla p a r jest szerszy, w p o r ó w n a n i u z połączeniami za p o m o c ą k o r k ó w , co zmniejsza niebezpieczeństwo p o d c z a s p r z e p r o w a d z a n i a reakcji biegnących energicz nie o r a z zapobiega zbieraniu się k o n d e n s a t u w szyi kolby p o d c z a s destylacji, u t r u d n i a jącemu szczególnie destylację pod z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Poniżej p r z e d s t a w i o n o (rys. 1,2 oraz 1,3) p r o d u k o w a n e r o d z a j e szlifów; określa się je, o d p o w i e d n i o , j a k o szlify s t o ż k o w e o r a z j a k o szlify kuliste. Z a s t o s o w a n i e z n o r m a l i z o w a n e g o stożka przy w y t w a r z a n i u szlifów s t o ż k o w y c h , (stoż k ó w i tulejek) g w a r a n t u j e ich w y m i e n i a l n o ś ć . W z o r c e m jest stożek 1:10 w o b e c średnicy, z g o d n i e z zaleceniami M i ę d z y n a r o d o w e g o K o m i t e t u N o r m a l i z a c y j n e g o o r a z innych instytucji, j a k np. British S t a n d a r d s l n s t i t u t i o n (BS572 oraz 2761) lub N a t i o n a l Bureau of. S t a n d a r d s ( C o m m e r c i a l S t a n d a r d CS-21) *. W U S A szlify o d p o w i a d a j ą c e tym nor m o m oznacza się s y m b o l e m T- Należy d o d a ć , że części połączenia szlifowego mają swe n a z w y ; termin „ s t o ż e k " u ż y w a n y jest dia tej części, k t ó r ą się w k ł a d a , a t e r m i n „ t u l e j k a " dla tej części, w którą w k ł a d a się stożek. R o z m i a r y szlifów s t o ż k o w y c h określa się za p o m o c ą szyfru liczbowego zawierają cego dwie liczby, z k t ó r y c h pierwsza oznacza w przybliżeniu n o m i n a l n ą większą ś r e d 1
TAULICA 1,2. WYMIARY SZLIFÓW STOŻKOWYCH WEDŁUG NORM ANGIELSKICH (DOSTARCZANYCH PRZEZ JOB LING LABORATORY D M S I O N ) Nomiralnii Nominalna
Nominalna
długość
większa
mniejsza
powierzchni
średnica
średnica
szlifowanej
nim
mm
3,7 >ą*
tl
B5
11
C7
i C7/11
5.9
15
87
i' B 7 / 1 6
10/13
7.5 10,0
8,7
13
C10 i C10/13
10/19
10,0
8,1
19
B10 i B I 0 / 1 9
12/21
12,5
10,4
21
B12 i B 1 2 / 2 1
14/15
14,5
13.0
15
C14 i C 1 4 / U
Oznaczenie szlifu
ram
Poprzednie o z n a c z e n i e szlifu
r
1 1
5/13
5,0
7/11 7/16
7,5
i B5/I3
14/23
14,5
12,2
23
BI4
i B14/23
19/17
18,8
17,1
17
C19
i C19/17
19/26
18,8
16,2
26
B19
i B19/26
24/10
24,0
23,0
10
D24 i D24/10
24/20
24,0
22,0
20
C24 i C24/20
24/29
24,0
19
B24
i B24/29
29/32
29,2
21,1 26,0
32
B29
i B29/32 i B34/35
34/35
34,5
31,0
35
B34
40/13
40,0
38,7
13
D4Q i D 4 0 / 1 3
40/38
.40,0
36,2
38
B40 i B40/38
45/40
45,0
4i,0.
40
B45
50/14
50,0
48,6
D50 i D50/14
50/42
50,0
45,8
14 42
B50 i B 5 0 / 4 2
55/29
55,0
52,1
19
C55 i C55/29
S5/44
55,0
50,6
44
B55 i B 5 5 / 4 4
60/46
60.0
55,4
46
B60
i B45/40
i B60/46
N o r m y m o i n a o t r z y m a ć z British S t a n d a r d s l n s t i t u t i o n , Britiśh Standards H o u s e , 2 Park St, L o n d o n , o r a z z Su per i n t e n d e n t o£ D o c u r n e n t s , W a s h i n g t o n , D C .
Wl.
nicę, a d r u g a d ł u g o ś ć p o w i e r z c h n i szlifowanej. N p . szlif 1 4 / 2 3 p r o d u k c j i angielskiej oznacza, że większa średnica szlifu .stożkowego wynosi n o m i n a l n i e 14,5 m m , a d ł u g o ś ć p o w i e r z c h n i szlifowanej 23 m m . Szlify p r o d u k o w a n e w U S A różnią się nieco długością p o w i e r z c h n i szlifowanej o d szlifów p r o d u k c j i angielskiej, lecz n o m i n a l n e średnice szlifów angielskich i a m e r y k a ń skich są tego s a m e g o rzędu. W y m i a r y szlifów s t o ż k o w y c h p r o d u k c j i angielskiej i a m e rykańskiej p o d a n e są w tabl. 1,2 i 1,3. f AtiLiCA i , 4 , WYMIARY SZLIFÓW KULISTYCH
TABLICA 1 , 3 . WYMIARY SZLIFÓW
(DOSTARCZANYCH PRZEZ JOBLIN0
STOŻKOWYCH WEDŁUG NORM -,.
AMERYKAŃSKICH l i
Obliczona większa
•
Ozna czenie szlifu
LABORATORY DIYISION)
Przybliżona mniejsza średnica
Przybliżona'
średnica
długość
powierzch
powierzchni
ni szlifo
Minimalna
Maksymalna
"Oznaczenie
Nominalna
większa
mniejsza
szlifu
średnica
średnica
średnica
mm
mm
.mm
12,700 19,050
12,5
7,0
18,7
12,5
szlifowanej
wanej mm
mm
mm"
Szlify długie
5/20 7/25
5
10/30
2S,0
19,0
34,925
•34,?
27,5
S 41
41,275
40,5
30,0
25.
S 51
50,800
50,0
36,0
10,0 12,0 1'4,5
55-
19/33
18,8
38.
24/40
20
24.0
40-
29/42
25
29,2
42-;
34/45
30
34,5
45
40/50
35
40,0
50
45./50
.40
•50J50
45:
45,0 50,0
50, 50,
•5:5/S0
28,575
20
9 n 15
14/35
•S 2 9 S 35
=,» 7,5
30; 30'
12/30
S 13
•a 1 3 -
55,0
51?
60/50
55
60,0
50;
71/60
65
70,0
60
TABLICA 1,5.
WYMIARY POŁĄCZEŃ PÓŁKULISTYCH (WYMIARY WZIĘTO ZE ŹRÓDEŁ AMERYKAŃSKICH)
Szlify średnie E ozmiar
Średnica
Rurka,
kuli
otwćr
mm
mm
Średnica
Rurka,
kuli
otwór
mm
TT1TT1
2S/12
28
12
28/15
28
15 20-
Rozmiar
5/12
3,8
5,0"
ii
7/15
6,0
7,5
15
'10/18
3,2
10,0
.12/1-8
10,2
12,0
tg
14/20
12,5
14,5
20
12/2
12
2
19/22
16,6
18,8
22
12/3
12
24/25
21,5
24,0
25
J2/5
12
3 5
35/20
35
29/26
26,6
29,2
26
18/7
18
7
35/25
35
25
34/28
31,7
34,5
28
18/9
18
9
40/25
40
25
40/35
36,5
40,0
35
28/11
2S
11
50/30
50.
30:
;
półkuli
półkuli
R o z m i a r y z n o r m a l i z o w a n y c h szlifów kulistych (szlifów p ó ł k u l i s t y c h l u b szlifów kuli s t y c h p o ł ą c z o n y c h z e s t o ż k o w y m i ) o z n a c z a się szyfrem określającym w przybliżeniu wielkość n o m i n a l n e j średnicy oszlifowanej p ó ł k u l i . N p . szlif S35 p r o d u k c j i angielskiej jest t o szlif kulisty o n o m i n a l n e j średnicy 34,925 m m . W y m i a r y szlifów kulistych p o d a n e są w tabl. 1,4 i 1,5.. 1,5. R O D Z A J E S Z L I F Ó W W s z y s t k i e szlify są z w y k l e p r o d u k o w a n e z e szkła o dużej w y t r z y m a ł o ś c i , t a k i e g o j a k np. szkło P y r e x . N a j p r o s t s z y r o d z a j szlifu s t o ż k o w e g o , często s p o t y k a n y w p r a k t y c e , p o k a z a n y jest n a r y s . I,2a. N a r y s . I,2b p r z e d s t a w i o n o szlif p o d o b n y , lecz m a j ą c y
w o k o ł o szklane pierścienie w z m a c n i a j ą c e , k t ó r e zwiększają w y t r z y m a ł o ś ć m e c h a n i c z n ą ścianek. N a rys. I,2c p r z e d s t a w i o n y jest szlif ze s z k l a n y m i h a c z y k a m i służącymi d o przyczepienia lekkich sprężynek m e t a l o w y c h , a n a rys. I,2d-e p o k a z a n o stożki z z a k o ń c z e n i a m i w kształcie k r o p l o m i e r z a , u ż y w a n e d o c h ł o d n i c i i n n y c h p o d o b n y c h części a p a r a t u r y . D r u g i z t y c h s t o ż k ó w stosuje się p r z e w a ż n i e d o połączeń o średnicy większej niż 29 m m , p o n i e w a ż zmniejsza on średnicę w y l o t u ; np. średnica 29 m m zostaje z m n i e j szona d o ok, 13 m m . N a rys. I,2f p r z e d s t a w i o n o szlif s t o ż k o w y z nóżką, służący n p . d o w p r o w a d z a n i a gazu l u b p a r y w o d n e j .
a)
b)
9 d)
R y s . 1,2, Szlify s t o j . k o w c . a) typ najprostszy, b) z p i e r ś c i e n i a m i w z m a c n i a j ą c y m i , c) z h a c z y k a m i , d—e) z zakończeniem w kształcie k r o p l o m i e r z a , f) z n ó ż k ą d o wprowadzania gazu
Szlif kulisty, l u b szlif półkulisty, o r a z specjalny r o d z a j ściskacza u t r z y m u j ą c e g o r a z e m o b i e części połączenia szlifowego p r z e d s t a w i o n e są n a rys. 1,3. P o ł ą c z e n i a t e g o typu nie ulegają zatarciu a n i sklejeniu j a k t o b y w a p r z y szlifach s t o ż k o w y c h o r a z umożliwiają pewien niewielki s w o b o d n y o b r ó t p o s z c z e g ó l n y c h części a p a r a t u r y . P o w i e r z c h n i a zetknięcia obu części p o ł ą c z e n i a kulistego jest s t o s u n k o w o m a ł a i d l a t e g o nie są o n e p r z e z n a c z o n e d o a p a r a t u r y , w k t ó r e j m o ż l i w e są d u ż e wygięcia k ą t o w e . Szli fy kuliste stosuje się p r z e w a ż n i e w połączeniu ze szlifami s t o ż k o w y m i , a nie j a k o połą czenia zastępujące c a ł k o w i c i e szlify s t o ż k o w e . N a rys. 1,4 p r z e d s t a w i o n o p r z e d ł u ż a c z
1,6. Zasady postępowania
z połączeniami
szlifowymi
25
kulisto-stożkowy, k t ó r y jest w ł a ś n i e p r z y k ł a d e m z a s t o s o w a n i a szlifu kulistego w połą czeniu ze z n o r m a l i z o w a n y m szlifem s t o ż k o w y m . 1,6. Z A S A D Y P O S T Ę P O W A N I A Z P O Ł Ą C Z E N I A M I
SZLIFOWYMI
P o w i e r z c h n i e szlifowane należy b a r d z o s t a r a n n i e oczyszczać z wszelkich p o z o s t a ł o ś c i substancji stałych i z k u r z u . Jeżeli p r a c u j e się p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m , t o nie m a p o t r z e b y s m a r o w a n i a szlifów; a b y j e d n a k zmniejszyć niebezpieczeństwo ich „zatar c i a " , g ó r n ą część szlifu p o k r y w a się n a o k o ł o niewielką ilością wazeliny (jeżeli jest ona dopuszczalna) l u b i n n e g o s m a r u , j a k n p . s m a r k a u c z u k o w y , A p i e z o n L lub M a l b o s m a r silikonowy. S m a r o w a n i e p o w i e r z c h n i szlifowanych jest k o n i e c z n e w t e d y , gdy m o g ą b y ć o n e na r a ż o n e n a d z i a ł a n i e r o z t w o r u soli l u b substancji z a s a d o w e j . K r a n y s m a r u j e się w ten s p o s ó b , że jedynie brzegi k u r k ó w p o k r y w a się cienką w a r s t w ą s m a r u , W t y c h zaś p r z y p a d k a c h , gdy u ż y w a n y s m a r n i e jest szkodliwy, s m a r u j e się całą p o w i e r z c h n i ę szlifo w a n ą k u r k a , p r z y c z y m należy u w a ż a ć , a b y o t w ó r w k u r k u n i e został z a p c h a n y s m a r e m . W r a z i e p o t r z e b y , przelot k r a n u m o ż n a oczyścić za p o m o c ą d r u t u . W a p a r a t u r z e d o destylacji p o d zmniejszonym, ciśnieniem p o w i n n y być n a s m a r o w a n e wszystkie połączenia szlifowe. O d p o w i e d n i m i s m a r a m i są: A p i e z o n L, M l u b N o r a z s m a r silikonowy. S y n t e t y c z n e w y k ł a d z i n y uszczelniające są o wiele dogodniejsze w uży ciu n i ż smary, zwłaszcza w z a s t o s o w a n i u d o a p a r a t u r y d o destylacji. Stosując je, elimi nuje się zupełnie m o ż l i w o ś ć zanieczyszczenia z a w a r t o ś c i a p a r a t u r y s m a r e m . Uszczelnia j ą c e w y k ł a d z i n y b ą d ź tulejki ( o f e r o w a n e p r z e z f i r m ę F i s o n s Scientific A p p a r a t u s Ltd). są w y t w a r z a n e z poUtetrafluoroetylenu ( P T F E ) , p o l i m e r u niezwykle o d p o r n e g o n a działanie o d c z y n n i k ó w c h e m i c z n y c h i ciepła. Z a t a r c i a szlifów. Z a t a r c i e p o ł ą c z e ń szlifowych z d a r z a się raczej r z a d k o , jeżeli u ż y w a się j e d y n i e d o b r z e d o p a s o w a n y c h szlifów, o d p o w i e d n i o s m a r u j e ich p o w i e r z c h n i e i r o z dziela je z a r a z p o użyciu, d o p ó k i są jeszcze ciepłe. G d y j e d n a k szlif ulegnie „ z a t a r c i u " ( „ z a m r o ż e n i u " ) , t o m o ż n a g o o t w o r z y ć w następujący s p o s ó b : 1. Szlif u s t a w i a się p i o n o w o i p o w i e r z c h n i ę górnej j e g o części z a l e w a się gliceryną l u b o d p o w i e d n i m d o tego celu olejem. G l i c e r y n a s t o p n i o w o p r z e n i k a w głąb szlifu, co u m o ż l i w i a jego otwarcie. 2. Jeżeli pierwszy s p o s ó b o t w o r z e n i a szlifu z a w o d z i , t o zewnętrzną p o w i e r z c h n i ę szlifu o g r z e w a się p r z e z k i l k a s e k u n d s t r u m i e n i e m g o r ą c e g o p o w i e t r z a (np. z d m u c h a w ki) i delikatnie ciągnie o b i e j e g o części w y k o n u j ą c jednocześnie o b r ó t ; c z a s a m i p o m a g a lekkie, delikatne u d e r z e n i e o k a n t d r e w n i a n e g o stołu. 3. Szlif ogrzewa się p r z e z kilka s e k u n d w m a ł y m świecącym p ł o m i e n i u p a l n i k a B u n s e n a i n a s t ę p n i e ostrożnie ciągnie obie z a t a r t e części. Jeżeli szlif jest ze szkła P y r e x l u b innego szkła o d p o r n e g o n a działanie wysokiej t e m p e r a t u r y , t o istnieje m a ł e p r a w d o p o d o b i e ń s t w o j e g o pęknięcia. O g r z e w a n i e m a n a celu rozszerzenie s z k ł a tulejki; obję tość stożka, znajdującego się w e w n ą t r z szlifu, nie p o w i n n a p r z y t y m u l e c istotnej z m i a nie. N i e k i e d y , n p . p r z y otwieraniu z a t a r t y c h szlifów w b u t e l k a c h z a w i e r a j ą c y c h ciecze l o t n e , p a l n e lub drażniące, w s k a z a n e jest bardziej ł a g o d n e o g r z a n i e szlifu. P o s t ę p u j e się w t e d y w następujący s p o s ó b . Butelkę owija się k i l k o m a w a r s t w a m i tkaniny, n p . z ł o ż o n y m ręcznikiem (szyjkę p o z o s t a w i a się nieosłoniętą) i umieszcza ją dla bezpieczeństwa p o d wyciągiem. Z e w n ę t r z n ą s t r o n ę szlifu o t a c z a się j e d n y m z w o j e m k o n o p n e g o s z n u r k a i p o c i ą g a n a p r z e m i a n z a k a ż d y jego k o n i e c ( p o c z ą t k o w o delikatnie, d o p ó k i nie osiąg n i e się rytmiczności r u c h u ) w ten s p o s ó b , a b y pierścień s z n u r k a p r z e s u w a ł się stopnio w o w z d ł u ż szlifu. D o tej operacji p o t r z e b n i są dwaj w y k o n a w c y , z k t ó r y c h j e d e n trzy m a butelkę w t a k i m p o ł o ż e n i u , a b y k o r e k n i e był s k i e r o w a n y w ich s t r o n ę ; m a t o n a celu uniknięcie w y p a d k u . O b y d w a j w y k o n a w c y p o w i n n i być w o k u l a r a c h o c h r o n n y c h . W przeciągu kilku m i n u t szlif n a g r z e w a się w s k u t e k t a r c i a w y s t a r c z a j ą c o , lecz d o tem p e r a t u r y niższej niż p r z y o g r z e w a n i u p a l n i k i e m , dzięki c z e m u r o z p a d substancji z a w a r tej p o m i ę d z y p o w i e r z c h n i a m i szlifu z a c h o d z i w m n i e j s z y m stopniu. P r z e w a ż n i e , ciągnąc za k o r e k z j e d n o c z e s n y m r u c h e m o b r o t o w y m , udaje się o t w o r z y ć b u t e l k ę .
