Justi atque injusti scientia Μιά ε ι σ α γ ω γ ή στην ε π ι σ τ ή μ η του δικαίου
Παύλος Κ. Σούρλας
Justi atque inju...
275 downloads
2013 Views
11MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
Justi atque injusti scientia Μιά ε ι σ α γ ω γ ή στην ε π ι σ τ ή μ η του δικαίου
Παύλος Κ. Σούρλας
Justi atque injusti scientia Μιά εισαγωγή στην επιστήμη του δικαίου
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΝΤ. Ν. ΣΑΚΚΟΥΛΑ ΑΘΗΝΑ - ΚΟΜΟΤΗΝΗ 1995
Η πνευματική ιδιοκτησία αποκτάται χωρίς καμία διατύπωση και χωρίς την ανάγκη ρήτρας απαγορευτικής των προσβολών της. Επισημαίνεται πάντως ότι κατά τον τον Ν. 2121/1993 και κατά τη Διεθνή Σύμβαση Βέρνης (που έχει κυρωθεί με τον Ν. 100/1975) απαγορεύεται η αναδημοσίευση και γενικά η αναπαραγωγή του παρόντος έργου, με οποιονδήποτε τρόπο, τμηματικά ή περιληπτικά, στο πρωτότυπο ή σε μετάφραση ή άλλη διασκευή, χωρίς γραπτή άδεια του εκδότη.
Παύλος Κ. Σούρλας Justi atque injusti scientia Μιά εισαγωγή στην Επιστήμη
του Δικαίου
Paul Κ. Sourlas Justi atque injusti scientia An Introduction to Law (in greek) Une introduction ά la science du droit (en grec) Eine EinfUhrung in die Rechtswissenschaft (auf griechisch)
ISBN
960-232-366-3
© Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα Ant. Ν, Sakkoulas Publishers Σόλωνος 69 - 106 79 Αθήνα 69, Solonos Str. - 106 79 Athens - Grecce Τηλ.: 3618.198 - 3615.440 Tel.: 3618.198 - 3615.440 • Fax: 3610.425 • Fax: 3610.425 Ν. Ζωίδου 88 - 691 00 Κομοτηνή N. Zoidou 88 - 691 00 Komotini Τηλ.: 0531/26323 - 33245 Tel.: 0531/26323 - 33245
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος
9 Μέρος πρώτο: το δίκαιο
Εισαγωγικές παρατηρήσεις
15
Κεφάλαιο πρώτο: Πρώτη προσέγγιση του δίκαιου § 1. Προϊδέαση γιά το δίκαιο § 2. Οι κοινωνικές σχέσεις και η ρύθμισή τους § 3. Τρόποι ρυθμίσεως των κοινωνικών σχέσεων § 4. Ζητήματα γύρω από τον ορισμό του δικαίου
17 17 21 29 39
Κεφάλαιο δεύτερο: Το ισχύον δίκαιο § 5. Το δίκαιο ως σύνολο κανόνων § 6. Υποχρεωτικότητα, ισχύς και θετικότητα του δικαίου . § 7. Το θεμέλιο της ισχύος του δικαίου § 8. Φυσικό δίκαιο και νομικός θετικισμός § 9. Δίκαιο, πολιτική, ηθική. Α: δίκαιο και πολιτική § 10. Δίκαιο, πολιτική, ηθική. Β: δίκαιο και ηθική § 1 1 . Επανεξέταση του ορισμού του δικαίου -δίκαιο και εξαναγκασμιός
45 45 . 50 58 67 79 86 95
Μέρος δεύτερο: η επιστήμη του δικαίου Κεφάλαιο πρώτο: Η γνώση του ισχύοντος δικαίου § 12. Αμφιβολίες γύρω από τη γνώση του δικαίου § 13. Τα νομικά επαγγέλματα § 14. Νομική θεωρία και πράξη
103 103 110 118
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
§ 15. Η δικαιοδατική πράξη
125
Κεφάλαιο δεύτερο: Εφαρμογή και ερμηνεία του ισχύοντος δικαίου 133 § 16. Η εφαρμογή του ισχύοντος δικαίου 133 § 17. Η ερμηνεία του δικαίου γενικά 144 § 18. Η γλωσσική διατύπωση του νόμου και η γραμματική ερμηνεία 155 § 19. Υποκειμενική-ιστορική, συστηματική και αντικειμενική-τελολογική ερμηνεία 169 § 20. Η ενότητα της ερμηνείας 180 § 21. Όρια της ερμηνείας - τα κενά του δικαίου 191 § 22. Ο δικανικός συλλογισμός 209 Κεφάλαιο τρίτο: Η βεβαιότητα της γνώσεως του δικαίου 215 § 23. Γνώση και κρίση κατά την ερμηνεία και την εφαρμογή του δικαίου 215 § 24. Από τη φρόνηση στην επιστήμη: η .νομική σκέψη ανά τους αιώνες 223 § 25. Μιά επιστήμη του δικαίου και του αδίκου; 234 Βιβλιογραφική επιλογή
