Miejsca, do których podró¿uj¹c w latach 1997-2000 d
h dotar³ Autor dooko³a œwiata i z powrotem.
Moja g lobalizacja
UCZNIOM I STUDENTOM oraz wszystkim, którzy siê ucz¹ i studiuj¹
Spis treci R OZDZIA£ I
Od WIDER-a do TIGER-a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.
Z polskich pa³aców do ciszy Helsinek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miêdzy ONZ-tem a Oksfordem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przez okna Banku wiatowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uniwersyteckie ¿ycie od Atlantyku do Pacyfiku . . . . . . . . . . . . . . Transformacja widziana z Waszyngtonu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W 18 dni dooko³a wiata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tygrys a sprawa polska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
15 27 35 45 60 76 92
R OZDZIA£ II
wiat, polityka, pieni¹dze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.
Waszyngtoñski szczyt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wygraæ OECD . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ba³tyk ródziemny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszukiwacze zaginionego konsensusu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rosyjski syndrom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pakiet 2000 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strategia dla Ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spotkanie z Gorbaczowem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odmro¿enie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gospodarka ery komputerowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
103 106 109 112 116 119 122 126 129 132
11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42.
Rosyjski wirus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Euro-2006 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czas sprzedawaæ, czas kupowaæ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Karnawa³ w Rio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rynki, polityka i ekonomia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kolizje i intrygi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przemeblowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z Eurolandu do Disneylandu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gaucho i kowboje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zwi¹zaæ czy uwolniæ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Default, czyli wspólny jêzyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poszukiwaniu nowego ³adu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niezale¿ny z³oty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mysz ci¹gnie myszkê . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 milionów ludzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od szoku do terapii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wêdruj¹c szczytami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podatki a formowanie kapita³u . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Królik za tygrysem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kapita³owy swing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam gdzie ronie herbata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszyscy ludzie prezydenta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Liberalizacja a redukcja ubóstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miêdzy IMF a CIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bia³e noce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie czekaj¹c na Moj¿esza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ani strategia, ani dla Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I strategia, i dla Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po¿ar buszu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ró¿ne oblicza kryzysu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wirtualna klasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uwaga, wie¿o malowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
135 138 141 144 147 150 153 155 158 161 164 167 170 172 175 178 181 184 187 190 193 196 199 202 205 208 211 214 217 220 223 226
43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74.
D³ugi, interesy i rozwój . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po³udniowy Pacyfik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Globalna gospodarka i narodowe interesy . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozs¹dek, polityka i gospodarka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przez ró¿ne oczy widziane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spadaj¹ce jab³ko Newtona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tego roku w Waszyngtonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ¿yæ z inflacj¹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowa ekonomia instytucjonalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lot æmy do ognia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Triada zrównowa¿onego rozwoju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Si³a s³ów i faktów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po obu stronach muru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . EBOiR przyznaje racjê . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strach przed w³asnym cieniem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Syndrom niedostatecznego tempa wzrostu . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak obni¿y³em podatki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Papers.ssrn.com pod choinkê . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prognozy i polityka a rozwój . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dwie globalizacje i mi³e oblicze rynku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fin de millénaire . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boom koñca wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ucieczka do dolara . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trudno przewidzieæ wczoraj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drzemi¹cy kontynent . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dane dobre, z³a polityka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po¿egnanie z Camdessus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedwionie ludów? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie têdy wiedzie droga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Eksperymenty i ekonomia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Architekci i dekoratorzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czekolada a sprawa polska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
229 232 235 238 241 244 247 250 253 256 260 263 266 269 273 276 279 283 286 289 292 295 298 302 305 308 312 315 318 322 325 329
75. 76. 77. 78. 79. 80. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97.
Powrót na polskie drogi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fundusz z ludzk¹ twarz¹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uniwersytecki tryptyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Globalizacja i nierównoæ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spekulacje i inwestycje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak w Polsce rosn¹ podatki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszystko na sprzeda¿? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bardzo d³ugie cykle . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chiñskie otwarcie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gmina Centrum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kolej rzeczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rosyjskie drogi i bezdro¿a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pogoni za rozwiniêtym wiatem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chorwacja na zakrêcie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widnokr¹g . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Viva Mexico! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszystkie barwy zieleni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od peryferii do peryferii? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sztuka prognoz i polityki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech ¿yje transformacja! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Antyinflacyjna dieta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tygrys zdech³. Niech ¿yje tygrys! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
332 335 338 341 345 348 352 356 359 363 366 369 373 377 380 384 387 391 394 398 401 405
R OZDZIA£ III
Wypowiedzi w prasie wiatowej . . . . . . . . . . . . . . . . 411 1. Zmiana rz¹du nie zaszkodzi polskiej gospodarce Change of government will not hurt Polish economy . . . . . . . . . 411 2. Albania p³aci wysok¹ cenê Albania pays heavy price . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 412
3. Post scriptum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Rosja powinna stawiaæ naród na pierwszym miejscu Russia Should Put Its People First . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Polski model redukcji d³ugu dla Rosji Polish model for Russian debt relief . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Nie porzucaæ Rosji Dont abandon Russia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Nie wirtualna gospodarka, lecz niew³aciwa polityka gospodarcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
413 419 421 423 423
R OZDZIA£ IV
Z dziennikarskich notatników . . . . . . . . . . . . . . . . . 429 1. Z polskich pa³aców do ciszy Helsinek Puolan palatseista Helsingin hiljaisuuteen . . . . . . . . . . . . . . . . 429 2. Gospodarki nie mo¿na budowaæ na ruchomych piaskach Taloutta ei rakenneta lentohiekalle . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 430 3. Rzecz nie w szoku, lecz w terapii W rozmowie z W³adimirem Popowem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 431 4. Dobry minister finansów zawsze ma wê¿a w kieszeni Z dyskusji w redakcji Komersanta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 434 5. W Rosji by³ najgorszy na wiecie neoliberalizm W rozmowie ze Swiet³an¹ Babajew¹ i Andriejem Kolesnikowem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 436 6. Pokojowe rozwi¹zanie problemu Timoru Wschodniego korzystnie wp³ynie na gospodarkê Indonezji . . . . . . . . . . . . . . . 439 7. By³y wicepremier i minister finansów Polski z³o¿y³ kurtuazyjn¹ wizytê Prezydentowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441 8. Kontrola to s³uszna decyzja Controls the right decision . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441 9. Liberalizowaæ szybciej, ale ostro¿nie: prof. Ko³odko . . . . . . . . . . . . Liberalise faster, but carefully: Prof. Kolodko . . . . . . . . . . . . . . . 442
10. Ignorancja z Zachodu W rozmowie z Mih¹ Jenko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443 11. Nie wierzcie, ¿e przysz³oæ zale¿y od przesz³oci W rozmowie z Aleksandrem Iwanterem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 448 12. Do roku 2004 chorwacki PKB wzrastaæ bêdzie 6 procent rocznie, a za 50 lat dogonicie kraje rozwiniête W rozmowie z Ratko Bokoviæem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 450
Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 453 Inne ksi¹¿ki Autora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 467
SERWIS FOTOGRAFICZNY . . . . . . . . . . . . . . . 471
Rozdzia³ I
Od WIDER-a do TIGER-a
1. Z polskich pa³aców do ciszy Helsinek By³a ju¿ roda, 5 lutego 1997 roku, gdy o drugiej nad ranem wyszed³em z gmachu Urzêdu Rady Ministrów przy Alejach Ujazdowskich. Wtedy ju¿ po raz ostatni oficerowie BOR-u odwieli mnie pustymi ulicami do domu. Gdy w latach 1994-97 by³em w rz¹dzie, czêsto o podobnej porze prawie zawsze po pó³nocy wraca³em do domu, aby wczenie rano znowu wracaæ do nigdy niekoñcz¹cej siê pracy. Tym razem noc by³a jeszcze krótsza ni¿ zazwyczaj, bo musia³em jeszcze trochê popracowaæ i spakowaæ siê. O wpó³ do siódmej rano ponownie siedzia³em w samochodzie, aby szybko dojechaæ na cotygodniowe spotkanie ze s³uchaczami mazowieckiego Radia dla Ciebie. Stamt¹d za jeszcze szybciej na Okêcie, aby o ósmej mieæ zapiête pasy i w chwilê potem wystartowaæ. Ju¿ z prywatnym, a nie z dyplomatycznym paszportem. By³o szaro-buro, pada³ deszcz i nie mia³em najmniejszej nawet ochoty rzuciæ okiem na pierwsze strony gazet, które podsuwa³y mi umiechniête stewardesy. Widnia³o na nich du¿e zdjêcie, na którym Prezydent RP, Aleksander Kwaniewski, wrêcza za zas³ugi w dziele reformowania i rozwoju polskiej gospodarki odchodz¹cemu wicepremierowi do spraw gospodarczych i ministrowi finansów Krzy¿ Komandorski Orderu Odrodzenia Polski. Ciekawe ¿e przez minione dwadziecia lat nie otrzyma³em ¿adnego odznaczenia pañstwowego, ale za to tym razem jedno z najwy¿15
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
szych. Jeli zaiste koresponduje to z tym, co uda³o siê uczyniæ dla dobra rozwoju Polski, to mo¿na siê tylko cieszyæ. Wtedy jednak trzeba by³o patrzeæ ju¿ w inn¹ stronê. Lecia³em do Helsinek. Zwa¿ywszy na godzinn¹ ró¿nicê czasu, wyl¹dowa³em tam wkrótce po jedenastej. Pada³ nieg. Na lotnisku powita³ mnie nasz ambasador w Finlandii Józef Wiejacz. Dyplomata wielce zas³u¿ony nie tylko dla dobrej wspó³pracy polsko-fiñskiej, ale tak¿e dla naszej aktywnoci na szerszej scenie miêdzynarodowej, wczeniej bowiem pe³ni³ wiele wa¿nych funkcji, miêdzy innymi radcy na placówce w Waszyngtonie oraz ambasadora we W³oszech, a bezporednio przed swoim wyjazdem do Helsinek by³ wiceministrem spraw zagranicznych. Gdy tylko by³a ku temu okazja, przez ca³y czas pobytu w Helsinkach chêtnie wspó³dzia³alimy. S¹dzê, ¿e niektóre z organizowanych, tak¿e z inicjatywy ambasady, spotkañ w krêgach politycznych i naukowych, a zw³aszcza poród przedsiêbiorców i inwestorów, sprzyja³y intensyfikacji wspó³pracy miêdzy Polsk¹ i Finlandi¹. Na helsiñskim lotnisku sk¹din¹d niezwykle funkcjonalnym, co okaza³o siê bardzo wa¿ne, poniewa¿ potem przewija³em siê przez nie wiele razy oczekiwa³ mnie równie¿ profesor Giovanni Andrea Cornia. By³ on (do koñca 1999 roku) dyrektorem WIDER-a, czyli wiatowego Instytutu Badañ Rozwoju Gospodarczego funkcjonuj¹cego w ramach Uniwersytetu Organizacji Narodów Zjednoczonych1. W ten sposób te¿ sta³em siê dyplomat¹, gdy¿ jako pracownikowi struktur ONZ-towskich przys³ugiwa³ mi taki status. Lec¹c tam nie zdawa³em sobie z tego sprawy, ale skoro mo¿na by³o zostaæ dyplomat¹, to dlaczego nie? Nawet kilka razy skorzysta³em z ma³ego parkingu przed lotniskiem Vaanta, co bardzo siê przydawa³o. Samochód chwilê posta³, w tym czasie mo¿na by³o wzbiæ siê w przestrzeñ, po dwudziestu minutach wyl¹dowaæ po drugiej stronie Zatoki Fiñskiej w Tallinie, wyg³osiæ wyk³ad na tamtejszym uniwersytecie i jeszcze wróciæ do WIDER-a przed koñcem dnia.
Strona internetowa WIDER-a informuj¹ca o projektach badawczych, publikacjach i innych formach aktywnoci naukowej tej placówki znajduje siê pod adresem: 1
http://www.wider.unu.edu
16
Od WIDER- a do TIGER- a
Ta placówka naukowa powsta³a w 1984 roku, miêdzy innymi z inspiracji Amartya Sena, póniejszego pracownika instytutu i laureata Nagrody Nobla, któr¹ uzyska³ w dziedzinie ekonomii w 1998 roku2. Nie licz¹c udzia³ów w konferencjach naukowych, mia³em okazjê gociæ ju¿ tam dwukrotnie wczeniej w 1988 i w 1989 roku. Ka¿dy z tamtych pobytów te¿ zaowocowa³ ciekawymi wynikami badañ oraz publikacjami3. Tym razem jednak wyzwania by³y wiêksze, a zakres planowanych studiów i prac badawczych daleko szerszy. Wyjaniæ jednak trzeba wpierw, dlaczego w³anie wtedy na przedwioniu 1997 roku odszed³em z rz¹du? Dlaczego, jak to napisa³ w licie przys³anym kilka dni po wyjedzie jeden z pos³ów, zdecydowa³em, ¿e pora odejæ z aktywnej polityki w³anie wtedy, kiedy to wed³ug doæ zgodnej opinii sejm przyj¹³ najlepszy w latach dziewiêædziesi¹tych bud¿et? Otó¿ w³anie dlatego: by³em przekonany, ¿e to co mo¿na by³o dobrego w istniej¹cych warunkach uczyniæ, zosta³o w³anie zrobione. Najlepiej jak tylko potrafi³em. Nigdy nie by³em zawodowym politykiem, zawsze za uwa¿a³em, ¿e mo¿na siê ni¹ dla dobra sprawy zaj¹æ, jeli jednoczenie spe³nione s¹ dwa warunki. Po pierwsze, trzeba mieæ rzeteln¹, opart¹ o dobr¹ teoriê ekonomiczn¹ wiedzê, co nale¿y zrobiæ. Po drugie, musz¹ istnieæ niezbêdne warunki polityczne umo¿liwiaj¹ce w sensowym zakresie realizacjê tych zamierzeñ. Jeli oba warunki nie s¹ spe³nione, kto naprawdê odpowiedzialny nie powinien siê do polityki zabieraæ. Zanim na pocz¹tku 1994 roku przyj¹³em propozycjê pracy w rz¹dzie, dwukrotnie wczeniej odmówi³em: w sierpniu 1989 roku i ponownie w pa-
2 Zgodnie z oficjalnym uzasadnieniem Komitetu Nagrody Nobla Amartya Sen dosta³ to wyró¿nienie za wk³ad do ekonomii dobrobytu (welfare economics). W szczególnoci chodzi o badania na temat stosunków podzia³u i przeciwdzia³ania ubóstwu. 3 Po wizycie w roku 1988 ukaza³o siê opracowanie pt. Reform, Stabilization Policies, and Economic Adjustment in Poland, WIDER Working Papers, WP 51, UNU/WIDER, Helsinki 1989, a w rezultacie projektu badawczego realizowanego w roku 1989, wspólna z profesorami Marianem Ostrowskim i Dariuszem Rosatim, publikacja pt. Stabilization Policy in Poland: Challenges and Constraints, WIDER Working Papers, WP 81, UNU/WIDER, Helsinki 1990. W oparciu o tamte badania w Polsce ukaza³a siê ksi¹¿ka Kryzys, dostosowanie, rozwój, PWE, Warszawa 1989, s. 148.
17
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
dzierniku 1993 roku. Nie dlatego, ¿e nie wiedzia³em, co czyniæ. Bynajmniej; pisa³em i mówi³em na ten temat bardzo du¿o, tak¿e w latach 1989-914, kiedy to uczestniczy³em w pracach Rady Ekonomicznej Rady Ministrów kierowanej przez profesora Witolda Trzeciakowskiego i póniej, gdy nieustannie toczy³y siê debaty na temat sposobów naprawy Rzeczypospolitej, a zw³aszcza wprowadzania mechanizmów rynkowych do gospodarki. Wtedy odmówi³em, poniewa¿ uwa¿a³em, ¿e nie by³y spe³nione warunki polityczne umo¿liwiaj¹ce realizacjê polityki gospodarczej, któr¹ uwa¿a³em za s³uszn¹. A przecie¿ nie mog³o mnie interesowaæ paranie siê inn¹, gdy¿ polityka powinna s³u¿yæ rozwi¹zywaniu na gruncie ekonomicznym problemów spo³ecznych. W kilka miesiêcy po nieprzyjêciu propozycji wejcia w sk³ad rz¹du, bezporednio po wyborach z jesieni 1993 roku, wyjecha³em za granicê. Gdy wkrótce potem, pewnego pónego lutowego wieczoru, w moim mieszkaniu, na jednym z niezliczonych koñców wiata, zadzwoni³ telefon i ówczesny premier rz¹du Waldemar Pawlak zapyta³, kiedy wracam, wiedzia³em, ¿e sytuacja siê zmienia. By³em wtedy w Tokio i prowadzi³em badania oraz seminaria w japoñskim Instytucie Polityki Fiskalnej i Monetarnej. Przed sob¹ mia³em dalsze plany zawodowe i zwi¹zane z tym podró¿e, ale wakat powsta³y po niespodziewanej rezygnacji z funkcji ministra finansów Marka Borowskiego stworzy³ nowe okolicznoci. Telefony z Warszawy odzywa³y siê coraz czêciej. Z Tokio polecia³em przez Pacyfik na wyk³ad do Los Angeles. Tam dowiedzia³em siê, ¿e kandydatura profesora Dariusza Rosatiego nie zy-
W tamtym czasie ukaza³o siê kilka moich ksi¹¿ek. By³y to nie tylko teoretyczne monografie, ale tak¿e prace ukierunkowane normatywnie pod k¹tem odpowiedzi na wyzwania polityki gospodarczej. Zob. Inflacja, reforma, stabilizacja, Alma-Press, Warszawa 1990, s. 136; Hiperinflacja i stabilizacja w gospodarce postsocjalistycznej (wspó³autorzy Danuta GotzKozierkiewicz i El¿bieta Skrzeszewska-Paczek), PWE, Warszawa 1991, s. 184 (wydanie w jêzyku angielskim: Hyperinflation and Stabilization in Postsocialist Economies, Kluwer Academic Publishers, Boston Dordrecht London 1992, s. 206) oraz Transformacja polskiej gospodarki. Sukces czy pora¿ka?, Poltext, Warszawa 1992, s. 200. W ramach studiów prowadzonych przez Instytut Finansów, którym kierowa³em w latach 1989-1994, ukaza³y siê prace zbiorowe pod moj¹ redakcj¹ naukow¹: Polityka finansowa stabilizacja transformacja, Instytut Finansów, Warszawa 1991, s. 448 oraz Polityka finansowa transformacja wzrost, Instytut Finansów, Warszawa 1992, s. 368. 4
18
Od WIDER- a do TIGER- a
ska³a akceptacji prezydenta Lecha Wa³êsy. Zarazem premier Pawlak ponawia³ swoje propozycje. Podobnie czynili inni liderzy ówczesnej koalicji SLD PSL. Z Los Angeles polecia³em do Waszyngtonu na seminarium Banku wiatowego. Mo¿na wszak¿e by³o ju¿ wyczuæ (tak¿e ze sposobu zadawania pytañ), ¿e bardziej s³uchaj¹ przysz³ego chief economist Polski ni¿ profesora ekonomii zajmuj¹cego siê posocjalistyczn¹ transformacj¹. Ja tak jednak¿e nie uwa¿a³em i robi³em swoje. Polecia³em dalej do Londynu. Tam z kolei przedstawi³em wyniki prowadzonych badañ na seminarium zorganizowanym w London Business School (LBS). Wreszcie dotar³em do Warszawy. Zakoñczy³a siê moja pierwsza podró¿ dooko³a wiata i z powrotem. Choæ niezupe³nie z powrotem, gdy¿ podró¿owa³em dalej. Po przeprowadzeniu serii rozmów z premierem i wieloma czo³owymi politykami koalicji SLD PSL zrozumia³em, ¿e tym razem warunki polityczne wydaj¹ siê bardziej sprzyjaæ realizacji mojej linii polityki gospodarczej nakrelonej w ramach 44 punktów Strategii dla Polski kilka miesiêcy wczeniej, jeszcze w padzierniku 1993 roku5. Polecia³em jednak do Rzymu, gdzie mia³em przebywaæ semestr, prowadz¹c badania i wyk³adaj¹c na Universita di Roma La Sapienza. Zd¹¿y³em nawet wynaj¹æ mieszkanko w uroczym zak¹tku ko³o Forum Romanum. Nie na d³ugo. Po kilku dniach wróci³em i odebra³em w Belwederze z r¹k prezydenta Wa³êsy nominacjê na Wiceprezesa Rady Ministrów i Ministra Finansów. S¹dzi³em bowiem, ¿e
5 Program reform systemowych i rozwoju spo³eczno-gospodarczego znany jako Strategia dla Polski oparty by³ na wczeniejszych próbach poszukiwania w³aciwej polityki gospodarczej. W szczególnoci wywodzi siê on z analizy przedstawionej w ksi¹¿ce Kwadratura piêciok¹ta. Od za³amania gospodarczego do trwa³ego wzrostu, Poltext, Warszawa 1993, s. 144. Ta z kolei praca oparta jest w du¿ej mierze na opracowaniu wczeniej przygotowanym dla MFW, gdzie by³em konsultantem w 1991 i 1992 roku. Wtedy to powsta³o miêdzy innymi studium pt. From Output Collapse to Sustainable Growth in Transition Economies: The Fiscal Implications, International Monetary Fund, Washington, DC, December 1992. Jest ono dostêpne w Internecie pod adresem:
http://papers.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=183497
Co za tyczy siê samych 44 tez, to by³y one wpierw opublikowane w listopadzie 1993 roku w tygodniku Nowe ¯ycie Gospodarcze, a nastêpnie w wersji ksi¹¿kowej. Zob. Strategia dla Polski, Poltext, Warszawa 1994, s. 224. 19
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
zarówno wiem, co i jak nale¿y robiæ na rzecz ustrojowej transformacji w sferze gospodarczej, jak i przekona³em siê, i¿ aczkolwiek nie idealne, to jednak dostatecznie korzystne s¹ polityczne warunki podjêcia tych wyzwañ. Czas mija³, lata bieg³y. By³y to bezsprzecznie dobre lata polskiej gospodarki, co widaæ z perspektywy czasu, jak i w porównawczym ujêciu miêdzynarodowym. Obecnie znajduje to potwierdzenie coraz czêciej i coraz powszechniej, tak¿e w powa¿nych opracowaniach miêdzynarodowych6. Zaiste, uda³o siê nam wspólnym wysi³kiem osi¹gn¹æ wiele. Jeli tylko spojrzeæ przez pryzmat piêciok¹ta stabilizacji makroekonomicznej, którego maksymalizacja leg³a u podstaw Strategii dla Polski, to jego powierzchnia wzros³a znakomicie7. Wszystkie zatem cele, które postawi³em sobie w odniesieniu do polityki ekonomicznej, zosta³y zrealizowane. £atwo by³o to ledziæ, gdy¿ Strategia dla Polski, jak ¿aden inny program, zawiera³a ilociowe kryteria umo¿liwiaj¹ce obserwowanie postêpu i mierzenia stopnia realizacji wszystkich czternastu programów wêz³owych, które siê na ni¹ sk³ada³y8. A od polityki zamierza³em odsun¹æ siê w³anie wtedy, gdy zamierzone cele zostan¹ osi¹gniête. Nadesz³a wiêc ku temu pora. Decyzjê o odejciu z rz¹du podj¹³em ju¿ latem 1996 roku, przy czym jej wyegzekwowanie warunkowa³em wczeniejszym spe³nieniem kilku okolicznoci.
World Economic Outlook 2000 Miêdzynarodowego Funduszu Walutowego powiêca a¿ dwa rozdzia³y kwestiom zwi¹zanym z posocjalistyczn¹ transformacj¹ i integracj¹ tych krajów z gospodark¹ wiatow¹. Przez pryzmat tej analizy równie¿ ³atwo mo¿na dostrzec, ¿e lata 1994-97 by³y szczególnie korzystne dla polskiej gospodarki i to równie¿ dziêki osi¹gniêciom tego w³anie okresu Polska radzi sobie relatywnie lepiej ni¿ inne kraje regionu. Zob. World Economic Outlook 2000, IMF, Washington, DC, October 2000, rozdzia³ III i IV. 7 Zob. Kwadratura piêciok¹ta. Od za³amania gospodarczego do trwa³ego wzrostu, op.cit. Wierzcho³ki tzw. piêciok¹ta stabilizacji makroekonomicznej wyznacza piêæ zasadniczych parametrów ekonomicznych: stopa wzrostu PKB, stopa bezrobocia, stopa inflacji, saldo bud¿etu (w procentach PKB) oraz saldo rachunku obrotów bie¿¹cych (w procentach PKB). 8 Program ten w ca³oci wraz z póniej przygotowanym i przyjêtym przez rz¹d w 1996 roku Pakietem 2000, który nakreli³ cie¿kê postêpowania w sferze polityki fiskalnej pod k¹tem sprzyjania wysokiemu tempu wzrostu zosta³ opublikowany jako ksi¹¿ka Polska 2000. Strategia dla przysz³oci, Poltext, Warszawa 1996, s. 160. Ukaza³a siê ona tak¿e nak³adem tego samego wydawnictwa w jêzyku angielskim, niemieckim i rosyjskim. 6
20
Od WIDER- a do TIGER- a
Po pierwsze, zwieñczone, a¿ po nieodwo³aln¹ parlamentarn¹ ratyfikacjê, mia³o byæ dzie³o doprowadzenia Polski do cz³onkostwa w Organizacji Wspó³pracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD). To wymaga³o przeprowadzenia wielu trudnych reform strukturalnych. Dzieñ 11 lipca 1996 roku, kiedy to w Pary¿u podpisa³em historyczny akt akcesji do tej wa¿nej organizacji, co podnios³o na trwa³e miêdzynarodowy presti¿ Polski, z pewnoci¹ jest dniem najwiêkszego sukcesu naszej gospodarki od 1989 roku i zostanie przyæmiony dopiero z chwil¹ naszego wejcia do Unii Europejskiej. Po drugie, nieustannie mia³a spadaæ inflacja. Jeli nie dzia³o siê tak z miesi¹ca na miesi¹c, to udawa³o siê po¿¹dany trend utrzymywaæ nie tylko w ujêciu rocznym, ale tak¿e z kwarta³u na kwarta³. Inflacja z okresu na okres by³a konsekwentnie coraz ni¿sza i tak mog³o, i powinno byæ tak¿e w nastêpnych okresach, gdy¿ strukturalne przes³anki ku temu zosta³y stworzone. Po trzecie, obni¿one mia³y byæ podatki. W praktyce okaza³o siê to jednym z trudniejszych celów, jednak¿e zosta³ on koniec koñców pomylnie osi¹gniêty. W trzech etapach ca³kowicie wyeliminowany zosta³ szecioprocentowy podatek importowy wprowadzony w koñcu 1992 roku. W dwu etapach obni¿one zosta³y podatki od dochodów osobistych z 45, 33 i 21 do odpowiednio 40, 30 i 19 procent. Wreszcie, decyzjami przes¹dzonymi w Pakiecie 2000, w czterech etapach zosta³ obni¿ony podatek dochodowy dla przedsiêbiorstw. Moc¹ przyjêtych przez parlament ustaw by³ on sukcesywnie redukowany o dwa punkty rocznie, z 40 do 32 procent w roku 20009. Po czwarte, wprowadzona w ¿ycie mia³a byæ reforma centrum gospodarczego. Chodzi³o o to, aby uk³ad i struktura ministerstw i centralnych urzêdów gospodarczych sta³a siê bardziej funkcjonalna. Zale¿a³o nam tak¿e na usprawnieniu koordynacji ca³okszta³tu polityki gospodarczej na szczeblu rz¹du i jego komitetów, w tym równie¿ Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów, którym jako wicepremier kierowa³em. Mia³o to zmniejszyæ mi-
W roku 1999 parlament podj¹³ decyzjê o dodatkowej redukcji stopy o dwa kolejne punkty, tak wiêc w roku 2000 zosta³a ona obni¿ona do 30 procent. 9
21
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
trêgê biurokratyczn¹, w któr¹ uwik³any by³ mechanizm miêdzyresortowych uzgodnieñ podczas przygotowywania nowych rozwi¹zañ prawnych. I ten cel uda³o siê osi¹gn¹æ, bowiem strona organizacyjna resortów gospodarczych zosta³a g³êboko zreformowana, pewne ministerstwa zniknê³y, funkcje innych zosta³y zintegrowane i zmienione w nowej konfiguracji. Po pi¹te, stworzona mia³a byæ nowa instytucja s³u¿¹ca do rozprzestrzeniania polskich dowiadczeñ w zakresie reform gospodarczych i polityki rozwoju. Chodzi³o zw³aszcza o dzielenie siê naszymi umiejêtnociami (tak¿e przy wykorzystaniu rodków finansowych pozyskiwanych z Zachodu) na Wschodzie tak w Europie, jak i poradzieckich republikach centralnej Azji. Decyzjami rz¹du powo³ana zosta³a zatem do ¿ycia fundacja Wiedzieæ Jak, a projekt bud¿etu na 1997 rok preliminowa³ na uruchomienie jej dzia³alnoci dwa miliony z³otych. Z czasem mia³a staæ siê instytucj¹ finansowan¹ bez anga¿owania rodków z kasy publicznej, ale w pocz¹tkowej fazie takie wsparcie by³o nieodzowne. I chocia¿ w sejmie, ze wzglêdu na politycznie motywowane obstrukcje, skrelono preliminowane na ten cel kwoty, to jednak inicjatywa ta te¿ ruszy³a z miejsca. Jeszcze w grudniu 1996 roku prezydent Kwaniewski móg³ zaprosiæ do Pa³acu Namiestnikowskiego liczn¹ grupê ambasadorów krajów przechodz¹cych transformacjê oraz poinformowaæ ich o fundacji i jej celach. W swoim za gronie nie ukrywalimy, ¿e ma to s³u¿yæ równie¿ promocji polskich interesów w tej czêci wiata, sprzyjaj¹c miêdzy innymi ekspansji naszych firm, a z czasem tak¿e inwestycjom bezporednim lokowanym w tym regionie. Po szóste, mia³ byæ przyjêty przez sejm dobry bud¿et. I to uda³o siê osi¹gn¹æ, gdy w styczniu 1997 roku izba przeg³osowa³a rz¹dowe propozycje w tym zakresie. By³ to wa¿ny fakt, poniewa¿ bud¿et pañstwa i to w dodatku przy zmniejszonych podatkach! przes¹dza³ podstawowe proporcje makroekonomiczne oraz wielkoæ strumieni finansowych na ca³y rok. A by³ to rok szczególny, nadchodzi³y bowiem kolejne wybory parlamentarne. W kontekcie wczeniej przeprowadzonych reform przyjêcie rozs¹dnego bud¿etu gwarantowa³o w miarê sprawne funkcjonowanie gospodarki w roku wyborów i rokowa³o jej dobre perspektywy rozwojowe na przysz³oæ. Mo¿na zatem by³o odejæ. Wydawaæ siê mog³o, ¿e dalsza ewolucja sytuacji gospodarczej rysowa³a siê korzystnie. Nie zak³ada³em wówczas, ¿e tak szybko i tak wiele 22
Od WIDER- a do TIGER- a
zostanie popsute póniej, w latach 1998-2000. Wtedy nie by³o ku temu ¿adnych podstaw, gdy¿ wczeniejsze reformy, a zw³aszcza lata 1994-97, doprawdy stworzy³y dobre strukturalne i instytucjonalne, finansowe i spo³eczne, wewnêtrzne i zewnêtrzne warunki do d³ugofalowego i zrównowa¿onego wzrostu. Sk¹din¹d ciekawe, ¿e tu¿ po wrzeniowych wyborach parlamentarnych w 1997 roku ton zagranicznych reakcji prasowych by³ doæ minorowy. Obawiano siê szybkiego pogorszenia sytuacji finansowej i gospodarczej. Ukaza³y siê wtedy moje polemiczne komentarze, których intencj¹ by³o uspokojenie zagranicznych inwestorów10. Wydawali siê oni niemile zaskoczeni politycznym obrotem spraw w wyniku wyborów i utrat¹ w³adzy przez SLD, który przeszed³szy w latach 1994-97 swoist¹ próbê wody i ognia by³ postrzegany jako pragmatyczna partia reform. Napisa³em o tym artyku³ sugeruj¹cy, ¿e zasadniczo polityka gospodarcza poprzednich lat bêdzie przez jaki czas kontynuowana, a to ze wzglêdu na brak pozytywnej alternatywy. Takie by³y fakty. Brak mo¿liwoci realizacji zarówno b³êdnego, bo zbyt populistycznego podejcia AWS, jak i z³ej, bo nadmiernie liberalnej polityki preferowanej przez UW, zmusza³ obu partnerów do kompromisu. Nie by³ on wszak¿e chciany i zaplanowany, ale zosta³ wymuszony koniecznoci¹ podzielenia siê w³adz¹, a nie wspólnot¹ programow¹. Swoj¹ liniê rozumowania wy³o¿y³em na ³amach paryskiej Kultury11. Miejsce tej publikacji niektórych zdziwi³o. Mnie te¿, gdy¿ do tego pisma zagl¹da³em, ale nigdy wczeniej tam nie pisywa³em. W kraju jednak tekstu nie chciano wydrukowaæ na ³amach pisma, dla którego pierwotnie by³ przeznaczony. Gdy zastanawia³em siê, gdzie go og³osiæ, zaprzyjaniony od lat wybitny matematyk wyk³adaj¹cy na uniwersytecie w Kapsztadzie zasugerowa³, abym zwróci³ siê w³anie do paryskiej Kultury. Przecie¿ niejeden opozycyjny tekst ju¿ opublikowa³a wywodzi³. Zrazu nie potraktowa³em
10 Zob. Hope for Poland, International Herald Tribune, October 2, 1997 oraz Change of government will not hurt Polish economy, Financial Times, October 8, 1997. 11 Zob. Post scriptum, Kultura (Pary¿) 1997, nr 11 (602), s. 72-77. Artyku³ jest przytoczony w trzeciej czêci ksi¹¿ki.