1,7. A P A R A T U R A SZUJ O W A O G Ó L N I E S T O S O W A N A W PREPARATYKI ORGANICZNEJ
LABORATORIUM
R o z p u l r u j ą c p o d a n e niżej t y p o w e elementy a p a r a t u r y szlifowej należy z d a ć sobie spra w ę z t e g o , że c h o c i a ż p o s z c z e g ó l n a część a p a r a t u r y o pewnej p o j e m n o ś c i l u b r o z m i a r a c h m o ż e b y ć z a o p a t r z o n a w szlif o r o z m a i t y c h w y m i a r a c h , t o j e d n a k z w y k l e z a c h o w u j e się w z a j e m n e p r o p o r c j e . D o b i e r a j ą c sprzęt l a b o r a t o r y j n y w y g o d n i e jest ograniczyć się d o kilku tylko r o z m i a r ó w połączeń szlifowych, g d y ż u m o ż l i w i a t o zmniejszenie d o m i n i m u m liczby k o n i e c z n y c h ł ą c z n i k ó w p r z y m o n t o w a n i u r ó ż n y c h z e s t a w ó w a p a r a t u r y . Dla d o ś w i a d c z e ń w skali m a k r o n a j b a r d z i e j o d p o w i e d n i e są szlify o w y m i a r a c h 1 4 / 2 3 , 1 9 / 2 6 , 2 4 / 2 9 i 3 4 / 3 5 , a dla d o ś w i a d c z e ń w skali p ó ł m i k r o szlify 1 0 / 1 9 i 1 4 / 2 3 . N a r y s u n k u 1,5 p r z e d s t a w i o n o r ó ż n e g o t y p u k o l b y . K o l b y w kształcie gruszki (a) mają zwykle p o j e m n o ś ć od 5 m l d o 100 m l , a w y m i a r y szlifów od 1 0 / 1 9 d o 2 4 / 2 9 , T y p b t o k o l b a kulista z k r ó t k ą szyją. P o j e m n o ś ć k o l b kulistych w a h a się od 5 m l d o 10 1, a w y m i a r y szlifów są o d p o w i e d n i e d o p o j e m n o ś c i . K o l b y o długich i średniej długości szyjach są r ó w n i e ż d o n a b y c i a . K o l b y r e a k c y j n e z szeroką szyją (c) są p r z y d a t n e w d o ś w i a d c z e n i a c h w skali p ó ł m i k r o i w d o ś w i a d c z e n i a c h p r ó b n y c h . K o l b y t e mają płaski kołnierz szlifowany, a ich p o j e m n o ś c i obejmują zakres od 50 m l d o 20 1;
R y s . 1,5. K o l b y rtinycb t y p ó w : a) w k s z t a ł c i e g r u s / k i . b) k u l i s t a z k r ó t k ą szyją, t ) reakcyjna z s z e r o k a szyją
średnica w e w n ę t r z n a k o ł n i e r z a wynosi, o d p o w i e d n i o , o d 50 m m d o 100 m m . P o k r y w y z k i l k o m a tulejkami służące d o z a m y k a n i a k o l b p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,12a i b . Z a l e t y t e g o r o d z a j u n a c z y n i a r e a k c y j n e g o ( r e a k t o r a ) są następujące: 1) p o k r y w ę m o ż n a z ła twością zdjąć, 2) w k o l b i e m o ż n a umieścić s z e r o k i e m i e s z a d ł o , 3) ł a t w o jest oczyścić k o l b ę , 4) u ł a t w i o n e jest u s u w a n i e lub d o d a w a n i e substancji stałych l u b gęstych cieczy. O d p o w i e d n i e oszlifowanie p o w i e r z c h n i k o ł n i e r z a p o z w a l a n a w y m i e n i a l n o ś ć k o l b . D o u m o c o w a n i a tego r o d z a j u k o l b służą specjalne k l a m r y . R ó ż n e r o d z a j e kolb kulistych z wieloma szyjami p r z e d s t a w i o n o na r y s . I , 6 a - c. P r o d u k o w a n e są r ó w n i e ż k o l b y g r u s z k o w e z w i e l o m a szyjami. T u l e j k a ś r o d k o w a m a z w y k l e większe w y m i a r y niż tulejki b o c z n e . R y s . I,6d przedstawia k o l b ę z d w i e m a szyjami d o s t o s o w a n ą d o destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (p. 1,27); w bocznej szyi k o l b y u m i e s z c z o n a jest k a p i l a r a , n i e z b ę d n a p r z y tego rodzaju destylacji.
R y s . 1,6. a—c) K o l b y k u l i s t e z w i e l o m a s z y j a m i , d) k o l b a d o s t o s o w a n a d o destylacji p o d zmniejszonym ciśnieniem
D o zarriykania k o l b i i n n y c h n a c z y ń służą szklane k o r k i ze szlifem, p r o d u k o w a n e we wszystkich t y p o w y c h w y m i a r a c h . Z a n a j d o g o d n i e j s z e u w a ż a się k o r k i z u c h w y t e m p ł a s k i m (rys. 1,7), p o n i e w a ż m o ż n a je p o s t a w i ć szlifem d o g ó r y (jeżeli nie są u ż y w a n e ) , u n i k a j ą c w ten sposób z a b r u d z e n i a szlifu. Kształt uchwytu u ł a t w i a w y j m o w a n i e korka. Części a p a r a t u r y r ó ż n i ą c e się w y m i a r a m i szlifów nie m o ż n a p o ł ą c z y ć b e z p o ś r e d n i o , lecz za p o m o c ą tzw. ł ą c z n i k ó w (rys. 1,8). T y p a to łącznik zmniejszający (redukcja),
t y p b n a t o m i a s t to łącznik zwiększający (ekspansja). M o ż l i w e są liczne k o m b i n a c j e roz m i a r ó w s t o ż k a i tulejki ł ą c z n i k ó w ; należy j e d n a k p a m i ę t a ć , że w d o b r z e z a p r o j e k t o w a nej a p a r a t u r z e ilość ł ą c z n i k ó w p o w i n n a być możliwie najmniejsza, a najlepiej, jeśli wy eliminuje się je całkowicie. a)
Rys. 1,7. K o r e k z u c h w y t e m p ł a s k i m
b)
R y s . 1,8. Ł ą c z n i k i : a") zmniejszający, ~b) z w i ę k s z a j ą c y
N a s a d k i destylacyjne p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,9. N a s a d k a typu a, tzw. „ k o l a n k o " , jest p o p r o s t u zgiętą r u r k ą . Stosuje się ją p r z e d e wszystkim w t e d y , g d y c e l e m destylacji jest usunięcie r o z p u s z c z a l n i k a . N a s a d k a t y p u b, czyli p r o s t a n a s a d k a destylacyjna, p o ł ą c z o n a z kolbą ze szlifem, t w o r z y właściwą k o l b ę destylacyjną. D o u m o c o w a n i a ter m o m e t r u w tulejce n a s a d k i m o ż n a użyć w wielu p r z y p a d k a c h d o b r z e d o p a s o w a n e g o k o r k a g u m o w e g o . P o w i e r z c h n i a zetknięcia g u m y z o p a r a m i substancji o r g a n i c z n y c h jest t a k m a l a , że s p o w o d o w a n e t y m zanieczyszczenia są bez znaczenia. Jeżeli j e d n a k należy u n i k a ć wszelkich k o r k ó w g u m o w y c h ze względu n a silnie k o r o d u j ą c e własności o p a r ó w , t o stosuje się t e r m o m e t r ze szlifem s t o ż k o w y m o o d p o w i e d n i c h w y m i a r a c h . M o ż n a r ó w n i e ż umieścić w tulejce n a s a d k i g w i n t o w a n y łącznik z p l a s t y k o w ą nakrętka (rys. I,40b), w k t ó r e j u m o c o w u j e się t e r m o m e t r . N a s a d k ę t y p u c, z w a n ą n a s a d k ą Claisena, stosuje się d o destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (p. 1,27); w szyi z lewej s t r o n y umieszcza się kapilarę, a w szyi z p r a w e j strony t e r m o m e t r .
R y s . 1 , 9 . N a s a d k i destylacyjne; a) t y p u , . k o l a n k o " , b) prosta, c) do destylacji p o d z m n i e j s z o n y m c i ś n i e n i e m
R y s . 1,10, K o l b y destylacyjnymi
spojone z
nasadkami
Destylację w skali p ó ł m i k r o i m i k r o w y g o d n i e j jest p r z e p r o w a d z a ć w k o l b a c h grusz k o w y c h s p o j o n y c h z n a s a d k a m i destylacyjnymi (rys. 1,1 Oa i b). Nasadki w i e l o d r o ż n e rys. 1,11 są s t o s o w a n e wtedy, g d y n i e d y s p o n u j e się k o l b a m i o p o t r z e b n e j liczbie o t w o r ó w . T a k n p . k o l b ę z jedną szyją m o ż n a przekształcić w k o l b ę z d w i e m a lub t r z e m a szyjami z a o p a t r u j ą c ją o d p o w i e d n i o w n a s a d k ę d w u d r o ż n ą t y p a l u b trójdrożną t y p b-c. W użyciu są n a s a d k i o r ó ż n y c h w y m i a r a c h s t o ż k ó w i tulejek. N a s a d k i z tzw. „łabędzią szyją"' (rys. 1,1 I d ) u ż y w a się d o destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. K a p i l a r ę u m o c o w u j e się w n a k r ę t c e zamykającej n a g w i n t o w a n ą w ą s k ą szyję n a s a d k i . Z a p o m o c ą tej n a s a d k i k o l b ę z t r z e m a szyjami m o ż n a p r z e k s z t a ł c i ć w k o l b ę z c z t e r e m a szyjami umieszczając n p . w wąskiej szyi t e r m o m e t r l u b r u r k ę d o p r o w a d z a jącą gaz, a w szyi ze szlifem c h ł o d n i c ę .
R y s . 1,11. N a s a d k i w i e l o d r o ż n e ; a) d w u d r o ż n a , b—c> t r ó j d r o ż n a ,
d) z „ ł a b ę d z i ą
szyją"
P o k r y w y z wieloma tulejkami d o s t o s o w a n e d o k o l b z k o ł n i e r z a m i (rys. I,5c) przed s t a w i o n o n a r y s . 1,12. Umożliwiają o n e r o z m a i t e wyposażenie kolby, n p . u m o c o w a n i e m i e s z a d ł a , t e r m o m e t r u , r u r k i d o p r o w a d z a j ą c e j gaz itd. Tulejki m o g ą b y ć p i o n o w e lub o d c h y l o n e o d pionu o kąt 5, 10 lub 15°.
Rys.
1,12. P o k r y w y z w i e l o m a
tulejkami
R o ż n e g o typu c h ł o d n i c e rys. 1,13 są p o w s z e c h n i e s t o s o w a n e w p r a c y l a b o r a t o r y j n e j . N a rys. 1,13a p r z e d s t a w i o n o u l e p s z o n ą c h ł o d n i c ę Liebiga, n a z y w a n ą c z a s a m i c h ł o d n i c ą W e s t a . Z b u d o w a n a jest o n a z d w ó c h r u r : cienkościennej r u r y w e w n ę t r z n e j o r a z g r u b o ściennej r u r y z e w n ę t r z n e j . D z i ę k i m a ł e j przestrzeni p o m i ę d z y r u r a m i p r ę d k o ś ć strumie nia w o d y chłodzącej jest d u ż a , w związku z c z y m zwiększa się s z y b k o ś ć w y m i a n y cieplnej i tym s a m y m s p r a w n o ś ć c h ł o d z e n i a . D ł u g o ś ć płaszcza wynosi z w y k l e 1 5 — 35 c m . T e g o typu c h ł o d n i c e m o g ą b y ć z a o p a t r z o n e w szlify o r o z m a i t y c h w y m i a r a c h .
R y s . 1,13. C h ł o d n i c e l a b o r a t o r y j n e ; a) t y p u I . f e b i e g s , b) z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m , c) z weżownicą.; d) ś r u b o w a , e j c h ł o d z o n a l o d s m
podwójną
C h ł o d n i c e z p o d w ó j n ą powierzchnią chłodzącą (działające skuteczniej) p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,13b (chłodnica D a v i e s a ) i na rys. I,13c (chłodnica z w ę ż o w n i c ą p o d w ó j n ą ) . R y s . I,13d ilustruje b a r d z o s p r a w n ą c h ł o d n i c ę śrubową (chłodnica F r i e d r i c h a ) o d ł u g o ści p ł a s z c z a 10, 15 lub 25 cm. U ż y w a się jej z a r ó w n o d o o g r z e w a n i a p o d c h ł o d n i c ą zwrotną, jak i d o o d d e s t y l o w a n i a r o z p u s z c z a l n i k ó w . C h ł o d n i c a c h ł o d z o n a l o d e m (rys. I,13e) m a z a s t o s o w a n i e d o s k r a p l a n i a p a r cieczy l o t n y c h . R ó ż n e typy przedłużaczy destylacyjnych, czyli łączników służących d o p o ł ą c z e n i a końca c h ł o d n i c y z o d b i e r a l n i k i e m w a p a r a t u r z e d o destylacji p r z e d s t a w i o n o na rys. 1,14. N a j p r o s t s z y t y p (rys. I,14a) m a szklane h a c z y k i służące d o p r z y t w i e r d z e n i a przedłuża cza d o c h ł o d n i c y z a p o m o c ą g u m k i przeciągniętej od bocznej r u r k i c h ł o d n i c y d o ha c z y k ó w . U l e p s z o n y typ p r z e d ł u ż a c z a z d w o m a szlifami p r z e d s t a w i o n y jest n a rys. I,14b, a r y s . I,14c ilustruje p r z e d ł u ż a c z b a r d z o p o ż y t e c z n y w p r a k t y c e l a b o r a t o r y j n e j . Stosując g o d o destylacji p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m p r z e p r o w a d z a n e j w w a r u n k a c h bez w o d n y c h łączy się b o c z n ą rurkę p r z e d ł u ż a c z a z rurką z c h l o r k i e m w a p n i a . P o d c z a s destylacji pod ciśnieniem z m n i e j s z o n y m r u r k ę boczną łączy się z p o m p ą p r ó ż n i o w ą .
R y s . 1,14. P r z e d ł u ż a c z e d e s t y l a c y j n e : a) ze s z k l a n y m i h a c z y k a m i , b) z d w o m a s z l i f a m i , c ) z w t o p i o n ą rurką
Nasadki typu stożek/rurka g u m o w a ( „ n a s a d k i o d p r o w a d z a j ą c e " ) , rys. l,15a i b, służą w p r e p a r a t y c e organicznej d o wielu p o ż y t e c z n y c h się je wtedy, g d y t r z e b a s z y b k o u s u n ą ć m a ł e ilości r o z p u s z c z a l n i k a j e g o odzyskania. Rurka d o chlorku wapnia (rys. 1,16) jest p o w s z e c h n i e s t o s o w a n a a p a r a t u r y p r z e d d o s t ę p e m wilgoci p o w i e t r z a .
R y s . 1,15. N a s a d k i odprowadzające
R y s . 1,16. R u r k a d o c h l o r k u wapnia
przedstawione na celów, np. stosuje bez konieczności do zabezpieczenia
R y s . 1,17. W k r a p l a c z e c y l i n d r y c z n e : a) m o d e l z w y k ł y , b) m o d e l r rurką d o w y r ó w n y w a n i a ciśnienia
R o z d z i e l a c z lub wkraplacz kulisty z nóżką z a o p a t r z o n ą w o d p o w i e d n i szlif s t o ż k o w y jest d o g o d n y w użyciu p r z y wiciu czynnościach. J e d n a k g d y t r z e b a umieścić w k r a p l a c z w szyi kolby z w i e l o m a szyjami l u b w n a s a d c e w i e l o d r o ż n e j , w t e d y w y g o d n i e j s z y jest m o d e l cylindryczny (rys. I,17a). Z a w i e r a on r ó w n i e ż na n ó ż c e szlif s t o ż k o w y i p o z a tym z a o p a t r z o n y jest w szlifowaną tulejkę. N a rys. I,17b p r z e d s t a w i o n o w k r a p l a c z cylindryczny z r u r k ą d o w y r ó w n a n i a ciśnienia; jest on n i e o c e n i o n y w p r z y p a d k u rea>-"'~' prowadzonej w atmosferze gazu obojętnego. '
1,8. I N N E R O D Z A J E P O Ł Ą C Z E Ń W Y M I E N N Y C H B a r d z o j u ż r o z p o w s z e c h n i o n y m ulepszeniem szlifów jest o s t a t n i o w p r o w a d z o n a a p a r a t u r a z w y m i e n n y m i s z k l a n y m i p r z e z r o c z y s t y m i p o ł ą c z e n i a m i s t o ż k o w y m i >. S t o ż k i i tu lejki tych p o ł ą c z e ń są w y k o n a n e d o k ł a d n i e w e d ł u g tych s a m y c h n o r m c o połączenia szlifowe i w o b e c t e g o są z n i m i w y m i e n i a l n e . P o ł ą c z e n i a p r z e z r o c z y s t e z a c h o w u j ą c ł a t w o ś ć o b r o t u k o n w e n c j o n a l n y c h p o ł ą c z e ń szlifowych górują n a d nimi t y m , ż e nie w y k a z u j ą m a n k a m e n t ó w związanych ze szlifowaną powierzchnią. Z a l e t y tych połączeń są n a s t ę p u j ą c e : 1. A p a r a t u r a z tego r o d z a j u p o ł ą c z e n i a m i fang. „Clearfit") jest c a ł k o w i c i e przezroczy sta, toteż w o b s z a r z e p o ł ą c z e n i a skala t e r m o m e t r u pozostaje w i d o c z n a . 2. W y t r z y m a ł o ś ć m e c h a n i c z n a p o ł ą c z e ń p r z e z r o c z y s t y c h jest większa niż szlifowych, k t ó r e m o g ą zawierać zmniejszające w y t r z y m a ł o ś ć skazy w p r o w a d z o n e p o d c z a s obróbki. 3. Połączenia przezroczyste są szczelniejsze niż szlifowe i s m a r o w a n i e ich nie jest n a ogół k o n i e c z n e , nawet p o d c z a s pracy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. P o n a d t o , lepsze d o p a s o w a n i e tych p o ł ą c z e ń z a p o b i e g a p r z e d o s t a n i u się p o m i ę d z y ich p o w i e r z c h n i e cieczy, co często jest przyczyną sklejania się szlifów. 4. G ł a d k o ś ć p o w i e r z c h n i p o ł ą c z e ń u ł a t w i a ich oczyszczenie. N a l e ż y j e d n a k podkreślić, że p o w i e r z c h n i e p o ł ą c z e ń t r z e b a p r z e d z ł o ż e n i e m przetrzeć nie pozostawiającą w ł ó kien ścierką lub skórką z a m s z o w ą . M a to n a celu usunięcie cząstek k u r z u , k t ó r e mogłyby porysować powierzchnię. Połączenie z uszczelnieniem p i e r ś c i e n i o w y m ) (rys. 1,18) jest szczególnie p r z y d a t n e p r z y m o n t o w a n i u zestawianej l i n i o w o z kilku e l e m e n t ó w a p a r a t u r y p r ó ż n i o w e j (takiej jak np. na rys. 1.100). P o ł ą c z e n i e t o s k ł a d a się z n i e c o z w ę ż o n e g o s t o ż k a z wcięciem 1
8
Rys.