241
ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η συγγραφή αυτού του ScSXiou ξεκίνησε ως καταγραφή των εισαγωγικών μαθημάτων μου προς τους φοιτητές του πρώτου εξαμήνου του Τμήματος Νομικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Το κείμενο που τελικά προέκυφε και παρουσιάζεται σήμερα στο αναγνωστικό κοινό δεν είναι όμως ακριβώς το περιεχόμενο των μαθημάτων αυτών. Πριν απ' όλα, κατά την πορεία δημιουργίας του επαληθεύθηκε κάτι που ήταν εκ των προτέρων σχεδόν ζέβαιο: απλή καταγραφή του προφορικού λόγου δεν είναι δυνατή ή πάντως δεν οδηγεί σε ικανοποιψικά αποτελέσματα και απαιτεί μιά νέα επεξεργασία, Η αναγκαία επεξεργασία γιά τη μεταφορά του προφορικού σε γραπτό λόγο επιβάλλει όμως και μιά εν μέρει διαφορετική προσέγγιση του αντικειμένου. Γιατί επηρεάζει το συγγραφέα αλλοιώνοντάς του ώς ένα βαθμό την εικόνα που είχε αρχικά γιά το κοινό σ^ο οποίο απευθύνεται. Παρ' όλη λοιπόν την προσπάθειά μου να διατηρήσω στο νου μου την παράσταση του φοιτητικού ακροατηρίου μου, η εικόνα του ενδεχόμενου κοινού καθ' οδόν διευρύνθηκε και το τελικό προϊόν δεν είναι πιά μιά συλλογή πανεπιστημιακών παραδόσεων (ή διδακτικών (ΐημειώσεων). Αυτό βέβαια εύχομαι να μην επηρέασε αρντγτικά την προσπάθειά μου να εκθέσω όσο γίνεται πιό απλά τις σκέψεις μου. Από την άλλη πλευρά όμως ελπίζω το ύφος του κειμένου να μην παρέμεινε καθαρά σχολίκό και έτσι το βιβλίο να έφτασε σε σημείο να ικανοποιεί ισόρροπα τις εν μέρει αποκλίνουσες απαιτήσεις των δυνψικών αναγνωστών του. Δηλαδή να είναι, πρώτον, πραγμα-
10
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
τίκά ευσύνοτντο και εισαγωγικό γιά το φοιτητικό κοινό, χωρίς ωστόσο να υπεραπλουστεύει τα θέματα ή να προσφέρεται σε μιά μηχανική αποστήθιση (κάτι που δυστυχώς έχει προωθήσει ο τρόπος εισαγωγής των φοιτψών στα ΑΕΙ, αλΜ και που με ακόμη πιό επικίνδυνα αποτελέσματα έχει παγιώσει το από την εποχή της δικτατορίας ώς σήμερα ακόμη ισχύον σύστημα του ενός επίσημου και μοναδικού γιά κάθε μάθημα πανεπιστημιακού συγγράμματος). Αλλά και, δεύτερον, να παρέχει μιά απλή όχι όμως και απλοϊκή εικόνα του αντικειμένου του σ' ένα ευρύτερο ακαδημαϊκό κοινό που ενδιαφέρεται με επιστημονικά και όχι απλώς εγκυκλοπαιδικά κίνητρα γιά το δίκαιο. Τέλος, να μην είναι ανιαρό ούτε γιά έναν ώριμο νομικό, αλλά να τον κάνει ίσως, με τις διάσπαρτες νύξεις του που αυτός θα αντιληφθεί καλύτερα από τους άλλους, να ξανασκεφθεί ορισμένα βασικά προβλήματα στα οποία νόμιζε ενδεχομένως ότι δεν χρειάζεται πιά να επανέλθει. Το βιβλίο είναι γραμμένο σε συνεχή λόγο και δεν έχει υποσημειώσεις. Απλώς στο τέλος παρατίθεται ένας βιβλιογραφικός πίνακας με ορισμένα βασικά έργα εισαγωγής στο δίκαιο και την επιστήμη του δικαίου. Στζην απόφαση αυτή κατέληξα, γιατί εκτίμησα ότι διαφορετικά το βιβλίο θα βάραινε υπερβολικά, ιδίως γιά τους νέους