m
MINERAŁY
LEKSYKON PRZYRODNICZY Olaf Medenbach, Cornelia Sussieck-Fornefeld
MINERAŁY Przekład i adaptacja Andrzej K...
103 downloads
554 Views
89MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
m
MINERAŁY
LEKSYKON PRZYRODNICZY Olaf Medenbach, Cornelia Sussieck-Fornefeld
MINERAŁY Przekład i adaptacja Andrzej Kozłowski, Jan Parafiniuk, Ewa Słaby
Świat Książki
Koncepcja serii: Gunter Steinbach Tytuł oryginału: Steinbachs Naturfiihrer: Mineralien Ilustracje: Karl Medenbach Licencyjne wydanie klubu „Świat Książki" za zgodą Mosaik Verlag i GeoCenter International Warszawa Świat Książki, Warszawa 1996 © Mosaik Verlag GmbH Monachium 1984 © polskiego wydania GeoCenter International Warszawa 1995 Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kodowanie w urządzeniach przetwarzania da nych, odtwarzanie elektroniczne, fotomechaniczne lub w jakiejkolwiek innej formie w telewizji, radio oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych - również częściowe - tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich. Przekład z języka niemieckiego i adaptacja tomu Minerały: zespół pracowników naukowych Instytutu Geochemii, Mineralogii i Petrografii Wydziału Geologii Uniwersytetu Warszawskiego, w składzie: dr Andrzej Kozłowski dr Jan Parafiniuk dr Ewa Słaby
Spis treści
6
Wstęp
8
Czym jest mineralogia
9
Wewnętrzna struktura kryształów
18
Własności minerałów
26
Powstawanie minerałów
28
Klasa I.
Pierwiastki rodzime
40
Klasa II.
Siarczki i pokrewne
84
Klasa III.
Halogenki
94
Klasa IV.
Tlenki i wodorotlenki
126
Klasa V.
Azotany, węglany, borany
152
Klasa VI.
Siarczany, chromiany, molibdeniany, wolframiany
168
Klasa VII. Fosforany, arseniany, wanadany
194
Klasa VIII. Krzemiany
252
Klasa IX.
Związki organiczne
254
Klucz do oznaczania minerałów
284
Wykaz źródeł okazów minerałów
285
Autorzy zdjęć
286
Wykaz minerałów
Redaktor serii: Beata Lewandowska-Kaftan Redaktor tomu Minerały: Katarzyna Duran Opracowanie graficzne książki: według oryginału niemieckiego Korekta: Ewa Garbowska
Przegląd symboli używanych w książce
Skład i łamanie: PHOTOTEXT Warszawa ISBN 83-7129-194-9 Nr 1197
I Pierwiastki
II Siarczki
III Halogenki
IV Tlenki
V Węglany
VI Siarczany
VII Fosforany
VIII Krzemiany
IX Związki organiczne
5
Wstęp Pierwiastki rodzime Prawidłowość form kryształów i minera I. łów oraz piękno ich barw czyniły je od II. Siarczki i pokrewne bardzo dawna obiektami dociekliwych III. Halogenki obserwacji, a także przedmiotem kolek IV. Tlenki i wodorotlenki cjonowania. Zainteresowanie kolekcjo V. Azotany, węglany, borany nowaniem minerałów w ciągu ostatnich VI. Siarczany, chromiany, molibdeniany, wolframiany dziesiątków lat stale wzrasta, czego do VII. Fosforany, arseniany, wanadany wodem jest coraz większa liczba uczes tników wystaw i giełd minerałów, a tak VIII. Krzemiany IX. Związki organiczne że członków stowarzyszeń mineralo gicznych. Trzecia część książki zawiera klucz do Książka ta jest przeznaczona dla amato oznaczania minerałów, który umożliwi rów. Jej celem jest pogłębienie zna czytelnikowi oznaczanie poszczegól jomości budowy wewnętrznej kryszta nych minerałów przez określanie ich łów oraz ich własności. Najważniejsze głównych cech charakterystycznych. rodzaje minerałów zostały opisane Jeżeli rozpatrywać będziemy skład sko i przedstawione na zdjęciach i ry rupy ziemskiej, to minerały są jej natu sunkach. Stanowi to niezbędną pomoc ralnymi, podstawowymi składnikami. do ich oznaczania. Książka dzieli się na Wyróżniają się one jednorodnym (ho trzy części. mogenicznym) składem chemicznym Wspomniana część ogólna wprowadza i typową siecią kryształu. Owa sieć po czytelnika, który nie zetknął się dotąd woduje istnienie u minerałów (i ogólnie z wiedzą mineralogiczną, wprost w taj - kryształów) określonych stałych włas niki wnętrza kryształu. Podane tu są ności fizycznych i chemicznych. podstawy wiedzy o strukturze kryształu Te typowe dla rodzajów mineralnych wraz z historycznym przeglądem wa i diagnostycznie użyteczne własności są żniejszych odkryć, które do jej poznania stosowane od dawna do identyfikacji mi doprowadziły. Ze składu i subtelnej nerałów na podstawie ich cech zewnę struktury kryształu wynikają jego chemi trznych. Doświadczonemu obserwato czne i fizyczne własności, ale także po rowi umożliwiają one w wielu przypad stać zewnętrzna i jego piękno. kach szybkie i niewątpliwe oznaczenie. W drugiej, głównej części przedstawio Zasadą takiej diagnozy jest krytyczna ne zostały 223 spośród najważniejszych, ocena jej rezultatu w celu uniknięcia występujących w Europie minerałów błędnej identyfikacji. Liczne minerały i grup mineralnych. Podobnie jak w in można oznaczyć całkowicie pewnie nych tomikach tej serii, rodzaje minera i prosto. Inne, z powodu mniej wyraź łów są uporządkowane według syste nych cech charakterystycznych, dają matyki, która w mineralogii opiera się podstawy jedynie do niejednoznacznych na krystalochemii i zawiera dziewięć przypuszczeń. W takim przypadku o do klas: kładną identyfikację należy zwró cić się do specjalisty, który w celu cał kowicie pewnego oznaczenia może za stosować metody fizyczne i chemiczne,
jak na przykład rentgenowska analiza fazowa lub - do oznaczenia składu che micznego mikroskopowych obiektów - mikrosonda elektronowa. Aby oznaczać minerały na podstawie cech makroskopowych, niezbędne jest odpowiednie doświadczenie i praktyka. Osoba zainteresowana nie powinna po mijać jakiejkolwiek okazji, aby oglą dając minerały w kolekcjach i na wysta wach szkolić swoje oko. Tylko w ten sposób, w powiązaniu z poradami spec jalistów i za pomocą wskazówek zawar tych w tej książce, można osiągnąć wy starczającą pewność w oznaczaniu mi nerałów. Przebieg oznaczania. Łatwo można so bie przyswoić umiejętność wykorzys tania trzech ważnych cech minerałów, a następnie stosować je z dobrym skut kiem do oznaczania minerałów. Są to: 1) połysk, 2) rysa, 3) twardość. Tablice klucza do oznaczania minerałów na końcu książki są ułożone według tych trzech cech. Minerały z połyskiem meta licznym są zebrane w jednej części. Da lej są one rozdzielone na podstawie ba rwy własnej i wzrastającej twardości. Minerały o połysku niemetalicznym dzielą się ze względu na posiadanie barwnej lub bezbarwnej rysy. Minerały z rysą barwną dalej podzielono, biorąc pod uwagę barwę rysy i ułożono je we dług wzrastającej twardości. Minerały z rysą bezbarwną (białą) uszeregowano jedynie na podstawie wzrastającej twar dości. Po określeniu tych trzech najważ niejszych cech diagnostycznych minera łów i porównaniu z innymi rodzajami minerałów w tabeli oraz ilustracjami i opisem w części głównej książki, ma my zazwyczaj wystarczającą podstawę do oznaczenia okazu.
Osiem symboli rozpoznawczych w głównej części książki Kształt symbolu informuje o układzie krystalograficznym, jego barwa o rysie minerału, liczby określają twardość we dług skali Mohsa.
Informacja o połysku: met. = metaliczny półmet. = półmetaliczny niemet. = niemetaliczny
7 6
Czym jest mineralogia? Przyrodnicze dyscypliny naukowe: geologia, geofizyka i nauki mineralo giczne, zajmują się badaniami budo wy Ziemi. Podczas gdy geologia bada procesy wielkoskalowe jak powsta wanie gór czy rozległe przemieszcze nia w skorupie ziemskiej, minera logowie zwracają sie ku pojedynczym minerałom, najmniejszym częściom składowym, tworzącym skały i okreś lającym ich własności. Słowo minerał wywodzi się od łacińskiego czasowni ka minare, to znaczy wydobywać z kopalni. Wskazuje to na historyczny związek górnictwa i badania wydoby tego urobku, składającego się z mi nerałów. Problemy badawcze współczesnych nauk mineralogicznych sięgają o wie le dalej. Podstawowymi kierunkami zainteresowań są warunki powstawa nia minerałów, ich zachowanie w wy sokich temperaturach i pod wysokimi ciśnieniami, skład krystalochemiczny i przydatność do celów technologicz nych. We współpracy z geologami, chemikami, fizykami i naukowcami z dziedzin medycznych, mineralo gowie zajmują się także problemami interdyscyplinarnymi. W obrębie nauk mineralogicznych rozróżnia się trzy dziedziny wiedzy. Krystalografia. Słowo to pochodzi od greckiego krystallos, używanego na określanie kryształu górskiego, przej rzystej jak szkło, bezbarwnej odmia ny kwarcu. Krystalografia zajmuje się badaniem stanu krystalicznego mate rii. Kryształy są tworami o wysoce uporządkowanej budowie wewnętrz nej, polegającej na bardzo prawidło wym ułożeniu chemicznych cegiełek, czyli atomów, jonów lub cząsteczek. Owe cegiełki mają w strukturze kry 8
ształu swoje stałe miejsca. Ich prze strzenne ułożenie nazywa się siecią kryształu. Stan krystaliczny jest zwyk łym stanem wszystkich ciał stałych. Nie tylko skorupa naszej Ziemi jest niemal całkowicie zbudowana z krysz tałów, ale także cała różnorodność produktów technicznych jak metale i stopy, organiczne i nieorganiczne związki chemiczne, a także wiele spo śród obiektów biologicznych. Szkielety ssaków i zęby zwierząt i ludzi są tak samo zbudowane z kryształów jak mu szle małży, ślimaków lub kolce jeżo wców. Kryształy charakteryzują się je dnakowymi cechami chemicznymi i fi zycznymi w granicach całej sieci da nego rodzaju kryształu. Mineralogia. Wszystkie kryształy, które powstały w przyrodzie bez celo wego bezpośredniego wpływu czło wieka i poza organizmami żywymi są nazywane minerałami. Znaczenie mi nerałów dla ludzkości jest trudne do przecenienia. Początkowo używane przez ludzi prehistorycznych jedynie jako narzędzia i ozdoby, dziś tworzą podstawę dla wszystkich technologii świata. Są one źródłem kruszców i materiałów budowlanych, surowcem do produkcji szkła, ceramiki i dla całe go przemysłu chemii nieorganicznej. Jednak znaczenie minerałów jest o wiele większe. Bez nich niemożliwe byłoby powstanie i rozwój życia, ponieważ składniki podstawowe mate rii żywej i ważne dla procesów życio wych pierwiastki śladowe pochodzą z minerałów. Mineralogia zajmuje się między innymi określaniem cech fizy cznych i chemicznych minerałów. Petrologia czyli nauka o skałach. Ska ły są nagromadzeniami minerałów, które występują w przyrodzie w wiel-
kich masach. Rozróżnia się skały polimineralne, w budowie których biorą udział liczne rodzaje minerałów, jak np. granit, który tworzą skalenie, kwarc i łyszczyki, oraz skały monomineralne. Te ostatnie składają się z mnóstwa kryształów tego samego rodzaju mineralnego, jak na przykład marmur z kalcytu lub kwarcyt z kwar cu. Petrologia zajmuje się badaniem i opisem skał oraz warunków ich po wstawania.
rga Agricoli, zatytułowana „De re me tal lica". Traktowała ona o trzech wów czas ściśle związanych dziedzinach wiedzy: górnictwie, hutnictwie i na ukach mineralogicznych. Prawdopodobnie najistotniejszego odkrycia, które doprowadziło do usta lenia wewnętrznej budowy kryształów, dokonał w 1669 roku Duńczyk Niels Steno. Mierzył on za pomocą goniometru kontaktowego i kątomierza kąty między odpowiednimi ścianami prawidłowo wykształconych kryszta łów i stwierdził, że u kryształów tego samego rodzaju kąt między parami Wewnętrzna struktura kryształów tych samych ścian był zawsze taki Prawidłowość kształtu minerałów od sam. Nie odgrywało żadnej roli, czy dawna przyciągała swoim urokiem kryształ, w tym przypadku kwarcu, po uwagę ludzi. Symetria i doskonałość chodził z żył typu alpejskiego, z mar ścian kryształów, jako wynik dzia murów karraryjskich czy też z głębin łania tajemniczych praw natury, kopalń Harzu. Kąt, zawarty między przez tysiąclecia pobudzała fantazję dwiema ścianami słupa tych krysz badaczy, aż w końcu doprowadziła do tałów kwarcu, zawsze był równy 120°. odkrycia wewnętrznej budowy kry Steno nazwał tę podstawową dla kry stalografii zasadę prawem stałości ształów. kątów między ścianami. Już wtedy Już w starożytnej Grecji Arystoteles rozumiał on, że ta zewnętrzna prawi i Teofrastos zwracali szczególną uwa dłowość musi wynikać z jakiegoś we gę na minerały. Wyróżniali oni już po wnętrznego porządku w kryształach. nad sześćdziesiąt rodzajów mineral nych na podstawie cech takich jak po datność na obrabianie, palność lub charakter metaliczny. Wiedza ta zosta ła przejęta i pomnożona przez lekarzy arabskich. Al-Biruni już około roku 1000 potrafił stosować fizyczne meto dy dokładnego oznaczania gęstości I minerałów. Jako pierwszy zauważył on także drobne inkluzje płynów we wnątrz kryształów, które już wtedy uważał za pozostałości ośrodków, z jakich owe kryształy powstawały. Po tym okresie przez kilka stuleci infor macje o naukach mineralogicznych przestały się pojawiać. Dopiero Rys. 1. Idealne i zdeformowane kryształy kwa rcu. Kąty między dwiema tymi samymi ściana w 1556 roku, ukazała się książka nie mi są zawsze dokładnie równe (prawo stałości mieckiego lekarza i przyrodnika Geo kątów)
9
Siedem układów krystalograficznych
Rys. 8. Wiwianit, jednoskośny, slup z dwuściaRys. 9. Rodonit, trójskośny, dwuściany nami Pajsberg, Wermland/Szwecja, 12 x 12 mm Trepća, Serbia/Jugosławia, 35 x 35 mm
Objaśnienia do rysunków na str. 11
W ciągu następnych dziesięcio- i stu leci pojawił się prawdziwy zalew ba dań morfologicznych, dokonanych za Rys. 2. Granat (grossular), regularny, 24-ścian pomocą kątomierzy i wyspecjalizowa delto ido wy nych goniometrów krystalograficz Ouebec/Kanada, 25 x25 mm nych. Badania te doprowadziły do Rys. 3. Kupryt, regularny, sześcian z wniosku, że wszystkie kryształy dają ośmiościanem i 12-ścianem rombowym się zaliczyć do jednej z grup zwanych Onganja/Namibia, 23 *23 mm układami krystalograficznymi, których wyróżniono jedynie siedem. Rys. 4. Wulfenit, tetragonalny, piramidy Owe układy krystalograficzne wydzie z jednościanami lono na podstawie symetrii. Do opisa Tsumeb/Namibia, 30 *30 mm nia układów krystalograficznych i ich Rys. 5. Mimetezyt, heksagonalny, dwuściansymetrii wystarczają proste układy podstawowy, slup i podwójna piramida współrzędnych, które charakteryzują Kopalnia Mt. Bouney, Northern się długością „miar" na każdej osi Territory/Kanada, 12 x 12 mm nazwanych odcinkami tożsamości X, Rys. 6. Kalcyt, trygonalny, romboedr ze Y i Z oraz kątami między osiami skalenoedrem, zorientowane narosty pirytu (patrz str. 10). Kopalnia Lindenberg, G. Taunus/Niemcy Za pomocą siedmiu układów krystalo 18 x 18 mm graficznych stało się możliwe sklasy fikowanie wszystkich minerałów ze Rys. 7. Anglezyt, rombowy, slupy względu na ich symetrię, jednakże z dwuścianem Kopalnia Meretrice/Nowa Kaledonia, nie dokonano jakiegokolwiek kroku 12 x 12 mm w kierunku poznania budowy wewnę
12
trznej kryształów. Dopiero pewne pe chowe wydarzenie i zainicjowany przez nie znakomity eksperyment na prowadziły francuskiego mineraloga Renę J. Haiiy'ego na właściwy ślad. Hauy oglądał pewnego razu zbiór mi neralogiczny jednego ze swoich przy jaciół, gdy nagle piękny kryształ kalcytu wypadł mu z ręki i roztłukł się. Podczas dokładnego oglądania okru chów francuski uczony zauważył, że wszystkie niezliczone odłamki kryszta łu były do siebie podobne. Stanowiły one bryły ograniczone sześcioma rombami czyli romboedry, a kąty mię dzy odpowiednimi ścianami tych romboedrów były zawsze jednakowe. Kalcyt jest minerałem o największej znanej nam liczbie postaci krysta lograficznych. Stwierdzono ponad sto różnych postaci w więcej niż tysiącu kombinacji. Wykształcenie kryształów zmienia się od wydłużonych, igiełko wych do cienkich jak papier blaszko wych pokrojów. Po opisanym wypadku FU. Hauy prze prowadzał eksperymenty z kalcytami o najrozmaitszych pokrojach kryszta łów a wyniki były zawsze takie same: pod wpływem nacisku mechanicznego kryształy rozpadały się zawsze na frag menty romboedryczne o jednakowych kątach między odpowiednimi ścianami. Także podczas obserwacji mikroskopo wych najdrobniejszych pyłów kalcytowych rezultat był ten sam: maleńkie romboedry dawały się rozkruszać pod mikroskopem na jeszcze mniejsze okruchy o takich samych ścianach i ką tach. Wynik tych eksperymentów i opa rtą na nich teorię opublikował Hauy w 1801 roku w swej pracy „Traite de mineralogie". W tej słynnej pracy wy raził on pogląd, że zaobserwowana łupliwość kalcytu poprzez zakres mikro skopowy rozciąga się aż do rozmia
rów submikroskopowych. W końcu jed nak, jak wierzył Hauy, dochodzi się do najmniejszego możliwego romboedru łupliwości, który dalej podzielić się nie da bez rozłączenia cząsteczki kalcytu czyli węglanu wapnia CaC03 na jej chemiczne części składowe. Miałyby one jednak całkowicie odmienne włas ności i w ten sposób krystaliczna sub stancja kalcytu byłaby zniszczona. Owe najmniejsze cząstki kryształu nazwał Hauy „jądrami łupliwości". Wyobrażając sobie proces odwrotny do swoich eksperymentów z rozkruszaniem kryształów, Hauy w myślach odbudowywał kryształy z „jąder łupli wości". Naturalnie z maleńkich romboedrów łatwo jest złożyć duży rom boedr. Jednakże przez odpowiednio ścisłe ułożenie romboedrów można także otrzymać zupełnie odmienne po stacie kryształów jak np. skalenoedr lub słup. Prawidłowe układanie „jąder łupliwości" prowadziło do uzyskania wszystkich obserwowanych kombina cji postaci znanych dla kalcytu. Dało także podstawę do poglądowego, a tak że możliwego do ujęcia w matematycz ne zależności, uzasadnienia prawa sta łości kątów podanego przez Steno. Hauy robił także doświadczenia z kry ształami regularnymi, przyjmując, że ich „jądra łupliwości" są maleńkimi sześcianami. Z nich utworzył on ośmiościan, czworościan i wiele innych po staci układu regularnego, które mogły być obserwowane w przyrodzie. Rysu nek 10 przedstawia jeden z przykładów z jego bogato ilustrowanej książki „Traite de mineralogie". Tylko z sześ cianów zbudował Hauy dwunastościan rombowy, postać krystalograficzną bar dzo typową dla granatu (rys. 11). Hauy sądził, że te najmniejsze „jądra łupliwości" są cząstkami niezmiennymi i sztywnymi. Nie zgadzały się z tym
13
Rys. 10. Utworzenie dwunastościanu rom Rys. 11. Granat o postaci dwunastościanu Rys. 12. Wiwianit FeJPOJ^Hfl, Trepća, Rys. 13. Erytryn COJAsOJ^Hfi Bou bowego z małych sześcianów (R.J. Hauy, rombowego, Ouebec/Kanada, 17 x 17 mm. Serbia/Jugosławia, 12 x 12 mm Azzer/Maroko, 20 x20 mm „ Traite de mineralogie", 1801) Podobne sześcianiki są najmniejszymi ele Wygląd zewnętrzny wiwianitu i erytrynu jest taki sam, ich wzory chemiczne bardzo pod mentami budującymi ten kryształ typu. Na tej podstawie Mitscherlich wysnuł wniosek o jednakowym ułożeniu elementó tych kryształów i nazwał tę cechę izomorfizmem. obserwacje, że pod wpływem zewnę minerałów, które krystalizują w całko trznego ciśnienia kryształy zmniejszają wicie tych samych postaciach krys swoją objętość. Ta własność krysz talograficznych. Na przykład apatyt, tałów jest niewytłumaczalna przy zało piromorfit, wanadynit i mimetesyt wy żeniu, że są one zbudowane z nie stępują w postaci pięknych słupów he zmiennych, sztywnych cząstek. Polemi ksagonalnych, wiwianit, erytryn a tak zując z pracami Hauy'ego, Seebers że annabergit tworzą prawie identycz w 1824 roku wyraził przypuszczenie, że ne kryształy jednoskośne (rysunki 12 chemiczne części składowe, którymi i 13). Mitscherlich stwierdził podczas w przypadku kalcytu są Ca i C03, we obserwacji tych minerałów o podo wnątrz „jąder łupliwości" nie stykają bnym wyglądzie, że także ich wzory się ściśle, ale utrzymują się w pewnych chemiczne są nadzwyczaj podobne. mierzalnych odległościach. Składniki Pokazuje to następujący przykład: chemiczne mogłyby wewnątrz „jąder wiwianit Fe3(P04)2-8H20 łupliwości" zajmować stałe, w pełni erytryn C0 3(As04)2-8H20 uporządkowane miejsca, ale jednocze śnie w pewnej mierze podlegałyby Przy podobnym typie wzoru chemicz przemieszczeniu a nawet wymianie. nego, w porównaniu z wiwianitem Pewne ważne odkrycie, które wynika w erytrynie żelazo jest zastąpione ło bezpośrednio z tej teorii, zostało przez kobalt, a fosfor przez arsen. dokonane na początku XIX wieku, Podobieństwo postaci krystalografi w okresie rozkwitu mineralogii, przez cznych tych dwóch minerałów o po chemika Eilharda Mitscherlicha. Mits dobnej budowie jest uwarunkowane cherlich wiedział, że są różne rodzaje także tym, że przy ich zbliżonych
14
wzorach chemicznych, określone pier strzenne ułożenie części składowych rodzaj mineralny, wiastki chemiczne wzajemnie mogą charakteryzują się zastępować. Mitscherlich nazwał rozwinęła się nowoczesna klasyfikacja to zjawisko izomorfizmem tzn. jedna minerałów zgodnie z ich cechami krystalochemicznymi. Cechy te uwzglę kowością postaci. W trakcie dalszych badań Mitscherlich dniają dane analityki chemicznej i ob stwierdził również, że niektóre całko liczenia struktury kryształu. wicie odmienne minerały mają ten Wspaniałe potwierdzenie znalazła ta sam skład chemiczny. Z substancji teoria w eksperymentach, przepro CaC03 tworzy się nie tylko trygonalny wadzonych w 1912 roku przez Maxa kalcyt ale także rombowy aragonit von Laue, które zresztą przyniosły mu oraz heksagonalny wateryt, czysty wę w roku 1914 Nagrodę Nobla w dziedzi giel krystalizuje nie tylko jako heksa nie fizyki. Prześwietlił on kryształ siar gonalny grafit, ale także jako regular czanu miedzi promieniami, które wów ny diament (rysunki 15 i 17). Mitscher czas zostały odkryte przez niemieckie lich wywnioskował, że minerał jest go fizyka Roentgena. Na kliszy fo charakteryzowany nie tylko przez ro tograficznej, umieszczonej za kryszta dzaj chemicznych części składowych, łem, pojawił się układ punktów, który ale także w bardzo szczególny sposób odzwierciedlał symetrię kryształu. przez przestrzenne ułożenie tych czę Eksperyment ten wykazał w sposób ści wewnątrz „jąder łupliwości". niewątpliwy dwie rzeczy: 1. Promieniowanie rentgenowskie na Nazwał on tę cechę polimorfizmem. Na podstawie tej świadomości, że za elementach strukturalnych kryształu równo skład chemiczny jak i prze zostaje ugięte i za kryształem wywo-
15
Rys. 14. Struktura kryształu diamentu
Rys. 18 i 19. Beryl (szmaragd), Muzo, Kolum bia, 10x10 mm Obraz elektronowo-mikroskopowy dużej roz dzielczości pokazuje, że beryl, który krystali zuje w postaci słupów o przekroju sześciokąta, w swojej strukturze wewnętrznej ma także sześciokątne elementy ułożone podobnie jak komórki plastra miodu.
Rys. 15. Struktura kryształu grafitu. Różna struktura pomimo tego samego składu chemicznego jest przyczyną całkowicie odmiennych własności tych dwóch minerałów Rys. 16. Diament, chemicznie czysty węgiel,Rys. 17. Grafit, chemicznie czysty węgiel, Sta re Mesto, Czechy, 16 x 16 mm Kimberley, RPA, 15x15 mm
łuje obraz interferencyjny. Obraz ten jest odzwierciedleniem symetrii kryształu i przestrzennego ułożenia elementów składowych w jego sieci. 2. Promieniowanie rentgenowskie jest promieniowaniem o naturze falo wej i bardzo małej długości fali. W obecnych czasach obrazy sieci kry ształów można obserwować bezpo średnio dzięki zastosowaniu mikro
16
skopii elektronowej dużej rozdzielczo ści. Rysunek 18 pokazuje taki obraz dużej rozdzielczości dla kryształu be rylu, którego struktura składa się z niezliczonych sześcioczłonowych pierścieni, połączonych w sposób przypominający nieco plaster miodu. Każdy pierścień to sześć połączonych narożami czworościanów [Si0 4 ] 4 ~. Zdjęcie kryształu naturalnego (rys. 19)
odzwierciedla dokładnie tę wewnętrz ną budowę. Także rentgenogram wy konany metodą Lauego (rys. 20) poka zuje jednoznacznie symetrię heksago nalną jako sześciopromienny układ punktów. Po długo trwających próbach rozwią zania zagadki wewnętrznej budowy kryształów, wiadomo dziś, że pojedyn cze chemiczne części składowe, jak cząsteczki, atomy lub jony, są ułożone w sieci przestrzennej, w której zajmu ją one stałe, podlegające jedynie nie wielkim zmianom położenia. Do je dnoznacznego opisania minerału niezbędne jest określenie składu che micznego jak również dokładna znajo mość jego struktury wewnętrznej. Jednakże wiedza o strukturze krysz tałów niezbędna jest nie tylko do kla syfikacji minerałów. Jest o wiele waż niejsze, że na podstawie budowy we wnętrznej można wytłumaczyć wystę powanie cech zewnętrznych krysz tałów. Szczególnie dobrego przy-
Rys. 20. Również obraz rentgenograficzny zwany „Lauegramem"pokazuje wyraźnie he ksagonalną symetrię berylu kładu dostarczają dwa polimorficzne minerały, diament i grafit (rys. 15 i 17). Obydwa są identyczne chemicznie, ale ich fizyczne własności różnią się zasa dniczo z powodu ich odmiennych struk tur. Diament jest o wiele twardszy od jakiegokolwiek innego minerału, zupeł nie przezroczysty, nie przewodzi prądu elektrycznego, ma słabe przewodnic two cieplne i łupliwość według ośmiościanu. Własności grafitu są zupełnie inne: jest miękki i nawet używa się go jako smaru, przewodzi dobrze prąd i ciepło, i ma doskonałą łupliwość we dług dwuścianu podstawowego.
17
Własności minerałów Jedną z cech minerałów, które najbar dziej rzucają się w oczy, jest postać kryształów (patrz str. 10). Zawsze wte dy, gdy kryształy mogą swobodnie wy kształcić swą postać (idiomorfizm), tworzą formy prawidłowe, na których ich symetria jest dobrze rozpoznawal na. Ważnym krokiem w rozpozna waniu minerałów jest przyporządko wanie identyfikowanego kryształu do jednego z siedmiu układów krysta lograficznych. Jednakże również idiomorficzne kryształy jednego rodzaju mineralnego mogą różnić się bardzo od siebie chociażby z powodu znie kształceń w czasie wzrostu (rys. 1), co utrudnia rozpoznanie symetrii. Poza tym rozwój rozmaitych ścian krysz tałów powoduje pojawienie się rozma itych morfologii. W układzie regula rnym mogą wystąpić np. sześcian, ośmiościan, dwunastościan rombowy pojedynczo lub kombinacje tych posta ci w jednym krysztale. Morfologia jest
Rys. 21. Katapleit ML St. Hilaire/Kanada, 25 *25 mm heksagonalny, pokrój tabliczkowy niezależna od wielkości poszczegól nych ścian kryształu lub ich stosunku między sobą, natomiast pokrój opisuje relacje wielkości poszczególnych ścian. Dlatego też kryształy o tej sa mej morfologii mogą mieć zupełnie
Rys. 25. Połysk diamentowy Rys. 24. Połysk szklisty Sfaleryt Kalcyt i fluoryt St. Andreasberg, Harz/Niemcy, 40 x40 mm Tifin, Ohio/USA, 25x25 mm
Rys. 22. Wanadynit Arizona/USA, 15x15 mm heksagonalny, pokrój izometryczny
Rys. 23. Mimetesyt z bayldonitem Tsumeb/Namibia, 35 x35 mm heksagonalny, pokrój słupkowy
odmienny pokrój. Wyjaśniają to ry sunki 21-23. Połysk minerałów jest charakterys tyczną cechą rodzajową, łatwą do rozpoznania nawet dla niezbyt wyćwi czonego oka. Stąd jej duża użytecz-
ność jako własności diagnostycznej. Rozróżnia się przede wszystkim mi nerały o połysku niemetalicznym i o połysku metalicznym. Wszystkie minerały o połysku niemetalicznym są przezroczyste lub przeświecające,
Rys. 26. Połysk pólmetaliczny Pirargyryt St. Andreasberg, Harz/Niemcy
Rys. 27. Połysk metaliczny Piryt Peru, 32x32 mm
a ich połysk jest o różnej intensywności (słabszy lub silniejszy). Odróżnia się słabszy połysk - szklisty (rys. 24) od połysku silnego diamentowego (rys. 25) lub od połysku tłustego, żywi cznego, jedwabistego, perłowego, półmatowego czy matowego. Używamy też terminu połysk półmetaliczny dla niektórych minerałów przezroczystych, które połyskują metalicznie. Minerały o połysku metalicznym są całkowicie nieprzezroczyste a ich ściany błyszczą często silnie jak lustro (rys. 27). Skupienia. Swój idiomorficzny kształt mogą kryształy rozwinąć tylko w ta kim przypadku, jeśli nic nie przeszka dza w ich wzroście, np. podczas swo bodnego unoszenia się w stopie skal nym lub jako osobniki druzowe w miarolach skał. Natomiast jeśli kry ształy stykają się i łączą w trakcie wzrostu, powstałe w ten sposób utwo ry nazywa się skupieniami. Formy skupień są w wielu przypadkach typo we dla rodzajów mineralnych, a za tem także cenne diagnostycznie. Nie które rodzaje skupień wskazują ró wnież na warunki wzrostu minerałów. Kryształy szkieletowe lub dendrytowe rosną zazwyczaj szybko w środowis kach o dużym dopływie substancji za silającej wzrost, skupienia typu szkla nej głowy lub nerkowato-groniaste z reguły tworzą się z żelopodobnej lub koloidalnej substancji wyjściowej. Typowe skupienia pokazują rysunki 28-35. Twardość. Obok postaci kryształów, połysku i barwy, twardość (określana przez zarysowanie) jest najważniej szą cechą rozpoznawczą minerałów. Zazwyczaj stosuje się nieliniową ska lę twardości wg Mohsa, która obej muje wartości od 1 (bardzo miękki) do 10 (nadzwyczaj twardy). Patrz rysunki 36-44.
20
Skala twardości wg Mohsa
1 =talk 2= gips 3 = kalcyt 4=fluoryt 5 = apatyt 6=ortoklaz 7 = kwarc 8=topaz 9 =korund 10=diament
dają się rysować paznokciem dają się rysować ostrzem stalowym dają się rysować szkłem
Rys. 28. Skupienia tabliczkowo-blaszkowe Torbernit Musonoi, Szaba/Zair, 30x21 mm Rys. 29. Skupienia wlóknisto-igiełkowe Cyanotrychit CapGaronne, Mar/Francja, 19x13 mm Rys. 30. Skupienia sferolityczne Wavellit Pencil Bluff, Arkansas/USA, 16x11 mm Rys. 31. Skupienia kuliste Wavellit Garland Co., Arkansas/USA, 31 x 22 mm Rys. 32. Skupienia nerkowato-groniaste Skorodyt Djebel Debar/Algeria, 60 x42mm Rys. 33. Skupienia typu „szklana głowa" Hematyt Cumberland/Wielka Brytania, 58 x 41 mm Rys. 34. Naloty ziemiste Elyit Lautenthal, Harz/Niemcy, 6x4 mm Rys. 35. Wzrost szkieletowy Miedź rodzima Ajo, Arizona/USA, 40 x28 mm
21
Aby oznaczyć dokładnie twardość, należy posłużyć się zestawem ma łych ziaren tych 10 minerałów, który mi rysuje się oznaczany minerał lub oznaczanym minerałem są one zary sowywane. Na przykład, jeśli niezna ny minerał zarysuje fluoryt, ale on sam zostanie zarysowany apatytem, jego twardość zawiera się między 4 i 5, co określamy jako 4,5. Do przy bliżonego określenia twardości wy starczają proste środki: paznokieć, drut miedziany, scyzoryk i okruch szkła. Przy oznaczaniu twardości na leży zwracać uwagę, aby robić to na świeżych ścianach kryształu lub po wierzchniach łupliwości. Powierzch nia kryształu często wykazuje zaniżo ną twardość z powodu zmian wietrze niowych. Podobnie oznaczanie twa rdości skupień drobnoziarnistych czę sto daje nieprawdziwe wyniki. Barwa. Należy do cech minerałów, które najbardziej przyciągają wzrok. Rozróżnia się tak zwane minerały idiochromatyczne czyli o własnej bar wie oraz allochromatyczne czyli zaba rwione. Każdy minerał idiochromatyczny ma jedną typową barwę, która służy także jako cecha rozpoznawcza. Minerały allochromatyczne, w stanie czystym bezbarwne, uzyskały swoje zabarwienie z powodu obecności do mieszek obcych pierwiastków lub de fektów sieci kryształu. Bezbarwny ko rund w taki sposób zamienia się dzięki domieszce chromu w cenny czerwony rubin, bezbarwny beryl także z powo du obecności domieszki chromu w strukturze staje się wysoce cenio nym zielonym szmaragdem. Ponieważ odróżnianie minerałów barwnych od zabarwionych może być niepewne, stosuje się dla celów identyfikacyjnych zamiast barwy minerału raczej barwę jego rysy, zwaną w skrócie rysą. 22
Rysa. Uzyskuje się ją przez pocią gnięcie minerałem po niepolewanej białej płytce porcelanowej. Drobne cząstki substancji są ścierane z kry ształu i możemy zobaczyć na płytce typową, uwolnioną od wpływu domie szek i zaburzeń sieci barwę sprosz kowanego minerału czyli jego rysę. Minerały, które makroskopowo mają barwy wyglądające zupełnie podob nie, mogą mieć całkowicie odmienne rysy. Na przykład trzy minerały o cza rnej barwie i błyszczącej powierzch ni: tlenki żelaza magnetyt i hematyt oraz tlenowodorotlenek żelaza goethyt mają zupełnie różne rysy, a mia nowicie odpowiednio: czarną, wiśniowoczerwoną i brunatną. Luminescencja. Jest to wydzielanie światła, najczęściej widzialnego, przez kryształy pod wpływem różnych czynników (zmian temperatury, nacis ku, reakcji chemicznych). Jeśli jest wywołana przez promieniowanie
Rys. 36. Twardość 1, talk St. Gotthard/Szwajcaria, 37x 55 mm Rys. 37. Twardość 2, gips Eisleben, Harz/Niemcy 54 *80 mm Rys. 38. Twardość 3, kalcyt Elmwood, Tennessee/USA, 33 x49 mm Rys. 39. Twardość 4, fluoryt Meksyk, 40x60 mm Rys. 40. Twardość 5, apatyt Erongo/Namibia, 10 x 15 mm Rys. 41. Twardość 6, ortoklaz Minas Gerais/Brazylia, 67 x 100 mm Rys. 42. Twardość 7, kwarc Herkimer, New York/USA, 30x44 mm Rys. 43. Twardość 8, topaz Thomas Rangę, Utah/USA, 25 x37mm Rys. 44. Twardość 9, korund Sri Lanka (Cejlon), 46 x68 mm Twardość 10, diament (patrz rys. 15)
.