23
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
tej propozycji zupe³nie serio, ale czasami okazuje siê, ¿e to druga myl jest lepsza. Gdy tylko nadesz³a wys³a³em tekst do redakcji na MaisonsLaffitte. Zaskoczenie by³o niema³e, gdy ju¿ po kilku godzinach otrzyma³em odpowied (faksem, nie e-mailem) od redaktora naczelnego, ¿e tekst jest bardzo ciekawy i idzie in extenso w najbli¿szym numerze pisma. Zatelefonowa³em do redaktora Jerzego Giedroycia i d³u¿ej porozmawialimy o sprawach naszej wspólnej, jak siê okaza³o, troski. Zaintrygowa³o mnie to, ¿e bardziej ni¿ ja martwi³ siê o skutki polityki tamtej koalicji, przy czym obaj obawialimy siê w wiêkszej mierze dewiacji prymitywnego liberalizmu ni¿ prawicowego populizmu. Najbardziej za tego, ¿e jedno stanie siê po¿ywk¹ dla drugiego. To wszystko jednak by³o ju¿ kilka miesiêcy póniej, a wpierw do Helsinek musia³em przylecieæ. Dlaczego akurat 5 lutego? Ano dlatego, ¿e prezydent Kwaniewski prosi³, abym towarzyszy³ mu jeszcze ten jeden raz jako wicepremier rz¹du na wiatowym Forum Gospodarczym w Davos. I tak siê sta³o, choæ zd¹¿y³em przedtem dos³ownie na kilka godzin zawitaæ do rodzinnego Tczewa na imprezê, na któr¹ organizatorzy zaprosili dziesi¹tkê najbardziej znanych i zas³u¿onych tczewian12. Uznano mnie za jednego z nich obok wybitnej aktorki Teresy BudziszKrzy¿anowskiej, kompozytora i gwiazdy rocka Grzegorza Ciechowskiego, d³ugodystansowca i br¹zowego medalisty igrzysk olimpijskich w Rzymie Kazimierza Zimnego. Znalaz³ siê równie¿ w tym gronie zas³u¿ony dla polskiej estrady Zbigniew Korpolewski, który najbardziej ze swoich m³odych lat pamiêta³ szneki z glancem. Tak na Kociewiu mówi³o siê na dro¿d¿ówki z lukrem. Dziêki zapobiegliwoci organizatorów imprezy dro¿d¿ówek nie brakowa³o, zabra³em wiêc trochê obiecuj¹c, ¿e nazajutrz rano spo¿yjemy je z prezydentem na pok³adzie samolotu po drodze w szwajcarskie Alpy. Tak by³o. Prezydentowi szneki smakowa³y. Podobnie profesorowi Markowi Belce. W Davos niektórzy z naszych rozmówców zostali ju¿ dyskretnie poinformowani o nadchodz¹cej zaraz po forum zmianie na sta-
Ich drogi ¿yciowe opisuje ksi¹¿ka Józefa M. Zió³kowskiego Drogi do sukcesu, Kociewski Kantor Edytorski, Tczew 1997. 12
24
Od WIDER- a do TIGER- a
nowisku ministra finansów13. Zgodnie w tej kwestii wspó³pracowalimy z profesorem Belk¹, akcentuj¹c w pe³ni p³ynne przekazanie spraw i to w bardzo korzystnej sytuacji polskiej gospodarki i naszych finansów publicznych. Prezydent Kwaniewski wspomnia³ o tym podczas swego spotkania z prezesem Banku wiatowego Jamesem Wolfensohnem i ówczesnym prezydentem EBOiR Jacques'em de Larosière'em. Byli zaskoczeni, ale w ich wiêkszych wiatach podobne nowiny zdarza³y siê przecie¿ od czasu do czasu. Za to o sznekach siê nie dowiedzieli. Dla mnie nader ciekawa okaza³a siê zupe³nie prywatna rozmowa z Gro Harl Brutland, obecnie dyrektora generalnego wiatowej Organizacji Zdrowia (WHO), a do 1996 roku wieloletnim premierem Norwegii. Pani Brutland te¿ odesz³a z piastowanego stanowiska z w³asnej woli i z poczuciem spe³nienia swej misji. Sta³o siê to równie¿ w dobrej sytuacji gospodarczej jej kraju i tak¿e na kilka miesiêcy przed kolejnymi wyborami parlamentarnymi. Motywacja jej odejcia wszak¿e by³a inna. Brutland powiedzia³a, ¿e odesz³a przed koñcem kadencji, gdy¿ chcia³a daæ czas swojej partii na rozstrzygniêcie kwestii swojego nastêpstwa na stanowisko szefa oraz przygotowanie siê do nowych wyborów ju¿ pod jego przywództwem. Tak te¿ siê sta³o. W moim natomiast wypadku tylko czêæ tych argumentów mia³a zastosowanie, choæ bezsprzecznie chêæ umo¿liwienia zawodowym politykom i liderom koalicyjnych partii prowadzenia d³ugotrwa³ej kampanii wyborczej na ich sposób, bez mojego wik³ania siê w tamt¹ walkê, odegra³a tutaj znaczn¹ rolê. Ta rozmowa jednak ostatecznie utwierdzi³a mnie w przekonaniu, ¿e podj¹³em wtedy s³uszn¹ decyzjê. Chocia¿ postanowienie o odejciu z rz¹du podj¹³em du¿o wczeniej, a dok³adnie w lipcu 1996 roku podczas pobytu w Pary¿u w zwi¹zku z podpisywaniem aktu przyst¹pienia Polski do OECD, to zakomunikowa³em j¹ na pimie prezydentowi i premierowi dopiero pó³ roku póniej. Prezydenta Kwaniewskiego konsekwentnie informowa³em o tym zamiarze ju¿ w grudniu, ale nie by³ sk³onny uwierzyæ. Dopiero gdy otrzyma³ w tej sprawie
Przekazanie w³anie jemu roli ministra finansów i wicepremiera zosta³o ustalone nieco wczeniej. Pe³ni³ on z powodzeniem tê funkcjê przez miesi¹ce pozostaj¹ce do koñca kadencji rz¹du kierowanego przez premiera W³odzimierza Cimoszewicza. 13
25
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
oficjalne podanie, zrozumia³, ¿e jest to w pe³ni przemylana decyzja, a nie polityczna gra. Moje odejcie z rz¹du zosta³o przez g³owê pañstwa zaakceptowane. Uda³o siê, tak jak postanowilimy, utrzymaæ to w tajemnicy a¿ do przedednia dymisji. Ale w koñcu i ten dzieñ nadszed³. Ju¿ nazajutrz podj¹³em pracê w Helsinkach. Miejscowa prasa odnotowa³a przyjazd jako interesuj¹cy fakt. W koñcu niewiele wtedy siê wokó³ dzia³o i nieoczekiwany przyjazd polskiego wicepremiera (nawet jeli od kilkunastu godzin ju¿ by³ego) to by³ jaki news. W lad za tym pojawi³o siê w fiñskiej prasie kilka artyku³ów i wywiadów. Jeden z nich pod frapuj¹cym tytu³em Z polskich pa³aców do ciszy Helsinek14 mia³ jakoby oddawaæ istotê zmiany miejsca mego pobytu i pracy. Tam w Polsce niby w splendorze rz¹dowych pa³aców, a tutaj tak cicho. Trochê prawdy w tym by³o. W Helsinkach jest nadzwyczaj spokojnie. Nade wszystko mo¿na by³o iæ ulic¹, jak czyni to ka¿dy inny cz³owiek. Nieznany. Korzysta³em z tego z przyjemnoci¹. By³o inaczej i panowa³ spokój, i cisza. Przeciwieñstwo tego, co jeszcze wczoraj dzia³o siê po drugiej stronie morza. Ju¿ w po³udnie by³em w WIDER-ze. Powróci³em do pracy naukowej. W centrum tego piêknego miasta córki Ba³tyku na Aleksanderinkatu znajduje siê nie tylko ministerstwo finansów, na które nie zwraca³em uwagi, ale jest tam klub sportowy z si³owni¹ Alexis, nazwany tak na czeæ rosyjskiego cara. Jego pomnik stoi nieopodal, na Placu Senackim, i nikomu to nie przeszkadza. To w koñcu w³adaj¹cy imperium rosyjskim w latach 1855-81 car Aleksander II, choæ ciemiê¿yciel, przyczyni³ siê w latach szeædziesi¹tych XIX wieku do rozkwitu miejscowego uniwersytetu. W tej uczelni mia³em tak¿e kilka okazjonalnych wyk³adów. Codziennie za to chodzi³em æwiczyæ i a jak¿e u¿ywaæ fiñskiej sauny. Gdy ju¿ w dniu przyjazdu, w kilka godzin po przybyciu do WIDER-a, wszed³em do ukropu, siedz¹cy tam cz³owiek o co zapyta³ w jêzyku fiñskim. Poj¹³em tylko tyle, ¿e chcia³by polaæ wod¹ roz¿arzone kamienie, wiêc odpowiedzia³em po angielsku, ¿e oczywicie tak. Po chwili spyta³, czy jestem Amerykaninem. Gdy odpowiedzia³em, ¿e Pola-
Antti Autio, Puolan palatsesista Helsingin hiljaisuuteen, Savon Sanomat, Helsinki, 16 luty 1997. T³umaczenie fragmentów tego artyku³u znajduje siê w czwartej czêci ksi¹¿ki. 14
26
Od WIDER- a do TIGER- a
kiem, zastanawia³ siê przez chwilê, po czym rzek³: very good economy. Te¿ tak uwa¿a³em. Gdy stwierdzi³em, ¿e tym, aby tak w³anie by³o, zajmowa³em siê przez ostatnie lata, bardzo dok³adnie mi siê przyjrza³ i jakby nie dawa³ wiary. Chyba rzeczywicie gospodarka wtedy by³a w lepszej formie ni¿ ja sam, z czego siê tylko cieszy³em.
2. Miêdzy ONZ-tem a Oksfordem Tak jak nie odchodzi siê w normalnych warunkach z rz¹du z dnia na dzieñ, bez odpowiedniego przygotowania, tak nie wyje¿d¿a siê w takim trybie do pracy za granicê. To trzeba by³o odpowiednio przygotowaæ. Tak te¿ by³o. Ju¿ pó³ roku wczeniej nawi¹za³em kontakt z dyrektorem WIDER-a profesorem Corni¹ a jeszcze we wrzeniu 1996 roku, na piêæ miesiêcy przed wyjazdem, z³o¿y³em aplikacjê, ubiegaj¹c siê w konkursowym trybie o upatrzone stanowisko. Nazywa³o siê to bardzo ³adnie, dostojnie i d³ugo: Distinguished Sasakawa Chair and Research Professor in Development Economics. Przyznano mi to stypendium i w lad za tym nadesz³o zaproszenie do rocznego pobytu w tym ONZ-towskim instytucie. WIDER jest tak zorganizowany, aby goszcz¹cy w nim uczeni pochodzili z wszystkich kontynentów i zajmowali siê zarazem kluczowymi problemami rozwoju. Nie jest to grono liczne, gdy¿ grupa rotuj¹cych siê co rok lub dwa naukowców liczy oko³o piêtnastu uwa¿nie wyselekcjonowanych osób. Z krajów, którym w szczególnoci powiêci³em swoje studia, przebywali tam w tym czasie jedynie W³adimir Popow z Rosji i Lu Aiguo z Chin. Tematy ich badañ, zw³aszcza profesora Popowa, styka³y siê po czêci z moim obszarem zainteresowañ, dyskutowalimy wiêc czêsto. Natomiast za bezporednich s¹siadów na korytarzu mia³em z jednej strony Peruwiankê doktor Ceciliê Ugaz, a z drugiej profesora z Tanzanii Nguyuru H.I. Lipumba. Co ciekawe, te¿ wczeniej zdarzy³o mu siê zajmowaæ polityk¹ i przed przyjazdem do Helsinek zd¹¿y³ nawet przegraæ w wyborach prezydenckich. Ubiegaj¹c siê o Sasakawa Chair przed³o¿y³em projekt badawczy, który zamierza³em realizowaæ podczas swego pobytu w Helsinkach. 27
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
Studia mia³y koncentrowaæ siê na zagadnieniach zwi¹zanych z rynkow¹ transformacj¹ w krajach posocjalistycznych, a zw³aszcza na uwarunkowaniach wejcia w fazê zrównowa¿onego wzrostu. Od pocz¹tku pragn¹³em napisaæ na ten temat ksi¹¿kê obejmuj¹c¹ szerok¹ paletê ekonomicznych, spo³ecznych i politycznych w¹tków dotycz¹cych tego wa¿nego procesu. Chocia¿ by³a to kontynuacja wczeniejszych badañ, to tym razem by³o to zadanie z wielu powodów bardziej ambitne. Mia³o te¿ odmienny ni¿ poprzednio charakter. Po pierwsze, rodzi³o siê podczas pobytu w instytucie zajmuj¹cym siê problemami rozwoju gospodarczego w skali globalnej. St¹d te¿ od pocz¹tku tak ukierunkowa³em sposób analizy procesów i prezentacji tez, aby transformacjê przedstawiæ na szerszym, wiatowym tle. Trzeba j¹ przecie¿ widzieæ w kontekcie intensyfikuj¹cej siê w tym samym czasie globalizacji, która nie by³aby pe³na, ani te¿ nie by³oby to przedsiêwziêcie dostatecznie kompleksowe, gdyby nie uczestniczy³y w nim gospodarki naszej czêci wiata. Zarazem sama globalizacja silnie rzutuje na przebieg procesów transformacyjnych. Innymi s³owy mo¿na rzec, ¿e wspó³czenie zarówno globalizacja nie mo¿e obejæ siê bez transformacji, jak i transformacja nie mo¿e obejæ siê bez globalizacji. Po drugie, WIDER funkcjonuje w ramach specyficznej miêdzynarodowej struktury naukowej, jak¹ jest Uniwersytet Organizacji Narodów Zjednoczonych15. To stawia³o pewne dodatkowe wymagania w podejciu do badañ, a w szczególnoci sk³ania³o do pytañ o w³aciwy sposób ukierunkowania rozwoju spo³eczno-gospodarczego w gospodarce posocjalistycznej. Sk¹din¹d ten w¹tek czêsto by³ i nadal, niestety, bywa niedoceniany w literaturze przedmiotu, która nadmiern¹, a niekiedy wrêcz jednostronn¹ uwagê koncentrowa³a na aspektach zmian systemowych, lekcewa¿¹c koniecznoæ prowadzenia autonomicznej polityki rozwojowej. Rozwój mia³by pojawiaæ siê niejako samoistnie, gdy tylko osi¹gniêta jest masa krytyczna tych zmian. Tak siê jednak nie dzia³o i to wzbudza³o szczególne zainteresowanie w³anie w ONZ-towskiej placówce zajmuj¹cej siê bada-
Szersze informacje o tej instytucji znaleæ mo¿na na stronie internetowej pod adresem: http://www.unu.edu 15
28
Od WIDER- a do TIGER- a
niami rozwoju gospodarki wiatowej. Mia³em okazjê dyskutowaæ o tym z sekretarzem generalnym ONZ Kofi Annanem, gdy odwiedzi³ instytut. I jemu zale¿y, aby z prac naukowych prowadzonych w WIDER-ze jak najwiêcej pragmatycznych wniosków wynika³o dla polityki rozwoju w innych regionach. Sugerowa³ zatem, abym przy okazji realizacji swego projektu zaproponowa³ szerzej, jak borykaæ siê skuteczniej z problemami zrównowa¿onego wzrostu. Po trzecie, przystêpowa³em do pisania tej pracy w zupe³nie innej sytuacji ni¿ poprzednio. Mia³em przecie¿ za sob¹ ju¿ nie tylko lata studiów i rozmylañ nad tymi zagadnieniami, ale tak¿e jedyne w swoim rodzaju dowiadczenie praktyczne. Przecie¿ przez kilka poprzednich lat zajmowa³em siê wdra¿aniem do rzeczywistoci konkretnych koncepcji polityki gospodarczej, które wywodzi³y siê z okrelonych przes³anek teoretycznych. By³ to okres tak podejmowania nowatorskich przedsiêwziêæ, jak i zarazem konfrontacji naukowych za³o¿eñ z faktycznym przebiegiem procesów spo³eczno-gospodarczych. Skoro na tej konfrontacji na ogó³ dobrze wychodzilimy, to tym bardziej warto by³o uporz¹dkowaæ metodologicznie ogrom dowiadczeñ i uj¹æ je w ramy uogólniaj¹cych koncepcji teoretycznych. Po czwarte wreszcie, ksi¹¿ka mia³a byæ napisana dla miêdzynarodowego czytelnika, na rynek wiatowy. Ukazaæ mia³a siê za granic¹, st¹d te¿ od pocz¹tku pisana by³a po angielsku. Inaczej jednak pisze siê do tak zdefiniowanego adresata, inaczej za pisaæ nale¿a³oby do czytelnika wy³¹cznie rodzimego. Szybko jednak zrozumia³em, ¿e trzeba pisaæ do obu tych gremiów naraz. A przy okazji jeszcze do kilku innych. I chocia¿ mo¿na by s¹dziæ, ¿e czytelnik wiatowy jest jeden, to jest to nieprawd¹. Nieprawd¹ bowiem jest i to, ¿e wiedza ekonomistów, tak w ogólnoci, a ju¿ na pewno zrozumienie dla problemów posocjalistycznej transformacji w szczególnoci, jest chocia¿by zbli¿ona w ró¿nych miejscach wiata. Niejednokrotnie mog³em siê o tym przekonaæ po sposobie zadawania pytañ przez studentów i profesorów na wyk³adach w tak ró¿nych miejscach jak Rio de Janeiro i Maribor, Berkeley i Baku, czy te¿ Waszyngton i Moskwa. Od pewnego momentu zatem stara³em siê pisaæ tak, aby odpowiedzieæ na pytania nurtuj¹ce potencjalnych czytelników zw³aszcza studentów nie tylko za granic¹, ale i w Polsce, nie tylko na Zachodzie, ale i na Wschodzie, nie tylko w Rosji, ale i w Chinach. 29
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
Tak wiêc napisanie tej w³anie ksi¹¿ki by³o g³ównym celem mego wyjazdu za granicê, a spokój Helsinek stwarza³ ku temu dobr¹ atmosferê. Natomiast liczne podró¿e po wiecie czasami pomaga³y, czasami przeszkadza³y. Zawsze jednak kszta³ci³y. Podczas rocznego pobytu w Helsinkach odwiedza³em nie tylko czêsto Polskê. Najczêciej bywa³em w Londynie. Z wyk³adami lub na konferencje i seminaria zawita³em w tym czasie tak¿e do USA, Brazylii, Chin, Indii, Uzbekistanu, Holandii, Francji, W³och, Austrii, Rumunii, Estonii, £otwy i na Litwê. Odwiedzi³em tak¿e Kazachstan, Szwecjê, Daniê i Norwegiê. Ca³y czas jednak powstawa³a nowa ksi¹¿ka. Czasami radzi³em siê innych, jak i o czym pisaæ? Niezale¿nie od wielu m¹drych rad wielu m¹drych ludzi chyba najbardziej pomog³y mi trzy rady nadzwyczaj proste. Profesor Nuti16 radzi³, abym pisa³ i pisa³, gdy¿ jego zdaniem nale¿a³o przede wszystkim przelaæ na papier to wszystko, co ju¿ wczeniej zosta³o przemylane. Niby rzecz prosta, ale jak¿e skomplikowana. Pisa³em wiêc. I to w sposób niekonwencjonalny, jak nigdy przedtem. Poszczególne rozdzia³y, a w ich ramach paragrafy, nie powstawa³y po kolei. Rodzi³y siê w ró¿nej sekwencji, wraz z nat³okiem myli i przebijaniem siê ró¿nych ujêæ. Mia³o to te¿ bezsprzecznie zwi¹zek z czêstymi podró¿ami, z których wiêkszoæ dostarcza³a kolejnych obserwacji, prowokowa³a do nowych pytañ, podpowiada³a ciekawe wnioski. Wspó³czesna technika komputerowa powodowa³a jednak to, ¿e na wierzchu zawsze by³ tylko zaktualizowany czystopis, który objêtociowo nieustannie siê rozbudowywa³, przybywa³o bowiem w stosunku do pierwotnego zamys³u kolejnych w¹tków. Udawa³o siê jednak iæ nieustannie do przodu i luka pomiêdzy pytaniami a odpowiedziami systematycznie mala³a. W maju 1997 roku, akurat w Dzieñ Zwyciêstwa, zaproszono mnie na Oksford z wyk³adem zatytu³owanym Post-Communism: from shock
16 Profesor D. Mario Nuti by³ moim doradc¹ w czasie, gdy pe³ni³em funkcjê wicepremiera. Wiele zawdziêczam jego g³êbokiej wiedzy i zaanga¿owaniu w sprawy transformacji, w tym zw³aszcza Polski. Zanim przyst¹pi³em do pisania ksi¹¿ki, razem przygotowalimy inne opracowanie dla WIDER-a. Zob. The Polish Alternative. Old Myths, Hard Facts and New Strategies in the Successful Transformation of the Polish Economy, Research for Action, 33, UNU/WIDER, Helsinki 1997. Jego t³umaczenie uzupe³nione o ostatni¹ czêæ Strategii
30
Od WIDER- a do TIGER- a
without therapy to therapy without shock. Zawsze warto tam wyst¹piæ, ale tym razem pojecha³em chêtniej, skoro zapraszali studenci. Gospodarzem by³o uniwersyteckie European Affairs Society i w³anie nak³adem Oxford University Press ukazaæ siê mia³a ksi¹¿ka. Gdy przy okazji zapyta³em profesora Chrisa Davisa, czego on spodziewa³by siê po niej najchêtniej, po chwili zadumy odpowiedzia³, abym napisa³ to, czego oni to znaczy zachodni ekonomici, wychowani w duchu neoklasycznej ekonomii nie rozumiej¹. I tak w³anie pisa³em, gdy¿ i tej rady wys³ucha³em. Przy okazji tej wizyty natkn¹³em siê na posadzce kocio³a w Christ Church College, gdzie spoczywa wielki filozof angielski John Lock, na jego piêkn¹ myl, która pos³u¿y³a za motto do ca³ej ksi¹¿ki: I know there is truth opposite to falsehood that it may be found if people will and is worth seeking17. Szuka³em wiêc nadal. Zaraz potem zawita³em do Waszyngtonu na doroczn¹ konferencjê ABCDE18. To skrót od Annual Bank Conference on Development Economics, któr¹ B organizuje ka¿dej wiosny. Przedstawiany by³ tam referat powsta³y w oparciu o wspomniane opracowanie napisane dla WIDER-a wspólnie z profesorem Nutim. Przy okazji spotka³em siê równie¿ z pierwszym zastêpc¹ dyrektora zarz¹dzaj¹cego MFW profesorem Stanleyem Fischerem. Choæ to jeden z najwybitniejszych wspó³czesnych ekonomistów, to radê te¿ da³ mi prost¹: pisz, co wiesz. I chyba by³a to najlepsza rada
dla Polski, czyli Euro-2006, które nakrela cie¿kê dojcia Polski do cz³onkostwa we wspólnym obszarze walutowym Unii Europejskiej ukaza³o siê w jêzyku polskim jako ksi¹¿ka. Zob. Polska alternatywa. Stare mity, twarde fakty, nowe strategie, Poltext, Warszawa 1997, s. 140. Ukaza³y siê tak¿e t³umaczenia tego opracowania na jêzyk chiñski i rosyjski. 17 W polskim wydaniu ksi¹¿ki (Od szoku do terapii. Ekonomia i polityka transformacji, Poltext, Warszawa 1999, s. 400) motto to jest przytoczone w moim t³umaczeniu, które, jak s¹dzê, wiernie oddaje g³êbiê tej myli: Wiem, ¿e istnieje prawda zaprzeczaj¹ca fa³szowi; warto do niej d¹¿yæ, gdy¿ jeli tylko zechcemy, potrafimy j¹ odkryæ. Ca³¹ pracê prze³o¿y³ z jêzyka angielskiego Jasper Tilbury, którego osobicie nie zna³em, a kontaktowalimy siê wy³¹cznie poprzez e-mail. Spotkalimy siê dopiero po ukazaniu siê ksi¹¿ki drukiem. Redaktorem polskiego wydania by³ Tomasz Jeziorañski. 18 Przy tej okazji opublikowa³em w wa¿nych gazetach artyku³y propaguj¹ce osi¹gniêcia i perspektywy naszej gospodarki. Zob. Polands transformation is a model for others, The European, 1-7 May 1997, s. 6 (wspó³autor D. Mario Nuti) oraz Polands path to a strong economy, The Journal of Commerce, 9 May 1997, s. 7. 31
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
z wszystkich, jakie dosta³em. Wróci³em do tych cichych Helsinek i pisa³em, co wiedzia³em. Raz kawa³ek rozdzia³u IX, potem fragment IV. Nied³ugo póniej tkwi³em w rozdziale XII, aby zaraz potem przeskoczyæ do VII. I tak przez kolejne miesi¹ce. Po roku pobytu trzon ksi¹¿ki by³ gotowy. WIDER wys³a³ tak zaawansowan¹ robocz¹ wersjê do trzech recenzentów, którzy wkrótce potem przekazali swoje opinie. Tym razem nie by³y to ju¿ proste rady, ale wiele cennych uwag i szczegó³owych spostrze¿eñ, które w tej fazie twórczoci zawsze mog¹ siê autorowi przydaæ. Choæ sporo ju¿ by³o napisane, sporo tak¿e pozostawa³o do zrobienia. Ale ju¿ nie w Helsinkach i nie w WIDER-ze. Ten pobyt dobiega³ koñca. W przeddzieñ wyjazdu zaprosi³ mnie na d³ug¹ rozmowê prezydent Finlandii Martti Ahtisaari. Jego pa³ac mieci siê w pobli¿u WIDER-a. Albo raczej odwrotnie to WIDER-a znalaz³ sobie now¹ siedzibê nieopodal, nad tym samym nabrze¿em, obok malowniczego targu rybnego, który ka¿dego dnia znika bez ladu (dos³ownie) o drugiej po po³udniu. Do tej za godziny pod oknami prezydenta mo¿na by³o zawsze kupiæ ledzie i ³ososie, a tak¿e inne dobra, czêsto wprost z zacumowanej ³odzi. Rozmowa z prezydentem dotyczy³a trzech zasadniczych w¹tków. Po pierwsze, tendencji w zakresie globalizacji i zmian miêdzynarodowej sytuacji gospodarczej. Gospodarz mia³ w tych sprawach sporo do powiedzenia, tak¿e ze wzglêdu na swoje dowiadczenia z okresu wczeniejszego, kiedy to pracowa³ w sekretariacie ONZ w Nowym Jorku. Co do oceny tych tendencji obaj bylimy raczej pozytywnie nastawieni. Wiedzia³ ju¿ wczeniej, ¿e przenoszê siê na czas jaki za jeszcze wiêksz¹ wodê ni¿ ta za oknami za Atlantyk. Mówilimy zatem i o tym, jak kto widzi rolê wielkich organizacji miêdzynarodowych w kszta³towaniu rozwoju wiatowej gospodarki. Po drugie, prezydent Ahtisaari interesowa³ siê wynikami badañ oraz wnioskami, jakie z perspektywy mijaj¹cego roku wyci¹ga³em konfrontuj¹c praktyczne dowiadczenia z polityki z rozwa¿aniami teoretycznymi. W szczególnoci pyta³ o implikacje tych przemyleñ dla przebiegu transformacji w Rosji, która zawsze by³a bardzo wa¿nym partnerem jego kraju. Tak by³o za czasów Zwi¹zku Radzieckiego, tak by³o równie¿ w la32
Od WIDER- a do TIGER- a
tach dziewiêædziesi¹tych i dlatego Finlandia by³a, i jest ¿ywotnie zainteresowana powodzeniem zmian systemowych i wejciem w fazê wzrostu gospodarczego swego wielkiego wschodniego s¹siada. Po trzecie, sporo mówilimy o stosunkach dwustronnych i uwarunkowaniach dalszego rozwoju wspó³pracy, zw³aszcza na p³aszczynie gospodarczej. Prezydent Finlandii odwiedzi³ kilka miesiêcy wczeniej Polskê i oczekiwa³ na nadchodz¹c¹ wkrótce rewizytê, ale nie tylko z tych powodów mia³ niez³¹ orientacjê w sprawie. By³ wiadom tak¿e mojej, niejako pozaobowi¹zkowej aktywnoci we wspieraniu tej wspó³pracy i licznych roboczych kontaktów, które w miêdzyczasie nawi¹za³em w ró¿nych miastach Finlandii. Tak zreszt¹ by³o i jest zawsze, i wszêdzie. Niezale¿nie od celów zawodowych podró¿y, gdy tylko istnia³y takie mo¿liwoci czy potrzeba, stara³em siê pomagaæ i s³u¿yæ naszej polskiej sprawie. Obojêtnie czy by³a to konferencja OECD w Brasilii czy te¿ misja B w Uzbekistanie, seminarium UE w Rzymie czy organizowane przez ING spotkanie inwestorów w Amsterdamie, zawsze mo¿na i warto by³o dzia³aæ na rzecz Polski. Czêsto we wspó³pracy z naszymi placówkami dyplomatycznymi, niekiedy bez takich kontaktów. Z regu³y jednak informowane by³y one o spotkaniach, a niejednokrotnie same je inspirowa³y lub organizowa³y. Przyk³adów mo¿na by przytoczyæ mnóstwo. I tak w Brazylii na probê ambasadora Bogus³awa Zakrzewskiego rozmawia³em z koleg¹ po fachu, ministrem finansów Pedro Malanem na temat naszych rozliczeñ finansowych. W Chinach przyj¹³ mnie wicepremier Li Lanqing, z którym spotyka³em siê ju¿ dwukrotnie w czasach rz¹dowych wpierw w Warszawie, potem w Pekinie by³a to wiêc dobra sposobnoæ, aby pomówiæ o mo¿liwociach wzrostu polskiego eksportu na tamten olbrzymi rynek, o co bardzo troszczy³ siê ambasador Zdzis³aw Góralczyk. Co do Helsinek za to nadszed³ moment ich opuszczenia. Znowu tonê³y w niegu jak rok wczeniej, gdy tam zawita³em. Teraz wyje¿d¿a³em, ale zim¹ ³atwiej siê wyje¿d¿a ni¿ latem, kiedy miasto tonie w zieleni. Wpierw promem odbijaj¹cym dos³ownie spod okien WIDER-a do Sztokholmu, a stamt¹d przez Ystad do kraju. Noc spêdzi³em ju¿ na polskim promie (kiedy, w latach siedemdziesi¹tych by³y bezporednie po³¹czenia Helsinek z Gdañskiem), ranek w porcie w winoujciu, a wieczorem by33
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
³em w domu. Nie na d³ugo jednak. Nastêpna noc znowu w podró¿y, tym razem w samolocie do Kapsztadu. Pobyt w Afryce Po³udniowej mia³ charakter ca³kowicie prywatny; polecielimy z ¿on¹ na safari. Odwiedzilimy tak¿e Namibiê, a póniej ju¿ sam dotar³em do królestwa w chmurach Lesotho. W Parku Narodowym Etosha widzielimy na wolnoci lwy i s³onie, nosoro¿ce i ¿yrafy, a one widzia³y nas, bo czasami mo¿na mieæ wra¿enie, ¿e zwierzêta przygl¹daj¹ siê ludziom z takim samym, jeli nie wiêkszym, zaciekawieniem jak my im. By³o trochê czasu, aby przed udaniem siê w dalsz¹ podró¿ pos³uchaæ tej ciszy, która panuje na sawannie i pustyniach Namibii. Przejechalimy je wraz ze znajomym profesorem. Towarzyszy³ on nam tym chêtniej, ¿e dopiero co opuci³em Helsinki, a tam przebywa³a jego przysz³a ¿ona. Pozna³em j¹ w dniu naszego wiêta narodowego 3 Maja na przyjêciu w ambasadzie. Póniej wielokrotnie dyskutowalimy na fascynuj¹ce, filozoficzne najczêciej, tematy. Z naszym Afrykanerem zapozna³em j¹ za porednictwem poczty elektronicznej, a pretekstem w pewnym sensie by³a polityka. Pani doktor wyk³ada³a na uniwersytecie jêzyk i kulturê polsk¹. Aczkolwiek zasadniczo zajmuje siê literatur¹ i poezj¹, to przygodnie nakreli³a w niezwykle ciekawym ujêciu recenzjê mojej napisanej proz¹ trylogii, która powsta³a w latach wspó³pracy z redakcj¹ Polityki i pracy w polityce19. Przes³a³em ten materia³ anonimowo na drug¹ pó³kulê, aby zobaczyæ, jak na taki wywód zareaguje kto z przeciwnego krañca spektrum tym razem nie zawodowy humanista, a matematyk, choæ te¿ czytuj¹cy poezjê. Zareagowa³ strasznie... Po odpowiednim ocenzurowaniu przes³a³em (anonimowo) autorce ten postponuj¹cy j¹ komentarz. W odpowiedzi otrzyma³em komentarz do komentarza, który po sekundach by³ ju¿ w Kapsztadzie. Po trzech dniach jednak robienia za listonosza po³¹czy³em oboje fachowców. Wkrótce okaza³o siê, ¿e mia³o to byæ ju¿ po³¹czenie na zawsze. Internet i w tym wypadku pokaza³ sw¹ potêgê. Co do recenzji za, to nigdy siê nie ukaza³a...
W latach 1994-97 regularnie pisa³em cotygodniowe komentarze dla tygodnika Polityka. By³o ich razem 157. Wraz z innymi wybranymi materia³ami ukaza³y siê w trzech kolejnych tomach. Zob. Rok w polityce, Real Press, Kraków 1995, s. 272; Dwa lata w polityce, Real Press, Kraków 1996, s. 216 oraz Trzy lata w polityce, Realbud, Kraków 1997, s. 278. 19
34
Od WIDER- a do TIGER- a
Choæ wakacyjna, to wizyta na po³udniu Afryki by³a dobr¹ okazj¹, aby pracowaæ. Odwiedzi³em wpierw University of Cape Town, a nastêpnie skorzysta³em z zaproszenia i wyg³osi³em wyk³ad na temat transformacji na University of Pretoria. W Johannesburgu z inicjatywy naszego radcy handlowego spotka³em siê z inwestorami bezporednio lokuj¹cymi w Polsce. Zosta³em tak¿e przyjêty przez ówczesnego gubernatora banku centralnego Republiki Po³udniowej Afryki Chrisa Stallsa, z którym wczeniej stykalimy siê w trakcie dorocznych szczytów MFW i B. Uwa¿a on, ¿e polska transformacja to przedsiêwziêcie bardziej skomplikowane ni¿ zmiany zachodz¹ce w jego kraju, poniewa¿ w wypadku RPA problem polega g³ównie na w³¹czeniu siê do uk³adu globalnego po latach izolacji, gdy¿ gospodarka rynkowa funkcjonowa³a tam od lat. U nas natomiast trzeba siê i transformowaæ, i integrowaæ. No, ale globalizacja dotyczy nas ju¿ w takiej samej mierze. W spotkaniu tym uczestniczy³a ambasador Polski w RPA, profesor Zofia Kuratowska. Poprzednim razem spotka³em siê z ni¹, gdy sprawowa³a godnoæ wicemarsza³ka senatu. By³o to w listopadzie 1996 roku podczas trudnej batalii o obni¿enie podatków. Sprzyja³a wtedy moim dzia³aniom, choæ przecie¿ by³a w partii opozycyjnej w stosunku do naszego rz¹du. Zawsze jednak, gdy by³a taka potrzeba, potrafi³a zachowaæ siê pryncypialnie, co nale¿y doceniæ. Niestety, nasze spotkania na krañcu Afryki okaza³y siê ostatnie.