[,18.
Połączenie z uszczelnieniem
pierścieniowym
s ł u ż ą c y m d o osadzenia w y m i e n n e g o uszczelniającego pierścienia z policzterofluoroetylenu i z tulejki o o d p o w i e d n i m w y m i a r z e . Pierścień z a p e w n i a szczelność p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i jednocześnie w p e w n y m stopniu p o w o d u j e giętkość w y d ł u ż o n e g o zestawu a p a r a t u r y , c o u ł a t w i a jej z m o n t o w a n i e , 1,9. K O R K I Z W Y K Ł E I G U M O W E C h o c i a ż z w y k ł e i g u m o w e k o r k i zostały w d u ż e j m i e r z e zastąpione s z k l a n y m i połącze n i a m i szlifowymi, t o j e d n a k znajdują o n e wciąż jeszcze z a s t o s o w a n i e w l a b o r a t o r i u m . D o b i e r a j ą c k o r e k n a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę n a t o , a b y jego p o w i e r z c h n i a nie m i a ł a p ę k n i ę ć i szczelin, g d y ż świadczą o n e o istnieniu g ł ę b o k i c h dziur w e w n ą t r z k o r k a , co u n i e m o ż l i w a jego użycie. P o z a t y m należy d o b r a ć k o r e k o t a k i m w y m i a r z e , a b y przed u g n i e c e n i e m nie w c h o d z i ł zbyt g ł ę b o k o w o t w ó r (tak jak jest t o p o k a z a n e n a rys. I,19a, a n i e j a k n a rys. b). K o r k i u g n i a t a się w o d p o w i e d n i m ugniataczu d o k o r k ó w ł u b tocząc p o d nogą p o p o d ł o d z e k o r e k owinięty w papier. D o wykonania o t w o r ó w w korkach u ż y w a się o d p o w i e d n i c h b o r ó w ; d o b i e r a się b o r o takiej średnicy, a b y o t r z y m a n y o t w ó r był nieco mniejszy, n i ż to jest p o t r z e b n e . B o r y zwilża się w o d ą lub a l k o h o l e m , a najlepiej gliceryną, którą do t y c h celów p r z e c h o w u j e się w m a ł e j butelce o p o j . o k . 25 m l (rys. 1,20). B o r t r z y m a się w p r a w e j ręce. a k o r e k w lewej. W y c i n a n i e o t w o r u w k o r k u r o z p o c z y n a się od jego mniejszej p o d s t a w y , w y k o nując b o r e m ciągły r u c h o b r o t o w y , N a l e ż y p r z y t y m p a m i ę t a ć , że b o r jest p r z y r z ą d e m t n ą c y m , a więc nie p o w i n n o się go p r z e p y c h a ć p r z e z k o r e k , p o n i e w a ż strzępi to pr> wierzchnie otworu. W czasie wiercenia s p r a w d z a się k i l k a k r o t n i e , c z y p o w s t a j ą c y o t w ó r i> P r o d u k o w a n a p r t e z .Tobling L a b o r a l o r y D i v h i o n . . . C l e a r f i t " . P r o d u k o w a n e i dostarczane przez firmę J . YOIUIB C O Ltd.
1»9. Korki
zwykłe
i gumąwe
5/
1
jest p r o s t y ) . W i e r c e n i e p r z e r y w a się, gdy otwór osiągnie p o ł o w ę wysokości k o r k a , p o c z y m wyjmuje się b o r i u s u w a z jego w n ę t r z a , za p o m o c ą m e t a l o w e g o p r ę t a znajdują c e g o się w k o m p l e c i e b o r ó w , wyciętą część k o r k a . Pozostałą część o t w o r u b o r u j e się od drugiego k o ń c a k o r k a . Jeżeli b o r o w a n i e k o r k a jest z każdej s t r o n y d o k ł a d n i e wyty c z o n e , t o o t r z y m u j e się o t w ó r r ó w n o wycięty w z d ł u ż całej długości. D o ś w i a d c z e n i p r a c o w n i c y l a b o r a t o r i u m zwykle borują n i e p r z e r w a n i e otwór n a całej długości z jednej s t r o n y , lecz początkujący stosując t ę m e t o d ę uzyskują o t w o r y o p o s z a r p a n y c h k r a w ę d z i a c h i dlatego nie p o w i n n i u ż y w a ć tego s p o s o b u . D o b r z e d o p a s o w a n y k o r e k p o w i n i e n śiizgać się p o r u r c e ( b o c z n e r a m i ę k o l b y destylacyjnej, t e r m o m e t r itp.) p o d d z i a ł a n i e m niewielkiego nacisku. Jeżeli w y b o r o w a n y o t w ó r okaże się za m a ł y , d o p r o w a d z a się go
R y s . 1.19. D o b i e r a n i e b) Źle d o b r a n y
korków:
a)
właściwie
dobrany.
R y s . 1,20. Butelka.- d o p r z e c h o w y w a n i a
gliceryny
d o p o ż ą d a n y c h w y m i a r ó w m a ł y m o k r ą g ł y m pilnikiem. P o uzyskaniu właściwej średnicy o t w o r u w p r o w a d z a się w o t w ó r r u r k ę t r z y m a j ą c ją możliwie blisko k o ń c a i r u c h e m o b r o t o w y m ostrożnie w s u w a d o ś r o d k a t r z y m a j ą c ją p r z e z c a ł y c z a s blisko k o r k a . W ż a d n y m p r z y p a d k u nie w o l n o r u r k i t r z y m a ć zbyt d a l e k o od k o r k a o r a z u ż y w a ć siły p r z y w s u w a n i u r u r k i w o t w ó r o zbyt m a ł e j średnicy. N i e p r z e s t r z e g a n i e t y c h o c z y w i s t y c h Zasad m o ż e s p o w o d o w a ć pęknięcie r u r k i i dotkliwe pokaleczenie rąk. Jeżeli r u r k a jest świeżo przycięta, t o jej ostry k o n i e c należy p r z e d w p r o w a d z e n i e m d o k o r k a o b t o p i ć
(p- MO). D o b r e wyniki b o r o w a n i a uzyskuje się u ż y w a j ą c jedynie o s t r y c h b o r ó w , k t ó r y c h ostrzenie p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,21. Bor w s u w a się n a m e t a l o w y stożek i l e k k o d o c i s k a jednocześnie dociskając n ó ż / w p u n k c i e 2 i w y k o n u j e się b o r e m k i l k a o b r o t ó w . P o w s t a j ę wówczas ostra t n ą c a k r a w ę d ź . Jeżeli j e d n a k nóż a l b o b o r n a c i s k a się zbyt m o c n o , t o m o ż n a u s z k o d z i ć t n ą c y o b w ó d b o r a i o s t r z e t a k i e jest niewłaściwe. A b y b o r y m o g ł y d o b r z e spełniać s w e z a d a n i e , należy je ostrzyć p o d w u - l u b t r z y k r o t n y m użyciu,
R y s . 1,21. O s t r i s n i e noża
borów;
i — nóż. 2 —
punkt
docisku
Wycięcie otworu w korku g u m o w y m w y m a g a użycia b a r d z o o s t r e g o b o r a o średnicy t a k i e j samej jak średnica r u r k i , którą z a m i e r z a się włożyć w u z y s k a n y otwór. B o r s m a r u j e się niewielką ilością gliceryny l u b a l k o h o l u (rys. 1,20) i l e k k o przyciskając w k r ę c a się g o w korek. ( W czasie wiercenia p o w t a r z a się k i l k a k r o t n i e s m a r o w a n i e gliceryną). C z y n n o ś ć ta w y m a g a dużej dozy cierpliwości i czasu. Jeżeli b o r w c i s k a się zbyt m o c n o , t o powstający o t w ó r m a n i e r e g u l a r n y o b w ó d i zmniejszoną średnicę. N a s u n i ę c i e k o r k a lub w ę ż a g u m o w e g o n a r u r k ę szklaną b a r d z o u ł a t w i a zwilżenie g u m y niewielką ilością a l k o h o l u . R u r k i z n i e k t ó r y c h syntetycznych p o l i m e r ó w są m a ł o 1 1 P o nabyciu p e w n e j w p r a w y c z y n n o ś ć tę m o ż n a w y k o n a ć b e z sprawdzania czy p o w s t a j ą c y o t w ó r jest p r o s t y .
giętkie i najlepiej n a s u w a ć j e n a r u r k i szklane p o zmiękczeniu k o ń c a r u r k i p r z e z z a n u rzenie w e wrzącej wodzie. Z w y k l e p o p e w n y m czasie u ż y t k o w a n i a g u m a p r z y w i e r a d o szkta i p r z y jej z d e j m o w a n i u należy b a r d z o u w a ż a ć . C z ę s t o tak p r z y k l e j o n e k o r k i g u m o w e z d e j m u j e się opie rając k o n i e c rurki (lub t e r m o m e t r u ) na stole i ostrożnie naciskając k c i u k a m i n a k o r e k , t a k aby zsunąć go k u d o ł o w i . M o ż n a r ó w n i e ż z a s t o s o w a ć i n n y s p o s ó b , polegający n a t y m , że w możliwie najmniejszy b o r z w i l ż o n y gliceryną w p r o w a d z a się r u r k ę i ostrożnie pokręcając b o r e m oddziela g u m ę od szkła. Trzeba p r z y tym uważać, aby w zdejmowa nym k o r k u n i e wyciąć n o w e g o o t w o r u . 1,10. CIECIE 1 Z G I N A N I E R U R E K S Z K L A N Y C H Wielu s t u d e n t ó w m a s k ł o n n o ś ć d o z a p o m i n a n i a p r a k t y c z n y c h w i a d o m o ś c i n a b y t y c h p o d c z a s p o d s t a w o w y c h ćwiczeń z chemii ogólnej; należy więc je p o w t ó r z y ć . Rurki szkla n e przecina się w następujący sposób: w o d p o w i e d n i m miejscu r o b i się t r ó j k ą t n y m pilnikiem l a b nożem d o cięcia szkła, b ą d ź też o ł ó w k i e m z d i a m e n t e m g ł ę b o k ą rysę p r o s t o p a d ł ą d o osi rurki. N a s t ę p n i e t r z y m a j ą c rurkę o b y d w i e m a r ę k a m i tak, a b y rysa z n a j d o w a ł a się p o m i ę d z y k c i u k a m i , lecz z przeciwnej s t r o n y r u r k i , w y k o n u j e się r u c h rozciągająco-łamiący. R u r k a p ę k a tworząc p r z e ł o m o r ó w n y c h k r a w ę d z i a c h , k t ó r e na leży obtopić w płomieniu. W Lym celu o g r z e w a się przecięty koniec r u r k i w p a l n i k u B u n s e n a ) , aż o b r z e ż e n a d t o p i się, p r z y czym r u r k ę należy stale o b r a c a ć , a b y ogrzewa nie b y ł o r ó w n o m i e r n e , lecz r ó w n o c z e ś n i e niezbyt intensywne, g d y ż r u r k a m o ż e w ó w c z a s ulec częściowemu zatopieniu. 1
a)
f
—mT-i~Li
b
c )
*
R y s . 1,22. Z g i n a n i e rurek z e szkła s o d o w e g o : c) z g i ę c i e złe
a) s p o s ó b
trzymania
rurki w p ł o m i e n i u ,
b) z g i ę c i e
prawidłowa,
D o z g i n a n i a rurek ze szkła s o d o w e g o służą palniki m o t y l k o w e . R u r k ę t r z y m a się o b u r ą c z w z d ł u ż osi p ł o m i e n i a t a k , a b y b y ł a o n a ogrzewana n a o d c i n k u 5—8 c m (rys, I,22a), p r z y c z y m r u r k ę stale o b r a c a się w celu r ó w n o m i e r n e g o n a g r z a n i a . G d y t y l k o r u r k a zmięknie, u s u w a się ją z p ł o m i e n i a i t a k p o d t r z y m u j e , a b y jeden z jej k o ń c ó w o p a d a ł pod w ł a s n y m ciężarem. N a l e ż y u w a ż a ć , żeby z g i n a n a część r u r k i p o z o s t a w a ł a stale w tej s a m e j płaszczyźnie c o i reszta r u r k i . N i e p o w i n n o się n i g d y s t o s o w a ć nacisku p r z y zginaniu r u r k i , gdyż uzyskuje się w ó w c z a s zgięcia z z a ł a m a n i e m , c o p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,22c% 1,11. T Y P O W A A P A R A T U R A
LABORATORYJNA
P o z a a p a r a t u r ą szlifową s t u d e n t p o w i n i e n p o z n a ć r ó w n i e ż i n n y sprzęt l a b o r a t o r y j n y p o w s z e c h n i e u ż y w a n y w p r a c o w n i p r e p a r a t y k i organicznej i w analizie o r g a n i c z n e j . N a l e ż y d o d a ć , że często z a c h o d z i p o t r z e b a z m o n t o w a n i a z o b e c n e g o w p r a c o w n i wy p o s a ż e n i a specjalnej a p a r a t u r y d o p r z e p r o w a d z e n i a specyficznej operacji. K o n i e c z n e jest t o zwłaszcza w t e d y , g d y d y s p o n u j e się n a tyle m a ł ą ilością substancji, że o d p o wiednią czynność t r z e b a w y k o n a ć w skali p ó ł m i k r o l u b m i k r o . P r z y k ł a d y d o b r a n i a aparatury w tego rodzaju przypadkach p o d a n o w następnym punkcie dotyczącym wy o d r ę b n i a n i a i oczyszczania substancji organicznych. i) D o o b t o p i e n i a lub zgięcia rurki ze szkia P y r e x jak r ó w n i e ż d o w y c i ą g n i ę c i a z niej kapilary d o p o d z m n i e j s z o n y m c i ś n i e n i e m trzeba u ż y ó p a l n i k a d m u c h a w k o w e g o z a s i l a n e g o w g a z i w t l e n .
destylacji
R y s . 1,23. K o l b y l a b o r a t o r y j n e : a—b) z p ł a s k i m d n e m , c — d ) k u l i s t e , e) s t o ż k o w a
R ó ż n e r o d z a j e k o l b p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,23. K o l b a z p ł a s k i m d n e m , a l u b k (tzw. k o l b a florencka), m o ż e być z szeroką l u b wąską szyją. P o j e m n o ś ć tego t y p u k o l b w a h a się od 50 m l d o 20 1. K o l b y o w i ę k s z y c h w y m i a r a c h m a j ą u w y l o t u szyi n a d l e w w kształcie pierścienia (b) zwiększający w y t r z y m a ł o ś ć m e c h a n i c z n ą k o l b y . T y p c t o k o l b a kulista; p o j e m n o ś ć o d 50 m l d o 20 1. T y p d t o k o l b a kulista z k r ó t k ą szyją; z pierścieniowym n a d l e w e m (tzw. k o l b a 3 o ogrzewania d o w r z e n i a ) . T y p o w e p o j e m ności od 50 m l d o 10 1. K o l b a s t o ż k o w a z w a n a też kolbą E r l e n m e y e r a (e) m a p o w s z e c h n e zastosowanie. P r o d u k o w a n e są k o l b y z w ą s k i m i i s z e r o k i m i szyjami, z p o działką o r a z bez p o d z i a ł k i i o p o j e m n o ś c i od 5 m l do 6 1. Najczęściej s t o s o w a n y m r o d z a j e m zlewki jest z l e w k a z d z i o b k i e m (tzw. z l e w k a G r i f f i n a , rys. I,24a). P o j e m n o ś ć o d 5 m l d o 6 1. Z l e w k i s t o ż k o w e (rys. I,24b) są r ó w n i e ż niekiedy u ż y w a n e w p r a c a c h p r e p a r a t y w n y c h . Z m o d y f i k o w a n ą o d m i a n ą są zlewki z teflonową k r a w ę d z i ą umożliwiającą b a r d z o o s t r o ż n e w y l e w a n i e r o z t w o r ó w w o d n y c h , w r a z i e p o t r z e b y k r o p l a p o kropli. W y t w a r z a n e są także zlewki z p o l i p r o p y l e n u o r a z z polietylenu, lecz m a j ą o n e o g r a n i c z o n e zastosowanie, g d y ż n i e w y t r z y m u j ą ogrzewa-
R y s . 1,24. Z l e w k i ; a) z w y k ł a , b) s t o ż k o w a
R y s . 1,25. R ó ż n e rodzaje l e j k ó w : a) z w y k ł y d o sączenia, b) z k r ó t k ą n ó ż k ą , c ) r o z d z i e l a c z k u l i s t y , d) r o z d z i e l a c z g r u s z k o w y , e) r o z d z i e l a c z cylindryczny
nia p o w y ż e j t e m p . 120°C i nie n a d a j ą się d o p r a c y z większością r o z p u s z c z a l n i k ó w . Z n a c z n i e droższe zlewki t e f l o n o w e są t r w a ł e d o t e m p . 3 0 0 ° C i o d p o r n e n a d z i a ł a n i e .bardzo wielu o d c z y n n i k ó w . R ó ż n e r o d z a j e l e j k ó w p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,25. T y p a to z w y k ł y lejek d o sącze n i a ; nachylenie ś c i a n e k 6 0 ° . D o wielu czynności d o g o d n i e j jest s t o s o w a ć lejki t y p u b z k r ó t k ą n ó ż k ą (0,5—1 c m ) . L e j k i z k r ó t k ą szeroką n ó ż k ą są p r z y d a t n e d o przesypy w a n i a o s a d ó w . N a rys. I,25c, d i e p r z e d s t a w i o n o lejki rozdzielcze, t z w . rozdzielacze, Najczęściej s t o s o w a n y jest rozdzielacz kulisty c, o p o j e m n o ś c i o d 50 m l d o 6 1. T y p d t o rozdzielacz g r u s z k o w y , a t y p e t o rozdzielacz cylindryczny; w o b u p r z y p a d k a c h p r o d u k o w a n e są r o z d z i e l a c z e o p o j e m n o ś c i od 60 m l d o 2 1. W y t w a r z a n e są r ó w n i e ż rozdzielacze c y l i n d r y c z n e z podziałką. Stosując rozdzielacz z k u r k i e m t e f l o n o w y m , u n i k a się możliwości z a t a r c i a szlifu o r a z konieczności u ż y c i a s m a r u , k t ó r y m o ż e z a n i e czyszczać p r o d u k t .