Zbliźniaczenia. Cechą wielu krysz tałów, zwłaszcza o niskiej symetrii, jest tworzenie bliźniaków. W tym przypadku dwa lub więcej osobników tego samego rodzaju kryształów zra sta się zgodnie z określonymi reguła mi. Utworzony w ten sposób bliźniak osiąga zazwyczaj symetrię wyższą, niż ta, którą ma pojedynczy kryształ. Rysunki 48 i 49 pokazują powstanie i wygląd bliźniaków cynobru.
Rys. 45. Blenda skorupowa (sfaleryt) z Alten-Rys. 46. Ten sam obiekt, żółtozielona fluoresbergu kolo Akwizgranu w świetle zwyczajnym, cencja spowodowana przez promieniowanie 60* 60 mm ultrafioletowe
ultrafioletowe, nazywa się fluorescencją (rysunki 45 i 46). Także te barwne zjawiska używane są jako cechy rozpo znawcze i mają zastosowanie przy po szukiwaniu mineralizacji użytecznych, np. scheelitowej. Łupliwość. Jest to własność powodują ca rozpadanie się kryształów na frag menty ograniczone mniej lub bardziej płaskimi ścianami pod wpływem dzia łania mechanicznego, np. uderzenia młotka. Te ściany płaskie odpowiadają najczęściej pospolitym postaciom krys talograficznym. A zatem sól kamienna (halit) i galena rozpadają się na małe sześciany, fluoryt i diament- na ośmiościany. Łupliwość i jej stopień są użyte cznymi wskazówkami diagnostycznymi. Stopień łupliwości określa się jakościo wo, np.: wyśmienity (łyszczyki, grafit), doskonały (kalcyt, halit), dobry (fluoryt, sfaleryt), wyraźny (ortoklaz), niewyraź ny (kasyteryt), brak (kwarc). Minerały bez łupliwości podczas kruszenia dają powierzchnie nieregularne, określane 24
jako przełam z przymiotnikami: muszlowy skorupowy zadziorowaty itd. Gęstość. Jak wszystkie inne substan cje, minerały mają określone gęstości. Mogą one być dokładnie zmierzone metodami fizycznymi i wyrażone np. w g/cm3, i wtedy są dobrymi cechami diagnostycznymi. Ale po krótkim ćwiczeniu można w terenie ocenić gęs tość okazu lub kryształu, „ważąc" w ręku i decydując, czy jest ciężki, średni czy lekki; w ten sposób ułatwia my sobie oznaczenie. Pseudomorfozy. Zazwyczaj minerały tworzą się w dość dokładnie ograni czonych warunkach. Diament powsta je tylko pod bardzo wysokim ciśnie niem, które odpowiada naciskowi skał nadległych na głębokości około 150 kilometrów. Jeżeli warunki fizyko chemiczne zmieniają się, pierwotne minerały mogą stawać się nietrwałe i mogą być zastępowane przez inne minerały przy zachowaniu pierwotne go kształtu (rys. 47).
Rys. 47. Pseudomorfoza malachitu po azurycie. W określonych warunkach fizykochemicznych niebieski azuryt CuJOH/COJ^mienia się w zielony malachit Cu2 [(OH) J CO J. Tsumeb/Namibia, 70 x70 mm
Parageneza. Dalsza cecha diagnosty czna, możliwa do stosowania przez osoby nieco bardziej doświadczone to tak zwana parageneza, czyli chara kterystyczny zespół minerałów, który powstał w trakcie jednego procesu minerałotwórczego. Niektóre paragenezy są bardzo typowe, na przykład kasyteryt z reguły pojawia się z fluorytem, wolframitem i topazem. Poza tym niektóre paragenezy są rzadkie, mało prawdopodobne lub niemożliwe, jak występowanie kwarcu z nefelinem lub kwarcu z oliwinem w jednej skale, wykluczone z powodów chemicznych.
Rys. 48. Cynober, bliźniak przerosły dwóch romboedrów. Huna n/Chiny, 28x28 mm
Rys. 49. Powstanie bli źniaka przeroslego z dwóch pojedynczych romboedrów
25
Powstawanie minerałów Jak wszystkie inne obiekty, także mi nerały są włączone w pewien za mknięty obieg od powstania do znisz czenia. Skały mogą być wynoszone dzięki procesom geologicznym z miejsc ich powstania w głębinach Ziemi na jej powierzchnię. Pod wpły wem czynników atmosferycznych wiet rzeją one, powstają nowe minerały, które dzięki sile ciężkości i wodom są transportowane, ponownie nagroma dzane i przykrywane młodszymi osa dami. Dzięki rosnącemu nadkładowi podwyższają się ciśnienie i tempera tura, dochodzi do rekrystalizacji daw nych oraz powstawania nowych mine rałów. Dalszy wzrost ciśnienia i tem peratury może spowodować topnienie minerałów i wydzielanie się ognistopłynnej magmy (nazwa pochodzi od greckiego słowa oznaczającego cia sto), z której podczas ochładzania po nownie tworzą się kryształy. W ten sposób zamyka się obieg materii skal nej. Ze względu na warunki po wstawania zalicza się minerały do na stępujących grup genetycznych: 1. Minerały magmowe 2. Minerały osadowe 3. Minerały metamorficzne. Magmowe utwory mineralne. We wnętrzu Ziemi, które ogólnie jest w stanie stałym, w niektórych miejs cach mogą, dzięki szczególnym fizy cznym i chemicznym warunkom, pojawiać się stopy skalne (magmy), które mają temperatury od 650 do 1250°C, w zależności od ich składu chemicznego. Owe stopy albo wydo bywają się na powierzchnię Ziemi tworząc skały wylewne (wulkanicz ne), albo też pozostają na dużych głę bokościach, gdzie zastygają w skaty głębinowe (plutoniczne). 26
Już w wysokiej temperaturze podczas nawet nieznacznego ochłodzenia powstają pierwsze kryształy. Są to tak zwane krystalizaty wczesne, z ty powymi minerałami takimi jak chromit, magnetyt i apatyt. Podczas dalszego obniżania się temperatury zestala się główna masa stopu i po wstaje skała. Na tym etapie krystali zacji głównej powstają najważniejsze magmowe krzemiany: oliwin, piroksen, bardzo częste skalenie i kwarc. Po krystalizacji głównej pozostaje z magmy pierwotnej tylko niewielka część, tak zwany stop resztkowy. Jest on wzbogacony w liczne pierwiastki rzadkie, które z powodu bardzo małe go lub bardzo dużego promienia ich atomów nie znalazły dla siebie miejs ca w strukturach krzemianów skałotwórczych. Są to na przykład beryl, bor, cyna, molibden, uran i pierwias tki ziem rzadkich. Ponadto stop resztkowy zawiera dużo wody i dwu tlenku węgla, ma zatem małą lepkość i jest bardzo ruchliwy [mobilny). Mo gą z niego powstawać olbrzymie kry ształy, także w dużych miarolach. Ta kie bardzo grubokrystaliczne skały nazywa się pegmatytami. Utworami pegmatytowymi są na przykład cenio ne przez zbieraczy gemmologów topazy, akwamaryny, turmaliny i kwar ce różowe. Łatwolotne i niekiedy bar dzo agresywne, silnie reaktywne składniki środowiska pegmatytowego mogą penetrować skały ościenne wzdłuż pęknięć i szczelin, i powodo wać ich głębokie przeobrażenia. W ten sposób powstają utwory pneumatoliłyczne, do których zalicza się tak ważne złoża jak nagromadzenia kruszców cyny, wolframu i molibdenu w górnych częściach dużych masy wów granitoidowych. Poniżej około 500GC stopy resztkowe przechodzą
stopniowo w roztwory, składające się głównie z wody, dwutlenku węgla i rozpuszczonych: NaCI, KCI, metali ciężkich jak również Si02. Ten etap krystalizacji minerałów nazywa się hydrotermalnym. Powstanie dużej części ważnych gospodarczo złóż kruszców metali kolorowych jest związane z działalnością hydrotermalną. Żyły hydrotermalne tworzyły na przykład złoża w Górach Harzu, Górach Krusz cowych lub w Sudetach. Większość pięknie wykształconych, wartościo wych kolekcjonersko kryształów po wstała w warunkach hydrotermalnych. Osadowe utwory mineralne. W warun kach, jakie panują na powierzchni Zie mi, skały i liczne minerały ulegają wietrzeniu. Pod wpływem czynników fizycznych, chemicznych i organicz nych kryształy ulegają rozpuszczaniu, przeobrażeniom oraz są przenoszone na inne miejsca. W ten sposób mogą zostać zniszczone całe masywy granitoidowe. W czasie tych procesów ze skaleni tworzy się kaolinit, główny składnik kaolinu, surowca do produk cji porcelany. W klimacie tropikalnym z wietrzejących skał zasadowych powstają ważne ekonomicznie złoża boksytowe i laterytowe, dostarczające surowca do produkcji glinu i żelaza. Minerały, które dzięki swojej odporno ści chemicznej i dużej twardości ule gają bardzo powolnemu zniszczeniu, mogą być przenoszone przez wody i gromadzić się w piaskach rzecz nych i plażowych. Mówi się w takim przypadku o złożach okruchowych, do których zalicza się wiele ważnych wystąpień złota, platyny, diamentów, kasyterytu czy monacytu. Wody trans portują także rozpuszczone produkty wietrzenia jak chlorki lub węglany, przenosząc je do oceanu. W procesie odparowania słonych wód w lagunach
rozpuszczone substancje krystalizują i w ten sposób tworzą się skały ewaporytowe. Przykłady takiej chemicznej sedymentacji to liczące kilka tysięcy metrów miąższości wapienie kredowe południowych Niemiec, skały węgla nowe, gipsowe i solne w cechsztynie północnych Niemiec oraz środkowej i północnej Polski czy Zapadliska Przedkarpackiego. Metamorficzne utwory mineralne. Jeś li skały magmowe lub osadowe dosta ną się w takie części skorupy ziems kiej, gdzie panują warunki inne niż podczas ich powstawania, zmieniają się także minerały. Kosztem małych ziarn powiększają się duże ziarna mi nerałów, niektóre minerały rozpadają się i powstają nowe. Ten proces nazy wany jest metamorfozą. Odróżnia się metamorfozę regionalną, kiedy duże pogrążone kompleksy skalne podda wane są działaniu wysokich ciśnień i temperatur, od metamorfozy kontak towej, będącej wynikiem oddziały wania gorącej magmy na skały osło ny. Powstające w taki sposób skały metamorficzne mają pewien typowy wygląd i charakterystyczny skład mi neralny. Minerały metamorficzne to na przykład granat, sillimanit, andaluzyt, cyanit, staurolit, kordieryt czy wezuwian. Na podstawie obecności niektórych z nich w skałach można wnioskować o warunkach powsta wania takich skał. Cyanit powstaje wy łącznie w skałach, które przeszły przez etap działania bardzo wysokich ciśnień, andaluzyt jest typowym produktem metamorfizmu kontakto wego. Między 650 a 900°C zachodzi w skałach metamorficznych proces wytapiania (anateksis) stopu krze mianowego i w ten sposób obieg sub stancji wchodzi ponownie w etap mag mowy. 27
Klasa I. Pierwiastki rodzime Chemia. Każdy pierwiastek sktada się z maleńkich części, atomów. Masa jedne go atomu jest rzędu 10"24g (=0,000 000 000 000 000 000 000 001 g), jego średnica około 10~10 m. Atomy są niepodzielne metodami chemicznymi. Obecnie znane jest 105 pierwiastków i odpowiednio 105 różnych rodzajów atomów. Spośród nich 90 znaleziono dotychczas w przyrodzie, pozostałe otrzymano jedynie w laborato riach. Częstość występowania różnych pierwiastków w przyrodzie jest bardzo rozmaita. Zewnętrzne części Ziemi (geo sfery): litosfera, hydrosfera i atmosfera, składają się w przybliżeniu w połowie z tlenu, a w jednej czwartej z krzemu. Większość pierwiastków występuje tylko w postaci związków chemicznych, składa jących się przynajmniej z dwóch różnych rodzajów atomów. Połączenie chemiczne dwóch lub więcej pierwiastków daje cał kowicie nową substancję, np. dwa gazo we pierwiastki tlen i wodór łączą się w ciekły związek chemiczny - wodę (tlenek wodoru). Różne pierwiastki mają nie jednakową skłonność do wchodzenia w związki chemiczne, im bardziej są one szlachetne, tym częściej spotyka się je w przyrodzie w postaci rodzimej, jako czysty pierwiastek. Jako rodzime (w więk szości minerały) spotyka się względnie często 24 pierwiastki. Dzieli się je na metale rodzime: żelazo Fe, kobalt Co, nikiel Ni, platyna Pt, pallad Pd, rod Rh, osm Os, iryd Ir, ruten Ru, miedź Cu, srebro Ag, złoto Au, cynk Zn, ołów Pb, cyna Sn, rtęć Hg; pólmetale i niemetale: arsen As, antymon Sb, bizmut Bi, węgiel C, fosfor P, siarka S, selen Se, tellur Te. Skróty umieszczone po nazwach pierwia stków są ich międzynarodowymi symbo lami chemicznymi, pochodzącymi od naj częściej greckich lub łacińskich nazw, np. Pb od plumbum (ołów).
28
Krystalografia. Metale i ich stopy krystali zują tworząc struktury (sieci) typu metali, w których węzły są obsadzone przez do datnio naładowane jony. W zależności od rodzaju sieci każdy jon jest otoczony przez 8 lub 12 sąsiadów. Między nimi poruszają się ujemnie naładowane cząs tki - elektrony - i utrzymują sieć krysz tałów w stanie stabilnym. Owa mobilność elektronów jest przyczyną dobrego prze wodnictwa elektrycznego metali i ich nieprzezroczystości. Ponieważ dodatnie jony mogą przemieszczać się względem siebie także stosunkowo łatwo, metale są giętkie, plastyczne i nie mają łupliwości. Łatwo się polerują i na gładkich powierz chniach mają silny lustrzany połysk. W sieciach kryształów niemetali znajdują się w zasadzie elektrycznie obojętne ato my, ułożone w grupy, łańcuchy, pierście nie lub rusztowania przestrzenne. Ułoże nie atomów zależy od warunków powsta wania kryształów. Pojawiają się zatem różne odmiany strukturalne, jak na przy kład diament (wysokie ciśnienia) i grafit (niskie ciśnienia), dwie odmiany węgla (patrz str. 16117). Półmetale różnią się od metali zaznaczającą się łupliwością i kru chością. Niemetale są kruche i najczęś ciej mają połysk metaliczny. Petrologia. Pierwiastki rodzime stanowią jedynie bardzo niewielką część skorupy ziemskiej. Zwiększone zawartości metali rodzimych w złożach mogą pojawić się w wyniku utleniania pierwotnych kru szców siarczkowych (w tzw. czapach że laznych). W wyniku wietrzenia złóż pier wotnych złoto i platyna mogą się groma dzić w złożach okruchowych. Metale ro dzime mogą także powstawać w nisko temperaturowej części procesu pneumatolitycznego i w warunkach hydrotermalnych a z fumaroli niekiedy krystalizu je siarka rodzima. Srebro rodzime Freiberg, Saksonia/Niemcy, 29 x40 mm
Złoto rodzime Au Własności. Złoto nie ma zauważalnej top liwości, przełam jest zadziorowaty; barwa: 2,5-3 złocistożółte, można met. je rozklepać lub rozwalcować na ba rdzo cienką folię (0,0001 mm, złoto płatkowe) i wtedy prześwie ca niebiesko lub zielono. Gęstość czystego złota wynosi 19,3. Rodzime złoto zazwyczaj zawiera domieszkę srebra od 2 do 20% i z te go powodu jest jaśniejsze. Niekiedy zawiera także domieszkę platyny lub miedzi. Złoto bo gate w domieszkę srebra (ok. 20%) już przez Pliniusza było nazywane elektrum. Czyste zło to jest metalem bardzo odpornym na czynniki chemiczne, nie działa na nie tlen powietrza ani kwasy poza wodą królewską (mieszaniną kwasów azotowego i solnego), w której się rozpuszcza. Z reguły spotyka się silnie znie kształcone kryształy z wygiętymi ścianami i zaokrąglonymi krawędziami i narożami. Na ścianach ośmiościanu często występują figury trójkątne (trygony). Skupienia o powierzchni granulowanej, pierzaste lub drzewiaste, częs to przerośnięte innymi minerałami, np. arsenopirytem. Najczęściej jednak złoto jest zbite, narosłe w postaci drutów, subtelnych gałązek, występuje w formie płytek, jako nalot, wpryśnięcia, luźne nieregularne porowate bryłki, ziarna i łuseczki. Powstawanie. Złoto jest znajdowane w zło żach pierwotnych oraz w złożach wtórnych okruchowych. Złoża pierwotne to głównie żyły hydrotermalne, szczególnie występujące w starych masywach górskich (stare żyły zło tonośne). Kruszcowymi minerałami towarzy szącymi są piryt i arsenopiryt, rzadziej pirotyn, chalkopiryt, sfaleryt, galena, tetraedryt. Także w skałach wulkanicznych (młode żyły złotonośne) może występować złoto w żyłach i strefach impregnacji. Towarzyszyć mu mogą piryt, sfaleryt, tetraedryt, liczne minerały sreb ra, tellurki, rzadziej selenki. Ten typ złóż jest obecnie w zasadzie wyeksploatowany, jak na przykład Złoty Trójkąt Siedmiogrodu (Brad, Nagyag, Offenbanya, Nagybanya). Jeżeli skała zawierająca złoto zwietrzeje, złoto transporto
30
wane jest z produktami wietrzenia i nagroma dza się razem z innymi minerałami ciężkimi w okruchowych złożach wtórnych. Występowanie. Starożytni Rzymianie uzyski wali złoto między innnymi z aluwiów Renu; jeszcze w 1874 r. zawartość złota wynosiła w nich 1 g na tonę. Gorączka złota w Kalifornii w roku 1849 była spowodowana odkryciem złota w złożu okruchowym doliny Sacramento. Podobne złoża znaleziono w okręgu Klondike nad Jukonem na Alasce. W roku 1851 złoto zostało odkryte w Australii. Ogromnym kopal nym i zmetamorfizowanym okruchowym złożem złota jest Witwatersrand koło Johannesburga w RPA. Także rejon gór Ałdan na Syberii dostarcza dużych ilości złota. Mother Lode w Kalifornii i Berezowsk na Uralu są przykładami pierwotnych złóż złota. Słynne są piękne okazy złota z Verespatak w Siedmio grodzie. W Polsce niewielkie ilości złota wydo byto w Tatrach i w Złotym Stoku. Drobne ziar na można znaleźć w piaskach rzek Dolnego Śląska. Złoto towarzyszy też rudom miedzi regionu Legnica-Głogów. Zastosowanie. Złoto jak żaden inny metal wpływało na losy wielu narodów, było symbo lem władzy. Imiona Tutenchamona (jego sar kofag z czystego złota waży 110 kg) i Cortesa, nazwy Aztekowie i Inkowie, jak również bada nia średniowiecznych alchemików są nierozłą cznie związane ze złotem. Ocenia się, że w dziejach ludzkości wydobyto 80000 t złota; obecny światowy stan posiadania tego metalu wynosi około 75000 t, prawie po połowie w państwowym i prywatnym władaniu. W 1989 roku produkcja światowa wyniosła 14501. Zło to obecnie jest używane do celów tezauryzacyjnych, jako metal monetarny, do produkcji stopów szlachetnych, biżuterii, w protetyce dentystycznej i do aparatury chemicznej i ele ktronicznej.
Na górze, po lewej: złoto rodzime Abrudbśnya/Rumunia; 12x16 mm Na górze, po prawej: złoto rodzime Musariu, Siedmiogród/Rumunia; 50x38 mm Na dole: złoto rodzime Brad, Siedmiogród/Rumunia; 46x33 mm
Srebro rodzime Ag
w Własności. Przełam jest zadziorowaty (patrz ninitem i minerałami kobaltu i niklu, jak na miedź), metal jest bardzo plastyczny, jego gę przykład w Jachymovie w Czechach. stość wynosi 10,5; barwa: srebrzystobiałe, Występowanie. Poza wymienionymi miejs w bardzo cienkich warstewkach prześwieca cami, srebro wydobywano w Górach Harzu niebiesko; powierzchnia srebra ma często na (St. Andreasberg), Czechach, Austrii, Hiszpa loty żółtawe, brunatne, szare lub czarne. Czę nii, Francji, Anglii i Rosji. Srebro często wy sto spotykane kryształy idiomorficzne są stępuje z galeną, dlatego poszukiwano złóż zazwyczaj zniekształcone a ściany - z załama galeny, aby z nich uzyskiwać srebro, np. niami. Spotyka się dendrytowe i pierzaste for w Wiesloch w Badenii (Niemcy). Do bogactwa my wzrostu (drzewka srebrne), rozgałęzienia starożytnej Grecji przyczyniła się eksploata pod kątem prostym (zrosty równoległe) i pod cja srebronośnej galeny w Laurion. Duże zło kątem 60° (zbliźniaczenia). Srebro często wy ża srebra znane są w Meksyku, Kanadzie stępuje w formach zbitych, w gniazdach, wpry- i Boliwii. W Polsce niewielkie ilości srebra śnięte lub jako naloty; w formie blach, płytek, stwierdzono na Dolnym Śląsku oraz w Tat zaokrąglonych i kanciastych porowatych rach. bryłek, poza tym wygięte w kształcie loków, Zastosowanie. Srebro jest metalem ważnym kosmate powłoki podobne do runa, mchu oraz gospodarczo. Stosuje się je do celów fotogra włosowate. Znane są pseudomorfozy po ficznych, jubilerskich, produkcji przedmiotów argentycie, proustycie i stephanicie. Rodzime użytkowych (sztućce, zastawa) i ozdobnych, srebro zawiera często domieszki złota, rtęci w przemyśle elektronicznym i dla celów me(porównaj landsbergitj, miedzi, rzadziej platy dyczno-terapeutycznych oraz w technologii ny, antymonu i bizmutu. chemicznej. Jako metal monetarny zostało Powstawanie. Srebro w małych ilościach w zasadzie wyparte przez nikiel i miedź. znajduje się w strefach cementacji oraz utle W1989 r. produkcja światowa wyniosła 10900 niania żył hydrotermalnych. Złoża te są już ton, w tym główni producenci to ówczesny dzisiaj w większości wyeksploatowane. Sreb ZSRR (1390 ton) i Meksyk (1440 ton). ro rodzime współwystępowało tam z innymi Minerały podobne. Srebro można pomylić kruszcami srebra, galeną i cerusytem. z antymonem rodzimym, jest jednak od niego Powstanie większych złóż srebra rodzimego bardziej miękkie. było zawsze związane z warunkami hydrotermalnymi. Dlatego srebro rodzime może współwystępować: a) z siarczkami, zeolitami, kalcytem, barytem, fluorytem i kwarcem. Ta parageneza jest typowa dla Kongsbergu w Norwegii, gdzie srebro eksploatowano przez kilka stuleci i znajdowano wspaniałe Na górze, po lewej: srebro rodzime okazy srebra rodzimego, np. kryształy o gru Kopalnia Himmelsfursl, Freiberg, bości do 10 cm i kilkunastokilogramowe bry Saksonia/Niemcy; 40x55 mm ły; b) z arsenkami, siarczkami i bizmutem Na górze, po prawej: srebro rodzime rodzimym, jest to parageneza typowa dla Freiberg, Saksonia /Niemcy; 4U57 mm Freibergu i Schneebergu w Saksonii; c) z ura- Na dole: srebro rodzime Kongsberg/Norwegia, 125x88 mm
32
Miedź rodzima Cu Własności. Jeżeli pociągnie się palcem po skale zawierającej miedź rodzimą, skóra palca jest zaczepia na, ponieważ miedź ma przetam zadziorowaty. Miedź jest bardzo plastyczna, jej gęstość zawiera się między 8,3 i 8,9; barwa: różowa, często na powierzchni nalot czerwonobrunatny, bruna tny, czarny, zielony lub niebieski; cienka folia prześwieca zielono. Kryształy idiomorficzne są często silnie znieksztatcone. Skupienia o powierzchni granulowanej, drzewiaste (wzrost dendrytowy), zbite, wpryśnięcia, nalo ty, blaszki i brytki. Powstawanie. Miedź tworzy się na granicy stref utleniania i cementacji, gdzie właśnie utworzone bogate kruszce siarczkowe miedzi ulegają działaniu tlenu. Współwystępuje z kuprytem i chalkozynem. Niekiedy bywa znajdo wana w pokrywach bazaltowych, brekcjach
i w złożach okruchowych. Występowanie. W Polsce znaleziona w Miedzianej Górze koło Chęcin, Bronowie i Starej Górze koło Jawora i w dolnośląskich czarnych łupkach miedzionośnych (dendryty). Pokryta malachitem znana z kopalni Kausersteimel w Siegerlandzie (Niemcy), ponadto z Saksonii (Zwickau, Schneeberg), Czech, Wę gier, Hiszpanii (Rio Tinto), Węgier, Rosji (Bogosławsk). Ogromne skupienia kryształów wa żące ponad 400 t znajdowano w Michigan (USA). Zastosowanie. Jako druty w elektrotechnice, blacha do krycia dachów, rury do wody, ogrze wania, w stopach jak mosiądz, brąz i srebro jubilerskie.
Rtęć rodzima Hg
Landsbergit Ag Hg
Własności. Rtęć jest substancją ciekłą, nie jest zatem minera łem. Występuje jako cynowobiałe kuleczki na cynobrze. Gęs tość: 13,5. Przy ude rzeniu skały zawiera jącej rtęć metal ten wycieka kroplami. Krys talizuje poniżej -38,9°C w postaci ośmiościanów i kryształów igiełkowych. Jej pary są bar dzo trujące! Powstawanie i występowanie. Pojawia się sto sunkowo rzadko, głównie w strefach utleniania złóż cynobru oraz w pobliżu wulkanów. Klasy czne wystąpienia to Moschellandsberg w Palatynacie/Niemcy, Almaden/Hiszpania, Włochy. Zastosowanie. W technice pomiarowej, elekt rotechnice, medycynie, do otrzymywania złota i srebra, do produkcji farby okrętowej. Na dole, po lewej: rtęć rodzima Moschellandsberg, Palatynat/Niemcy; W x 14 mm
Landsbergit jest na turalnym stopem (amalgamatem) srebra i rtęci. Często spo tyka się bardzo pię kne, bogate w ściany kryształy sześcienne lub ośmiościenne, ale też ziarna, zbite masy oraz naloty. Jasnosrebrzystoszary. Przełam muszlowy, dość kru chy do kowalnego. Gęstość: około 14. Lands bergit pojawia się w niektórych złożach cynob ru, rtęci oraz srebra. Już w 1783 roku dono szono o krysztale wielkości ziarna grochu, znalezionym w kopalni Caroline koło Moschel landsberg w Palatynacie, potem stwierdzono go w Szwecji (Sala), Norwegii (Kongsberg) i na Węgrzech (Szlana). Jego odpowiednik syntetyczny jest stosowany obecnie do wypeł niania ubytków w zębach. Na dole, po prawej: landsbergit Moschellandsberg, Palatynat/Niemcy: 6x9 mm
34
Na górze, po lewej: miedź rodzima Kopalnia Wingertshard, Niederhófels, Sieg/Niemcy: 30*42 mm Na górze, po prawej: miedź rodzima z mala chitem Kopalnia Wolf, Herdorf, Sieg/Niemcy
Żelazo rodzime Fe Własności. Kryształy
L mm
1 idiomorficzne nie są znane, metal wystę puje w skupieniach zbitych, jako wpryśnięcia, ziarna, łuse| p F czki, krople, gruzełki. Przetam zadziorowaty, gęstość: 7,9. Barwa: stalowoszare do czar nego; silnie magnetyczne. Żelazo zawiera za wsze nieco niklu, czasem małe zawartości kobaltu, miedzi, manganu, siarki i węgla. Powstawanie. Żelazo rodzime pojawia się bar dzo rzadko w przyrodzie, zwłaszcza, że reagu je ono szybko z tlenem powietrza. Poza wy stąpieniami ziemskimi, znajduje się ono także w meteorytach. Występowanie. Ziemskie: bryły żelaza o roz miarze 30 cm As i masie do 5 kg są znane Arsen do rodzimy z bazaltu w Buhl koło Kassel (Niemcy). Bryły miały gąbczastą ^ ^ ^ strukturę, Idiomorficzne w porach znajdo kryszwały ^*M się krzemiany. Chrifak na Grenlandii j j ^ , Wfały rzadkie, z reguły natrafiono w bazalcie bryłę żelaza o masie • na wklęsłoskorupowe skupienia z nerkowatą górną powierz•£• chnią. pojedyncze ij||9 cienkie skorupy nie^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ kiedy dają się od dzielać. Lupliwość w jednym kierunku dosko nała. Barwa: ołowianoszary; gęstość: 5,7. Pod czas topnienia i kucia wydziela zapach czosn ku (jest to zapach arszeniku). Arsen jest trują cy! Występuje jako minerał hydrotermalny w żyłach kruszcowych w Górach Harzu (St. Andreasberg), Górach Kruszcowych (Schneeberg), Freibergu, Szwarcwaldzie (Wittichen) w Niemczech, w Pribramie i Jachymovie (Cze chy); w kopalni w Kowarach (Dolny Śląsk) z jednej żyły wyeksploatowano 11 t arsenu. Stosuje się do zwalczania insektów, w medy cynie i jako składnik stopów. Na dole, po lewej: arsen rodzimy St. Andreasberg, Harz/Niemcy; 38x53 mm 36
25 t obok mniejszych skupień i impregnacji. Meteorytowe: obok meteorytów kamiennych występują także meteoryty żelazne, składają ce się w przeważającej części z żelaza rodzi mego o domieszce niklu do 20%. Jeżeli po wierzchnię meteorytu żelaznego podda się trawieniu kwasem, ujawniają się charakterys tyczne „figury Widmanstattena" z przecinają cych się listewek. Zastosowanie. Żelazo jest najczęstszym i naj ważniejszym metalem ciężkim. Dla celów hut niczych eksploatowane są jednak rudy tlenko we i węglanowe. Surówka i stal są niezmier nie ważnymi produktami, produkcja hutnicza żelaza w 1989 roku wyniosła 524 min ton.
Na górze, po lewej: żelazo meteorytowe z fi gurami Widmanstattena Turtle River, Minnesota/USA; 46x65 mm Na górze, po prawej: ziemskie żelazo rodzime Buhl kolo Kassel/Niemcy, 62x88 mm Bizmut rodzimy Bi -^s§k lfck
Idiomorficzne krysztaty rzadkie, prążko wany, drzewiasty, pierzasty, jako płytki, • blaszki lub ziarnisty. Syntetyczne kryształy często bardzo ładne, ~ * W ze ścianami schod kowymi. Lupliwość doskonała oraz wyraźna, kruchy, nieco kowalny. Gęstość: 9,8; barwa: srebrzystobiały z różowawym odcieniem, czę ste mosiężnożółte lub pstre barwy naleciałe. Hydrotermalny. Występuje w żyłach krusz cowych Schneebergu, Jachymova (Góry Kruszcowe), Wittichen (Szwarcwald), Pozoblanco (Hiszpania), Miedzianki i Kletna (Polska). Składnik łatwotopliwych stopów (np. metal Wooda) oraz preparatów medycznych. Su rowiec do produkcji pierwiastka polonu.
f
Na dole, po prawej: bizmut rodzimy Schneeberg, Saksonia /Niemcy; 33x46 mm
Grafit C Własności. Odmiana węgla stabilna na po wierzchni Ziemi, najczęściej zbite blaszkowe lub łuseczkowe masy, rzadko w postaci sześcioką tnych płytek. Grafit ma typową sieć warstwową, i w kierunku rów noległym do tych warstw wykazuje doskonałą łupliwość. W połączeniu z niską twardością daje to bardzo silną ścieralność. Nazwa wy wodzi się od greckiego słowa grapho - piszę. Gęstość: 2,25. Powstawanie i wystąpienia. Najważniejsze złoża powstały przez zmetamorfizowanie skał z substancją węglistą pochodzenia organi cznego. Metamorfizm regionalny i kontaktowy dały nagromadzenia grafitu w postaci pokła dów, gniazd i soczew w łupkach krystali cznych, marmurach i kwarcytach. Częste przejścia do węgli (Las Bawarski, Styria, Fin landia, Syberia, w Polsce np. okolice Kudowy).