3. Przez okna Banku wiatowego Po powrocie z po³udniowej Afryki spêdzi³em w Warszawie znowu tylko jeden dzieñ. Tyle by spotkaæ siê z prezydentem i spakowaæ do nastêpnej d³ugiej podró¿y. Chwilê te¿ spêdzi³em z rodzin¹. Z Al¹, moj¹ ¿on¹, bylimy co prawda razem w Afryce, ale z córkami Juli¹ i Gabrielk¹ wspólne ostatnie d³u¿sze wakacje to by³a zimowa wyprawa na dalek¹ Pó³noc, za ko³o podbiegunowe, do Laponii. Wpierw wziêlimy udzia³ w tygodniowej wyprawie zaprzêgami psów husky, a potem jedzilimy na nartach i snowboardach podczas nocy polarnej. T¹ sam¹ rzek¹ Tornio, na granicy fiñsko-szwedzkiej, po której spienionych wodach latem sp³ywalimy tratwami, zim¹ pêdzilimy saniami, a w noc sylwestrow¹ chodzilimy 35
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
z roku do roku, a to dziêki ró¿nicy czasu. Gdy w Finlandii ju¿ by³ rok 1998, to w Szwecji jeszcze przez godzinê 1997. Z ¿on¹ i córkami, niezale¿nie od wielu wzajemnych odwiedzin w Helsinkach i Warszawie, spotkalimy siê w ró¿nych miejscach zagranic¹. Gdy dok¹d lecia³em, która z nich a kolejnoæ by³a troskliwie przestrzegana, bo sprawiedliwoæ przecie¿ musi byæ przylatywa³a tam z Warszawy. W ten sposób przekonywalimy siê, ¿e Pary¿ jest wart tyle samo co Wilno, a Praga dorównuje Londynowi. Przynajmniej ja stara³em siê lansowaæ takie tezy, pokazuj¹c przy okazji uroki ró¿nych miejsc, a tak¿e samemu poznaj¹c coraz to inne zak¹tki, nawet w tych miastach, w których wczeniej by³em ju¿ wielokrotnie. Do Waszyngtonu jednak lecia³em sam, ale szybko okaza³o siê, ¿e wczeniejszy zamiar pobytu jedynie oko³o roku zmienia siê. Realizacja planów zawodowych wymaga³a jego przed³u¿enia o jeszcze jeden rok, mo¿na wiêc by³o sprowadziæ rodzinê i nastêpne dwa lata spêdziæ razem. Chocia¿ te¿ nie do koñca. Do Waszyngtonu wyjecha³em na zaproszenie Josepha E. Stiglitza, g³ównego ekonomisty i pierwszego wiceprezesa Banku wiatowego ds. rozwoju. Znalimy siê ju¿ jaki czas. Poprzednio by³ szefem doradców ekonomicznych prezydenta Clintona, a jeszcze wczeniej (a tak¿e póniej, po odejciu na w³asne ¿yczenie wiosn¹ 2000 roku z B) profesorem Stanford University, na którym tak¿e odby³em okazjonalne seminarium. Zaprosi³ mnie do odwiedzenia Banku wiatowego po naszym spotkaniu w Helsinkach, gdzie wyg³osi³ specjalny wyk³ad na temat konsensusu post-waszyngtoñskiego. WIDER w tamtym czasie zainicjowa³ seriê Annual Lectures i drugi z tych wyk³adów wyg³osi³ akurat profesor Stiglitz20. Pierwszym natomiast gociem, wiosn¹ 1997 roku, by³ profesor Douglass C. North, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii z 1993 roku, który mówi³ o znaczeniu instytucji w procesach transformacji. Nie wszyscy w krêgach zachodnich ekonomistów lubi¹ profesora Northa, wytyka on bowiem kolegom zbyt uproszczone, by nie rzec schematyczne, podejcie do kwestii zmian systemu gospodarczego. W swoim odczycie
Zob. Joseph E. Stiglitz, More Instruments and Broader Goals: Moving toward the Post Washington Consensus, WIDER Annual Lectures, 2, UNU/WIDER, Helsinki, January 1998. 20
36
Od WIDER- a do TIGER- a
w Helsinkach powiedzia³ wprost, ¿e niewielu zachodnich ekonomistów rozumie istotê instytucjonalnych wymagañ, którym trzeba zadoæuczyniæ, aby rynek kapita³u i towarów móg³ efektywnie funkcjonowaæ. Ekonomia neoklasyczna przyjmuje, ¿e instytucje te w zasadzie istniej¹, a to przecie¿ nieprawda w gospodarkach dopiero tworz¹cych nowy ³ad instytucjonalny. Sama liberalizacja to du¿o za ma³o w takich wypadkach. Prowadzi to te¿ do u³omnoci neoklasycznej (neoliberalnej) myli ekonomicznej w odniesieniu do analiz gospodarczych, poniewa¿ gubi ona ze swego pola widzenia wa¿ne segmenty ca³okszta³tu stosunków ekonomicznych21. Roli budowy i doskonalenia instytucji w przechodzeniu do gospodarki rynkowej w posocjalistycznych realiach powiêcam szczególnie wiele uwagi w swoich pracach, a na temat tzw. konsensusu postwaszyngtoñskiego w ksi¹¿ce, której zrêby powstawa³y w³anie wtedy w WIDER-ze, jest o tym ca³y rozdzia³. Te fakty mia³ na myli profesor Tadeusz Kowalik, który potem, ju¿ po opublikowaniu pracy, napisa³: To powa¿na synteza transformacji w wiecie postkomunistycznym. £ut szczêcia sprawi³, ¿e Ko³odko znalaz³ siê w twierdzy wspó³czesnej ortodoksji w momencie rewizji jej za³o¿eñ. Móg³ wiêc wspó³tworzyæ postwaszyngtoñski konsensus22. Tak naprawdê to tym ³utem szczêcia by³ trafny wybór miejsca pobytu we w³aciwym czasie. Otó¿ Stiglitz zna³ moje pogl¹dy i niektóre prace, i dlatego w³anie zaproponowa³, bym przyjecha³ popracowaæ w DECRG, czyli Development Economics Research Group. Przesun¹³em zatem na póniejszy termin skorzystanie z dwu innych zaproszeñ i tak znalaz³em siê w centrum Waszyngtonu. Dos³ownie. Nie tylko bowiem pracowa³em na 19. ulicy, miêdzy H i G, gdzie znajduj¹ siê organizacje Bretton Woods Miêdzynarodowy Fun-
Zob. Douglass C. North, The Contribution of the New Institutional Economics to an Understanding of the Transition Problem, WIDER Annual Lectures, 1, UNU/WIDER, Helsinki, March 1997. Otrzyma³ on Nagrodê Nobla za dokonanie odnowy w dziedzinie badañ historii gospodarczej poprzez zastosowanie teorii ekonomicznej i metod ilociowych w celu wyjanienia zmian gospodarczych oraz instytucjonalnych. Drugim laureatem by³ wtedy Rober W. Fogel. 22 Opinia ta, wraz z kilkoma innymi, zamieszczona jest na ok³adce polskiego wydania ksi¹¿ki. 21
37
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
dusz Walutowy i Bank wiatowy, ale zamieszka³em te¿ w pobli¿u, na rogu 20. i F, maj¹c kilka minut spacerem tak do banku, jak i w okolice Bia³ego Domu, tak do funduszu, jak i na pola National Mall. Krótko mówi¹c, by³o gdzie uprawiaæ jogging. A na dodatek z okien by³ wspania³y widok na iluminowane monumenty Waszyngtona i Jeffersona oraz nieco dalej na spokojnie tam p³yn¹cy Potomac. Niewielu mia³em goci, ale wszyscy panoramê podziwiali. Pierwszym z nich by³ zaprzyjaniony jeszcze z czasów pobytu w WIDER-ze w roku 1988 i 1989 wicedyrektor rosyjskiej konstytuanty w MFW Andrej Wernikow. Niewiadom mojej abstynencji przyniós³ jak na Rosjanina przysta³o butelkê dobrej, czystej wódki. Sta³a nienaruszona w lodówce a¿ do czasu, gdy odwiedzili mnie prezes PSL Jaros³aw Kalinowski i kolega z rz¹du, by³y minister obrony narodowej Stanis³aw Dobrzañski. Ale o mo¿liwociach wsparcia przez B finansowania restrukturyzacji polskiego rolnictwa równie¿ dyskutowalimy. Mia³em te¿ okazjê pokazaæ okolice El¿biecie Dzikowskiej, a byæ akurat jej przewodnikiem to przecie¿ rzadka frajda23. Ostatnim za gociem by³ Jerzy Hylewski polski wicedyrektor szwajcarskiej konstytuanty w B, do której nale¿ymy wraz z Azerbejd¿anem, Kazachstanem, Tad¿ykistanem, Turkmenistanem i Uzbekistanem. By³o to w dniu amerykañskiego wielkiego wiêta Independence Day przypadaj¹cego 4 lipca. Wtedy przez przeszklon¹ cianê podziwialimy wspania³y pokaz sztucznych ogni, który zosta³ przyæmiony chyba dopiero feeri¹ na zakoñczenie olimpiady w Sydney. Dzieñ tamten jednak by³ specjalny z innego powodu. Otó¿ wtedy w³anie zakoñczy³em pisanie ksi¹¿ki rozpoczêtej dok³adnie siedemnacie miesiêcy wczeniej w Helsinkach. By³ on tak¿e nader szczególny dla innych osób. Tego bowiem dnia para, któr¹ wpierw po³¹czy³o zainteresowa-
23 Kiedy towarzyszy³a mi w jednej z licznych s³u¿bowych podró¿y po Polsce. Przy okazji zrobi³a piêkne zdjêcia z nisko lec¹cego helikoptera. Razem przejechalimy Podkarpacie i dotarlimy na Dolny l¹sk na do¿ynki. Wtedy podsun¹³em pomys³, aby zrealizowaæ serial telewizyjny o piêknie naszej Polski, jej przyrody i ludowej kultury pod nazw¹ Groch i kapusta. To oczywiste nawi¹zanie do tytu³u programu, który robi³a razem z Toni Halikiem Pieprz i wanilia. Redaktor Dzikowska z³o¿y³a TVP stosowan¹ propozycjê i czeka na decyzjê. Miejmy nadziejê pozytywn¹.
38
Od WIDER- a do TIGER- a
nie moimi pogl¹dami na temat transformacji oraz Internet, a potem du¿o wiêcej pobra³a siê. Chcieli, abym by³ wiadkiem na ich lubie, ale tego ju¿ nie da³o za³atwiæ siê klikniêciem komputerowej myszy. Ale do tego te¿ dojdziemy. Znajomy profesor z krañca Afryki potrafi zrobiæ na szybkich komputerach du¿o bardziej wyrafinowane symulacje. Ja za zastanawia³em siê, jak uda³o siê nam za³atwiæ, ¿e na czeæ tego szczêliwego zwi¹zku filologa z matematykiem wystrzelono tyle kolorowych rac i sztucznych ogni spod samego Bia³ego Domu... W Banku wiatowym mia³em przede wszystkim przygotowaæ seminarium i opracowanie na temat posocjalistycznej transformacji. Kontynuacja prac nad ksi¹¿k¹ by³a niejako dodatkowym zadaniem. Wymaga³o to ogromu czasu i pracy prawie na trzy zmiany. Z regu³y wychodzi³em z gmachu miêdzy pierwsz¹ a drug¹ w nocy. Niesamowity jest wtedy od wewn¹trz gmach banku. Aczkolwiek nie by³ to jedyny powód, to po przyjêciu w poczet cz³onków krajów Europy rodkowowschodniej i wszystkich piêtnastu republik poradzieckich instytucja ta rozros³a siê. Tak¿e w znaczeniu dos³ownym. Dobudowano kilka skrzyde³, które otaczaj¹ wielkie patio z ma³ym sztucznym jeziorkiem i wodospadem. A nad tym wszystkim rozpociera siê wielki, przeszklony dach. W gmachu wiat³o wy³¹cza siê automatycznie. Po raz pierwszy o godzinie 1900, ale wtedy w bardzo wielu pokojach natychmiast jest zapalane ponownie przez pracuj¹cych tam ludzi. Ponownie wiat³a gasn¹ o 2230, ale wtedy ju¿ prawie nikogo nie ma. Pracuj¹ tylko wyj¹tki. I wtedy wewn¹trz jest ciemno, a tylko przez przeszklony, zawsze czysty dach, widaæ niebo. Czasami gwiadziste. I jest cicho. Du¿o nawet ciszej ni¿ w Helsinkach. O ósmej rano znowu jest jasno i gwarno. I znowu mo¿na pracowaæ osiemnacie godzin, aby wyjæ podczas tej niesamowitej ciszy. Ciekawe, ¿e kojarzy³o mi siê to z wnêtrzem pustej wi¹tyni, a najbardziej ze staro¿ytnym Abu Simbel nad Zalewem Asuañskim, gdzie kiedy przez nieuwagê zostalimy z ¿on¹ zamkniêci. Tym razem to ca³kowita wspó³czesnoæ. A nawet przysz³oæ, gdy¿ moje opracowanie zatytu³owane zosta³o Dziesiêæ lat posocjalistycznej transformacji. Wnioski dla reform polityki24 i w koñcowej czêci zawiera postulaty, tak¿e pod adresem MFW i B, co do po¿¹danych kierunków reform w sferze polityki gospodar39
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
czej. Po uprzednim przeanalizowaniu przebiegu pierwszej dekady wielkich przemian w naszej czêci wiata, a tak¿e krytycznej ocenie wp³ywu na realizowane polityki za³o¿eñ konsensusu waszyngtoñskiego, sformu³owane s¹ zalecenia pod k¹tem rewizji tych za³o¿eñ. Przy okazji w du¿ym stopniu kwestionowane jest podejcie stosowane wczeniej przez bank, a zw³aszcza fundusz wobec polityki dostosowañ strukturalnych w Europie rodkowowschodniej i na terenie Wspólnoty Niepodleg³ych Pañstw (WNP)25. Krytyka ta, jak równie¿ konsekwentnie z niej wynikaj¹ce propozycje reform, w niektórych krêgach establishmentu nie zyska³a zwolenników. Przez wiele miesiêcy nie by³o pewnoci, czy to opracowanie w ogóle zostanie opublikowane pod winiet¹ Banku wiatowego. Chocia¿ jego mury opuci³em na pocz¹tku wrzenia 1998 roku, to ukaza³o siê dopiero
Ten Years of Postsocialist Transition. The Lessons for Policy Reforms, Policy Research Working Paper, No. 2095, The World Bank, Washington, DC, April 1999. Opracowanie to jest tak¿e dostêpne w Internecie pod adresami: 24
http://www.worldbank.org/html/dec/Publications/ /Workpapers/wps2000series/wps2095/wps2095.pdf
Zob. tak¿e Transition to a market economy and sustained growth. Implications for the post Washington consensus, Communist and Post-Communist Studies, Vol. 32, No. 3, September 1999, s. 233-61; Transition, Policy Reforms and Sustainable Growth, EMERGO. Journal of Transforming Economies and Societies, Vol. 5, No. 4, Kraków, Spring 1999, s. 2-22 oraz Ten Years of Postsocialist Transition: the Lessons for Policy Reforms, Nae gospodarstvo. Revija za aktualna gospodarska vpraanja (S³owenia), Vol. 45, No. 5-6, s. 321-45. Tekst ten pojawi³ siê tak¿e jako rozdzia³ zatytu³owany Challenges of Economic Policy in PostCommunist Transition w pracy zbiorowej pod redakcj¹ Iliany Zloch-Christy, Economic Policy in Eastern Europe: Were Currency Boards a Solution?, Praeger Publishers, Westport, Connecticut 2000. Opis ksi¹¿ki mo¿na znaleæ pod adresem: http://info.greenwood.com/books/0275968/0275968588.html
W krótszej nieco wersji opracowanie zosta³o udostêpnione przez amerykañsk¹ agencjê rz¹dow¹ Overseas Development Center podczas konferencji w czerwcu 1998 roku. Zob. Transition to a Market and Post-Washington Consensus pod adresem internetowym: http://www.odc.org/programs/kolodko.html
Byæ mo¿e to w³anie potrzeba takiego alternatywnego, ale usystematyzowanego i uargumentowanego ujêcia sk³oni³a wiele orodków i pism do przet³umaczenia tekstu albo jego skrótu na w³asne jêzyki. Zosta³ opublikowany w wielu krajach. Poza USA i Wielk¹ Brytani¹, Polsk¹, S³oweni¹ i Austri¹, gdzie drukowany by³ po angielsku (w Austrii jako 25
40
Od WIDER- a do TIGER- a
ponad pó³ roku póniej w kwietniu 1999 roku. Chcia³ tego jednak zarówno profesor Stiglitz, jak i prezes Wolfensohn. Mia³em okazjê debatowaæ z nim wielokrotnie i nie mam ¿adnych w¹tpliwoci, ¿e w tocz¹cych siê fundamentalnych sporach o wzloty i upadki globalizacji, a tak¿e kontrowersjach co do dróg i bezdro¿y posocjalistycznej transformacji, najczêciej by³ po naszej stronie. Tradycyjny konsensus waszyngtoñski zaleca³ przede wszystkim radykaln¹ liberalizacjê i szybk¹ prywatyzacjê przy równoczesnej twardej polityce finansowej, ale zarazem nie docenia³ znaczenia budowy instytucji niezbêdnych dla sprawnego funkcjonowania gospodarki rynkowej oraz lekcewa¿y³ wagê sprawiedliwszego i bardziej zrównowa¿onego spo³ecznie podzia³u dochodów26. Nie docenia³ on te¿ roli pañstwa i nieodzownoci jego interwencjonizmu w sterowanie procesami gospodarczymi27. W obli-
Transition to a Market Economy and the Post-Washington Consensus, The Vienna Institute Monthly Report 1999/2, s. 13-18), ukaza³ siê równie¿ w Chinach (Cong Xiu ke Shi bai dao Hou Hua sheng dun Gong shi, Jingji Shehui Tizhi Bijiao [Studia Porównawcze Systemu Ekonomicznego i Spo³ecznego], No. 2, s. 8-3), Chorwacji (Deset godina postsocijalisticke tranzicije: poduka o politickim reformama, Ekonomist, Sijecanj 2000, s. 32-42), na Wêgrzech (A posztszocialista atalakulas tiz eve a gazdasagpolitikai reformokkal kapcsolatos tanulsagok, Közgazdasági Szemle, Vol. 47, No. 3, Marzec 2000, s. 197-214), we W³oszech (Il consenso di Washington: il vecchio e il nuovo, Europa Europe, Vol. VIII, No. 4, 1999, s. 99-110), w Rosji (Uroki diesiati let postsocialisticzeskoj transformaciji, Voprosy Ekonomiki, No. 9, Sentiabr 1999, s. 19-32), w Rumunii (Zece ani de tranzitie postsocialista lecti pentu politicile de reforma, Economist, No. 537/1563/, 14 lutego 2000, s. 5-6) oraz w Bu³garii (Dest godini prechod od socialism; uroki za politiczeskata reforma, Ikonomiczska Missal 2000, No. 5). 26 Zgubne skutki lekcewa¿enia znaczenia instytucjonalnej obudowy rynku najdobitniej unaoczniaj¹ przypadki dwu krajów: wielkiej Rosji, w której latem 1998 roku dosz³o do kryzysu w kryzysie, oraz ma³ej Albanii, gdzie jesieni¹ 1997 roku za³ama³a siê ca³a gospodarka na skutek tolerowania przez w³adze piramid finansowych. O sprawach tych mówi³em i pisa³em przy ró¿nych okazjach, w tym na temat Albanii w artykule zatytu³owanym Albania pays a heavy price zamieszczonym w tygodniku The European w padzierniku 1997 roku. Jest on przytoczony w trzeciej czêci ksi¹¿ki. 27 W tym zakresie pogl¹dy ulega³y rewizji. Znacz¹cym wk³adem do ewolucji podejcia do roli pañstwa i zredefiniowania jego roli we wspó³czesnej gospodarce by³ raport B wydany we wrzeniu 1997 roku. Jego przygotowanie koordynowa³ wpierw Michael Bruno, a potem Joseph Stiglitz. Zob. World Development Report 1997. The State in a Changing World, Published for the World Bank, Oxford University Press, New York 1997. 41
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
czu nowych wyzwañ obecnej fazy globalizacji oraz transformacji ustrojowej w krajach posocjalistycznych postulowa³em w swoim opracowaniu modyfikacjê dominuj¹cej doktryny i rewizjê stosowanej polityki. Uzasadnione jest to wnioskami p³yn¹cymi z dowiadczeñ ostatniej dekady. Alternatywne propozycje zg³asza³o szereg innych ekonomistów, a niekiedy tak¿e polityków, st¹d coraz czêciej i wiêcej mówi siê o konsensusie postwaszyngtoñskim28. S¹dzê, ¿e Wolfensohn by³by nawet bardziej krytyczny wobec dominuj¹cej w krêgach waszyngtoñskich ortodoksji, gdyby nie tocz¹ca siê wówczas w amerykañskim kongresie batalia o przyznanie 18 miliardów dolarów na dokapitalizowanie organizacji Bretton Woods. Pojawianie siê dodatkowych rozdwiêków w samym banku, jak i pomiêdzy bankiem a funduszem mog³oby uzyskanie tego efektu bardziej skomplikowaæ, a tak po wielu trudach rodki te zosta³y zdobyte. Zdecydowane wiêksze kontrowersje ni¿ studium przygotowane w DECRG wywo³a³a rozmowa, której zapis ukaza³ siê w wydawnictwie Banku wiatowego Transition29. Jest to periodyk publikuj¹cy analizy, oceny, prognozy, a tak¿e, obok oficjalnego stanowiska instytucji, niezale¿ne opinie o ró¿nych aspektach procesów transformacji. Otó¿ z inicjatywy redaktora tego pisma Richarda Hirschlera udzieli³em wywia-
Mo¿e z tej w³anie przyczyny krótki artyku³, który syntetyzowa³ studium dla Banku wiatowego, zrobi³ zaiste wiatow¹ karierê? Zob. miêdzy innymi: Transformacija postsocialisticznich ekonomik i post-Waszingtonskij Konsensus, Dieñ, No. 18, 2 lutego 1999 (po ukraiñsku); Zahodna nestrpnost, Delo, 10 lipca 1999, s. 36 (po s³oweñsku); A transiciao pos-komunista e o Consenso de Washington, Monitor Mercantil (Rio de Janeiro), No. 23. 471, 26-28 Juhnio 1999, s. 12 (po portugalsku); Der Washington-Konsens zehn Jahre danach. Unterschatzte Rolle marktwirtschaftlicher Spielregeln, Neue Zurcher Zeitung, Nr 320, 4 October 1999, s. 16 (po niemiecku); Tadjdeed Nazar Dar Siyasathayeh, Akhbareh Eghtesad (Teheran), No. 22, 13 Mehr 1378 (14 wrzesieñ 1999), s. 8 (w jêzyku farsi, tj. wpó³czesnym perskim); An unsound consensus, Business India, June 28 July 11 1998, Rs. 15, No. 556, s. 44; Washington consensus needs revision, The Jakarta Post, 30 July 1999, s. 4; Post Socialist Transition and Post Washington Consensus, EMERGO, Journal of Transforming Economies and Societies, Vol. 5, No. 3, Kraków, Summer 1998, s. 95. Zob. ponadto Economically blessed are the institution builders, The World Paper, January 1999, s. 7-8. Artyku³ ten ukaza³ siê równie¿ w odpowiednikach tego pisma drukowanych po arabsku, chiñsku, francusku, hiszpañsku i rosyjsku. 28
42
Od WIDER- a do TIGER- a
du, który zosta³ opublikowany w czerwcu 1997 roku. Wywo³a³ on wiele niezadowolenia wród czêci kierownictwa B, a nawet interwencje amerykañskiego Departamentu Skarbu. Jakby déjà vu... Wywiad ostro wytyka³ u³omnoci polityk budowanych w oparciu o b³êdne za³o¿enia konsensusu waszyngtoñskiego, zarazem wskazuj¹c, w któr¹ stronê powinny pójæ zmiany. Krytyka dotyczy³a g³ównie podejcia wobec Rosji, ale tak¿e wczesnej fazy transformacji w Polsce, kiedy to jej koszty okaza³y siê du¿o wiêksze ni¿ by³o to konieczne, a rezultaty znacznie mniejsze ni¿ by³o to mo¿liwe. Odnios³em siê w nim do b³êdów, jakie w mojej opinii pope³ni³ bank, a jeszcze bardziej fundusz, w stosunku do polityki dostosowañ strukturalnych w krajach tzw. wy³aniaj¹cych siê rynków, nie tylko posocjalistycznych. W pe³ni podtrzymujê sformu³owane wtedy oceny. Choæ z natury rzeczy przedstawione zosta³y w sposób skrótowy, to przecie¿ sta³y za nimi bogate wyniki rzetelnych badañ. Wysuniête argumenty wywo³a³y tak¿e poruszenie i z drugiej strony, czyli poród zwolenników zaprezentowanego stanowiska. Dziêki Internetowi odezwa³o siê ich sporo, co by³o kolejn¹ okazj¹ do poznania wielu znakomitych fachowców tak teoretyków, jak i praktyków. W nastêpnym wydaniu Transition opublikowa³ kilka opinii, które mocno popar³y mój punkt widzenia, moderuj¹c nieco pocz¹tkow¹ falê niezadowolenia w samym banku30. Opinie te bynajmniej nie by³y tendencyjnie dobierane; nawet pytano mnie, czy nie móg³bym kogo poprosiæ,
29 Economic Liberalism Became Almost Irrelevant..., Transition, The World Bank, Washington, DC, Vol. 9, No. 3, June 1998, s. 1-6. Tekst dostêpny jest równie¿ w Internecie pod adresem:
http://www.worldbank.org/html/prddr/trans/june1998/kolodko.htm
Dodaæ warto, ¿e w listopadzie (choæ jest to numer czerwcowy) ukaza³o siê tak¿e wydanie Transition w jêzyku rosyjskim, gdzie tytu³ wywiadu, zw³aszcza dla czytelnika z krêgu kultury s³owiañskiej, zabrzmieæ móg³ jeszcze bardziej wymownie: Ekonomiczeskij neoliberalizm u¿e poczti ni priczom... Wersja internetowa dostêpna jest pod adresem: http://www.worldbank.org/html/prddr/trans/WEB/russian.htm
Zob. Letters to Editor, Transition, The World Bank, Washington, DC, Vol. 9, No. 4, July August 1998. Opinie te mo¿na znaleæ w Internecie pod adresem: 30
http://www.worldbank.org/html/prddr/trans/julaug98/letters.htm
43
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
aby napisa³ co przeciwko w³asnej linii argumentacji... Co ciekawe i cenne, opinie te nadesz³y z bardzo ró¿nych miejsc, tak w sensie wyznawanej orientacji i charakteru aktywnoci zawodowej, jak i dos³ownie z ró¿nych zak¹tków globu. O znaczeniu równowagi i instytucji pisa³ Gerhard Fink oraz Jean Monnet profesor mikroekonomii stosowanej z European Integration Institute w Wiedniu. O sprawiedliwszy podzia³ dochodów upomina³ siê Wendell W. Solomons z instytutu Management Research w Colombo. O koniecznoci pog³êbionego dialogu napomkn¹³ Borislaw Petkow z banku centralnego Islandii. O tym, ¿e klasyczna liberalna szko³a ekonomiczna by³a s³uszna, a jej poniek¹d parodia w wykonaniu neoliberalnym niezupe³nie przekonywa³ Edwin Dolan z American Institute of Business and Economics w Moskwie. O potrzebie wiêkszego pragmatyzmu i przedsiêbiorczoci wypowiedzia³ siê Richard Suren Keoseian z Privatization Investment Funds w Nowym Jorku. Swe w¹tpliwociach co do efektywnoci forsownej prywatyzacji zg³osi³a Janine Wedel, jedyna obok profesora Finka osoba z tego grona, któr¹ zna³em osobicie ju¿ wczeniej. Ale nie dlatego zaprosi³em j¹ póniej na seminarium do Yale, tylko poniewa¿ napisa³a dobr¹, wa¿n¹ i odwa¿n¹ ksi¹¿kê na temat nieprawid³owoci i przekrêtów zwi¹zanych z pomoc¹ Zachodu dla Wschodu31. Ta spontaniczna reakcja zrobi³a swoje. S¹dzê, ¿e sk³oni³a ona niektórych opozycjonistów jeli nie do zrewidowania w³asnych pogl¹dów, to przynajmniej do utemperowania werwy w ich lansowaniu i narzucaniu innym jako prawd jedynych. Najwa¿niejsze jednak podczas pobytu w Banku wiatowym by³y profesjonalne, czêsto techniczne dyskusje z wieloma znakomitymi fachowcami. Jest ich w banku, jak i w funduszu, mnóstwo. Ró¿ne s¹ jednak szko³y ekonomii, ró¿ne s¹ te¿ dowiadczenia. Odmienne s¹ punkty widzenia, niejednakowe interpretacje. Dlatego te¿ wymiana pogl¹dów jest zawsze bardzo kszta³c¹ca. Sam nauczy³em siê bardzo wiele, ale mam nadziejê, ¿e czego tak¿e mogli z tych dyskusji dowiedzieæ siê inni.
Zob. Janine R. Wedel, Collision and Collusion: The Strange Case of Western Aid to Eastern Europe 1989-1998, St. Martins Press, New York 1998. 31
44
Od WIDER- a do TIGER- a
Wierzê te¿, ¿e jeli jeszcze kiedy przyjdzie mi znowu na jaki czas do tej instytucji zawitaæ, to znowu dostanê pokój z oknem. Takich pomieszczeñ nie starcza dla wszystkich, nawet dla etatowych pracowników. Niektórzy z nich, w chwili zadumy czy intelektualnej refleksji, mog¹ sobie popatrzeæ co najwy¿ej na wewnêtrzne atrium i drzewka w wielkich donicach. Inni jeszcze gorzej; pracowaæ musz¹ w pokojach bez okien. W firmie uwa¿a siê, ¿e niejako wyznacznikiem presti¿u i pozycji jest gabinet z oknami na zewn¹trz. Najlepszy pokój bezsprzecznie ma wiceprezes odpowiedzialny w³anie za Europê rodkowowschodni¹ i Azjê Centraln¹ Johannes Linn. To pewnie dlatego, ¿e jestemy coraz wa¿niejszym regionem wiata. Sam za siedzia³em w pokoju nie a¿ z tak piêkn¹ panoram¹ Waszyngtonu za oknami, ale za to mia³em dwa okna. A za nimi kilka drzew i kawa³ek b³êkitnego nieba. Widaæ jednak by³o du¿o wiêcej. W koñcu to wiatowy bank.
4. Uniwersyteckie ¿ycie od Atlantyku do Pacyfiku Zbli¿a³ siê nowy rok akademicki, który w USA rozpoczyna siê miesi¹c wczeniej ni¿ w Polsce. Niekiedy w ostatni poniedzia³ek sierpnia, niekiedy w pierwszy wtorek wrzenia, jako ¿e na pierwszy poniedzia³ek zawsze przypada Labor Day. Nadszed³ te¿ i czas, aby zmieniæ charakter pracy. Nadal mia³a byæ badawcza, ale teraz by³ to ju¿ epizod uniwersytecki. Z regu³y pracujê przy komputerze on-line, nieustannie zatem nadchodz¹ e-maile z ró¿nych miejsc wiata. Zwykle staram siê od razu, na bie¿¹co odpowiadaæ. Jeszcze w Helsinkach otrzyma³em t¹ w³anie drog¹ propozycjê wyk³adania na Yale. Zaprasza³ profesor Jeffrey E. Garten, dziekan School of Management (SOM)32. Znalimy siê ju¿ wczeniej, a poprzednio spotkalimy siê na wiatowym Forum Gospodarczym w Davos w 1996 roku, gdzie skonfrontowano nas w tym samym panelu. Aczkol-
32 Informacje o School of Management na uniwersytecie Yale znaleæ mo¿na pod adresem: http://mba.yale.edu
45
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
wiek w dyskusji o problemach emerging markets w wielu kwestiach nie zgodzilimy siê do koñca (a mo¿e w³anie dlatego), zapragn¹³ ci¹gn¹æ mnie na Yale przynajmniej na jeden semestr. Z chêci¹ przyj¹³em zaproszenie, planuj¹c wizytê na jesieñ 1998 roku. Myla³em, ¿e wczeniej bêdê w MFW i dopiero stamt¹d przeniosê siê na Yale, do ligi bluszczowej33 . Ta sekwencja uleg³a jednak zmianie. Gdy jest siê profesorem akademickim, pierwszeñstwo nale¿y dawaæ studentom i ¿yciu uniwersyteckiemu, a organizacje miêdzynarodowe dobre s¹ w miêdzyczasie. Pierwszy raz zetknêlimy siê z Gartenem, gdy te¿ pracowa³ w rz¹dzie. To on jako podsekretarz handlu w pierwszej administracji prezydenta Clintona by³ twórc¹ koncepcji Ten Big Emerging Markets. Polega³a ona na wytypowaniu sporód pañstw przechodz¹cych przez fazê liberalizacji i integracji z gospodark¹ wiatow¹ dziesiêciu krajów i zwrócenie na nie specjalnej uwagi amerykañskich inwestorów. Chodzi³o nawet o wiêcej, co tak¿e potwierdza tytu³ jego pracy. Wczeniej odszed³ z rz¹du, to i wczeniej móg³ napisaæ i wydaæ swoj¹ ksi¹¿kê34. Zanim to jednak nast¹pi³o, w styczniu 1995 roku, odby³o siê w Cleveland w stanie Ohio spotkanie znacz¹cej grupy amerykañskich inwestorów oraz czo³owych polityków z wysokiej rangi przedstawicielami rz¹dów tej¿e wielkiej dziesi¹tki. Obok Brazylii by³ tam Meksyk, obok RPA Egipt, obok Indii Chiny, obok Argentyny Turcja, obok ASEAN-u Polska. To bardzo wa¿ne, ¿e uda³o siê nam znaleæ tam w takiej w³anie formule, gdy¿ by³y propozycje, aby i w tym wypadku podobnie jak w odniesieniu do Stowarzyszenia Pañstw Azji Po³udniowo-Wschodniej (ASEAN) zaprosiæ jako jeden emerging market cztery kraje z Europy rodkowej, a konkretnie ca³¹ ówczesn¹ grupê wyszehradzk¹35. W koñ-
Elitarn¹ Ivy League tworzy osiem amerykañskich uniwersytetów, wszystkie ze wschodniego wybrze¿a: Brown, Columbia, Cornell, Dartmouth, Harvard, University of Pennsylvania, Princeton oraz Yale. Okrelenie wziê³o siê st¹d, ¿e s¹ to uczelnie dostojne i stare, a ich budowle spowija sêdziwy bluszcz. 34 Zob. Jeffrey E. Garten, The Big Ten: The Big Emerging Markets and How They will Change Our Lives, Basic Books, New York 1998. 35 W jej sk³ad wchodzi³y wtedy cztery kraje. Obok Polski, tak¿e Czechy, S³owacja i Wêgry. 33
46
Od WIDER- a do TIGER- a
cu wyró¿niono nas samodzielnie, a w lad za tym na Polskê zwrócono jeszcze wiêksz¹ uwagê i w nastêpnych latach inwestycje amerykañskie p³ynê³y coraz to bardziej wartkim strumieniem. W Cleveland nadarzy³a siê sposobnoæ krótkiego spotkania z prezydentem Clintonem. Nasz pierwszy kontakt mia³ miejsce podczas jego oficjalnej wizyty w Polsce w 1994 roku. Merytoryczne rozmowy prowadzi³em jednak g³ównie z prze³o¿onym swego dziekana na Yale, sekretarzem handlu USA, Ronem Brownem36. Na Yale pojecha³em g³ównie po to, aby uczyæ. Wyk³ady dotyczy³y strategii prowadzenia interesów w wy³aniaj¹cych siê gospodarkach rynkowych krajów posocjalistycznych. By³y to zajêcia na studiach podyplomowych. Wszyscy s³uchacze mieli za sob¹ studia podstawowe z zakresu ekonomii, prawa lub finansów, a niekiedy tak¿e nauk politycznych. Posiadali obycie w praktyce, gdy¿ jednym z warunków przyjêcia na cykl czterech semestrów nauki w SOM by³o dwuletnie dowiadczenie i rekomendacja z miejsca pracy. Najczêciej by³y to banki lub inne instytucje porednictwa finansowego, ale tak¿e zw³aszcza w wypadku studentów zagranicznych agencje rz¹dowe paraj¹ce siê polityk¹ rozwojow¹. W tym czasie manuskrypt ksi¹¿ki by³ ju¿ gotowy. Okaza³ siê bardzo przydatny, a studenci na Yale byli pierwszymi jej czytelnikami. Ca³y czas wszak¿e kontynuowa³em prace naukowe37. Wraz z dziekanem Gartenem zorganizowalimy specjalne seminarium, na którym przedstawi³em referat porównuj¹cy polskie osi¹gniêcia reformatorskie z rosyjskimi niepowodzeniami. Wtedy by³o ju¿ po podsycanej sztucznie przez d³u¿szy okres euforii wokó³ Rosji, pêk³ bowiem spekulacyjny balon na rosyjskim rynku kapita³owym i chêci¹ krytykowania tego co tam siê dzia³o, raptem zapa³ali bez ma³a wszyscy. A jeszcze kilka miesiêcy wczeniej krytyka patologii rosyjskiej transformacji nie by³a mile widziana ani w Moskwie, ani w Waszyngtonie.