D w a r o d z a j e płaszczy d o sączenia na gorąco p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,26a i h. T y p a w y k o n a n y z miedzianej blachy m a kształt lejka o p o d w ó j n y c h ścianach. W płaszczu t y m u m o c o w a n y m n a t r ó j n o g u umieszcza się lejek szklany, a przestrzeń p o m i ę d z y ś c i a n k a m i płaszcza w y p e ł n i a się p r a w i e c a ł k o w i c i e w o d ą destylowaną. Boczną r u r k ę p ł a s z c z a ogrzewa się p ł o m i e n i e m p a l n i k a B u n s e n a d o p o ż ą d a n e j t e m p e r a t u r y (poniżej 100°C). T y p b jest wężownicą w y k o n a n ą z r u r k i m i e d z i a n e j o średnicy ok. 10 m m u k s z t a ł t o w a n e j w stożek o kącie 60°. T e g o r o d z a j u płaszcz ł a t w o s k o n s t r u o w a ć w w a r sztacie l a b o r a t o r i u m . P r z e z w ę ż o w n i c ę p r z e p u s z c z a się s t r u m i e ń gorącej w o d y l u b p a r y w o d n e j i d l a t e g o p ł a s z c z e t e g o t y p u są b a r d z o d o g o d n e d o sączenia g o r ą c y c h cieczy
p a l n y c h . Płaszcz ten m o ż n a r ó w n i e ż z a s t o s o w a ć d o sączenia r o z t w o r ó w w niskich t e m p e r a t u r a c h o r a z j a k o e l e m e n t oziębiający w n i e k t ó r y c h r o d z a j a c h a p a r a t u r y d o sublim a c j i (p. 1,21); p r z e z spiralę p r z e p u s z c z a się w t e d y strumień z i m n e j w o d y . N a rys. I,26c p r z e d s t a w i o n o płaszcz o g r z e w a n y elektrycznie w r a z z u m i e s z c z o n y m w płaszczu lejkiem. D o sączenia p o d zmniejszonym ciśnieniem służą lejki p r z e d s t a w i o n e n a rys. 1,27. P o r c e l a n o w y lejek sitowy, tzw. lejek Buchnera (a), zawiera d z i u r k o w a n ą p ł y t k ę p o r c e l a n o w ą , n a której umieszcza się krążek b i b u ł y filtracyjnej. L e j e k B u c h n e r a ( o r a z i n n e lejki o p i s a n e poniżej) stosuje się w połączeniu z kolbą lub probówką ssawkową, w k t ó rej u m o c o w u j e się g o za p o m o c ą k o r k a g u m o w e g o . Często dogodniejszy niż k o r e k jest
R y s . 1,27. L e j k i d o s ą c z e n i a p o d z m n i e j s z o n y m c i ś n i e n i e m : a) p o r c e l a n o w y ; lejek B u c h n e r a , b) lejek H i r s c h a , c) p o ł ą c z e n i e lejka z k o l b ą z a . p o m o c ą k r ą ż k a g u m o w e g o , d) z w y k ł y lejek z p ł y t k ą W i t t a , e) p ł y t k a W i t t a , f) s z k l a n y lejek B u c h n e r a , g) lejek z prytkg p o r o w a t ą
p ł a s k i krążek g u m o w y l u b stożek g u m o w y (jak n a rys. c i d ) , k t ó r e r ó w n i e ż zapewniają szczelność połączenia lejka z kolbą. Boczną r u r k ę k o l b y l u b p r o b ó w k i ł ą c z y się g r u b o ś c i e n n y m w ę ż e m g u m o w y m (wężem „ p r ó ż n i o w y m " ) z p o m p ą w o d n ą (p. 1,19). K o l b ę łączy się z p o m p ą n i e b e z p o ś r e d n i o , lecz p o p r z e z u k ł a d zapobiegający p r z e r z u c e n i u z a w a r t o ś c i k o l b y d o p o m p y . L e j e k H i r s c h a o p o c h y ł y c h ś c i a n k a c h (b) p r z e z n a c z o n y jest d o sączenia m n i e j s z y c h ilości o s a d u niż lejek Buchnera. N a j m n i e j s z y r o z m i a r za w i e r a płytkę o średnicy 3—4 m m . Z m o d y f i k o w a n y lejek H i r s c h a (d) jest t o z w y k ł y lejek szklany, w k t ó r y w k ł a d a się d z i u r k o w a n ą p ł y t k ę p o r c e l a n o w ą o średnicy 1—4 c m , tzw. p ł y t k ę Witta (e). N a p ł y t c e tej u m i e s z c z a się o d p o w i e d n i k r ą ż e k b i b u ł y filtracyjnej. D u ż ą zaletą lejka d jest m o ż l i w o ś ć stwierdzenia, czy jest o n w całości czysty; w przy p a d k u lejków p o r c e l a n o w y c h s k o n t r o l o w a n i e czystości dolnej p ł a s z c z y z n y płytki jest niemożliwe. S z k l a n y lejek B u c h n e r a (f) w y k o n a n y jest całkowicie ze szkła (Jena l u b P y r e x ) i dlatego jest d o g o d n i e j s z y w użyciu o d nieprzezroczystych ( p o r c e l a n o w y c h ) lej k ó w B u c h n e r a lub H i r s c h a , P o d o b n e zalety m a lejek ze szklaną p ł y t k ą p o r o w a t ą (ze szkła spiekanego g). Zależnie o d p o t r z e b u ż y w a n e są lejki o r ó ż n e j p o r o w a t o ś c i płytki sączącej. W p r a k t y c e l a b o r a t o r y j n e j stosuje się n a ogół ł o p a t k i ze stali nierdzewnej l u b ł o patki niklowe. Najczęściej u ż y w a n e t y p y ł o p a t e k p r z e d s t a w i o n o n a rys, 1,28. T y p a t o giętka ł o p a t k a ze stali nierdzewnej o s a d z o n a w d r e w n i a n y m t r z o n k u . T y p b t o ł o p a t k a n i k l o w a z zagiętym k o ń c e m , co u ł a t w i a o p e r o w a n i e m a ł y m i ilościami substancji; ł o p a t k i niklowe (b) w y t w a r z a n e są w r ó ż n y c h w y m i a r a c h . Ł o p a t k a n i k l o w a c m a z a k o ń czenie kształtu łyżki. G i ę t k i e ł o p a t k i z r o g u l u b z polietylenu są r ó w n i e ż d o n a b y c i a .
R y s . 1,28. Ł o p a t k i l a b o r a t o r y j n e : a) z e stali n i e r d z e w n e j , b) n i k l o w a z z a g i ę t y m k o ń c e m , c) n i k l o w a z z a k o ń c z e n i e m w k s z t a ł c i e łyżki
Wilgotny o s a d zawierający w o d ę l u b rozpuszczalnik o r g a n i c z n y suszy się z w y k l e w eksykatorze próżniowym w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j . W h a n d l u znajduje się k i l k a r o d z a j ó w w y t r z y m a ł y c h e k s y k a t o r ó w p r ó ż n i o w y c h o kształcie k o p u l a s t y m (rys. I,29a). Są o n e różnej wielkości; średnice wynoszą od 8 (mikro) d o 30 cm. N a j d o g o d n i e j s z e są eksykatory, w k t ó r y c h z n o r m a l i z o w a n a tulejka (zwykle o w y m i a r a c h szlifu 3 4 / 3 5 ) , mieszcząca szklany (rys. i,29b) l u b e b o n i t o w y (rys. T.29c) k r a n z b o c z n y m w p u s t e m , znajduje się w p o k r y w i e . W kranie s z k l a n y m (b) kanał w l o t o w y z a k o ń c z o n y jest haczy k o w a t y m p r z e d ł u ż e n i e m , k t ó r e g o celem jest s k i e r o w a n i e p r ą d u p o w i e t r z a p o d c z a s likwi dacji próżni w górę, c o z a p o b i e g a r o z d m u c h a n i u osadu. E l e m e n t e m ł ą c z ą c y m p o k r y w ę z p o d s t a w ą e k s y k a t o r a są p o w i e r z c h n i e szlifowe p o k r y w y i p o d s t a w y (szlify w y m i e n n e ) , k t ó r e p r z e d ewakuacją p o w i e t r z a t r z e b a p o w l e c s m a r e m ( n p . s m a r e m A p i e z o n ) . W t e g o typu eksykatorach zdejmowanie pokrywy p o zlikwidowaniu próżni wymaga nacisku z boku. Ostatnio wprowadzono połączenie z „suchym uszczelnieniem" (rys. i,30a) o następującej k o n s t r u k c j i : w k o ł n i e r z u p o d s t a w y e k s y k a t o r a u f o r m o w a n y jest r o w e k (7 n a rys. i,30b), w k t ó r y m u m i e s z c z a się pierścień uszczelniający z elastycznego t w o r z y w a 2. P o d c z a s e w a k u a c j i p o w i e t r z a z e k s y k a t o r a pierścień ten zostaje spłaszczony i' Eksykatory z tego rodzaju uszczelnieniem rozprowadza t a k ż e pierścienie u s z c z e l n i a j ą c e d o z w y k ł y c h e k s y k a t o r ó w z e w t e k ś c i e p o c h o d z ą z tej w ł a ś n i e f i r m y .
5
Preparatyka
organiczna
firma J e n c o n s (Scientific) L t d . D o s t a r c z a o n a szlifem. Fotografie eksykatorów zamieszczone
•Rys. 1,29. E k s y k a t o r p r ó ż n i o w y k o p u l a s t y : a) w i d o k o g ó l n y , b) szklany .kran z b o c z n y m w p u s t e m , c) e b o n i t o w y k r a n z b o c z n y m w p u s t e m
3 —
pokrywa
£>rzez p o k r y w ę 3. P r z y t e g o r o d z a j u uszczelnieniu nie m a o b a w y zgniecenia e k s y k a t o r a p r z y zbyt wysokiej p r ó ż n i . P o ł ą c z e n i e t o nie w y m a g a użycia s m a r u . P o z a t y m , p o w p r o w a d z e n i u p o w i e t r z a d o e k s y k a t o r a p o k r y w a p o p r o s t u się p o d n o s i ; zdjęcie p o k r y w y z e k s y k a t o r a z k o ł n i e r z e m s z l i f o w a n y m nastręcza nieraz d u ż e t r u d n o ś c i . Z w y k ł e e k s y k a t o r y (tzn. bez t u b u s a ) , za-
1,13. Ogrzewanie
mieszanin
reakcyjnych
r ó w n o ze szlifem, j a k i z s u c h y m uszczelnieniem, m a j ą m a t e z a s t o s o w a n i e ; u ż y w a się j e t y l k o d o p r z e c h o w y w a n i a p r ó b e k w s u c h y m otoczeniu. W y p e ł n i e n i e e k s y k a t o r a , k t ó r e u m i e s z c z a się w dolnej jego części p o d w k ł a d k ą z m e t a l o w e j siatki, zależy od r o d z a j u r o z p u s z c z a l n i k a , k t ó r y m a być z a a d a o r b o w a n y ( w o d a czy r o z p u s z c z a l n i k o r g a n i c z n y ) , o r a z od c h a r a k t e r u o p a r ó w ( k w a ś n e c z y zasa d o w e ) , k t ó r e m o g ą się w y d z i e l a ć p o d c z a s suszenia. S u b s t a n c j e s t o s o w a n e j a k o w y p e ł nienie o m ó w i o n o w p . 1,20. 1.12.
CHŁODZENIE MIESZANIN
REAKCYJNYCH
W p r a c a c h l a b o r a t o r y j n y c h często z a c h o d z i p o t r z e b a p r z e p r o w a d z e n i a p e w n y c h czyn ności w t e m p e r a t u r a c h p o n i ż e j t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j . Ł a ź n i ę c h ł o d z ą c ą o t e m p . o d 0 d o 5 ° C o t r z y m u j e się przez w y t w o r z e n i e z d r o b n o p o k r u s z o n e g o l o d u i o d p o w i e d n i e j ilości w o d y gęstej brei, zapewniającej lepszy k o n t a k t p o w i e r z c h n i k o l b y z mieszaniną c h ł o d z ą c ą niż s a m p o k r u s z o n y l ó d i p o z a t y m umożliwiającej m i e s z a n i e . Jest oczywiste, że w mieszaninie r e a k c y j n e j n a l e ż y u m i e ś c i ć t e r m o m e t r w celu s p r a w d z e n i a , czy z o s t a ł a o n a d o p r o w a d z o n a d o właściwej t e m p e r a t u r y . T e m p e r a t u r y p o n i ż e j 0 ° C osiąga się p r z e w a ż n i e w m i e s z a n i n i e p o k r u s z o n e g o lodu z solą k u c h e n n ą ; b i o r ą c 1 cz. w a g . soli i 3 c z . w a g . p o k r u s z o n e g o lodu u z y s k u j e się t e m p . od —5 d o — 1 8 ° C . I n t e n s y w n i e j s z e c h ł o d z e nie osiąga się stosując z a m i a s t c h l o r k u s o d u kryst. c h l o r e k w a p n i a ; m i e s z a n i n a 5 cz. w a g . C a C l r 6 H 0 i o d 3,5 d o 4 cz. w a g . p o k r u s z o n e g o l o d u d a j e t e m p . o d - 4 0 d o -50°C. 2
Jeżeli c h w i l o w o b r a k u j e l o d u , to m o ż n a p r z y g o t o w a ć kąpiel c h ł o d z ą c ą w y k o r z y stując efekt o b n i ż e n i a t e m p e r a t u r y t o w a r z y s z ą c y r o z p u s z c z e n i u p e w n y c h soli l u b i c h m i e s z a n i n w w o d z i e . T a k wiec m i e s z a n i n a o t r z y m a n a p r z e z r o z p u s z c z e n i e 1 cz. w a g . N H 4 C I i 1 cz. w a g . N a N 0 w 1—2 cz. w a g . w o d y p o w o d u j e s p a d e k t e m p . z 1 0 ° C d o - 1 5 , - 2 0 ° C ; 3 cz. w a g . NH4CI w 10 cz. w a g . w o d y o b n i ż a t e m p . z 1 3 ° C d o - 1 5 ° C ; 11 cz. wag, N a i S ! 0 - 5 H O w 10 cz. w a g . w o d y o b n i ż a t e m p . z 1 1 ° C d o - 8 ° C , a r o z puszczenie 3 cz. w a g . N H 4 N O a w 5 cz. w a g . w o d y daje s p a d e k t e m p . z 1 3 ° C d o —13°G. 3
3
2
B a r d z o n i s k i e t e m p e r a t u r y u z y s k u j e się stosując stały d w u t l e n e k w ę g l a (suchy lód). S u c h y lód s p r z e d a w a n y w b l o k a c h p r z e c h o w u j e się w specjalnie i z o l o w a n y c h p o j e m n i k a c h . Operując n i m m o ż n a się n a r a z i ć n a o d m r o ż e n i e , n a l e ż y więc c h r o n i ć r ę c e a l b o za p o m o c ą r ę k a w i c z e k , a l b o owijając je grubą ścierką. S t a ł y d w u t l e n e k w ę g l a r o z d r a b nia się n a d o g o d n e w użyciu m a ł e b r y ł k i rozbijając d r e w n i a n y m l u b p o l i e t y l e n o w y m m ł o t k i e m o d p o w i e d n i o d u ż y k a w a ł e k , k t ó r y p r z e d t e m z a w i j a się w ścierkę l u b u m i e s z cza w w o r e c z k u z m o c n e g o p ł ó t n a . T a k u z y s k a n e m a ł e k a w a ł k i w p r o w a d z a się d o etanolu lub a c e t o n u z n a j d u j ą c e g o się w p l a s t y k o w e j m i s c e . D o d a w a n i e p r z e r y w a się, g d y nastąpi w y r a ź n e zmniejszenie t e m p a p a r o w a n i a d w u t l e n k u węgla. T e m p e r a t u r a o b n i ż a się p r z y tym d o —50°C, a n a w e t d o —70°C, w zależności od s t o p n i a o d i z o l o w a n i a ł a ź n i c h ł o d z ą c e j od otoczenia. C h c ą c p r z e c h o w a ć m i e s z a n i n ę chłodzącą p r z e z kilka godzin l u b p r z e z n o c , n a l e ż y ją p r z y g o t o w a ć w n a c z y n i u D e w a r a . Stosując m i e s z a n i n y d w u t l e n k u w ę g l a z i n n y m i r o z p u s z c z a l n i k a m i m o ż n a u z y s k a ć ł a ź n i e c h ł o d z ą c e o r o z m a i t y c h t e m p e r a t u r a c h . W y c z e r p u j ą c ą listę t e g o r o d z a j u miesza nin p o d a j e literatura [17]; w y b r a n o z niej kilka p r z y k ł a d ó w : s u c h y l ó d / g l i k o l etylenowy —15°C; suchy I ó d / a c e t o n i t r y i - 4 2 ° C ; s u c h y l ó d / e t e r d i e t y l o w y —100°C, Ściśle o k r e ś l o n ą t e m p e r a t u r ę ł a ź n i c h ł o d z ą c e j m o ż n a r ó w n i e ż u z y s k a ć w p r o w a d z a j ą c stały d w u t l e n e k w ę g l a d o m i e s z a n i n o-ksylenu i m-ksylenu wziętych w r ó ż n y m s t o s u n k u [18]; u ł a m e k o b j ę t o ś c i o w y o-ksylenu decyduje o t e m p e r a t u r z e łaźni. N a p r z y k ł a d , s u c h y l ó d / m - k s y l e n - 7 2 ° C ; o-ksylen (0,4):m-ksylen (0,6) - 5 8 ° C ; o-ksylen (0,8):m-ksylen (0,2) - 3 2 ° C . U z y s k a n i e t e m p e r a t u r y p o n i ż e j — 1 0 0 ° C w y m a g a u ż y c i a ł a ź n i z c i e k ł y m a z o t e m [19]. 1.13.