Pojawia się także w formie wypełnień szczelin w pegmatytach lub skałach kontaktowo-metasomatycznych (Aliberowsk w Rosji, Sri Lanka, Travancore, w pd. Indiach). Grafit powstał tam przez redukcję dwutlenku węgla uwolnionego z wapieni. Spotykany jako migotliwy pigment lub grudki w meteorytach. Wysokociśnieniową odmianą węgla jest diament; jego pojedyncze kryształy znaleziono w Europie w Czechach i w aluwiach na Ukrai nie z granatem. Opis diamentu znajduje się na str. 17; patrz także rys. 14 i 16. Zastosowanie. Około 1550 roku odkryto złoże grafitu Borrowdale w Cumberland (Wlk. Bryta nia) i zastosowano go do produkcji ołówków. Z grafitu produkuje się tygle do stapiania, elektrody, smar, farby oraz używa się go w te chnice nuklearnej jako moderatora. Minerały podobne. Podobny jest molibdenit ale ma niebieskawy odcień. Na górze: grafit Stare Mesto, 21 x 15 mm
Morawy/Republika
Czeska;
Siarka rodzima S Własności. Występuje w przyrodzie w dwó ch odmianach: siarka jednoskośna powsta je pod normalnym ci śnieniem w tempe raturze powyżej + 95,6°C, ale przy ob niżeniu temperatury szybko przechodzi w od mianę rombową. Ta trwała w warunkach nor malnych siarka rombowa tworzy piękne, boga te w ściany kryształy narosłe, często powle czone bituminami lub zawierające inkluzje cieczy organicznych. Przełam muszlowy; bar dzo krucha, pęka przy zmianach temperatury, w kryształach mogą tworzyć się wewnętrzne rysy już przy dotyku. Gęstość: 2,0; barwa: mio dowa do woskowożółtej, żółtawobiała; prze zroczysta do całkowicie mętnej. Powstawanie i wystąpienia. 1. Wulkaniczna, powstaje przez rozkład siarkowodoru z ekshalacji w wysokiej temperaturze. Występuje na obszarach istnienia czynnych i wygasłych wul
38
kanów (Eifel w Niemczech, Vulcano we Wło szech, Japonia, Indonezja). 2. Osadowa, two rzy się przez redukcję siarczanów (gipsu) przez węglowodory z udziałem bakterii anaerobowych, współwystępuje z celestynem, barytem, gipsem, strontianitem, kalcytem (Tar nobrzeg, Polska; Agrigento, Sycylia). Zastosowanie. Około połowy światowej produ kcji związków siarki pochodzi z siarki rodzi mej. Służy ona do produkcji kwasu siarkowe go, środków ochrony roślin, prochu czarnego, wulkanizacji kauczuku.
Na dole: siarka rodzima Sycylia; 120x85 mm
39
Klasa II. Siarczki i pokrewne Chemia. Siarczki są solami kwasu siarkowodorowego H2S. Jeden lub kil ka atomów metalu wiąże się z je dnym albo paroma atomami siarki. Siarczki tworzą najczęściej nastę pujące metale: żelazo Fe, kobalt Co, nikiel Ni, miedź Cu, srebro Ag, cynk Zn, rtęć Hg, ołów Pb. Na miejscu sia rki mogą się pojawić pokrewne jej własnościami pierwiastki, a mianowi cie: selen Se, tellur Te, arsen As, antymon Sb, bizmut Bi. Związki che miczne, które wówczas powstają, określa się za pomocą międzyna rodowego wzoru chemicznego, składającego się z symboli pierwiast ków, tworzących te związki. Przykład: chalkopiryt CuFeS2 Ze wzoru chemicznego można odczy tać: 1) jakie pierwiastki biorą udział w budowie danego związku chemicz nego, 2) w jakim stosunku atomowym (stąd możliwe obliczenie stosunku wagowego) te pierwiastki w owym związku występują. Zatem minerał chalkopiryt składa się z miedzi, żela za i siarki w stosunku atomowym 1:1:2 (63,54g miedzi:55,85g żela za :64,12g siarki). Krystalografia. Związki chemiczne naturalnego pochodzenia, należące do tej klasy wyróżniają się metaliczno-kruszcowym wyglądem, dużą gęs tością, zazwyczaj są nieprzezroczy ste i przewodzą prąd elektryczny. Te cechy wskazują, że w ich strukturze istnieją wiązania między atomami po dobne do wiązań w strukturze metali (wiązania metaliczne). Petrologia. Minerały tej klasy wy stępują głównie w złożach kruszców związanych z działalnością mag mową a także w meteorytach. Tworzą one najistotniejsze gospodarczo
40
złoża i wydobywano z nich kruszce tak ważnych metali jak srebra, mie dzi, rtęci, cynku, ołowiu oraz piryt, źródło związków siarki. Z całą pe wnością największe nagromadzenia minerałów platyny tego typu występu ją w magmowych złożach kompleksu Busłweld w Republice Południowej Afryki. Ogromne ilości siarczków (i pokrewnych związków) niklu i miedzi znajdują się w złożach Sudbury w prowincji Ontario w Kanadzie. Re jon Freibergu zawierał setki żył, wy pełnionych w dużej części kruszcami siarczkowymi. Uważane za najbogat sze w Europie złoże cynku i ołowiu zawiera hydrotermalne minerały siar czkowe - jest to Trepća w Serbii (Ju gosławia). Przypowierzchniowe czę ści złóż siarczkowych są zazwyczaj zwietrzałe, czyli przeobrażone chemi cznie. Siarczki rozkładają się i reagu ją pod wpływem wód powierzch niowych oraz atmosfery, przechodząc w barwne tlenki, wodorotlenki, węgla ny, siarczany i fosforany. Tworzy się tak zwana czapa żelazna złoża siar czkowego. Większość metali kolo rowych przechodzi przy tym do roz tworu i tworzy nieco głębiej strefę wzbogacenia zwaną strefą cemen tacji, która okruszcowana jest wtórny mi siarczkami. Typowym przykładem jest złoże Tsumeb w Namibii. Aż na głębokości 800 metrów nagromadziły się szczególne bardzo pierwiastki: german i gal, a także pospolita miedź jako siarczki w strefie o wielometro wej miąższości.
Piryt Kopalnia Friedrich Wilhelm, Herdorf. Sieg/Niemcy; 32x45 mm
Dyskrazyt Ag3Sb
Bornit Cu5FeS„ 5
Dyskrazyt jest jed nym z rzadszych kru szców srebra. Kry ształy najczęściej są tabliczkowe lub płyt kowe, pseudoheksagonalne i nie prążko wane. W stanie świeżym ma silny metaliczny połysk i barwę srebrzystobiałą z brunatną rysą. Częste naloty powierzchniowe szare do brunatnych. Gęstość bardzo wysoka: 9-10, łupliwość w dwóch kie runkach. Występowanie. Dyskrazyt pojawia się w żyłach srebronośnych z kruszcami arseno wymi i antymonowymi. Ważne miejsca wystę powania to St. Andreasberg w Górach Harzu, Wolfach w górach Szwarcwald (Niemcy), Markirch w Wogezach (Francja) i Harmsarvet (Szwecja). Na górze, po lewej: dyskrazyt w saffbrycie St. Andreasberg, Harz/Niemcy; 17x24 mm
4
Spotyka się skupienia zniekształconych kry ształów, zazwyczaj jednak są to zbite masy. Przełam: muszlowy, barwa na świeżym przełamie: różowobrunatny, na tychmiast pojawiają się pstre barwy naleciałe (barwy gołębiej szyi). Gęstość około 5. Występowanie. Rzadko magmowy, częściej pegmatytowo-pneumatolityczny i hydrotermalny, powstaje przez rozpad roztworów stałych z chalkopirytem (Miedzianka, Kowary na Dol nym Śląsku, Polska; duże kryształy w żyłach typu alpejskiego - Venediger w Austrii), osa dowy w łupkach miedzionośnych na Dolnym Śląsku (Polska) oraz Mansteldu (Niemcy). W stanie świeżym podobny do pirotynu i nikielinu, barwy naleciałe podobne u kowelinu i chalkopirytu. Na górze, po prawej: bornit Oberschlema, Saksonia /Niemcy; 70 x 100 mm
Chalkozyn Błyszcz miedzi Cu S
Własności. W przyrodzie występuje kilka mo dyfikacji siarczku miedzi o składzie podanym lub zbliżonym. Wykształcenie kryształów jest często pseudoheksagonalne z powodu wielo krotnych zbliźniaczeń. Występują trojaki przerosłe lub bliźniaki w formie prostopadłoramiennego krzyża. Pospolite są także masy zbite, ziarniste i upakowane. Barwa: ciemny ołowianoszary, zazwyczaj z matowym nalo tem, często niebieskiej lub zielonej barwy. Przełam muszlowy; kruchy. Gęstość około 5,6. Powstawanie i wystąpienia. Z roztworów hydNa dole, po lewej: chalkozyn Bristol, Connecticut/USA; 28x40 mm
42
rotermalnych w Męcince i Starej Górze (Dolny Śląsk, Polska), Butte (Montana, USA), Tsumeb (Namibia). Częsty w strefach cementacji mie dzionośnych wystąpień siarczkowych. Ważne wystąpienia to Miedzianka (Din. Śląsk, Pols ka), Bingham (Utah, USA), Ray (Floryda, USA), Bisbee (Arizona, USA), Kounrad (Rosja), Redruth, (Kornwalia, Wlk. Brytania); także w łup kach miedzionośnych regionu legnicko-głogowskiego (Polska) oraz mansfeldzkiego (Nie mcy). Minerały podobne. Digenit Cu9Ss jest niebieski do czarnego, stromeyeryt (Ag, Cu)2S ma bar wę stalowoszarą.
Na dole, po prawej: chalkozyn Redruth, Kornwalia/Wielka Brytania; 18x25 mm
43
Argentyt Błyszcz srebra Ag2S
Własności. Argentyt jest wysokotemperatu rową odmianą substancji Ag2S, jego dolna granica trwałości wynosi 179°C, poniżej której przechodzi w jednoskośny akantyt. Kryształy najczęściej sześcienne lub ośmiościenne, spotyka się bliźniaki przerosle; skupienia ząb kowane do włosowatych, kryształy zdeformo wane i skręcone. Barwa: czarniawoszary. Gę stość: 7,3. Przełam: muszlowy; minerał dosko nale daje się kroić nożem. Powstawanie i wystąpienia. Ważny pierwotny kruszec srebra wydobywany od starożytności. Na górze, po lewej: argentyt Freiberg, Saksonia/Niemcy; 18x25 mm Maucheryt N „
A
s8
^nra Kisi tfs
lilllsiiit^
5 met
>-
Na górze, po prawej: argentyt Chanarcillo/Chile, 43x60mm Argentopiryt AgFe3S5
Kryształy idiomorficzne są bardzo rza dkie, pojawiają się płaskie kwadratowe płytki i strome proste piramidy podwójne; ładne okazy znajdo
wano w Górach HaNajczęś ;iej rzu. jest jednak zbity (Anarak/lran), występuje w paragenezie z kalcytem, nikielinem, kobaltynem i chloantytem (łupki miedzionośne Zagłębia Legnicko-Głogowskiego/Polska i Mansfeldu/Niemcy; Bou Azzer/Maroko). Barwa: biały z różowawym odcieniem, bardzo częste czerwonawoszare naloty. Maucheryt spotyka się w hydrotermal nych żyłach kruszców kobaltowo-niklowo-arsenowych obok nikielinu, chloantytu i kalcytu.
Na dole, po lewej: maucheryt Eisleben, Góry Harzu/Niemcy; 18x25 mm
44
Argentyt występuje samodzielnie w żyłach ga lenowych oraz jako odmieszania w galenie w postaci łuseczek; często towarzyszy mu proustyt. W Polsce znany z żył w Miedziance, Kowarach i Kletnie (Sudety), występował w ży łach hydrotermalnych Freibergu (Saksonia, Niemcy), Górach Kruszcowych (Schneeberg, Annaberg w Niemczech, Jachymov w Cze chach), Kongsbergu (Norwegia). Bogate złoże Comstock Lode w Nevadzie (USA) zawiera zbity i pylasty argentyt. Szczególnie piękne kryształy występują w Guanajuato (Meksyk), a bardzo duże - w Pfibram (Czechy). Znane od dawna złoża argentytu są obecnie wyeks ploatowane, argentyt był w nich związany ze strefą cementacji. Minerały podobne. Od galeny łatwo odróżnić argentyt na podstawie jego małej twardości.
Argentopiryt wystę puje rzadko; podobny do sternbergitu (o zbliżonym składzie chemicznym), od którego można go od różnić, gdy zbity, me todami rentgenowski mi, wykrywając w ten sposób różnice w sieci kryształów. Znane są kryształy przekraczające 2 mm; brak łupliwości; pseudoheksagonalne trojaki przerosłe podobne do pirotynowych. Barwa: stalowoszary do złocistobrunatnego, często z metalicznie połyskującymi pstrymi barwami naleciałymi. Występuje w małych ilo ściach w kruszcowych żyłach srebronośnych (St. Andreasberg, Schneeberg, Marienberg w Niemczech, poza tym w Peru i Meksyku) Podobny sternbergit ma dobrą łupliwość i niż szą twardość (1-1,5). Na dole, po prawej: argentopiryt St. Andreasberg, Góry Harzu/Niemcy; 3x5mm
45
Sfaleryt Blenda cynkowa ZnS Własności. Sfaleryt występuje często w postaci pięknych kryształów, które by 3,5-4 wają zbliżniaczone, met. zniekształcone, z wy pukłymi ścianami. Zbliżniaczenia powo dują pojawienie się na kryształach kątów wklęsłych a w przypadku zbliźniaczeń polisyntetycznych powierzchnie łupliwości sprawiają wrażenie prążkowanych. Sfaleryt jest znajdo wany również w skupieniach zbitych, kostko wych, grubo- do drobnoziarnistych, rzadziej promienistych; spotyka się także zbite skałotwórcze masy oraz odmiany pylaste. W wykształceniach gruboskorupowych i cien kich naskorupieniach (blendy skorupowe) oprócz sfalerytu niekiedy występuje wurtzyt, Lupliwość doskonała według dwunastościanu rombowego, gęstość czystego ZnS wynosi 4,06. Połysk: diamentowy, w drobnoziarnistych i pylastych odmianach - półmatowy do mato wego. Barwa: czysty sfaleryt jest bezbarwny [cleiofan), w przyrodzie jednak obecność do mieszek, najczęściej żelaza, ponadto kadmu i manganu, powoduje zabarwienie. Niskie za wartości Fe wywołują zabarwienie żółte i mio dowe, niekiedy brunatne lub intensywnie czer wone (blenda rubinowa). Wysokie zawartości Fe nadają zabarwienie ciemnozielone do cza rnego (marmatyt). W sfalerycie mogą wystę pować także inne domieszki, niekiedy pierwia stki rzadkie, których odzyskiwanie jest intere sujące dla przemysłu, jak np. In, Ga, Tl, Hg, Cu, Sn, Pb, Ag, Au. Przy pocieraniu o niepolewaną płytkę porcelanową sfaleryt wydziela za pach siarkowodoru (zepsutych jajek), co może być pomocniczą cechą rozpoznawczą. Powstawanie i wystąpienia. Sfaleryt występuje prawie zawsze z galeną i pojawia się w wielu
46
typach złóż kruszców. Jest obecny we wszyst kich zawierających siarczki skałach głębi nowych jako składnik śladowy. W złożach pegmatytowo-pneumatolitycznych, np. żyłach cynonośnych (Hagendorf, Niemcy) pojawia się, jako minerał hydrotermalny wysokotem peraturowy, sfaleryt bogaty w żelazo tego sa mego pochodzenia występuje w żyłach na Do lnym Śląsku w Polsce (Boguszów, Jabłów. Złoty Stok, Kowary, Czarnów, Przecznica), w Niemczech (Schwarzenberg, Saksonia; Bodenmais, Bawaria); ładne kryształy pochodzą z Trepćy (Serbia, Jugosławia). Gospodarczo najważniejszymi wystąpieniami są złoża hydrotermalne żyłowe, gniazdowe, warstwowane i metasomatyczne w skałach węglanowych (dolomitach, rzadziej wapieniach). Ten typ złóż jest lub był eksploatowany na obszarze śląsko-krakowskim (regiony: olkuski i chrzanowski oraz już bez czynnych kopalń - bytomski), w USA w basenie Missisipi, w Ir landii, Hiszpanii, Austrii i Niemczech. Znaczenie i zastosowanie. Dawniej, gdy cynk nie był znany, górnicy sascy i hercyńscy nazy wali sfaleryt blendą, czyli rudą, która mami i zwodzi, obiecując metal, a nie dając go. Nawet słynny specjalista górniczy Agricola (XVI w.) uważał sfaleryt za kruszec ołowiu. Dopiero w XVIII w. szwedzki chemik Brandt rozpoznał w nim ważny kruszec cynku, a w XIX w. opracowano technologię hutnicze] produkcji tego metalu. Jego światowa produk cja w 1989 roku wyniosła 6,13 min t. Cynk jest składnikiem mosiądzu i innych stopów, w du żych ilościach używa się go do antykorozyj nego cynkowania żelaza, do produkcji ele mentów galwanicznych, środków ochrony roś lin i preparatów medycznych. Na górze: sfaleryt na dolomicie Binntal Szwajcaria; 32x23 mm Na dole: sfaleryt z galeną i syderytem Horhausen, Sieg Niemcy; 18 x 13 mm
47
Chalkopiryt CuFeS2 Własności. Kryształy rzadko osiągają wiel kość 1 cm, ale zazwy czaj są dobrze wy kształcone. Pojedyn cze kryształy przy bierać mogą pokrój kulisty, ale typowe jest wykształcenie klinowate. W wielu osobni kach chalkopirytu występują zbliźniaczenia przerosłe, m.in. cykliczne pięcioraki, które wy glądają jak pojedyncze kryształy o zała manych ścianach i krawędziach. Znane są kryształy silnie zniekształcone. Najczęściej je dnak występuje ten minerał jako zbity kruszec, często wypełniający fugi w skałach, niekiedy jako naloty; rzadko groniasty lub nerkowaty. Lupliwość: zła. Gęstość: 4,2-4,3. Barwa: mosiężnożółty z zielonawym odcieniem, złotoźółty, czarny, barwy naleciałe niejednakowe na różnych ścianach. Dość częste prawidłowe zrosty ze sfalerytem, ponieważ obydwa mine rały mają podobne struktury kryształów. Z te go samego powodu kryształy tetraedrytu by wają pokryte cienką powłoką chalkopirytu (Clausthal-Zellerfeld w Górach Harz, Niemcy lub Kornwalia w Wlk. Brytanii).
W wysokotemperaturowych hydrotermalnych pniach, żyłach i soczewach częste są jego subtelne przerosty z pirytem. Złoża siarczko we Róros, Lókken, Sulitelma (Norwegia), Falun (Szwecja) i Agordo (pn. Włochy) zawierają chalkopiryt silnie zmetamorfizowany. W nie mal wszystkich utworach hydrotermalnych jest on minerałem towarzyszącym a niekiedy głó wnym, np. w Miedziance Świętokrzyskiej, oraz na Dolnym Śląsku. Także osady, np. miedzionośne łupki węgliste Okręgu Legnicko-Głogowskiego w Polsce lub w Mansfeld (Niemcy) bywają bogate w chalkopiryt; znany jest ze skał osadowych w Rammelsbergu (Góry Harz, Niemcy), Ergani Maden nad Tygrysem (Turc ja), Rio Tinto (Hiszpania). W miejscach tych był on lub jest eksploatowany. Podczas wiet rzenia wytwarza się czapa żelazna z wtórnymi siarczkami miedzi w strefie cementacji oraz malachitem w strefie węglanowej. Piękne kry ształy pochodzą z żył w Siegerlandzie oraz w rejonie Freibergu w Saksonii (Niemcy) i w okolicach Markirch w Alzacji (Francja). Znaczenie i zastosowanie. Eksploatowany od dawna, np. w Rammelsbergu (Góry Harz), w Falun (Szwecja), dziś jest najważniejszym kruszcem miedzi.
Powstawanie i wystąpienia. Chalkopiryt poja wia się jako tak zwany minerał przechodni w złożach rozmaitego pochodzenia i jest jed nym z ich najpospolitszych składników. Prawie we wszystkich skałach głębinowych jest obecny z magnetytem i pentlandytem jako składnik śladowy, ale także w ilościach opła calnych do eksploatacji. W utworach pegmatytowych, pneumatolitycznych i kontaktowo-metasomatycznych oraz autometasomatycznych (np. w Bingham, Utah/USA) pojawia się ja ko równomiernie rozproszone impregnacje.
Minerały podobne. Od pirytu i markasytu różni się niższą twardością i bardziej intensywną, złocistą barwą, od pirotynu brakiem różowobrunatnego odcienia, od złota rodzimego bra kiem plastyczności i kruchością, od millerytu pokrojem. Na górze: chalkopiryt Kopalnia Luise, Horhausen, Westerwald/ Niemcy; 20 x 14 mm Na dole: chalkopiryt Kopalnia Georg kolo Horhausen, Wester wald/Niemcy; 130 x93mm
48
49
Tetraedryty Tennantyt (Cu, Fe),2As4S]3 Tetraedryt (Cu, Fe),2(Sb, As)4S13 Tetraedryty tworzą grupę minerałów, z których najważ niejszymi są tennan tyt i tetraedryt. Własności. Poszcze gólne człony grupy mają dość różne wła sności z powodu zmiennego składu chemicz nego. Często spotyka się ładnie wykształcone, bogate w ściany kryształy o przeważającej postaci czworościanu regularnego (= te traedr - stąd nazwa, tennantyt nazwano zaś w 1821 roku na cześć brytyjskiego chemika Smithsona Tennanta). Rzadziej spotyka się kryształy o postaci dwunastościanu rombowe go lub sześcienne. Pospolite są bliźniaki przerosłe z wypukłymi wyrostami na ścianach czworościanu (np. z Clausthal-Zellerfeld w Gó rach Harz, Niemcy). W Clausthal, Kornwalii i wielu innych wystąpieniach tetraedryty bywa ją pokryte drobnokrystaliczną powłoką chalkopirytu, rzadziej sfalerytu (np. w Kapniku/ Ru munia). Kryształy nie mają prawie żadnej łupliwości, przełam jest muszlowy; kruche. W za leżności od składu chemicznego tetraedryty mają różne barwy i rysy. Czysty tetraedryt jest stalowoszary i ma oliwkową rysę, tetraedryty cynkowe i bogate w żelazo - żelazistoczarne, bogate w srebro i rtęć - białe i żółtawe, arsen nadaje tym minerałom barwę zielonawą do niebieskawej. Tennantyt w najdrobniejszych okruchach prześwieca czerwonawo. Tetrae dryty występują też w skupieniach zbitych, upakowanych lub ziarnistych a także jako wpryśnięcia. Powstawanie i wystąpienia. Tetraedryty wy stępują głównie w nisko- i średniotemperatuNa górze: tetraedryt Kopalnia Georg koto Horhausen, Westerwald/Niemcy; 26 x 18 mm
rowych kruszcowych żyłach hydrotermalnych w towarzystwie siarczków, węglanów, barytu, fluorytu i kwarcu, rzadziej w żyłach wysoko temperaturowych, utworach kontaktowo-metasomatycznych i pegmatytowych, np. na Gren landii i w niektórych żyłach cynonośnych. Po jawiają się w łupkach miedzionośnych okolic Lubina (Polska) i Rammelsbergu (Niemcy). Często wzbogaca się w strefie cementacji. Pospolity w złożach całego świata. Bardzo piękne kryształy znajduje się w kopalni Tsumeb (Namibia) i w Kapniku (Rumunia). Freibe/•0/7(Freiberg, Saksonia/Niemcy, Grudno, Góry Kaczawskie/Polska) zawiera od 18 do 36% srebra, schwazyt, odmiana rtęcionośna, znaj dowany jest w żyłach kruszconośnych w wa pieniu dolomitycznym w Schwaz (Tyrol, Austria). W dolomicie cukrowatym w Binntal (Szwajcaria) spotyka się małe ale bardzo bo gate w ściany kryształy odmiany morfologicz nej tetraedrytu - binnitu. Tetraedyt jako drob ny pył wrośnięty w kryształy galeny może być w niej nośnikiem srebra. Tetraedryt srebrowy występował w Tatrach (Doliny Starorobociańska i Kościeliska). Hydrotermalny występował w Miedziance Świętokrzyskiej oraz na Dolnym Śląsku (Srebrna Góra, Stanisławów, Bogu szów, Miedzianka). Znaczenie i zastosowanie. Tetraedryty są wy korzystywane głównie jako kruszce miedzi, ich znaczenie jest podobne do znaczenia mie dzi rodzimej. Są także eksploatowane z powo du zawartości srebra, rtęci i antymonu. Minerały podobne. Trudne do odróżnienia od innych ciemnoszarych siarczków w masyw nych skupieniach. Na dole, po lewej: tetraedryt (binnit) Binntal/Szwajcaria; 15 x21 mm Na dole, po prawej: tetraedryt pokryty nalotem chalkopirytu Clausthal, Góry Harz/Niemcy; 12x17 mm
G r e e n o c k i t CdS
3-3,5 półmet.niemet. Zazwyczaj występuje jako żótty ziemisty nalot, kryształy najczęściej stożkowe lub tablicz kowe. Jest to typowy minerał wtórny rud sfalerytowych (Kowary Górne, kopalnie rejonu By tomia, np. Szarlej - Polska; Tsumeb - Nami bia). Nazwany na cześć lorda Greenocka, któ ry pierwszy rozpozna) ten minerał jako nowy. Greenockit o wysokiej zawartości cynku fluo ryzuje w świetle nadfioletowym na żółto.
Na górze, po lewej: greenockit na prehnicie Bishopton/Szkocja; 4x6 mm
Wurtzyt ZnS
3,5-4,5 półmetniemet.
Zastosowanie. Kadm to składnik metalu Wooda, moderator w reaktorach nuklearnych. Kryształy idiomorficzne rzadkie, częstsze wy kształcenie ksenomorficzne. Bliźniaki, często polisyntetyczne, ale pospolicie zbity. Od sfalerytu różni się pleochroizmem i dwójłomnością. W temperaturze 1020CC powstaje ze sfalerytu. Odmiana manganonośna zwana jest erytrocynkitem. Blendy promieniste i skorupowe często zawierają obok sfalerytu także wurtzyt, np. w Pfibramie (Czechy), Stolbergu koło Ak wizgranu (Niemcy), regionie śląsko-krakowskim (Polska), Kirka w Tracji (Grecja). Na górze, po prawej: wurtzyt kopalnia Kirka/Grecja; 3x4 mm
C y n o b e r HgS Własności. Kryształy idiomorficzne spoty ka się dość rzadko, są one małe, mają 2-2,5 pokrój grubotabliczmetkowy lub płaskich półmet. romboedrów; pospo lite są masy lub powłoki zbite, ziarniste lub ziemiste. Wśród idiomorficznych kryształów nierzadkie przerosłe bliźniaki dwóch romboedrów. Przełam: zadziorowaty, łupliwość: bardzo dobra, gęstość: 8,1, niezwykle duża. Częste domieszki substancji organicznej. Powstawanie i wystąpienia. Cynober jest jed nym z tych siarczków, którego tworzenie się można obserwować także współcześnie, np. z gorących wód o temperaturze zaledwie 80 C na obszarach wygasającego wulkanizmu. Wie le ważnych złóż rtęci powstało w ten sposób. Ciudad Real koło Almaden w Hiszpanii znane jest od starożytności i jest największym zna nym złożem cynobru na świecie, ponadto waż
52
ne złoża to Idria w Słowenii, Monte Amiata we Włoszech i Moschellandsberg w Palatynacie, Niemcy. Najpiękniejsze kryształy pochodzą z prowincji Hunan w Chinach. Znaczenie i zastosowanie. Najważniejszy kru szec rtęci; słynne kopalnie Almaden były eks ploatowane przez starożytnych Greków już 700 lat przed Chrystusem. Złoże Idria w Sło wenii znane jest od 1497 roku, a złoża palatynackie - od 1776. Najwięksi producenci to WNP, Hiszpania, Algieria i USA; produkcja światowa około 70001. Cynober może być pomylony z proustytem.
Na dole: cynober Almaden/Hiszpania; 14 x w mm
Galena PbS Własności. Duże, narosłe kryształy galeny znane są z wielu wystąpień na świecie. Ograniczone są one ścianami sze ścianu, ośmiościanu, dwunastościanu rom bowego lub kombinacjami tych postaci. Typo we są rozmaite rodzaje zniekształceń, ściany są często skrzywione i załamane, krawędzie i naroża zaokrąglone, tak, że kryształy wyglą dają jak obtopione, niekiedy pojawiają się za głębienia spowodowane naturalnym trawie niem, nierzadkie są formy szkieletowe. Zbliźniaczenia według ośmiościanu. Barwa: ołowianoszara, ściany kryształów i skupienia zbi te mają często matowy nalot. Jest to minerał bardzo ciężki o gęstości około 7. Lupliwość: doskonała według sześcianu, jest cechą roz poznawczą. Galena może zawierać do 1% srebra, najczęściej w postaci bardzo drobnych wrostków różnych kruszców srebra jak proustyt, tetraedryt, polibazyt. Z tego powodu na całym świecie galena bywa eksploatowana także jako ruda srebra. Często zawiera ona również znaczne ilości cynku, żelaza, miedzi, antymonu i bizmutu z powodu subtelnych wro stków sfalerytu, bournonitu lub tetraedrytów. Powstawanie i wystąpienia. Galena jest naj częściej pochodzenia hydrotermalnego zwią zanego z działalnością plutoniczną a rzadziej
chy) i Laurion (Grecja). Do dziś eksploatowane złoża są zlokalizowane w południowej Hiszpa nii, w Trepćy (Serbia, Jugosławia) czy na Kau kazie. Zmetamorfizowane rudy galenowe znaj dują się w Rammelsbergu (Harz, Niemcy) i w ogromnych masach w Broken Hill (Nowa Południowa Walia, Australia). Duże złoża ga leny pochodzenia epitermalnego utworzyły się w skałach węglanowych - dolomitach i częś ciowo wapieniach, np. w regionie śląsko-krakowskim w Polsce (kopalnie Olkusz, Bolesław, Pomorzany, Trzebionka i inne) czy w basenie Missisipi w USA (złoża wsch. Tennessee, Il linois. Znaczenie i zastosowanie. Od czasów Pliniu sza Starszego (77 r. n.e.) stosuje się nazwę galena, pierwotnie na oznaczenie kruszcu oło wiu. Galena jest najważniejszym i najczęściej występującym kruszcem tego metalu a jedno cześnie z powodu swego rozprzestrzenienia i występowania w dużych ilościach - bardzo ważnym kruszcem srebra. Najważniejszymi producentami są następujące kraje (w tys. t ołowiu, dane z 1989 roku): Stany Zjednoczo ne 550, Australia 465 i WNP 420; produkcja światowa 3,5 min ton. Ołów stosowany jest przede wszystkim do produkcji akumulatorów, ponadto koszulek kabli, rur, amunicji, farb, szkła ołowiowego („kryształowego"), dodatku przeciwstukowego do benzyn (czteroetylku ołowiu).
F=^\ V
J± J
wulkaniczną, występuje w żyłach kruszcowych w masywach górskich. Znane, obecnie głów nie wyeksploatowane złoża występowały w Górach Harzu (Clausthal-Zellerfeld, Bad Grund), rejonie Freibergu i Akwizgranu, obszarze Ruhry w Niemczech, Górach Święto krzyskich (Ołowianka, Chęciny, Karczówka, Łagów) i Sudetach (Polska), Pfibramie (Cze-
54
Na górze, po lewej: galena Ramsbeck, Sauerland/Niemcy; 32 x45mm Na górze, po prawej: galena Neudorf, Góry Harz/Niemcy; 14 x20mm Na dole: galena Ramsbeck, Sauerland/Niemcy, 24 x 17 mm
Miargyryt AgSbS2
Nikielin NiAs
Minerał nie rzucający się w oczy, którego kryształy często by wają niezauważone, choć są znane wię ksze niż dwa milimet ry. Pokrój jest zazwy czaj grubotabliczkowy, kryształy na ścianach mogą mieć prążko wanie lub żłobkowanie. Występują zbliżniaczenia, nierzadkie skupienia zbite. Barwa: stalowo- i ołowianoszary do czarnego, nieprzezroczysty. Lupliwość: niewyraźna, kru chy. Występuje w hydrotermalnych żyłach kru szców srebra obok częstszego i podobnego pirargyrytu, np. w Kowarach (Polska), St. Andreasbergu w Harzu i Braunsdorf koło Freibergu (Niemcy), Pfibramie (Czechy), Baia Sprie (Rumunia), Hiendelaencina (Hiszpania), San Benito County (Kalifornia, USA). Ważny kruszec srebra. Na górze, po lewej: miargyryt St. Andreasberg, Góry Harz/Niemcy 5x7 mm
Idiomorficzne kryszta ły są rzadkie i małe, częste - zbite masy. skupienia nerkowate groniaste, drzewia ste, wydłużone. Bar wa miedzianoczerwona jest typowa, na powietrzu pojawiają się brunatnawe lub czarniawe naloty. Przełam: muszlowy; kruchy. Gęstość: 7,5. Często zbite masy są pokryte warstewką jabłkowozielonego annabergitu (kwiatu niklowego). Głównym miejscem wystę powania są żyły hydrotermalne np. w Górach Kruszcowych w Niemczech, w Jachymovie (Czechy), w Kowarach i Przecznicy na Dolnym Śląsku (Polska); ponadto w cechsztyńskich łup kach miedzionośnych w Polsce i w Niemczech. Podrzędny kruszec niklu.