Zgin¹³ on tragicznie w kwietniu 1996 w wypadku lotniczym pod Dubrownikiem. Yale opublikowa³ poszerzon¹ wersjê opracowania przygotowanego w Banku wiatowym. Zob. Transition to a market economy and sustained growth. Implications for the postWashington consensus, Yale University, School of Management, January 1999. 36 37
47
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
Obok Janine Wedel oraz profesora Gura Ofera z Uniwersytetu Jerozolimskiego referat komentowa³ emerytowany profesor Yale, James Tobin, noblista w dziedzinie ekonomii38. Chocia¿ nigdy bli¿ej nie zajmowa³ siê zagadnieniami zwi¹zanymi z funkcjonowaniem gospodarek centralnie planowanych ani te¿ ich przechodzeniem do systemu rynkowego, to celowo zaprosi³em go do udzia³u w panelu. Uwa¿am, ¿e jego pogl¹dy w sprawach finansowych, zw³aszcza odnosz¹ce siê do potrzeby regulowania miêdzynarodowych przep³ywów krótkoterminowego kapita³u przy u¿yciu instrumentów polityki fiskalnej, s¹ s³uszne. Gdyby tzw. podatek Tobina (Tobin tax) by³ nak³adany na krótkoterminowy kapita³ spekulacyjny, to z pewnoci¹ mog³oby to zasadniczo zmniejszyæ skalê ryzyka inwestycyjnego, tak¿e w Rosji. Niestety, w praktyce do tego instrumentu rzadko siê siêga39. Yale znajduje siê w New Haven le¿¹cym w stanie Connecticut nad Atlantykiem. Jesieñ jest tam niezwykle barwna, co campusowi dodaje uroku. Zw³aszcza pn¹czom bluszczu. Jest podobny do Oksfordu, bo w czasach, gdy powstawa³, wp³ywy angielskiej kultury, w tym podejcie do sposobów budowy i organizacji uniwersytetów, by³y znaczne. St¹d zreszt¹ ten region USA znany jest jako Nowa Anglia. Czasami wydaje siê, ¿e jedyna ró¿nica to ta, ¿e jedzi siê inn¹ stron¹ ulicy. Ale jak siê biega wzd³u¿ rzeki czy te¿ mieszka w stuletnim Lawn Club to podobieñstwa s¹ zaskakuj¹ce. Do New Haven doje¿d¿a³em z Waszyngtonu, zatrzymuj¹c siê tylko z rzadka na ca³y tydzieñ. Przecie¿ w Waszyngtonie by³a ju¿ ca³a rodzina
Omówienie referatu oraz ca³ej debaty zatytu³owanej The Russian Malaise and Polish Success: The Economics and Politics of Post-Communist Transition, w tym tak¿e tez wyg³oszonych przez profesora Tobina, znaleæ mo¿na w Internecie pod adresem: 38
http://users.erols.com/mietek/kolodko.html
James Tobin otrzyma³ Nagrodê Nobla w 1981 roku za analizy rynków finansowych oraz ich zwi¹zków z decyzjami dotycz¹cymi wydatków, produkcji i cen. 39 W Rosji bynajmniej nie by³o politycznych mo¿liwoci i gotowoci do siêgania do tego narzêdzia, tak¿e pod wp³ywem ortodoksji neoliberalnej. W tym samym czasie rozwi¹zanie tego typu skutecznie zastosowano w Chile. Ciekawe, ¿e póniej by³y minister finansów Eduardo Aninat (prezentowalimy wczeniej referaty na temat polityki kszta³towania dochodów na konferencji MFW w Waszyngtonie) zosta³ zastêpc¹ dyrektora zarz¹dzaj¹cego funduszu.
48
Od WIDER- a do TIGER- a
¿ona i córki, a tak¿e pies Salem. Tylko koñ, nasza klacz Madagaskar, zosta³a w domu, czyli w stajni w Bogus³awicach. Te¿ chcia³a do Ameryki, ale bez przesady. Du¿ym problemem by³o wynajêcie domu pod Waszyngtonem ze wzglêdu na wybór szkó³, do których mia³y chodziæ córki oraz w³anie ze wzglêdu na psa. Rynek mieszkaniowy zawê¿a siê natychmiast o oko³o czterech pi¹tych, gdy kto ma psa albo kota. Jest to oczywista dyskryminacja rasowa. Dobrze wiêc, ¿e chocia¿ ten koñ zosta³ w kraju... Dom znalaz³em i bylimy razem. Tyle ¿e, akurat przez wiêkszoæ czasu do koñca tamtego roku, by³em nieobecny. Czêsto do New Haven lata³em, kilka razy jechalimy samochodem (ponad 500 kilometrów), a najczêciej podró¿owa³em poci¹giem. Wtedy zreszt¹ naj³atwiej pracowaæ czy to przygotowuj¹c wyk³ad, czy to sprawdzaj¹c testy studentów, czy te¿ szkicuj¹c kolejny artyku³. Po drodze przeje¿d¿a siê przez Nowy Jork. Ju¿ kiedy doje¿d¿a³em regularnie do pracy poci¹giem, zatem nasuwa³y siê pewne skojarzenia. Otó¿ nie od razu przyjêto mnie na studia do warszawskiej Szko³y G³ównej Planowania i Statystyki. Zanim przy drugim podejciu powiod³o siê, doje¿d¿a³em przez rok z Tczewa do Gdañska. Pracowa³em jako robotnik przy budowie tunelu pod dworcem g³ównym, aby na te szneki z glancem trochê zarobiæ. Wtedy zawsze mija³em Pszczó³ki. Na tamtej trasie by³y one dla mnie tak wa¿ne jak teraz Nowy Jork; jeszcze trochê i bêdê na miejscu, w pracy. Tak wiêc metropolia ta poczê³a mi siê kojarzyæ z Pszczó³kami i za ka¿dym razem, gdy poci¹g stawa³ na peronie, one mi siê przypomina³y. A jak za oknami ju¿ Pszczó³ki i Penn Station, to jeszcze trochê i ju¿ zaraz bêdzie Yale. Ale tak naprawdê to jak¿e d³uga by³a ta droga z Pszczó³ek do Nowego Jorku... Teraz jednak, bêd¹c na Yale, trzeba by³o wieñczyæ dzie³o. Nazajutrz po Independence Day, jeszcze z Banku wiatowego, wys³a³em do WIDER-a poczt¹ elektroniczn¹ manuskrypt ksi¹¿ki. Wkrótce instytut przyj¹³ pracê i przekaza³ j¹ do opracowania redakcyjnego. Mia³em szczêcie do dobrego redaktora. Z Robertem Zimmermannem poznalimy siê ju¿ wczeniej, w WIDER-ze w³anie, i jemu przypad³o zredagowanie pracy przed przekazaniem wydawcy. I to w³anie dzia³o siê w czasie, gdy tak kursowa³em miêdzy Bethesd¹ a Yale, przeje¿d¿aj¹c co rusz przez te Pszczó³ki. A wraz ze mn¹ przeje¿d¿a³y te¿ ró¿ne fragmenty ksi¹¿ki, które by³y ostatecznie domykane. 49
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
Nie tylko od strony edytorskiej, ale tak¿e merytorycznej, gdy¿ wci¹¿ co wa¿nego siê dzia³o, pojawia³y siê bardziej aktualne dane, nasuwa³y siê nowe myli. Przez wszystkie te miesi¹ce z redaktorem utrzymywa³em wy³¹cznie kontakt elektroniczny; dzi pytanie, dzi odpowied. Ja na wybrze¿u Atlantyku, on we Florencji, ale za to obaj bylimy ju¿ po stronie new economy. Dziêki temu i ta przedostatnia faza dobieg³a koñca. Sta³o siê to na Thanksgiving, czyli w Dniu Dziêkczynienia innym wielkim amerykañskim wiêcie. Dlatego te¿ wczeniejszy podpis pod podziêkowaniami dla tych, którzy pomogli w realizacji tego projektu: Washington, DC, Independence Day 1998, zosta³ zmieniony na Washington, DC, Thanksgiving Day 1998. Po zakoñczeniu prac redakcyjnych WIDER wys³a³ wreszcie ksi¹¿kê do wydawcy, a ten do recenzentów40. Ja za, korzystaj¹c z przerwy w zajêciach, polecia³em na dziesiêæ dni do Kijowa i Moskwy. W Kijowie bardzo ¿yczliwie w realizacji programu pomóg³ ambasador Jerzy Bahr, który goci³ mnie w swojej rezydencji. Tam nie by³o z³otej jesieni, musia³em wiêc biegaæ przez zaspy niegu, co wywo³ywa³o pewne zdziwienie w placówce i w okolicach. Przed czym on tak ucieka, kto zapyta³? Ale to nie ja ucieka³em, tylko czas, stara³em siê przeto jak najlepiej go wykorzystaæ. G³ównie na wyk³ady i dyskusje ze studentami. Tym bardziej, ¿e mia³em przed oczyma salê miejscowego uniwersytetu nabit¹ po brzegi podczas mego poprzedniego tu pobytu, w czasie oficjalnej wizyty, któr¹ z³o¿y³em jako wicepremier naszego rz¹du. Przemarz³em wtedy, gdy¿ by³em jak przysta³o w garniturze, natomiast t³um studentów i profesorów przyby³ w szubach i p³aszczach, bo sale by³y nieogrzewane. Tym razem by³o ju¿ cieplej. Skorzysta³em te¿ ze sposobnoci i spotka³em siê z wicepremierem Serhijem Tihipko. Do tego dosz³y zainspirowane przez nasz¹ ambasadê rozmowy z doradcami prezydenta Leonida Kuczmy, miêdzy innymi z Ewgenem Berszed¹ z Urzêdu Bezpieczeñstwa Narodowego, który wkrótce potem zosta³ wiceministrem spraw zagranicznych, a obecnie
Oxford University Press o recenzje zwróci³ siê do profesor Marie Lavigne z paryskiego ISMEA (Institut de Sciences Economiques et Mathématiques Appliquées) oraz do profesora Andersa Aslunda z waszyngtoñskiego Carnegie Endowment. 40
50
Od WIDER- a do TIGER- a
jest ambasadorem Ukrainy w Szwajcarii. Dotyczy³y one tak transformacji i wyzwañ stoj¹cych przed Ukrain¹, jak i uwarunkowañ uzyskania przez ni¹ kredytów z MFW i B. Zaraz po powrocie do Waszyngtonu przyj¹³ mnie nowy ambasador Ukrainy w USA, Anton Butejko, do niedawna minister spraw zagranicznych. Podzieli³em siê z nim nie tylko spostrze¿eniami i refleksjami z podró¿y, ale przekaza³em wiele sugestii co do tego, jak najlepiej prowadziæ politykê wobec miêdzynarodowych organizacji finansowych. Tak, aby z kolei ich polityka w stosunku do Ukrainy by³a dla niej samej jak najbardziej korzystna. Ambasador zna³ ju¿ mój artyku³ Strategia dla Ukrainy opublikowany w kijowskiej gazecie Dieñ41. Gdy tylko mog³em, stara³em siê pomóc ukraiñskiej sprawie, poniewa¿ w powodzeniu reform tam¿e mamy swoje polskie interesy. Nade wszystko jednak chodzi o to, aby i w wypadku tego kraju, o jeszcze wiêkszej liczbie ludnoci ni¿ nasz, mo¿liwie szeroko stosowana by³a ta polityka gospodarcza, co do s³usznoci której jestem g³êboko przekonany. Z Kijowa, gdzie za równowartoæ trzech dolarów zd¹¿y³em jeszcze pójæ do opery na Toskê Pucciniego, polecia³em do Moskwy. Tam natomiast ju¿ za równowartoæ piêædziesiêciu, jako ¿e komercjalizacja kultury zasz³a dalej poszed³em do Teatru Bolszoj na pi¹c¹ Królewnê Czajkowskiego.42 By³a Rosja, by³ Zwi¹zek Radziecki, jest Rosja, zobaczymy, co
Zob. Strategija dlia Ukraini, Dieñ, No. 225, 24 listopada 1998. Gazeta ta ukazuje siê równie¿ w jêzyku rosyjskim i angielskim. Wersja internetowa artyku³u jest dostêpna pod adresem: 41
http://www.day.kiev.ua/1998/225/1-page/1p3.htm
Póniej jeszcze wielokrotnie publikowa³em artyku³y i komentarze ekonomiczne na tych ³amach, tak¿e na temat poszukiwañ konsensusu postwaszyngtoñskiego i sposobów wykorzystania globalizacji na korzyæ rozwoju naszego regionu. Kilka z nich ukaza³o siê jesieni¹ 2000 roku, a s¹ to t³umaczenia tekstów prezentowanych w drugiej czêci ksi¹¿ki. Fragment innego artyku³u dla gazety Dieñ, tym razem t³umaczenie z jêzyka angielskiego komentarza og³oszonego w internetowej Johnsons Russia List, zaprezentowany jest w trzeciej czêci ksi¹¿ki. Bilety za dobre miejsca do Washington Opera, któr¹ kieruje Placido Domingo, kosztuj¹ od 106 do 259 dolarów. Mimo ¿e tak drogo, to w trakcie sezonów od 1998/99 do 2000/01 Toska nie schodzi³a z afiszy. Ginê³y za to inne bohaterki, jak Dalila, Izolda, Kleopatra czy Leonora. 42
51
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
bêdzie, a Spiaszcza Krasawica jak by³a tak jest. Wystawiano ten balet ju¿ 99. sezon, co, trzeba przyznaæ, sk³ania do zadumy i szacunku. Transformacja trwa³a jednak dopiero sezon dziewi¹ty i bynajmniej nie sz³a tak p³ynnie; nogi siê ci¹gle pl¹ta³y. Ca³y czas trwa³a bitwa o Rosjê, rozgrywaj¹c siê przy tym w wielu miejscach, ale przede wszystkim w samej Moskwie. Du¿o rozmawialimy o tym z ambasadorem Andrzejem Za³uckim43, troszcz¹c siê przede wszystkim o kszta³towanie dobrych dwustronnych stosunków, ale tak¿e patrz¹c na rosyjsk¹ transformacjê z globalnej perspektywy. Podczas pobytu w Moskwie, niezale¿nie od wielu akademickich wyk³adów, spotkañ, rozmów i wywiadów44, zaprezentowany zosta³ piêtnastopunktowy Plan dla Rosji. Mia³ on dosyæ szeroki odbiór nie tylko tam, gdy¿ zaraz po moim powrocie na Yale opublikowa³ go Columbia University45. Dokument zosta³ tak¿e rozpowszechniony przez waszyngtoñski instytut The Jamestown Foundation. Jego g³ówne tezy znane by³y kierownictwu MFW i B. Konsultowa³em go tak¿e z sekretarzem generalnym OECD Donaldem Johnstonem. Notabene, to jego w³anie (oraz Stanleya Fischera z MFW) naj³atwiej zastaæ on-line. Czêsto odpowiada³ mi natychmiast, nawet jeli w Pary¿u dochodzi³a pó³noc. Pewnie te¿ lubi³ wychodziæ z pracy, gdy by³o ju¿ cicho i ciemno. Plan dla Rosji by³ pisany niejako z marszu, w Moskwie, po rosyjsku, ale przecie¿ w oparciu o wiele przemyleñ i obserwacji. Wkrótce opublikowa³em na ten temat komentarz na ³amach Financial Times46 . Mog³em z bliska obserwowaæ ewolucjê pogl¹dów w tej materii, bê-
Ambasador RP w Rosji Andrzej Za³ucki, przed wyjazdem na placówkê by³ wiceministrem obrony narodowej w rz¹dzie, którego by³em wicepremierem, ale znamy siê jeszcze z czasów studenckich. 44 Fragmenty niektórych z tych wywiadów przedstawione s¹ w czwartej czêci ksi¹¿ki. 45 A Plan for Russia, The Harriman Review, Special Issue, The Russian Economy in Crisis, Columbia University, New York, December 1998, s. 24-27. Tekst ten w jêzyku angielskim dostêpny jest te¿ w wersji elektronicznej pod adresem: 43
http://www.jamestown.org/htm/conf-paper-kolodko.htm
Oryginalna wersja opracowania w jêzyku rosyjskim zatytu³owana P³an wychoda Rosiji iz krizisa dostêpna jest miêdzy innymi pod adresem internetowym: http://www.jamestown.org/htm/conf-paperru-kolodko.htm
52
Od WIDER- a do TIGER- a
d¹c niejednokrotnie indagowany w sprawie i w MFW, i w innych waszyngtoñskich instytucjach. W czasie pobytu w Moskwie mia³em sposobnoæ przedyskutowania niektórych tez programu z rosyjskimi politykami gospodarczymi z rz¹du Jewgienija Primakowa oraz z ekspertami banku centralnego, a tak¿e z wieloma ekonomistami, miêdzy innymi z Aleksandrem Liwszycem i Aleksandrem Szochinem47. Spotka³em siê te¿ z by³ym prezydentem Michai³em Gorbaczowem i by³ym premierem Jegorem Gajdarem, z którym wczeniej w ró¿nych miejscach stykalimy siê ju¿ wielokrotnie. Wspólnie z Michaelem Ellmanem wydalimy po angielsku ksi¹¿kê o transformacji48, która zawiera nasze wyk³ady przedstawione na specjalnej sesji w Rotterdamie, innej jesieni, jeszcze w 1992 roku. Wtedy w³anie ówczesny prezydent Rosji, Borys Jelcyn, zaproponowa³ mu koordynowanie polityki gospodarczej. Gdy tylko zakoñczy³ siê pobyt na Yale, znowu pracowa³em na 19. ulicy. Wtedy, wiosn¹ 1998 roku, zaprosi³a mnie na wyk³ad do Rochester profesor Ewa Hauser. Jest twórczyni¹ i wieloletnim dyrektorem centrum zajmuj¹cego siê naszym regionem jego kultur¹, nauk¹, polityk¹. Center for Polish and Central European Studies na University of Rochester49 mia³ wkrótce staæ siê mi szczególnie bliski, gdy¿ zaraz po tym okazjonalnym wyk³adzie dziekan William Scott Green wystosowa³ zaproszenie na ca³y semestr. Znowu wybra³em jesienny. Tym razem nad inn¹ du¿¹ wod¹. Nad wielkim jeziorem Ontario drugiego brzegu te¿ nie widaæ, a do Kanady najbli¿ej przez wodospady Niagara. Maj¹c tak¿e dwa inne zaproszenia, chêtnie przyj¹³em tê propozycjê, by móc kontynuowaæ badania. Zostawalimy
Zob. Polish model for Russian debt relief, Financial Times, December 8, 1998, s. 14. T³umaczenie tego krótkiego tekstu zawarte jest w trzeciej czêci ksi¹¿ki. 47 Gdy Aleksander Szochin by³ jeszcze wicepremierem, spotkalimy siê w Warszawie. Teraz przyj¹³ mnie w gmachu rosyjskiej dumy, w której jest pos³em i od razu w progu obdarowa³ butelk¹ przedniego koniaku. Dla abstynenta jak znalaz³, dolecia³a wiêc nie tylko do New Haven i Waszyngtonu, ale nawet dalej. 48 Zob. Michael Ellman, Egor T. Gaidar, Grzegorz W. Ko³odko, Economic Transition in Eastern Europe, Blackwell, Oxford, UK and Cambridge, USA 1993. 49 Informacje o centrum znaleæ mo¿na miêdzy innymi w Internecie pod adresem: 46
http://www.rochester.edu/College/PSC/CPCES/home.html
53
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
wiêc za oceanem na jeszcze jeden rok, dziêki czemu córki mog³y przy okazji ukoñczyæ swoje szko³y Gabrielka podstawow¹, czyli middle, a Julia redni¹, czyli high. W ramach swoistego p³odozmianu tym razem zosta³em visiting professor na wydziale nauk politycznych. Na studiach podstawowych wyk³ada³em ekonomiê i politykê posocjalistycznej transformacji, zarazem prowadz¹c dyplomowe seminarium z zakresu globalizacji i integracji gospodarczej. Ksi¹¿ka wci¹¿ jeszcze sk³ada³a siê do druku w Oksfordzie, wiêc i tutaj studenci korzystali z powielonego manuskryptu, niezale¿nie od wielu innych pozycji literatury, gdy¿ staram siê przedstawiaæ przedmiotowe zagadnienia w ujêciu komparatystycznym, omawiaj¹c przy sposobnoci kontrowersje towarzysz¹ce debatom na temat transformacji i globalizacji50. University of Rochester to ma³a, licz¹ca niewiele ponad cztery tysi¹ce studentów prywatna uczelnia, na której szczególnie wysoki poziom prezentuj¹ pewne dyscypliny medyczne i techniczne, ale tak¿e nauki polityczne. Mo¿e dlatego mieszcz¹ siê w tym samym budynku co ekonomia, ale o piêtro wy¿ej? Uniwersytet powsta³ dok³adnie 150 lat temu, wiele jego budynków jest ju¿ poroniêtych bluszczem, ale widocznie za ma³o, gdy¿ w sk³ad ligi bluszczowej jeszcze nie wchodzi. Gdy póniej, w po³owie padziernika 2000 roku, hucznie obchodzono tê okr¹g³¹ rocznicê, wszyscy starali pokazaæ siê z jak najlepszej strony. Profesor Hauser zaproponowa³a, aby szerzej zademonstrowaæ gociom i spo³ecznoci akademickiej centrum, organizuj¹c przy tej okazji publiczny wyk³ad. Choæ traf chcia³, ¿e tego dok³adnie dnia ukaza³a siê inna moja ksi¹¿ka z okreleniem ciernista droga w tytule, to mówi³em o polskich osi¹gniêciach, a wyk³ad by³ zaanonsowany pod has³em: Poland the Rising Star of Post-Communism. Uniwersytet s³ynie tak¿e ze znakomitej Eastman School of Music, której doktorat honorowy uzyska³ nasz wielki kompozytor Krzysztof
Ogóln¹ informacjê o wyk³adzie, który prowadzi³em w semestrze jesiennym 2000 roku, znaleæ mo¿na na stronie internetowej University of Rochester pod adresem: 50
http://listener.uis.rochester.edu/cgi-bin/ /Registrar/zippy/PSC*#PSC292
54
Od WIDER- a do TIGER- a
Penderecki. Spotkalimy siê tak¿e z pani¹ El¿biet¹ Pendereck¹, w Nowym Jorku w styczniu 2000 roku, gdy w Avery Fisher Hall mistrz dyrygowa³ orkiestr¹ New York Philharmonic wykonuj¹c¹ jego drugi koncert Metamorphosis. Wirtuozersko zagra³a go na skrzypcach Anne Sophie Mutter. Póniej na kolacjê przysz³a ze swoim instrumentem. Oczywicie stradivarius za bagatela piêæ milionów dolarów. I spokojnie chodzi³a z tym po miecie. Pewnie dlatego nikt na to nie zwraca³ uwagi. Na nas jednak zrobi³o to wra¿enie nie mniejsze ni¿ piêkny koncert. A na koncerty chodzilimy czêsto, w wielu miejscach. Tak¿e i z tego powodu, ¿e jakby ³atwiej siê potem pracuje. I pisze ksi¹¿ki. W Rochester zatem, podobnie jak w Waszyngtonie i Los Angeles, czêsto zagl¹da³em do sali koncertowej. Najczêciej jednak do biblioteki i komputera. W rezultacie szybko powsta³a nastêpna ksi¹¿ka. Jeszcze poprzednia siê nie ukaza³a, a ju¿ zosta³a opracowana i z³o¿ona druga praca, tym razem po czêci zawieraj¹ca wczeniej przygotowane opracowania dla ONZ, MFW i B. Post-Communist Transition. The Thorny Road51 pokazuje, jak skomplikowana i trudna zarazem jest droga albo raczej wiele dróg, którymi kroczymy podczas budowy nowego ustroju ekonomicznego, spo³ecznego i politycznego. Czasami mo¿e wydawaæ siê wrêcz ciernista, szczególnie dla ubo¿szych grup ludnoci i w krajach gorzej radz¹cych sobie z wyzwaniami. Praca ta dowodzi, ¿e tak wcale byæ nie musi. Pewne koszty transformacji s¹ nieuniknione, ale znakomita ich czêæ zawiniona jest b³êdami polityki gospodarczej. Praca The Thorny Road (Ciernista droga) ukaza³a siê dopiero w padzierniku 2000 roku. Choæ ju¿ w trakcie semestru, to jednak¿e nie za póno, aby mogli z niej korzystaæ moi studenci. Podczas drugiego pobytu na University of Rochester, by³y zatem dostêpne dwie nowe ksi¹¿ki. W kwietniu bowiem ukaza³a siê wreszcie praca, której zamiar napisania by³a powodem mego czasowego wyjazdu za grani-
51 Zob. Post-Communist Transition. The Thorny Road, University of Rochester Press, Rochester, NY 2000, s. VIII+200. Informacjê wydawcy o ksi¹¿ce mo¿na znaleæ w Internecie pod adresem:
http://www.boydell.co.uk/CATURP.HTM
55
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
cê. From Shock to Therapy. The Political Economy of Postsocialist Transformation jest w ksiêgarniach52. Ukaza³o siê tak¿e jej polskie t³umaczenie53 oraz w maju chiñskie54, a w sierpniu rosyjskie55. Zaawansowane jest przygotowanie wydania japoñskiego, pojawi³ siê zamys³ t³umaczenia na hiszpañski. Gdy ta najwa¿niejsza dla mnie praca wreszcie wysz³a, by³em ju¿ na UCLA University of California w Los Angeles. Tym razem u siebie, bo na wydziale ekonomii. Gdy w lutym poprzedniego roku mia³em seminarium na temat ewolucji sytuacji gospodarczej w Europie rodkowowschodniej oraz lekcji wyp³ywaj¹cych z polskich dowiadczeñ dla innych krajów regionu, zosta³em zaproszony na d³u¿ej. Jedyne wszak¿e co mog³o wchodziæ w rachubê, to czêæ roku akademickiego. Dziekan wydzia³u, profesor David E. Levine, oraz dyrektor Center for European and Russian Studies56, wybitny historyk gospodarczy, profesor Ivan Berend57, zaproponowali zatem wiosnê
Zob. From Shock to Therapy. The Political Economy of Postsocialist Transformation, Oxford University Press, Oxford New York 2000, s. XII+460. Informacje o ksi¹¿ce znaleæ mo¿na pod adresami: 52
http://www.oup-usa.org/isbn/0198297432.html
oraz
http://www.oup.co.uk/isbn/0-19-829743-2
Opinie i oceny tego tomu WIDER przedstawia na swojej stronie internetowej pod adresem: http://www.wider.unu.edu/publications/book2000-1.htm 53
s. 400.
Zob. Od szoku do terapii. Ekonomia i polityka transformacji, Poltext, Warszawa 1999,
Cong Xiu ke Dao Liao fa: Hou she hui zhu yi de Zheng zhi jin gji, Shanghai Far East Press, Sahnghai Beijing 2000, s. 584. 55 Ot szoka k terapii. Ekonomija i politika transformacji, Ekspert, Moskwa 2000, s. 392. 56 Informacje o aktywnoci centrum i realizowanych projektach mo¿na znaleæ na stronie internetowej pod adresem: 54
http://www.isop.ucla.edu/euro/eastern.html
Do jednej z jego wa¿niejszych prac naukowych powiêconych wspó³czesnej historii gospodarczej Europy rodkowowschodniej nawi¹zujê w eseju w drugiej czêci ksi¹¿ki. Zob. Ivan T. Berend, Central and Eastern Europe 1944-1993: Detour from the Periphery to the Periphery, Cambridge University Press, Cambridge 1996. 57
56
Od WIDER- a do TIGER- a
roku 2000. To dobrze domyka³o pe³en rok akademicki i umo¿liwia³o spokojne zwieñczenie realizowanych projektów badawczych. Podobnie jak w Rochester na UCLA prowadzi³em dwa rodzaje zajêæ. Na studiach podstawowych wyk³adów na temat globalizacji i polityki rozwoju s³ucha³a barwna i liczna, ponad 120-osobowa grupa studentów z ca³ego wiata. Jest to zreszt¹ cech¹ szczególn¹ UCLA. Uniwersytet jest wyj¹tkowo kosmopolityczny albo, jakby dzisiaj lepiej wypada³o powiedzieæ, zglobalizowany. Tak jak bardzo umiêdzynarodowi³a siê ca³a Kalifornia, a szczególnie wielkie Los Angeles licz¹ce ponad 15 milionów mieszkañców, tak te¿ dzieje siê z ¿yciem akademickim. Odnosi siê to zw³aszcza do studentów. Id¹c campusem czasami ma siê wra¿enie, ¿e to Szanghaj albo Bangkok, innym razem, i¿ Banglore albo Lima. W mojej grupie byli studenci z ponad 30 krajów z wszystkich kontynentów, najwiêcej z Azji i Ameryki £aciñskiej. By³o to zatem wymagaj¹ce gremium do dyskusji trudnych kwestii rozwoju w warunkach coraz bardziej zaawansowanej globalizacji. Na studiach dyplomowych realizowane by³o seminarium na temat transformacji, na które uczêszcza³o blisko 20 osób, nie tylko studentów ekonomii, ale tak¿e stosunków miêdzynarodowych oraz nauk politycznych. Ma to znaczenie, ¿e spora przecie¿ grupa dobrze wykszta³conej m³odzie¿y interesuje siê naszymi problemami, zmianami systemowymi i perspektywami rozwojowymi takich krajów, jak Polska i Jugos³awia, Rumunia i Litwa, Kazachstan i Chiny. S¹dziæ mo¿na, ¿e przynajmniej niektórzy z nich póniej ju¿ w trakcie pracy zawodowej pozostan¹ wierni tym zainteresowaniom i w ró¿nych firmach oraz instytucjach bêd¹ z nami twórczo wspó³pracowaæ. UCLA jest wielkim uniwersytetem, z dziesiêciokrotnie wiêksz¹ iloci¹ studentów ni¿ Rochester i kilka razy wiêksz¹ ni¿ Yale. Odczuwa siê to tak¿e w intensywnoci spotkañ naukowych i innych akademickich imprez. Dzieje siê tak wiele, ¿e z rozwag¹ trzeba wybieraæ, w czym uczestniczyæ. Sam te¿ mia³em kilka dodatkowych wyst¹pieñ i prezentacji, miêdzy innymi panelow¹ dyskusjê o problemach naszego regionu z goszcz¹cym tam by³ym ministrem finansów Rumunii Danielem Daianu. Los chcia³, ¿e na podobnych spotkaniach panelowych dyskutowalimy rok wczeniej w Genewie na konferencji Europejskiej Komisji Gospodarczej ONZ (UNECE) oraz pó³ roku póniej na kongresie Europejskiego Stowarzyszenia Ekonomicznych Studiów Porównawczych (EACES) w Barcelonie. 57
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
Na innym z kolei spotkaniu wrêczy³em Josephowi Stiglitzowi egzemplarz From Shock to Therapy. Zna³ wczeniej pracê z wydruku komputerowego, ale dopiero teraz mog³em daæ mu gotow¹ ksi¹¿kê z dedykacj¹. Najbardziej chyba podoba³ mu siê tytu³, ale tak naprawdê to podczas jego wyk³adu publicznego s³ychaæ by³o wiele tez, które wspólnie g³osimy. Czasami posuwa siê w swojej krytyce nawet dalej, ni¿ ja to uczyni³em w swoich opracowaniach dla B i MFW oraz w wywiadzie dla Transition. Robi to tak¿e dlatego, ¿e odszed³ z banku58 i wróci³ do pracy akademickiej. Wyk³ada ponownie na Stanford. Te¿ uzna³, ¿e w polityce swoje zrobi³, a teraz trzeba pisaæ i mówiæ, aby inni mogli przeczytaæ i wys³uchaæ. I zrozumieæ. Los Angeles le¿y w strefie wysokiej aktywnoci sejsmicznej, tu¿ obok uskoku San Andreas, ale mnie jako trzêsienia ziemi szczêliwie ominê³y. W innym, odleg³ym miejscu wiata w 1966 roku silne wstrz¹sy zniszczy³y miasto. W gruzach leg³ Taszkient. Gdy 30 lat póniej, w czerwcu 1996 roku, odwiedzi³em kraje wchodz¹ce wraz z Polsk¹ do szwajcarskiej konstytuanty w MFW i B59, zawita³em tak¿e do Uzbekistanu. Pod pomnikiem upamiêtniaj¹cym ofiary tamtego nieszczêcia spotka³em starego Uzbeka. Rozmawialimy o tym jak jest, jak bêdzie, jak by³o. Z godnoci¹ mówi³ o swoim kraju, z uznaniem za o Polsce. A nawet, jak wyczu³em, z pewnym sentymentem. A to dlatego, ¿e podoba³o mu siê, gdy by³ w roku 1956 wraz z Armi¹ Radzieck¹ w winoujciu i, jak powiada³,
58 Jego miejsce w B jako wiceprezesa ds. rozwoju oraz g³ównego ekonomisty zaj¹³ dotychczasowy g³ówny ekonomista londyñskiego EBOiR Nicholas Stern. Pogl¹dy obu tych ekonomistów s¹ bardzo zbli¿one, tak¿e na transformacjê, któr¹ profesor Stern (Brytyjczyk) zajmowa³ siê wiêcej ze wzglêdu na sw¹ pracê. Natomiast co do sposobu prezentacji tych pogl¹dów to z pewnoci¹ nowy g³ówny ekonomista B jest du¿o spokojniejszy i ³agodniejszy ni¿ jego poprzednik. Stern w kwietniu 1999 roku zaprosi³ nas obu do Londynu na szczyt EBOiR, gdzie uczestniczylimy we wspólnym panelu. Obaj mówilimy podobnie, tak co do treci, jak i formy. 59 Przypomnijmy, ¿e te kraje to Azerbejd¿an, Kirgistan, Tad¿ykistan, Turkmenistan i Uzbekistan. Z tej pi¹tki nie pojecha³em wówczas tylko do Tad¿ykistanu ze wzglêdu na tocz¹ce siê tam walki. O zasadach funkcjonowania konstytuant grupuj¹cych ró¿ne pañstwa, w tym zw³aszcza o sposobie zorganizowania krajów posocjalistycznych, piszê w ksi¹¿ce Od szoku do terapii..., op.cit., s. 259-268.
58
Od WIDER- a do TIGER- a
wolnoci i pokoju pilnowa³. Teraz natomiast, gdy po drodze do Joshua Tree National Park z córkami tankowalimy benzynê pod Palm Springs, m³ody Amerykanin zapyta³ nas, a w jakim to jêzyku mówimy? Podejrzewa³, ¿e po polsku, bo kojarzy³ kilka s³ów. A to dlatego, ¿e zapa³a³ do tego trudnego jêzyka sentymentem, kiedy to w 1997 roku zacumowa³ na korwecie amerykañskiej marynarki wojennej w winoujciu. Te¿ mu siê podoba³o. I te¿, jak powiada³, wolnoci i pokoju pilnowa³. UCLA jest piêknie po³o¿ony w dzielnicy Belair. Z okien na wydziale rozpociera siê wspania³y widok na wzgórza Hollywood, a uprawiaj¹c jogging szybko mog³em dobiec z domu do Bulwaru Zachodz¹cego S³oñca. Kalifornia jest malowniczym miejscem ci¹gn¹cym siê setkami kilometrów wzd³u¿ wybrze¿a Pacyfiku. To chyba najpiêkniejszy obok Alaski stan z 40, które odwiedzi³em. Wyj¹tkowo wiele tu znakomitych galerii i muzeów, interesuj¹cych okolic i ludzi, a samych parków narodowych a¿ osiem. Pomimo tych wszystkich walorów i sympatii dla samego uniwersytetu nie mog³em przyj¹æ powtórnego zaproszenia na wyk³ady, bo nadchodzi³ zaplanowany czas powrotu. Przedtem jednak spêdzi³em jeszcze jeden semestr ucz¹c ponownie na University of Rochester i pracuj¹c nad kolejn¹ ksi¹¿k¹, a tak¿e realizuj¹c nowe ju¿ projekty badawcze, zainicjowane latem w Polsce. Po jednym z wyk³adów przyszed³ na konsultacje student z prob¹, abym wraz z dwojgiem innych profesorów wzi¹³ udzia³ w panelowej dyskusji na temat NATO. Oczywicie, przysta³em na to natychmiast, tym bardziej ¿e audytorium stanowi³a te¿ 120-osobowa grupa studentów. Ale nie tak barwna jak na UCLA; wrêcz odwrotnie. Sami Amerykanie, wszyscy prawie jednakowi, bo w czarnych mundurach oficerów marynarki wojennej. To s³uchacze specjalnego programu NROTC60, który na zlecenie Departamentu Obrony realizuje uniwersytet. A skoro ja te¿ jestem ju¿ w NATO, to
60 NROTC Navy Reserve Officer Training Corps. Niebywa³y zbieg okolicznoci sprawi³, ¿e wyk³ad odby³ siê tego dnia (11 padziernika 2000 roku), kiedy to w Jemenie w wyniku zamachu terrorystycznego zginê³o 17, a rannych zosta³o 38 amerykañskich marynarzy. Ataku dokonano na niszczyciel USS Cole, który zacumowa³ w porcie Aden, by zatankowaæ paliwo po drodze z Morza Czerwonego do Bahrajnu w Zatoce Perskiej. Nie wszêdzie jest tak bezpiecznie jak w winoujciu.