OGRZEWANIE MIESZANIN
REAKCYJNYCH
D o o g r z e w a n i a w t e m p e r a t u r a c h nie p r z e k r a c z a j ą c y c h 1 0 0 ° C stosuje się z a z w y c z a j ł a ź n i e w o d n e l u b p a r o w e . W najprostszej p o s t a c i są t o zlewki l u b e m a l i o w a n e n a c z y n i a żelazne u m o c o w a n e n a o d p o w i e d n i m s t a t y w i e . D o n a c z y n i a t a k i e g o n a l e w a się w o d y
i o g r z e w a p a l n i k i e m . Ł a ź n i tych u ż y w a się d o ogrzewania cieczy n i e p a l n y c h l u b d o o g r z e w a n i a pod c h ł o d n i c ą z w r o t n ą cieczy o niskiej t e m p . wrzenia, P o n i e w a ż j e d n a k ciecze o niskiej t e m p . w r z e n i a są p r z e w a ż n i e jednocześnie ł a t w o p a i n e , o b e c n o ś ć nie o s ł o n i ę t e g o p ł o m i e n i a w p r o w a d z a z n a c z n e r y z y k o p o ż a r u . D l a t e g o w tych p r z y p a d k a c h n a l e ż y u ż y w a ć ł a ź n i w o d n e j ogrzewanej elektrycznie i z a o p a t r z o n e j w u r z ą d z e n i e p r z e l e w o w e zapewniające stały p o z i o m w o d y . Ł a ź n i a ze s t a ł y m d o p ł y w e m i o d p ł y w e m w o d y (rys. 1,31) w y p o s a ż o n a jest w k o m p l e t fajerek umożliwiających o g r z e w a n i e k o l b
R y s . 1,31. Ł a ź n i a w o d n a ze s t a ł y m dopływem i odpływem wody
i zlewek o różnej średnicy. Ł a ź n i a p r o s t o k ą t n a (rys. 1,32) zawiera k i l k a o t w o r ó w z k o m p l e t e m fajerek n a k a ż d y m o t w o r z e . W o b u p r z y p a d k a c h ł a ź n i a jest z a o p a t r z o n a w umieszczony p o d p o z i o m e m w o d y element grzejny i o d p o w i e d n i ą regulację. D o o g r z e w a n i a w t e m p , p o w y ż e j 1 0 0 ° C u ż y w a się zazwyczaj ł a ź n i olejowych. D o t e m p . 2 2 0 ° C stosuje się p a r a f i n ę f a r m a c e u t y c z n ą . G l i c e r y n ę i ftalan d i b u t y l o w y
R y s . 1,32. Ł a ź n i a w o d n a otworami
z
kilkoma
m o ż n a o g r z e w a ć d o t e m p . 1 4 0 — 1 5 0 ° C ; w wyższej t e m p e r a t u r z e ciecze te d y m i ą inten s y w n i e i wydzielają o p a r y o n i e p r z y j e m n y m z a p a c h u . D o o g r z e w a n i a w t e m p . ok. 2 5 0 ° C u ż y w a się w d u ż y m stopniu u w o d o r n i o n e g o oleju z n a s i o n b a w e ł n y o tt. 40—• 60°C. Olej ten jest przezroczysty, nie przylega d o n a c z y ń i k r z e p n i e p o o c h ł o d z e n i u , zalety jego są więc oczywiste. N i e z n a c z n a z m i a n a b a r w y oleju o g r z e w a n e g o w wysokiej t e m p e r a t u r z e nie w p ł y w a n a z m i a n ę j e g o własności u ż y t k o w y c h , Oleje silikonowe, n p .
1,13. Ogrzewanie mieszanin reakcyjnych
39
1
M S 5 5 0 ) , są najlepszymi cieczami d o łaźni, są o n e j e d n a k z b y t d r o g i e n a t o , a b y m o g ł y b y ć p o w s z e c h n i e s t o s o w a n e . Olej M S 5 5 0 m o ż n a o g r z e w a ć d o t e m p . 2 5 0 ° C , p r z y c z y m nie z m i e n i a on b a r w y a n i n i e p a r u j e . Ł a ź n i ę olejową należy u s t a w i ć p o d wyciągiem, i z a o p a t r z y ć ją w t e r m o m e t r , a b y n i e d o p u ś c i ć d o p r z e g r z a n i a oleju. P o wyjęciu k o l b y .z ł a ź n i olejowej n a l e ż y chwilę o d c z e k a ć , a b y olej spłynął z k o l b y d o łaźni, a n a s t ę p n i e Wytrzeć k o l b ę szmatką. Z w y k l e ł a ź n i e olejowe ogrzewa się p a l n i k i e m g a z o w y m , bez pieczniej j e d n a k o g r z e w a ć olej z a n u r z o n ą w n i m grzałką elektryczną. Ł a ź n i ę o d p o w i e d n i ą d o o g r z e w a n i a w t e m p . d o 2 5 0 ° C m o ż n a p r z y g o t o w a ć mieszając 4 cz. w a g , 85-proc. k w a s u o r t o f o s f o r o w e g o z 1 cz. w a g . k w a s u m e t a f o s f o r o w e g o . M i e s z a n i n ę t ę o g r z e w a się n a j p i e r w p o w o l i do t e m p . 2 6 0 ° C i u t r z y m u j e w tej t e m p e r a t u r z e t a k d ł u g o , a ż przestanie wydzielać się p a r a w o d n a . T a k p r z y g o t o w a n a łaźnia jest ciekła w t e m p . p o k o j o w e j . D o o g r z e w a n i a w t e m p . d o 3 4 0 ° C u ż y w a się m i e s z a n i n y s p o r z ą d z o n e j z 2 cz. wag. 85-proc. k w a s u o r t o f o s f o r o w e g o i 1 cz. w a g . k w a s u m e t a f o s f o r o w e g o . M i e s z a n i n a ta jest stała (lub jest b a r d z o gęstą cieczą) d o t e m p . 2 0 ° C . D o o g r z e w a n i a w w y s o k i c h t e m p e r a t u r a c h stosuje się r ó w n i e ż łaźnie z e stopami m e tali, n p . stop W o o d a — 4 cz. w a g . Bi, 2 cz. w a g . P b , 1 cz. w a g . S n i 1 cz. w a g . C u ; s t o p W o o d a topi się w t e m p . 71 ° C ; stop R o s e g o — 2 cz. wag. Bi, 1 cz. w a g . P b i 1 cz. w a g . S n — tt. 94 ° C ; m i e s z a n i n a e u t e k t y c z n a składająca się z 37 cz. w a g . P b i 63 cz. w a g . S n , topi się w t e m p . 183°C. Ł a ź n i m e t a l o w y c h n i e należy o g r z e w a ć d o t e m p . p o w y ż e j 359 °C, p o n i e w a ż z a c h o d z i w t e d y szybkie utlenienie stopu. Ł a ź n i e m e t a l o w e m a j ą tę zaletę, że nie wydzielają p o d c z a s o g r z e w a n i a ż a d n y c h p a r i nie są p a l n e , j e d n a k są o n e stałe w t e m p . p o k o j o w e j i p o z a t y m są zbyt d r o g i e n a t o , ż e b y u ż y w a ć j e p o w s z e c h n i e , T r z e b a p a m i ę t a ć o t y m , że k o l b y i t e r m o m e t r y z a n u r z o n e w s t o p i o n e j m i e s z a n i n i e m e tali należy usunąć, z a n i m m i e s z a n i n a skrzepnie.
z
R y s . 1,3-3. A p a r a t d o g o d n y do o g r z e w a n i a m a ł y c h ilości substancji: I — k o l b a , 2, 3 — p r o b ó w k a r e a k c y j n a , 4 — c h ł o d n i c a z w r o t n a , S — syfon, 6 — b e ł k o t k a
R y s . 1,34. Ł a ź n i a p o w i e t r z n a : a) s p o s ó b . k o l b y w łaźni, b) p o k r y w a ł a ź n i
umieszczenia
D o w a d ł a ź n i olejowych i m e t a l o w y c h należy zaliczyć p o w a ż n e u t r u d n i e n i e obser wacji mieszaniny reagującej o r a z k o n i e c z n o ś ć stałego k o n t r o l o w a n i a i r e g u l o w a n i a in tensywności, o g r z e w a n i a w czasie u t r z y m y w a n i a ł a ź n i w stałej t e m p e r a t u r z e . T r u d n o ś c i te m o ż n a wykluczyć, jeżeli p r a c u j ą c z m a ł y m i ilościami substancji użyje się a p a r a t u p r z e d s t a w i o n e g o n a rys. 1,33. >< D o s t a r c z a n y przez M i d l a n d S i l i c o n e s L t d , a Imperial Chemical I n d u s t r i e s , L t d , M i l l b a n k , S W 1 ,
subsidiary
of
Uie
Dow
Cornins
Corporation,
t
oraz
przez
W k o l b i e / ogrzewanej p ł a s z c z e m elektrycznym (p. niżej) u m i e s z c z a się ciecz o o d powiedniej t e m p . w r z e n i a . Ciecz ogrzewa się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a tak, a b y p a r y o b m y w a ł y p r o b ó w k ę reakcyjną 2, 3. O p a r y skraplają się w c h ł o d n i c y z w r o t n e j 4 i spły wają d o k o l b y p o p r z e z syfon 5. R e g u l a r n e w r z e n i e w kolbie z a p e w n i a - b e ł k o t k a 6. M a s ę reagującą w p r o b ó w c e 3 m o ż n a m i e s z a ć m e c h a n i c z n i e . D o g o d n i e jest m i e ć p r z y g o t o w a n e k i l k a kolb n a p e ł n i o n y c h r ó ż n y m i cieczami, w t e d y z m i a n a t e m p e r a t u r y w p r o b ó w c e 3 n i e jest k ł o p o t l i w a . P r a k t y c z n y zestaw s k ł a d a się z k o l b y 1 p o j . 50 m l ze szli fem 1 9 / 2 6 o r a z z płaszcza dla p a r długości ok. 15 c m ze szlifem 3 4 / 3 5 w p u n k c i e 2 i ze szlifem 19/26 l u b 2 4 / 2 9 w p u n k c i e 4. W o p i s a n y m a p a r a c i e najczęściej u ż y w a się następujących cieczy (w n a w i a s a c h p o d a n e są ich t e m p . w r z e n i a ) : p e n t a n (35°C), a c e t o n (56°C), m e t a n o l (65°C), czterochlo rek węgla ( 7 7 ° C ) , trichloroetylen (86°C), toluen (\10°Q: c h l o r o b e n z e n (132— 133°C), b r o m o b e n z e n (155°C), p - c y m e n (176°C), o - d i c h l o r o b e n z e n (180°C), b e n z o e s a n m e t y l u (200°C), t e t r a h y d r o n a f t a l e n (207°C), b e n z o e s a n etylu (212°C), 1 : . - f n c h l o r o b e n z e n (213°C), b e n z o e s a n i z o p r o p y l u (218°C), salicylan m e t y l u ( 2 2 3 O , b e n z o e s a n p r o p y l u (231°C), glikol dietylenowy (244°C), b e n z o e s a n butylu (250°C), eter difenylowy (259°C)„ ftalan dimetylowy (282°C), f t a l a n dietylowy (296°C), b e n z o f e n u n (305°C) i b e n z o e s a n benzylu (316°C). D a w n i e j u ż y w a n o d o o g r z e w a n i a k o l b tzw. ł a ź n i p i a s k o w y c h . Są t o p ł a s k i e naczynia m e t a l o w e w y p e ł n i o n e p i a s k i e m i o g r z e w a n e p a l n i k i e m g a z o w y m . J e d n a k ze w z g l ę d u n a m a ł e p r z e w o d n i c t w o cieplne p i a s k u r e g u l a c j a t e m p e r a t u r y w tego t y p u ł a ź n i a c h jest b a r d z o u t r u d n i o n a i w związku z t y m u ż y w a n i e ich do z w y k ł y c h p r a c l a b o r a t o r y j n y c h nie jest w s k a z a n e . N i e k i e d y , gdy trzeba u z y s k a ć b a r d z o wysoką t e m p e r a t u r ę , n p . p r z y r o z k ł a d z i e t e r m i c z n y m , m o ż n a je s t o s o w a ć ; w z a s a d z i e j e d n a k d o tych celów u ż y w a się łaźni wypełnionych grafitem lub śrutem niklowym. Ł a ź n i e p o w i e t r z n e m o ż n a ł a t w o w y k o n a ć s a m e m u wykorzystując w t y m celu o k r ą g ł e puszki blaszane po k o n s e r w a c h . T e g o t y p u ł a ź n i u ż y w a się do o g r z e w a n i a cieczy wrzą c y c h p o w y ż e j 8 0 ° C ( m o ż n a j e r ó w n i e ż s t o s o w a ć d o o g r z e w a n i a cieczy n i e p a l n y c h , w r z ą c y c h poniżej tej t e m p e r a t u r y ) . G ó r n ą k r a w ę d ź puszki w y r ó w n u j e się, u s u w a j ą c resztki wyszczerbionej blachy. W dnie p u s z k i n a k ł u w a się wiele o t w o r ó w i u m i e s z c z a n a n i m k r ą ż e k wycięty z płyty azbestowej o g r u b o ś c i 2—3 m m ) . Ś r e d n i c a k r ą ż k a azbe stowego m u s i być r ó w n a średnicy d n a puszki. B o c z n e ściany p u s z k i owija się t k a n i n ą azbestową, p r z y m o c o w u j ą c ją s t a r a n n i e d r u t e m u g ó r y i u d o ł u p u s z k i . Z p ł y t y a z b e stowej (2—3 m m grubości) wycina się krążek o średnicy nieco większej niż średnica g ó r n e g o o t w o r u puszki i w ś r o d k u tego k r ą ż k a w y c i n a się o d p o w i e d n i e j wielkości o t w ó r , p o c z y m k r ą ż e k p r z e c i n a się w z d ł u ż średnicy. O t r z y m a n e p ó ł k o l a służą j a k o p o k r y w a łaźni p o w i e t r z n e j ; kształt tej p o k r y w y ilustruje rys. I,34b. ś r e d n i c a o t w o r u w p o k r y w i e azbestowej p o w i n n a być w przybliżeniu r ó w n a średnicy szyjki największej kolby, j a k a będzie o g r z e w a n a w p r z y g o t o w a n e j łaźni. Ł a ź n i ę p o w i e t r z n ą u m i e s z c z a się n a t r ó j n o g u i ogrzewa p a l n i k i e m B u n s e n a . S p o s ó b umieszczenia k o l b y w ł a ź n i przed s t a w i o n o n a rys. I,34a; k o l b a n i e p o w i n n a o p i e r a ć się o dno puszki. W y g o d n i e jest m i e ć p r z y g o t o w a n e trzy ł a ź n i e p o w i e t r z n e , p r z y s t o s o w a n e d o ogrzewania k o l b o p o j . 50, 100 i 250 m l . O p i s a n a łaźnia m a r ó ż n e zalety, a m i a n o w i c i e : 1) p r o s t o t ę i t a n i o ś ć b u d o w y , 2) ł a t w o ś ć r e g u l o w a n i a t e m p e r a t u r y , 3) m o ż l i w o ś ć szybkiego o c h ł o d z e n i a z a w a r t o ś c i k o l b y p r z e z usunięcie p o k r y w y l u b całej łaźni o r a z 4) m o ż l i w o ś ć o b s e r w o w a n i a z a w a r tości k o l b y p o usunięciu p o k r y w y . a
1
2
P ł a s z c z e grzejne w p o ł ą c z e n i u z t r a n s f o r m a t o r e m z regulacją n a p i ę c i a ) są n a j d o g o d n i e j s z y m i u r z ą d z e n i a m i d o o g r z e w a n i a n a c z y ń r e a k c y j n y c h w stałej określonej t e m p e r a t u r z e . Płaszcz grzejny s t a n o w i o d p o w i e d n i o u f o r m o w a n a t k a n i n a z w ł ó k n a szklanego z w m o n t o w a n y m c h r o m o n i k l o w y m d r u t e m o p o r o w y m s ł u ż ą c y m j a k o element i! Patrz p . 1.3, o ś r o d k a c h o s t r o ż n o ś c i p o d c z a s m a n i p u l o w a n i a a z b e s t e m . ') T r a n s f o r m a t o r y z regulacją n a p i ę c i a p r o d u k u j e firma T h e Z e n i t h Electrical C o L t d ( , , V a r i a c " ) o r a z f i r m y p r o d u k u j ą c e p ł a s z c z e grzejne, n p . G l a s - C o l A p p a r a t u s C o , E l e c t r o t h e n n a l E n g i n e e r i n g L t d , I s o p a d L t d . O s t a t n i a z w y m i e n i o n y c h firm dostarczyła zatoczone fotografie.
grzejny. Z a z w y c z a j , płaszcze grzejne z a o p a t r z o n e są w a l u m i n i o w ą o b u d o w ę u m o ż l i wiającą ustawianie ich n a stole (rys. 1,35). W y t w a r z a n e są płaszcze o w y m i a r a c h o d p o w i e d n i c h dla o g r z e w a n i a k o l b kulistych o p o j . od 50 m l d o 20 1. C a ł k o w i c i e przylega jące d o k o l b giętkie p ł a s z c z e grzejne, elastyczne w obszarze szyi k o l b y (rys. T,36) m o g ą b y ć bardziej d o g o d n e w tych p r z y p a d k a c h , gdy w zestawie a p a r a t u r y n i e m o ż n a za i n s t a l o w a ć statycznego płaszcza z o b u d o w ą . Płaszcze grzejne nie nadają się n a o g ó ł d o o g r z e w a n i a p o d c z a s destylacji; d o tego celu stosuje się p r z e d e wszystkim o d p o w i e d n i e ł a ź n i e grzejne (p, 1,24).
•
R y s . 1,35. Płaszcz grzejny -I a l u m i n i o w ą o b u d o w ą
'•
•* ••• .«
. ,
R y s . 1,36.
.
..
.'.
... ,
i
•*»
Giętkie płaszcze grzejne
E l e k t r y c z n e p ł y t k i grzejne w y p o s a ż o n e w przełącznik t r ó j s t o p n i o w y l u b r e g u l a t o r t e r m o s t a t y c z n y są r ó w n i e ż u ż y w a n e w l a b o r a t o r i u m . Z w y k l e stosuje się płytki o śred nicy od 12 d o 24 c m . W s k a z a n e jest, a b y w czasie o g r z e w a n i a umieścić p o m i ę d z y m e t a l o w ą powierzchnią p ł y t k i i d n e m szklanego naczynia k a w a ł e k a z b e s t u ; m a t o •szczególne z n a c z e n i e wtedy, gdy z a w a r t o ś ć k o l b y ma tendencję do p o d r z u c a n i a . Elek t r y c z n y c h płytek grzejnych nie należy s t o s o w a ć d o o g r z e w a n i a n i s k o w r z ą c y c h , ł a t w o p a l n y c h cieczy (np. eteru, lekkiej b e n z y n y itp.) znajdujących się w o t w a r t y c h naczy n i a c h , p o n i e w a ż spływające n a g o r ą c y m e t a l ciężkie p a r y związku o r g a n i c z n e g o m o g ą się zapalić. 1,14. M I E S Z A N I E M E C H A N I C Z N E M e c h a n i c z n e m i e s z a n i e r o z t w o r ó w j e d n o r o d n y c h ( h o m o g e n i c z n y c h ) w z a s a d z i e nie jest k o n i e c z n e z wyjątkiem tych p r o c e s ó w , w czasie k t ó r y c h w p r o w a d z a się j e d e n z reagen tów porcjami lub kroplami i gdy zachodzi konieczność możliwie najszybszego i do k ł a d n e g o w y m i e s z a n i a g o z całą masą reagującą. N a t o m i a s t m i e s z a n i e jest n i e z b ę d n e w ó w c z a s , gdy w czasie reakcji wydziela się o s a d {możliwa jest więc adsorpcja) l u b gdy w środowisku reakcji w y t w a r z a się lokalnie ciepło, k t ó r e m o ż e s p o w o d o w a ć r o z p a d wrażliwej n a jego w p ł y w substancji. R o z t w ó r m i e s z a się stosując a l b o r ę c z n e wytrzą s a n i e l u b lepiej m i e s z a n i e m e c h a n i c z n e . Jeżeli p r z e p r o w a d z a się r e a k c j ę z d u ż y m i ilo ś c i a m i o d c z y n n i k ó w , t o łatwiejsze i skuteczniejsze jest m i e s z a n i e m e c h a n i c z n e . K o nieczność m e c h a n i c z n e g o m i e s z a n i a u k ł a d ó w d w u f a z o w y c h jest c a ł k o w i c i e z r o z u m i a ł a . W wielu syntezach o d p o w i e d n i e m i e s z a n i e m a s y reagującej s k r a c a c z a s reakcji, u ł a t w i a k o n t r o l ę t e m p e r a t u r y i p o l e p s z a w y d a j n o ś ć . M i e s z a n i e jest więc t a k w a ż n ą czynnością l a b o r a t o r y j n ą , że należy je o m ó w i ć szczegółowo. D o m i e s z a n i a w n a c z y n i a c h o t w a r t y c h , j a k n p . zlewki l u b kolby, stosuje się m i e s z a d ł o p r z y m o c o w a n e b e z p o ś r e d n i o d o niewielkiego silnika elektrycznego za p o m o c ą •odpowiedniego u c h w y t u l u b k r ó t k i e g o o d c i n k a w ę ż a ciśnieniowego. W s p r z e d a ż y znaj duje się szereg d o s k o n a ł y c h , g o t o w y c h z e s t a w ó w służących d o m i e s z a n i a , j e d n a k t y l k o d w a z nich zostaną opisane.