Pirotyn
Piryt magnetycznyFe^S
Własności. Jeden z niewielu minerałów magnetycznych. Idio morficzne kryształy są rzadkie, małe i nieczęsto zachowa ne w stanie świeżym; tworzą cienkie sześ ciokątne płytki ułożone w różokształtne skupienia. Zazwyczaj znajduje się jednak zbi te, ziarniste, niekiedy skorupowe masy. Naj piękniejsze i największe pojedyncze kryształy pochodzą z Trepćy (Serbia, Jugosławia). Zgo dnie z dwuścianem podstawowym występuje bardzo wyraźna łupliwość. Gęstość: 4,6; brązowożółty z miedzianoczerwonawym odcie niem, tombakowobrunatne naloty, często sil nie zwietrzały, nierzadkie pseudomorfozy pi rytowe lub galenowe. Jak wskazuje wzór Fe^jjS, występuje niedobór żelaza aż do składu Fe1tŚ12. Idealny skład FeS ma minerał fro/Wwystępujący w meteorytach. Powstawanie i wystąpienia. Pojawia się
56
Na górze, po prawej: nikielin Mansfeld, Niemcy; 28 x 40 mm
WZM
we wszystkich skałach głębinowych. Jako niklonośny pentlandyt tworzy wielkie magmowe złoża niklu. Występuje w utworach pegmatytowo-pneumatolitycznych, np. w Hundholmen, Tysfjord w regionie Weland, w Tunaberg (środ kowa Szwecja). Jako hydrotermalny spotykany jest w najstarszych żyłach kruszcowych Freibergu i St. Andreasbergu (Niemcy), Kongsbergu (Norwegia), Miedzianki i Kowar (Dolny Śląsk, Polska). Znany jest z utworów kontak towych skał głębinowych i wylewnych, ze skal metamorficznych (Bodenmais, Bawaria, Nie mcy), prawie ze wszystkich meteorytów. W utworach osadowych bardzo rzadki. Znaczenie i zastosowanie. Nazwa wywodzi się z języka greckiego i oznacza barwę ognia, złotożółtą. Surowiec do produkcji kwasu siar kowego i czerwieni polerskiej (pyłu tlenku że laza - hematytu), jako kruszec żelaza bez znaczenia. Na dole: pirotyn Trepća, Serbia/Jugosławia; 120 x85 mm
57
Milleryt NiS ^^^ ^ ^ H ^^
Własności. Minerał występuje najczęś ciej w postaci ład nych skupień wiąz kowych. Kryształy ma ją postać delikatnych, mosiężnożółtych wło^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ sów, mogą one jed nak być również matowe, zielonawoszare, brunatnawe do czarniawych z jedwabistym połyskiem. Lupliwość: doskonała. Gęstość: 5,3. Powstawanie i wystąpienia. Milleryt rzadko jest spotykany w większych ilościach, najczęś ciej występuje w strefie cementacji jako mine rał wtórny utworzony z kruszców niklu. Z tego powodu można go napotkać w złożach siarcz kowych niklu rozmaitego pochodzenia. W ko palni Friedrich (Wissen, Sieg/Niemcy) znajdu je się świeże, lśniące, o grubości 0,5-2 mm i do 5 cm długie, podłużnie prążkowane słupki i ich promieniste wiązki. Inne znane wystąpie nia to Nanzenbach koło Dillenburga, Ram-
sbeck i Musen. W kopalni węgla Nowa Ruda (Dolny Śląsk/Polska) kilkucentymetrowe igły występują w niebieskozielonych masach mine rałów ilastych zwanych folerytami. Również ko palnie węgla Zagłębia Ruhry (Niemcy), np. Christian Levin w Essen, dostarczały ładnych okazów, a z kopalni Zeche Germania w Dort mundzie pochodziły w ostatnim czasie włoso wate kryształy do 8 cm długości z rozszczepio nymi końcami. W okolicach Wuppertal-Elberfield (Niemcy) napotkano druzy świeżych igieł do 15 mm długich, częściowo wygiętych i o po kroju futerałowym. Inne lokalizacje to Góry Ha rzu, Saksonia (Niemcy), Czechy, Walia (Wlk. Brytania) oraz Bombiane koło Bolonii (Włochy). Znaczenie i występowanie. Przez wiele lat był uważany za włosowatą odmianę siarczku żela za (pirytu lub markasytu). Pomimo wysokiej za wartości niklu nie ma znaczenia jako kruszec tego metalu z powodu rzadkości występowania. Na górze: milleryt Czechy; 28 x20mm
Kowelin Covellin CuS «--—' [
Własności. Idiomorfikryształy są bar dzo rzadkie, najczę ściej kowelin jest zbi ty i drobnoziarnisty, mel jako obwódki, powło ki, a także pylasty; ^ 1—— rzadko grubokostkowy a nawet w postaci płytek wielkości dłoni. Bardzo ładne duże kryształy pochodzą z Sar dynii, podobnie atrakcyjnie wykształcone - z Butte (Montana, USA). Barwa: niebieskoczarny, rozdrobniony - indygowoniebieski lub jeszcze ciemniejszy. Lupliwość: doskonała według dwuścianu podstawowego, cienkie płytki giętkie: gęstość: 4,6. Kowelin jest bardzo dobrym przewodnikiem elektryczności, Z powodu dużej dyspersji optycznej kowelin w powietrzu jest niebieski, po zwilżeniu wodą - fioletowy, a pokryty warstwą olejku imersyjnego - czerwony. Powstawanie i wystąpienia. Kowelin jest po spolitym produktem przeobrażenia innych kru58
-s.
~f\
czne
szców miedzi, zwłaszcza chalkozynu, chalkopirytu i bornitu, dlatego prawie zawsze jest obecny na tych minerałach jako cienka wars tewka lub powłoka. Jest pospolity w łupkach miedzionośnych Dolnego Śląska (Polska) i Mansfeldu (Niemcy). W Polsce był napotyka ny w żyłach kruszcowych w Kowarach, baryto wych - w Boguszowie na Dolnym Śląsku, w Miedziance Świętokrzyskiej; w Niemczech znany także z Schapbachtal, Siegen i Górach Harzu, w Jugosławii z Bor w Serbii. Znajdowa ny z kryształami siarki rodzimej w produktach ekshalacji Wezuwiusza i Vulcano. Znaczenie i zastosowanie. Znany od dawna, ale dopiero w 1827 roku Covelli (od jego na zwiska pochodzi nazwa) oznaczył skład krysz tałów z Wezuwiusza jako siarczek miedzi. Z powodu występowania w małych ilościach jest pomimo pospolitości jedynie podrzędnym kruszcem miedzi. W skupieniach zbitych nie kiedy jest stosowany dla celów jubilerskich. Na dole: kowelin Sardynia; 45 x33mm
Linneit CO s
Kermesyt Sb.S O
Częste dobrze wy kształcone ośmiościenne i sześcienne kryształy i bliźniaki, łupliwość według sześcianu dokładna, przełam nierówny; gęstość: 4,8-5,8; bar wa: biały, niekiedy stalowoszary z czerwonymi lub brunatnymi nalotami. Pospolicie zbity lub jako wpryśnięcia. Pochodzenia głównie hydrotermalnego np. w żyłach z syderytem i pirytem w Męcince i Miedziance (Dolny Śląsk, Polska), Musen, Eiserfeld, Grunau (Siegerland, Nie mcy), złoża metasomatyczne w Szwecji i Na mibii, pierwotny kruszec w bogatych złożach wietrzeniowych kobaltu w prowincji Szaba (Zair). Piękne kryształy są znajdowane w Ron da Valley w Wielkiej Brytanii. Ważny kruszec kobaltu.
Występuje w pęczko wych lub płaskich gwiaździstych skupie niach igiełkowych kryształów; skorupo wy. Barwa: wiśniowoczerwony z fiole towym odcieniem, przeświecający; połysk: diamentowy; gęstość: 4,7; łupliwość w jednym kierunku dokładna. Kryształy bardzo giętkie, często hakowate lub kolankowe, niekiedy śrubowata skręcone; dają się kroić nożem. Narasta na antymonicie, ponieważ powstaje z tego ostatniego drogą utlenienia tlenem z powietrza. Wystąpienia: Braunsdorf (Saksonia, Niemcy), Pezinok (Małe Karpaty, Słowacja), Pereta (Toskania, Włochy), Djebel Hamimat (Algieria). Stare nazwy to pirostibit, pirantymonit, blenda antymonowa.
Na górze, po lewej: linneit Kopalnia Georg kolo Horhausen, Westerwa Id/Niemcy; 11 x15mm
Na górze, po prawej: kermesyt z anty monitem (szary) Pribram/Czechy 6 x8mm
Sylvanit AgAuTe4
Nagyagit Pb5Au(Te,Sb)4S5_e
Idiomorficzne krysz tały są nieduże, do nieco ponad 5 mm, pokrój rozmaity, czę sto grubotabliczkowy do krótkosłupkowego; bliźniaki często przerosłe, tworzą for my drzewiaste o granulowanej powierzchni lub podobne do czcionek. Łupliwość: dokład na; barwa: stalowoszary do srebrzystobiałego i jasnożółtego; gęstość: 8,0-8,3. Niekiedy pseudomorfozy po nim tworzy złoto rodzime. Występuje w żyłach nisko- do wysokotempera turowych. Typowe wykształcenia są pospolite w żyłach złotonośnych Rumunii (Nagyag, Of fenbanya).
Występuje niekiedy jako cienkie, płytko we, prążkowane kry ształy, ale zazwyczaj jako masywne, ziar niste lub płytkowe skupienia; łupliwość i zbliźniaczenia we dług ścian słupa; giętki. Barwa: ciemnoołowianoszary. Duża gęstość około 7,5. Występuje w żyłach hydrotermalnych ze złotem rodzi mym, siarczkami, tellurkami i węglanami. Ta kie okazy pochodzą z Nagyag w Rumunii, gdzie współwystępuje z rodochrozytem, inne wystąpienia to Offenbanya (Rumunia), Cripple Creek (Kolorado, USA), znany z Kanady i Ja ponii. Jak wszystkie tellurki złota wietrzeje łatwo, przechodząc w ciemnobrunatne złoto rodzime.
Na dole, po lewej: sylvanit na kwarcu Nagyag/Rumunia; 5 x7 mm
Na dole, po prawej: nagyagit z rodochrozytem Nagyag/Rumunia; 14 *20 mm
60
61
Antymonit Stibnit, błyszcz antymonu Sb2S3
Własności. Podania mówią, że kryształy antymonitu grubości ramienia były używane w Ja ponii do budowy płotów w ogrodach. Kryształy mają pokrój kolumnowy z podłużnym prążko waniem oraz spiczastymi lub tępymi za kończeniami; wykształcenia są typowe dla po szczególnych wystąpień. Bogate w ściany kry ształy są wydłużone zgodnie z osią Z (piono wą) i dlatego są spiczaste, igiełkowe; często mechanicznie zgięte, jak to jest pospolite tak że u gipsu. Kryształy mają silne żłobkowanie równoległe do osi Z. Antymonit tworzy rozmai te agregaty jak skupienia promieniste, zagma twane grupy igiełkowych kryształów, pęczki pałeczek, aksamitnie wyglądające czarne ku le, powłoki delikatnych zbitych włosów, najczę stsze jednak są zbite lub upakowane masy. Lupliwość; w jednym kierunku bardzo dobra, w dwóch innych rozpoznawalna. Z powodu wy stępowania płaszczyzn poślizgu w sieci krysz tału, nierzadko pojawiają się grube prążkowa nia prostopadłe do wydłużenia kryształów i fali ste wygięcia; cienkie kryształy dają się łatwo zginać w palcach. Jeżeli zgina się kryształ z gładkimi ścianami tworzącymi wierzchołek, ściany te pokrywają się subtelnymi prążkami równoległymi do osi Ykryształu, chociaż ścia ny te nie uległy wygięciu. Pokazuje to sposób przemieszczania się części kryształu przy defo rmacji. Barwa: ołowianoszary, silny połysk me taliczny, w cienkich włóknach czarny i matowy; porównywany z galeną sprawia wrażenie niebieskawozielonawego, pstre barwy naleciałe. Gęstość: 4,6-4,7.
Stara Góra koło Jawora; soczewki antymonitu o długości do 20 cm i grubości do 1,5 cm w żyle kwarcowej w Książnie). Występuje np. w Niemczech w Wolfsbergu (Góry Harz), Braunsdorf (Góry Kruszcowe), oraz w Nikitowce (pd. Rosja). Najpiękniejsze kryształy pocho dziły z wyeksploatowanego obecnie złoża Ichinokawa (Shikoku, Japonia), kryształy o długo ści do 1 m znajdowano w złożach Stolica i Leśnica w Jugosławii. Gospodarczo ważne złoża antymonitu występują w Jugosławii, Ru munii, Algierii, RPA, Boliwii, Meksyku, Chinach oraz na Borneo. Wietrzejąc, antymo nit przechodzi w żółtą ochrę antymonową, kermesyt, rzadziej w kwiat antymonowy (valentinit), tworzący białe kryształy o diamentowym połysku. Metastibnit\es\ niekrystaliczną (amo rficzną) odmianą Sb.,S3. Znaczenie i zastosowanie. Antymonit jest najdawniej znanym kruszcem antymonu. Pliniusz Starszy (77 r. n.e.) nazywał go stibium, od czego pochodzi obecny symbol chemiczny an tymonu (Sb). Starożytni Egipcjanie, Grecy i Rzymianie używali antymonitu do wyrobu maści, szminek, tuszu do rzęs i medykamen tów do leczenia oczu. W średniowieczu kru szec ten był poszukiwany przez alchemików, używano go do czyszczenia złota lub do przy gotowywania środków przeczyszczających i wymiotnych. Antimonion w języku póżnogreckim znaczy kwiat lub wykwit. Obecnie anty monit jest najważniejszym kruszcem antymo nu. Głównymi producentami w roku 1989 były następujące kraje: Boliwia (14 tys. t), RPA (19 tys. t) i Chiny (10 tys. t); produkcja światowa wyniosła 53 tys. ton. Antymon jest używany jako składnik stopów, do produkcji środków impregnujących i czyniących niepalnymi tkani ny, wypełniacza i barwnika do kauczuku, do datków zwiększających odporność na wysokie temperatury barwników i ceramiki oraz prepa ratów medycznych.
Powstawanie i wystąpienia. Występuje głó wnie w niskotemperaturowych żyłach hydrotermalnych z realgarem, aurypigmentem, gale ną, cynobrem, pirytem, sfalerytem, złotem ro dzimym, barytem, kwarcem i kalcytem. W Po lsce znany z żył na Dolnym Śląsku (Bardo Przyłęk, Złoty Stok, Boguszyn koło Kłodzka,
Na górze: antymonit Kisbanya/Rumunia; 60 x42mm Na dole: antymonit St. Andreasberg, Harz/Niemcy; 6 *4mm
62
63
Piryt Iskrzyk FeS2
Własności. Na kryształach pirytu rozpoznano ponad 60 postaci krystalograficznych, z których najczęstsze to sześcian i dwunastościan pięciokątny (pirytoedr). Cechą charakte rystyczną pirytu jest prążkowanie na ścianach sześcianu. Bliźniaki, które powstają przez przerośnięcie się dwóch obróconych o 90° dwunastościanów pięciokątnych nazywano bli źniakami krzyża żelaznego. Piryt często two rzy duże i idealnie wykształcone kryształy, ale znane są także skupienia kuliste, graniaste, nerkowate, sferolityczne, skorupowe jak ró wnież ziarniste i zbite masy. Piryt stanowi także substancję mineralizującą wielu skamie lin. Barwa: jasnomosiężnożółty, złocistożółty, niekiedy z pstrymi nalotami lub z rdzawymi otoczkami lub powłokami wodorotlenków żela za (limonitu); te ostatnie mogą, przy zachowa niu pierwotnego kształtu pirytu, całkowicie go zastąpić (pseudomorfozy limonitowe po pi rycie). Przełam: muszlowy; łupliwość: nie wyraźna według ścian sześcianu; kruchy. Gęs tość: 5,0-5,2. Powstawanie i wystąpienia. Już von Henckel w swoim traktacie z 1725 roku pod tytułem Pyritologica określił piryt mianem Jasia błądzą cego po wszystkich zaułkach. Minerał ten poja wia się często w dużych ilościach w bardzo rozmaitych skałach i złożach. Lokalnie może stać się ważnym kruszcem złota, ponieważ nie kiedy zawiera koncentracje tego metalu opła calne do eksploatacji, jak np. w poziomach złotonośnych zlepieńca Witwatersrand w Trans-
64
vaalu (RPA). Przerosty chalkopirytem czynią z pirytu kruszec miedzi. Piryt jest znajdowany w żyłach nisko- do wysokotemperaturowych, w skałach wulkanicznych, pegmatytach, w zło żach kontaktowo-metamorficznych i metasomatycznych, w zmetamorfizowanych osadach, w pokładach węgla, łupków i iłów. Ze względu na pokaźne koncentracje złota i miedzi, ogro mne złoża pirytowe Rio Tinto w prowincji Huelva (pd. Hiszpania) były eksploatowane już od czasów starożytnych. Szczególnie piękne kry ształy pochodzą z Rio Marina (wyspa Elba), Brosso i Traversella (Piemont, Włochy) i kopa lni Kassandra (Płw. Chalcydycki, Grecja) W Jalisco (Meksyk) występują prążkowane pi ryty o krawędzi sześcianu ponad 5 cm; w Ko lorado (USA) piryt złotonośny był eksploa towany w wielu miejscach. Polskie znane wy stąpienia to złoże pirytowe w Wieściszowicach (Sudety), kopalnia węgla brunatnego Turów i złoże w Rudkach koło Kielc. Pod wpływem czynników atmosferycznych piryt wietrzeje łat wo, przechodząc w rozpuszczalne siarczany żelaza oraz w nierozpuszczalny limonit. Natu ralne surowce skalne stosowane w budownict wie muszą być w zasadzie wolne od tego minerału, gdyż jego rozkład osłabia skałę a produkty rozkładu (kwas siarkowy!) mogą reagować z innymi minerałami. Znaczenie i zastosowanie. Z pirytu produkuje się kwas siarkowy, proszek polerski (tlenek żelaza), czerwone i brunatne farby mineralne. Małe, ładnie wykształcone kryształy stosowa ne są jako materiał jubilerski. Na górze, po lewej: piryt z hematytem Rio Marina, Elba/Wiochy; 25 x35mm Na górze, po prawej: piryt z barwami nalecialymi. Westfalia/Niemcy 9 x 13 mm Na dole: piryt na kalcycie Trepća, Serbia/Jugosławia; 32 x22 mm
Haueryt MnS2 Tworzy kryształy szeI ścienne, ośmiościenne lub będące kombi nacjami tych postaci, a także ziarniste lub zbite masy. Barwa: 9 szarobrunatna. Lupli" " wość: wyraźna; prze łam: nierówny, muszlowy; gęstość: 3,4-3,5. Zwilżony kwasem solnym wydziela siarkowo dór, gaz o nieprzyjemnym zapachu zepsutych jaj. Występuje wrosły w iłach i gipsach w okoli cach kopalni siarki Kalinka koło Bańskiej Bystricy (Słowacja) jako kryształy do 2 cm lub ich grupy, skupienia kuliste lub gwiaździste oraz w iłach stropu złóż siarki rejonu Tarnobrzega (Polska). W kopalni siarki koło Raddusy (Sycy lia) ośmiościany hauerytu osiągają wielkość ponad 6 cm.
Ullmannit NiSbS
^M
Na górze, po lewej: haueryt Raddusa/Sycylia; 25 x35mm
Idiomorficzne kryształy są nieczęste, sześ cienne, niekiedy także ze ścianami dwunastościanu pięciokątnego i prążkowaniem jak u pi rytu, bliźniaki rzadkie, najczęstsze skupienia ziarniste, Barwa: ołowiano- lub stalowoszary, szarawoczarny z pstrymi barwami naleciałymi. Lupliwość: niewyraźna do dokładnej; kruchy. Przełam: nierówny. Gęstość: 6,7. Wy stępuje w żyłach z innymi kruszcami niklu np. w Harzgerode (Góry Harzu/Niemcy), Waldenstein (Karyntia/Austria).
Na górze, po prawej: ullmannit Ramsbeck, Sauerland/Niemcy; 20 x28 mm
Kobaltyn CoAsS
Własności. Wygląd zewnętrzny bardzo zbliżony do pirytu, ale barwa jest srebrzystobiała. Na ścianach sześcianu występuje również prążko wanie, inne ściany są gładkie i lśniące. Stwier dzono ściany sześcianu, ośmiościanu i dwunastościanu pięciokątnego. Zbliźniaczenia są rza dkie. Znane są skupienia płytkowe, ziarniste aż do zbitych mas. Lupliwość: niewyraźna; prze łam: muszlowy; gęstość: 6,0-6,4. Zazwyczaj na leciała barwa czerwonawoszara, częste powło ki erytrynu (kwiatu kobaltowego). Powstawanie i wystąpienia. Największym złożem hydrotermalnym kobaltynu są wystą pienia w Dystrykcie Cobalt w Ontario (Kanada). Podobne złoża to Schneeberg w Górach Krusz66
cowych (Niemcy), Jachymov (Czechy), Kongsberg (Norwegia) i Daszkesan (Kaukaz). W gnejsach, łupkach łyszczykowych i marmu rach utworzyły się złoża kontaktowo-pneumatolityczne Tunaberg, Riddarhyttan i Hakansboda (Szwecja). W Polsce znany ze stref kontakto wych w Złotym Stoku i łupków miedzionośnych Dolnego Śląska. Znaczenie i zastosowanie. Nazwa kobold wy stępuje już u Basiliusa (329-379) na określe nie kruszców „zauroczonych" przez złego du cha podziemnego (kobolda), jako że pomimo dużej gęstości i metalicznego połysku z krusz ców owych nie udawało się uzyskać wówczas żadnego metalu. Obecnie kobaltyn jest bardzo ważnym kruszcem kobaltu, składnika najtwar dszych stali narzędziowych, stopów odpor nych na korozję do produkcji turbin gazowych, części samolotów odrzutowych, niebieskiego barwnika (smaltu). Światowa roczna produkcja tego metalu wynosi około 34 tys. ton. Na dole: kobaltyn Tunaberg /Szwecja; 32 *23mm
Markasyt FeS2 Własności. Duże po jedyncze kryształy są rzadkie, najczęściej spotyka się grupy kry ształów wrosłych lub narosłych, pospolicie jako zrosty szerego we wielu osobni ków. Kombinacja wielu ścian daje płaskie kry ształy o kształcie ostrza topora. Duże krysz tały powstają przez równoległe przerosty mniejszych osobników, co nadaje ich powierz chni wygląd, jakby była pokryta małymi płyt kami. Zbliżniaczenia dają tabliczkowe lub o kształcie ostrzy oszczepu, pierzasto prążko wane skupienia. Jeżeli takie zbliżniaczenia powtarzają się regularnie, mówimy o zrostach grzebieniowych (typu koguciego grzebienia). Bywają znajdowane również skupienia grubopromieniste do drobnowtoknistych i całkowicie upakowane, współwystępujące z pirytem. Ma rkasyt często tworzy konkrecje o rozmiarach od wielkości orzecha do wielkości głowy. Bar wa: spiżowożółty z odcieniem szarawym lub zielonawym, lekkie barwy naleciate. Gęstość: 4,8—4,9; łupliwość: wyraźna, kruchy; przełam: nierówny. Uderzany, markasyt wydziela za pach siarki (siarkowodoru) i pryska iskrami. Często występują brunatne obwódki i powłoki wietrzeniowe. Chociaż skład chemiczny markasytu jest taki sam jak pirytu, własności fizyczne są wyraźnie inne. Markasyt w temperaturze normalnej jest nietrwały, a powyżej 400°C przechodzi w piryt. Okazy markasytu przechowywane w pomiesz czeniach szybko reagują chemicznie z wilgocią (wodą) i tlenem, i wydzielają siarczany żelaza, limonit oraz kwas siarkowy, który nie tylko niszczy okaz, ale może przeżreć pudełka do okazów, a nawet zniszczyć szafkę czy półkę. Powstawanie i wystąpienia. Markasyt tworzy się w niskich temperaturach z kwaśnych roz tworów wodnych, głównie w pobliżu powierz chni ziemi, a rzadziej z wód termalnych głębi nowych. Spotyka się go rzadziej niż piryt. Mo że zastępować wapienie i dolomity, powstając z niskotemperaturowych hydroterm, które usu wają część wymienionych skał, jak np. w re gionie śląsko-krakowskim (Polska) czy w oko
licach Akwizgranu, Bad Grund i Freibergu (Niemcy). W osadach ilastych, marglach i węg lach brunatnych może tworzyć przy braku do stępu powietrza kuliste lub - szczególnie ład ne - płaskie soczewkowate konkrecje, osiąga jące średnicę do 10 cm. Takie markasyty zna ne są z kopalni węgla brunatnego Turów (Pol ska), z Mostu (Czechy), Basenu Paryskiego (Francja) i doliny Possnitz w Styrii (Austria). Markasyt jest pospolity we wszystkich wystą pieniach pirotynu jako produkt pierwszego etapu niskotemperaturowych przeobrażeń tego ostatniego minerału; typowym przykła dem są złoża w Boliwii. Bardzo ładne okazy markasytu pochodzą z kopalń Friedrich der GroBe koło Herne i Christian Levin koło Essen (Niemcy). Znaczenie i zastosowanie. Nazwa minerału jest pochodzenia arabskiego, alchemicy śred niowieczni stosowali ją w formie marcasitae na oznaczenie pirytu i związków siarki w ogó le. Górnicy odróżniali markasyt od pirytu na podstawie typowych wykształceń. We Francji w XVIII i XIX w. pirytowi nadawano szlif wielo ścienny i stosowano do taniej biżuterii pod nazwą markasytu. Z powodu swej nietrwałości markasyt jest bardziej szkodliwym zanieczysz czeniem naturalnych budowlanych surowców skalnych niż piryt.
3*1 * N *
xT-
'^ścWr'
Ky Na górze: markasyt Lagerdorf, Schleswig-Holstein/Niemcy; 45x32 mm Na doie: markasyt Kopalnia Christian Levin, Essen/Niemcy; 115 x80mm
&
i
,>».
*
"Ul
68
69
Arsenopiryt Mispikiel FeAsS
Własności. Kryształy są najczęściej krótkosłupkowe, wydłużone zgodnie z osią krystalografi czną Z lub Y. Grube prążkowanie ścian jest ważną cechą rozpoznawczą. Bliźniaki i trojaki występują często, zwłaszcza przerosty osobni ków pod kątem około 60=. Często grubopromienisty, drobnowłóknisty, nerkowaty lub ziarnisty; niekiedy w zorientowanych zrostach z pirytem. Barwa: srebrzysto- lub cynowobiały do sta-. Iowoszarego. Lupliwość: wyraźna w jednym kierunku, kruchy; przełam; nierówny. Gęstość: 5,9-6,2. Podczas uderzania pryskają iskry i wy dziela się zapach arszeniku (czosnkowy). Powstawanie i wystąpienia. Jako typowy mi nerał przechodni, ten najważniejszy minerał ar-
senu pojawia się w wielu rozmaitych złożach kruszców. Najczęstszy jest w średnio- do wyso kotemperaturowych żyłach. W Polsce był eks ploatowany w Złotym Stoku (złotonośny), w Starej Górze, Kowarach, Przecznicy (kobaltonośny - glaukodof], w żyłach cynonośnych Górach Kruszcowych (Niemcy i Czechy), w Kornwalii (Wlk. Brytania), w licznych żyłach kwar cowych złotonośnych i kruszców srebra. Zastosowanie. Arsen używany jest do produkcji środków ochrony roślin, preparatów medy cznych, utwardzania stopu drukarskiego. Minerały podobne. Lóllingit, skutterudyt. Na górze: arsenopiryt Trepća, Serbia/Jugosławia, 24 x 17 mm
Saffloryt CoAs2
Molibdenit Błyszcz molibdenu MoS2
Bardzo małe, gwiaź dziste kryształy-trojaki są typowe, po nadto częste zbite i promienisto-włókniste skupienia. Barwa: cynowobiały do stalowoszarego, szybko pojawiają się ciemnoszare naloty. Gęstość: 6,9-7,3; łupliwość: niewyraźna. Skład chemicz ny zmienny, kobalt może być zastępowany przez żelazo lub nikiel. Satfloryt jest o wiele częstszy niż się to powszechnie sądzi, duża część „skutterudytu" w zbiorach mineralogi cznych to satfloryt. Występuje głównie w ży łach z nikielinem, skutterudytem i innymi mi nerałami Co i Ni oraz srebrem rodzimym. W Polsce znany z Kowar, ponadto w Czechach występuje w Jachymovie a w Niemczech w Schneebergu, Wittichen, Mackenheim.
Pojedyncze kryształy o pokroju sześciobocznych płytek są rzadkie. Najczęstsze są skupienia łuseczkowe i drobnoziarni ste. Barwa: ołowianoszary z fioletowym odcieniem. Roztarta rysa przybiera barwę zielonoszarą, co odróżnia molibdenit od grafitu. Gęstość: 4,5-4,8. Lupliwość: doskonała we dług dwuścianu podstawowego, w dotyku wra żenie tłuste. Impregnacje i żyły kwarcowe w granitach (w Polsce Paszowice, Borów, Szklarska Poręba); ładne kryształy z Górach Kruszcowych, Norwegii, Szwecji. Około 80% światowego zapotrzebowania pokrywało złoże Climax w Kolorado (USA). Zastosowanie. Molibden jest składnikiem stali, molibdenit stosuje się jako smar odporny na wysokie temperatury. Na dole, po prawej: molibdenit Bamdakslid, Telemark/Norwegia; 40x57 mm
Na dole, po lewej: satfloryt Mackenheim, Odeń wala'/Niemcy; 10 x 14 mm
70
71
Proustyt Ag3AsS3
2-2,5 pólmet.
Własności. Minerał pod wieloma względami podobny do pirargyrytu, łącznie z wykształce niem i zbliżniaczeniami, jednak zazwyczaj tworzy mniej ścian. Znany także w sku pieniach zbitych, dendrytowych, wpryśnięty i jako naloty. W świetle odbitym czarny lub szaroczarny, w przechodzącym - prawie cynobrowoczerwony. Pod działaniem światła prou styt pokrywa się czarnym nalotem i staje się nieprzezroczysty, jego okazy nie powinny przez dłuższy czas być wystawiane na światło. Lupliwość: wyraźna w jednym kierunku; prze łam: muszlowy. Dość kruchy. Gęstość: 5,57. Powstawanie i wystąpienia. Głównie z pirargyrytem i innymi siarczkami, srebrem, galeną,
pirytem, kalcytem, dolomitem i kwarcem w ni skotemperaturowych żyłach hydrotermalnych. W Polsce występował w kopalniach: Fryderyka Julianna w Ciechanowicach oraz Wolność w Kowarach; kryształy o długości do 20 cm występowały w kopalni Himmelsfurst koło Freibergu (Niemcy), znany m.in. z Jachymova (Czechy) i Sainte-Marie-aux-Mines w Alzacji (Francja). W pseudomorfozach zastępowany srebrem i argentytem. Znaczenie i zastosowanie. Lokalnie bywa wa żnym kruszcem srebra.
Na górze, po lewej: proustyt z argentytem (szarym) Chańarcillo/Chile; 19x27 mm Na górze, po prawej: proustyt Niederschlema, Saksonia /Niemcy;
13x18 mm
Pirargyryt Ag3SbS3
2-2,5 pólmet. Własności. Kryształy są najczęściej bardzo prawidłowo wykształcone i bogate w ściany; znane jest ponad 80 postaci. Kolumnowy, słu pkowy, pospolicie narosły. Bliźniaki częste, równolegle lub krzyżowo przerosłe. Znane są pseudomorfozy pirargyrytu po argentycie. Lu pliwość: wyraźna. Gęstość: 5,85. Barwa: w świetle padającym ciemnoczerwony do szaroczarnego, w przechodzącym czerwono prze świecający (czerwone refleksy wewnętrzne). Powstawanie i wystąpienia. Góry Skaliste w Ameryce Północnej i Kordyliery Ameryki Południowej stanowią obszar szczególnie bo gaty w srebro, na którym położone są Mon tana, Nevada, Meksyk, Peru, Boliwia, od stule
72
ci nazywane „srebrnymi krajami". Pirargyryt występuje tu w średnio- i niskotemperatu rowych żyłach z innymi siarkosolami i siarcz kami srebra, srebrem rodzimym, galeną, piry tem, kalcytem, dolomitem i kwarcem. Piękne, często zbliźniaczone kryształy pochodzą z St. Andreasbergu (Góry Harz, Niemcy). W Polsce znany z Kowar i Grudna (Dolny Śląsk). Znaczenie i zastosowanie. Po długich ba daniach chemicznych J.L. Proust w 1804 roku udowodnił, że istnieją dwie oddzielne siarkosole srebra, arsenowa i antymonowa, nazwa ne później proustytem i pirargyrytem. Pirargy ryt jest wartościowym kruszcem srebra.
Na dole: pirargyryt Kopalnia Samson, St. Andreasberg, Góry Harz/Niemcy; 26 x 18 mm
73
Polibazyt (Ag,Cu)„Sb a S„
Pirostilpnit Ag2SbS3
Kryształy są sześ ciokątne, cienkotabliczkowe, z charakte rystycznym trójkąt nym prążkowaniem; także w postaci zbi tych mas. Barwa: żelazistoczarny; łupliwość: dokładna według dwuściany podstawo wego; przełam: nierówny; gęstość: 6,0-6,2. Duże kryształy o wymiarach do 5 cm znaj dowane są także dzisiaj w Guanajuato i Arizpe (Meksyk). Polibazyt krystalizuje w nisko- i śre dniotemperaturowych żyłach kruszców srebra z rodzimym srebrem, argentytem, galeną i in nymi minerałami srebra i ołowiu. W drobnych ilościach rozpowszechniony dość szeroko. Ła twy do pomylenia ze stephanitem, który także należy do wartościowych kruszców srebra.
Znane są małe cienkopłytkowe kry ształy, często wydłu żone zgodnie z osią Y, bliźniaki według dwuścianu podstawo wego częste, minerał występuje zazwyczaj w skupiemaui krzaczastych lub rozetkowych. Barwa: - hiacyntowoczerwony do czerwonobrunatnego, o wiele jaśniejszy od pirargyrytu; połysk: diamentowy. Gęstość: 5,9; łupliwość: wyraźna w jednym kierunku. Rzadki mi nerał towarzyszący pirargyrytowi w niskotem peraturowych żyłach hydrotermalnych (St. Andreasberg, Wolfach, Freiberg w Niemczech. Pribram w Czechach, Baia Sprie w Rumunii). Nazwa pochodzenia greckiego i znaczy lśnią cy ogniście. Na dawnych etykietach występuje nazwa pirochrotyt.
Na górze, po lewej: polibazyt Kopalnia Himmelsfiirst, Freiberg, Saksonia/ Niemcy; 8x11 mm
Na górze, po prawej: pirostilpnit Pribram/Czechy; 14x20 mm
Skutterudyt CoAs,
*-———.—*~/^
Własności. Najczęstsze postacie tworzące kry ształy to sześcian, ośmiościan i dwunastościan rombowy, inne postacie są rzadsze; zna ne bliźniaki sześciokrotne, pospolicie w sku pieniach ziarnistych. Barwa: cynowobiały przechodzący w ołowianoszary, czasami z pstrymi nalotami. Przełam: muszlowy, nieró wny; łupliwość: niezbyt wyraźna według sześ cianu i dwunastościanu rombowego. Gęstość: 6,8. Pełna mieszalność z chloantytem NiAs3, który pokrywa się podczas wietrzenia zie lonym kwiatem niklu (annabergitem), podczas gdy skutterudyt przechodzi w czerwony kwiat kobaltu (erytryn). Powstawanie i wystąpienia. Pojawia się w śre
74
dnio- i wysokotemperaturowych żyłach hydro termalnych w towarzystwie innych kruszców niklu i kobaltu, arsenopirytu, rodzimego sreb ra i bizmutu oraz siarkosoli srebra. Skutteru dyt jest ściśle związany z występowaniem safflorytu a także niekiedy - kobaltynu. Podobnie jak te dwa minerały, występuje w olbrzymim złożu kobaltu Dystryktu Cobalt w Ontario (Ka nada), poza tym w żyłach hydrotermalnych w Górach Kruszcowych, Szwarcwaldzie (w Wittichen), w Pfibramie (Czechy), w rudach uranowych Wielkiego Jeziora Niedźwiedziego; nazwa pochodzi od wystąpienia Skutterud w Norwegii. Ważny kruszec kobaltu. Minerał podobny. Galena, od której różni się jednak wyraźnie z powodu gorszej łupliwości.
Na dole: skutterudyt St. Andreasberg, Góry Harzu/Niemcy; 1lx8mm
Seligmannit PbCuAsS3
Freieslebenit PbAgSbS3
Izotypowy z bournonitem, bardzo małe, bogate w ściany, pseudotetragonalne kryształy, często z prążkowaniem, zbliźniaczenia rów nolegle do osi Z. Gę stość: 5,5; barwa: olowianoszary. Jest to ar senowy odpowiednik bournonitu. Po raz pier wszy stwierdzony w dolomicie w Binntal (Wallis, Szwajcaria), inne znane wystąpienia to Bingham (Utah, USA), Wiesloch (Badenia, Nie mcy), Cerro de Pasco (Peru), Kalgoorlie (zach. Australia), Recsk (Węgry); bournonit z kopalni Kassandra (Ptw. Chalcydycki kolo Salonik, Grecja) jest błędnie nazywany seligmannitem.