59
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
poproszono mnie, abym wyjani³ ekonomiczne i polityczne implikacje poszerzenia tego ugrupowania o niektóre z pañstw posocjalistycznych. Opowiedzia³em przy okazji i o starym Uzbeku, i o m³odym Kalifornijczyku, ale nade wszystko o tym, ¿e wolnoæ i pokój najbardziej zale¿y od postêpu spo³eczno-gospodarczego. I dlatego tak wa¿ne s¹ sukcesy w polityce transformacji i rozwoju. Mam nadziejê, ¿e uwierzyli.
5. Transformacja widziana z Waszyngtonu Kolejne uniwersyteckie epizody, tak te na Yale, w Rochester i UCLA, jak i okazjonalne wyk³ady i seminaria, które w miêdzyczasie zdarzy³y siê w Nowym Jorku, Waszyngtonie, Filadelfii, Atlancie, San Francisco, Urbana-Champaign, Tulsa, Bloomington, Stillwater oraz na Cornell i w Stanford, przeplecione by³y licznymi podró¿ami oraz dwukrotnymi pobytami w Miêdzynarodowym Funduszu Walutowym. Spêdzi³em tam pierwszy kwarta³ zarówno 1999, jak i 2000 roku. Za pierwszym razem jako visiting scholar w departamencie polityki fiskalnej (FAD) kierowanym przez Vito Tanziego, za drugim tam¿e, a tak¿e w departamencie badañ (RD), na czele którego stoi profesor Michael Mussa. U³o¿ony w okrelon¹ sekwencjê pobyt w organizacjach Bretton Woods w latach 1998-2000 by³ integraln¹ czêci¹ planu dzia³añ po zakoñczeniu misji w rz¹dzie. Pobyt w Waszyngtonie wynika³ z chêci podzielenia siê dowiadczeniami i przemyleniami w³anie w miejscu, gdzie tak wiele decyduje siê w sprawach posocjalistycznej transformacji. Kto móg³by uznaæ za ironiê historii, ¿e u progu nowego milenium w tak du¿ym stopniu losy spo³eczeñstw Europy rodkowowschodniej i republik by³ego Zwi¹zku Radzieckiego zale¿eæ bêd¹ od tego, co dzieje siê w Waszyngtonie. A mo¿e jeszcze bardziej od tego, co tam siê myli. I dlatego warto by³o akurat tam byæ w tym okresie. Tak Bank wiatowy, jak i Miêdzynarodowy Fundusz Walutowy s¹ z³o¿onymi organizacjami. Ich wp³yw na losy wiata jest zdecydowanie przeceniany zarówno przez tych, którzy z funkcjonowania tych instytucji ¿yj¹, jak i przez tych, którzy ¿yj¹ z walki z nimi. Zreszt¹ jedni i drudzy równie¿ siê zglobalizowali i w przysz³oci czêsto bêdziemy ogl¹daæ obrazki 60
Od WIDER- a do TIGER- a
podobne do tych, które telewizje ca³ego wiata rozpowszechnia³y po kolejnych spotkaniach na szczycie w Waszyngtonie i w Pradze. Pad³o akurat na te organizacje, bo zbieraj¹ siê regularnie na wiosnê i jesieni¹ nie tak rzadko jak wiatowa Organizacja Handlu (WTO), która tym samym daje mniej okazji do demonstrowania przeciwko sobie. Chyba te¿ okrelenia bank czy walutowy bardziej kusz¹ do kontestacji ni¿ handel. Ponadto WTO jest w Genewie, okrelanej jako najwiêksza wie Europy, a Waszyngton to du¿o bardziej ponêtne miejsce do oburzania siê na wiatowy porz¹dek. Jest to bowiem nie tylko stolica USA, ale tak¿e polityczna stolica kapitalistycznego wiata. Dlatego tak wiele zale¿y od Waszyngtonu. Ró¿ne s¹ jego oblicza, ale bardzo u¿yteczny jest podzia³ na Waszyngton polityczny i Waszyngton technokratyczny. Przebiega on tak¿e wewn¹trz organizacji Bretton Woods, które sk¹din¹d pozostaj¹ pod przemo¿nym wp³ywem USA (czyli Waszyngtonu politycznego). Bierze siê to nie tylko z du¿ego udzia³u USA w kapitale tych organizacji, co praktycznie wystarcza do zablokowania ka¿dej strategicznej decyzji61, ale tak¿e z dominacji amerykañskiej czy, nieco szerzej, anglosaskiej myli ekonomicznej. To ona w³anie, cile zwi¹zana z monetarystyczn¹ ortodoksj¹ neoliberaln¹, leg³a u podstaw konsensusu waszyngtoñskiego z wszystkimi tego¿ implikacjami dla polityki tak administracji amerykañskiej, jak i MFW oraz B wobec krajów kiedy nazywanych Trzecim wiatem, a teraz najczêciej emerging markets. Do tej grupy wy³aniaj¹cych siê rynków do³¹czy³y kraje posocjalistyczne, które zwracaj¹ siê na Zachód po kapita³ i dobre rady. Zachód za odpowiadaj¹c na te potrzeby, chêtnie pos³uguje siê tymi organizacjami. Udzielanie kredytów i u³atwienia w dop³ywie kapita³u warunkuj¹ wys³uchaniem stosownych rad. St¹d te¿ ich pozycja jest tak silna i dlatego niema³o zale¿y od tego, jak tam siê myli, co doradza, czego wystrzega, o czym decyduje, przy czym zdecydowanie silniejsz¹ organizacj¹ jest MFW, w którego niejako cieniu pozostaje B.
Dla porównania: udzia³y USA i Polski wynosz¹ odpowiednio w Banku wiatowym i w Miêdzynarodowym Funduszu Walutowym 16,49 i 0,69 oraz 17,67 i 0,65 procent. Zob. The World Bank Annual Report 2000, The World Bank, Washington, DC 2000, s. 37. 61
61
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
W potocznych dyskusjach, jak i politycznych debatach od gazetowych komentarzy, poprzez liczne parlamenty, a¿ po ulice starej Pragi najczêciej jednym tchem wymienia siê obie te organizacje: Bank wiatowy i Miêdzynarodowy Fundusz Walutowy, albo w odwrotnej kolejnoci. Tak jak kiedy Ja i Ma³gosia albo Marks i Engels. Jakby nieszczêcia ju¿ zawsze musia³y chodziæ parami... W istocie kierunkowe, strategiczne decyzje finansowe i systemowe podejmuje wpierw MFW pozostaj¹cy pod niema³ym wp³ywem amerykañskiego Departamentu Skarbu, który z kolei pozostaje pod przemo¿nym oddzia³ywaniem interesów zogniskowanych na Wall Street. Bank wiatowy natomiast koncentruje siê na wspieraniu polityki rozwoju i walki z zacofaniem oraz ubóstwem, czêstokroæ wspomagaj¹c rz¹dy w ich borykaniu siê z ubocznymi efektami sugerowanej przez MFW polityki stabilizacyjnej. Jeli zatem kto pragnie, chocia¿by w skromnej mierze, wp³ywaæ na bieg procesów zwi¹zanych z transformacj¹ systemow¹, to najlepiej robiæ to z odleg³ego Waszyngtonu. Tam bowiem nie tylko cieraj¹ siê polityczne racje i konkretne interesy, ale modne staj¹ siê teorie i w lad za tym kszta³tuje siê polityka. Przebywaj¹c mnóstwo razy w ró¿nych rewirach tych wy³aniaj¹cych siê rynków obojêtnie czy wywodz¹ siê one z Trzeciego wiata, czy ze wiata Drugiego, czyli by³ych gospodarek centralnie planowanych mog³em obserwowaæ, jak wielka jest si³a idei Made in Washington. Tak¿e i dzisiaj, gdy rozmawiaæ z wp³ywowymi politykami albo po prostu zajrzeæ do gazet obojêtnie w Warszawie czy Johannesburgu, w Sofii czy Hongkongu, Rydze czy Sao Paulo czêsto nie mo¿na unikn¹æ wra¿enia, ¿e pogl¹dy s¹ jak moda, a g³osi siê je jakby na ¿yczenie. Jest to skutek do³¹czenia do dominuj¹cego nurtu, któremu nie jest ani ³atwo, ani wygodnie siê przeciwstawiæ. Czêsto te¿ to siê po prostu nie op³aca. Gdy króluje okrelona ortodoksja i brak jest wobec niej dostatecznej dozy profesjonalnego krytycyzmu, to ró¿nice pogl¹dów sprowadzaj¹ siê do szczegó³ów i spraw technicznych, a nie kwestii fundamentalnych. Ale ortodoksja te¿ nie jest wieczna i gdy ewoluuje myl teoretyczna, to z czasem i ona ulega modyfikacji. MFW i B nie tylko prowadz¹ dzia³alnoæ operacyjn¹, ale tak¿e skupiaj¹ w swoich departamentach badawczych ogromny potencja³ intelektualny. Pracuje tam na sta³e i przewija siê okazjonalnie wielu doprawdy znakomitych ekonomistów, a wyniki ich badañ i liczne publikacje ledzone s¹ 62
Od WIDER- a do TIGER- a
z uwag¹ na ca³ym wiecie. Z tych pionów badawczych da³oby siê stworzyæ wiele instytutów i niejedn¹ radê naukow¹ godn¹ dostojnego uniwersytetu. Korzysta³em zatem z okazji i uczy³em siê, bo na naukê naprawdê nigdy nie jest za póno i dobrze jest byæ wiecznym studentem. Przy okazji jednak chodzi³o i o to, aby z innymi podzieliæ siê w³asnymi przemyleniami. W tym kontekcie kilka nurtów aktywnoci mia³o szczególne znaczenie. Po pierwsze, publikacje wyników w³asnych badañ i przemyleñ oraz ich prezentacje na seminariach i sympozjach. W naukach ekonomicznych wdra¿anie wynalazków i odkryæ polega na rozpowszechnianiu nowych idei i odmiennych koncepcji. St¹d te¿ trzeba je wprowadzaæ jak najszerzej do obiegu, prowokowaæ innych do dyskusji, zmuszaæ siebie i otoczenie do nieustannego stawiania ciekawych i trudnych pytañ. Najlepiej robiæ to w³anie z takiego miejsca, gdy¿ ³atwiej wówczas przebijaj¹ siê one na tym swoistym rynku myli ekonomicznej. Ale wymyliæ co interesuj¹cego i sensownego to jedna rzecz, a umiejêtnie to sprzedaæ druga. Potêgê technologiczn¹ i rynkow¹ firmy Kodak stworzy³ George Eastman. To wspania³a postaæ62. W jego domu w Rochester (który odnawia³a polska firma konserwatorska) znajduje siê obecnie muzeum. Twórca Kodaka okrelany jest tam nie bez powodu jako cz³owiek genialny, kojarz¹cy zdolnoæ do technicznych inwencji z wielkimi umiejêtnociami marketingowymi. To prawda. Jego dzie³o polega³o nie tylko na tym, ¿e wymyli³ giêtk¹ b³onê filmow¹ i podrêczny aparat fotograficzny, którym móg³ pos³ugiwaæ siê ka¿dy cz³owiek, ale i na tym, i¿ umia³ ten zintegrowany produkt z sukcesem wprowadziæ na masowy rynek. Gdy wielu innych wynalazców siedzia³o w swoich warsztatach i laboratoriach, i narzeka³o, ¿e wiat nie potrafi ani zrozumieæ, ani doceniæ wielkoci ich odkryæ, Eastman tworzy³ rzeczy nowe i potrzebne nie tylko jako konstruktor i in¿ynier, ale tak¿e jako mened¿er i rynkowy strateg. I wygra³.
To w³anie George Eastman, który ¿y³ w latach 1854-1932, okaza³ siê tajemniczym Mr. Smithem, który anonimowo da³ 20 milionów dolarów na rozbudowê MIT, popieraj¹c w ten sposób naukê i postêp technologiczny. By³ te¿ wielkim sponsorem kultury i zbudowa³ piêkn¹ salê koncertow¹ Eastman Theatre, gdzie obecnie koncertuje Rochester Philharmonic Orchestra (RPO). To w Eastman School of Music Krzysztof Penderecki otrzyma³ honorowy doktorat University of Rochester. 62
63
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
Utwierdza mnie to tylko w przekonaniu, ¿e nie wystarczy mieæ racji. Trzeba jeszcze umieæ pozyskaæ dla niej innych. Trzeba zatem umieæ j¹ sprzedaæ. Zw³aszcza tym, od których sposobu mylenia i decyzji tak du¿o zale¿y. St¹d te¿ publikacje pod takimi szyldami, jak Bank wiatowy, Miêdzynarodowy Fundusz Walutowy, Organizacja Narodów Zjednoczonych, Oxford University Press licz¹ siê szczególnie. Stwarzaj¹ bowiem mo¿liwoci szerszego obiegu, a zatem równie¿ szerszego odbioru i w konsekwencji rozprzestrzeniania siê g³oszonych pogl¹dów oraz przenikania do wiadomoci innych argumentów, co do s³usznoci których samemu jest siê intelektualnie przekonanym. Toczone przy okazji dyskusje nie mog¹ nie mieæ wp³ywu na oceny i analizy, na postrzeganie problemów, którymi siê paramy i na wnioskowanie co do koniecznoci modyfikacji sposobu podchodzenia do ich rozwi¹zywania. Pisa³em wiêc i publikowa³em intensywnie i niema³o. Niezale¿nie od ju¿ wspomnianego studium przygotowanego w B oraz wywiadu opublikowanego w Transition powsta³y w tym czasie trzy opracowania przygotowane dla MFW. Pierwsze by³o napisane jeszcze na wiosnê 1998 roku, podczas pobytu po drugiej stronie 19. ulicy. Z inicjatywy Michela Camdessusa ówczesnego szefa MFW zorganizowano du¿¹ konferencjê na temat Equity Issues in Policy Making. Do udzia³u w niej zaproszono nie tylko wielu wybitnych uczonych i polityków, ale tak¿e dzia³aczy zwi¹zkowych i przedstawicieli kocio³ów, w tym wysokiej rangi przedstawiciela Watykanu. W ten sposób chciano podkreliæ, ¿e wbrew licznym pos¹dzeniom MFW nie jest obojêtny na kwestie nierównoci w podziale dochodów i zasobów oraz chce tak¿e pomagaæ w walce z niesprawiedliwoci¹ spo³eczn¹ i ubóstwem. Stanley Fischer uj¹³ to w dwójnasób podkrelaj¹c, ¿e z jednej strony podzia³ powinien byæ bardziej sprawiedliwy, gdy¿ ludzie maj¹ prawo korzystaæ z efektów wzrostu gospodarczego, z drugiej za dlatego, i¿ relatywnie mniejsze dysproporcje dochodów sprzyjaj¹ samemu wzrostowi. Tak wiêc zosta³ podkrelony nie tylko aspekt ideologiczny, ale wyeksponowano pragmatyczny pierwiastek, co w jakiej mierze mog³oby uwiarygodniæ deklaracje sk³adane przez kierownictwo tej organizacji odnonie kwestii podzia³u. W praktyce jednak, gdy tylko przyjrzeæ siê bli¿ej polityce zalecanej, a niekiedy wrêcz narzucanej przez fundusz, troska o sprawiedliwoæ spo³eczn¹ zawsze pozostaje daleko w tyle za czysto finansowymi kryteria64
Od WIDER- a do TIGER- a
mi. Nawet wtedy, kiedy nie ma takiej koniecznoci. Wtedy to w³anie powiedzia³em, ¿e jeli MFW ma zajmowaæ siê sprawiedliwoci¹, a Watykan efektywnoci¹, to wolê ju¿, aby zosta³o po staremu... W konferencji uczestniczy³ miêdzy innymi Amartya Sen, który kilka miesiêcy póniej odbiera³ w Oslo Nagrodê Nobla oraz Ravi Kanbur, który potem koordynowa³ prace nad raportem Banku wiatowego na temat walki z bied¹. By³ tam tak¿e aktualnie urzêduj¹cy sekretarz skarbu USA, Lawrence Summers oraz wspomniany wczeniej minister finansów Chile, Eduardo Aninat, który w nastêpnym roku podj¹³ pracê w kierownictwie firmy. Jej dorobek, który szybko ukaza³ siê w wydaniu ksi¹¿kowym, jest znacz¹cy i liczy siê w literaturze przedmiotu63. Opracowanie przedstawione na konferencji opiera siê o fragment pracy From Shock to Therapy, ale mia³o du¿o wiêkszy zasiêg i w ró¿nych wariantach by³o publikowane wielokrotnie po angielsku64, jak i w t³umacze-
Zob. Vito Tanzi, Ke-young Chu i Sanjeev Gupta, Economic Policy and Equity IMF, Washington, DC 1999. Mój rozdzia³ zatytu³owany Equity Issues in Policymaking in Transition Economies znajduje siê na s. 150-188. 64 W ca³oci tekst dostêpny jest w formacie pdf pod adresem: 63
http://www.imf.org/external/np/fad/equity/kolodko.pdf
oraz wraz z szeregiem innych opracowañ w elektronicznej bibliotece nauk spo³ecznych (SSRN Social Science Research Network) pod adresem: http://papers.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=183495
Najwczeniej poza MFW materia³ ten ukaza³ siê w naukowym periodyku powiêconym zagadnieniom transformacji. Zob. Nouveaux Riches Vs Nouveaux Pauvres: Equity Issues in Policy Making in Transition Economies, EMERGO. Journal of Transforming Economies and Societies, Vol. 5, No. 2, Kraków, Spring 1998, s. 2-35. Zob. te¿ Income Distribution and Inequity. Nouveaux Riches Vs Nouveaux Pauvres in Transition Economies [w:] Barbara Wejnert (red.), Transition to Democracy in Eastern Europe and Russia. Impact on Economy, Politics and Culture, Westport, Connecticut 2001. Ukaza³ siê równie¿ skrócony artyku³ w miesiêczniku publikowanym przez MFW. Zob. Income Policy, Equity Issues, and Poverty Reduction in Transition Economies, Finance & Development, Vol. 36, No. 3, September 1999, s. 32-34. W wersji elektronicznej ten tekst znaleæ mo¿na pod: http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/1999/09/kolodko.htm
Póniej zapraszany by³em na ró¿ne spotkania i konferencje, na których prezentowa³em tezy dotycz¹ce polityki godzenia wymogów efektywnoci i sprawiedliwoci. Jedna z tych 65
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
niu na inne jêzyki65. Najwa¿niejsze jest jednak to, ¿e trochê bli¿ej jest obecnie do uznania, i¿ sprawiedliwszy podzia³ jest nie tylko wartoci¹ sam¹ w sobie, ale tak¿e warunkiem utrzymania na d³ug¹ metê zrównowa¿onego wzrostu. To jest w³anie przyk³ad tezy, która powoli przebija siê do obowi¹zuj¹cej doktryny i ma szanse z czasem staæ siê jednym z istotnych elementów wci¹¿ jeszcze wypracowywanego konsensusu postwaszyngtoñskiego. By tak siê jednak sta³o, wpierw zarówno Waszyngton polityczny, jak i technokratyczny musz¹ uznaæ tê tezê za swoj¹. Drugie z opracowañ zosta³o przygotowane podczas pobytu w departamencie polityki fiskalnej w 1999 roku66. Problematyk¹ by³o bardzo odleg³e od poprzedniego, ale pozostawa³o w g³ównym nurcie poszukiwania odpowiedzi na pytania odnosz¹ce siê do gospodarek transformowa-
konferencji odby³a siê w ramach cyklu przygotowañ raportu B na temat walki z bied¹, które to prace koordynowa³ profesor Ravi Kanbur. Wpierw zaprosi³ do siebie na Cornell University, a potem na sympozjum do Berlina (tzw. Villa Borsig Workshop Series). W wyniku tamtej debaty powsta³a praca zbiorowa zawieraj¹ca równie¿ skrócon¹ wersjê studium. Zob. Income Policy, Equity Issues, and Poverty Reduction in Transition Economies [w:] Gurdun Kochendorfer-Lucius i Boris Pleskovic (red.), Inclusion, Justice, and Poverty Reduction, Die Deutsche Stiftung für internationale Entwicklung and The World Bank, Berlin 2000, s. 125-132. Wersja internetowa dostêpna jest pod adresem: http://www.dse.de/ef/poverty/kolodko.htm
Zob. miêdzy innymi Politica de ingresos, cuestiones de equidady reduccion de la pobreza en las economias en transicion, Finanzas & Desarrollo, Vol. 36, No. 3, Septiembre 1999, s. 32-34 oraz Revenus, equite et reduction de la pauvrete dans les economies en transition, Finances & Developement, Vol. 36, No. 3, Septembre 1999 s. 32-34. Fragmenty tekstu zosta³y te¿ przet³umaczone na jêzyk polski. Zob. Problemy równoci w polityce gospodarczej krajów posocjalistycznych, czêæ pierwsza: Od gospodarki niedoboru do szarej strefy, Trybuna nr 149, 27-28 czerwca 1998, czêæ druga: Nie ma rynku bez kapita³u, Trybuna nr 155, 4-5 lipca 1998 (tytu³y poszczególnych czêci pochodz¹ od redakcji). 66 Zob. Fiscal Policy and Capital Formation in Transition Economies, Fiscal Affairs Department, IMF, Washington, DC, April 1998. Wersja internetowa dostêpna jest pod adresem: 65
http://papers.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=183496
Studium to zosta³o opublikowane jako artyku³. Zob. Fiscal Policy and Capital Formation in Transition Economies, EMERGO. Journal of Transforming Economies and Societies, Vol. 6, No. 3, Kraków, Summer 1998, s. 33-62. Ponadto tekst ten zawarty jest w pracy zbiorowej pod red. Barbary Wejnert, Transition to Democracy in Eastern Europe and Russia. Impact on Economy, Politics and Culture, op.cit. 66
Od WIDER- a do TIGER- a
nych. Z licznych dyskusji wywnioskowaæ mo¿na by³o, ¿e rozwa¿ania te maj¹ te¿ szersze odniesienie, aktualne równie¿ dla wielu innych wy³aniaj¹cych siê rynków i gospodarek integruj¹cych siê z uk³adem globalnym. Tak to powsta³o studium na temat zwi¹zków pomiêdzy polityk¹ podatkow¹ a oszczêdnociami, formowaniem siê kapita³u, finansowaniem inwestycji i stymulowaniem wzrostu gospodarczego. Bezsprzecznie dowiadczenia wyniesione z Polski okaza³y siê i tu pomocne, ale poszukiwania by³y skierowane raczej w kierunku prawid³owego zinterpretowania procesów akumulacji we wspó³czesnych otwartych gospodarkach oraz implikacji tych wniosków dla polityk prowadzonych w krajach posocjalistycznych. Prawda jest taka, ¿e mo¿liwoci wykorzystywania instrumentów fiskalnych dla stymulowania oszczêdnoci s¹ doæ ograniczone i daleko mniejsze ni¿ to siê czêsto twierdzi w ferworze dyskusji publicznych i politycznych sporów nad wysokoci¹ podatków. Ale prawd¹ jest te¿, ¿e dobrobyt narodów na d³ug¹ metê budowany mo¿e byæ tylko na wewnêtrznej akumulacji kapita³u. Ten w¹tek niejeden raz powraca³ bêdzie w rozwa¿aniach przedstawionych w nastêpnych czêciach ksi¹¿ki. Trzecie opracowanie dla MFW powsta³o w departamencie badañ na pocz¹tku 2000 roku67. Aczkolwiek ilociowo prawie dziesiêciokrotnie mniej obszerne ni¿ From Shock to Therapy jest to najd³u¿sze opracowanie mego ¿ycia. Zaczyna siê w roku 1950, a koñczy w 2050, obejmuje wiêc swymi ramami czasowymi a¿ 101 lat. Maj¹c za sob¹ wiele debat
Zob. Globalization and Catching-up: From Recession to Growth in Transition Economies, IMF Working Paper, WP/00/100, IMF, Washington, DC, June 2000, s. 54. Wersja elektroniczna w formacie pdf otwiera siê pod adresem: 67
http://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2000/wp00100.pdf
Studium ukaza³o siê ju¿ po chorwacku (zob. Ekonomist, No. 7-8, 2000) oraz po rosyjsku (zob. Globalizatsija i sbli¿enie urowni ekonomiczeskowo razwitija: ot spada k rostu w stranach s perechodnoi ekonomiki, Woprosy Ekonomiki, No. 10, s. 4-26) i jest t³umaczone na polski, chiñski, wêgierski, bu³garski, rumuñski i hiszpañski. Uka¿e siê ono tak¿e w tomie zawieraj¹cym materia³y z VI miêdzynarodowej konferencji naukowej zorganizowanej przez Narodowy Bank Chorwacji oraz MFW w Dubrowniku w dniach 22-23 czerwca 2000 roku. W wersji rozszerzonej praca wyjdzie w roku 2001 nak³adem University of Rochester Press. Bêdzie to trzecia ju¿ ksi¹¿ka w jêzyku angielskim powsta³a w trakcie tych podró¿y dooko³a wiata i z powrotem. 67
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
i publikacji uzna³em, ¿e nale¿y raz jeszcze powróciæ do kompleksowej oceny transformacyjnej recesji pierwszej dekady wielkich zmian i przedstawiæ to na tle procesów wzrostu socjalistycznej gospodarki centralnie planowanej w latach 1950-89. St¹d ta retrospekcja. Wszystko jednak¿e po to, aby pokazaæ alternatywne cie¿ki d³ugofalowego wzrostu w przysz³oci oraz opcje polityki gospodarczej, przed którymi bêdziemy stali przez okres nastêpnych dwu pokoleñ. To im w koñcu zadedykowana jest praca From Shock to Therapy68. Nie mam bowiem w¹tpliwoci, ¿e globalizacja oraz cile z ni¹ zwi¹zana transformacja stwarzaj¹ daleko wiêcej szans ni¿ barier rozwojowych. A skoro jednego i drugiego nie brakuje, lepiej wiedzieæ jak najwiêcej na temat, jak mo¿e wygl¹daæ wzrost w tej bardziej odleg³ej przysz³oci. Tym za, którzy czytaj¹ tê ksi¹¿kê w³anie w roku 2050, mogê powiedzieæ, ¿e cieszê siê, i¿ moje prognozy i oczekiwania zaprezentowane w studium z roku 2000 tak dalece siê spe³ni³y. Gdyby tylko pope³niono mniej b³êdów w polityce gospodarczej, by³oby jeszcze lepiej! Kto podziela ten pogl¹d, mo¿e przys³aæ mi e-mail na adres:
[email protected]
Drugi nurt waszyngtoñskich aktywnoci to seria spotkañ, konsultacji, dyskusji. Mia³y g³ównie charakter profesjonalny, czêsto technokratyczny, ale czasami równie¿ polityczny. Najwiêcej z tych rozmów odbywa³o siê przy ulicy 19., ale nie tylko. Indagowany by³em czêsto w sprawie Rosji. Dyskusje z Michelem Camdessusem, jak i ze Stanleyem Fischerem, który de facto koordynowa³ politykê MFW wobec naszej czêci wiata, utwierdza³y mnie w przekonaniu, ¿e obok spraw technicznych zwi¹zanych z polityk¹ stabilizacyjn¹ i zmianami strukturalnymi jest tak¿e inna polityka. W czerwcu i lipcu 1998 roku fundusz by³ przeciwny udzieleniu Rosji kolejnej wielkiej po¿yczki na podtrzymanie kursu rubla i sztukowanie nie domykaj¹cego siê bud¿etu. Sam te¿ zdecydowanie namawia³em, aby nie udzielaæ tej po¿yczki, gdy¿ nie by³o w tamtych warunkach politycznych i instytucjonalnych szans na jej dobre wykorzystanie. Czyni³em
Za spraw¹ redaktora dedykacja ta For the next generation wypad³a z polskiego wydania. 68
68
Od WIDER- a do TIGER- a
to nie tylko w roboczych konsultacjach, ale tak¿e publicznie. Szczególne znaczenie mia³ tutaj artyku³ opublikowany na pocz¹tku lipca w The New York Times69. Chodzi³o o to, aby nie wspieraæ zwichniêtego procesu le ustawionych reform i skorumpowanej rz¹dowej administracji. Niestety, pod naciskiem amerykañskim sta³o siê inaczej70. MFW zorganizowa³ finansowy pakiet ratunkowy na kwotê 22,6 miliardów dolarów. Wkrótce potem nast¹pi³o t¹pniêcie: kryzys finansowy dotkn¹³ nie tylko gospodarkê rosyjsk¹, ale mia³ swoje negatywne implikacje dla wielu innych rynków. Oczywicie, zobowi¹zania finansowe Rosji musia³y zostaæ zrestrukturyzowane, ale tego typu operacje dokonywane ex post, pod przymusem kryzysowych realiów, zawsze s¹ bardziej kosztowne i mniej skuteczne ni¿ dobrze ex ante ustawione dzia³ania. Przez d³u¿szy czas wywierano polityczn¹ presjê, tak¿e w mediach, aby ratowaæ Rosjê. A przy okazji, oczywicie, nas wszystkich przed politycznymi nastêpstwami krachu finansowego, jaki mia³by tam nast¹piæ z braku tego ratowania. Wizjê bez ma³a czarnej dyktatury krelono grub¹ kresk¹. Gdy pomimo rzucenia tej finansowej kamizelki ratunkowej spektakularny krach nast¹pi³, sugerowano dokonanie zwrotu politycznego i pozostawienie Rosji samej sobie z jej olbrzymimi i jeszcze bardziej piêtrz¹cymi siê problemami. Opiniotwórczy i wp³ywowy brytyjski tygodnik The Economist zim¹ 1999 roku radzi³ poczekaæ, a¿ Rosja sama siê pozbiera. Zaoponowa³em przeciwko takiemu stawianiu sprawy zdecydowanie, publikuj¹c na tych ³amach krótki komentarz zatytu³owany Nie
Zob. Russia Should Put Its People First, The New York Times, July 7, 1998. T³umaczenie przedstawione jest w trzeciej czêci ksi¹¿ki. Artyku³ ten by³ tak¿e komentowany w prasie rosyjskiej. Ta z kolei, najkrótsza z moich publikacji, wywo³a³a najwiêkszy rezonans. Pewnie trzeba pisaæ krócej. 70 Sprawa ta bêdzie jeszcze wracaæ. Jak mo¿na by³o siê spodziewaæ, pojawi³a siê ona tak¿e jako element polemik w trakcie kampanii wyborczej na prezydenta USA jesieni¹ 2000 roku. Republikanin George W. Bush skrytykowa³ tê decyzjê, co by³o wymierzone w jego oponenta demokratycznego kandydata Ala Gorea, który jako wiceprezydent USA koordynowa³ w latach 1993-2000 amerykañsko-rosyjsk¹ wspó³pracê. Wypowied¿ Busha musia³a jednak wywo³aæ reakcjê ze strony MFW, który w szczególnoci zaoponowa³ przeciwko oczywistym pomówieniom, ¿e jakoby rodki p³yn¹ce z funduszu wyl¹dowa³y w kieszeni premiera Czernomyrdina. Sam za by³y premier Rosji Wiktor Czernomyrdin zapowiedzia³ oskar¿enie Busha o znies³awienie. 69
69
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