N a rys. 1,37 p r z e d s t a w i o n o u n i w e r s a l n e m i e s z a d ł o o zmiennej szybkości o b r o t ó w i b e z p o ś r e d n i m napędzie, k t ó r e m o ż e być d o p a s o w a n e do k a ż d e g o s t a t y w u ) . S z y b k o ś ć o b r o t ó w m i e s z a d ł a reguluje się za p o m o c ą w b u d o w a n e g o r e o s t a t u z p o k r ę t ł e m ; z dzie sięciu m o ż l i w y c h n a s t a w i e ń m o ż n a d o b r a ć o d p o w i e d n i ą s z y b k o ś ć o b r o t ó w aż d o 2500 o b r / m i n . W u c h w y c i e mieszczą się m i e s z a d ł a o średnicy wału do 6,35 m m . W p r z y p a d k u mieszadeł długich, a zwłaszcza wtedy, g d y są o n e p o ł ą c z o n e z w a t e m sil n i k a za p o m o c ą grubościennej r u r k i g u m o w e j , t r z e b a często z a s t o s o w a ć prowadnicę; z r o b i o n ą z k r ó t k i e g o k a w a ł k a r u r k i szklanej o odpowiedniej średnicy i u m o c o w a n ą w k o r k u , b ą d ź leż g o t o w ą p r o w a d n i c ę . M a t o na celu zmniejszenie „ t r z e p o t a n i a s i ę " mieszadła. 1
E
- M o d e l m i e s z a d ł a z p r z e k ł a d n i ą > (rys. 1,38) u m o ż l i w i a n a ogół lepszą regulację s p r a w n o ś c i mieszania. M i e s z a d ł a te są c z ę s t o z a o p a t r z o n e w giętki w a ł n a p ę d o w y , t a k że silnik m o ż n a umieścić z dala od głowicy m i e s z a d ł a i naczynia r e a k c y j n e g o . U m o ż l i wia to stosowanie p r z y r z ą d u d o m i e s z a n i a cieczy ł a t w o p a l n y c h , k o r o d u j ą c y c h l u b d y m i ą c y c h , bez u s z k o d z e n i a silnika. M i e s z a d ł a najczęściej w y k o n a n e są ze szkła, ale u ż y w a się t a k ż e w l a b o r a t o r i u m m i e s z a d e ł z r o b i o n y c h ze stopu M o n e l a , stali nierdzewnej lub z teflonu, M i e s z a d ł a z ł o
R y s . 1,37, M i e s z a d ł o o i m i e n n e j s z y b k o ś c i i b e z p o ś r e d n i m napędzie
obrotów
R y s . 1,38. M i e s z a d ł o z p r z e k ł a d a n i
p a t k ą .z teflonu wykazują wiele c e n n y c h zalet. P r z e d e wszystkim ł o p a t k a ta jest ela styczna i p r z y uderzeniu o ściany kolby, n a w e t przy dużych o b r o t a c h , wygina się n i e z n a c z n i e n i e rozbijając s z k ł a ; p o n a d t o m o ż n a ją p r z y s t o s o w a ć d o zarysu d n a k o l b y , co u m o ż l i w i a w y d a j n e m i e s z a n i e m a ł y c h ilości cieczy w dużych k o l b a c h , K i l k a t y p ó w m i e s z a d e ł p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,39. M i e s z a d ł o a i b m o ż n a ł a t w o zrobić s a m e m u z p a ł e c z e k szklanych, T e f l o n o w e m i e s z a d ł o c i zawierające szklane o g n i w k a miesza d ł o d mają r u c h o m e z a k o ń c z e n i a , dzięki c z e m u m o ż n a j e w k ł a d a ć d o kolb o w ą s k i c h szyjach. W mieszadle c ł o p a t k a m a kształt półksiężyca, c o u m o ż l i w i a m i e s z a n i e cieczy
i) D o s t a r c z a n e przez f i r m ę A . G a l l e n k a m p C o L t d , z k t ó r e j p o c h o d z i z a m i e s z c z o n e zdjgeie. « M i e s z a d ł o t e g o t y p u m o ż n a n a b y ć w firmie J e n c o n s (Scientific) L i d , która d o s t a r c z y ł a zdjęcie.
zamieszczone
w k o l b a c h z d n e m kulistym l u b z p ł a s k i m , z a l e ż n i e o d u ł o ż e n i a ł o p a t k i . M i e s z a d ł o e jest w i r o w y m m i e s z a d ł e m ze stali n i e r d z e w n e j . D o energicznego m i e s z a n i a w n a c z y n i a c h kulistych n a w e t gęstych zawiesin n a d a j e się d o s k o n a l e m i e s z a d ł o p r z e d s t a w i o n e n a r y s . 1,39£, z w a n e niekiedy m i e s z a d ł e m H e r s h b e r g a . S k ł a d a się o n o z r u r k i szklanej z p r z y t o p i o n y m n a jej k o ń c u pierścieniem szkla n y m . W pierścień ten n a w l e c z o n y jest d r u t c h r o m o w y , c h r o m o n i k l o w y l u b t a n t a l o w y (o średnicy ok. 1 m m ) . L e p s z e wyniki z a p e w n i a m i e s z a d ł o o d w ó c h pierścieniach przyt o p i o n y c h pod k ą t e m p r o s t y m i p r z e w l e c z o n y c h d r u t e m . M i e s z a d ł o H e r s h b e r g a d a j e się ł a t w o w p r o w a d z i ć d o k o l b y p r z e z wąską szyję, a w czasie p r a c y p r z y b i e r a kształt d n a k o l b y . M a to szczególne znaczenie p r z y mieszaniu r o z t w o r u z o s a d e m , k t ó r y p r z y w i e r a d o d n a kolby.
"Rys. 1,39. R ó ż n e t y p y m i e s z a d e ł : a—b) z w y k l e , c—d) o r u c h o m y c h 'zakończeniach, e) w i r o w e , tl H e r « h h e r g a
M i e s z a d e ł szczelnych należy u ż y w a ć w tych p r z y p a d k a c h , gdy w y m a g a n e jest: 1) jednoczesne m i e s z a n i e i o g r z e w a n i e d o w r z e n i a , 2) m i e s z a n i e zawartości n a c z y ń za m k n i ę t y c h , 3) m i e s z a n i e z z a p o b i e g a n i e m w y d o b y w a n i a się p a r i u b g a z ó w n a zewnątrz, 4 ) mieszanie w a t m o s f e r z e gazu o b o j ę t n e g o , n p . azotu.
b) ZZi
R y s . 1,40. U s z c z e l n i a n i e m i e s z a d e ł : a) za p o m o c ą w ę ż a g u m o w e g o , b) za pomocą, ł ą c z n i k a z nakrętką
P r o s t e uszczelnienie za p o m o c ą r u r k i g u m o w e j (uszczelnienie K y r i d e s a ) przedsta-wiono n a r y s . I,40a. K a w a ł e k g r u b o ś c i e n n e g o węża. g u m o w e g o , n a ł o ż o n y n a w y l o t szklanego s t o ż k a ze szlifem, o b e j m u j e ściśle w a ł m i e s z a d ł a ( n a o d c i n k u 5—6 m m ) , t w o r z ą c właściwe uszczelnienie. Miejsce zetknięcia się w a ł u z g u m ą p o w l e k a się gliceryna •{lub s m a r e m s i l i k o n o w y m ) , k t ó r a działa j a k o s m a r i jednocześnie j a k o ś r o d e k uszczel niający. Uszczelnienie t o m o ż n a u ż y w a ć p r z y obniżeniu ciśnienia w e w n ą t r z k o l b y d o 1 3 — 1 6 h P a (10—12 m m H g ) , lecz nie n a d a j e się o n o do m i e s z a n i a w r e a k c j a c h trwa jących kilka godzin. W ą ż g u m o w y m o ż e przylepić się d o w a ł u m i e s z a d ł a , a p o n a d t o , a t a k o w a n y p r z e z o p a r y z w i ą z k ó w organicznych, pęcznieje, umożliwiając w y d o b y w a n i e się o p a r ó w n a zewnątrz. W t a k i m p r z y p a d k u m o ż n a z a s t o s o w a ć g w i n t o w a n y łącznik .z n a k r ę t k ą (rys. I,40b) i p o d o b n i e p o w l e c s m a r e m uszczelniający pierścień z k a u c z u k u
silikonowego. T e n r o d z a j uszczelnienia nie n a d a j e się do użycia p r z y dużej szybkości o b r o t ó w m i e s z a d ł a i p r z y p r a c y p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. D o s z l i f o w a n y zestaw m i e s z a d ł o - p r o w a d n i c a ) (mieszadło K P G ) nie w y m a g a żadne go d o d a t k o w e g o c z y n n i k a uszczelniającego. M i e s z a d ł o to m o ż n a z p o w o d z e n i e m stoso w a ć w p r a c a c h p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; w tych p r z y p a d k a c h w s k a z a n e jest p o krycie szlifu niewielką ilością s m a r u silikonowego. Z n a c z n a długość szlifu p r o w a d n i c y w y d a t n i e zmniejsza „ t r z e p o t a n i e się" i w i b r a c j ę mieszadła. N a rys. 1,4la p r z e d s t a w i o n o u n i w e r s a l n e m i e s z a d ł o ze szlifem s t o ż k o w y m ; d o s t ę p n y jest r ó w n i e ż m o d e l z p r o w a d nicą o t o c z o n ą p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m . K o r z y s t n ą modyfikacją jest m i e s z a d ł o p r z e d s t a w i o n e n a rys. I,41b z a o p a t r z o n e w t u b u s d o „ o d p r o w a d z a n i a " p a r ; n a d a j e się o n o doreakcji p r o w a d z o n y c h w a t m o s f e r z e gazu o b o j ę t n e g o . :
M i e s z a d ł o z z a o p a t r z o n ą w n a k r ę t k ę n a s a d k ą ze szlifem zastąpiło k o n w e n c j o n a l n y m o d e l m i e s z a d ł a z uszczelnieniem r t ę c i o w y m . M i e s z a d ł o tego t y p u , p r z y d a t n e w p r a k tyce l a b o r a t o r y j n e j , p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,41c. Stosując j e nie m o ż n a u z y s k a ć takiej intensywności mieszania jak w p r z y p a d k u m i e s z a d ł a K P G , g d y ż d u ż a szybkość o b r o t ó w grozi r o z p r y s k a n i e m r t ę c i ) ; m i e s z a d ł o uszczelnione w ten sposób nie n a d a j e się do p r a c p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. 2
a
M i e s z a d ł o z w a n e V i b r o - m i x e r > o szczególnej p r z y d a t n o ś c i d o m i e s z a n i a cieczy w n a c z y n i a c h z a m k n i ę t y c h p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,42. O b u d o w a n y silnik zasilany prą dem z m i e n n y m w p r a w i a w p i o n o w e d r g a n i a m i e s z a d ł o , k t ó r e w y k o n u j e k r ó t k i e uderze nia z częstotliwością p r ą d u zasilającego. N a górnej p o k r y w i e silnika znajduje się g a ł k a r e g u l a t o r a służącego d o ustalania d ł u g o ś c i s k o k u m i e s z a d ł a , od s k o k ó w ł a g o d n y c h (0,2 m m ) d o silnych (2 m m ) . P o n i e w a ż nie jest t o m i e s z a d ł o o b r o t o w e , szczelne u m o c o w a n i e go w kolbie nie n a s t r ę c z a t r u d n o ś c i . Stosuje się kilka t y p ó w ł o p a t e k m i e s z a d ł a , tzw. t a l e r z y k o w e p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,42a i b . W mieszadle a o t w o r y t a l e r z y k a z w ę żają się ku górze; w czasie s k o k u m i e s z a d ł a w d ó ł w y p ł y w a j ą c a o t w o r e m ciecz zostaje energicznie w y p c h n i ę t a p r z e z węższy o t w ó r g ó r n y . Z a s a d a d z i a ł a n i a jest i d e n t y c z n a z d z i a ł a n i e m zwężki znajdującej się n a d r o d z e przepływającej cieczy; szybkość prze'< T e g o t y p u m k s z a d f a są d o n a b y c i a w f i r m i e J e n c o n s (Scientific) Ltd. & M o ż n a u ż y ć g l i c e r y n y j a k o cieczy uszczelniaj<]cej. *' D o c e l 6 w l a b o r a t o r y j n y c h n a l e ż y p o l e c a ć V i b r o - m i s e r f i r m y . S h a n d o n S o u t h e r n I n s t r u m e n t s L t d . M o d e l K I .