Kryształy są słupko we, pionowo prążko wane i bogate w ścia ny, bliźniaki częste, występuje też w sku pieniach zbitych. Łupliwość: dostrzegal na; przełam: muszlowy; gęstość: 6,2. Barwa: stalowoszary do srebrzystobiałego a także czarniawoołowianoszary. Występuje jako dobrze wykształcone kryształy z pirargyrytem, argentytem, galena i syderytem. Względnie częsty w Hiendelaencina (Hiszpania), rzadki w Freibergu i Braunsdorf (Saksonia, Niemcy) oraz Pfibramie (Cze chy). Po raz pierwszy wzmiankowany w 1505 roku z Freiesleben, nazwa nadana przez W.K. Haidingera od tego wystąpienia.
Na górze, po lewej: seligmannit Madem Laccos, Stratoniki/Grecja; 7* 10 mm
Na górze, po prawej: freieslebenit Pribram/Czechy 18x25 mm
Stephanit Ag5SbS2 Własności. Kryształy są krótkokolumnowe, słupkowe, niekiedy grubotabliczkowe według dwuśćianu podstawowego, częs to w skupieniach rozetkowych lub scho dkowych; pseudoheksagonalny, bardzo bogaty w postacie. Częste bliźniaki i przerosty zgod ne z dwuścianem podstawowym, pospolicie pseudoheksagonalne trojaki jak u aragonitu. Lupliwość: niewyraźna; przełam: muszlowy; kruchy. Gęstość: 6,2-6,3. Barwa: żelazistoczarna, z powodu nalotów matowoczarna. Powstawanie i wystąpienia. W złożach srebra, w towarzystwie srebra rodzimego i innych kru szców srebra, tetraedrytów i siarczków. W Comstock Lode (Nevada, USA) występuje w bar dzo dużych ilościach jako ważny kruszec sreb ra, ale jedynie w skupieniach zbitych. W Mek syku doskonałe kryształy znajdowane były w Zacatecas i Guanajuato. W Polsce kryształy
76
do 5 mm znajdowano w żyle Srebrny Książę w Ciechanowicach (Sudety). Ładne bliźniaki znane z St, Andreasbergu w Górach Harzu (Niemcy), opisywany np. z Freibergu (Niemcy) i Sarrabus (Sardynia, Włochy) oraz Peru. Znaczenie i zastosowanie. Agricola w 1546 roku zaliczył stephanit do rodzimych czarnych kruszców. Obecną nazwę minerał ten otrzymał ku czci arcyksięcia Stefana Austriac kiego, posiadacza jednej z najsłynniejszych kolekcji minerałów. Rzadko odgrywa rolę waż nego kruszcu srebra.
Na dole: stephanit Kopalnia Himmelsfurst, Freiberg, Saksonia/ Niemcy; 40 * 28 mm
Andoryt PbAgSb3S6
Plagionit Pb 5 Sb 8 S„
Kryształy krótkokolumnowe albo mniej lub bardziej tablicz kowe, ściany stupa pionowo prążkowa ne; bardzo bogaty w ściany. Lupliwości brak, przełam: muszlowy; kruchy. Gęstość: 5,4. Barwa: ciemnostalowoszary do czarnego. Występuje w żytach pochodzenia pneumatolitycznego jak w Oruro, Potosi (Boliwia), jako kryształy o dłu gości 5-10 mm i grubości 1-2 mm w Baia Sprie (Rumunia), ponadto w Thompson Minę, Darwin County, Kalifornia (USA) i w Kanadzie. W złożach kruszców cynku rozpowszechniony jako nośnik srebra.
Plagionit należy do rzadszych antymono wych siarkosoli oło wiu. Małe grubotabliczkowe, bogate w ściany kryształy sa jednoskośne i wyka zują typowe prążko wanie ścian. Skupienia zbite, ziarniste i groniaste są pospolite. Lupliwość: obecna; prze łam: nierówny; gęstość: 5,4-5,6. Barwa: żelazistoczarny, rysa szaroczarna. Wystąpienia to Wolfsberg w Górach Harzu i Goldkronach w Fichtelgebirge (Niemcy). Podobny do heteromorfitu.
••. Na górze, po lewej: andoryt Felsóbśnya/Rumunia; 8x11 mm
Mśb
Na górze, po prawej: plagionit Kopalnia Pfannenberger Einigkeit, Siegerland/Niemcy; 11 x 16 mm
Bournonit PbCuSbS, Własności. Kryształy są pseudotetragonalne, zazwyczaj krótkosłupowe, grubotabliczkowe według dwuścianu podstawo wego z klinowatymi brzegami; typowe są grube płytki z karbowanymi krawędziami, któ re stanowią wielokrotne bliźniaki i przypomi nają koła zębate. Znanych jest wiele form jak zbliźniaczenia lamelkowe lub śrubowe skręce nie kryształów wzdłuż osi pionowej. Także skupienia zbite, ziarniste i całkowicie upako wane są typowe. Lupliwość: niewyraźna; prze łam: muszlowy; gęstość: 5,7-5,9. Barwa: stalo wo- lub ołowianoszary do żelazistoczarnego. Powstawanie i wystąpienia. Pojawia się głów nie w średniotemperaturowych żyłach hydrotermalnych w towarzystwie galeny, sfalerytu, stibnitu, chalkopirytu, tetraedrytów, syderytu i kwarcu. Jako kryształy lub większe masy rozpowszechniony i występuje w kruszcach
78
ołowiu i antymonu. W Polsce kryształy do 1 cm były obecne w żyłach kopalń Jabłów koło Wał brzycha i Emil w Chełmcu, a także w Starej Górze (Dolny Śląsk). Ładne kryształy znane są z Horhausen/Westerwald oraz Clausthal i in nych miejsc w Górach Harzu (Niemcy). Występuje w Baia Sprie (Rumunia), Pfibramie (Czechy), Hiittenbergu w Karyntii (Austria). Znaczenie i zastosowanie. Po raz pierwszy opisany z Endellion w Kornwalii (Wielka Bryta nia) i nazwany endellionem, potem przyjął nazwę pochodzącą od nazwiska francuskiego krystalografa, hrabiego J.L. Bournona. Bou rnonit jest ważnym kruszcem ołowiu i miedzi, ponadto otrzymuje się z niego antymon.
Na dole: bournonit Pfibram I Czechy; 38x27 mm
79
Semseyit Pb9SbBS21
Jordanit Pb4As2S,
Kryształy małe, grubotabliczkowe, boga te w ściany, prąż kowane, w skupie 1UNH niach wachlarzowa^mnuMB tych, często skręco nych, Łupliwość: wy raźna w jednym kierunku; gęstość: 6,1. Barwa: żelazistoczamy. Występuje i pirytem w Oruro (Boliwia), z antymonitem kolo Glendinning (Szkocja), piękne kryształy pochodzą z Kisbanya, Baia Sprie i Rodna (Rumunia); występuje w Niemczech, Peru i Boliwii.
Kryształy bardzo bo gate w ściany, naj częściej cienko- do grubotabliczkowych z wyraźnym pokro jem pseudoheksagonalnym. Krawędzie są zazwyczaj nieco zaokrąglone, ściany z powodu występowania lamelek zbliźniaczeń prążkowane równolegle do osi Z. Częstsze są masy zbite, kuliste lub nerkowate, przewarstwiające się z blendą skorupową (sfalerytem). Łupliwość: dokładna w jednym kierunku; gęstość: 6,4. Barwa: ciemnoołowianoszary, niekiedy z pstrymi nalotami. Pierwsze opisy dotyczyły okazów minerału po chodzących z Binntal (Wallis, Szwajcaria), gdzie występuje w dolomicie, ponadto w Po lsce w blendzie skorupowej w rejonie By tomia, w Nagyag (Rumunia) i Aomori (Japo nia).
Na górze, po lewej: semseyit Herja/Rumunia; 18x25mm
Na górze, po prawej: jordanit ze sfalerytem Binntal/Szwajcaria; 9x13 mm
Boulangeryt Pb5Sb4S„ Własności. Ładne kryształy są bardzo rzadkie, najczęstsze skupienia drobnoziar niste do cienkowłóknistych, zbite i w upa kowanych masach; kryształy są tablicz kowe lub kolumnowo wydłużone zgodnie z osią 2 i w tym kierunku prążkowane, pałeczkowe lub w postaci zbitych włókien; znane są włókna pierścieniowo skręcone. Łupliwość: wyraźna w jednym kierunku; gęstość: 5,8-6,2; barwa: ołowianoszary matowy, w wykształce niach drobnowłóknistych z matowo-jedwabistą migotliwością, często pokryty żółtymi plamami produktów utleniania. Powstawanie i wystąpienia. W nisko- i śred niotemperaturowych żyłach hydrotermalnych w towarzystwie jamesonitu, siarczków, sia rczanów ołowiu, węglanów i kwarcu. Napoty kany w większości złóż kruszców ołowiu choć w niewielkich ilościach, niemniej występuje 80
częściej niż dawniej sądzono. Włosowatą od mianę z Trepćy (Serbia, Jugosławia) nazywa się plumosytem. Najdawniej znanym wystą pieniem boulangerytu jest Molieres (Francja), gdzie znajdowano często masy krystaliczne z przełamem włóknistym. W Polsce w kopal niach Jabłów koło Wałbrzycha i Emil koło Chełmca oraz w Starej Górze i Grudnie koło Jawora występowały kryształy o wielkości do 1 cm. Z Altenbergu w Saksonii (Niemcy) po chodziły okazy sterczących igieł lub ich wią zek. Znany z Gór Harzu (Niemcy), Pfibramu (Czechy), Boliden (Szwecja), Nagolnego Kriaża w Basenie Donieckim (Ukraina), Nerczyńska na Uralu (Rosja). Znaczenie i zastosowanie. Gospodarczo pew ne znaczenie miewa tylko lokalnie jako kru szec ołowiu i antymonu, dawniej w rejonie Molieres.
Na dole: boulangeryt Ramsbeck, Sauerland/Niemcy; 32x23 mm
81
Realgar AsS
1,5-2 niemet.
Hoi/ Własności. Kryształy dobrze wykształcone są małe i pojawiają się rzadko, narośnięte poje dynczo lub w druzach, często rozwinięte słupkowo ze ścianami słupa prążkowanymi równo legle do wydłużenia, występują bliźniaki kon taktowe. Najczęściej w skupieniach zbitych, drobnoziarnistych lub jako cynobrowoczerwone powłoki. Łupliwość dokładna w dwóch kierunkach; gęstość: 3,5-3,6. Barwa: pomarańczowoczerwony (jutrzennoczerwony), pod wpływem światła dziennego przechodzi w żół ty ziemisty aurypigment \ trujący arszenik(tle nek arsenu). Powstawanie i wystąpienia. Głównie w nisko temperaturowych żyłach hydrotermalnych
w towarzystwie aurypigmentu i antymonitu, rzadszy jako produkt sublimacji w ekshalatach wulkanicznych i w osadach źródeł gorących. Szczególnie duże i piękne kryształy pochodzą z Binntal (Szwajcaria), Wezuwiusza, zwła szcza utworzone po erupcji w 1822 roku, Pól Flegrejskich, Vulcano i Etny (Włochy), Yellow stone (Wyoming, USA), Kapnika i Baia Sprie (Rumunia), Allchar (Macedonia), Kfeśova (Bo śnia i Hercegowina), kopalni Getchell (Nevada, USA), Turcji, Iranu i Meksyku. W Chile, Boliwii i Peru jest częstym towarzyszem ar senowych siarkosoli srebra; koło Boroń w Ka lifornii (USA) z uleksytem. W Polsce we fliszu karpackim koło Baligrodu. Produkt wietrzenia kruszców arsenowych. Znaczenie i zastosowanie. Nazwa prawdo podobnie pochodzi od arabskiego rahjalghar, co znaczy pył kopalni. W starożytności stoso wany jako medykament i barwnik, obecnie używany do produkcji fajerwerków i farb. Na górze: realgar na kwarcu Banat/'Rumunia; 50 x 35 mm
Aurypigment As2S3 Własności. Kryształy idiomorficzne są rzadkie i najczęściej drobne, w dużej 1,5-2 części soczewkowate, owalne w przekro ju, skupienia grubokostkowe, szerokosłupkowe, promieniste, nerkowate, naloty mączyste. Typowe są skupienia blaszkowe, odłupki płytkowe są giętkie. Łupliwość: w jednym kierunku bardzo dobra (łyszczykowa). w dru gim wyraźna. Gęstość: 3,48; barwa: cytrynowożółta. Powstawanie i wystąpienia. Tworzy się głów nie przez przeobrażenie realgaru lub innych minerałów arsenowych. Występuje w niskote mperaturowych żyłach hydrotermalnych i osa dach gorących źródeł wraz z realgarem i antymonitem. Tworzy gniazda, ziarniste i skorupo we nagromadzenia, gruzełkowe skupienia kry ształów. W Allchar (Macedonia) znajdowane są duże ale źle wykształcone kryształy, ładne
okazy pochodzą z Julamerk w Kurdystanie tureckim, piękne igiełkowe kryształy występu ją w kopalni Elbrus (Dolina Kubań, Kaukaz). Znaczenie i zastosowanie. W dawnych czasach znany pod wieloma alchemicznymi i lokalnymi górniczymi nazwami, wymieniany przez Libaviusa w jego Alchymiiz 1595 roku. Dopiero J.L. Proust w 1801 roku stwierdził, że realgar i aurypigment nie zaliczają się do związków tlenowych. Stosowany jako kruszec arsenu, do usuwania owłosienia ze skór w ga rbarniach, sztucznie otrzymywany stosuje się jako żółtą farbę (żółcień królewska).
fC\ Na dole: aurypigment z realgarem Binntal/Szwajcaria; 14x10 mm
82
I
Klasa III. Halogenki Chemia. Halogenki są związkami flu oru F, chloru Cl, bromu Br i jodu J. Tę grupę pierwiastków określa się na zwą halogenów czyli tworzących sole. Z wieloma pierwiastkami ha logeny tworzą związki o podobnych własnościach: słonym lub gorzkim smaku, zazwyczaj dobrej rozpuszcza lności w wodzie, ich wodne roztwory przewodzą bardzo dobrze prąd ele ktryczny, mają stosunkowo wysokie temperatury topnienia, nie mają me talicznego wyglądu, charakteryzują się doskonałą łupliwością. W sieci kryształów atomy są ze sobą silnie powiązane i muszą być obdarzone ładunkami dodatnimi i ujemnymi (są zatem jonami). W soli kamiennej jon sodu ma ładunek dodatni, chloru - ujemny. Ponieważ dodatnie i ujem ne ładunki przyciągają się, powstaje struktura przemiennie ułożonych jo nów dodatnich i ujemnych czyli sieć kryształu. Jeśli umieści się kryształ soli kamiennej w wodzie, cząsteczki wody wciskają się między jony w soli, rozdzielają je i niszczą sieć kryształu i w ten sposób kryształ się rozpusz cza. Jeżeli przez taki roztwór przepu ści się prąd elektryczny, elektrycznie naładowane jony wędrują do od powiednich biegunów, obwód elektry czny zostaje zamknięty i prąd płynie. Krystalografia. W opisanej strukturze typu halitu {soli kamiennej) krysta lizuje około 200 związków chemi cznych, wszystkie one mają tę samą symetrię i podobny rodzaj łupliwości, jednak różne twardości, temperatury topnienia i krzepnięcia. W strukturze jodku sodu NaJ odległość między śro dkami dwóch najbliższych jonów wy nosi 0,323 nm, twardość jest równa 2-2,5, a temperatura topnienia wynosi
84
Sieć kryształu soli kuchennej (halitu) NaCl
662CC. W strukturze fluorku sodu śro dki dwóch najbliższych jonów są od ległe tylko o 0,231 nm, związek ten ma zatem większą twardość 3-3,5 i wyższą temperaturę topnienia, wynoszącą 992°C. Bezbarwne w wię kszości z racji swojej struktury halo genki często uzyskują zabarwienie, niekiedy intensywne, dzięki obecnoś ci pierwiastków śladowych lub działa niu naturalnego promieniowania ra dioaktywnego. Petrologia. Halogenki znajdują się w postaci rozpuszczonej w wodzie morskiej. W historii Ziemi często całe zatoki lub inne części mórz były od cinane strefą osadów lub wypiętrzają cym się dnem morskim a woda z tych odciętych zbiorników odparowywała. W ten sposób tworzyły się olbrzymie złoża soli, w większości halogenków, osadzonych z wód morskich. Ten pro ces daje się bardzo łatwo powtórzyć, jeżeli pozostawi się nasycony roztwór soli kuchennej przez pewien czas w nie przykrytym płaskim naczyniu. Wypadają wtedy z owego roztworu sześciany soli kuchennej. Niektóre halogenki, np. fluoryt i kryolit, mogą być hydrotermalnego lub pegmatytowego pochodzenia. Fluoryt na mikroklinie Kamieniołom na wzgórzu Pielgrzy mka, Strzegom/Polska; 57x80 mm
Halit Sól kamienna NaCI Własności. Duże, narosłe kryształy występują w formie druz w gniazdach 2 i szczelinach, rza niemet. dziej wrosłe w ił, an hydryt lub kainit; ol brzymie sześciany halitu znane są z górnego Allertal (Niemcy) i z Detroit (USA). Kryształy prawie wyłącznie sześcienne, często zniekształcone i z zaokrąg lonymi ścianami. Rzadsze postacie to ośmiościan i dwunastościan rombowy; typowe są wykształcenia szkieletowe. Także jako zbite ziarniste lub włókniste skupienia, włosowate wykwity oraz stalaktyty. Lupliwość: bardzo do bra według sześcianu; przełam: muszlowy; nieco kruchy. Gęstość; 2,1-2,2. Barwa: czysty halit jest bezbarwny, zanieczyszczenia związ kami żelaza barwią na różne odcienie czer wieni i żółci, związki organiczne nadają zabar wienie szare lub brunatne, minerały ilaste - szare, glaukonit - zielonkawe. Halit niebieski lub fioletowy, często ze strefowym rozłoże niem zabarwienia, nabrał tej barwy pod wpły wem radioaktywnego promieniowania w głębi Ziemi. Pył halitu barwi płomień na żółto. Halit jest dobrze rozpuszczalny w wodzie, roztwór nasycony w warunkach normalnych zawiera 26,4 % wagowych NaCI, w 1 I wody morskiej przeciętnie jest rozpuszczone 27 gramów NaCI. Powstawanie i wystąpienia. W permie, przed 275 do 225 milionami lat, na obszarze dzisiej szej północnej, środkowej i południowo-zachodniej Polski oraz północnych Niemiec znaj dował się zbiornik morski, w którym następo wało strącanie z początku trudno rozpuszczal nych związków chemicznych jak węglan wap nia (kalcyt\, potem lepiej rozpuszczalnych sia rczanów wapnia [gips, anhydryt) a w końcu łatwo rozpuszczalnych chlorków sodu i potasu (halit, sylwin). „Żywym" przykładem tego pro cesu jest obecnie Morze Martwe. Następnie na solach permskich osadziły się miąższe wa rstwy nowych osadów. Pod ich naciskiem sól stała się plastyczna i przez strefy spękań za częła być wyciskana ku górze, tworząc słupy i kopuły solne, tak zwane diapiry, np. w Kłoda
86
wie na Kujawach. Sole trzeciczędowe (mio ceńskie) bez soli potasowych występują na polskim Podkarpaciu (Wieliczka, Bochnia, Ba rycz). Na stepach i pustyniach, pojawiają się wykwity tak zwanej soli stepowej lub pustyn nej. Halit jest często obserwowany w produk tach ekshalacji wulkanicznych. Sole północnoniemieckie i kujawskie dostarczają ładnych kryształów niebieskiego i fioletowego halitu, którego kryształy osiągają wielkość kilkunastu do 50 cm, m.in. dawna kopalnia Vienenburg (Niemcy) była znana z bardzo dużych ośmiościanów halitu. Informacje historyczne. Jako przyprawa do potraw znany od niezmiernie dawna i prawie u wszystkich narodów jako sól zakorzenił się w obyczajach i zachowaniach związanych z gościnnością i wiernością; u Mateusza Ewangelisty jest powiedziane (5,13): „...wy je steście solą ziemi." Był to pierwszy minerał eksploatowany metodami górniczymi już w okresie brązu. Od greckiego słowa hals określającego sól pochodzi sylaba -hal- w wie lu starych nazwach miejscowości, a także na zwa minerału halit. Polskie słowo sól ma wspólne źródło z łacińskim słowem sal. Pierw szym „solnym" miastem był Luneburg (956 r.), w Polsce w okolicy Baryczy odkryto ślady wydobywania soli metodą warzelniczą z około 3500 roku p.n.e., a górniczą eksploatację soli w Wieliczce rozpoczęto pod koniec XIII wieku. Zastosowanie. Sól kuchenna jest ważnym do datkiem do produktów żywnościowych; więcej niż połowa wydobycia halitu jest zużywana przez przemysł chemiczny do produkcji sody, sody kaustycznej, kwasu solnego, chloru ga zowego itd. Światowa roczna produkcja w 1989 roku wyniosła 169 min t; główni produ cenci to USA, Chiny, Rosja i Niemcy. Na górze, po lewej: halit zabarwiony promie niowaniem radioaktywnym Heringen nad Werrą/Niemcy; 80 x 113 mm Na górze, po prawej: halit Kopalnia Konrad, Salzgitter/Niemcy; 28x40 mm Na dole: halit Kopalnia soli potasowych Neuhof-Ellers, Fulda /Niemcy; 78 x 55 mm
87
Sylwin KCI
Własności. Typowe postacie to sześcian i ośmiościan połączone jako kubooktaedr. Bliźnia ki przerosłe według ścian ośmiościanu są czę ste. Kryształy tworzą druzy, skupienia kostko we, ziarniste, rzadko słupkowe. Lupliwość: ba rdzo dobra według sześcianu; gęstość: 1,99; barwa: chemicznie czysty jest bezbarwny, śla dowe domieszki mogą zabarwiać sylwin na czerwonawo, żółtawo, rzadziej niebiesko; ma nieprzyjemny gorzkosłony smak. Od podobne go halitu można go odróżnić na podstawie barwienia nie świecącego płomienia gazowe go lub spirytusowego na czerwonawofioletowy kolor. Sylwin powinien być przechowywany w hermetycznych pojemnikach, gdyż chłonąc wilgoć z powietrza, rozpuszcza się w niej. Ta niemiła cecha jest spowodowana pospolitą do mieszkę higroskopijnego chlorku magnezu. Powstawanie i wystąpienia. Tworzy się w wię kszych ilościach podczas odparowywania wód morskich (patrz halit], jest jednak od halitu rzadszy i spotykany nie we wszystkich złożach solnych. Podrzędny jako produkt ekshalacji wulkanicznych (Etna i Wezuwiusz we Wło szech), pojawia się też w postaci wykwitów z gleb na brzegach stepowych jezior słonych. W bardzo dużych ilościach występuje w zło żach solnych północnych Niemiec, gdzie jest eksploatowany górniczo. Pokład StraBfurt roz ciąga się na obszarze 80 do 100 tys. km2 przy średniej miąższości 20 metrów, czyli jego ob jętość wynosi 1600 do 2000 km3; daje to około 3000 miliardów ton soli potasowej. W Polsce sylwin występuje w permskich złożach sol nych na Kujawach (eksploatacja górnicza) oraz na Pomorzu. W niecce Ebro (Teksas, USA), zachodniej Kanadzie i wielu miejscach Rosji znane są również wystąpienia tego typu. Inne wystąpienia to Alzacja (Francja), Benghazi (Libia), Dolina Górnego Renu (Niemcy), Ka łusz (Ukraina), Solikamsk (Rosja), Mayo
88
(Indie). W 1943 roku podczas wiercenia poszu kiwawczego za ropą naftową odkryto bogate złoże soli potasowych (z sylwinem) w Saskatchewan (Kanada). Współcześnie sylwin tworzy się w Morzu Martwym. Znaczenie i zastosowanie. Omawianemu mi nerałowi chlorkowi potasowemu nazwę sylwin nadał F.S. Beudant w 1832 roku (na cześć lekarza F. Sylviusa de la Boe, 1614-1672); minerał ten był wówczas znany jedynie w nie wielkich ilościach w soli kamiennej z Hallein i Berchtesgaden. Przez krótki okres były uży wane także nazwy leopoldyt i schatzellit. Syl win jest ważnym składnikiem krystalizatów re sztkowych, tworzących najwyższe warstwy złóż solnych i dawniej wyrobiska musiały być „oczyszczane" z soli potasowo-magnezowych, zanim dotarto do poszukiwanej soli ka miennej. Obecnie sylwin jest niezastąpionym surowcem do produkcji koniecznych dla rol nictwa nawozów potasowych. Jednak nadmie rne stosowanie tych łatwo rozpuszczalnych nawozów powoduje skażenie jezior i rzek. Światowa roczna produkcja soli potasowych, przeliczona na K20, w 1989 roku wyniosła 26,8 min ton.
Sylwin Wathlingen kolo Celle / Niemcy; 14x20 mm
89
Kryolit Na3AIF.
Własności. Kryształy zazwyczaj zbliżone do sześcianów, chociaż minerał jest jednoskośny; rzadko bogaty w ściany. Niekiedy są nieco zgięte lub ze specyficznie ułożonymi listewka mi bliźniaczymi. Zbite skupienia mają powie rzchnie z parkietowo ułożonych ścian krysz tałów i często zawierają wrośnięte osobniki kwarcu, syderytu, pirytu, galeny, chalkopirytu, kolumbitu i kasyterytu. Skupienia najczęściej ziarniste i grubokostkowe. Barwa: bezbarwny, śnieżnobiały, niekiedy zabarwiony substancja mi organicznymi. Łupliwość: dobra w dwóch kierunkach powoduje powstawanie odłupków zbliżonych do sześcianu. Gęstość: 2,95. W te mperaturze około 550-560DC mętna odmiana
jednoskośna przechodzi w regularną, co moż na rozpoznać po zaniku zmętnienia; proces można zaobserwować już w czasie podgrze wania jednoskośnego kryolitu w płomieniu za pałki. Odłupki kryolitu zanurzone w wodzie stają się niewidoczne, ponieważ współczynni ki załamania światła kryolitu i wody są niemal jednakowe. Powstawanie i wystąpienia. Typowy minerał pegmatytowy i hydrotermalny. W większych ilościach i jako jedyne nadające się do eks ploatacji złoże został znaleziony w pegmatycie cynonośnym w Mgtut nad Arsukfjordem (zachodnia Grenlandia). Ponadto mniejsze ilo ści kryolitu znaleziono w okolicach Miassa (Ural) i w Kolorado (USA). Znaczenie i zastosowanie. Jako topnik, obni żający temperaturę topnienia tlenku glinu w czasie produkcji elektrolitycznej metaliczne go glinu, obecnie stosuje się wyłącznie kryolit syntetyczny. Na górze: kryolit Mgtut/Grenlandia; 120x85 mm
Matlockit PbFCI
Pachnolit NaCaAlF -HO
Kryształy płytkowe zgodnie z dwuścianem podstawowym, zazwyczaj połączone skupienia cienkich kryształów. Barwa: żółtawy, lecz także bezbarwny. Łupli wość: bardzo dobra według dwuścianu podstawowego. Gęstość: 7,2. W starej kopalni w Cromford koło Matlock (Derbyshire, Wielka Brytania) matlockit został znaleziony z tosgenitem na przeobrażonej galenie w postaci ste rczących kryształów. W Laurion (Grecja) znaj dowany bywa w antycznych szlakach po wyto pie ołowiu i srebra razem z innymi nowotwo rami mineralnymi, które utworzyły się pod czas ponad 2000 lat działania wody morskiej na materiał hałd.
Skład chemiczny taki sam jak skład thomsenolitu, podobne także są: struktura kryształów, wygląd i występowanie. Kryształy są cienkosłupkowe, wydłużone zgodnie z osią Z, bliź niaki mają pokrój sugerujący symetrię rombo wą. Występuje jako szczotki narastających na sobie kryształów, skupienia drobno- do grubo ziarnistych, podobne do agatu bezbarwne po włoki, upakowane masy stalaktytowe. Wy stępuje jako produkt przeobrażenia kryolitu w lvigtut i w druzach niektórych granitów.
Na dole, po lewej: matlockit Matlock, Derbyshire/Wielka Brytania; 28x40 mm
Na dole, po prawej: pachnolit Mgtut/Grenlandia; 15x21 mm
90
3 niemet.
91
Fluoryt CaF2 Własności. Kryształy są często wykształ cone idealnie, naj częściej jako sześ 4 cian lub w połączeniu niemet. z ośmiościanem i dwunastościanem rombowym. Ściany sześcianu są niekiedy „parkietowe". Czasami spotyka się kryształy o bardzo skomplikowa nej morfologii, piękne i bardzo bogate w ścia ny. Tworzy skupienia zbite, grubokrystaliczne i niekiedy całkowicie upakowane, o wykształ ceniu chalcedonowatym lub podobnym do agatu, efektownie laminowane, rzadziej pręci kowe lub ziemiste. Lupliwość: doskonała zgo dna z ośmiościanem. Gęstość: 3,1-3,2; barwa: rzadko przezroczysty bezbarwny, najczęściej zabarwiony na biało, szaro, brunatno, winnolub miodowożółto, blado- do szmaragdowozie lonego, na błękitno, zielonawoniebiesko, fiole towo, rzadziej czerwono, różowo lub karmino wo. Nierzadko różne barwy można znaleźć w kolejnych strefach tego samego kryształu. Niekiedy zabarwienie zmienia się lub zanika z czasem, pod wpływem światła słonecznego lub ciepła, co zauważył już J.F.A. Breithaupt
występują np. w Górach Harzu, SzwarcwaIdzie, Palatynacie i Turyngii (Niemcy), Masy wie Centralnym (Francja), Amderma (pn. Ural, Rosja). Typowy w złożach cyny z innymi mine rałami fluorowymi i borowymi jak turmalin, topaz i apatyt. Z Altenbergu (Saksonia, Nie mcy) pochodzą piękne kryształy o barwie cie mnoniebieskiej, prawie czarnej, zielonej, bia łej niekiedy z prawidłowo rozmieszczonymi niebieskimi plamami. Ważne złoża występują w Derbyshire i Durham (Wielka Brytania). Go spodarczo bardzo ważne są złoża w Illinois i Kentucky (USA), skąd pochodzą także sześ ciany fluorytu o krawędzi do 15 cm. W Polsce fluoryt występuje w Kletnie, masywach granitoidowych: strzegomskim i strzelińskim jako niekiedy ładne sześciany i ośmiościany oraz metasomatyczny w Górach i na Pogórzu Izers kim. Znaczenie i zastosowanie. Już dawno stoso wano fluoryt jako topnik w procesie hutniczym i także obecnie używany jest on w tym celu. Ponadto produkuje się z niego kwas fluorowo dorowy i syntetyczny kryolit, jest używany do produkcji emalii i w przemyśle szklarskim oraz cementowym, Najczystsze bezbarwne kryształy stosuje sie w przemyśle optycznym
w 1816 roku. Zabarwienie pojawia się dzięki defektom sieci kryształu, które zanikają pod działaniem np. światła. Fluorescencja wy stępuje pod działaniem krótko- i długofalowe go pronieniowania ultrafioletowego. Krusze nie ciemnofioletowego fluorytu z Kletna (Dolny Śląsk, Polska) lub Wólsendorf (Niemcy) powo duje wydzielanie pierwiastka fluoru, co ujaw nia charakterystyczny ostry zapach; odmiana ta nosi nazwę antozonitu (szpatu cuchnącego). Powstawanie i wystąpienia. Pojawia się głów nie w żyłach, szczelinach i druzach lub w utworach kontaktowo-metamorficznych. Żyły
do otrzymywania pryzmatów i soczewek. Pro dukcja światowa wyniosła w 1989 roku 4,6 min ton.
92
Na górze: fluoryt Weardale/Wielka Brytania; 48x34 mm Na dole: fluoryt Ehrenfriedersdorf, Góry Kruszcowe/Niemcy: 30x21 mm
93
Klasa IV. Tlenki i wodorotlenki Chemia. Po odkryciu w latach tlenu stanowią układ gęsto upakowa 1774-77 przez Karla Wilhelma Schee- nych kul, w którego lukach tkwią małe lego i Josepha Priestley'a pierwiastka atomy metali. W zależności od tlen, któremu nadano symbol O, An- rzeczywistej wielkości dodatnio na toine-Laurent Lavoisier około 1783 ro ładowanego atomu (jonu) metalu, mo ku ustalił, że spalanie jest połą że on być otoczony przez cztery, czeniem jakiegoś pierwiastka z tle sześć, osiem lub dwanaście ujemnie nem. W efekcie tego procesu zwane naładowanych atomów tlenu. go utlenianiem powstają tlenki będą Petrologia. Znaczne ilości tlenków ce związkami chemicznymi tlenu z in powstają w strefie kontaktu pierwiast nymi pierwiastkami. Utlenianie może ków lub związków z tlenem atmosfe przebiegać powoli (rdzewienie że rycznym. Produktem ostatecznego laza) lub gwałtownie (spalanie). Sko wietrzenia wszystkich minerałów są rupa ziemska składa się w około 63% tlenki i wodorotlenki. Przykładowo z tlenu, który występuje tu jednak w skałach wystawionych na długo w postaci połączeń chemicznych. trwałe oddziaływanie klimatu tropika Wchodzi on np. wraz z krzemem lnego krzemiany w pierwszej kolejno w skład bardzo rozpowszechnionego ści ulegają przeobrażeniu w minerały kwarcu Si02. W składzie wodorotlen ilaste, które następnie zostają rozło ków tlen może całkowicie lub czę żone do tlenków i wodorotlenków ta ściowo być obecny w postaci grup kich jak gibbsyt, boehmit, diaspor, he hydroksylowych OH. Wiele pierwiast matyt. W warunkach metamorficznych ków ma szczególne skłonności do po powstają z nich inne tlenki jak korund łączeń z tlenem. Należy do nich lub spinel. Przez wietrzenie skał bo krzem Si, magnez Mg, glin Al, sód gatych w mangan tworzą się pokrywy Na, wapń Ca, potas K, żelazo Fe. laterytowe zawierające tlenki manga Połączenia pierwiastków z tlenem nu. Z wulkanizmem podmorskim tworzą wiele gospodarczo ważnych związane jest powstawanie takich mi surowców mineralnych jak boksyty, nerałów jak piroluzyt, braunit, magnetyt, hematyt, uraninit, ilmenit, hausmannit i bixbit. W trakcie pneuchromit, korund. matolizy skał dochodzi do rozkładu Krystalografia. Związki tej klasy mają skaleni, przejścia do roztworu K20 niewiele wspólnych cech charakte i Si02 i utworzenia gospodarczo waż rystycznych. Tylko tlenki żelaza, man nych grejzenów zawierających kaganu i chromu wykazują przeważnie syteryt, topaz, wolframit, fluoryt. Osa ciemne lub czarne r
94
Kupryt Cu 2 0 Własności. Kryształy gtównie w postaci sześcianu, dwunastościanu rombowego, ośmiościanu lub ich 3,5-4 kombinacji. Skupie pólmet. nia igiełkowe do włoskowatych lub bla szkowe, również formy wydłużone i ziemiste masy. Często pokryty naskorupieniami zie lonego malachitu, zbite odmiany często poprzerastane z innymi minerałami krusz cowymi. Barwa: czerwonobrunatny do metalicznoszarego, kryształy także krwistoczerwo ne; łupliwość: wyraźna według ośmiościanu; gęstość: 6,15. Powstawanie i wystąpienia. Jako produkt utle niania bogatych kruszców miedzi kupryt two rzy się na granicy między strefą cementacji i utleniania. Częsty produkt wietrzenia chalkopirytu (poprzerastany z limonitem i tenorytem); najczęstsza parageneza: miedź rodzima, azuryt, malachit. Rozpowszechniony w wielu
złożach na świecie, ale tylko lokalnie stanowi ważną rudę miedzi. Ładne kryształy pochodzą z Bisbee w Arizonie/USA, z Tsumeb/Namibia, z Chessy koło Lionu/Francja. W Onganja w Namibii znaleziono w 1974 roku kryształ ważący 2100 g, o średnicy 15 cm. W Polsce w niewielkich ilościach kupryt jest znany np. z Miedzianki koło Chęcin. Znaczenie i zastosowanie. Znany średniowie cznym górnikom jako czerwona ruda miedzi. Odmiana włoskowata nosi czasem nazwę cha lkotrichii
Na górze, po lewej: kupryt Chessy kolo Lyo nu/Francja: 50x70 mm Na górze, po prawej: kupryt (chalkotrichii) Rhelnbreitbach/Niemcy: 4x6 mm
Spinel MgAI 2 0 4 Własności. Kryształy małe i dobrze wy kształcone, większe często zaokrąglone lub wyglądające jak niemet. nadtopione. Zwykle w formie ośmiościa nu, rzadziej sześcia nu lub dwunastościanu rombowego, najczę ściej spotyka się bliźniaki zrastające się we dług tzw. prawa spinelowego, w którym płasz czyznami bliźniaczymi są ściany ośmiościanu. Pojedyncze kryształy są wrosłe, także jako otoczaki lub ziarniste masy. Łupliwość: dosko nała według ośmiościanu; gęstość: 3,5; barwa: bezbarwny lub różnobarwnie zabarwiony, bar dzo często czerwony. Poszczególne barwne odmiany powstają na skutek domieszki tlenków innych metali. Powstawanie i wystąpienia. Typowy minerał metamorfizmu kontaktowego, szczególnie w ziarnistych wapieniach i dolomitach, także w łupkach krystalicznych, gneisach, serpenty
96
nitach; w skałach wulkanicznych i aluwiach rzecznych. Główne miejsca występowania to rejon Mogok/Mjanmar (dawniej Birma); Ratnapura/Sri Lanka; Routivare/Szwecja; Monzoni, Wezuwiusz/Włochy; Albania, Wogezy, Szwarcwald, Odenwald, Dolna Hesja (Nie mcy). Największy oszlifowany spinel waży 104 g. Znaczenie i zastosowanie. Spinel jest trakto wany jako odrębny minerał od 150 lat. Z powo du wysokiej temperatury topnienia (2135'C) spinel nadaje się do wyrobu tygli i ognioodpo rnej ceramiki. Syntetyczny spinel jest sto sowany jako kamień szlachetny.