porzucaæ Rosji71. Zreszt¹ jej porzuciæ siê nie da. To zbyt du¿a sprawa i ostatecznie kwestia sukcesu lub klêski transformacji tam w³anie siê rozstrzygnie. Dlatego te¿ trzeba staraæ siê wygraæ tê swoist¹ bitwê o Rosjê i pomagaæ jej reformatorom tak, jak kto potrafi. Naciski polityczne na decyzje ekonomiczne i finansowe s¹ rzecz¹ normaln¹. Problem tylko w tym, ¿e towarzysz¹ce procedury dzia³añ czêsto nie s¹ dostatecznie klarowne i znane, a tym samym nie podlegaj¹ demokratycznej kontroli. Publicznie ledzi siê oficjalne tryby podejmowania rozstrzygniêæ, natomiast masa krytyczna, przes¹dzaj¹ca o wychyleniu siê wahad³a w jedn¹ b¹d drug¹ stronê, przetacza siê poza scen¹ publiczn¹. Tak by³o w wypadku b³êdnej decyzji ratowania Rosji. Ale tak te¿ by³o w wypadku nied³ugo póniej, s³usznie podjêtej decyzji w sprawie przyznania Ukrainie kredytu stabilizacyjnego w wysokoci 2,2 miliardów dolarów. W forsowanie tej decyzji te¿ siê anga¿owa³em, g³ównie z w³asnej woli, ale równie¿ i w kontakcie z polskimi w³adzami zainteresowanymi korzystn¹ ewolucj¹ sytuacji u naszego wschodniego s¹siada. Nie to oczywicie przes¹dzi³o pozytywne dla Ukrainy zakoñczenie w po³owie wrzenia 1998 roku, lecz sporo rozs¹dnych argumentów dowodz¹cych, jak wiele na polu reform strukturalnych uczyni³ ten kraj w tamtym czasie. Swoje jednak zrobi³y telefony do szefa MFW, w tym zw³aszcza od prezydenta Francji Jaquesa Chiraca, bez których niekiedy sprawy biegn¹ innym torem. Ale Ukrainê warto i trzeba by³o wówczas wesprzeæ, i to by³o m¹dre posuniêcie, co nastêpne lata wydaj¹ siê potwierdzaæ. Trzeci wreszcie nurt dzia³añ to kontakty poza organizacjami Bretton Woods. Mia³y one miejsce zarówno w Waszyngtonie politycznym, jak i technokratycznym. W tym ostatnim polega³y na licznych rozmowach z fachowcami z administracji i organizacji pozarz¹dowych oraz z inwestorami na temat realizacji konkretnych projektów naukowych, finansowych i gospodarczych w krajach transformowanych. Ró¿ny jest zakres wiedzy na temat realiów funkcjonowania tych gospodarek, a zw³aszcza prawdopodobnego tempa i kierunku zmian. Zatem w organizacjach, takich jak
Zob. Dont abandon Russia, The Economist, February 27, 1999, s. 10. Komentarz ten jest przytoczony w trzeciej czêci ksi¹¿ki. 71
70
Od WIDER- a do TIGER- a
rz¹dowy Overseas Development Center czy pozarz¹dowy instytut badawczy PlanEcon zawsze dzia³o siê co ciekawego. Czêsto te dwie perspektywy przecina³y siê i nak³ada³y. Zaczyna³o siê niby od zagadnieñ technicznych, ale szybko okazywa³o siê, ¿e jestemy ju¿ w sferze polityki, rzadziej odwrotnie. Jeli komunikacja miêdzy tymi dwoma ¿ywio³ami funkcjonowa³a sprawnie, problemy by³y rozwi¹zywane. Jeli by³y tarcia, jeszcze bardziej siê one komplikowa³y. Tak by³o wiele razy. Zainteresowanie Polsk¹ w Waszyngtonie jest ogromne. Nasz kraj to obecnie strategiczny partner USA w Europie rodkowowschodniej i podczas gdy jedni dostrzegaj¹ w Polsce wy³¹cznie interesuj¹cy emerging market, na którym mo¿na dobrze zarobiæ, inni doceniaj¹ ekonomiczne i polityczne znaczenie Polski w tej czêci wiata, a znajd¹ siê nawet tacy, którzy po prostu bezinteresownie dobrze nam ¿ycz¹. Nasz niebagatelny na skalê regionaln¹ potencja³ oraz dobre perspektywy rozwojowe zwracaj¹ przeto uwagê wielu rodowisk. Kiedy skontaktowa³ siê ze mn¹ Charles W. Maynes, prezes Eurasia Foundation. Choæ to pozarz¹dowa organizacja, ma ona powi¹zania z amerykañskim Departamentem Stanu (gdzie notabene szef tej organizacji spêdzi³ wiele lat swej kariery) i w du¿ym stopniu jest instrumentem amerykañskiej polityki wobec krajów WNP. Organizuj¹c za rz¹dowe g³ównie pieni¹dze pomoc techniczn¹ dla by³ych republik radzieckich, oczywicie czyni to dbaj¹c o interesy amerykañskie, ale przy okazji uruchamia wiele korzystnych inicjatyw, tak¿e w zakresie badañ i ekspertyz ukierunkowanych na rozwój instytucji gospodarki rynkowej i spo³eczeñstwa obywatelskiego. Do wszystkiego jednak potrzebni s¹ ludzie, a zw³aszcza fachowcy. I dlatego nie tylko Eurasia, w lad za sugestiami Departamentu Stanu i Departamentu Skarbu, zainteresowana by³a polsk¹ inicjatyw¹ Wiedzieæ Jak. Pomys³, który wielu z nas lansowa³o: amerykañskie pieni¹dze polskie dowiadczenie poradzieckie zapotrzebowanie na doradztwo zyskiwa³ akceptacjê. Z jednej strony Amerykanie maj¹ p³ynny kapita³ i swoje interesy, z drugiej strony gospodarki WNP szukaj¹ dobrych strategii i pomocy technicznej w ich realizacji. A porodku niejako Polska ma swój kapita³ ludzki i oczywicie te¿ swoje interesy. Tê zbie¿noæ celów wszyscy chcieliby wykorzystaæ na swoj¹ korzyæ, co zrozumia³e. St¹d te¿ poszukiwano pozarz¹dowego partnera w Polsce, który 71
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
móg³by pomóc w transferowaniu naszego specyficznego know-how w zakresie ekonomii i polityki transformacji na Wschód. Idealna do tego wydawa³a siê Amerykanom formu³a Wiedzieæ Jak. Ale jak wiemy jej uruchomienie zosta³o zablokowane. Sprawa jednak wraca³a coraz czêciej, a to w zwi¹zku z Ukrain¹, a to w kontekcie Azji Centralnej, a to w stosunku do Rosji, której jednak postanowiono nie porzucaæ, ale te¿ i nie wyrzucaæ pieniêdzy na wspieranie marnotrawnej polityki rz¹du, lecz przeznaczyæ je raczej na zdecentralizowan¹, p³yn¹c¹ poprzez kana³y pozarz¹dowe pomoc techniczn¹. Kwestia ta wróci³a pewnego dnia ponownie nad wschodnim Ba³tykiem. Tym razem wraca³em z prezydentem Kwaniewskim z jego oficjalnej wizyty w Finlandii. Ze wzglêdu na dobr¹ znajomoæ tego kraju i liczne kontakty z czasu niedawnego tam pobytu zaprosi³ mnie do sk³adu delegacji jako swego gocia i doradcê. Mój przyjazd sugerowa³ tak¿e prezydent Martti Ahtisaari. Wizyta by³a bardzo udana. W drodze powrotnej ówczesny minister spraw zagranicznych Bronis³aw Geremek zapyta³, co siê dzieje z Wiedzieæ Jak? Jego bowiem z kolei pyta³ o to wiceprezydent Al Gore. Amerykanie potrzebowali tego rodzaju wehiku³u i to w³anie w Polsce, a nie w jakimkolwiek innym kraju. Zreszt¹ podobna inicjatywa nigdzie indziej siê nie pojawi³a. Wyjani³em profesorowi Geremkowi, jaki by³ stan rzeczy, sugeruj¹c zarazem, aby przekona³ szefa swojej partii, ¿e czas na odblokowanie tej inicjatywy. Wkrótce tak w³anie siê sta³o i Wiedzieæ Jak podjê³a dzia³alnoæ. Szkoda, ¿e dopiero pod naciskiem Amerykanów, a nie zdroworozs¹dkowych argumentów, które tkwi³y u podstaw jej stworzenia. Od tego czasu wiele cennych projektów wesz³o do realizacji z po¿ytkiem dla wszystkich zaanga¿owanych stron. Gdy w sierpniu 2000 roku rozmawia³em z pos³em AWS doktorem Zygmuntem Berdychowskim dyrektorem Instytutu Wschodniego, który od dekady organizuje ciekawe i potrzebne forum gospodarcze w Krynicy mi³o mnie zaskoczy³, dziêkuj¹c za pomys³ Wiedzieæ Jak. Z tego bowiem miêdzy innymi ród³a finansowana jest czêæ dzia³alnoci instytutu, polegaj¹ca miêdzy innymi na szkoleniu pracowników dla terenowej administracji i samorz¹dów lokalnych w Rosji. W³anie o tego typu przedsiêwziêcia nam chodzi, gdy¿ jest to korzystne dla wszystkich zaanga¿owanych partnerów. 72
Od WIDER- a do TIGER- a
Pomys³ z Wiedzieæ Jak by³ znany nawet w Bia³ym Domu. Latem 1998 roku, na kilka tygodni przed wrzeniow¹ wizyt¹ prezydenta Clintona w Moskwie, zatelefonowa³ jeden z jego doradców, wypytuj¹c o Plan dla Rosji i Wiedzieæ Jak. Wtedy ju¿ by³o wiadomo, ¿e fundacja podejmuje dzia³ania, czym strona amerykañska by³a ca³y czas zainteresowana. Akurat tamten wyjazd prezydenta USA do Rosji wiele przynieæ nie móg³, gdy¿ by³o to bezporednio po krachu finansowym i zgadza³em siê z tymi, którzy tak¿e w publicznych wypowiedziach tê wizytê serdecznie odradzali. W szczególnoci chodzi³o o to, aby nie powtarzaæ ju¿ wiêcej zgranej amerykañskiej formu³y: stay the course tak trzymaæ, zw³aszcza ¿e w³anie dlatego tak wiele siê sypa³o. Ju¿ wczeniej nale¿a³o dokonaæ g³êbokiego zwrotu w polityce reform w Rosji i wobec Rosji, i to daleko bardziej radykalnego ni¿ ten, który nam uda³o siê z sukcesem przeprowadziæ po 1993 roku w Polsce. Teraz za zmiana taka by³a ju¿ nieodzowna. Czuæ by³o w Waszyngtonie atmosferê tocz¹cych siê bojów pomiêdzy ekspertami i doradcami, urzêdnikami administracji i politykami z kongresu. Czasami zwracali siê z pytaniami czy probami o radê, dyskusje wiêc by³y wyj¹tkowo ciekawe. Konieczne by³o wszak¿e wyjcie z argumentami na jak najszersze pole. To nie by³ czas gabinetowych konsultacji i seminaryjnych dyskusji, lecz publicznej debaty, która toczy³a siê w USA, a w Waszyngtonie i okolicach ze szczególn¹ intensywnoci¹, pod has³em: Kto straci³ Rosjê? Podejcie to doæ dobrze charakteryzuje stosunek czêci amerykañskich elit i establishmentu do wiata zewnêtrznego. Niby Rosja ju¿ by³a po naszej stronie (przynajmniej z punktu widzenia mo¿liwoci robienia krociowych interesów na le uregulowanych rynkach finansowych), a tu raptem okazujê siê, ¿e tak nie jest. Ale Rosji zgubiæ siê nie da, nawet gdyby siê chcia³o. Jest za du¿a; wystarczy spojrzeæ na mapê. A có¿ dopiero, gdy zgubiæ siê jej nie chce? Znakomite forum otwartej i zaanga¿owanej, a przy tym profesjonalnej i wywa¿onej dyskusji na temat przemian zachodz¹cych w Rosji stwarza elektroniczny biuletyn Johnsons Russia List (JRL). Inicjatywa jednego cz³owieka Davida Johnsona skupi³a wokó³ siebie kilkadziesi¹t tysiêcy zainteresowanych epok¹ poradzieck¹ czytelników z ca³ego wiata. Kompiluje on dwa, trzy razy dziennie seriê artyku³ów i komentarzy ukazuj¹cych siê 73
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
po angielsku na temat tego, co dzieje siê w Rosji i wokó³ niej. U³atwia to ledzenie tego, o czym mówi¹ politycy, donosz¹ agencje, relacjonuj¹ media. JRL s³u¿y te¿ za forum dyskusyjne oraz stwarza dodatkowy kana³ prezentacji w³asnego punktu widzenia, pomaga nawi¹zywaæ kontakty72. W latach 1998-2000 skorzysta³em z tej mo¿liwoci kilkanacie razy, polemizuj¹c z innymi pogl¹dami lub te¿ argumentuj¹c na rzecz s³usznoci w³asnych73. Tak te¿ by³o po krachu finansowym a przed amerykañsko-rosyjskim szczytem politycznym w koñcu sierpnia 1998 roku, kiedy to JRL zamieci³ komentarz zatytu³owany Hunting for the scapegoats. Faktycznie, jakby szukano winnych utraty Rosji i rozpoczêto sezon polowañ na koz³y ofiarne. Problem tkwi³ jednak¿e w tym, ¿e najbardziej winni byli sami myliwi, którzy zbyt d³ugo realizowali i popierali z³¹ politykê, która z kolei opiera³a siê na z³ej teorii. A dzia³o siê tak, poniewa¿ o stosowanej polityce czêsto bardziej decyduj¹ interesy ni¿ to, czy ma siê racjê. Czasami te¿ po prostu brak wiedzy i rozs¹dku. Jednak¿e przy otwarcie prowadzonych dyskusjach trudniej jest te racje lekcewa¿yæ, a alternatywne koncepcje ignorowaæ. Nie ulega w¹tpliwoci, ¿e tamten okres i tamta faza debaty wnios³a szczególnie wiele do tworzenia zrêbów konsensusu postwaszyngtoñskiego i tym bardziej warto by³o w niej na ró¿ne sposoby uczestniczyæ. W tym trzecim nurcie aktywnoci kontaktów poza organizacjami Bretton Woods przewija³y siê, co zrozumia³e, czêsto i silnie w¹tki polskie.
72 Bezporednio z architektem tego przedsiêwziêcia skontaktowaæ siê mo¿na i uzyskaæ dostêp do JRL pod adresem e-mailowym:
http://
[email protected]
Do Johnsons Russia List po raz pierwszy trafi³em, gdy przytoczy³ artyku³ z The New York Times w lipcu 1998 roku. Ostatni natomiast raz, gdy umieszczono tam informacjê wydawcy o nowej ksi¹¿ce Post-Communist Transition. The Thorny Road w padzierniku 2000 roku. W miêdzyczasie JRL umieci³ jeszcze oko³o dziesiêciu krótkich tekstów porównuj¹cych polskie reformy z rosyjskimi, analizuj¹cych przyczyny rosyjskiego kryzysu finansowego, krytykuj¹cych tradycyjny konsensus waszyngtoñski i wskazuj¹cych na podstawowe elementy konsensusu postwaszyngtoñskiego, relacjê z sympozjum na Yale i fragmenty wywiadu dla Transition. Niektóre z zamieszczonych tam polemicznych komentarzy mia³y przedtem albo potem tak¿e swój dalszy ¿ywot. Tak by³o z tekstem na temat tzw. wirtualnej, czyli nierzeczywistej gospodarki, który potem ukaza³ siê jako artyku³ na Ukrainie. Skrót tego tekstu zamieszczony jest w trzeciej czêci ksi¹¿ki. 73
74
Od WIDER- a do TIGER- a
Niezwykle ceniê sobie tutaj twórcz¹ wspó³pracê przez wszystkie te lata z ambasadorem RP w USA Jerzym Komiñskim74. Jeszcze w czerwcu 1994 roku, tu¿ po swoim przyjedzie do Waszyngtonu, towarzyszy³ mi jako wicepremierowi w wielu rozmowach i spotkaniach, które wtedy by³y dla niego pierwszymi kontaktami w tym rozleg³ym, politycznym Waszyngtonie. Teraz za chêtnie pomaga³em mu w dbaniu o nasze polskie sprawy. Oczywicie, czêciej te ze sfery finansowej i ekonomicznej, ale zdarza³o siê, ¿e i politycznej. Wiele razy we wspó³pracy z polskimi placówkami dyplomatycznymi i handlowymi, gdy tylko by³a taka potrzeba i mo¿liwoæ, bra³em udzia³ w spotkaniach o rozmaitym charakterze. Od Atlantyku poprzez rodek Ameryki do Pacyfiku, od Nowego Jorku poprzez Atlantê i Oklahoma City do Los Angeles wyjaniaæ trzeba by³o niuanse naszych reform, komplikacje sceny politycznej, mo¿liwoci inwestycyjne, uwarunkowania wspó³pracy naukowej i kulturalnej, geopolityczn¹ specyfikê regionu. Wiosn¹ 1998 roku ambasador Komiñski poprosi³, abym pomóg³ w lobbingu na rzecz naszego przyst¹pienia do NATO. Sam by³em ciekaw, co ja mogê mieæ z tym wspólnego, ale szybko siê dowiedzia³em. Otó¿ jeszcze w 1994 roku pozna³em szefow¹ rz¹dowej agencji wspieraj¹cej amerykañskie inwestycje zagraniczne OPIC Ruth Harkin75. Natomiast jej m¹¿ jest senatorem ze stanu Iowa z ramienia partii demokratycznej. Z Tomem Harkinem poznalimy siê, gdy nowy ambasador obejmowa³ placówkê w Waszyngtonie. Wówczas zaprosilimy na kolacjê kilka znacz¹cych osób. Nie tylko Ruth i Toma Harkinów, gdy¿ byli tam tak¿e Stanley Fischer, Vito Tanzi, Jacob A. Frenkel i Micheal Bruno76. No, ale oni nie
Z ambasadorem Komiñskim tak¿e znalimy siê jeszcze z czasów studenckich. Bezporednio przed objêciem placówki w Waszyngtonie by³ on wiceministrem spraw zagranicznych, mielimy wiêc za sob¹ równie¿ pewne kontakty robocze podczas pracy w rz¹dzie. 75 Overseas Private Investment Corporation. Ruth Harkin po zakoñczeniu pierwszej kadencji prezydenta Clintona przesz³a do sektora prywatnego i jest wiceprezesem dzia³aj¹cej w sferze przemys³ów nowoczesnych technik korporacji United Technologies. Oczywicie firma ta sporo inwestuje w naszej czêci wiata, tak¿e w Polsce. 76 Profesor Frenkel by³ wówczas dyrektorem departamentu badañ i g³ównym ekonomist¹ MFW (jego nastêpc¹ zosta³ Michael Mussa), a po odejciu z MFW by³ guber74
75
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
g³osowali w sprawie NATO, byli bowiem raczej po stronie technokratycznego ni¿ politycznego Waszyngtonu. Senator Harkin za mimo ¿e demokrata by³ przeciwko naszemu przyst¹pieniu do NATO. Jak wiadomo, ¿ony czêsto maj¹ przemo¿ny wp³yw na mê¿ów, wiêc ambasador Komiñski za³o¿y³, ¿e jeli przekonam ¿onê senatora, to mo¿e uda siê i mê¿a. Spróbowa³em, lecz bez dobrego skutku. Tom Harkin, sk¹din¹d nam przychylny, twierdzi³, ¿e nie uzyska³ w senacie zadowalaj¹cej odpowiedzi na pytanie, jakie bêd¹ implikacje finansowe poszerzenia NATO. By³ wiêc konsekwentny i zag³osowa³ przeciw. Nam to nie zaszkodzi³o, bo pewnie ¿ony innych senatorów potrafi³y byæ bardziej przekonuj¹ce. Jestemy zatem w NATO, zachodnie okrêty zawijaj¹ do naszych portów, a polski profesor na amerykañskim uniwersytecie mo¿e t³umaczyæ ekonomiczne i polityczne zawi³oci transformacji przysz³ym oficerom marynarki wojennej. Wszystko bardzo siê wyprostowa³o.
6. W 18 dni dooko³a wiata Aktywnoæ naukowa ma to do siebie, ¿e udzielenie odpowiedzi na jedne pytania od razu nasuwa nastêpne. Na tym polega jej niew¹tpliwy urok, ale zarazem tam te¿ tkwi przyczyna, ¿e w zasadzie nic nigdy kompletnie siê nie koñczy. Zwieñczenie jednego projektu jest pocz¹tkiem innego, opublikowanie jednej ksi¹¿ki sk³ania do napisania nastêpnej. Wszystko to wydaje siê mno¿yæ jak komórka przez podzia³. Odpowied ekonomisty okazuje siê pytaniem dla polityka, pytania za polityki s¹ wyzwaniem dla nauki. Domniemywaæ by mo¿na, ¿e w tej fazie rewolucji informatycznej mniej powinno byæ konferencji naukowych, kongresów i sympozjów. Oczy-
natorem banku centralnego Izraela. Od roku 2000 pracuje w banku inwestycyjnym Merryl Lynch. Bezporednio wspó³pracowalimy ju¿ w 1991 roku, podczas mego pierwszego pobytu w departamencie badañ MFW. Nie¿yj¹cy ju¿ niestety profesor Bruno, znakomity ekonomista, zajmowa³ stanowisko wiceprezesa B (jego nastêpc¹ zosta³ w 1997 roku Joseph Stiglitz). On z kolei by³ szefem Bank of Israel w czasie przeprowadzania pakietu stabilizacyjnego w koñcu lat osiemdziesi¹tych. Na ten temat zob. G.W. Ko³odko, D. Gotz-Kozierkiewicz, E. Skrzeszewska-Paczek, Hiperinflacja i stabilizacja w gospodarce postsocjalistycznej, op.cit. 76
Od WIDER- a do TIGER- a
wicie dzieje siê odwrotnie, poniewa¿ rozwój spo³eczny i wzrost gospodarczy w coraz wiêkszej mierze opieraj¹ siê na wiedzy i jakoci kapita³u ludzkiego. St¹d te¿ coraz wiêcej osób zajmuje siê nauk¹, badaniami i wdro¿eniami, a organizowanie konferencji i kongresów naukowych przy okazji sta³o siê ga³êzi¹ gospodarki, a dla niektórych miejsc i regionów jest intratnym ród³em dochodów. Internet to dobrodziejstwo cywilizacji prze³omu wieków zwiêksza tylko iloæ i szybkoæ przekazywanych informacji, ale bynajmniej nie zmniejsza intensywnoci podró¿y tak zwi¹zanych z badaniami naukowymi i polityk¹ gospodarcz¹, jak i z interesami. Idee dzisiaj podró¿uj¹ najczêciej i najszybciej Internetem. Osobicie bez tego urz¹dzenia nie by³bym w stanie nawi¹zaæ tylu roboczych kontaktów, poznaæ tylu m¹drych ludzi, zdobyæ tak wielu informacji, uzyskaæ takiego ogromu danych. Nie by³oby te¿ mo¿liwe opublikowanie wyników prowadzonych prac w tak wielu miejscach wiata w tak krótkim czasie. Opracowania, które powsta³y w okresie po odejciu z rz¹du, to przede wszystkim trzy ksi¹¿ki po angielsku i trzy po polsku. Ponadto ukaza³o siê kilkadziesi¹t opracowañ i artyku³ów naukowych, kilkaset esejów publicystycznych oraz mnóstwo wywiadów, krótkich komentarzy i innych wypowiedzi oraz relacji na ich temat. Opublikowane zosta³y w ponad dwudziestu jêzykach w jeszcze wiêkszej iloci krajów. Bez Internetu, którym odby³em najwiêcej podró¿y dooko³a wiata, nie by³oby to mo¿liwe77. Tak oto sam chyba te¿ sta³em siê czêci¹ new economy, funkcjonuj¹c jako wykwalifikowana si³a robocza w e-nauce z niema³ym zapa³em przez wszystkie te lata. Znakomita czêæ tej ksi¹¿ki równie¿ nie powsta³aby, gdyby nie wirtualne podró¿e tekstów, a te z kolei nie mog³yby byæ napisane, gdyby nie fizyczne podró¿e autora. S¹ bowiem
77 Gdy by³em na Hawajach latem 2000 roku, przysz³o pisaæ kolejne eseje, które znajduj¹ siê teraz w drugiej czêci ksi¹¿ki. Ró¿nica czasu miêdzy Hawajami a Warszaw¹ wynosi 12 godzin, ale pracuj¹c tam kontaktowa³em siê równie¿ z innymi miejscami, w tym z Rosj¹ i Indiami. Najdalej wszak¿e by³o do Nowej Zelandii, gdy¿ w Auckland by³o a¿ o 23 godziny póniej. Gdy jednak po kilku minutach dosta³em odpowied, nie wiedzia³em, z której nadesz³a strony. Czy z powrotem przez te 23 strefy czasowe, czy te¿ mo¿e tylko przez jedn¹, poprzez liniê zmiany daty.
77
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
rzeczy, o których wystarczy przeczytaæ i pomyleæ, ale s¹ te¿ i takie, których nie sposób poj¹æ i wyjaniæ, jeli siê ich na w³asne oczy nie obejrzy i osobicie nie prze¿yje. I to w przestrzeni rzeczywistej, a nie wirtualnej. Druga czêæ tej ksi¹¿ki zawiera eseje pisane w latach 1998-2000 dla Magazynu Finansowego Prawo i Gospodarka78. Od koñca 1999 roku artyku³y te drukuje równie¿ nowojorski Nowy Dziennik, a od wrzenia 2000 roku Kurier Wileñski. Ponadto ukazuj¹ siê w elektronicznym biuletynie Poland Today79. Czêæ jest tak¿e t³umaczona i wykorzystywana w kijowskiej gazecie Dieñ ukazuj¹cej siê w jêzyku ukraiñskim i rosyjskim. Eseje te napisane by³y w sumie w 50 miejscach w 22 krajach wiata. Najczêciej, oczywicie, w Waszyngtonie, ale tak naprawdê to ksi¹¿ka ta powsta³a w nieustaj¹cej podró¿y dooko³a wiata i z powrotem. W sumie z 90 krajów, do których dotychczas uda³o mi siê zawitaæ, w latach 1997-2000 odwiedzi³em a¿ 40, na wszystkich kontynentach. W kilku by³em po raz pierwszy, w wiêkszoci ponownie. Rekordowy z pewnoci¹ pozostanie rok 1999, kiedy to odby³em w sumie 104 loty, w tym kilkanacie z nich podczas kolejnej, trzeciej ju¿ podró¿y dooko³a wiata. Tym razem w 18 dni i odwrotnie ni¿ Mr. Phileas Fogg ze s³ynnej powieci Jules'a Verne'a trac¹c jeden, a to dlatego, ¿e lecia³em na zachód. Choæ po to, by byæ na Wschodzie. W ramach prac studialnych i przygotowañ do wydania raportu Banku wiatowego na temat walki z bied¹80 profesor Ravi Kanbur zaanga¿o-
Ze wzglêdów pozamerytorycznych artyku³ Kolej rzeczy, który by³ napisany po wycofaniu siê Unii Wolnoci z rz¹du nie ukaza³ siê na tych ³amach. Zosta³ wydrukowany 12 czerwca 2000 roku w dzienniku Trybuna. Adres internetowy, pod którym przez ca³y okres wspó³pracy dostêpne by³y eseje pisane dla czytelników Magazynu Finansowego, to: 78
http://www.mf.pg.com.pl 79
Adres elektroniczny biuletynu to: http://
[email protected]
80 To obszerne studium ukaza³o siê we wrzeniu 2000 roku. Zob. World Development Report 2000/2001. Attacking Poverty. Published for the World Bank, Oxford University Press, Washington, DC, 2000. W wersji internetowej raport jest dostêpny pod adresem:
http://www.worldbank.org/poverty/wdrpoverty/report/index.htm
78
Od WIDER- a do TIGER- a
wany przez zarz¹d jako dyrektor i koordynator tego przedsiêwziêcia zorganizowa³ kilka regionalnych konferencji. Omawiano na nich ró¿ne aspekty ubóstwa, spektrum jego uwarunkowañ i konsekwencji, a nade wszystko sposoby przeciwdzia³ania temu zjawisku, wci¹¿ tak we wspó³czesnym wiecie obecnemu i dotkliwemu. Celem tych konsultacji by³o przedyskutowanie na miejscu, w oparciu o prowadzone tam badania i zdobyte dowiadczenia, przyczyn niedostatków materialnych i kulturowego wykluczenia wielu milionów ludzi z uczestnictwa w pe³nym ¿yciu spo³ecznym, a tak¿e dorobku teoretycznego badañ z tego obszaru oraz praktycznych przyk³adów sukcesów i niepowodzeñ w ograniczaniu biedy. W lutym 1999 roku odby³o siê takie sympozjum w Berlinie. Gospodarzem, we wspó³pracy z rz¹dem federalnym, by³a Die Deutsche Stiftung für internationale Entwicklung (DSE) niemiecka pozarz¹dowa fundacja rozwoju miêdzynarodowego. W maju za grono ekspertów goci³ malezyjski Institute for Strategic and International Studies (ISIS) w Kuala Lumpur81. Patrz¹c z amerykañskiego wschodniego wybrze¿a, Malezja le¿y dok³adnie po przeciwnej stronie globu. Dwanacie stref czasowych w jedn¹ albo w drug¹ stronê. Postanowi³em lecieæ na zachód. Wpierw przez Nowy Jork i Vancouver do Hongkongu, który dzielnie broni³ siê przed przetaczaj¹cymi siê jeszcze w Azji Po³udniowo-Wschodniej falami kryzysu finansowego zapocz¹tkowanego w Tajlandii dwa lata wczeniej. Potem dalej do Kuala Lumpur. Wybór Malezji na miejsce konsultacji nie by³ przypadkowy. Nie tylko ze wzglêdu na regionaln¹ rangê goszcz¹cego nas orodka badawczego, ale równie¿ z powodu osi¹gniêæ polityki spo³ecznej prowadzonej w tym kraju, sk¹din¹d czêsto wbrew sugestiom MFW. W okresie minionego dwudziestolecia sukcesy gospodarcze Malezji, tak¿e w sferze prze-
81
Adres strony internetowej instytutu to: http://www.jaring.my/isis
Na tym spotkaniu przedstawione zosta³o studium przygotowane dla Banku wiatowego tak¿e po to, aby mieæ lepsz¹ p³aszczyznê porównawcz¹ procesów reform strukturalnych w Azji Po³udniowo-Wschodniej i w krajach posocjalistycznej transformacji. Zob. http://www.worldbank.org/poverty/wdrpoverty/malaysia/kolodko.pdf
79
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
ciwdzia³ania biedzie, s¹ w podstawowej mierze rezultatem aktywnej polityki pañstwa i jego skutecznego interwencjonizmu w procesy gospodarcze, co zapewni³o utrzymanie wysokiego tempa wzrostu produkcji przez ca³e pokolenie. Dodatkowym uzasadnieniem wyboru tego w³anie miejsca na konferencjê by³a potrzeba bli¿szego zapoznania siê z nastêpstwami niedawnego kryzysu, a o tym najlepiej mówiæ mogli badacze i eksperci z krajów ASEAN-u. Tak¿e w Malezji z inicjatywy naszej placówki dyplomatycznej i handlowej spotka³em siê z grup¹ przedsiêbiorców i inwestorów zainteresowanych wspó³prac¹ z Polsk¹. Ten kraj powinien byæ naszym coraz wa¿niejszym partnerem, chocia¿by ze wzglêdu na komplementarnoæ obu gospodarek. Miejscowe media korzystaj¹c z okazji, ¿e przylecia³em z Waszyngtonu, a nie z Warszawy, bardziej jednak ni¿ o perspektywy dwustronnej wspó³pracy wypytywa³y o stosunek do nieortodoksyjnej polityki miejscowego rz¹du82. Wbrew MFW i pod pr¹d naciskom grup interesów zwi¹zanych z miêdzynarodowymi inwestorami portfelowymi Malezja usztywni³a kurs walutowy ringgita i ograniczy³a swobodne transfery kapita³ów. W tym wypadku na wycofuj¹cy siê, krótkoterminowy kapita³ nak³adano podatki, zastosowano wiêc instrument typu wspomnianego podatku Tobina. Malezja wysz³a na tym zupe³nie dobrze, na pewno lepiej ni¿ s¹siad z pó³nocy Tajlandia czy z po³udnia Indonezja. Z Kuala Lumpur wraca³em niby z powrotem, ale maj¹c nieco czasu lecia³em dalej na zachód, do Indii. Ju¿ od pewnego czasu wraz z ambasadorem Krzysztofem Mroziewiczem szukalimy dogodnego terminu przyjazdu. By³em tam z oficjaln¹ wizyt¹ w styczniu 1997 roku, w pocz¹tkowym okresie jego pobytu. Wtedy to, podczas szczytu gospodarczego w Kalkucie (tzw. Partnership Summit), zrodzi³ siê pomys³ zorganizowania podobnej imprezy lansuj¹cej w Indiach Polskê i jej potencja³ gospodarczy. W Kalkucie g³ównym partnerem by³a Wielka Brytania i dlatego te¿ mia³em okazjê spotkaæ siê wtedy z ówczesnym premierem brytyjskim Johnem Majorem.