p ł y w u znacznie się zwiększa. W m i e s z a d l e b o t w o r y zwężają się ku d o ł o w i , z a p e w n i a j ą c i n t e n s y w n e mieszanie o s a d ó w znajdujących się n a d n i e n a c z y n i a . P o d s t a w ę statywu, n a k t ó r y m zostało u m o c o w a n e m i e s z a d ł o V i b r o - m i x e r , należy umieścić n a m a c i e a n t y wibracyjnej, a b y zmniejszyć w i b r a c j ę d o m i n i m u m . W s t r z ą s a r k i m e c h a n i c z n e służą d o ciągłego wstrząsania -układów h e t e r o f a z o w y c h i znajdują liczne z a s t o s o w a n i e w l a b o r a t o r i u m organicznym. Są r ó ż n e t y p y t y c h przy r z ą d ó w ; d w a z nich p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,43a i b. W s t r z ą s a r k a t y p u a (wstrząsarka d o b u t e l e k ) ) p r z y s t o s o w a n a jest d o w s t r z ą s a n i a m i e s z a n i n u m i e s z c z o n y c h w b u t e l k a c h 0 p o j . od 125 m l do 2,5 1. W s t r z ą s a r k a t y p u b (wstrząsarka d o k o l b ) ) zawiera specjal n e u c h w y t y do u m o c o w a n i a m a k s y m a l n i e czterech k o l b o średnicy szyi od 2 d o 4 c m 1 o pojemności d o 500 ml, N i e wszystkie pozycje muszą być jednocześnie zajęte, co s t a n o w i zaletę p r z y r z ą d u . N a k r ó t k i e o m ó w i e n i e zasługują t a k ż e m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e s t o s o w a n e z a r ó w n o d o m i e s z a n i a w n a c z y n i a c h o t w a r t y c h , j a k i w z a m k n i ę t y c h . Z a s a d ę d z i a ł a n i a tego t y p u m i e s z a d ł a p o k a z a n o n a rys. 1,44. W i r u j ą c e p o l e m a g n e t y c z n e w p r a w i a w r u c h m a ł y m a g n e s 2 z a t o p i o n y w osłonie ze szkła P y r e x lub z polietylenu b ą d ź t e ż t e f l o n u ) . N a m o c n e j p o d s t a w i e z a i n s t a l o w a n y jest silnik elektryczny, n a k t ó r e g o osi u m o c o w a n o p o z i o m o t r w a ł y m a g n e s p r ę t o w y / , a c a ł o ś ć o b u d o w a n o cylindryczną, płaską o d g ó r y osłoną, D o regulacji szybkości m i e s z a n i a służy o p o r n i c a (często w m o n t o w a n a w e w n ą t r z :
2
3
R y s . 1.43. W s t r z ą s a r k i m e c h a n i c z n e : a) do m i e s z a n i n w b u t e l k a c h . b) d o m i e s z a n i n w k o l b a c h
R y s . T.44. M i e s z a d ł o magnetyczne: 1 — magnes mieszający, 2 — magnes prętowy
o s ł o n y ) , k t ó r a jednocześnie spełnia rolę wyłącznika. P r z e z o d p o w i e d n i e n a s t a w i e n i e p o k r ę t ł a opornicy w ł ą c z a się najpierw a p a r a t , a n a s t ę p n i e ustala p o ż ą d a n ą szybkość mieszania. P o u k o ń c z e n i u reakcji p o k r ę t ł o o p o r n i c y u s t a w i a się w pozycji wyłączonej i chwilę czeka, a ż wirujący m a g n e s z a t r z y m a się, p o c z y m s z c z y p c a m i wyjmuje się go z naczynia reakcyjnego '. M i e s z a d ł o m a g n e t y c z n e m a wiele oczywistych zalet, z k t ó r y c h najbardziej cenną jest m o ż l i w o ś ć m i e s z a n i a u k ł a d ó w z a m k n i ę t y c h , n p , : a) g d y t r z e b a o b s e r w o w a ć z m i a n ę objętości gazu, t a k j a k przy katalitycznym u w o d o r n i a n i u ; b) gdy k o n i e c z n e jest wyeli4
3 ' D o s t a r c z a n e przez firmę A , G a l l e u k a m p Co Ltd, skąd p o c h o d z i również zdjęcie p r z y r z ą d u . ' P r o d u k o w a n e p r z e z f i r m ę B a i r d a n d T a t l o c k L t d , skćjd p o c h o d z i r ó w n i e ż z d j ę c i e p r z y r z ą d u . Są d o nabycia m a g n e s y o r ó ż n e j d ł u g o ś c i i o r ó ż n e j p o s t a c i , c o u m o ż l i w i a d o b r a n i e najbardziej o d p o w i e d n i e g o d o w a r u n k ó w reakcji, jak n p . d o k s z t a ł t u n a c z y n i a r e a k c y j n e g o , l u b d o gęstości ś r o d o w i s k a reakcji. R o z p r o w a d z a ja f i r m a V a n W a t e r s a n d R o g e r s S c i e n t i f i c . W y g o d n y s p o s ó b w y j m o w a n i a m a g n e s u p o l e g a na w c i ś n i ę c i u g o w k o n i e c s z t y w n e j r u r k i p l a s t y k o w e j . :
m i n o w a n i e w p ł y w u p o w i e t r z a , a b y z a p o b i e c utlenieniu r e a g e n t ó w ; c) g d y trzeba p r z e p r o w a d z i ć r e a k c j ę w środowisku b e z w o d n y m ; d) g d y u ż y w a się m a ł y c h n a c z y ń i w p r o wadzenie d o nich n o r m a l n y c h m i e s z a d e ł jest kłopotliwe. W sprzedaży znajdują się m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e r ó ż n y c h k o n s t r u k c j i i r o z m i a r ó w . N i e k t ó r e z nich z a o p a t r z o n e są w elektryczną p ł y t k ę grzejną, p r z y m o c o w a n ą d o górnej* płaskiej p o w i e r z c h n i osłony. I n t e n s y w n o ś ć ogrzewania t y c h p ł y t e k jest r e g u l o w a n a za p o m o c ą a u t o t r a n s f o r m a t o r a (VariacJ. D o s t ę p n e są również p r z y r z ą d y z e l e k t r y c z n y m p ł a s z c z e m g r z e j n y m . M i e s z a d ł o m a g n e t y c z n e jest w nich z a m o n t o w a n e w t e n s p o s ó b , że g r z a n i e i mieszanie w zestawie a p a r a t u r y zawierającej k o l b ę kulistą m o ż n a r e g u l o w a ć tą s a m ą opornicą ( „ R o t a m a n t i e " ; p r o d u k o w a n e p r z e z E l e c t r o t h e r m a l E n g i n e e r i n g , L t d ) . M i e s z a n i e m a g n e t y c z n e z a w o d z i , g d y ś r o d o w i s k o jest z b y t gęste l u b g d y w y t w a r z a się w z n a c z n y c h ilościach osad. W t a k i c h p r z y p a d k a c h trzeba u ż y w a ć m i e s z a d ł a m e c h a nicznego. L15. T Y P O W E Z E S T A W Y A P A R A T U R Y Z E S Z K L A N Y M I
POŁĄCZENIAMI
SZLIFOWYM! O P O W S Z E C H N Y M ZASTOSOWANIU W P R E P A R A T Y C E . ORGANICZNEJ O m ó w i o n a p o p r z e d n i o a p a r a t u r a z w y m i e n n y m i s z k l a n y m i p o ł ą c z e n i a m i szlifowymi stanowi wprowadzenie do obecnego tematu. Liczne przykłady zastosowania aparatury szlifowej znajdzie czytelnik w k a t a l o g a c h f i r m o w y c h p o d a n y c h w p . L 4 . Większość p r o s t y c h czynności w l a h o r a t o r i u m p r e p a r a t y k i organicznej m o ż n a w y k o n a ć p o s ł u g u j ą c się o d p o w i e d n i m k o m p l e t e m e l e m e n t ó w a p a r a t u r y szlifowej, k t ó r y z e względu n a nie d u ż y k o s z t m o ż n a ł a t w o n a b y ć . T e g o r o d z a j u z b i ó r szlifów, s t a n o w i ą c y pierwszą serię a p a r a t u r y szlifowej p r o d u k o w a n e j i wciąż u d o s k o n a l a n e j p r z e z firmę „Quick£it", jest p r z e z n a c z o n y d o p r a c d o ś w i a d c z a l n y c h w wielu dziedzinach chemii, w skali o d kilku g r a m ó w d o kilku k i l o g r a m ó w . S p r z ę t s z k l a n y d l a p r a c o w n i s t u d e n c k i c h , odpowiedni' z a r ó w n o d o w y k o n y w a n i a p r e p a r a t ó w p r o s t y c h , j a k i d o w i e l o e t a p o w y c h syntez, jest d o s t a r c z a n y w s k r z y n i a c h zawierających p l a s t y k o w e tace, t a k ż e każda, część z n a j d u j e się w p r o f i l o w a n y m zagłębieniu o z n a c z o n y m właściwym n u m e r e m k a t a l o g o w y m , c o u ł a t w i a d o b r a n i e i p r z e c h o w y w a n i e sprzętu. N i e k t ó r e t y p o w e zestawy a p a r a t u r y p o k a z a n e są n a z a m i e s z c z o n y c h o b o k r y s u n k a c h ; służą o n e d o p r z e p r o w a d z a n i a większości p o d s t a w o w y c h reakcji o p i s a n y c h w d o świadczalnej części p o d r ę c z n i k a . Z e s t a w d o o g r z e w a n i a m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e d s t a w i o n o n a r y s . I,45a. W zależności o d t e m p , w r z e n i a znajdujących się w k o l b i e cieczy stosuje:
R y s , 1,45. T y p o w e z e s t a w y d o o g r z e w a n i a m i e s z a n i n y reakcyjnej p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą : a) z e s t a w z w y k ł y , b) z j e d n o c z e s n y m d o d a w a n i e m c i e k ł e g o odczynnika, c) z jednoczesnym dodawaniem ciekłego odczynnika
się m n i e j lub b a r d z i e j s p r a w n ą c h ł o d n i c ę . W p r z y p a d k u cieczy n i s k o w r z ą c y c h ( < 6 0 ° C ) należy użyć c h ł o d n i c y z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m . Jeżeli m i e s z a n i n ę r e a k c y j ną t r z e b a zabezpieczyć p r z e d d o s t ę p e m wilgoci, t o u w y l o t u c h ł o d n i c y umieszcza się r u r k ę z c h l o r k i e m w a p n i a . Zanim r o z p o c z n i e się ogrzewanie, należy w r z u c i ć d o k o l b y k a m y c z k i w r z e n n e ( k a r b o r u n d , p o t ł u c z o n a p o r c e l a n a ) , niezależnie o d t e g o , j a k i e ź r ó d ł o c i e p ł a zostanie z a s t o s o w a n e (gaz, p r z y r z ą d elektryczny, ł a ź n i a olejowa l u b ł a ź n i a wodna). Zestaw d o o g r z e w a n i a m i e s z a n i n y reakcyjnej pod chłodnicą z w r o t n ą z j e d n o czesnym d o d a w a n i e m ciekłego o d c z y n n i k a p r z e d s t a w i o n o n a rys. l,45b. K o l b ę z j e d n ą szyją z a o p a t r z o n ą w n a s a d k ę d w u d r o ż n ą m o ż n a oczywiście zastąpić kolbą z d w i e m a szyjami. Z a w a r t o ś ć k o l b y t r z e b a co p e w i e n czas w y m i e s z a ć (ręcznie) dla lepszego r o z p r o w a d z e n i a d o d a w a n e g o o d c z y n n i k a ; energiczne w r z e n i e m o ż e a u t o m a t y c z n i e u ł a t w i ć w y m i e s z a n i e o d c z y n n i k ó w . R o d z a j załączonej c h ł o d n i c y , obecność lub b r a k z a b e z p i e czających rurek z c h l o r k i e m w a p n i a n a c h ł o d n i c y i n a w k r a p l a c z u o r a z s p o s ó b o g r z e w a n i a zależą od własności r e a g e n t ó w . Należy zapamiętać, że wymienione zestawy aparatury m o ż n a stosować tylko w tych p r z y p a d k a c h , gdy m i e s z a n i n ę reakcyjną s t a n o w i j e d n o r o d n a faza ciekła. N a t o m i a s t , jeżeli m i e s z a n i n a r e a k c y j n a nie jest j e d n o r o d n a i a l b o z a w i e r a zawiesinę stałego odczyn nika, a l b o występują w niej d w i e w a r s t w y niemieszających się ze sobą cieczy, to w t e d y n i e z b ę d n e jest mieszanie, O d p o w i e d n i zestaw d o o g r z e w a n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą z j e d n o c z e s n y m d o d a w a n i e m ciekłego o d c z y n n i k a i z m i e s z a n i e m p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,45c. M i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e m o ż n a oczywiście zastąpić m i e s z a d ł e m m a g n e t y c z n y m z p r z y m o c o w a n ą elektryczną p ł y t k ą grzejną l u b płaszczem g r z e j n y m (p. 1,14). Jeżeli d o m i e s z a n i n y reagującej należy w p r o w a d z i ć m a ł y m i p o r c j a m i stały o d c z y n nik wrażliwy n a d z i a ł a n i e wilgoci p o w i e t r z a ( n p . bezw. c h l o r e k glinu), bez p o t r z e b y o g r z e w a n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą , to w ó w c z a s m o n t u j e się a p a r a t u r ę p r z e d s t a w i o n ą n a rys. 1,46. J e d e n z o t w o r ó w k o l b y z t r z e m a s z y j a m i z a o p a t r u j e się w k a w a ł e k szero kiego cienkościennego w ę ż a g u m o w e g o , w k t ó r e g o wylocie u m i e s z c z a się k o l b ę stoż k o w ą o p o j . 100 l u b 250 ml, zawierającą odczynnik. O d c z y n n i k w s y p u j e się d o m i e s z a n i n y reakcyjnej p r z e z podniesienie k o l b y s t o ż k o w e j k u g ó r z e , n a t o m i a s t po jej
R y s . 1,46. Z e s t a w d o w p r o w a d z a n i a d o m i e s z a n i n y reakcyjnej s t a i e g o o d c z y n n i k a w r a ż l i w e g o na d z i a i a n i e wilgoci
R y s . 1,47. Z e s t a w z u r z ą d z e n i e m d o d a w k o w a n i a substancji Stałych i z u k ł a d e m d o w p r o w a d z a n i a a z o t u
o p u s z c z e n i u wąż z a ł a m u j e się, odcinając p o ł ą c z e n i e p o m i ę d z y kolbą i resztą a p a r a t u r y , J a k w y n i k a z r y s u n k u , w ś r o d k o w y m o t w o r z e k o l b y u m i e s z c z o n e jest o d p o w i e d n i e m i e s z a d ł o (p. 1,14); trzeci o t w ó r z a o p a t r u j e się a l b o w r u r k ę z c h l o r k i e m w a p n i a , a l b o w u k ł a d służący d o w y p e ł n i e n i a a p a r a t u r y a z o t e m (rys. 1,47), jeżeli r e a k c j ę t r z e b a prze prowadzić w atmosferze gazu obojętnego. I n n e u r z ą d z e n i e d o d a w k o w a n i a substancji stałych p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,47, n a którym również zilustrowano układ do wprowadzania azotu. Urządzenie to można z m o n t o w a ć z m a ł e j k o l b y g r u s z k o w e j i z p i p e t y ; d o połączenia części z e s t a w u stosuje się w y b o r o w a n e k o r k i g u m o w e o wielkości o d p o w i e d n i e j d o w y m i a r ó w tulejek. D o s t o ż k o w e g o p o j e m n i k a wsypuje się s u b s t a n c j ę stałą i p o d n o s z ą c p i p e t ę n a odpowiednią w y s o k o ś ć w p r o w a d z a d o k o l b y w y m a g a n ą ilość substancji. D a w k o w a n i e m o ż n a całko-' wicie z a t r z y m a ć p r z e z wciśnięcie w dół p i p ety-tłoczka tak, ż e b y g u m o w y pierścień z a m k n ą ł szczelnie o t w ó r w p u s t o w y . Pierścień ten powinien m i e ć ok. 3 m m g r u b o ś c i i 5 m m szerokości. Jeżeli w k o l b i e znajdują się rozpuszczalniki atakujące g u m ę , to należy użyć uszczelki z n e o p r e n u . W ą ż g u m o w y znajdujący się u g ó r y z a s o b n i k a (uszczelnienie K y r i d e s a ) s m a r u j e się gliceryną, uzyskując w ten s p o s ó b n i e przepuszcza jące p o w i e t r z a zamknięcie, k t ó r e jednocześnie u m o ż l i w i a s w o b o d n y r u c h t ł o k a . Z a s o b nik m o ż n a p o n o w n i e n a p e ł n i ć w czasie biegu reakcji nie n a r u s z a j ą c szczelności samej k o l b y . W t y m celu w y j m u j e się k o r e k u t r z y m u j ą c jednocześnie pipetę w pozycji d o ciśniętej. Jeżeli zachodzi p o t r z e b a d o d a w a n i a substancji stałej d o m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j o g r z e w a n e j p o d chłodnicą z w r o t n ą i j e d n o c z e ś n i e mieszanej m e c h a n i c z n i e , t o w ó w c z a s j e d n o z o m ó w i o n y c h u r z ą d z e ń umieszcza się w g ó r n y m o t w o r z e c h ł o d n i c y z w r o t n e j , którą m u s i być oczywiście c h ł o d n i c a Liebiga. W kolbie p o w i n n a b y ć z a m o n t o w a n a d r u g a c h ł o d n i c a , służąca d o w y r ó w n a n i a ciśnienia w a p a r a t u r z e z ciśnieniem atmosfer r y c z n y m . W wylocie tej c h ł o d n i c y umieszcza się r u r k ę zabezpieczającą przed d o s t ę p e m wilgoci l u b u k ł a d d o p r o w a d z a j ą c y a z o t (rys. 1,49). W p r o w a d z a n i e g a z u d o m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j (przeważnie c h l o r o w c o w o d o r ó w , fluo r u , fosgenu, trójfluorku b o r u , d w u t l e n k u węgla, a m o n i a k u , g a z o w y c h w ę g l o w o d o r ó w n i e n a s y c o n y c h , t l e n k u etylenu) w y m a g a o d p o w i e d n i c h ś r o d k ó w ostrożności, k t ó r e n a pierwszy rzut oka m o g ą nie być oczywiste. N i e k t ó r e z tych g a z ó w m o g ą być w y t w a r z a n e in situ (np. d i b o r a n w r e a k c j a c h h y d r o b o r o w a n i a ) , n i e k t ó r e m o g ą b y ć p r o d u k t a m i h a n d l o w y m i d o s t a r c z a n y m i w butlach, a jeszcze i n n e w y t w a r z a się za p o m o c ą reakcji c h e m i c z n y c h l u b w i n n y s p o s ó b (np. d w u t l e n e k węgla, ozon). I n f o r m a c j e c o d o ś p o s o b u o t r z y m a n i a p o s z c z e g ó l n y c h g a z ó w m o ż n a znaleźć w p . 11,2. j
A p a r a t u r y służące d o w y t w a r z a n i a g a z ó w in situ będą o m ó w i o n e p r z y o d p o w i e d n i c h p r e p a r a t a c h , nie m a więc p o t r z e b y o m a w i a n i a ich w rozdziale w s t ę p n y m . W p r z y p a d k u g a z ó w d o s t a r c z a n y c h w b u t l a c h wszelkie u w a g i d o s t a w c y n a t e m a t ś r o d k ó w zapobiegających niebezpieczeństwu z w i ą z a n e m u z ich u ż y w a n i e m p o w i n n y być przestrzegane. M u s z ą b y ć r ó w n i e ż p r z y g o t o w a n e d o n a t y c h m i a s t o w e g o użycia ś r o d k i zaradcze. N a l e ż y p a m i ę t a ć , że butle ze wszystkimi bez wyjątku g a z a m i są p o tencjalnie niebezpieczne, ze względu n a m o ż l i w o ś ć zerwania z a w o r u p o d c z a s p r z e w r ó c e n i a butli. Butla z g a z e m p o w i n n a więc być z a w s z e d o b r z e u m o c o w a n a l u b u m i e s z c z o n a w specjalnym stojaku, niezależnie od tego, czy się ją u ż y w a c z y też stoi n i e u ż y w a n a . Butle z n i e k t ó r y m i g a z a m i t o k s y c z n y m i (np. z c h l o r e m lub z d w u d e n k i e m siarki) często mają t a k i e w y m i a r y , że m o ż n a je z łatwością zmieścić i o d p o w i e d n i o u m o c o w a ć p o d s p r a w n i e działającym wyciągiem o b o k p r z y g o t o w a n e j a p a r a t u r y . W i ę k s z e butle z tok s y c z n y m i g a z a m i (np. z a m o n i a k i e m l u b z acetylenem) najlepiej u l o k o w a ć n a zewnętrz nej ścianie b u d y n k u p r a c o w n i i d o p r o w a d z i ć g a z p r z e z o t w ó r w ścianie b e z p o ś r e d n i o p o d w y c i ą g ) . Butlę należy umieścić w ten s p o s ó b , a b y był d o niej ł a t w y d o s t ę p , i zabezpieczyć ją przed w p ł y w a m i a t m o s f e r y c z n y m i . D u ż e butle z g a z a m i o b o j ę t n y m i 1
1
i N i e b e z p i e c z n e c z y n n o ś c i l a b o r a t o r y j n e p o w i n n y być p r z e z n a c z o n e j w y ł g a n i e d o t e g o c e l u ; p . 1,3.