Na dole: spinel Val Malenco/Wiochy; 8x6mm
K
^•flH 97
Magnetyt FeFe 2 0 4
Własności. Kryształy wykształcone z reguły według ośmiościanu, rzadziej dwunastościanu rombowego. Są zwykle zniekształcone, małe osobniki często mają pokrój szkieletowy; typo we bliźniaki spinelowe według ośmiościanu, lamelkowe zbliźniaczenia wywołane nacis kiem; zbite masy i ziarniste agregaty często tworzące duże skupienia kruszcowe. Lupliwość: doskonała według ośmiościanu; gęs tość: 5,2; barwa: żelazistoczarny. Kryształy są przyciągane przez magnes podobnie jak mięk kie żelazo, zbite masy same działają jak mag nes. Własności magnetyczne zanikają w tem peraturze około 580°C, ale po ochłodzeniu po jawiają się ponownie. Powstawanie i wystąpienia. Rozproszony skła dnik prawie wszystkich skał magmowych, tak że tworzących się w dnach oceanicznych. Na obszarach ryftów oceanicznych w wylewającej się stale płynnej lawie zawarte w niej krysz tały magnetytu ustawiają się zgodnie z ziems kim polem magnetycznym i w tym położeniu zostają zamrożone po skrzepnięciu skały. Po miary magnetometryczne wykazały, że po obu stronach ryftów znajdują się regularne pasy skał o tym samym typie namagnesowania zia ren magnetytu, co stanowi dowód na rzecz prawdziwości teorii wędrówki kontynentów. Powstawanie magnetytu zachodzi niemal zawsze w wyższych temperaturach. 1. W wa runkach magmowych: magnetyt jest wcześnie wykrystalizowanym składnikiem nadającym skałom ciemną barwę (gabro, diabaz, bazalt). Razem z tytanitem, ilmenitem i oliwinem może się nagromadzić w dużych ilościach w komo rze magmowej, co prowadzi do powstania wa żnych złóż: Routivare, Smślands Taberg/ Szwecja; Otanmaki/Finlandia. Z udziałem lot nych składników powstało najbogatsze ma gmowe nagromadzenie rudy żelaza na świe cie, złoże magnetytu rejonu Kiruny w Szwecji.
98
Zasoby rudy wielkości 1,5 miliarda ton są za warte w jednym ciele rudnym długości 15 km i grubości 1000 m; Luossavaara, Svappavaara, Gellivaara/Północna Szwecja; Grangesberg/ Środkowa Szwecja. W Polsce złoże tego typu odkryto na Suwalszczyźnie. 2. Kontaktowo-pneumatolitycznie: pod wpływem oddzia ływania gazów i par magmowych na skały węglanowe, magnetyt występuje tu razem z siarczkami i krzemianami (minerały skarnowe). Ural; BerggieBhu bel /Saksonia, Schwarze Crux koło Schmiedefeld/Turyngia (Nie mcy); Banat/Rumunia; Kowary/Sudety. 3. W warunkach metamorfizmu regionalnego: z tlenków żelaza pochodzenia osadowego. Ol brzymie złoża w rejonie Kurska/Rosja, Brazy lia; Sydvaranger/Norwegia; Środkowa Szwec ja. 4. W warunkach metamorfizmu kontak towego: w Siegerlandzie/Niemcy z syderytu na kontakcie z bazaltem. 5. Rzadkie, ale bar dzo ładnie wykształcone kryształy w żyłach typu alpejskiego: z anatazem w Binntal/ Szwajcaria. 6. Bardzo rzadko osadowy: w minetcie Lotaryngii, Bodenwóhr. Wietrzeje powoli przechodząc w limonit, rzadziej w hematyt. Znaczenie i zastosowanie. Kamień magnetis był już znany starożytnym Grekom. Pliniusz rozróżniał kilka odmian magnesów, np. „mę ski" i „żeński", z których tylko męski posiadał siłę przyciągania żelaza. Termin magnes i wprowadzona w 1845 roku nazwa minerału magnetyt wywodzi się od tego starego okreś lenia. Magnetyt jest ważniejszą i najbardziej rozpowszechnioną rudą żelaza. Minerały podobne. Wszystkie podobne mi nerały odróżniają się słabszymi własnościami magnetycznymi lub ich brakiem. Na górze: magnetyt Binntal/Szwajcaria; 45x32 mm Na dole: magnetyt Nordmarken/Szwecja; 47x33 mm
a
Chromit FeCr o.
Własności. Rzadko tworzy idiomorficzne kryształy, zwykle za okrąglone ziarna lub zbite skupienia w for mie brył i gniazd. Na gromadzenia kulis tych kryształów two rzą chromit kulisty; przerosty z krzemianami lub innymi jasnymi minerałami tworzą skałę o wyglądzie przypominającym skórę lamparta {ruda lamparcia), lupliwość: brak; przełam wyrównany; gęstość: 4,5-4,8; barwa: smoliście czarny, cienkie odłupki ciemnobrunatne. Powstawanie i wystąpienia. Tworzy się w po czątkowym etapie krystalizacji magmy, krysz tały chromitu opadają na dno zbiornika mag mowego, gdzie wraz z oliwinem wchodzą w skład ciemnych skał (perydotytow). Najważ niejsze światowe złoża chromitu znajdują się w Zimbabwe (Selukwe), od dawna znane są wystąpienia w Norwegii i na Nowej Zelandii; duże złoża znadują się w Turcji i południowej
Serbii; dalsze miejsca występowania to m.in. Kraubath/Styria, Austria; Orsova, Banat/ Rumunia; w Polsce Tąpadła, Grochowa na Dolnym Śląsku. W platynonośnych aluwiach na Uralu, charakterystyczny minerał dla Ałta ju; w meteorytach zostały znalezione bogate w ściany kryształy. W trakcie wietrzenia chro mitu tworzą się zielono zabarwione krzemiany warstwowe. Znaczenie i zastosowanie. Jedyna ruda chro mu, który jest składnikiem chromowo-niklowych stali stopowych i odlewów odznaczają cych się twardością, odpornością na korozję i działanie kwasów. Chromit i związki chromu stosowane są do produkcji materiałów ognio trwałych dla metalurgii, do chromowania, w garbarstwie, przemyśle włókienniczym. Minerały podobne. Magnetyt jest magnety czny, ma inną rysę i nie tworzy w czasie wietrzenia zielonkawych krzemianów; cienkie odłupki franklinitu są ciemnoczerwone. Na górze: chromit (ruda lamparcia) Troodos/Cypr; 80 x 57 mm
Hausmannit Mn,0,
Valentinit Sb 2 0 3
Kryształy są wrosłe lub narosłe, przypominają spinele, zawsze o kształcie piramidalnym; często lamelkowaty; typowe są bliźniaki złożo ne z cyklicznie przerosłych pięciu osobników. Lupliwość: doskonała (cecha charakterysty czna); gęstość: 4,7-4,8; barwa: żelazistoczarny. Występuje razem z innymi minerałami manganu w llfeld/Harz; Elgersburg, Óhrenstock/Las Turyński, Niemcy; Langban/Szwecja; Niżnij Tagił/Ural, Rosja. Nazwany dla uczczenia mineraloga J.F.L Hausmanna (1782-1859). Możliwe są pomyłki hausmannitu z magnetytem i braunitem. Na dole, po lewej: hausmannit Óhrenstock, Turyngia /Niemcy; 8x11 mm
100
Kryształy przeważnie słupkowe, także tabli czkowe, bogate w ściany, narosłe po jedynczo lub w sku pieniach promienis tych, także zbity, w łodygowatych, włóknistych agregatach, częste pseudomorfozy po antymonicie i kermesycie. Lupliwość: doskonała, kruchy; gęstość: 5,6-5,8; barwa: bezbarwny, biały, szary z żółtawym odcie niem, żółtobrunatny, czerwonawy. Produkt przeobrażeń m.in. antymonitu. Wolfsberg/Harz, Horhausen, kopalnia Neue Hoffnung Gottes, Braunsdorf/Niemcy; Pfibram/Czechy; Allemont, Dauphine/Francja; Włochy. Znaczące wystąpienie w Cetine di Cortomano koło Sieny we Włoszech.
Na dole, po prawej: valentinit Pezinok/Słowa cja; 10x14 mm
Hematyt
Fefi3
Własności. Wykazuje bogactwo pokrojów kry ształów w zależności od temperatury powsta wania. W wysokich temperaturach kryształy izometryczne, romboedryczne; w nieco niż szych temperaturach pokroje grubosoczewkowe do kulistych; w niskich temperaturach: cienkie tabliczki, promienisto-włókniste masy {czerwona szklana głowa). Alpejskie róże że lazne są utworzone z rozetowo pogrupo wanych płytek hematytu, zbite skupienia są ziarniste, łuseczkowe (mika żelazna) lub two rzą ziemiste masy (śmietana hematytowa). Na ścianach dwuścianu podstawowego kryszta łów spotyka się zorientowane narosłe czerwo ne kryształy pręcikowego rutylu; czasem prze-
rosłe krzyżowe bliźniaki. Łupliwość: brak; gęs tość: 5,2-5,3; barwa: niebieskawy, stalowoszary do żelazistoczarnego, pstre barwy naleciałe, zbite agregaty czerwone. Powstawanie i wystąpienia. Szeroko rozpo wszechniony jako ruda żelaza, głównie w gru bych pokładach pochodzenia metamorficz nego i osadowego; w żyłach hydrotermalnych i pneumatolitycznych, pochodzenia metasomatycznego w wapieniach. Pojawia się jako wtórny minerał po innych minerałach żelaza. Ładne kryształy pochodzą z żył typu alpejs kiego (Cavradi, Tavetsch/Szwajcaria); z Elby (Rio Marina) razem z pirytem; nierzadko bar dzo ładne kryształy są produktem ekshalacji wulkanicznych w lawach (Eifel, Owernia, We zuwiusz, Elba). Znaczenie i zastosowanie. Stosowany jako ba rwnik, jedna z ważniejszych rud żelaza. Na górze, po lewej: hematyt (szklana głowa) Cumberland I Anglia 40 x 57 mm Na górze, po prawej: hematyt z rutyłem Cavradl, Tavetsch/Szwajcaria; 17x24 mm
Korund ALO, Własności. Kryształy o pokroju kolumno wym lub piramidal nym, często baryłko9 wate i o silnym pozio niemet. mym prążkowaniu, także płaskotabliczkowe. Jako wrosłe lub luźne kryształy, czasem znacznych rozmiarów, poza tym w zbitych, kostkowych i ziarnistych agregatach. Łupliwość: brak; gęs tość: 3,9-4,1; barwa: bezbarwny (leukoszafir) lub zabarwiony przez domieszki obcych ato mów, obecność żelaza i tytanu powoduje bar wę ciemnoniebieską (szafir), obecność chromu barwę ciemnoczerwoną (rubin), defek ty sieci kryształu barwę żółtopomarańczową (padparadża), także fioletowy, zielony, często zabarwiony plamiście lub strefowo, zorien towane odmieszania igieł rutylu wywołują zja wisko asteryzmu. Powstawanie i wystąpienia. Głównie w skałach metamorficznych, rzadko w pegma-
102
tytach i utworach pneumatolitycznych, często występuje w złożach aluwialnych. Kryształy o jakości jubilerskiej pochodzą szczególnie z Mjanmar (dawniej Birma), Tajlandii i Sri Lanki (wapienie, aluwia). Znaczenie i zastosowanie. Jako kamienie szlachetne (rubin od łacińskiego rubens- cze rwony; szafir z greckiego - niebieski). Do pro dukcji aluminium wykorzystuje się wyłącznie tlenek glinu zawarty w boksytach w ilościach powyżej 20 min t rocznie. Korund jest stoso wany jako materiał ścierny, do produkcji wyro bów ogniotrwałych, emalii.
Na dole: korund Biel la/Włochy; 64x45 mm
103
Pseudobrookit F e J i O .
Perowskit CaTiO,
Zwykle małe, pros tokątne, przypomina jące brookit tabliczki, wydłużone i pionowo prążkowane, także długosłupkowy. Łupliwość: wyraźna w je dnym kierunku; gęs tość; około 4,4; barwa: czarny do ciemnobru natnego, czerwono przeświecający. Występuje jako produkt pneumatolitycznego przeobra żenia ilmenitu, w pustkach i na powierzchni skał wulkanicznych. Duże kryształy z pegmatytów apatytowych (Murcja/Hiszpania) roz padają się na hematyt i rutyl. Ładne kryształy pseudobrookitu występują razem z małymi kryształami topazu i tabliczkami hematytu w Thomas Ridge/Utah, USA; poza tym znany z Siedmiogrodu, Katzenbuckel, z lawy Eiflu.
Kryształy zwykle sześcienne i prążko wane podobnie jak 5,5 piryt. Lamelkowe, niemet. polisyntetyczne zbliżpółmet. niaczenia, czasem równolegle pozrastane agregaty (Eifel/ Niemcy). Wrosłe lub narosłe w łupkach chlorytowych (Pfitsch, Tyrol/Austria; Zermatt); w niektórych magmowych skałach z magnety tem (Vuorijarvi / Finlandia), gdzie może stano wić nagromadzenia o znaczeniu gospodar czym; kontaktowo-metasomatyczny w rejonie Złatoust na Uralu; w serpentynitach Val Malenco, Emarere i w produktach erupcji wul kanicznych Monte Somma (Wezuwiusz)/ Włochy. Nazwany na cześć rosyjskiego mine raloga Perowskiego. Znaczenie gospodarcze mają tylko odmiany o wysokich zawartościach niobu, ceru lub ziem rzadkich. Na górze, po prawej: perowskit Udersdorf, Eifel/Niemcy; 5x7 mm
Na górze, po lewej: pseudobrookit Ettringen, Eilel / Niemcy; 3x4 mm llmenit FeTiO, Własności. Kryształy bardzo przypominają kryształy hematytu. Można wyróżnić wśród nich kryształy romboedryczne i ta bliczkowe, zbliźniaczenia polisyntetycz ne. Liczne tabliczkowe kryształy (np. róże że lazne) składają się z tytanonośnego hematytu. Także ziarniste, zbite skupienia, drobne oto czaki lub piasek. Brak łupliwości, obserwuje się często podzielność na lamelkach bliźnia czych; gęstość: 4,5-5,0; barwa: czarny z od cieniem fioletowobrunatnym. Powstawanie i wystąpienia. Tworzy się w wa runkach magmowych razem z magnetytem. W niemal czystych masach w Ekersund. Ródsand/Norwegia; z magnetytem w Routivare/ Szwecja; częsty w pegmatytach rejonu Miass/Rosja; Krageró/Norwegia (do 13 cm wielkości i 6-7 kg wagi); Aschaffenburg/Spessart, Niemcy; jako swobodnie narosłe krysz
104
tały w żyłach St. Gotthard; w Bourg d'Oisans/ Francja; ładne kryształy w Val Oevero/Novara, Włochy. Duże znaczenie mają aluwialne złoża ilmenitu jak Travancore/lndie i Natalu/RPA, występuje w dolinie Izery w Sudetach. Znaczenie i zastosowanie. Surowiec do produ kcji wartościowego białego barwnika bieli ty tanowej, otrzymywanego w ilości około 1 min ton; surowiec do produkcji stali tytanowej sto sowanej w technologii kosmicznej, jako wypeł niacz do produkcji papieru i linoleum, do otrzymywania emalii i w przemyśle ceramicz nym.
Na dole: ilmenit Traversella/Wiochy; 35x25 mm
105
Kwarc Si0 2
Własności. Kryształy są bardzo zróżnicowane w zależności od warunków powstawania i paragenezy: pospolity kwarc wykazuje często sześcioboczny zarys kryształów, narosłe oso bniki kryształu górskiego są o wiele bogatsze w ściany i mają zmienny pokrój, kryształy są prawie zawsze poziomo prążkowane. Kryszta ły kwarcu mogą krystalizować w dwu lustrza nych strukturach, co prowadzi do powstawa nia prawych i lewych kryształów. Także grubolub drobnoziarniste agragaty, również jako piasek. Lupliwość: tylko wyjątkowo wyraźna; gęstość: 2,65; barwa: bezbarwny w stanie czy stym, rozmaicie zabarwiony: biały, szary, żół ty, czerwony, niebieski, zielony, brunatny, cza rny. Zabarwienie to pochodzi od domieszki pierwiastków śladowych wbudowywanych w sieć kryształu podczas wzrostu kryształów kwarcu. Kryształy często charakterystycznie zbliźniaczone. Tworzą się nierzadko bliźniaki przerosłe z nieregularnymi szwami bliźniaczy mi na powierzchni kryształu, których osią bliź niaczą jest trójkrotna oś symetrii, co w efekcie daje kryształ wyglądający jak pojedynczy oso bnik, ale o wyższej symetrii. Kwarc może być stosowany jako „termometr geologiczny", gdyż w temperaturze 573°C przechodzi w mo dyfikację wysokotemperaturową] w tempe raturze 870°C w trydym/t krystalizujący w układzie heksagonalnym a w temperaturze 1470°C w regularny cristoballt. Przy spadku temperatury sieć krystaliczna heksagonalnego kwarcu wysokotemperaturowego przeobraża się w sieć trygonalnej, niskotemperaturowej modyfikacji, jednakże zewnętrzna forma kryształów zostaje zachowana. Dlatego właś nie można dziś znaleźć na powierzchni Ziemi kryształy o heksagonalnej morfologii kwarcu wysokotemperaturowego. Powstawanie. Główny składnik skał wulkanicz nych i osadowych, jak również w łupkach krys-
106
talicznych. Ważny składnik żył i wystąpień mi nerałów różnego pochodzenia. Z powodu swo jej twardości i bardzo małej rozpuszczalności gromadzi się w piaskach i otoczakach. Tworzy pseudomorfozy po wielu minerałach, jest czynnikiem powodującym fosylizację (skrzemionkowanie) wielu substancji. Występuje za równo w złożach magmowych jak i jest produ ktem etapów pegmatytowo-pneumatolitycznego i hydrotermalnego. Masywny kwarc wy preparowany przez wietrzenie ze skał otacza jących tworzy w krajobrazie „twardzielce" jak np. „bawarski pal", kwarcowe wypełnienie hydrotermalne szczeliny skalnej, ciągnące się na długości 150 km przez Las Bawarski. Odmiany i ich występowanie. W zależności od warunków krystalizacji powstają odmiany grubokrystaliczne (o wyraźnie rozpoznawalnych pojedynczych kryształach) lub drobnokrystaliczne (zbite skupienia złożone z mikroskopij nych drobnych włókien lub ziaren, kryptokrystaliczne). 1. W najczystszej formie jako bezba rwny, przezroczysty jak woda kryształ górski. Grecy nazywali go krystallos = \óó i aż do XVII wieku wierzono, że musi być on skamieniałym lodem. Określenie „kryształ" stosowano przez stulecia tylko w odniesieniu do kryształu górs kiego. Sławne są duże kryształy z Przełę-
Na górze: kwarc kamieniołom Medenbach, Westerwald/Niemcy 32 x24mm Na dole, po lewej: kwarc Bańska Simnical Słowacja: 53x75 mm Na dole, po prawej: ametyst berlowy Pślshangen kolo Eidsvoll/Norwegia; 14x20 mm
czy Furka w Alpach, ogromne (o wadze powy żej 40 t) kryształy pochodzą z wielu miejsc w Brazylii. Jako ważny minerał skałotwórczy wielu skat magmowych, metamorficznych i osadowych; w żyłach i druzach w łupkach krystalicznych; w ogromnych masach w pegmatytach. Alpy: Masywy Aaru i Gottharda, Pfitsch/Tyrol, Bourg d'Oisans/Dauphine, Francja; Strzegom/Śląsk, Polska; Baveno/ Włochy; Elba; Ural; sławne są małe przezro czyste jak woda kryształy z marmurów Carrary/Włochy i tzw. diamenty Herkimer z No wego Jorku /USA. 2. Na skutek naświetlania promieniowaniem jądrowym powstaje brunat no zabarwiony kwarc dymnyhb czarnobrunatny morion. W temperaturze 300-400'C może on ulec odbarwieniu, ale po naświetleniu pro mieniami Roentgena odzyskuje swoją pierwo tną barwę. Występowanie jak w przypadku kryształu górskiego. Szczególnie duże kry ształy, o wadze ponad 130 kg, pochodzą z Przełęczy Furka/Szwajcaria, a ponad 3-tonowe kryształy z Minas Gerais/Brazylia. 3. Na skutek naturalnego naświetlania kwarcu zawierającego domieszkę żelaza powstaje ametyst. Jego kryształy są narosłe w druzach lub tworzą kuliste skupienia z chalcedonowym jądrem. Pojedyncze kryształy ametystu są rza dkie. Zwykle tylko zakończenia kryształów są zabarwione jasno- lub ciemnofioletowo, częs to zabarwienie jest plamiste. Przez wypraże nie w temperaturze między 470 a 750CC po wstają jasnożółte, czerwonobrunatne, zielone lub bezbarwne odmiany. W świetle dziennym niektóre ametysty mogą blaknąć, ale ich bar wę można przywrócić poprzez naświetlenie promieniowaniem rentgenowskim. Ametysty występują w migdałach zasadowych skał wul kanicznych, w żyłach i utworach aluwialnych. Od czasów rzymskich eksploatowano ametys ty i agaty z melafiru migdałowcowego w rejo nie Hunsruck, ale wystąpienie to jest już od 200 lat wyczerpane, podobnie jak wystąpienia w Miiglitztal/Saksonia, Niemcy i Owernia/ Francja. Nazwa pochodzi od greckiego amethystos =trzeżwy. Przez tysiąclecia wierzono, że kamień ten może być talizmanem przyno szącym szczęście, dającym swemu właścicie lowi siłę, ochronę przed czarami, melancholią i pijaństwem. Jeszcze dzisiaj kamień ten uchodzi za symbol wstrzemięźliwości, jest za
108
liczany do insygniów Kościoła Katolickiego i umieszczany w pierścieniach noszonych przez biskupów i kardynałów. Jeszcze kilkaset lat temu jego wartość była porównywalna z wartością szafiru, szmaragdu, rubinu i dia mentu. Dopiero po odkryciu olbrzymich wystą pień w Brazylii wartość ametystu znacząco spadła. 4. Naturalnie zabarwiony na żółto kwarc nosi nazwę cytryn. Większość cytrynów znajdujących się na rynku powstała przez wy prażenie ametystu lub kwarcu dymnego. W te mperaturze 470C brazylijski ametyst staje się jasnożółty, przy 550-560 C ciemnobrunatny do czerwonobrunatnego. Wszystkie cytryny uzys kane przez wyprażenie wykazują czerwonawy odcień, podczas gdy naturalny cytryn jest zwy kle bladożółty. Obecnie pochodzi on głównie z Brazylii i Madagaskaru, wcześniej ładne ka mienie pochodziły z Kordoby i Salamanki w Hiszpanii. Naturalne zabarwienie cytrynu jest wywołane przez ślady żelaza w strukturze kwarcu. W handlu cytryn jest często określany w niedopuszczalny sposób jako topaz (topaz Bahia, topaz złoty, topaz Madeira, topaz Palmeira, topaz Rio-Grande). Przez wyprażenie żółtych i fioletowych kwarców z kopalni Montezuma w Minas Gerais/Brazylia w tempera turze około 500'C powstaje kwarc zabarwiony ciemnozielono (prazolit). 5. Od kilku lat znane są kryształy kwarcu różowego (Aracuai; Minas Gerais). Wcześniej był on dostarczany w po staci zbitych grubokrystalicznych skupień, rza dko przezroczystych, przeważnie mocno spę kanych. 6. Kwarc źelazisty jest zabarwiony na czerwono, brunatno lub żółto domieszkami tlenków żelaza. 7. Kwarc mleczny wykazuje mleczne zmętnienie wywołane licznymi inklu zjami. 8. Obecność igiełek rutylu lub hornblendy powoduje powstanie kwarcu niebie skiego, występującego w okolicy Salzbur-
Na górze, po lewej: kwarc Bósingteld, Extertali'Niemcy; 17x24 mm Na górze, po prawej: kwarc źelazisty na hematycie Cumberland/Anglia; 80x112 mm Na dole: kwarc okienkowy Porretta/Wiochy: 100 x 70 mm
ga/Austria i w Skandynawii. 9. Kiedy w 1700 roku wtoscy alchemicy wsypali opiłki miedzi do szkła, otrzymali odmianę przypominającą wyglądem kwarc aventurynowy, który wziął stąd swoją nazwę (a ventura=przez przypa dek). Domieszka blaszek miki, fuchsytu lub hematytu powoduje powstanie zielonej, czer wonej lub brunatnej metalicznej migotliwości w kamieniu. 10. Sokole oko i tygrysie oko są okwarcowanymi odmianami krokidolitu. Jego przobrażenie (powstanie pseudomorfozy) spo
wodowało zachowanie włóknistej struktury az bestu, co prowadzi do załamania światła i po wstania efektu kociego oka. Ważniejsze wystą pienia to RPA; Zachodnia Australia; Mjanmar (dawniej Birma); Indie; Kalifornia/USA; Treseburg w Harzu/Niemiecy. 11. Prazem ma bar wę ciemnozieloną spowodowaną licznymi wrostkami aktynolitu. Jego miejsca wystę powania to Góry Kruszcowe, Niemcy; Finlan dia; Alpy Salzburskie/Austria; Szkocja. 12. Chalcedon jest całkowicie zbitą i makro skopowo jednorodnie przeświecającą od mianą kwarcu. Składa się z mikroskopowej wielkości włókien i ziaren, ma szklistą powie rzchnię i jest często rozmaicie zabarwiony. Powstaje w niskich temperaturach (około 120°C) w pobliżu powierzchni ziemi. Pasiasty agat jest chyba najbardziej znaną odmianą kwarcu. Jego nazwa pochodzi od rzeki Achates na Sycylii. Barwa poszczególnych pasów jest przeważnie szara i biała (Brazylia, Mek syk), także czarna, brunatna, żółta lub czer wona (Idar - Oberstein). Sztuczne barwienie tego dość porowatego materiału było znane już Pliniuszowi. Sztucznie zabarwiony na czar no agat był określany jako onyks. Odmianami barwnymi są także: czerwony karneol (barwa pochodzi od tlenków żelaza), brunatny sarder (od limonitu), zielony chryzopraz (od krzemia nów niklu). Jako ulubiony kamień Fryderyka Wielkiego niegdyś był traktowany jako najcen110
niejszy ze znajdowanych w Niemczech kamie ni szlachetnych. Drobnokrystaliczny jaspis by wa rozmaicie zabarwiony przez domieszkę tlenków żelaza lub manganu, a także inne nieorganiczne lub organiczne substancje: heliotrop (ciemnozielony z czerwonymi plamka mi), agat mszysty (bezbarwny z przypominają cymi mech wtrąceniami zielonej hornblendy). Znaczenie i zastosowanie. Kwarc jest po ska leniach najczęściej spotykanym minerałem skorupy ziemskiej. Jego nazwa pochodzi od średniowiecznego określenia querz stoso wanego przez XIV-wiecznych czeskich górni ków na określenie materiału nie zawierające go kruszców, płonnego. Przezroczyste, niezbliźniaczone kryształy były wykorzystywane jako oscylatory w technice wysokich częstot liwości. Obecnie w elektronice wykorzystuje się niemal wyłącznie kryształy otrzymywane syntetycznie. Piasek kwarcowy jest surowcem do otrzymywania krzemu, jednego z najważ niejszych pierwiastków współczesnej tech nologii. Naczynia ze szkła krzemionkowego są odporne na gwałtowne zmiany temperatury, a z powodu dobrej przepuszczalności promie ni ultrafioletowych szkło to jest stosowane do wyrobu specjalnych żarówek. Wszystkie barw ne odmiany są wykorzystywane jako kamienie ozdobne. Odmiany te są szlifowane fasetkowo, jako kaboszony, jako kulki do wyrobu naszyj ników, stosowane do wyrobu czarek i innych naczyń, gemm i sygnetów, jako kamień do dekoracji wnętrz i na okładziny ścian zewnę trznych. Barwne odmiany były stosowane od stuleci jako talizmany, także dzisiaj wiązane z niektórymi znakami zodiaku. Z powodu ogro mnego zakresu zastosowania kwarcu nie moż na nawet w przybliżeniu podać jego produkcji.
Na górze, po lewej: agat Idar-Oberstein/Nie mcy; 100x140 mm Na górze, po prawej: chalcedon Naila kolo Hot, Bawaria /Niemcy; 40x57mm Na dole: chalcedon na kwarcu kopalnia Khan/Namibia; 90x64 mm
Trydymit Si0 2 Własności. Ta mody fikacja Si02 za wdzięcza swoją na zwę szczególnie częstemu występo waniu w formie troja ków, ale spotyka się również bliźniaki i zbliżniaczenia wielokrotne. Małe kryształy są cienkotabliczkowe i mają heksagonalny zarys, tworzą wachlarzowate lub kuliste skupienia, kryształy mikroskopijnej wielkości występują w formie dachówkowatych skupień. Kryształy z rejonu Eifel/Niemcy są czasem podobne do płatków śniegu. Lupliwość: rzadko dostrzegal na; gęstość: 2,27; barwa: bezbarwny, mlecznobiały. Podobnie jak kwarc, trydymit w wysokiej temperaturze tworzy modyfikację heksagonal ną. Modyfikacja niskotemperaturowa ma symetrię rombową. Powstawanie i wystąpienia. Głównie jako skła dnik młodych skał wulkanicznych, także w druzach w tych skałach, razem z sanidynem, kwa
rcem, cristobalitem, fajalitem, hematytem, augitem i hornblendą. Został także znaleziony w meteorytach kamiennych. Zachowany, cho ciaż tylko w skupieniach widocznych pod mik roskopem, w trachitach i andezytach Drachenfels i Perlenhardt/Siebengebirge, Niemcy; Mont Dore/Francja; Euganei / Włochy; Góra Aranyer/Węgry. Znaleziony jako produkt dewitryfikacji szkliw naturalnych (Meksyk) i utworzonych sztucznie (w wymurówce pieców martenowskich) oraz nieodpowiednio chłodzonego szkła. Znaczenie i zastosowanie. W lipcu 1867 roku G. von Rath otrzymał nadesłany przez Burkarta z Bonn okaz „porfiru trachitowego z Góry St. Cristóbal koło Pachuca w Meksyku", w któ rym znalazł heksagonalne tabliczki „nowej krystalicznej postaci krzemionki". Bardzo rza dki trydymit jest interesujący zarówno dla ba daczy jak i kolekcjonerów minerałów. Na górze: trydymit Colt i Euganei/Wiochy; 12x8 mm
OpalSiO, + nH20 Własności. Formy typowe dla żelu: nerkowate, graniaste, skorupowe i warst wowe. Zbity, rozpro szony, w szczelinach i pustkach skał, w po staci pseudomorfoz i wypełnień skrzemieniałych substancji. Gęs tość: 2,1-2,2; barwa: bezbarwny, mlecznobiały, żółtawy, pomarańczowoczerwony, zielony. Pod mikroskopem elektronowym w strukturze opalu widoczne są gęsto upakowane kuliste skupienia cristobalitu, woda znajduje się w ku leczkach jak i w przestrzeniach między nimi. Załamanie światła na powierzchni tych kule czek powoduje powstanie opalizacji we wszy stkich kolorach tęczy. Powstawanie i wystąpienia. Tworzy się przy rozkładzie krzemianów i młodych skał wulka nicznych, serpentynitów, jako osad gorących źródeł (martwica krzemionkowa) w formie konkrecji w osadach zawierających krzemion
112
kę (krzemień). Odmiany: 1. Opal szlachetny: skały wulkaniczne okolic Dubnika/Słowacja; Wyspy Owcze; Meksyk; Tintenbar/Australia. Pochodzenia osadowego są najważniejsze złoża w Australii: Lightning Ridge (opal czar ny), Wight Cliffs, Coober Pędy Andamooka. 2. Opal ognisty: ognistoczerwony, burszty nowy, hiacyntowoczerwony, przeświecający: głównie pochodzi z Meksyku (Magdalena, Queretaro). 3. Opal zwyczajny: zwykle nieprze zroczysty, bez gry barw, szeroko rozpowsze chniony. Hydrofan (opal mleczny) mętny z po wodu utraty wody opal szlachetny, Hubertusburg/Niemcy. Hialit (opal szklisty) w mig dałach i jako skorupowe powłoki skał wulkani cznych, Kaiserstuhl/Niemcy. Opal prazowy (zabarwiony na zielono związkami niklu), Szklary/Dolny Śląsk. Opal drzewny to skrzemieniałe drewno przepojone opalem, opalmszystyzaś zawiera inkluzje dendrytów. Na dole: hialit (opal szklisty) Fichtelgebirge/Niemcy; 35*25 mm
Rutyl Ti0 2 Kryształy zwykle wydłużone, ale także grubosłupowe do cienkich igieł; piono wo prążkowane, za okrąglone i znie kształcone formy; kryształy alpejskie z powodu prążkowania wydają się być agre gatem równolegle ułożonych włókien. Szczególnie typowe kolankowe bliźniaki, troja ki i zbliźniaczenia wielokrotne, zarówno polisyntetyczne jak i cykliczne; w kształcie serca
lub pierścienia. Zbite masy, ziarna i długie igły zebrane w snopkowe lub równoległe sku pienia wrosłe w kwarcu. Lupliwość: doskona ła; gęstość: 4,2-4,3; barwa: krwistoczerwony, brunatnoczerwony, rudy, rzadko żółtawy i żółtobrunatny, żelazistoczarny. Wrosły w pegmatytach: duże kryształy z Krageró/Norwegia; Góry llmeńskie/ Rosja; Modriach/Styria, Austria. W żyłach hydrotermalnych i druzach: Pfitsch/Tyrol, Austria; Binntal, Campolungo/ Szwajcaria. Składnik skał osadowych i meta morficznych. W aluwiach: razem ze złotem koło Olahpian/ Siedmiogród.