Zob. Controls the right decision, New Straits Times (Kuala Lumpur), 13 May 1999. Fragment tego artyku³u przedstawiony jest w czwartej czêci ksi¹¿ki. 82
80
Od WIDER- a do TIGER- a
Gdy zaproponowa³em organizatorom Indyjskiej Konfederacji Przemys³u (CII) aby na kolejnym forum skupiæ siê na perspektywach wspó³pracy Indii z wy³aniaj¹cymi siê rynkami Europy rodkowowschodniej, a Polsk¹ w szczególnoci, chêtnie na to przystali. Zale¿a³o im tylko na obecnoci prezydenta Aleksandra Kwaniewskiego. Szczêliwie do niej dosz³o i rok póniej, w styczniu 1998 roku, odby³ siê kolejny szczyt gospodarczy, tym razem ju¿ z Polsk¹ w roli g³ównej. By³o to w Chennai, sk¹din¹d bardziej znanym jako Madras. Dolecia³em tam z Helsinek na krótko, a CII wyda³ raz jeszcze opracowanie, które przygotowalimy wraz z profesorem Nutim dla WIDER-a83. Tak wiêc w maju 1999 roku by³em w Indiach kolejny raz, wykorzystuj¹c ponowne zaproszenie CII oraz kilku uczelni i instytutów do spotkañ i wyk³adów. Odby³o siê ich wiele, w ró¿nych rodowiskach. Spotkania z przedsiêbiorcami oraz inwestorami w Bombaju i Madrasie, wyk³ady akademickie i dyskusje z politykami i dyplomatami w stolicy, kontakty z mediami. Przy okazji ukaza³ siê artyku³ o konsensusie waszyngtoñskim, który wydawa³ siê trafiaæ w Indiach na szczególnie podatny grunt84. To wielki kraj stopniowo otwieraj¹cy siê na liberalne stosunki z zagranic¹. Od kilku lat proces ten ulega wyranemu przyspieszeniu, jest jednak ca³y czas stopniowy, bardzo wywa¿ony i kontrolowany przez w³adze. St¹d te¿ stopieñ uzale¿nienia Indii od zagranicznego kapita³u jest daleko mniejszy ni¿ innych du¿ych gospodarek krajów rozwijaj¹cych siê, jak na przyk³ad Brazylii czy Indonezji. Z tego powodu Indie, podobnie jak i Chiny, najlepiej poradzi³y sobie z tak dotkliwym dla innych kryzysem finansowym lat 1997-99. Proces szerszego integrowania siê indyjskiej gospodarki z uk³adem wiatowym uwik³any jest w szereg sprzecznoci. To konglomerat kultur
Zob. Grzegorz W. Ko³odko i D. Mario Nuti, The Polish Alternative. Old Myths, Hard Facts and New Strategies in the Successful Transformation of the Polish Economy, Confederation of Indian Industry (CII) [w:] On the Occasion of the Forth Partnership Summit, Chennai, 8-10 January 1998. W tym czasie ukaza³ siê równie¿ inny artyku³ prezentuj¹cy hinduskiemu czytelnikowi przemylenia i obserwacje dotycz¹ce procesów liberalizacji w naszej czêci wiata. Zob. Continuity and Change in the Polish Transformation 1993-2000, Finance India, Vol. XI, No. 4, December 1997, s. 977-992. 84 Zob. An unsound consensus, op.cit. 83
81
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
i chyba najbardziej skomplikowany kraj na ziemi. Tematów zatem do dyskusji akademickich i technokratycznych, naukowych i politycznych, ekonomicznych i finansowych nie brakowa³o. W wielu z nich uczestniczy³ ambasador Mroziewicz. Tym chêtniej, ¿e czêsto pytano o polskie dowiadczenia na polu liberalizacji i integracji. Interlokutorów interesowa³y zw³aszcza sposoby liberalizacji handlu i przep³ywów kapita³owych oraz kursu walutowego, a w tych ramach sekwencja dzia³añ. Czêsto stawa³y ponadto kwestie relacji naszej gospodarki ze wiatem zewnêtrznym. Fakt, ¿e przybywa³em z Waszyngtonu, gdzie g³osi³em pogl¹dy id¹ce czêsto pod pr¹d dominuj¹cego nurtu, podobnie jak w Malezji sk³ania³ do pytañ o istotê globalizacji i kierunki jej ewolucji. Media najbardziej zainteresowane by³y radami co do po¿¹danego tempa liberalizacji i otwarcia na penetracjê ze strony kapita³u zagranicznego, a tak¿e zaleceñ co do polityki kursowej wobec rupii. Nie ulega w¹tpliwoci, ¿e trzeba iæ w kierunku rozluniania pañstwowej kontroli i dalszej deregulacji oraz liberalizacji, ale sugerowa³em, by czyniæ to ostro¿nie85. Indie to zbyt du¿y kraj na dokonywanie eksperymentów, na które inni mog¹ choæ nie musz¹ sobie pozwalaæ. By³ tak¿e czas na spotkania z ludmi, jak¿e daleko bêd¹cymi od tych spraw, a zarazem od ich biegu jak¿e bardzo uzale¿nionymi. Czy to w herbacianych gajach Assamu, czy w slumsach Bombaju, czy to na ulicach starego Delhi, czy w nowych dzielnicach Chennai widaæ globalizacjê (a raczej jej skutki) go³ym okiem. Jeli tylko wie siê, gdzie spojrzeæ i jak patrzeæ. Potencja³ Indii jest znaczny, ale ogromu problemów gospodarczych i spo³ecznych, jakie ma ten ludny kraj, pozazdrociæ te¿ nie sposób. Jest to zarazem kraj piêkny i fascynuj¹cy. By³em wiêc bardzo zadowolony, ¿e starczy³o tym razem czasu na to, aby odwiedziæ tak¿e historyczny Jaipur, gdzie towarzyszy³a mi redaktor Alicja Albrecht. O ile w Afryce s³onia tylko z bliska widzia³em, to teraz mog³em na nim nawet pojedziæ. Zastanawiaj¹ce jest to, ¿e Indie da³y wiatu wielu znakomitych ekonomistów, ale ci z kolei jakby wci¹¿ jeszcze niedostatecznie wiele potrafili
Zob. M. Ramesh, Liberalise faster, but carefully: Prof. Kolodko, The Hindu Business Line (Chennai), 15 June 1999. Fragmenty artyku³u zacytowane s¹ w czwartej czêci ksi¹¿ki. 85
82
Od WIDER- a do TIGER- a
uczyniæ dla w³asnego kraju. Chocia¿ to mo¿e nie tak. Przypadek Indii bardziej dowodzi tego, ¿e od ekonomistów wcale tak wiele nie zale¿y, jak siê niektórym wydaje. I Amartya Sen, i Ravi Kanbur wywodz¹ siê z Indii, a ich pogl¹dy i m¹dre rady s¹ dobrze znane. Rozwój jednak zale¿y te¿ od dobrej polityki i zasobów, zw³aszcza finansowych. I tego w³anie, a nie dobrych ekonomistów, nie starcza. Z Indii polecia³em na Sri Lankê. Ta piêkna wyspa rozdarta jest ci¹gn¹cym siê ju¿ lata konfliktem etnicznym. Jaffna, jej pó³nocno-wschodni rejon, jest poza zasiêgiem turystów ze wzglêdu na tocz¹ce siê tam dzia³ania wojenne. Nie maj¹c takiej ochrony, jak¹ otoczy³y mnie stanowe w³adze w Assamie, kiedy to nie mog³em zrobiæ kroku bez uzbrojonej eskorty, w starej stolicy Kandy, przed wejciem do pa³acu nie tylko musia³em zdj¹æ buty, ale nawet poddaæ siê rewizji. W przeddzieñ, w wyniku kolejnego ataku terrorystycznego tamilskich tygrysów, znowu zginêli ludzie. Ostatnie wybory, które odby³y siê w padzierniku 2000 roku (dok³adnie dwa dni po wyborach prezydenckich w Polsce), bynajmniej tego konfliktu nie za¿egna³y. W takim kontekcie trudno budowaæ dobr¹ przysz³oæ, ale gospodarka lankijska mimo to radzi sobie wzglêdnie dobrze, na co w du¿ym stopniu wp³ywa relatywnie wysoki poziom kapita³u ludzkiego. A troskê o owiatê widaæ bez ma³a na ka¿dym kroku. W Colombo mog³em spotkaæ siê osobicie z autorem jednego z listów, który popar³ moje tezy zaprezentowane prawie rok wczeniej w wywiadzie dla Transition. Wendell W. Solomons okaza³ siê kolejnym cz³owiekiem z krwi i koci, a nie tylko adresem e-mailowym. Okazuje siê, ¿e i tam w krêgach naukowych oraz w rodowisku analityków i ekspertów instytucji paraj¹cych siê porednictwem finansowym istnieje zainteresowanie rozwojem wy³aniaj¹cych siê rynków Europy rodkowowschodniej. Jednak¿e mój rozmówca sam okaza³ siê raczej nader powci¹gliwym zwolennikiem coraz dalej posuwaj¹cej siê globalizacji. Jest ona jednak¿e tak nieub³agana, ¿e agresywnie obejmuje równie¿ Sri Lankê, czemu nawet trwaj¹cy konflikt pomiêdzy Tamil Eelam i si³ami rz¹dowymi nie przeszkadza. Stamt¹d za niedaleko ju¿ by³o na Malediwy pañstwo, które ma raptem kilkaset kilometrów kwadratowych. Albo a¿ milion, jeli liczyæ razem z wodami terytorialnymi otaczaj¹cymi mnóstwo ma³ych wysepek. Nie mamy z nim jeszcze kontaktów dyplomatycznych, ale gdy ambasador 83
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
Mroziewicz notyfikowa³ miejscowy MSZ o mojej wizycie, zaprosi³ mnie do dawnego pa³acu su³tana prezydent Maumoon Abdul Gayoom86. Rz¹dzi on tym jak¿e spokojnym, zw³aszcza po ha³aliwych Indiach i sk³óconej Sri Lance, muzu³mañskim krajem prawie absolutnie, ale na pewno w sposób m¹dry. I na pewno jest jeszcze ciszej ni¿ w Helsinkach. Gdy powiedzia³em, ¿e ani stolica Male, miasteczko licz¹ce kilkadziesi¹t tysiêcy mieszkañców na dwu kilometrach kwadratowych otoczonych morzem, ani te¿ Kurumba, wysepka resort, tak maleñka, ¿e op³ywa³em j¹ w ko³o wiele razy, to nie s¹ prawdziwe Malediwy, tylko enklawy, to tego samego dnia by³em na pok³adzie samolotu Air Maledives. Wraz z ministrem owiaty polecielimy na po³udniowy kraniec archipelagu na wyspê Gan, kilkanacie kilometrów na po³udnie od równika. Pónym wieczorem celebrowano tam oddanie prawie szko³y redniej. Traf chcia³, ¿e by³a zbudowana przy wsparciu finansowym Banku wiatowego, wiêc tym bardziej mia³em dobre wejcie. Szko³a by³a prawie rednia, gdy¿ jedyne pe³ne liceum znajduje siê w stolicy. Kraj jest tak ma³y i tak oryginalny, ¿e na ka¿dej z zaludnionych oko³o dwustu (z oko³o tysi¹ca dwustu) wysepek jest jaka szko³a, choæby pod strzech¹ z lici palmy, choæby trzy elementarne klasy, ale jest. Analfabetyzmu wiêc nie ma. A tam gdzie jest elektrycznoæ, bo przecie¿ problem to wielki, skoro tyle tych wysp i tak rozrzuconych, bywa ju¿ i Internet. Wiêc i stamt¹d mo¿na by³o s³aæ teksty. Na wyspie Gan pokazano mi zak³ady tekstylne joint-venture z udzia³em kapita³u z USA i Sri Lanki, które produkowa³y wy³¹cznie na eksport. Malediwy nie s¹ objête systemem kwot ani te¿ innymi regulacjami WTO, które mog³yby ograniczaæ ekspansywnoæ ich bran¿y odzie¿owej, dlatego te¿ wydaj¹ siê korzystnym miejscem do lokalizacji tego typu zak³adów. Jakie¿ by³o zdziwienie, gdy okaza³o siê, ¿e spodnie, które mia³em na sobie, a które kupione by³y w butiku Structure w Bethesdzie uszyte zosta³y akurat tam, na rodku Oceanu Indyjskiego! Poniewa¿ w miêdzyczasie nieco jeszcze zeszczupla³em, dosta³em w prezencie nastêpn¹ parê, o numer mniejsz¹.
Po naszym spotkaniu i ciekawej rozmowie ukaza³ siê w miejscowej prasie krótki artyku³. Jego t³umaczenie zamieszczone jest w czwartej czêci ksi¹¿ki. 86
84
Od WIDER- a do TIGER- a
Nie by³bym ekonomist¹, gdybym darowanemu koniowi nie zajrza³ w zêby. O ile producent na Malediwach otrzymuje za tak¹ parê spodni 14 dolarów, to nabywca w detalu p³aci 42. Zwa¿ywszy jeszcze na to, ¿e z tych 14 jedynie cztery id¹ na wynagrodzenie pracuj¹cej w prawie koszarowym trybie si³y roboczej, ³atwiej zrozumieæ, sk¹d bior¹ siê protesty przeciwko globalizacji. Z drugiej wszak¿e strony, ponad dziewiêædziesi¹t procent zatrudnionych to pracownice kontraktowe ze Sri Lanki, które s¹ zadowolone, gdy po dwu latach wracaj¹ z oko³o trzema tysi¹cami zaoszczêdzonych dolarów. To ich kapita³, za który uruchamiaj¹ na swojej du¿ej wyspie ma³y interes87. W przeddzieñ opuszczenia archipelagu w tej jedynej w ca³ym kraju pe³nej, ³¹cznie z uznawan¹ miêdzynarodowo klas¹ maturaln¹, szkole redniej mia³em mieæ wyk³ad na temat globalizacji. Chocia¿ sto³eczna gazeta ju¿ to zaanonsowa³a, to do wyk³adu nie dosz³o. Gdy szykowa³em siê do opuszczenia Kurumby, by szybk¹ ³odzi¹ przep³yn¹æ do Male, zosta³em powiadomiony, ¿e wyk³ad jest odwo³any. Og³oszono bowiem w³anie ¿a³obê w zwi¹zku ze mierci¹ matki ma³¿onki prezydenta. O odwo³aniu wyk³adu poinformowano tak¿e za porednictwem centralnej, pañstwowej telewizji. Innej zreszt¹ tam ma, tak ma³y jest ten rozwlek³y i przepiêkny kraj. Kiedy jeszcze na ten wyk³ad wrócê. Ostatnim etapem tej podró¿y by³y Zjednoczone Emiraty Arabskie. Choæ problemów rozwojowych i tam nie brakuje, a wiosn¹ 1999 roku ceny ropy nie by³y tak korzystne dla producentów jak rok póniej, to po wizycie w Indiach mo¿na mieæ wra¿enie, ¿e w Emiratach panuje bez ma³a sielanka. Nawet polskie m³ode artystki graj¹ na fortepianach i skrzypcach
Na temat przes³anek ekspansji ma³ych i rednich przedsiêbiorstw w warunkach liberalizacji i systemowego otwarcia gospodarki przygotowa³em w 1999 roku opracowanie w ramach projektu realizowanego w WIDER. Uka¿e siê ono w pracy zbiorowej pod redakcj¹ Bruno Dallago i Roberta McIntyre'a, a jako artyku³ ju¿ zosta³o opublikowane. Zob. Transition to a Market and Entrepreneurship. The Systemic Factors and Policy Options, Communist and Post-Communist Studies, Vol. 33, No. 2, June 2000, s. 271-293. Opracowanie to jest tak¿e jednym z rozdzia³ów w ksi¹¿ce pod redakcj¹ Barbary Wejnert, op.cit. W Internecie mo¿na je znaleæ pod adresem: 87
http://papers.ssrn.com/paper.taf?ABSTRACT_ID=183497
85
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
podczas soirées w najprzedniejszych hotelach. Nic dziwnego, ¿e ludziom poprawi³ siê tam humor, skoro szejk Zayed bin Sultan Al Nahyan88 sp³aci³ d³ugi swoich podw³adnych. Zad³u¿yli siê oni ponad miarê, zaci¹gaj¹c kredyty konsumpcyjne g³ównie na zakup luksusowych samochodów. Dobry szejk wydoby³ przeto d³u¿ników z tarapatów, zaznaczaj¹c rzecz jasna (z pewnoci¹ za rad¹ swego ministra finansów), ¿e to ju¿ absolutnie ostatni raz. Ciekawe, ¿e nikt nie spyta³, sk¹d wzi¹³ na to pieni¹dze? W Abu Dhabi spotka³em siê z naszym ambasadorem, w Dubaiu dyskutowalimy kwestie wspó³pracy gospodarczej z polskim przedstawicielem handlowym, w Sharjah czasu ju¿ niewiele zosta³o. Trzeba by³o lecieæ dalej. Lot z Dubaiu do Nowego Jorku trwa bez przerwy ponad 14 godzin. A potem jeszcze kawa³ek i po 18 dniach zakoñczy³a siê ta podró¿ dooko³a wiata. By³em z powrotem w Waszyngtonie. Nie na d³ugo jednak. Wkrótce ponownie dotar³em do Helsinek, gdzie WIDER zorganizowa³ robocz¹ sesjê na temat drobnej przedsiêbiorczoci, trzeba by³o wiêc przedstawiæ swój raport. Potem wyk³ady w Wiedniu i do Dubrownika. Odbywaj¹ siê tam co roku na powitanie lata znakomite konferencje naukowe przyci¹gaj¹ce szerokie grono ekonomistów. Powiêcone s¹ w zasadzie transformacji, a ¿e gospodarzem jest bank centralny Chorwacji, a wspó³organizatorem MFW, to dyskutowane s¹ przede wszystkim problemy finansowe. Rok 1999 by³ jednak szczególny, gdy¿ by³a to okazja do podsumowania minionych dziesiêciu lat posocjalistycznych przeobra¿eñ. I w tym doborowym gronie przedstawi³em opracowanie przygotowane dla Banku wiatowego z tymi dziesiêcioma laty w tytule. W konferencjach w Dubrowniku zawsze uczestniczy profesor Robert A. Mundell. By³ i tamtego lata, a jesieni¹ 1999 roku otrzyma³ Nagrodê Nobla w dziedzinie ekonomii89. W konferencji uczestniczyli tak¿e profesorowie: Vito
Szejk Zayed bin Sultan Al Nahyan jako prezydent pañstwa rz¹dzi ZEA federacj¹ siedmiu emiratów od 1971 roku, natomiast emirem Abu Dhabi jest jeszcze d³u¿ej, bo ju¿ od 1966 roku. 89 Uzasadniaj¹c sw¹ decyzjê o przyznaniu Nagrody Nobla Robertowi A. Mundellowi, komitet stwierdzi³, ¿e otrzymuje on to wyró¿nienie za jego analizê polityki monetarnej i fiskalnej w warunkach ró¿nych systemów kursów walutowych oraz za analizê optymalnych obszarów walutowych. 88
86
Od WIDER- a do TIGER- a
Tanzi, Anders Aslund, Mario Nuti, Jacob Frenkel. Byli tam te¿ miêdzy innymi: poprzedni szef EBOiR Jaques de Larosière, wiceszef B Johannes Linn, Jegor Gajdar, Daniel Daianu90. Ma³y jest ten wiat. Nawet gdyby nie jedziæ nieustannie w ró¿ne jego miejsca, to i tak te miejsca zjad¹ siê w jedno. Idee ludzi przyci¹gaj¹. I wtedy, gdy ich dziel¹ i wtedy, gdy ich ³¹cz¹. Wkrótce zamknê³o siê te¿ moje czwarte okr¹¿enie wiata. W styczniu 1996 roku, na zaproszenie ówczesnego ministra spraw zagranicznych Australii Garetha Evansa91, polecia³em (acz przy dosyæ powci¹gliwym poparciu premiera Józefa Oleksego) do Australii. Podró¿owa³em na wschód, przez Singapur do Sydney. Teraz za, latem 1999 roku, nadarzy³a siê okazja, aby polecieæ na antypody na d³u¿ej, ³¹cz¹c przy okazji przyjemne z po¿ytecznym. Lec¹c zatem na zachód z Waszyngtonu przez Los Angeles zwieñczy³em jeszcze jedn¹ podró¿ dooko³a wiata. By³em z powrotem w Sydney. Pretekstem do wyjazdu by³a konferencja naukowa w Kanberze zorganizowana przez nowojorsk¹ organizacjê pozarz¹dow¹ Reinventing Bretton Woods Institutions (RBWI) oraz Australian National University (ANU)92, gdzie przy okazji z inicjatywy naszej ambasady wyg³osi³em wyk³ad na
90 Dwa tomy zawieraj¹ce referaty z tej konferencji ukazuj¹ siê drukiem. Pierwszy zawiera opracowania problemowe i rozwa¿ania systemowe, drugi natomiast analizy przypadków poszczególnych krajów. O polskich reformach pisze Marek D¹browski. Mój referat wraz z opracowaniami J. de Larosièrea oraz J. Linna zawiera ogólna, wprowadzaj¹ca czêæ tomu pierwszego. Zob. Post-Communist Transition and Post-Washington Consensus. The Lessons for Policy Reforms [w:] Mario Blejer i Marko Skreb (red.), Transiton. The First Decade, MIT Press, Cambridge, Mass. 2001. Materia³y z kolejnej konferencji Dubrownik 2000 uka¿¹ siê w pracy zbiorowej pod t¹ sam¹ redakcj¹ naukow¹ rok póniej. Znajduje siê tam tak¿e mój rozdzia³ oparty o opracowanie dla MFW, analizuj¹ce perspektywy wzrostu gospodarczego krajów posocjalistycznych do 2050 roku. 91 Poznalimy siê dwa lata wczeniej na wiatowym Forum Gospodarczym w Davos, a potem spotkalimy siê jeszcze na podobnej imprezie w Singapurze w 1995 roku. Od stycznia 2000 roku jest on prezesem pozarz¹dowej organizacji International Crisis Group (ICG) z siedzib¹ w Brukseli. 92 Referaty z tej konferencji, w tym te¿ moje opracowanie na temat konsensusu postwaszyngtoñskiego, opublikowane zosta³y jako praca zbiorowa. Zob. Transition to a Market Economy and Sustained Growth. Implications for the Post-Washington Consensus [w:] Marc Uzan, Dipak Dasgupta i Dominic Wilson (red.), International Capital Mobility and Domestic Stability, Routledge, Canberra 2000.
87
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
temat osi¹gniêæ Polski i przemian systemowych w naszej czêci wiata. Zbieg trzech okolicznoci, a mianowicie czas spotkania, jego miejsce oraz charakter organizatorów, przes¹dzi³, ¿e tym razem dyskusja toczy³a siê wokó³ zagadnieñ przep³ywu kapita³u, potrzeby jego regulacji oraz implikacji nieprzewidywalnych wahañ na rynkach finansowych dla miêdzynarodowego ³adu instytucjonalnego. Wielu australijskich uczonych anga¿uje siê w ten w¹tek badawczy z perspektywy regionalnej, jako ¿e Australia, choæ cz³onek OECD, utrzymuje przede wszystkim cis³e zwi¹zki gospodarcze z regionem Azji Po³udniowej i Wschodniej. Trzy i pó³ roku wczeniej Gareth Evans przekonywa³ mnie, ¿e jego kraj w sensie ekonomicznym nale¿y do Azji, ale po rozlaniu siê fal kryzysu finansowego lat 1997-99 Australia jakby znowu bardziej wola³a siê amerykanizowaæ. Pobyt na antypodach by³ d³u¿szy, przeto nie brakowa³o czasu, aby obejrzeæ wiêcej ni¿ tylko sale wyk³adowe czy centra konferencyjne, co najwy¿ej wpadaj¹c jeszcze przy okazji do muzeum albo na koncert. Starcza³o te¿ czasu, aby z t¹ sam¹ szybkoci¹ (choæ nie id¹c, ale biegn¹c co tchu) co Robert Korzeniowski, póniejszy dwukrotny mistrz olimpijski, przemierzaæ olimpijskie cie¿ki. Bieganie w sercu Australii pod wiêt¹ ska³¹ Aborygenów Uluru93, jak i w sercu Sydney pod najpiêkniejszym budynkiem wiata, jakim jest tamtejsza opera, to zaiste wymarzony czas. Ale opera w Sydney nie s³u¿y tylko do biegania wokó³, jak uwa¿a wielu telewizyjnych kibiców, czy te¿ robienia sobie zdjêæ na tle, jak s¹dzi wiêkszoæ turystów. Opera s³u¿y przede wszystkim do chodzenia na opery. Tak wiêc ju¿ za pierwszym pobytem w Sydney poszlimy tam z ¿on¹. Na Toskê Pucciniego. Aczkolwiek nie by³ to a¿ tak znakomity spektakl jak tamten w Kijowie, to bilety kosztowa³y po sto dolarów. Tutaj bowiem tworzenie gospodarki rynkowej ju¿ dawno siê skoñczy³o. Jak u nas siê skoñczy, to bilety na Toskê te¿ bêd¹ po sto dolarów. W Kijowie tak¿e. Podró¿ po Australii przerwana by³a tygodniow¹ wypraw¹ do pobliskiej Indonezji. Przez wyspê dziesiêciu tysiêcy wi¹tyñ i pla¿e Bali dojechalimy wpierw do Yogyakarty, a nastêpnie do D¿akarty. W pobli¿u Yogy-
Ten przepiêkny twór natury znany jest tak¿e jako Ayers Rock, choæ ostatnimi laty coraz czêciej wraca siê do jego oryginalnej aborygeñskiej nazwy. 93
88
Od WIDER- a do TIGER- a
akarty nie tylko znajduje siê s³ynna piramida Borobudur, ale samo miasto jest prê¿nym orodkiem uniwersyteckim. Przedstawi³em wiêc dwa wyk³ady: na najstarszej uczelni indonezyjskiej uniwersytecie Gadjah Mada oraz w instytucie zajmuj¹cym siê demografi¹ i polityk¹ ludnociow¹. Spotkania te by³y poniek¹d ci¹giem dalszym niedawnych dyskusji w s¹siedniej Malezji, tyle ¿e tym razem, choæ w rodku lata, by³y to imprezy akademickie. Podobnie w D¿akarcie, gdzie goci³ nas ambasador Ksawery Bur94 ski . Tam mia³y równie¿ miejsce spotkania polityczne z ministrami indonezyjskiego rz¹du. Indonezja znajduje siê w szczególnie trudnej fazie swej najnowszej historii i bêdzie w nadchodz¹cej przysz³oci dostarcza³a nam ró¿nych, nie tylko dobrych wiadomoci. W tym zlepku kultur i religii nade wszystko skomplikowana jest sytuacja ekonomiczna i uporz¹dkowanie tego frontu oraz powrót na cie¿kê szybkiego wzrostu, któr¹ ten kraj kroczy³ przez okres ca³ej generacji, nie bêd¹ ³atwe. Sk¹din¹d to bardzo interesuj¹ce, ¿e wkrótce potem jak Bank wiatowy w swoim dorocznym raporcie og³osi³ nader optymistyczne prognozy wzrostu gospodarczego dla tak zwanej wielkiej pi¹tki95, a¿ w trzech z tych krajów nast¹pi³y bardzo powa¿ne zaburzenia gospodarcze. Tak sta³o siê wpierw w Indonezji, nastêpnie w Rosji, a nieco póniej tak¿e w Brazylii, choæ na mniejsz¹ ju¿ skalê. Tylko Indie i Chiny wysz³y obronn¹ rêk¹, a jest to tym bardziej ciekawe, ¿e to one w³anie w najmniejszym stopniu opiera³y siê na radach i wp³ywach zewnêtrznych. W tym wypadku realizowana by³a polityka dosyæ odleg³a od ortodoksji starego konsensusu waszyngtoñskiego. I da³o to nie najgorsze rezultaty. Tak ju¿ jest, ¿e chocia¿ na wyk³adach i seminariach mówi siê o kwestiach zwi¹zanych z potrzeb¹ tworzenia nowej globalnej architektury finansowej oraz koniecznoci zredefiniowania roli pañstwa we wspó³czesnej go-
Obecnie jest ambasadorem RP w Chinach, a jego poprzednik ambasador Zdzis³aw Góralczyk jest doradc¹ prezydenta. Obaj s¹ znakomitymi fachowcami i znawcami regionu, a ambasador Burski dodatkowo tak¿e koneserem i ekspertem w sprawach chiñskiej kuchni. Wymienilimy siê wiêc ksi¹¿kami. Da³em ambasadorowi swoje recepty zawarte w Od szoku do terapii, w zamian natomiast otrzyma³em jego ksi¹¿kê kulinarn¹. Dla wegetarianina jak znalaz³. 95 Zob. World Development Report 1997. The State in a Changing World, op.cit. 94
89
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
spodarce, to i tak pytania dziennikarzy koncentruj¹ siê na aktualnych sprawach politycznych, a ka¿dy kraj ma ich mnóstwo. W D¿akarcie najgorêtsz¹ spraw¹ by³a wtedy kwestia przysz³oci Wschodniego Timoru, który dzisiaj jest co prawda ju¿ niepodleg³ym pañstwem, ale zarazem regionem zdewastowanym i nadal wyj¹tkowo politycznie niestabilnym. Przy wszystkich ró¿nicach mog¹ nasuwaæ siê pewne skojarzenia z sytuacj¹ Kosowa na naszym kontynencie. Trudno liczyæ, aby w daj¹cej siê przewidzieæ przysz³oci mo¿na by³o kreliæ dobre perspektywy przed tym ma³ym pañstwem, które niezwykle trudno staæ bêdzie na samodzielny byt i rozwój96. Z Indonezji wrócilimy do Australii, a stamt¹d polecielimy do Nowej Zelandii. Kilkudniowy pobyt pozwoli³ nie tylko zobaczyæ s³ynnego ptaka kiwi i basen jachtowy zbli¿aj¹cych siê regat Americas Cup, ale tak¿e da³ szanse na spotkania w naszych polskich sprawach. W Auckland, najwiêkszym miecie kraju le¿¹cym na Wyspie Pó³nocnej, nie ma oficjalnej polskiej placówki (znajduje siê ona w stolicy Wellington na po³udniu wyspy), ale za to jest polski program radiowy oraz konsulat honorowy. Udzieli³em redaktorowi Bogdanowi Nowakowi, który g³ównie zajmuje siê promowaniem wymiany turystycznej miêdzy Polsk¹ a Now¹ Zelandi¹, wywiadu dla naszego radia. Szczególnie fascynuj¹ce by³o spotkanie z niedawno mianowanym konsulem honorowym. Cz³owiek i jego ¿ycie jest jak powieæ. Jan RojWojciechowski97 dotar³ na Now¹ Zelandiê jako dwunastoletni ch³opiec, wojenny sierota. Potem brn¹³ samodzielnie przez ¿ycie na tym krañcu wiata, osi¹gaj¹c z czasem znacz¹ce sukcesy w nowozelandzkim narodowym przemyle, czyli produkcji i handlu we³n¹. Jest wiêc cz³owiekiem statecznym, a nad wejciem do jego willi, sk¹d widaæ piêkn¹ zatokê Hauraki, dumnie widnieje orze³ w koronie god³o Polski. Gdy konsul wozi³ nas swoim be¿owym rolls-royceem po okolicy, za kierownic¹ siedzia³ milcz¹cy kierowca. Dopiero pod sam koniec wycieczki okaza³o siê, ¿e to
96 Taki punkt widzenia przedstawi³em odpowiadaj¹c na pytania mediów, co by³o zrelacjonowane miêdzy innymi na ³amach dziennika Suara Pembaruan. Fragmenty tego artyku³u przedstawione s¹ w czwartej czêci ksi¹¿ki. 97 Obecnie John Roy-Wojciechowski.
90
Od WIDER- a do TIGER- a
najm³odszy syn konsula, któremu akurat ostatnio nie najlepiej wiod³o siê na studiach. Musia³ wiêc pracowaæ u ojca, je¿d¿¹c t¹ limuzyn¹. Wniosek z tego taki, ¿e warto siê uczyæ (zw³aszcza ekonomii i finansów), bo jak nie, to po zwieñczeniu transformacji jeszcze za karê bêdziemy musieli jedziæ takimi rolls-royceami. Ostatnim etapem tej podró¿y dooko³a Pacyfiku by³ tygodniowy pobyt na Fid¿i. Niby mia³ to byæ ju¿ tylko urlop, ale przecie¿ i tam jest uniwersytet... I to w dodatku niezwykle ciekawy. University of South Pacific (USP) jest wspólnym przedsiêwziêciem dwunastu wyspiarskich pañstewek po³udniowego Pacyfiku98. Nastêpna uczelnia na pó³noc to University of Hawaii w Honolulu, a na po³udnie Auckland. Tak wiêc m³odzie¿ od Vanuatu po Kiribati, od Tonga po Wyspy Marshalla, od Guadalcanal po Wyspê Bo¿ego Narodzenia przyje¿d¿a (to znaczy przylatuje) studiowaæ do Suva, stolicy Fid¿i. Pracuje tam sporo kontraktowych profesorów, g³ównie z krajów anglosaskich, ale gocia z Polski, przynajmniej na wydziale ekonomii i nauk politycznych, mieli po raz pierwszy. Fakt, odleg³y region, odleg³a problematyka, ale zainteresowanie kwestiami transformacji, a zw³aszcza globalizacji widzianej z naszej perspektywy tak¿e tam trzeba krzewiæ. Niestety, podczas ostatniego roku sytuacja na Fid¿i ponownie siê skomplikowa³a. Wci¹¿ nierozwi¹zane problemy nierównoci spo³ecznych i sprzecznoci interesów ekonomicznych, które zosta³y odziedziczone z czasów brytyjskiego kolonializmu, prowokuj¹ konflikty miêdzy dwiema podstawowymi grupami narodowociowymi, czyli rodzimymi mieszkañcami wysp oraz Hindusami. Próba zamachu stanu i walki toczone w jej nastêpstwie latem 2000 roku nie tylko sk³óci³y wiele grup spo³ecznych, ale równie¿ podciê³y prosperuj¹cy poprzednio przemys³ turystyczny. Teraz znowu wiele trzeba uczyniæ na p³aszczynie politycznej, aby móc dobrze rozwijaæ siê w sferze ekonomicznej. Z Fid¿i lot z powrotem do USA. W Los Angeles po 12 godzinach w powietrzu wyl¹dowalimy wczeniej ni¿ wystartowalimy z Nadi.
Te pañstwa to: Fid¿i, Kiribati, Nauru, Niue, Samoa, Tokelau, Tonga, Tuvalu, Vanuatu, Wyspy Cooka, Wyspy Marshalla i Wyspy Salomona. 98
91
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
A to dlatego, ¿e z chwil¹ przekraczania linii zmiany daty odzyskalimy uprzednio stracon¹ dobê. W tym momencie znowu zastanawia³em siê, czy te¿ t¹ sam¹ drog¹ lecia³ tamten e-mail z Hawajów do Nowej Zelandii, czy te¿ polecia³ on sobie w drug¹ stronê i z powrotem?
7. Tygrys a sprawa polska Do Polski przyje¿d¿a³em wiele razy, przy czym najczêciej na bardzo krótko, bo tylko na to pozwala³ terminarz. Dwie wizyty by³y jednak d³u¿sze. Wykorzysta³em te okazje na podró¿e po kraju, które okrelalimy jako Tour de Pologne. Charakteryzowa³ je bardzo intensywny program podczas dziesiêciu dni odbywa³o siê oko³o trzydziestu wyk³adów akademickich i spotkañ rodowiskowych. Pretekstem do obu podró¿y by³o polskie wydanie ksi¹¿ki Od szoku do terapii. Ekonomia i polityka transformacji. Pierwsza odby³a siê wiosn¹ 1999 roku, tu¿ po zakoñczeniu pracy w Miêdzynarodowym Funduszu Walutowym, druga za mia³a miejsce rok póniej, tak¿e po zwieñczeniu kolejnej serii badañ w tej organizacji. W kwietniu 1999 roku wyg³osi³em wyk³ady na kilkunastu uczelniach od SGH w Warszawie poprzez Katolicki Uniwersytet Lubelski i Akademiê Ekonomiczn¹ w Krakowie po Uniwersytet £ódzki. By³em wówczas tak¿e w Katowicach, Poznaniu, Pu³tusku, Sopocie, Tarnowie i Wroc³awiu. Rok póniej, w trakcie drugiego Tour de Pologne, z chêci¹ odwiedzi³em ponownie wiêkszoæ tych orodków i uczelni, zawitawszy przy okazji zarówno do Bydgoszczy, Gdañska, Rzeszowa, Szczecina, Torunia, Tych, jak i do Tyczyna na Podkarpaciu oraz rodzinnego Tczewa. By³a to niezwykle cenna i pouczaj¹ca sposobnoæ konfrontacji pogl¹dów i wymiany punktów widzenia na tematy zwi¹zane z przebiegiem transformacji od szczebla lokalnego do globalnego. W¹tek globalizacja a sprawa polska pojawia³ siê wszêdzie, gdy¿ coraz wyraniejsze staje siê przekonanie, ¿e w wyniku transformacji stalimy siê otwart¹ gospodark¹, a tym samym równie¿ coraz bardziej uwik³an¹ w to, co siê na wiecie dzieje. Spotkania przyci¹ga³y wielu zainteresowanych i o ile zrozumia³e mog³o byæ pojawianie siê t³umów w aulach uniwersyteckich, to zaskakiwa³o liczne grono obecne na wyk³adach rodowiskowych i w ma³ych orod92
Od WIDER- a do TIGER- a
kach. W Tarnowie pomimo ¿e wyk³ad odby³ siê w niedzielê i na dodatek w czasie sumy w pobliskim kociele, jak to k¹liwie kto zauwa¿y³ trzeba by³o staæ na schodach i nads³uchiwaæ z korytarza. Najwa¿niejsza obserwacja, któr¹ wynios³em z tych spotkañ, to wysoki poziom i du¿a wiedza naszych studentów. Przy doæ istotnym zró¿nicowaniu miêdzy poszczególnymi uczelniami i orodkami nie odstaj¹ oni poziomem od s³uchaczy, z którymi przez te lata styka³em siê na renomowanych zagranicznych uniwersytetach. To dobrze rokuje na przysz³oæ, gdy¿ w coraz wiêkszym stopniu rozwój zale¿eæ bêdzie od wysokich kwalifikacji i jakoci kapita³u ludzkiego. Nie mnie oceniaæ dyscypliny odleg³e od nauk, które uprawiam, ale takie wra¿enie, jeli wrêcz nie przekonanie, wynosi³em nie tylko z akademii ekonomicznych i stosownych fakultetów uniwersyteckich, ale równie¿ z uczelni humanistycznych, politechnicznych i rolniczych. Kszta³c¹ce okaza³y siê spotkania rodowiskowe z ekonomistami, przedsiêbiorcami, dzia³aczami samorz¹dów lokalnych i gospodarczych, jak równie¿ z regionalnymi mediami. Tak jak i wczeniej, podczas aktywnego zaanga¿owania w politykê, tak i tym razem mog³em utwierdziæ siê w przekonaniu, ¿e na tych rodowiskach i szczeblach aktywnoci mo¿na próbowaæ oprzeæ dobr¹ strategiê rozwoju ca³ej gospodarki oraz pañstwa i spo³eczeñstwa. To, ¿e narzekañ nie brakuje a to na zagro¿enia rodzimej przedsiêbiorczoci ze strony du¿o silniejszego kapita³u zagranicznego, a to lokalnej samorz¹dnoci ze strony le skoordynowanej polityki na szczeblu rz¹dowym, a to wszystkiego bez ma³a ze strony nieposkromionej hydry biurokratycznej nie dziwi. Cieszy za to, ¿e na utyskiwaniach siê nie koñczy i na oddolnej aktywnoci mo¿na dzi budowaæ nie mniej ni¿ na odgórnej inspiracji. Konieczne jest jednak i jedno, i drugie. Podczas pierwszego Tour de Pologne jeden z wyk³adów wyg³osi³em w warszawskiej Wy¿szej Szkole Przedsiêbiorczoci i Zarz¹dzania im. Leona Komiñskiego99. Przy okazji rektor WSPiZ, profesor Andrzej
O uczelni, jej organizacji i programie nauczania oraz prowadzonych badaniach i publikacjach informuje strona internetowa pod adresem: 99
http://www.wspiz.edu.pl
93
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
K. Komiñski100 zaproponowa³ nawi¹zanie bardziej regularnej wspó³pracy ju¿ po moim zbli¿aj¹cym siê powrocie do kraju. Niezale¿nie od kursowych wyk³adów dla studentów chodzi³o nam jednak o co wiêcej, tak¿e o nowe inicjatywy badawcze le¿¹ce na linii kontynuacji tego, czym zajmowa³em siê zagranic¹ studiów z zakresu transformacji, integracji i globalizacji. Dobrze jest mieæ du¿o instytutów, orodków i centrów badawczych, trudnych pytañ bowiem, przed którymi stoj¹ m³ode gospodarki rynkowe, równie¿ jest bardzo du¿o. St¹d te¿ z pewnoci¹ warto podj¹æ próbê uruchomienia jeszcze jednej inicjatywy na tym polu. Przez kolejne kilkanacie miesiêcy zatem nie tylko koñczy³em wczeniej zaczête projekty, ale rozwa¿a³em podjêcie nowych, ju¿ w ramach WSPiZ. Tym bardziej, ¿e jest to w pe³ni zgodne z powrotem do wyk³adania na SGH. Pomys³ ten dojrzewa³, a¿ zrodzi³ siê TIGER. Sk¹d raptem tygrys, skoro przedtem by³ orze³? Faktycznie, w trakcie realizacji Strategii dla Polski lansowalimy nasz¹ gospodarkê jako wznosz¹cego siê or³a Europy the soaring eagle of Europe101. Ju¿ od czasów szczytu Ten Big Emerging Markets w Cleveland w styczniu 1995 roku okrelenie to zaczê³o przyjmowaæ siê, tak¿e gdy pos³ugiwalimy siê nim na kolejnych szczytach gospodarczych w Davos. Inni próbowali wmówiæ nam, ¿e jestemy tygrysem Europy rodkowowschodniej, ale nasz orze³ by³ lepszy. Tak¿e ze wzglêdu na oczywist¹ asocjacjê z narodow¹ symbolik¹. Teraz jednak, podczas wakacji z córkami na Hawajach, w wolnych chwilach miêdzy p³ywaniem i nurkowaniem, wybieralimy nazwê centrum badawczego adekwatn¹ do zamierzonej domeny badawczej, a zarazem daj¹c¹ siê uj¹æ w dobry skrót w jêzyku angielskim. Wygra³ TIGER. Rozstrzygnêlimy, ¿e nazwa Centrum Badawcze Transformacji, Integracji i Globalizacji najlepiej ilustruje zakres zainteresowañ i zamiary badawcze przedsiêwziêcia. Odzwierciedlenie tej nazwy w jêzyku angielskim
100 Uprzednio, przez wiele lat, prof. Andrzej K. Komiñski tak¿e wyk³ada³ na UCLA. Do dzi dobrze tam te wyk³ady wspominaj¹. Mam nadziejê, ¿e podobnie bêdzie z moimi. 101 Pod takim w³anie tytu³em opublikowa³em wypowied w pimie miêdzynarodowej finansjery po tym, jak uzyska³em od niego tytu³ najlepszego ministra finansów Europy. Zob. Poland, the Soaring Eagle of Europe, Euromoney, September 1995.