w
zasadzie
przeprowadzane
w
specjalnej
pracowni
(np. z azotem) p o w i n n y być u m o c o w a n e w o d p o w i e d n i c h s t a t y w a c h ; lepiej jest, gdy znajdują się o n e n a z e w n ą t r z p r a c o w n i , lecz nie zawsze jest t o m o ż l i w e . W p r o w a d z a j ą c d o m i e s z a n i n y reakcyjnej g a z w y t w o r z o n y w reakcji c h e m i c z n e j l u b za p o m o c ą innej meLody należy w m i a r ę m o ż n o ś c i u t r z y m a ć stałą szybkość p r z e p ł y w u g a z u p r z e z o d p o w i e d n i e u r e g u l o w a n i e a p a r a t u r y , w której g a z jest w y t w a r z a n y . Apara-t u r y tej n i e m o ż n a p o z o s t a w i ć b e z d o z o r u , nawet przez k r ó t k i czas. G a z należy w p r o w a d z a ć d o n a c z y n i a r e a k c y j n e g o p o p r z e z zespół p ł u c z e k , zawiera j ą c y c h o d p o w i e d n i e o d c z y n n i k i suszące lub oczyszczające g a z , o r a z p ł u c z k ę zabezpie czającą, k t ó r a służy d o z a t r z y m a n i a m i e s z a n i n y reakcyjnej, g d y b y nastąpiło jej „prze r z u c e n i e " w k i e r u n k u ź r ó d ł a gazu ( w s k u t e k n p . szybkiego wiązania c h l o r o w o d o r u ) . Przerzucenie m i e s z a n i n y reakcyjnej grozi nie tylko zniszczeniem p r e p a r a t u , lecz r ó w n i e ż niebezpieczną reakcją z o d c z y n n i k a m i z n a j d u j ą c y m i się w a p a r a t u r z e d o w y t w a r z a n i a g a z u lub n i e o d w r a c a l n y m zniszczeniem z a w o r u butli. O d p o w i e d n i zestaw a p a r a t u r y p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,48. N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę n a to, że g a z w p r o w a d z a się t u ż p o d p o w i e r z c h n i ę m i e s z a n i n y reakcyjnej i że jest on w p r o w a d z a n y za p o m o c ą r u r k i szklanej
H y s . 1,48. Z e s t a w d o w p r o w a d z a n i a •do m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j
gaztr
z a o p a t r z o n e j w p ł y t k ę ze s z k ł a s p i e k a n e g o o dużej p o r o w a t o ś c i . W ten sposób zwiększa się p o w i e r z c h n i ę zetknięcia g a z u z cieczą, c o u ł a t w i a a b s o r p c j ę g a z o w e g o o d c z y n n i k a . P ł y t k i nie należy s t o s o w a ć , jeżeli p r z e w i d u j e się, że p r o d u k t e m reakcji będzie związek stały, k t ó r y m o ż e z a t y k a ć p o r y płytki. Niekiedy t r z e b a ( n p . w r e a k c j a c h ze z w i ą z k a m i lito o r g a n i c z n y m i l u b w n i e k t ó r y c h r e a k c j a c h G r i g n a r d a ) p r z e p r o w a d z i ć syntezę w nmiosferze g a z u o b o j ę t n e g o , n p . w azo cie. Z e s t a w p r z y s t o s o w a n y d o t y c h celów p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,49. S u c h y azot w p r o r w a d z ą się p o p r z e z g ó r n y o t w ó r c h ł o d n i c y i p o c z ą t k o w o p r z e p u s z c z a g o s w o b o d n i e przez a p a r a t u r ę o d p r o w a d z a j ą c p r z e z o t w a r t y w k r a p l a c z , W k r a p l a c z w y p o s a ż o n y jest w b o c z n ą r u r k ę służącą d o w y r ó w n a n i a ciśnień. P o k i l k u m i n u t a c h d o p ł y w a z o t u m o ż n a zmniejszyć. P o z i o m rtęci ( m o ż n a u ż y ć oleju m i n e r a l n e g o l u b w y s o k o w r z ą c e g o estru, n p . ftalanu dibutylu zamiast rtęci) w r u r c e wylotowej p o w i n i e n być t a k d o b r a n y , a b y p o zaniknięciu w k r a p l a c z a w a p a r a t u r z e u t r z y m y w a ł o się niewielkie nadciśnienie. U r z ą d z e n i e t o ) z a p e w n i a e k o n o m i c z n e zużycie azotu; p o z a t y m m a t ę p r z e w a g ę n a d m e t o d ą stałego p r z e p ł y w u g a z u o b o j ę t n e g o , że z a p o b i e g a o d p a r o w y w a n i u r o z p u s z czalnika, 1
O O p i s a n y u k ł a d d o p r z e p u s z c z a n i a a z o t u m o ż n a z a s t o s o w a ć do i n n e j aparatury, jeżeli w niej reakcje w a t m o s f e r z e gazu o b o j ę t n e g o , n p . d o aparatury przedstatvionej na rys. 1,47,
przeprowadza
sig
N i e k t ó r e reakcje przebiegają z w y d z i e l a n i e m się gazu, k t ó r y m o ż e b y ć d r a ż n i ą c y l u b k o r o d u j ą c y (np. c h l o r o w o d ó r w reakcji F r i e d l a - C r a f t s a lub d w u t l e n e k siarki i c h l o r o w o d ó r w reakcji o t r z y m y w a n i a c h l o r k ó w k w a s o w y c h ) . W t a k i c h p r z y p a d k a c h należy stosować odpowiednie urządzenie d o absorpcji gazu. Urządzenia przedstawione na rys. I,50a i b stosuje się d o absorpcji niewielkich ilości gazu. W p r z y p a d k u w i ę k s z y c h ilości gazu l u b t e ż w t e d y , gdy g a z wywiązuje się z dużą szybkością, w s k a z a n e jest za s t o s o w a n i e u r z ą d z e ń z i l u s t r o w a n y c h n a rys. I,50c i d. W p r z y r z ą d z i e c gaz w p r o w a d z a się d o szerokiej r u r y , p r z e z k t ó r ą p r z e p ł y w a s t r u m i e ń w o d y (na ogół z c h ł o d n i c y zwrot nej). W o d a spływa, d o dużej k o l b y s s a w k o w e j , z której o d p ł y w a p r z e z b o c z n y tubus.
R y s . I,4y. A p a r a t u r a d o prowadzenia.' syntezy w' a t m o s f e r z e g a z u o b o j ę t n e g o ;
W ten s p o s ó b w k o l b i e u t r z y m u j e się stały p o z i o m w o d y , znajdujący śię nieco p o w y ż e j d o l n e g o k o ń c a szerokiej r u r y w p r o w a d z a j ą c e j g a z i w o d ę . P o w s t a j e z a m k n i ę c i e w o d n e , k t ó r e zapobiega p r z e d o s t a n i u się g a z u d o a t m o s f e r y ; jednocześnie ciepło r o z p u s z c z a n i a się gazu zostaje o d p r o w a d z o n e . U r z ą d z e n i e d s t a n o w i r u r a o dług. 80—100 c m i śred nicy ok. 25 m m .
R y s . 1,?0. U r z ą d z e n i e d o absorpcji w y w i ą z u j ą c e g o sie gazu: a — b ) w n i e w i e l k i c h i l o ś c i a c h , c — d ) w w i ę k s z y c h ilościach
I»l$, Zabezpieczenie
reakcji pozostawionych,
bez dozoru
51
B a r d z o s p r a w n e u r z ą d z e n i e do absorpcji g a z ó w p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,51 *>. C a ł k o wita jego długość wynosi ok. 40 c m . A p a r a t z a o p a t r z o n y jest w d w a p r z e w o d y w l o t o w e d o gazu, p r z y c z y m j e d e n z n i c h m o ż n a w y ł ą c z y ć , jeżeli o k a ż e się n i e p o t r z e b n y . D o a b s o r p c j i g a z u u ż y w a się w o d y odpływającej z c h ł o d n i c y z w r o t n e j . W o d a w p r o w a d z o - , n a d o ś r o d k o w e j części a p a r a t u p r z e p ł y w a p r z e z płaszcz u m i e s z c z o n y n a z e w n ą t r z k o l u m n y a b s o r p c y j n e j , dostaje się n a szczyt k o l u m n y i zrasza jej w y p e ł n i e n i e (pierście
Wylot WCdy
R y s . 1,51. Sprawny aparat d o absorpcji
gazu
nie R a s h i g a o średnicy 9 m m l u b i n n e wypełnienie). Spływając w dół k o l u m n y , w o d a dostaje się d o z b i o r n i k a u m i e s z c z o n e g o w dolnej części a p a r a t u i o d p ł y w a z n i e g o p r z e z odpowiednią, umożliwiającą l e w a r o w a n i e r u r k ę boczną. Z a n i e c z y s z c z o n y gaz, w p r o w a d z o n y d o a p a r a t u p r z e z j e d e n z d w ó c h p r z e w o d ó w w l o t o w y c h , zostaje z a a b s o r b o w a n y w w o d z i e spływającej k u d o ł o w i k o l u m n y . Mó.
ZABEZPIECZENIE REAKCJI POZOSTAWIONYCH BEZ DOZORU
Wiele reakcji o r g a n i c z n y c h z a c h o d z i p o w o l i i dla c a ł k o w i t e g o ich z a k o ń c z e n i a n i e ^ z b ę d n y jest dość długi czas. Jest oczywiste, że p o z o s t a w i e n i e t a k i c h reakcji b e z doglą d a n i a , a szczególnie p o z o s t a w i e n i e n a n o c , z n a c z n i e oszczędza czas p r a c y . D o d ł u g a trwających czynności l a b o r a t o r y j n y c h należy r ó w n i e ż ciągła ekstrakcja r o z p u s z c z a l n i k a m i (p. 1,22) i elucja k o l u m n c h r o m a t o g r a f i c z n y c h (p. 1,31). W e wszystkich tych p r z y p a d k a c h nie m o ż n a w y ł ą c z y ć d o p ł y w u w o d y (koniecznej n p . d o c h ł o d z e n i a ) o r a z d o p ł y w u p r ą d u (niezbędnego n p . d o ogrzewania, m i e s z a n i a l u b d o d z i a ł a n i a p r z y r z ą d ó w elektrycznych). W związku z t y m p o t r z e b n e są p e w n e p o d s t a w o w e , t y m niemniej nie z b ę d n e zabezpieczenia p r z e d e w e n t u a l n y m i s z k o d a m i s p o w o d o w a n y m i p o ż a r e m l u b : z a l a n i e m wodą. N a ogół w s k a z a n e jest, a b y p r z e d p o z o s t a w i e n i e m reakcji b e z d o z o r u n a n o c z o s t a ł y d o d a n e wszystkie o d c z y n n i k i ; gdy w y r a ź n i e e g z o t e r m i c z n a r e a k c j a osłabnie, w t e d y z a z w y c z a j m o ż n a ją bezpiecznie p o z o s t a w i ć , jeżeli jest t o p o t r z e b n e . P r o b l e m reakcji p o z o s t a w i a n y c h n a n o c , zwłaszcza reakcji p r z e p r o w a d z a n y c h n a dużą skalę, m o ż n a r o z w i ą z a ć z a p o m o c ą p r o s t e g o i jednocześnie najbezpieczniejszego urządzenia. Jest t o n a k r y w a w kształcie b u d y w y k o n a n a z k ą t ó w k i o r a z p ł y t a z b e s t o wych, z a o p a t r z o n a w g n i a z d k a elektryczne i d o p r o w a d z e n i e w o d y ; m o ż n a ją umieścić n a o d p o w i e d n i o płaskiej p o w i e r z c h n i d a c h u b u d y n k u l a b o r a t o r i u m . D r u g ą alternatywą jest n i e d u ż y p o k ó j z a o p a t r z o n y w s p r a w n y w e n t y l a t o r i a u t o m a t y c z n y u k ł a d d o gaszenia p o ż a r u . P o z a t y m , n a w e t d u ż y k r y t y wyciąg, nie zawierający i n n y c h a p a r a t u r , m o ż e 11
Ą
Z a p r o j e k t o w a n e w R e s e a r c h L a b o r a t o r i e s o f M a y a n d B a k e r Ltd,. D a g e n h a m .
Preparatyka organiczna
być p r z e z n a c z o n y d o tego r o d z a j u reakcji. W d w ó c h ostatnich p r z y p a d k a c h t r z e b a stworzyć możliwość o d p r o w a d z e n i a w o d y , g d y b y k t ó r y ś z węży g u m o w y c h z a ł ą c z o n y c h d o c h ł o d n i c y pękł l u b zsunął się z t u b u s a płaszcza c h ł o d n i c y ) . W p r z y p a d k u reakcji w y m a g a j ą c y c h j e d y n i e m i e s z a n i a bez o g r z e w a n i a należy się u p e w n i ć , czy wał m i e s z a d ł a o b r a c a się s w o b o d n i e w sztywno u m o c o w a n e j p r o w a d n i c y ; jest t o k o n i e c z n e ze względu n a możliwość zbicia n a c z y n i a r e a k c y j n e g o p r z e z miesza d ł o . Jeżeli zostało u ż y t e m i e s z a d ł o z uszczelnieniem K y r i d e s a (p. 1,14), t o m u s i być o n o d o b r z e p o s m a r o w a n e , a b y się n i e z a t a r ł o . M o ż n a oczywiście z a s t o s o w a ć m i e s z a d ł o e l e k t r o m a g n e t y c z n e , g d y taki s p o s ó b mieszania jest odpowiedni. C h o c i a ż n o w o c z e s n e w s t r z ą s a r k i m e c h a n i c z n e są t a k s k o n s t r u o w a n e , że n i e p o w i n n y p r z e s u w a ć się p o stole l u b p o p o d ł o d z e , t o jednak w s k a z a n e jest, a b y zabezpieczyć je p r z e d p r z e s u w a n i e m i u p e w n i ć się, czy r u c h o m e części nie mogą p r z y p a d k o w o zetknąć się z innymi a p a r a t a m i b ę d ą c y m i w pobliżu, l u b u d e r z y ć w ścianę. 1
W y d a j e się, ż e najczęściej z a c h o d z i p o t r z e b a p r o w a d z e n i a w ciągu nocy reakcji wy magającej ogrzewania p o d c h ł o d n i c ą zwrotną, z m i e s z a n i e m l u b bez mieszania. K a ż d y s p o s ó b o g r z e w a n i a z u ż y c i e m p a l n i k a g a z o w e g o jest niebezpieczny, należy wiec zasto sować elektryczny płaszcz grzejny. W s k a z a n e jest, a b y p r z y r z ą d regulujący ogrzewanie był u m i e s z c z o n y w p e w n e j odległości od z e s t a w u a p a r a t u r y . P o z a t y m należy sprawdzić, czy w ę ż e g u m o w e z a ł ą c z o n e d o c h ł o d n i c y z w r o t n e j i d o instalacji w o d n e j nie mają u k r y t y c h u s z k o d z e ń , i p r z y m o c o w a ć j e d r u t e m d o k r a n ó w i r u r e k w l o t o w y c h i wylo t o w y c h a p a r a t u r y szklanej. W o d ę odpływającą z a p a r a t u r y należy o d p r o w a d z a ć z a p o m o c ą w ę ż a g u m o w e g o z a o p a t r z o n e g o n a k o ń c u w r u r k ę szklaną, k t ó r a z a p o b i e g a wyrzuceniu węża ze studzienki. Z a n i m ostatecznie p o z o s t a w i się r e a k c j ę , t r z e b a s p r a w dzić, czy w o d a p r z e p ł y w a p r z e z wszystkie c h ł o d n i c e s w o b o d n i e , lecz niezbyt s z y b k o . 1,17. A P A R A T U R A S P E C J A L N A 1,17,1. U W O D O R N I A N I E K A T A L I T Y C Z N E . Wiele klas z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h m o ż na z p o w o d z e n i e m z r e d u k o w a ć za p o m o c ą cząsteczkowego w o d o r u w obecności o d p o wiedniego k a t a l i z a t o r a (uwodornianie katalityczne). U w o d o r n i a n i e p r z e p r o w a d z a się w b a r d z o r ó ż n y c h w a r u n k a c h d o ś w i a d c z a l n y c h w zależności o d r o d z a j u g r u p y funkcyj nej, którą p o d d a j e się redukcji. T a k n a p r z y k ł a d m o ż n a p r z e p r o w a d z a ć u w o d o r n i a n i e w t e m p . p o k o j o w e j b ą d ź w t e m p . d o c h o d z ą c y c h d o 3 0 0 ° C , stosując w o d ó r p o d ciśnie niem a t m o s f e r y c z n y m l u b p o d ciśnieniem p o d w y ż s z o n y m a ż d o ok. 34,5 M P a . P o m y ś l n y przebieg reakcji u w o d o r n i a n i a ^ o k r e ś l o n e j g r u p y funkcyjnej zależy r ó w n i e ż od właściwego d o b o r u k a t a l i z a t o r a . W Związku z t y m o p r a c o w a n o wiele przepisów na o t r z y m a n i e k a t a l i z a t o r ó w w o d p o w i e d n i o a k t y w n e j postaci. N a j w a ż n i e j s z e z powszech nie s t o s o w a n y c h m e t o d p r z y g o t o w a n i a k a t a l i z a t o r ó w , j a k r ó w n i e ż g r u p y funkcyjne, k t ó r e są skutecznie r e d u k o w a n e w obecności tych k a t a l i z a t o r ó w , o m ó w i o n o p o k r ó t c e p o n i ż e j ; szczegółowe przepisy n a o t r z y m y w a n i e k a t a l i z a t o r ó w u w o d o r n i a n i a znajdują się w p u n k c i e n,2. R o d z a j z a s t o s o w a n e g o rozpuszczalnika m o ż e r ó w n i e ż m i e ć w p ł y w n a przebieg reakcji u w o d o r n i a n i a . Jest oczywiste, że należy b r a ć p o d u w a g ę tylko te r o z puszczalniki, k t ó r e s a m e nie ulegają r e d u k c j i w z a s t o s o w a n y c h w a r u n k a c h u w o d o r n i a nia. D o często s t o s o w a n y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w należą: c y k l o h e k s a n , etanol, k w a s o c t o w y i o c t a n etylu. D o d a n i e niewielkich ilości k w a s u l u b z a s a d y d o o b o j ę t n y c h rozpuszczal n i k ó w m o ż e m i e ć z n a c z n y w p ł y w na przebieg niektórych reakcji u w o d o r n i a n i a (wyczer pujący przegląd reakcji u w o d o r n i a n i a p o d a j e literatura [20]). Katalizatory reakcji uwodorniania. Metale grupy platyny. M e t a l e te są b a r d z o a k t y w nymi katalizatorami, stosowanymi w temp. pokojowej lub nieco podwyższonej i pod ciśnieniem n o r m a l n y m l u b nieco z w i ę k s z o n y m . Platynę w d o k ł a d n i e r o z d r o b n i o n e j p o s t a c i o t r z y m u j e się przez redukcję in situ B l i s k o aparatury należy z a s t a w i ć w y r a ź n e o b j a ś n i e n i a , j a k i e g o r o d z a j u reakcja jest p r o w a d z o n a , jaki r o z puszczalnik został użyty {jeżeli w o g ó l e jest o n o b e c n y ) i c z y zachodzi p o t r z e b a p o z o s t a w i e n i a d o p ł y w u w o d y i p r ą d u . W p e w n y c h p r z y p a d k a c h dobrze jest p o z o s t a w i ć w s k a z ó w k ę , jak należy p o s t ą p i ć w razie przerwy w d o pJywie w o d y lub p r ą d u .
u w o d n i o n e g o d w u t l e n k u p l a t y n y (katalizator Adamsa). S t o s u j e się r ó w n i e ż d o k ł a d n i e rozdrobnioną platynę osadzoną na obojętnym nośniku, np. na węglu odbarwiającym. D o k ł a d n i e r o z d r o b n i o n y pallad o t r z y m a n y p r z e z r e d u k c j ę c h l o r k u określa się m i a n e m czerni palladowej. A k t y w n o ś ć k a t a l i z a t o r a p a l l a d o w e g o w z r a s t a , g d y jest on o s a d z o n y n a węglu o d b a r w i a j ą c y m , węglanie b a r u l u b w a p n i a , b ą d ź n a siarczanie b a r u . W nie których reakcjach uwodorniania zamiast platyny lub palladu m o ż n a z powodzeniem u ż y ć d o k ł a d n i e r o z d r o b n i o n e g o rutenu l u b rodu, zwykle o s a d z o n y c h n a węglu o d b a r w i a j ą c y m lub t l e n k u glinu. M e t a l e g r u p y p l a t y n y skutecznie katalizują r e d u k c j ę większości z w i ą z k ó w z p o d w ó j n y m i i p o t r ó j n y m i w i ą z a n i a m i w i e l o k r o t n y m i w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j i p o d ciśnie niem a t m o s f e r y c z n y m . Selektywną, częściową redukcję alkinu d o alkenu m o ż n a prze p r o w a d z i ć stosując z d e z a k t y w o w a n y k a t a l i z a t o r p a l l a d o w y (katalizator Lindlara). Nieco trudniej jest d o k o n a ć z u d z i a ł e m m e t a l i g r u p y p l a t y n y