^ % ^ Na górze, po lewej: rutyl Tauern/'Austria; 15x21 mm
Na górze, po prawej: rutyl Binntal/Szwajcaria; 8x11 mm
Kasyteryt Sn0 2
Własności. Kryształy zwykle masywne, krótkosłupowe, niemal zawsze zbliźniaczone. Rzadziej igiełkowe; drobnowłókniste, koncen tryczne, skorupowe, przypominające szklane głowy skupienia (cyna drzewiasta); bliźniaki kolankowe o kształcie przyłbicy; bardzo częs to jako pojedyncze, obtoczone ziarna lub pia sek. Lupliwość: niedoskonała; gęstość: 6,8-7,1; barwa: brunatny o barwie kalafonii, rzadziej odcienie barwy żółtej, szarej, hiacyntowoczerwonej, wyjątkowo także bezbarwny. Powstawanie i wystąpienia. Powstawanie mi nerałów cyny jest niemal wyłącznie związane z fazą późnej krystalizacji magmy granitowej (fazą pneumatolityczną). Typowe dla tej mine
114
ralizacji są wystąpienia odkryte przed tysią cami lat w Kornwalii i przed stuleciami w Sak sonii w stropowych partiach intruzji grani towych. Występują tam przeobrażone pneumatolitycznie skały granitowe (grejzeny) zawierające kasyteryt z wolframitem, scheelitem, arsenopirytem. Góry Kruszcowe Saksonii i Czech, Altenberg/Niemcy; Kornwalia; Breta nia; największe na świecie złoża cyny znaj dują się w prowincji Junnan/Chiny. Na dole, po lewej: kasyteryt Altenberg, Sak sonia/Niemcy; 31x44 mm Na dole, po prawej: kasyteryt na zinnwaldycie Schlaggenwald, Saksonia/Niemcy; 20x28 mm
115
^b" Własności. Rzadko występuje w postaci idiomorficznych kryształów (polianitj, zwykle jako pseudomorfozy głównie po manganicie lub w skupieniach promienistych, zbite, twarde masy lub luźne, ziemiste skupienia mocno brudzące palce. Lupliwość: w dwóch kie runkach; gęstość: około 5; twardość jest pra wie niemożliwa do określenia gdyż materiał niemal zawsze ulega pokruszeniu przy próbie zarysowania; barwa: srebrzystoszary do czar nego. Powstawanie i wystąpienia. Występujące w przyrodzie czernie manganowe są tlenkami manganu, które chociaż zbliżone pod wzglę dem składu chemicznego, mają bardzo zróż
nicowany wygląd i różne właściwości. Tworzą się w strefie wietrzenia (czapa żelazna) z mi nerałów zawierających mangan jak rodonit, rodochrozyt, syderyt, dolomit itp., w żyłach hydrotermalnych koło Elgersburg/Turyngia, Niemcy; Gremmelsbach koło Triberg; llmenau. Typowo osadowe są ogromne złoża rud man ganu Nikopola na Ukrainie i Cziaturi-Kutaisi w Gruzji. Niektóre nagromadzenia są wzboga cone przez ługowanie i utlenianie: Lindener Mark koło GieBen, Waldalgesheim koło Bingerbruck. Znaczenie i zastosowanie. Nazwa od greckie go pyr=og\eń i loysis = myć. Piroluzyt z psylomelanem jest najważniejszą rudą manganu. Stosowany do otrzymywania chloru, do produ kcji szkła, jako składnik uszlachetniający stal.
Na górze, po lewej: piro/uzyt kopalnia RoBbach, Westerwald/Niemcy; 25x35 mm Na górze, po prawej: piro/uzyt kopalnia Eisenkaute, Westerwald/Niemcy; 20x28 mm
i[fes _Y«*-~ i y f e i & f k J •?- ••••
--
v*
WM "°''SK^R£H*5ySffllĘr '' v
«
nki
r
* • *l > .
Piroluzyt Mn0 2
o
.
'
>
m
i ;
**
^ i^^^
m
W'&*?XBSBBI ' ^ i a w f a#'^'.i"'''••^•^ Ł ^SE6!§8r^r -J^MJ i^feia|ŁpBi||EL_. t-ty- ^ ^Ska9w*&H^' //"V'.=
K:^*M3P&
f^K^ii^SfiSaig •• • - ^ « s H f e \ t 'SfflraPł
^ ^ '^lk 'friWłk
^Bn •f'
%
'•'' •')' M'^JL
Hf'1 m
rt«3 Vi"'-
'$ \'r '$!
\'
m
i
="• l E ^ w l i R I «
miKfj!/&P**<^
/
: w
yy :S* -"';-^~^'
'X
•
^
'rnSi i - M ^
Anataz TiO, Własności. Niemal wyłącznie w formie małych, rozproszo nych kryształów na rosłych. Najczęstszy mi formami kryszta łów są strome po dwójne piramidy, ale spotyka się też zaokrąglone lub płaskie podwójne piramidy, przypominające ośmiościany, niebieskie do ciemnoczerwonych po dwójne piramidy tetragonalne. Lupliwość: dos konała w dwóch kierunkach; gęstość: 3,8-3,9; barwa: niebieskoczarny, miodowożółty, brunat ny, hiacyntowoczerwony, rzadko bezbarwny. Powstawanie i wystąpienia. Tworzy się z roz tworów hydrotermalnych w żyłach typu alpejs kiego obok kryształu górskiego i adularu: Tavetsch, St Gotthard; połyskujące żółte krysz tały z Binntal/Szwajcaria; Bourg d'Oisans/ Francja; nowe miejsce występowania ciemno niebieskiego anatazu na kwarcu to Hardangervidda/Południowa Norwegia. Pojedyncze kry-
ształy w aluwiach i piaskach złotonośnych, Atliańsk/ Ural. Znaczenie i zastosowanie. Nazwa od greckie go anatasis =wydłużenie. Po raz pierwszy wzmiankowany w 1738 roku; w 1802 roku LN. Vauquelin ustalił, że anataz ma analogiczne własności chemiczne jak rutyl.
Na dole, po lewej: anataz Graubunden/Szwaj caria; 13 x 19 mm Na dole, po prawej: anataz Binntal/Szwajca ria; 3x4 mm
117 116
j
-; fll
\
Columbit Niob/t, Tantal/t (Fe.Mn) (Nb.Ta) O
Wolframit (Fe,Mn)W04
Pomiędzy członami niobowym i tantalowym - niobitem i tantalitem istnieje ciągły szereg kryształów mieszanych wykazujących zróżnico wane wykształcenie: człony bogate w Nb two rzą kryształy tabliczkowe lub słupkowe, człony bogate w Ta kolumnowe, silnie prążkowane. Lupliwość: w zasadzie wyraźna w odmianach bogatych w Nb; pospolite zbliźniaczenia. Występują głównie w pegmatytach granitowych z albitem i minerałami litu. Hagendorf/Bawa ria, Niemcy; Varutrask/Szwecja; Ulefoss/Norwegia; Kaatiala/Finlandia; Miass/Ural. Na górze, po lewej: columbit Hagendorf, Oberpfalz/Niemcy; 9x13 mm
Zwykle występuje w formie dużych, grubotabliczkowych lub słupkowych kryszta łów, także igiełkowy i promienisty z wy raźnym pionowym prążkowaniem; pseudomorfozy po scheelicie. Lupliwość: doskona ła; gęstość: 7,14-7,54; barwa: ciemnobrunatny do czarnego, odmiany bogate w Mn brunatnoczerwone. Tworzy szereg kryształów miesza nych, którego skrajnymi członami są ferberyt (FeWOJ i hubneryt (MnWOJ. Związany z pegmatytami i złożami pneumatolitycznymi. Zinnwald/Góry Kruszcowe; Hiszpania; Por tugalia, Rumunia i Peru. Ważniejsza ruda wol framu. Minerał podobny: columbit. Minerał ten należy do wolframianów, szerzej omówionych w klasie VI (str. 152-167). Na górze, po prawej: wolframit Rumunia; 53x75 mm
Brookit TiO, Własności. Kryształy pojedynczo narosłe, pionowo zbrużdżone, tabliczkowe; odmiana wykształcona w for mie sześciokątnych tabliczek nosi nazwę arkansyt W żyłach typu alpejskiego spotyka się tabliczkowe, bru natne, przeświecające kryształy z czarnymi pasmami biegnącymi w określonych kie runkach, spowodowanymi obecnością wrostków substancji nieprzezroczystych. Znane są pseudomorfozy brookitu po tytanicie. Lupli wość: niewyraźna; gęstość: 4,1; barwa: żółtawobrunatny do czerwonobrunatnego, także prawie czarny (arkansyt). Powstawanie i wystąpienia. Występuje głó wnie w żyłach hydrotermalnych i jako minerał akcesoryczny w gnejsach, łupkach i skałach wulkanicznych. Często jest minerałem wtó rnym występującym razem z tytanitem, chlorytem itp. Tremadoc/Walia; Bourg d'Oisans/
118
Francja; Amsteg/Szwajcaria; Pragraten/Ty rol; Miass/Rosja. W Magnet Cove/Arkansas zostały znalezione metalicznie błyszczące żelazistoczarne kryształy. Brookit i anataz występują w tych samych środowiskach, nie kiedy są ze sobą zrośnięte. Znaczenie i zastosowanie. W 1825 roku Lew określił symetrię pojedynczych kryształów z Snowdon w Walii jako rombową i nazwał minerał na cześć angielskiego krystalografa H. J. Brooke. Brookit nie jest wykorzystywany jako ruda tytanu.
Na dole: brookit Snowdon, Walia/Wielka Bry tania; 24x17 mm
•* ~mi
m
-J
Brucyt Mg(OH)2
Diaspor AIO(OH)
Duże, tabliczkowe, rozwinięte według dwuścianu podstawo wego, kryształy 2,5 o romboedrycznym niemet. zarysie krawędzi, także stromo pirami dalny, jednak zwykle w zbitych, blaszkowych lub łuseczkowych ma sach przypominających gips; rzadko drobnowłókniste skupienia podobne do azbestu. Lupliwość: wyśmienita; gęstość: 2,4; barwa: bezbarwny, zielonkawy, niebieskawy; nieco giętki. W kontaktowo zmetamorfizowanych do lomitach (Predazzo/Północne Włochy), wapie niach i serpentynach (Pitkaranta nad Jez. Ladoga/Rosja). Do 50 cm długości włókna z Asbestos/Quebec, Kanada; rozetowe skupienia kryształów na kammererycie w Kop Daglari/Turcja. Podobne do brucytu są talk i gips.
Kryształy są ograni czone powyginanymi, drobno prążkowany mi lub chropowatymi powierzchniami. Często blaszkowe lub łodygowe skupienia. Lupliwość: wyśmieni ta; gęstość: 3,3-3,5: barwa: bezbarwny lub roz maicie zabarwiony. Kryształy zwykle tylko do 3 mm wielkości; niedawno w Masywie Menderes/Turcja znaleziono brunatne kryształy długości ponad 10 cm. które mogą być zasto sowane jako kamienie ozdobne. Minerał meta morficzny łupków krystalicznych, utworów metamorfizmu kontaktowego, produkt przeob rażenia korundu, składnik boksytów. Campolungo/Tessin; Grainer/Tyrol; Naxos/Grecja; fioletowe kryształy pochodzą z Langessundfjordu; w żyłach w Jordanowie na Dol nym Śląsku; Kossoibrod/Ural. Na górze, po prawej: diaspor Masyw Menderesl Turcja; 40 x 57 mm
Na górze, po lewej: brucyt na kammererycie Kop Daglari/ Turcja; 4x6 mm
Uraninit UO,
\=Jy Własności. Kryształy o pokroju sześcianu lub ośmiościanu, jednak przeważnie zbity, o nerkowatych formach (blenda smolista, nasturan), także proszkowe nagromadzenia (czerń uranowa). Pseudomorfozy po drewnie, koś ciach, bakteriach. Lupliwość: często nie zauważalna; gęstość: 10,6, malejąca ze wzros tem wieku geologicznego; barwa: czarny do zielonkawoczarnego. Silnie radioaktywny, co powoduje zdefektowanie sieci kryształów. Powstawanie i wystąpienia. Rzadko w dużych ilościach. 1. Pegmatyty: nie eksploatowany, za wsze wzbogacony w tor i cer. Saetesdalen, Moss/Norwegia; Stackebo, Óregrund/Szwecja. 2. Kontaktowo-metasomatyczny: rzadkie, ale
120
ważne złoża. Mary Kathleen Mine/Queensland, Australia; Bancroft/Ontario, Kanada. 3. Żyły hydrotermalne: Góry Kruszcowe: Johangeorgenstadt, Annaberg, Schneeberg. Aue Wólsendorf/Bawaria, Jachymov (Cze chy); Kornwalia; Włochy; Kowary, Kletno/ Su dety. 4. Z krążących wód gruntowych: rejon Adamello; Pamparato/Alpy; Murtschenstock/Szwajcaria. 5. W starych zlepieńcach: Elliot Lake/Ontario, Kanada jest największą na świecie kopalnią uranu. W strefie wietrze nia łatwo ulega rozkładowi i przechodzi w licz ne wtórne minerały uranylu zabarwione na intensywne kolory żółte, pomarańczowe, zielone. Znaczenie i zastosowanie. Surowiec do otrzy mywania uranu, radu, sztucznych transuranowców i produktów ich rozszczepiania stosowa nych w reaktorach jądrowych i do produkcji broni jądrowej. Światowa produkcja U308 w 1989 roku wynosiła około 44800 ton.
5>
'JPJ
Na dole: uraninit E^je/Norwegia; 32*22 mm
121
Goethyt s-FeO(OH) Własności. Kryształy igiełkowe lub włos kowe z wyraźnym wzdłużnym prążko waniem. W skupie niach promienistych i włóknistych, zbity, upakowany, proszko wy. Pseudomorfozy po licznych minerałach żelaza. Lupliwość: doskonała; gęstość: do 5,3 (bardzo zmienna); barwa: czarnobrunatny do jasnożółtego. Badania rentgenograficzne wykazują istnienie dwóch krystalicznych tlenowodorotlenków żelaza: goethylu i lepidokrokitu. Oba te minerały wchodzą w skład miesza niny określanej nazwą limonit. Powstawanie i wystąpienia. Typowy produkt strefy wietrzenia. Niemal wszystkie minerały żelaza pod wpływem wody i kwasów humuso wych przeobrażają się w limonit. Występuje on razem z hematytem, tlenkami manganu, kalcytem, minerałami ilastymi itp. Odmiany. Różnie wykształcone odmiany
goethytu bywają określane odrębnymi nazwa mi, zbędnymi z punktu widzenia mineralogii. Igiełkowo wykształcone kryształy są znane z Lostwithiel / Kornwalia; Hirschberg nad Saalą/ Niemcy; z geod Freisen/Saarland; Czechy. Kasztanowobrunatne lub ochrowożółte kuliste skupienia o aksamitnej powierzchni występują w Siegerland. Limonitowe oolity z koncentry czną skorupową budową jako minetta były eksploatowane w Lotaryngii/Luksemburg, po dobne utwory są znane z Saizgitter/Niemiec i Krymu. Znaczenie i zastosowanie. Ważna ruda żela za. Niektóre odmiany są wykorzystywane tak że jako filtry do oczyszczania gazu.
Na górze, po lewej: goethyt kopalnia RoBbach, Westerwald/Niemcy; 64 x 90 mm Na górze, po prawej: goethyt Freisen, Sa ar/Niemcy; 6x9 mm
Lepidokrokit y-FeO(OH)
Własności. Większość własności chemicznych i fizycznych analogiczna jak u goethytu, podo bnie jak występowanie. Lepidokrokit i jego odmiany są jednakże dużo rzadsze. Kryształy są cienkie, spłaszczone i wydłużone. Jako od dzielne kryształy na podłożu lub w druzach, tabliczki często pogrupowane w rozety; także odmiany proszkowe lub typu szklanej głowy. Lupliwość: doskonała w jednym kierunku; gęs tość: 4,0; barwa: ciemnoczerwony do czerwonobrunatnego, okruchy są rubinowoczerwone do żółtoczerwonych i są przezroczyste. Powstawanie i wystąpienia. Ładne kryształy narastające na groniastym i stalaktytowym limonicie pochodzą z Eiserfeld/Siegerland, Nie
122
mcy (kopalnia Ameise). Wiele limonitów obok przeważającego goethytu zawiera także lepi dokrokit, szczególnie kiedy pochodzą z wiet rzenia pirytu. Lepidokrokit jest generalnie wtó rnym minerałem, podobnie jak goethyt i częs to mu towarzyszy. Znaczenie i zastosowanie. Nazwa pochodzi od greckiego /ep/s=łuska i chrochis =kosmyk, z powodu łuseczkowych, włóknistych, groniastych lub nerkowatych skupień, jakie tworzy. W 1806 roku tlenowodorotlenek żelaza został nazwany goethytem na cześć Goethego. Nie długo potem okazało się, że tworzy on dwa minerały o odmiennych strukturach kryszta łów. Zastosowanie takie same jak w przypad ku goethytu.
Na dole: lepidokrokit kopalnia Hollerter Zug kolo Siegen/Niemcy; 4x3 mm
|k y *-; *y : • / > • ;
Groutyt 2-Mn0(0H) Właściwości. Groutyt należący do grupy diasporu i goethytu jest izotypowy z diasporem. Znane są niezwykłe krysz tały tego minerału - tabliczkowe, prąż kowane równolegle do osi Y i Z. Błyszczące kryształy wielkości 2-3 mm, wyjątkowo 6 mm, tworzą się w pustkach konkrecji (Bulten-Adenstedt/Niemcy). Cienkie, ostro zakończone i wytrawione na krawędziach kryształy są czę ściowo przeobrażone w krótkoigiełkowy manganit. Kryształy występują zwykle w gęsto upakowanych agregatach. Lupliwość: dosko nała w jednym kierunku; gęstość: 4,14; barwa: czarny. Powstawanie i wystąpienia. Groutyt występuje zwykle razem z kalcytem; interesujące pseudomorfozy po kalcycie znajduje się w Biilten. Występujące tu pierwotnie przezroczyste jak woda, do 3 cm wielkości, kryształy kalcytu są
całkowicie wypełnione groutytem i dlatego wy dają się czarne. Dalsze europejskie miejsca występowania to: Bleiberg/Austria (stwierdzo ny tylko mikroskopowo); Hammerseisenbach/ Szwarcwald, Niemcy (drobnoziarniste sku pienia). Ładne kryształy zostały znalezione w kopalni Sagamore, Mangan No. 2 i Mahnomen w Minnesocie/USA. Małe kryształy groutytu na kalcycie są znane z Talcville / New York, USA. Znaczenie i zastosowanie. Pierwsza praca o groutycie została opublikowana przez L.E. Grunera w 1947 roku, nazwał on nowy minerał na cześć holenderskiego mineraloga F.F. Grouta pracującego na Uniwersytecie Minnesota. Okazy z kopalni Bulten-Adenstedt koło Peine są poszukiwane przez kolekcjone rów minerałów.
Na górze: groutyt sztolnia Emilie, Biilten/Nie mcy; 14x10 mm
Manganit y-MnO(OH)
V^ 4 metpółmet.
Własności. Kryształy zwykle długosłupowe do igiełkowych, silnie zbrużdżone równolegle do wydłużenia, ubogie w ściany. Bogate w ściany kryształy są z reguły krótkosłupkowe i tworzą przerosłe bliźniaki kolankowe lub krzyżowe. Kryształy wykazujące oznaki wietrzenia mają silnie wytrawione główki. Promienisty, łodygo wy, często zebrany w radialne lub bezładne wiązki, rzadko ziarnisty. Charakterystyczne pseudomorfozy po kalcycie. Lupliwość: dosko nała; gęstość: 4,3-4,4; barwa: brunatnoczarny, nadwietrzały ma barwę stalowoszarą, rysa czarna. Powstawanie i wystąpienia. Rzadko zachowa ny w stanie nie zmienionym, zwykle częścio-
124
wo lub całkowicie przeobrażony w piroluzyt. Tworzy się głównie w niskotemperaturowych żyłach hydrotermalnych, jako produkt wyługo wania i w płytkomorskich osadach. Najładniej sze kryształy na świecie pochodzą z IIfeld/Harz, Niemcy (do 10 cm wielkości). W po rfirach i melafirach koło Elgersburga, Óhrenstock/Thiiringer Wald, Niemcy; Botallack-Mine/Kornwalia, Wielka Brytania; Brideville/ Nowa Szkocja, Kanada. Znaczenie i zastosowanie. Ważniejsza ruda manganu. Mangan znajduje zastosowanie ja ko składnik stali szlachetnych, do odsiarcza nia w procesie hutniczym, jako nośnik tlenu w wielu technologiach chemicznych, do odbar wiania szkła, do produkcji suchych baterii i do otrzymywania soli manganu.
Na dole: manganit na barycie llfeld, Harz/Nie mcy; 125x90 mm
Klasa V. Azotany, węglany, borany Chemia. W tej klasie zostały umiesz i wiążą trzy duże atomy tlenu. Leżą czone sole trzech kwasów: one na jednej płaszczyźnie, zaś atom kwasu azotowego HN03 centralny (N, C, B) mieści się w nie kwasu węglowego H2C03 wielkiej luce między atomami tlenu. kwasu borowego H3B03 Element taki nazywa się wielościaKwasy te składają się z jonów wodo nem (lub wielokątem) koordynacyj rowych i anionu reszty kwasowej, któ nym, a w tym konkretnym przypadku ra jest kompleksem zbudowanym ma on kształt trójkąta. Poszczególne z trzech atomów tlenu i atomu odpo grupy C03 są w sieciach kryształów wiednio azotu, węgla lub boru. W mi powiązane atomami metali w sztywną neralogii przyjęła się konwencja strukturę. umieszczania tego anionu w na Petrologia. Wszystkie azotany są bar wiasach kwadratowych. Jeśli w skła dzo dobrze rozpuszczalne w wodzie, dzie jakiegoś minerału występuje ich stąd można je spotkać jako minerały więcej, wówczas oddziela się je pio tylko w suchym, gorącym klimacie, nową kreską. Zastąpienie jednego lub zwykle jako produkty ewaporacji sło więcej jonów wodorowych przez jon nych jezior. Przykładowo w wysoko lub jony metali prowadzi do powstania położonych pampasach chilijskich nowych związków - soli. W większości Andów azotany zostały skoncentro przypadków analizy chemiczne wykry wane do maksymalnych zawartości wają obecność kilku metali, różnych ponad 30%. Kalcyt (węglan wapnia) reszt kwasowych, często także wody. tworzy ogromne pokłady wapieni osa Przykładem może być artinit: dzone w niektórych zbiornikach mors Mg2[(OH)2|C03]-3H20. Minerał jest kich. Pod wpływem metamorfizmu solą kwasu węglowego, na co bezpo osadowe wapienie przekrystalizośrednio wskazuje obecność anionu wują tworząc marmury. Roztwory hyC03 w nawiasach kwadratowych. Poza drotermalne mogą spowodować za tym są w nim także obecne grupy stąpienie wapnia jakimś innym meta hydroksylowe OH. Miejsce wodoru za lem; w ten sposób kompleks marmu jmuje magnez. W sieci kryształu znaj rów w Huttenberg/Karyntia, Austria dują się również trzy cząsteczki wody został częściowo przeobrażony w sy„krystalizacyjnej", która może być deryt (węglan żelaza) pod wpływem usunięta przez ogrzewanie kryształu. bogatych w żelazo roztworów. Potrak Krystalografia. Dokładniejsze bada- towane kwasem solnym węglany roz kładają się z mniejszą lub większą łatwością z wydzieleniem dwutlenku węgla. Stanowi to cechę diagnostycz ną dla tej grupy minerałów. Borany są przeważnie pochodzenia osado wego i tworzą się jako produkt ewa poracji jezior boranowych, są zwykle trudniej rozpuszczalne w wodzie. Rodochrosyt Aartal koto Diez/NiePodstawowy element budowy węg mcy; 17x24 mm lanów: anion C03 w formie trójkąta.
126
*%& I
Kalcył Ca[C0 3 ] Własności. W przy rodzie występują doskonale wykształ cone kryształy kal 3 cytu wyróżniające się niemet. ponadto ogromną różnorodnością po staci. Bogactwo obej mujące około 600 różnych postaci prostych i ponad 2000 kombinacji jest nieporównywalne z żadnym innym minerałem. Spotyka się różne tępe i ostre romboedry i skalenoedry, słup heksagonalny oraz ich kombinacje. Kryształy cienkotabliczkowe noszą nazwę „szpat papie rowy", długokolumnowe „szpat armatni"; kra wędzie kryształów są często zaokrąglone. Łupliwość: doskonała według romboedru.
można zauważyć podwójne załamanie światła objawiające się podwójnym obrazem liter. Zjawisko tak wyraźnej dwójłomności odkrył Erasmus Bartholinus w 1669 roku na krysztale szpatu islandzkiego. Także zachwycony Goe the, który był zbieraczem minerałów, opisał w 1813 roku „podwójny obraz romboedrycznego kalcytu". Wiele okazów kalcytu wykazuje w świetle ultrafioletowym silną fluorescencję, wywołaną śladową domieszką ziem rzadkich.; kalcyt islandzki wykazuje zielonkawą do żół tawej termoluminescencję oraz triboluminescencję. Kalcyt silnie burzy zwilżony kwasem solnym. Powstawanie i wystąpienia. Kalcyt jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych ziemskich minerałów i występuje często w wielkich iloś-
Gęstość: 2,71; barwa: chemicznie czysty kalcyt jest bezbarwny, zwykle jednak biały, zaba rwiony na różne kolory domieszkami izomor ficznymi lub mechanicznymi. Jako domieszki występują: magnez, żelazo, mangan, rzadziej cynk, bar, stront, ołów. Zawiera także wrostki limonitu, hematytu, węgla i piasku; zwłaszcza w druzach kryształów kalcytu z Idar-Oberstein typowe jest zabarwienie pomarańczowe do ciemnoczerwonego spowodowane domieszką tlenków żelaza. Kryształy często są zbliżniaczone: uzupełniające się bliźniaki, wielokrot nie się powtarzające, które wywołują na odłupkach drobne, równoległe prążkowanie, czworaki, kombinacje o kształcie serca lub motyla (Butterfly Twins). Skupienia kostkowe, ziarniste, łodygowate, włókniste, zbite lub zie miste, formy kuliste (pisolity) lub soplowate, pseudomorfozy po wielu minerałach, pospolity materiał wielu skamieniałych substancji. Jeśli przezroczysty kryształ kalcytu położyć na za drukowanym papierze, to już gołym okiem
ciach. Z tego minerału składają się całe pas ma górskie: Alpy Wapienne, Jura Szwabska i Frankońska. W minionych epokach geologi cznych rozpuszczony w wodzie węglan wap nia osadzał się na dnie ciepłych, płytkich zbio rników morskich, poza tym gromadził się w fo rmie szczątków organizmów budujących z nie go swoje szkielety (muszle, korale, drobne
128
Na górze, po lewej: kalcyt Holzen, Westfa lia/Niemcy; 18x25 mm Na górze, po prawej: kalcyt Andreasberg. Harz /Niemcy; 38 x 52 mm Na dole: kalcyt Cumberland/Wielka Brytania: 60x44 mm
-W * I
morskie organizmy). Pod wpływem ciężaru nadległych warstw osad kalcytowy ulegał diagenezie, twardniał i przechodził w skałę jak np. „kredowe skały" Rugii lub Dover. Wzrost temperatury w otoczeniu pokładu wapienia, spowodowany np. kontaktem z magmą, prowadził do jego przekrystalizowania i utwo rzenia marmuru. W dużych ilościach marmury są dostarczane z Carrary/Włochy i Pentelikonu koło Aten/Grecja, skąd pochodzą szczegól nie czyste, białe odmiany. „Wapienie koralo we" budują struktury odpowiadające pier wotnym rafom koralowym; „wapienie oolityczne" są utworzone z małych kuleczkowatych utworów o koncentrycznej budowie; trawerty ny są osadami martwicy kalcytowej, która wy trącała się z gorących źródeł inkrustując roś liny lub inny występujący w pobliżu materiał jak np. w wielobarwnych tarasach Mammut Hot Spring w Parku Narodowym Yellowsto ne/USA; Tivoli koło Rzymu/Włochy, Jako sto sunkowo łatwo rozpuszczalny minerał, węglan wapnia może być ługowany przez wody zawierające dwutlenek węgla (wody deszczo we) i wytrącany ponownie w innym miejscu. W ten sposób w wielu miejscach na Ziemi
Rumunia i Bańska Stiavnica/Słowacja; Rhisnes/Belgia; w żyłach typu alpejskiego; Derbyshire, Egremont w Cumberland, Kornwalia/ Wielka Brytania. Przejrzyste, bogate w ściany kryształy z Cumberland należą do najpiękniej szych w Europie i są poszukiwane przez kole kcjonerów. Osobliwością są całkowicie przezroczyste kryształy z Guanajuato/Meksyk, z Islandii (z pustek w „dolerycie" z Helgustadir/Eskifjord) oraz Dolnej Tunguski/Rosja. Interesujące okazy kalcytu piaszczystego były znalezione w Washabaugh County, Dakota Po łudniowa/USA i w Fontainebleau/Francja. Do osobliwości należą inkluzje miedzi rodzimej w skalenoedrach kalcytu z Michigan/USA. Ba rdzo ładne okazy pochodzą z Santa Eula lia/Meksyk i Missouri/USA. Znaczenie i zastosowanie. Z greckiego chalis =wapno, wapień, zaprawa murarska, także mały kamień lub żwir. Było ono źródłosłowem późniejszego calx, calcis przejętego w łacinie i następnie w języku starogermańskim. Polskie terminy wapno, wapień pochodzą od prasłowiańskiego wap =farba do malowa nia. Technika wypalania wapna i przygotowy wania zaprawy wapiennej była szeroko znana
J3 CD
ićC3
(ii utworzyły się jaskinie z szatą naciekową, na którą składają się rosnące z dołu do góry stalagmity i zwieszające się ze stropu stalak tyty. Z tej samej przyczyny kryształy kalcytu zachowały swoją formę zastąpione przez trud niej rozpuszczalne minerały. Pseudomorfozy takie składają się np. ze smithsonitu, hematytu, miedzi rodzimej, pirytu, kwarcu, galeny, markasytu, piroluzytu; rozpowszechnione w Saksonii i Harzu. Ładne, swobodnie rosnące kryształy są znane z druz w żyłach kruszco wych i pęcherzy pogazowych melafirów, diabazów i bazaltów, np. St. Andreasberg w Ha rzu, Freiberg, Braunwdorf, Schneeberg w Gó rach Kruszcowych, Auerbach/Niemcy; Kapnik/
130
Rzymianom przed narodzeniem Chrystusa. Z powodu łatwości z jaką palone wapno łączy się z wodą, było ono określane jako calx vira = żywy wapień. Ze względu na swoje szczególne własności minerał zajmował bada czy; mineralog Emmerling wprowadził w 1793 roku wiele dziś już nie stosowanych nazw dla tego minerału i jego odmian. Pierwszą analizę chemiczną wykonał Bergmann w 1774 roku.
£fi\ ™'
Kalcyt Kander/Szwajcaria; 48x67 mm
131
Tak stawni fizycy jak I. Newton i C. Huyghens zajmowali się własnościami optycznymi kalcy tu. Obserwacje płaszczyzn łupliwości i kształ tu odlupków kalcytu doprowadziły Hauy'ego do jego teorii wewnętrznej budowy krysz tałów. W 1808 roku angielski chemik i fizyk H.B. Davy za pomocą elektrolizy odkrył metal wchodzący w skład kalcytu i nadał mu na zwę „calcium", wapń. Określenie „kalcyt",
kryształów, a z drugiej strony powodem kłopo tów, gdyż nierzadko pokrywa skorupą wiele innych rzadkich minerałów. Minerały podobne. Kalcyt jest łatwy do rozpo znania; od innych podobnych minerałów grupy kalcytu odróżnia się ogromnym bogactwem postaci kryształów i silnym burzeniem pod wpływem rozcieńczonego kwasu solnego. W zbitych skupieniach mogą do niego być
wcześniej stosowane wyłącznie dla pseudomorfoz kalcytowych z Sangerhausen w Ha rzu, ostatecznie w 1845 roku powiązał z tym minerałem Wilhelm K. von Haidinger, radca górniczy z Wiednia. Kalcyt jest wykorzystywa ny na wiele sposobów ze względu na powsze chne występowanie i różnorodne wykształce nie. Rzadkie przezroczyste kryształy były wy korzystywane do produkcji pryzmatów polary zacyjnych (nikoli), biały marmur znalazł zasto sowanie w rzeźbiarstwie i jako materiał okła dzinowy. Ładnie zabarwiony wapień i marmur, pocięty na płyty i wypolerowany, znajduje róż norodne zastosowanie w budownictwie. Wapieni używa się jako kamienia dekoracyj nego, do wykładania fasad budynków, ścian lub posadzek, parapetów okiennych czy scho dów. „Wapno palone" zarobione wodą i połą czone ze żwirem lub piaskiem jest stosowane jako zaprawa wapienna w budownictwie. Wa pienie to także ważny surowiec do produkcji cementu; w przemyśle chemicznym do otrzy mywania związków wapnia, w przemyśle szklarskim do homogenizacji masy szklanej, w procesie wielkopiecowym jako dodatek do kwaśnych rud, Drobnozłupkowane wapienie, jak np. z Solnhofen, zawierają często liczne skamieniałości roślin i zwierząt, które żyły w środowisku ich powstawania. Oszlifowane przezroczyste kryształy są poszukiwane przez zbieraczy kamieni szlachetnych. Dla kolekcjo nerów minerałów kalcyt z jednej strony jest źródłem radości z powodu tworzenia pięknych
podobne: kwarc, baryt, fluoryt, gips, anhydryt; twardość, łupliwość i reakcja z kwasem sol nym są jednakże wystarczającymi cechami pozwalającymi odróżnić kalcyt od tych mine rałów.