94
Od WIDER- a do TIGER- a
Transformation, Integration and Globalization Economic Research daje w³anie skrót TIGER. Tak wiêc TIGER zrodzi³ siê poniek¹d na Hawajach, natomiast na pewno zosta³a tam butelka dobrego koniaku. Otrzymany w prezencie w rosyjskim parlamencie wpierw dojrza³ trochê w Waszyngtonie, a potem dolecia³ a¿ tam, na wyspê Maui, pokonuj¹c po drodze 14 stref czasowych. A to z chwalebn¹ intencj¹ s³u¿enia za prezent przechodni, jak to z dobrymi trunkami bywa. Zostawilimy j¹ przeto zaprzyjanionemu przedsiêbiorcy, który choæ filozof i po KUL-u te¿ zaanga¿owany jest w transformacjê, a raczej w prowadzenie interesów w naszym regionie. Wybiera siê wiêc i do Moskwy, a lecieæ bêdzie na zachód, bo to stamt¹d bli¿ej; zosta³o przecie¿ ju¿ tylko 10 stref czasowych. Radzê mu, aby od razu z Szeremietiewa zawita³ do dumy, a tam podarowa³ ten koniak by³emu wicepremierowi Aleksandrowi Szochinowi. Mo¿e wiêc i ta butelka zwieñczy swoj¹ podró¿ dooko³a wiata i z powrotem? TIGER ju¿ podj¹³ prace, realizowane s¹ projekty badawcze, przygotowywane seminaria, publikacje, gocinne wyk³ady wybitnych ekonomistów. Zainicjowa³ je profesor Mundell. By³a to jego pierwsza wizyta w Polsce, ale ju¿ wkrótce potem po konferencji w Dubrowniku i Zagrzebiu przylecielimy ponownie do Warszawy, a robocze kontakty s¹ nadal utrzymywane102. Z profesorem Mundellem spotkalimy siê po raz pierwszy dziesiêæ lat temu w Berlinie na konferencji powiêconej problematyce kursu walutowego i polityce stabilizacyjnej. Po wyst¹pieniu referenta z Argentyny powiedzia³ ironicznie, ¿e powinnimy podziêkowaæ Ameryce £aciñskiej, a zw³aszcza Argentynie za to, i¿ tak bardzo przyczyni³a siê do rozwoju teorii monetarystycznej, dostarczaj¹c poprzez swoje eksperymenty z polityk¹ stabilizacyjn¹ w dekadzie lat osiemdziesi¹tych. mnóstwo ciekawego materia³u nam, badaczom, do przemyleñ. Skomentowa³em to wówczas
W Zagrzebiu odby³o siê sympozjum zorganizowane przez miejscowy uniwersytet, a przedstawione tam referaty ukaza³y siê drukiem w kwartalniku naukowym. Zob. From Great Depression to Fast Growth in Transition Economies, Zagreb Journal of Economics, Vol. IV, No. 6, 2000, s. 55-90. 102
95
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
mówi¹c, ¿e mam nadziejê, i¿ za lat dziesiêæ nie bêdzie tego mo¿na powiedzieæ o Europie rodkowowschodniej, zw³aszcza o Polsce, w kontekcie wk³adu do teorii reform strukturalnych. Pomyli³em siê. W Dubrowniku nawi¹za³em do tego, pokazuj¹c w jak du¿ej mierze ekonomia sta³a siê tak¿e nauk¹ eksperymentaln¹, iloæ bowiem dowiadczeñ z ró¿nymi re¿imami kursów walutowych, rozmaitymi kombinacjami pakietów stabilizacyjnych, a ju¿ nade wszystko technikami prywatyzacyjnymi by³a niebagatelna. Rzecz w tym, ¿e dla jednych mog¹ to byæ frapuj¹ce eksperymenty, dla innych natomiast s¹ to czêsto bolesne dowiadczenia. Materia³y z berliñskiej konferencji z maja 1990 roku ukaza³y siê drukiem103. Jesieni¹ tamtego roku z kolei wspó³pracowalimy ju¿ w realizacji kolejnego projektu w Rzymie. Z tamtych badañ zrodzi³y siê równie¿ interesuj¹ce opracowania104. Ale to wszystko by³o dziesiêæ lat wczeniej. Teraz za, przy okazji wyk³adu noblisty, Wy¿sza Szko³a Przedsiêbiorczoci i Zarz¹dzania uruchomi³a now¹ seriê publikacji pod nazw¹ Distinguished Lectures Series, która ma prezentowaæ wyk³ady i relacje ze spotkañ ze znanymi uczonymi105. Bêd¹ przyje¿d¿aæ nastêpni, by dzieliæ siê swoj¹ wiedz¹, a tak¿e byæ mo¿e i co u nas podpatrzeæ albo odkryæ. TIGER i WSPiZ goci³ bêdzie miêdzy innymi tej rangi ekonomistów, co profesor Douglass North, Amartya Sen, Joseph Stiglitz, Mario Blejer, Jacob Frenkel, Mario Nuti, Vito Tanzi. Zaproszenia przyjêli te¿ Johannes Linn, wiceprezes Banku wiatowego, oraz Donald Johnston, sekretarz general-
Zob. Robert A. Mundell, Stabilization Policies in Developing and Socialist Countries, s. 21-51 oraz Roman Frydman, Grzegorz W. Kolodko i Stanislaw Wellisz, Stabilization Policies in Poland: A Progress Report, s. 89-115 [w:] Emil Maria Claassen (red.), Exchange Rate Policies in Developing and Post Socialist Countries, An International Center for Economic Growth Publication, ICS Press, San Francisco 1991. 104 Zob. Mario Baldassarri i Robert A. Mundell (red.), Building the New Europe, St. Martins Press, Rome 1991. Mój rozdzia³ pt. Inflation Stabilization in Poland: A Year After znajduje siê w drugim tomie, Eastern Europes Transition to a Market Economy. Central Issues in Contemporary Economic Theory and Policy, s. 289-330. 105 Zob. Robert A. Mundell, Nobel Prize Winner in Economics 1999, The International Financial Architecture. The Euro Zone And Its Enlargement in Eastern Europe, Distinguished Lectures Series, No. 1, Leon Komiñski Academy of Entrepreneurship and Management, Warsaw 2000. Moje krótkie uwagi wstêpne zaprezentowane s¹ na s. 2-4. 103
96
Od WIDER- a do TIGER- a
ny OECD. Studenci bêd¹ mieli komu zadawaæ trudne pytania, a i profesorowie z pewnoci¹ te¿ przy okazji czego bêd¹ mogli siê dowiedzieæ. Najwa¿niejsze jest jednak to, ¿e powstaje dodatkowa p³aszczyzna profesjonalnych teoretycznych i technokratycznych dyskusji o frapuj¹cych zagadnieniach transformacji, integracji i globalizacji. Pierwszy z wiêkszych projektów badawczych TIGER-a dotyczy roli nowej gospodarki (new economy albo e-economy) oraz technologii informatycznych w stymulowaniu d³ugookresowego wzrostu gospodarczego krajów posocjalistycznych. Zainteresowani rezultatami tych studiów s¹ tak przedsiêbiorcy oraz inwestorzy operuj¹cy w tym czwartym sektorze gospodarki, jak i grono patrz¹cych w przysz³oæ profesorów. Nade wszystko jednak chodzi o przygotowanie przy sposobnoci nowych publikacji i materia³ów do studiowania, którymi zainteresowanych jest wielu studentów ekonomii, prawa, finansów, zarz¹dzania, marketingu, a tak¿e innych dyscyplin, ³¹cznie z technicznymi. W¹tek wykorzystania nowej gospodarki jako jednej z dwigni systematycznego niwelowania luki rozwojowej pomiêdzy najbardziej zaawansowanymi w proces transformacji krajami posocjalistycznymi a czo³ówk¹ wysoko rozwiniêtego wiata zasygnalizowa³em ju¿ w ostatnim studium dla Miêdzynarodowego Funduszu Walutowego. Teraz natomiast rzecz ju¿ w bardziej kompleksowych badaniach uwzglêdniaj¹cych implikacje ekspansji nowej gospodarki w krajach najbardziej rozwiniêtych dla poprawy efektywnoci w gospodarkach pozostaj¹cych w tyle, w tym posocjalistycznych, wy³aniaj¹cych siê rynków. Rzecz w tym, by w koñcu wy³oniæ siê i staæ siê sprawnie funkcjonuj¹c¹, dojrza³¹ instytucjonalnie i strukturalnie rozwiniêt¹ gospodark¹. Drugi projekt badawczy dotyczy uwarunkowañ i perspektyw rozwoju polskiej gospodarki, w tym zw³aszcza aspektów determinuj¹cych odzyskanie zewnêtrznej równowagi finansowej, która w ostatnich latach zosta³a powa¿nie zagro¿ona. Niezale¿nie od ponownie narastaj¹cego zad³u¿enia pañstwa pojawi³y siê bardzo du¿e rzêdu 25-26 miliardów dolarów zobowi¹zania przedsiêbiorstw wobec zagranicy106. Równoczenie utrzymuje siê na ryzykownie wysokim poziomie deficyt na rachunku obrotów bie¿¹cych. Przezwyciê¿enie wynikaj¹cych st¹d zagro¿eñ wymaga powrotu na cie¿kê szybkiego wzrostu wspomaganego przez eks97
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
port (export-led growth) w miejsce wolnego wzrostu ¿ywionego przez import (import-led growth), który spowodowany zosta³ polityk¹ sch³adzania koniunktury w latach 1998-2000107. Okazuje siê bowiem, ¿e nie wystarczy mieæ racji. Trzeba jeszcze, aby mieli j¹ ci, którzy prowadz¹ politykê gospodarcz¹ i sprawuj¹ w³adzê. Odchodz¹c z rz¹du w 1997 roku by³em przekonany, ¿e dobre tendencje w odniesieniu do zmian systemowych i korzystne tendencje w sferze procesów realnych bêd¹ kontynuowane. W ksi¹¿ce Od szoku do terapii... prognozowa³em dla lat 1998-2000 rednie roczne tempo wzrostu gospodarczego (w kategoriach PKB) na poziomie 6,1 procent oraz 5,2 procent dla lat 2001-02. Niestety, rzeczywistoæ okaza³a siê du¿o gorsza. W latach 1998-2000 PKB zwiêksza³ siê w tempie ledwie oko³o 4,5 procent. Na kolejne cztery lata 2001-04 prognozuje siê redni¹ dynamikê nie wy¿sz¹ ni¿ 4,3 procent108. Jeli prognozy te sprawdz¹ siê to produkt krajowy brutto w roku 2004 wynosiæ bêdzie oko³o 132 procent poziomu osi¹gniêtego w 1997 roku. Gdyby za w latach 1998-2004 utrzymaæ tylko tempo rozwoju, na jakie wprowadzi³a nas Strategia dla Polski a by³o i jest mo¿liwe nie tylko to, ale pod pewnymi warunkami nawet dalsze przyspieszenie tej dynamiki to PKB w roku 2004 wyniós³by a¿ 154 procent stanu z 1997 roku. W wielkociach bezwzglêdnych oznacza to ró¿nicê pomiêdzy mo¿liw¹ do osi¹gniêcia wielkoci¹ dochodu narodowego, a jego prognozowanym poziomem ponad 32 miliardy dolarów wiêcej ni¿
Latem 2000 roku zad³u¿enie polskich przedsiêbiorstw (25,7 miliardów dolarów na koniec czerwca) po raz pierwszy przewy¿szy³o poziom oficjalnych rezerw walutowych banku centralnego (25,4 miliardów), natomiast zad³u¿enia pañstwa na koniec III kwarta³u wynios³o 30,2 miliardów dolarów. 107 O ile tempo wzrost eksportu (licz¹c w dolarach) wynosi³o w roku 1997 jeszcze 11,5 procent, to rednio rocznie w latach 1998-2000 spad³o ono do stagnacyjnego wskanika 1,4 procent. 108 Oczywicie, ró¿ne s¹ prognozy. Rz¹d w za³o¿eniach do bud¿etu na rok 2001 przyjmowa³ bardziej optymistyczn¹. Powo³ywana tutaj oparta jest na ocenach dominuj¹cych jesieni¹ 2000 roku w gronie analityków czo³owych zagranicznych banków inwestycyjnych. Miejmy nadziejê, ¿e to oni siê myl¹. 106
98
Od WIDER- a do TIGER- a
wynosi tak dotkliwie obci¹¿aj¹ce podatników zagraniczne zad³u¿enie pañstwa. A przecie¿ to tylko porównanie rocznych strumieni, które kumuluj¹ siê wraz z biegiem lat. To s¹ jakociowe ró¿nice. Szans zmarnowanych w latach 19982000 odrobiæ ju¿ siê nie da. Tamten czas jest ju¿ stracony i nie ma co go poszukiwaæ. Mo¿na natomiast lepiej wykorzystaæ ten, który jest wci¹¿ przed nami. Nie mówimy tutaj o nieistotnych modyfikacjach w obrêbie realizowanych reform czy te¿ o drobnych korektach polityki nakrêcania koniunktury, lecz o zasadniczych ró¿nicach co do realizowanych strategii rozwojowych. W jakim tempie? W jakim kierunku? Na czyj¹ korzyæ? Czyim kosztem? To s¹ pytania, na które trzeba udzieliæ w³aciwych odpowiedzi. W obecnej fazie przekszta³ceñ, w warunkach daleko zaawansowanej i nieodwracalnej globalizacji, wobec wyzwañ czwartej rewolucji przemys³owej zwi¹zanej z rozwojem Internetu, in¿ynierii genetycznej i biotechnologii, nauka musi podpowiadaæ polityce, jakie realizowaæ strategie rozwojowe i jakimi instrumentami pos³ugiwaæ siê dla ich skutecznego urzeczywistniania. Staæ nas na wiêcej i warto staraæ siê, by tych szans nie zaprzepaciæ. Doprawdy szkoda czasu. Wymaga to wszak¿e nie tylko tego, aby mieæ teoretyczne racje, ale równie¿ i tego, aby polityka ekonomiczna i finansowa chcia³a i potrafi³a na tych racjach siê oprzeæ. W latach 1998-2000 nie zawsze chcia³a i umia³a, ale na lata 2001-05 i nastêpne powinnimy mieæ nadzieje, ¿e ponownie zechce. Warto wiêc pomagaæ, aby tak w³anie mog³o siê staæ. Tak jak by³o kilka powodów, którymi kierowa³em siê w 1997 roku, gdy postanowi³em opuciæ rz¹d, wyjechaæ na pewien czas za granicê i tam zajmowaæ siê kwestiami transformacji i integracji w szerokim kontekcie globalizacji, tak te¿ jest i kilka przyczyn, dla których nadesz³a pora powróciæ do kraju w koñcu 2000 roku. Nie tylko dlatego, aby zd¹¿yæ przed prawdziwym nowym milenium, ale z trzech podstawowych przyczyn. Po pierwsze, wszystkie zamierzone projekty badawcze, których wykonanie by³o planowane w tym czasie, zosta³y zrealizowane. Nie mnie oceniaæ ich efektywnoæ, ale wierzê, ¿e prace te maj¹ pewien pozytywny wp³yw tak na postrzeganie na Zachodzie naszej transformacji, jak i na wiedzê o tym trudnym procesie w szerokim wiecie. Obserwujemy po¿¹dan¹ ewolucjê 99
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
i pewne przewartociowanie pogl¹dów, co daje siê tak¿e dostrzec w pojawianiu siê kolejnych elementów konsensusu postwaszyngtoñskiego. Po drugie, teraz sytuacja w pewnym sensie siê odwraca. O ile prawie cztery lata temu by³o sensowne podjêcie wyzwania przekazania wiedzy i zdobytych w kraju dowiadczeñ zagranic¹, to teraz jest odwrotnie. Warto nauki wyniesione z zajmowania siê przez wszystkie te dni tymi trudnymi zagadnieniami spróbowaæ przenieæ na rodzimy grunt. Procesy integracji gospodarki wiatowej bêd¹ trwa³y przez lata. Globalizacja nastrêczaæ bêdzie problemów, ale nade wszystko trzeba umieæ postrzegaæ j¹ i wykorzystywaæ jako dobrodziejstwo bardziej ni¿ zagro¿enie dla d³ugofalowych procesów rozwojowych. Transformacja musi byæ zwieñczona, ale przy zmniejszeniu jej spo³ecznych kosztów i podwy¿szeniu korzyci, które mog¹ z niej p³yn¹æ bardziej ni¿ dotychczas obfitym strumieniem. Po trzecie, powtórzê, ¿e dobrze jest byæ we w³aciwym czasie we w³aciwym miejscu. To czy tak siê dzieje, czy nie, nie jest kwesti¹ szczêcia czy przypadku, ale rozwagi i trafnego wyboru. A miejscem tym obecnie jest w³anie Polska, gdy¿ znowu wiêcej tutaj pytañ ni¿ odpowiedzi. Mo¿e uda siê na niektóre odpowiedzieæ? Tak wiêc trwa ta ju¿ pi¹ta moja podró¿ dooko³a wiata. Najwa¿niejszy wszak¿e jest ten jego rodzimy zak¹tek. Dlatego te¿ podró¿ujê i jestem z powrotem.
100
Rozdzia³ II
wiat, polityka, pieni¹dze
1. Waszyngtoñski szczyt Dawno ju¿ doroczne spotkanie Miêdzynarodowego Funduszu Walutowego i Banku wiatowego nie odbywa³o siê na tak interesuj¹cym tle. W poprzednich latach, kiedy to wielokrotnie mia³em okazjê uczestniczyæ w tego rodzaju szczytach w innej roli, reprezentuj¹c rz¹d Polski jako wicepremier i minister finansów, atmosfera by³a tyle robocza, co i donios³a, jednak¿e panowa³ ogólny spokój. Nie dzia³o siê bowiem nic nadzwyczajnego. Nawet nasza rynkowa transformacja postrzegana by³a jako co oczywistego i w miarê pod kontrol¹. Tym razem wszak¿e dyrektor zarz¹dzaj¹cy MFW, Michel Camdessus w sk¹din¹d wietnie skomponowanym wyst¹pieniu musi akcentowaæ i dowodziæ, ¿e: Nie jestemy w 1928 roku. Równoczenie prezes B, James Wolfensohn nie omieszka przyznaæ, ¿e: Biedni nie mog¹ czekaæ na nasze deliberacje. Gdzie zatem jestemy? Czy tylko w 1998 roku? Tak, ale szczególny to rok dla gospodarki wiatowej. Wiele procesów nabra³o nieoczekiwanego rok wczeniej tempa, a co wa¿niejsze skierowa³o siê nie w tê stronê, któr¹ widziano rok temu w Hongkongu. Wówczas MFW, jak i B tryska³y optymizmem. W miêdzyczasie ludzie stoj¹cy na czele tych organizacji oraz autorzy przygotowywanych przez nie raportów nie zmienili siê. Zmieni³y siê natomiast okolicznoci, a w lad za nimi tak¿e oceny. Dzisiaj w Waszyngtonie atmosfera jest inna, inne bowiem s¹ te¿ prognozy co do tendencji rozwojowych gospodarki wiatowej. 103
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
Inaczej, a dok³adniej wyranie ju¿ z pesymizmem, widzi siê tak¿e najbli¿sz¹ przysz³oæ gospodarki amerykañskiej. To jeszcze nie ca³y wiat, ale a¿ oko³o 25 procent wiatowej produkcji, st¹d te¿ implikacje tendencji wystêpuj¹cych na skalê globaln¹ dla gospodarki USA i odwrotnie maj¹ szczególne znaczenie. O ile rok temu MFW i B zak³ada³ jeszcze znacz¹cy wzrost produkcji rzêdu a¿ 4 procent w 1998 roku to teraz mówi siê co najwy¿ej o 2. Zasadniczo zmieniane s¹ te¿ prognozy na nastêpne lata. Co za do dalszej perspektywy rok temu nakrelonej tak mia³o i optymistycznie, ¿e a¿ nierealistycznie to teraz mniej siê o tym mówi. Wpierw bowiem trzeba mieæ koncepcjê zareagowania na to, co siê obecnie dzieje. A dzieje siê wiele. Kryzys finansowy zapocz¹tkowany ponad rok temu w Azji Po³udniowo-Wschodniej, wpierw w Tajlandii, a potem na daleko wiêksz¹ skalê w Indonezji, przeszed³ w ogólny kryzys gospodarczy w ca³ym regionie. Póniej nadszed³ rozleg³y kryzys w Rosji z jego miêdzynarodowymi implikacji, które nadal siê nasilaj¹. Mechanizm wiatowych rynków finansowych spowodowa³, ¿e krach rosyjski, poprzez oczekiwania inwestorów, powoduje spore trudnoci na rynkach nie tylko wschodnioeuropejskich, ale równie¿ po³udniowoamerykañskich. A te maj¹ ju¿ zdecydowanie wiêksze znaczenie dla USA, a zatem i dla ca³ej gospodarki wiatowej. Nie tylko dlatego, ¿e Ameryka £aciñska wytwarza ponad 6 procent wiatowego PKB, kiedy Rosja tylko 1,2, a ca³y obszar poradziecki i Europa Wschodnia ledwie 3,6 procent. Przede wszystkim dlatego, ¿e w Ameryce Po³udniowej ulokowanych jest zdecydowanie wiêcej zagranicznych, zw³aszcza amerykañskich inwestycji ni¿ w Azji Po³udniowo-Wschodniej czy te¿ w naszej czêci wiata. Tak wiêc zaniepokojenie bierze siê z troski o w³asne interesy. Gdy s¹ one wystawione na rosn¹ce ryzyko albo wrêcz na szwank, wtedy wpierw zmieniaj¹ siê nastroje, a potem oczekiwania. Zmieniæ jednak¿e musz¹ siê równie¿ dzia³ania, tj. polityka i jej instrumenty. Od tej strony spodziewano siê wiele po tegorocznym zjedzie w Waszyngtonie, choæ nies³usznie. Wci¹¿ bowiem jeszcze ani amerykañskie interesy nie zosta³y g³êbiej dotkniête, ani te¿ nie dokonano niezbêdnej korekty intelektualnych koncepcji co do zasad funkcjonowania wiatowego systemu finansowego. Ale i do tego dojdzie, choæ jeszcze nie teraz. Widaæ ju¿ wszak¿e co najmniej 104
w i at, polityka, pieni¹dze
trzy linie podzia³ów. Po pierwsze, trwaj¹ spory (bardziej polityczne ni¿ merytoryczne) w obrêbie amerykañskiego establishmentu nt. roli, jak¹ USA odegra³y w dopuszczeniu do obecnego kryzysu. Wiêkszoæ republikañska w kongresie wci¹¿ blokuje dofinansowanie MFW, wskazuj¹c na z³e wykorzystywanie tych rodków. Po drugie, uwypuklaj¹ siê rozbie¿noci miêdzy USA a Europ¹ Zachodni¹ i Japoni¹. Nie ma ju¿ jednolitoci pogl¹dów w obrêbie grupy G-7, a ministrowie i centralni bankierzy UE zwracaj¹ uwagê, ¿e USA nie stanê³y na wysokoci zadania i nie wywi¹zuj¹ siê nale¿ycie ze swej roli globalnego przywódcy. Zarazem Amerykanie zrzucaj¹ winê na kryzys w Azji na Japoniê, choæ z pewnoci¹ mieli wiêkszy wp³yw na jego eskalacjê. Z czasem nale¿y spodziewaæ siê relatywnego wzmocnienia UE, zw³aszcza po wprowadzeniu euro, kosztem tak Japonii, jak i USA. Trzecia linia podzia³u, zarysowana wyraniej na forum publicznym dopiero w tym tygodniu, to narastaj¹ce rozbie¿noci w ocenie sytuacji i proponowanych remediach pomiêdzy siostrzanymi organizacjami zrodzonymi na inne potrzeby i w innym wiecie pó³ wieku temu w Bretton Woods. O ile MFW trzyma siê swoich tradycyjnych ocen i wci¹¿ nie jest w stanie przyznaæ, ¿e jego neoliberalna ortodoksja nie jest w stanie sprostaæ zaburzeniom pojawiaj¹cym siê w funkcjonowaniu wiatowego rynku, o tyle B dostrzega, ¿e istotnie musi zmieniæ siê podejcie do wiatowej gospodarki i miêdzynarodowych przep³ywów finansowych. Jeli Camdessus ma racjê, ¿e to nie 1928 rok, to jeszcze bardziej ma j¹ Wolfensohn, gdy mówi, i¿ matematyka nie mo¿e zdominowaæ humanizmu. Gdyby to chocia¿ by³a dobra matematyka, ale rzecz nie w tym, ¿e s³upki coraz bardziej siê nie zgadzaj¹, tylko ¿e teraz ju¿ widaæ, i¿ stosowana polityka nie przynosi zapowiadanych skutków. Przyznane to jednak bêdzie w pe³ni dopiero wtedy, kiedy kryzys potoczy siê dalej. A potoczy siê, bo w Waszyngtonie, zw³aszcza po stronie amerykañskiej administracji i MFW, mówi siê du¿o na temat koniecznych zmian, ale robi nie najwiêcej. Nie powinno jednak ulegaæ w¹tpliwoci, ¿e system wiatowych finansów i globalna polityka gospodarcza musz¹ ulec daleko id¹cym zmianom, skoro doprowadzi³y do tak powa¿nego za³amania równowagi strumieni i zasobów finansowych, i postawi³y nawet najmo¿niejszych tego wiata w obliczu recesji. Obecny kryzys nie jest ani skutkiem korupcji w Indo105
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
nezji, ani obci¹¿eñ strukturalnych z przesz³oci w Rosji. Wynika z przeceniania aspektów czysto monetarnych i fiskalnych w polityce dostosowañ strukturalnych, w tym w liberalizacji i integracji, nie docenia za aspektów instytucjonalnych. Dobrze zatem, ¿e B tym razem zaakcentowa³ swoje odrêbne stanowisko. To on ma racjê, bo racjê ma ekonomia instytucjonalna, a MFW siê myli, bo b³êdna jest koncepcja rozwoju opieraj¹ca siê na ortodoksji monetarnej. Gdy to bêdzie zrozumiane, z jednej strony, a interesy tych, którzy decyduj¹ o kursie polityki wiatowej, zostan¹ tak¿e dotkniête na tyle, ¿e i oni nie bêd¹ tolerowaæ rozlewania siê kryzysu, to wówczas nast¹pi¹ g³êbsze zmiany. W jakim pójd¹ kierunku? Otó¿ z pewnoci¹ rola instytucji w funkcjonowaniu rynku zostanie wreszcie dostrze¿ona i doceniona. Wzrost bêdzie musia³ byæ bardziej zrównowa¿ony, a jego efekty mniej nierównomiernie dzielone. To za wymaga wiêkszego zaanga¿owania siê pañstwa, a na scenie wiatowej tak¿e miêdzynarodowych organizacji. Nast¹pi tak¿e reregulacja rynków finansowych, dzi bowiem ju¿ widaæ, ¿e obecnie funkcjonuj¹ce rozwi¹zania siê nie sprawdzi³y. Nie s³u¿¹ one d³ugofalowemu rozwojowi, a szkodziæ nawet mog¹ krótkoterminowym spekulacjom. Rzecz w tym, aby jedno nie szkodzi³o drugiemu. A ¿e mo¿e szkodziæ, widaæ nie tylko ze szczytów. I nie tylko z Waszyngtonu. Waszyngton, 9 padzier nika 1998
2. Wygraæ OECD Ostatnim, bardziej wa¿kim akordem w ewolucji architektury miêdzynarodowych organizacji gospodarczych i finansowych by³o przekszta³cenie przed kilkoma laty GATT, czyli Generalnego Porozumienia nt. Taryf i Handlu, w WTO, czyli wiatow¹ Organizacjê Handlu. Wspó³czenie oczekiwaæ jednak trzeba istotnej, acz spokojnej i stopniowej rekonstrukcji wiatowego systemu tych organizacji. Nie musi ona polegaæ na likwidacji niektórych obecnie istniej¹cych i tworzeniu nowych, ale na zmianie ich funkcji, zakresu dzia³ania i wzajemnych relacji. Na ich forum zmienia siê te¿ znaczenie ró¿nych regionów i pañstw; nasze ju¿ jest nieco wiêksze. Niektórym organizacjom przybywaæ bêd¹ nowe prerogatywy, pod106
w i at, polityka, pieni¹dze
czas gdy innym bêdzie ich ubywaæ. W lad za tym relatywna pozycja jednych organizacji bêdzie siê zwiêksza³a, a innych mala³a. Do tych, których ranga bêdzie ros³a, zaliczy³bym OECD. Organizacja Wspó³pracy Gospodarczej i Rozwoju powinna rozbudowywaæ zakres swoich funkcji, a tym samym i mo¿liwoci oddzia³ywania na pewne sfery globalnych stosunków ekonomicznych i finansowych. Dotychczas bowiem funkcjonuje ona jako cia³o bardziej analityczne i opiniotwórcze ni¿ decyzyjne. S¹ jednak obszary, gdzie OECD ma coraz wiêcej do powiedzenia, nie tylko wobec swoich 29 cz³onków. Dotyczy to przede wszystkim zasad reguluj¹cych przep³ywy kapita³u i zagraniczne inwestycje bezporednie, a tak¿e tzw. obroty niewidoczne. W polu widzenia s¹ tak¿e wa¿ne aspekty koordynacji systemów podatkowych oraz ochrony rodowiska. Ostatnio OECD odegra³o istotn¹ rolê w przeforsowaniu konkretnych rozwi¹zañ instytucjonalnych utrudniaj¹cych korupcjê przy okazji miêdzynarodowych powi¹zañ gospodarczych. Ciekawe, ale na przyk³ad ustawodawstwo amerykañskie a¿ do tego czasu tolerowa³o specjalne gratyfikacje finansowe udzielane partnerom zagranicznym jako dopuszczalny lobbing czy te¿ promocjê, choæ na rodzimym gruncie praktyki takie od dawna s¹ cigane jako po prostu ³apownictwo. Znaczenie OECD powinno rosn¹æ przede wszystkim ze wzglêdu na zdolnoæ tej instytucji do okrelania uwarunkowañ d³ugofalowego rozwoju. Móg³by kto powiedzieæ, ¿e podobne rzeczy potrafi¹ robiæ liczne agencje ONZ czy te¿ organizacje Bretton Woods. W tym pierwszym wypadku wszak¿e prace skupiaj¹ siê bardziej na analizach, ocenach i prognozach, w drugim za programowanie ³¹czy siê bezporednio z finansowaniem. Pomijaj¹c ju¿ to, ¿e zw³aszcza MFW koncentruje siê raczej na krótkookresowej równowadze, to tak on, jak i Bank wiatowy musz¹ widzieæ wszelkie zalecane programy przez pryzmat swego potencjalnego zaanga¿owania finansowego. A to obci¹¿a. Czynnik ten nie wystêpuje w wypadku OECD, które nie mo¿e siê pos³ugiwaæ pieniêdzmi ani jako marchewk¹ (damy, jeli
), ani kijem (nie damy, bo
). Potrafi za pomóc w koordynacji dzia³añ na p³aszczynie miêdzynarodowej, gdzie inni zawodz¹. Przymiotem OECD jest umiejêtnoæ wi¹zania opcji programowych z reformami instytucjonalnymi. To za jest najwa¿niejsze w polityce gospodarczej ukierunkowanej na finansowo, spo³ecznie i ekologicznie zrów107
M OJA GLOBALIZACJA, CZYLI DOOKO£ A WIATA I Z POWROTEM
nowa¿ony rozwój. O ile agendy ONZ staraj¹ siê walczyæ z bied¹ i nierównomiernym podzia³em dochodów w skali globalnej, MFW troszczy siê przede wszystkim o pieni¹dze ich wymienialnoæ i p³ynnoæ, a B w swoich wysi³kach na rzecz rozwoju jest pod nieustann¹ presj¹ ¿¹dañ o coraz wiêksze wsparcie finansowe, o tyle OECD nie jest obci¹¿one nadmiernym wychyleniem w ¿adn¹ ze stron. To daje mu szansê wiêkszego wp³ywu na zmiany zachodz¹ce w uk³adzie globalnym. Mylê, ¿e rekonstrukcja powi¹zañ miêdzy najwa¿niejszymi organizacjami wiatowymi (a tak¿e regionalnymi, takimi jak np. EBOiR i jego odpowiednicy z innych kontynentów) powinna zmierzaæ do bardziej funkcjonalnego podzia³u zadañ. OECD bêdzie mia³o wiêcej do powiedzenia w sprawie popieranych przez czo³ówkê najbardziej rozwiniêtych gospodarek rozwi¹zañ w sferze regulacji przep³ywów kapita³owych, podobnie jak WTO ma ju¿ sporo do powiedzenia w kwestii handlu. OECD by³oby w stanie niele skoordynowaæ pomoc techniczn¹ dla Rosji, która notabene zg³osi³a przed rokiem jak¿e przedwczesny akces do tej organizacji. Nic przy tym nie by³oby warunkowane ani okazaniem, ani odmow¹ wsparcia finansowego, bo to nie jej domena. Organizacja ta mo¿e pomagaæ, ale nie jest w stanie wymuszaæ, mo¿e radziæ, ale nie narzucaæ. Choæ OECD jest organizacj¹ elitarn¹, maj¹c¹ ledwie jedn¹ czwart¹ tej iloci cz³onków co WTO i jedn¹ szóst¹ tego, co organizacje Bretton Woods, to i tak skupia ogromny potencja³. Tak tu, jak i w najwiêkszych organizacjach decyduj¹ nieliczni najsilniejsi, a nie liczni s³absi. Tak jak na olimpiadzie; USA bardzo chcia³y, aby w Atlancie uczestniczy³o a¿ 200 pañstw, ale jeszcze bardziej chcia³y zgarn¹æ jak najwiêcej medali, razem z innymi potêgami G-7 innym niewiele pozostawiaj¹c. Udaje siê to i w sporcie, i w tej jedynej w swoim rodzaju konkurencji, jak¹ jest globalne wspó³zawodnictwo gospodarcze. Polska wypracowa³a sobie miejsce w OECD latami reform i wprowadzeniem gospodarki n