132
Na górze: kalcyt kopalnia Abendróte, Andreasberg, Harz/Niemcy;
55x40 mm Na dole, po lewej: bliźniak kalcytu Egremont/Cumberland, Wielka Brytania;
32x44 mm Na dole, po prawej: bliźniak kalcytu DerbyshireJ Wielka Brytania;
51 x 70 mm
133
Syderyt Fe[C0 3 ] Własności. Kryształy są zwykle wykształ cone w formie siodłowato wygiętych rom4-4,5 boedrów, najczęściej niemet. kostkowe, grubo- lub drobnoziarniste agre gaty, skupienia kuli ste lub nerkowate o promienistej budowie we wnętrznej, także zbity, poprzerastany iłem (sy deryt ilasty]. Lupliwość: doskonała według romboedru; gęstość: 3,7-3,9; barwa: żółtawobiały, żółty, szary, żółtobrunatny, niebieskawoczarny, czarny od domieszki materiału węglistego, niekiedy metaliczne, pstre barwy naleciałe. Łatwo wietrzeje przechodząc w limonit (pseudomorfozy limonitu po syderycie). Bu rzy z gorącym kwasem solnym. Powstawanie i wystąpienia. Tworzy się wyłą cznie w warunkach redukcyjnych. 1. Rzadki w pegmatytach, lvigtut/Grenlandia. 2. Hydrotermalny, przykładami mogą być żyły syderytowe Siegerlandu w Reńskich Górach Łup
kowych o miąższości do 30 m; Erzberg/Styria; HiJttenberg / Karyntia, Austria; llberg/Harz] Niemcy; Bilbao/Hiszpania; Słowacja; połu dniowy Ural. Ładne kryształy pochodzą z Neudorf w Harzu i z Kornwalii. 3. Osadowy, w for mie pokładów, płaskur lub konkrecji (slerosyderyty): Walia; Westfalia; Schmiedefeld/Tu ryngia; Lotaryngia/Francja; w Polsce w osa dach jurajskich rejonu Łęczycy i Starachowic. Tworzący się w strefie utleniania z tlenkami manganu może zawierać wysoką, do 6%, do mieszkę manganu. Znaczenie i zastosowanie. Minerał uzyskał swoją naukową nazwę w 1845 roku wyprowa dzoną z greckiego sideros =żelazo. W prze szłości bardzo ważna ruda żelaza, eksploato wana do dziś.
Na górze, po lewej: syderyt kopalnia Hut, Hamm, Sieg/Niemcy: 9x13 mm Na górze, po prawej: syderyt Col de la Forclazł Szwajcaria: 22x30 mm
Magnezyt Mg[CO. Własności. Kryształy idiomorficzne nie są częste, zwykle wy kształcone w formie 4 4 " >5 romboedru, narosłe; ziarniste, łodygowe, drobnokrystaliczne, zbite skupienia. Lup liwość: wyśmienita według romboedru; gę stość: około 3,0; barwa: bezbarwny, biały, żół ty, brunatny, także czarny. Różnorodne zabar wienie jest wywołane zastąpieniem w sieci kryształu części atomów magnezu przez żela zo, mangan, wapń. Pod wpływem promienio wania ultrafioletowego wykazuje silną fluorescencję w kolorach zielonkawych lub niebies kawych.
Grecji (Eubeja), w Kraubath/Styria, Austria; na Elbie, w Piemoncie (Baldissero)/Włochy, na Morawach, w Polsce na Dolnym Śląsku (Wiry, Braszowice, Szklary). 2. W utworach zmienio nych metasomatycznie w formie gruboziarnis tych gniazd lub ciał o znacznych rozmiarach; Alpy Wschodnie, Veitsch, Trieben, Radenthein, Oberndorf/Styria, Austria. Krystaliczny magnezyt może tworzyć się w warunkach metamorfizmu regionalnego. Znaczące złoża w Satka/Ural i na Półwyspie Liaotuńskim/ Mandżuria. Znaczenie i zastosowanie. Do otrzymywania metalicznego magnezu, a przede wszystkim do produkcji materiałów ogniotrwałych. Znaj duje zastosowanie w budownictwie, przemyś le papierniczym, ceramicznym i szklarskim.
Powstawanie i wystąpienia. 1. W serpentyni tach, często w formie sieci żyłek zbudowanych ze zbitego, drobnokrystalicznego magnezytu. Odmiana ta jest chemicznie bardzo czysta, śnieżnobiała do żółtawo białej, czasem zawie ra opal. Występuje na Bałkanach od Bośni do
Na dole: magnezyt na sfalerycie kopalnia Schauinsland, Szwarcwald/Niemcy; 120x85 mm
134
Rodochrosyt Mn[C0 3 ] Własności. Idiomorficzne kryształy prze ważnie małe, romboedryczne, narosłe f-4'5 w druzach, często siodłowato lub soczewkowato wygięte; zbity, ziarnisty, kost kowy, promienisty, graniasty w agregatach przypominających maliny, skupienia typu szklanej głowy, naskorupienia. Tworzy bliźnia ki. Łupliwość: doskonała; gęstość: 3,3-3,6; ba rwa: różowoczerwony, w efekcie wietrzenia także szary lub brunatny, bardzo rzadko bez barwny. Skupienia są zbudowane z ułożonych naprzemian jasnych i ciemnych warstewek o zębatym przebiegu, małe kryształy mogą być także przejrzyste. Mangan może wchodzić w sieci kryształów innych węglanów (oligonit, mangano-kalcytj. Powstawanie i wystąpienia. Charakterystyczny minerał żył kruszcowych pochodzenia hydrotermalnego, w złożach zmetamorfizowanych
kontaktowo, w skałach osadowych i jako wtór ny minerał w złożach manganowych, rzadko w pegmatytach. W żyłach hydrotermalnych ze złotem, srebrem i minerałami cynku, np. Kar pat (Kapnik, Sacaramb/ Rumunia). W czapie żelaznej w Nassau, szczególnie ładny z kopa lni Wolf koło Herdorfu/Sieg; llfeld/Harz; Elgersburg/Turyngia, Niemcy; prowincja Huelva/Hiszpania; Las Cabesses/Pireneje; kopa lnie Hotazel i NTChwaning, Kalahari/RPA. Z opuszczonej przez Inków w XIII wieku kopa lni srebra (San Luis w Argentynie) znane są naciekowe, w formie stalaktytów, skupienia rodochrosytu. Znaczenie i zastosowanie. Nazwa pochodzi od greckiego rhodochros=różowej barwy. Wa żna ruda manganu. Jako kamień szlachetny pojawia się na rynku od 1950 roku. Na górze, po lewej: rodochrosyt kopalnia SchloBberg kolo Geisenheim, Rhein/Niemcy; 29x40 mm Na górze, po prawej: rodochrosyt kopalnia OhlingerZug, Daaden/Niemcy; 18x25 mm
Smithsonit Zn[CO, Własności. Idiomorficzne kryształy są ma łe i rzadkie, zwykle mają postać rombo5 edru, z reguły włókni niemet. ste, zbite lub ziemiste skupienia, naskoru pienia o nerkowatych lub graniastych powierzchniach, skorupowe masy są często subtelnie biało warstwowane; pseudomorfozy po kalcycie. Łupliwość: dosko nała według romboedru; gęstość: 4,3-4,5; bar wa: czysty smithsonit jest bezbarwny, częścio we zastąpienie cynku przez mangan, żelazo, wapń, magnez powoduje zabarwienie na żół tawo, brunatno, szaro, zielono, niebieskawo, pomarańczowoźółto. Odmiany zanieczysz czone piaskiem, iłem, limonitem są nie przejrzyste. Wykazuje silną fluorescencję w świetle ultrafioletowym. Powstawanie i wystąpienia. Typowy produkt wietrzenia sfalerytu, tworzy się także metasomatycznie oraz w szczelinach i pustkach skał
136
jak np. na w regionie Śląsko-Krakowskim, Altenberg koło Akwizgranu/Niemcy; Bleiberg-Kreuth w Karyntii/Austria; Raibl we Wło szech; Laurion w Grecji; Turlansk w paśmie Kara-Tau w południowym Kazachstanie; Mon te Poni i Iglesias na Sardynii/Włochy; północ na Hiszpania; Mendip Hills i Matlock/Wielka Brytania, Tsumeb/Namibia. Główny składnik ga/manów, gdzie występuje razem z hemimorfitem, kalcytem, dolomitem i nierozłożonym sfalerytem i galeną. Znaczenie i zastosowanie. Galman jest górni czą nazwą zbiorczą na określenie węglanowej i krzemianowej rudy cynku, rozmaicie zabar wionej i zanieczyszczonej wieloma domie szkami. Minerał nazwany dla uczczenia Ang lika James'a Smithsona, który w 1875 roku opublikował pierwszą analizę chemiczną smithsonitu. Ważna ruda cynku. Stosowany jako kamień ozdobny (kamień aztecki), Cananea/Meksyk. Na dole: smithsonit Anatolia/Turcja; 95x70 mm
137
Dolomit CaMg[C0 3 ] 2
3,5-4 niemet.
Własności. Najczęstszą, niemal jedyną posta cią kryształów jest romboedr, kryształy są wrosłe lub narosłe, bardzo często siodłowato wygięte. Na kryształach z Hall/Tyrol, Binntal, Kapnik, Leogang występują także inne posta cie. Zwykle grubo- lub drobnokrystaliczne ma sy. Lupliwość: doskonała; gęstość: 2,85-2,95; barwa: bezbarwny, biały, zabarwiony różnymi zanieczyszczeniami na żółto, brunatno, czar no. Częste pseudomorfozy po innych węg lanach. Niekiedy silna fluorescencja w świetle ultrafioletowym, Powstawanie i wystąpienia. Minerał skałotwórczy, jako składnik skał określanych także na zwą dolomit i powstałych najczęściej poprzez
en w
metasomatyczne przeobrażenie wapieni. Duże kryształy pochodzą np. z Trepćy/Serbia, Jugosławia; Oberndorf, Lamming; Sunk koło Trieben/Styria, Austria; przejrzyste kryształy z Binntal /Szwajcaria; narosłe kryształy z Rezbanya/Rumunia. Typowe „cukrowato" zia rniste przeświecające marmury dolomityczne tworzą długie pasmo na południe od central nego masywu alpejskiego. Znaczenie i zastosowanie. Po raz pierwszy nazwę dolomit nadał w 1792 roku T. von Saussure skale z południowego Tyrolu. Stosowany jako wymurówka pieców przemysłowych, jako wartościowy nawóz sztuczny i do otrzymywa nia soli magnezu. Małe, oszlifowane kamienie są poszukiwane przez zbieraczy. Bardzo sła bo burzy z zimnym kwasem solnym.
>
Na górze, po lewej: dolomit Trepća/Serbia, Jugosławia; 45x62 mm Na górze, po prawej: dolomit Navarre/Hisz pania; 51 x 70 mm
Ankeryt CaFejCO. Własności. Węglany grupy kalcytu tylko w swoich najczyst szych odmianach 3,5-4 mają skład chemicz niemet. ny odpowiadający teoretycznym formu łom kalcytu, magne zytu, syderytu, rodochrozytu, smithsonitu czy dolomitu. Często wszystkie cztery pierwiastki (wapń, żelazo, magnez, mangan) wchodzą w skład jednego węglanu tworząc „kryształy mieszane". Sprawia to, że także skład ankery tu niemal nigdy nie odpowiada formule teore tycznej. Zmienne ilości magnezu i manganu zawsze są wbudowane w strukturę ankerytu. Kryształy ankerytu są bardzo podobne do do lomitu, zwykle obserwuje się prosty rom boedr, masywne, drobnokrystaliczne lub ziar niste skupienia, powszechne są zbliźniaczenia. Pseudomorfozy po kalcycie znane z Wolfach w Szwarcwaldzie. Ankeryt z Saalfeld wykazuje bardzo silną żółtobiałą fluores-
138
cencję, z Kapnika i Freibergu średnio inten sywną w kolorze czerwonym. Lupliwość: wy raźna według romboedru; gęstość: 2,97; bar wa: biały, szary, żółtawobrunatny do brunat nego. Powstawanie i wystąpienia. Bardzo rozpo wszechniony, często jako produkt pośredni za stępowania wapieni przez syderyt, częsty tak że w żyłach kwarcowych ze złotem rodzimym i w zmienionych skałach w ich otoczeniu. Oldham, Lancashire/Wielka Brytania; Erzberg, Styria/Austria; Czechy; Węgry; Południowa Dakota, Idaho, New York/USA. Znaczenie i zastosowanie: Opisany przez W.K. von Haidingera w 1872 roku jako żelazo, względnie manganonosny dolomit. Zasadowy topnik rud żelaza.
Na dole: ankeryt Anglia; 68x50 mm
139
Aragonit Ca[C0 3 ]
Własności. Skład chemiczny analogiczny jak kalcytu (polimorfizm). Wykształca wiele zróż nicowanych postaci krystalograficznych. Kryształy zewnętrznie często są pseudoheksagonalne, zwykle są prążkowane zgodnie z osią Z, ze słupowymi (o kształcie dłuta) lub ostropiramidalnymi (o kształcie ostrza włócz ni) zakończeniami. Często pręcikowe lub igieł kowe kryształy zebrane w promieniste agrega ty, utwory naciekowe lub pisolityczne, naskorupienia wytrącające się z gorących źródeł np. „grochowiec" z Karlovych Varów; „kwiat żelaza" z Eisenerzu/Styria, Austria tworzący śnieżnobiałe osobliwe krzaczaste wykwity przypominające korale. Zbity, jako pseudomorfozy po gipsie, zwykle przeobrażone w kalcyt. Pojedyncze niezbliźniaczone kryształy są wy jątkowo rzadkie; polisyntetyczne zbliźniaczenia obserwuje się na kryształach wykształ conych słupkowo jak np. z okolic Biliny/Czechy, cykliczne trojaki i bliźniaki wielokrotne są znane z Dax, Molina i Herrengrund. Pseudoheksagonalne przerosłe trojaki z Hiszpanii i Włoch ujawniają swoją budowę poprzez szwy między poszczególnymi osobnikami two rzące bruzdy na bocznych ścianach słupa i prążkowanie na ścianach dwuścianu podsta wowego. Lupliwość: niewyraźna; gęstość: 2,95; barwa: bezbarwny, biały, winnożółty, czerwonawy, zielony, niebieskawy, szary, cza rny. Wykazuje wyraźną fluorescencję w świet le ultrafioletowym. Powstawanie i wystąpienia. Aragonit jest mi nerałem nietrwałym w warunkach panujących na powierzchni Ziemi. Wykazuje tendencję stopniowego przeobrażania się w kalcyt. Jest dużo rzadszy od kalcytu, nie ma charakteru skatotwórczego i rzadko występuje w żyłach kruszcowych. Najładniejsze kryształy wraz z zeolitami spotyka się w szczelinach i pust kach młodych skał wylewnych i tufów; Leien-
140
kopf/Eifel, Sasbach koło Kaiserstuhl, Blaue Kuppe koło Eschwege (Niemcy); północne Czechy; Nugsauk/Grenlandia. Tworzy się w procesie metasomatozy złóż kruszcowych. Kamsdort; Iberg; Erzberg/Styria, Huttenberg/Karyntia (Austria), także jako kwiat żela za znajdowany głównie w złożach syderytu. Narosłe kryształy występują w Molina, Aragonia/Hiszpania i z iłem i gipsem w złożach siarki na Sycylii. Grochowiec z Karlovych Varów składa się z kulistych skupień aragonitu i kalcytu o skorupowej i promienistej budowie wewnętrznej, wytrącających się, podobnie jak płaskie skorupy, z gorących źródeł. Macica perłowa muszli i pereł jest utworzona z drob niutkich płytek aragonitu. Znaczenie i zastosowanie. Nazwany w 1788 roku przez Abrahama Gottloba Wernera ze względu na znane występowanie w hiszpańs kiej prowincji Aragonia. Później długo nie uda wało się zaklasyfikować tego minerału, aż R.J. Haiiy opisał go jako odrębny minerał. Zbite skupienia aragonitu są wykorzystywane do wyrobu wisiorków, brosz, przedmiotów rze miosła artystycznego a polerowane płyty jako blaty stolików i materiał dekoracyjny. Już Goe the określił aragonitową martwicę z Karlovych Varów jako „rodzaj kamienia szlachetnego". Podobny materiał określany nazwami „onyks meksykański", „onyks marmurowy", wykorzy stywany do celów zdobniczych, pochodzi głó wnie z Afryki Północnej, Argentyny, Meksyku i USA.
Na górze, po lewej: aragonit Mig/ani/la /Hisz pania; 22 x30 mm Na górze, po prawej: aragonit Dainrode koto Frankenbergu, Eder/Niemcy; 10 x 14 mm Na dole: aragonit (kwiat żelaza) Erzberg, Sty ria/Austria; 120x85 mm
Kutnahoryt CaMn[C0 3 ] 2 Własności. Bardzo wiele okazów okreś lanych jako rodochrosyt w rzeczywi 3,5-4 stości jest kutnahoniemet. rytem. Podobnie jak w przypadku ankerytu i innych węgla nów, skład prawie nigdy nie odpowiada teore tycznej formule minerału. Poprzez wbudo wanie w strukturę magnezu i żelaza, kutnaho ryt wykazuje daleko idącą mieszalność z dolo mitem i ankerytem. Tworzy kryształy pręciko we do włóknistych, krzaczaste skupienia, tak że zbite masy o nerkowatych powierzchniach. Lupliwość: wyraźna według romboedru; gę stość: 3,12; barwa: biaty, żółtawy, jasnoróżowy i różowoczerwony. Powstawanie i wystąpienia. Kutnahoryt po wstaje przez wypieranie kalcytu. Występuje razem z kalcytem, barytem, pirytem, groutytem i analcymem. Z kopalni Bulten-Adenstedt koto Peine/Niemcy opisano otoczaki kruszców
o średnicy od 15 cm pokryte centymetrowej grubości naskorupieniami kutnahorytu. Znane są stąd także kryształy wielkości do 7 cm, jak również pseudomorfozy po kalcycie. Dalsze miejsca występowania to: Kutna Hora /Cze chy, skąd minerał wziąt swoją nazwę; Włochy; Providencia/Meksyk; kopalnia Ryujima, Prefektura Nagano/Japonia. Znaczenie i zastosowanie. Jako rzadkość po szukiwany przez zbieraczy, zwłaszcza okazy z kopalni Bulten-Adenstedt koto Peine.
Strontianit Sr[CO ]
Witheryt Ba[C0 3 ]
Kryształy igiełkowe, o kształcie włóczni, często snopkowato pozrastane; trojaki; zbite agregaty, pro mienisty, włóknisty. Lupliwość: wyraźna; gęstość: 3,7; barwa: bezbarwny, biały, szarawy, żółtawy, zielonka wy. Hydrotermalny w żyłach kruszcowych: Clausthal, Bad Groud/Harz, Niemcy; Leogang/Austria; szczególnie bogate w ściany, różnobarwne kryształy pochodzą z Oberndorf/Styria, Austria i z Dreisler/Sauerland, Niemcy; Condercet/Francja, Strontian / Szko cja (stąd pochodzi nazwa minerału). W Polsce znany m.in. z tarnobrzeskich złóż siarki. Eks ploatowany ze złóż w Miinsterschen Becken (Drensteinfurt, Ascheberg), Niemcy. Ważna ru da strontu, który jest stosowany do produkcji fajerwerków i w przemyśle stalowym. Na dole, po lewej: strontianit Leogang/ Austria; 21'*37 mm
Pseudoheksagonalny, kryształy w for mie sześciobocznych podwójnych piramid są efektem potrójne go zbliźniaczenia. Rzadko dobrze wy kształcony, przeważ nie w kulistych lub groniastych skupieniach kolumnowych bądź pręcikowych kryształów. Bardzo częste zrosty z barytem. Lupliwość: wyraźna; gęstość: 4,28; barwa: bezbarwny, biały, szary, źółtawobiały. Mało rozpowszech niony; hydrotermalny w żyłach kruszcowych z minerałami ołowiu: Fallowfield koto Hexham/Northcumberland, Dufton/Wesstmoreland, AIston Moor /Cumberland (niegdyś eksploatowany); Nukhur-Karakalińsk na Sybe rii. Kryształy do 2 cm wielkości z kopalni Himmelfiirst/Freiberg, Niemcy. Ruda baru. Trujący!
142
Na górze: kutnahoryt sztolnia Emilie, Bulten I Niemcy; 22x16 mm
Na dole, po prawej: witheryt Hartęnstein, Sak sonia/Niemcy; 44x60 mm
1
Cerusyt Pb[C0 3 Własności. Występuje duża różnorodność form i postaci kry ształów. Pojedyncze 3-3,5 narosłe kryształy niemet. cerusytu mogą być bardzo bogate w ściany, pseudoheksagonalne, słupkowe; grubotabliczkowe, przypominające ostrza włóczni, igiełkowe, cienkotabliczkowe (przypominające mikę kryształy z St. Andreasbergu/Niemcy); także zbliźniaczenia gwiaździste, wachlarzowate lub podobne do plastra miodu. Zbity, nerkowaty, łodygowaty, skupienia snopkowate lub krzaczaste, cienkie naloty, proszkowy i ziemi sty. Charakterystyczne pseudomorfozy po galenie (Bleiberg / Karyntia, Austria; Leadhills/ Szkocja; Freiberg, Dillenburg, Wiesloch/ Niemcy). Z reguły kryształy są zbliźniaczone: bliźniaki kontaktowe form słupkowych lub tab liczkowych, bliźniaki przerosłe dwóch tablicz kowych kryształów, trojaki, w których trzy oso bniki przenikają się w formie gwiazdy. Łupliwość: niedoskonała; gęstość; 6,4; barwa: bez barwny, biały, szary, żółty, brunatny, czarny z powodu wrostków nierozłożonej galeny. W świetle ultrafioletowym widoczna wyraźna niebieskozielona fluorescencja. Powstawanie i wystąpienia. Szeroko rozpo wszechniony jako typowy minerał wtórny stre fy utleniania złóż kruszcowych, gdzie występu je z innymi wtórnymi minerałami ołowiu, cyn ku lub miedzi. Nierzadkie są pseudomorfozy po galenie, anglezycie lub fosgenicie, niekiedy niecałkowicie zastąpionych przez cerusyt. W rejonach dawnego górnictwa był intensyw nie eksploatowany jako ruda ołowiu; wspania łe okazy pochodzą przede wszystkim ze złóż kruszcowych Szwarcwaldu, Rheinlandu, West falii, Górnego i Dolnego Śląska. Ładne krysz tały są znajdowane szczególnie w wy
C=^
^U^ 144
drążeniach częściowo rozłożonej galeny. Przejrzyste, bardzo duże kryształy pochodzą z Tsumeb/Namibia i Dona Ana, Nowy Mek syk / USA; znany także z wielu miejsc w Harzu; Friedrichssegen koło Bad Ems/Niemcy; Trze bionki, Olkusza/Polska; Pribramu/ Czechy; Monte Poni/Sardynia; Leadhills/Szkocja; Nerczyńska, Góry Jabłonowe/Rosja, Leadville/ Kolorado, Arizona/USA; Broken Hill/Zambia, Broken Hill/Australia. Cerusyt tworzy się tak że czasem na hałdach starych kopalń krusz ców. Znaczenie i zastosowanie. Już Owidiusz okre ślał ten minerał nazwą „cerussa", którą moż na przetłumaczyć jako „biel ołowiowa"; okre ślenie to mogło być stosowane także w od niesieniu do innych związków ołowiu. Opubli kowany w 1747 roku przez G. Walleriusa nie miecki przekład tego określenia jest tam jesz cze dzisiaj stosowanym synonimem cerusytu. Nazwę „cerusyt" wprowadził w 1845 roku W. Haidinger opierając się na źródłosłowie łaciń skim. Cerusyt był eksploatowany jako ruda ołowiu i ze względu na obecną w nim często domieszkę srebra. Ładne okazy są poszukiwa ne przez kolekcjonerów; przejrzyste, szlifowa ne fasetkowo kryształy są rzadkimi, amators kimi kamieniami ozdobnymi. Minerały podobne. Scheelit, celestyn, baryt, anglezyt; rozpoznanie cerusytu ułatwiają cha rakterystyczne zbliźniaczenia kryształów.
;
Na górze: cerusyt kopalnia Friedrichssegen, Bad Ems, Sieg/Niemcy; 13x9 mm Na dole: cerusyt Monte Poni, Sardynia/Wio chy; 60x44 mm
\
" V
• • • »
'•
Azurył Cu3[OH | C0 3 ] 2
3,5-4 niemet.
Własności. Kryształy są niezwykle różnoro dnie wykształcone, wydłużone według jednej z osi, krótkosłupowe do grubotabliczkowych. bogate w ściany, często silnie błyszczące i ostrokrawędziste: wrosłe lub narosłe: pogru powane w kuliste skupienia. Zwykle zbity, we wpryśmęciach, ziemisty, promienisty w nerkowatych, graniastych skupieniach i jako nalot. Łuphwość: doskonała: gęstość: 3,7-3,9: barwa: lazurowoniebieski. Znane są pseudomorfozy po kuprycie, tetraedrycie, dolomicie, jak rów nież pseudomorfozy miedzi rodzimej po azurycie (Grand City, Nowy Meksyk, USA): naj częściej azuryt sam przeobraża się w mala chit.
Powstawanie i wystąpienia. Ten wspaniałej barwy wtórny minerał powstaje pod wpływem oddziaływania niosących tlen wód gruntowych lub infiltracyjnych. Niezwykłej urody kryształy pochodzą z Tsumeb/ Namibia, a ostatnio z Maroka; Chessy/Francja: Bisbee (Arizona), Magdalena (Nowy Meksyk)/USA, Calabona koło Alghero/Sardynia. Włochy: Betzdorf/ Sieg, Altenmittlau/Spessart, Niemcy: w Po lsce z Miedzianki i Miedzianej Góry w Górach Świętokrzyskich i z Sudetów. Znaczenie i zastosowanie. Nazwa od łacińs kiego azunus. Stosowany do wyrobu przedmiotów rzemiosła artystycznego, jako kamień szlachetny. Sproszkowany był używa ny niegdyś jako niebieska farba, która jednak że zmienia z czasem barwę na zieloną, ze względu na przeobrażenie azurytu w malachit. Na górze, po lewej: azuryt Chessy koło Lyo nu/Francja; 55 x 75 mm Na górze, po prawej: azuryt i malachit Kamsdori Turyngia /Niemcy; 25x35 mm
Malachit Cu,[(OH). | CO.
^ ^ 3,5-4 niemet.
Własności. Kryształy zwykle cienkosłupkowe lub igiełkowe, włoskowate w luźnych lub upa kowanych krzaczastych skupieniach: bliźniaki krzyżowe. Zazwyczaj zbity w nerkowatych, graniastych, stalaktytowych skupieniach, częs to ograniczonych powierzchnią typu szklana głowa, wykazuje podobne do agatu warstwo wanie, promienisto-włóknisty; ziemiste naloty pospolicie pokrywające dużą część ścian wy robisk górniczych w kopalniach kruszców mie dzi. Typowe są pseudomorfozy po kruszcach miedzi (kupryt, atakamit, chalkozyn, tetraedryt, azuryt). Lupliwość: dobra; gęstość: 4,0; barwa: szmaragdowozielony, jasnoniebieskozielony, czarniawozielony, jasnozielony.
146
Powstawanie i wystąpienia. Malachit tworzy się w podobnych warunkach jak azuryt. Zielo ne naloty na skałach są dobrą wskazówką obecności minerałów miedzi, gdyż malachit można traktować jako minerał przewodni dla strefy utleniania złóż miedzionośnych. Krysz tały z Betzdorf/Siegerland, Niemcy; Copper Queen Minę w Arizonie/USA; Australii. Ogro mne masy malachitu znaleziono na Uralu, Miednorudiansk koło Niżnego Tagiłu, Zair; Chile; Zimbabwe (jasne odmiany); Namibia; Chessy/Francja; Kornwalia. Znaczenie i zastosowanie. Nazwa od greckie go słowa malche=ma\wa, ze względu na zie loną barwę minerału. W starożytnym Egipcie stosowany jako kosmetyk, w średniowieczu wykorzystywany do celów medycznych, obec nie jako kamień ozdobny. Na dole, po lewej: malachit kopalnia Wolf. Herdorf, Sieg/Niemcy; 11x16 mm Na dole, po prawej: malachit Kallenhardt, Sauerland/Niemcy; 7x10 mm
Hydrocynkit Zn5[(OH), I C0 3 ;
Aurichalcyt (Zn,Cu),[(OH). CO,'
C7)
Zbity, ziemisty (przypominający kre dę), skorupowy, war2,5 stwowane naskoru niemet, pienia, stalaktytowy, wykwity i naloty. Tyl ko drobne, tablicz kowe kryształy. Lupliwość: doskonała; gęstość: 3,2-3,8; barwa: śnieżnobiały, bladożółty. Jasnoniebieska fluorescencja w świetle ultrafioletowym. Minerał wtórny ze strefy utleniania kruszców cynku, tworzący się pierwotnie jako żel, który później przechodzi w mikrokrystaliczne naskorupie nia. W znaczniejszych ilościach w Santander/ Hiszpania; naskorupienia i utwory naciekowe z Wiesloch/Baden, Niemcy; Raibl; Val Parina, Val del Riso, Sardynia/Włochy; Bleiberg/Karyntia, Austria; Górny Śląsk. Lokalnie ważna ruda cynku. Na górze, po lewej: hydrocynkit Mieś /by/a Jugosławia; 28 x 38 mm
Oddzielne, swobod nie rosnące kryształy są rzadkie, zwykle cienkie, giętkie płytki 2 zebrane w rozety niemet. i naskorupienia, krza czaste skupienia igiełkowych, drob nych kryształów, często narosły na limonicie. Lupliwość: doskonała; gęstość: 4,2; barwa: zielononiebieski do błękitnego. Powstaje wtór nie przez wypadanie z roztworów zawierają cych węglany, w strefie utleniania złóż cynku i miedzi. Rozpowszechniony i rzucający się w oczy: Laurion/Grecja; Chessy/Francja; Leadhills/Szkocja; Rumunia; Monte Poni, Rosas, Oneta/Włochy; Tsumeb/Namibia; Bisbee/ USA; Meksyk.
Fosgenit Pb2[CI21 C0 3 ;
Brenkit CaJF | C03;
f» ysŁdf Kryształy są krótko lub długosłupkowe, także grubotabliczkowe, piramidalne, często bogate w ściany, zbite, ziarniste. Lupliwość: doskona ła w dwóch kierunkach; gęstość: 6-6,3; barwa: biały, szary, żółty. Tworzy się w strefie utle niania jako wtórny minerał po galenie. Duże kryształy znane z Monte Poni/Sardynia; Matlock, Derbyshire/Anglia; cienkie tabliczki z kopalni Christian Levin koło Essen; przej rzyste kryształy z młodszych żużli z Lau rion/Grecja; Górny Śląsk.
Na dole, po lewej: fosgenit Monte Poni, Sar dynia/ Wiochy; 18 x 25 mm
148
Na górze, po prawej: aurichalcyt Laurion/ Grecja; 13x18 mm
Jeden z licznych nowych minerałów, które są wciąż nie spodziewanie znaj dowane w Górach Eifel. Prążkowane kry ształy tworzące sferolityczne skupienia, z których sterczą krótkie zakończenia kryszta łów; drobne osobniki pozrastane w kule (7 mm). Jedyne znane wystąpienie w Schel lkopf koło Brenk, Eifel, Niemcy. Rozpoznany jako nowy minerał w 1978 roku, wcześniej kryształy uchodziły za kalcyt. Głównie w cien kich żyłkach przecinających skały najstarsze go stożka wulkanicznego tego rejonu, minerał pochodzenia hydrotermalnego. Spektakularna rzadkość dla zbieraczy minerałów.
Na dole, po prawej: brenkit Schellkopf kolo Brenk, Eifel/Niemcy; 4x5 mm
Gaylussyt CaNa2[C03]2 • 5 H20
ArtinitMg 2 [(OH) 2 |C0 3 ]-3H 2 0
Kryształy są spłasz czone, klinowate, często wydłużone lub przypominające 2.5 czworościany. Lupliniemet. wość: doskonała; gęstość: 1,99; barwa: bezbarwny, szary, żółty. Produkt ewaporacji wielu słonych jezior, znajdowany również na obszarach pustyn nych: Borax Lakę, Kalifornia, Carsson Dessert, Nevada/USA; Pustynia Gobi/Mongo lia; Ciudad Real, Prowincja Madryt/Hiszpania. Większe kryształy interpretowane niekiedy ja ko pseudomorfozy po gaylussycie tworzą się np. na marszach Schleswigu i Dollart/Niemcy, bardzo duże kryształy są znane z piasków pustynnych Namibii. Nazwany dla uczczenia L.J. Gay-Lussaca.
Delikatne wiązki o promienisto-włóknistej budowie zło żone z bardzo dro 3,5 bnych, słupkowych niemet. kryształów, jako nalot i naskorupienia, jako drobnowłókniste żyłki w skałach. Lupliwość: dobra; gęstość: 2,02-2,05; barwa: biały. Występuje razem z hydromagnezytem i innymi minerałami magnezu powlekając szczeliny i spękania skał serpentynitowych. W kopalni azbestu w Val Brutta, Veltlin / północne Włochy; Gulsen koło Kraubath/Styria; Long Island, New York, Kali fornia, Nevada/USA. Odkryty w 1897 roku w kopalni azbestu Val Brutta i nazwany na cześć E. Artini.
Na górze, po lewej: gaylussyt Hamburg/Niemcy; 29x40 mm
Na górze, po prawej: artinit Kop Daglari, Anatolia/Turcja;8x11 mm
BoracytMg 3 [CI|B 7 OJ
Colemanit Ca[B30,(OH)3] • H20
7 niemet.
Często małe, dobrze wykształcone kryształy o pokroju sześciennym lub czworościennym, wrosłe. Kryształy są zblizniaczone, złożone z lamelkowych osobników przerastających się w skomplikowany sposób. Także skupienia zbite, konkrecje. Lupliwość: brak; gęstość: 2,9-3; barwa: bezbarwny, lekko niebieskawy, zielonkawy, szary, żółtawy. W nierozpuszczal nych w wodzie częściach wysadów solnych; w cechsztyńskich solach Niemiec jasnoniebie skie kryształy wielkości do 10 mm w Luneburg; Aislaby, Yorkshire/Anglia; w Polsce na Kujawach.
Krótkosłupowe, pseudoromboedryczne kry ształy; masywne, ziarniste, zaokrąglone skupienia, w geodach, często bardzo bogaty w ściany. Lupliwość: doskonała; gęstość: 2,4; barwa: bezbarwny, biały, żółtawobiały, szara wy. Znany z wyschniętych słonych jezior. Roz powszechniony w Kalifornii: Inyo, Kern, Los Angeles, Riverside, San Bernadino i Ventura Counties, niekiedy eksploatowany jako ważny minerał boru. Szczególnie ładne kryształy po chodzą z Guleman, Anatolia/Turcja i z Boroń w Dolinie Śmierci w Kalifornii.
Na dole, po lewej: boracyt kopalnia Friedrichshall kolo Hannoveru/Niemcy; 9x13 mm
Na dole, po prawej: colemanit Kirka/Turcja; 18x25 mm
150
Klasa VI. Siarczany, chromiany, molibdeniany, wolframiany Chemia. Do tej klasy należą sole następujących kwasów: kwasu siarkowego H2S04 kwasu chromowego H2Cr04 kwasu molibdenowego H2Mo04 , kwasu wolframowego H2W04 \ Tak jak w przypadku związków należących do klasy V, ich kompleks