φοιττρ^ές, πιθανόν μάλιστα και να αλλοιωνόταν εν μέρει ως προς το ύφος του. Σε τόσο βασικά θέματα που θίγονται, θα ήταν άλλωστε αδύνατη όχι μόνο μιά πληρότητα των παραπομπών αλλά ούτε καν μιά σχετικά ικανοποιψική παράθεση των έργων και των συγγραφέων που επηρέασαν ή ενέπνευσαν τις απόφεις που εκτίθενται εδώ. Δεν θα ήθελα πάντως να παραλείψω να μνημονεύσω τρεις κορυφαίους νομικούς συγγραφείς του αιώνα μας, χωρίς τα έργα των οποίων δεν θα μπορούσα σήμερα να παρουσιάσω ένα τέτοιο βιβλίο. Πρώτος κατά χρονολογική σειρά είναι ο Hans Kelsen, που με τη διεισδυτικότητα των αναλύσεών του έθεσε τα βασικά εροηήματα που απασχολούν το μελετιητή
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
11
του θετικού Stxaiou. Ακολουθεί ο Η, L. Α. Hart, που ανα^ατύ" πωσε τα ερωτήματα αυτά και επηρέασε όσο κανένας άλλος το πλαίσιο και την ορολογία της σύγχρονης συζήτησης. Τρίτον, αισθάνομαι υποχρεωμένος να μνημονεύσω τον Ronald Dworkin, Η σειρά αυτή της μνείας του ονόματος του είναι όμως αντιστρόφως ανάλογη της επιρροής του στις παρουσιαζόμενες εδώ θέσεις, Η μελέτη του έργου του με ενίσχυσε αποφασιστικά στις απόψεις μου γιά το ηθικό θεμέλιο του δικαίου και με καθοδήγησε στην προσπάθεια και στον τρόπο να αναδείξω τη σημασία του σε όλα τα επίπεδα ενασχόλησης με το δίκαιο, από το θεωρητικό του ορισμού του δικαίου ώς το πρακτικό της καθημερινής ερμηνείας και εφαρμογής των επί μέρους κανόνων του. Αεν θα μπορούσα να κλείσω αυτό τον πρόλογο χωρίς να αναφερθώ στον Ανδρέα Γαζή. Είναι ο πανεπιστημιακός δάσκαλος από τον οποίο είχα την τύχη, προποετής τότε φοιτψής της Νομικής, να διδαχθώ την Εισαγωγή στην επιστήμη του δικαίου. Τα μαθήματα αυτά διατηρώ και σήμερα έντονα στη μνήμη μου και πολλαπλά είναι τα ίχνη τους στο παρόν βιβλίο. Γνωρίζω βέβαια ότι ο Ανδρέας Γαζής θα διαφωνήσει με ορισμένες βασικές θέσεις μου, ιδίως στο κεφάλαιο περί ερμηνείας του νόμου. Αυτό με προβληματίζει σοβαρά και θα ήθελα, κλείοντας τον πρόλογο, να σταθώ λίγο περισσότερο σ' αυτή τη διαφωνία. Τις μέρες ακριβώς που τυπωνόταν αυτό το βιβλίο, είχα μιά συνομιλία με τον Ανδρέα Γαζή, κατά τη διάρκεια της οποίας μεταξύ άλλων μού είπε: «Εσείς οι μεθοδολόγοι δίνετε όπλα σ' αυτούς που θέλουν να παρακάμψουν το νόμο». Εννοούσε ότι η μεγαλύτερη αρετή του νομικού είναι να μένει πιστός στο νόμο, ότι ορισμένες νεότερες απόψεις περί ερμηνείας (σαν κι αυτήν που εμμένει στη σημασία των ηθικοπολιτικών σκοπών του νόμου ως αναγκαίο συνοδό της γραμματικής ερμηνείας) είναι επικίνδυνο όπλο στα χέρια νομικών που διεκδικούν περισσότερη εξουσία από αυτήν που συνάδει με
12
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
την αποστολή τους ως εφαρμοστών του νόμου ή που είναι πρόθυμοι να υποστηρίξουν οποιαδήποτε άποφη a^akoya με το εκάστοτε συμφέρον και ότι (ος εκ τούτου η παραδοσιακή τυποκρατία είναι κατά κανόνα καλύτερος προστάτης των δικαιωμάτων των πολιτών. Οφείλω να τονίσω ότι συμμερίζομαι απόλυτα τους φόβους του δασκάλου μου. Ιδιαίτερα ανησυχψικό θεωρώ ότι πυκνώνουν στη νομολογία, ακόμη και ανώτατων δικαστηρίων μας, τα κρούσματα κακών τελολογικών ερμηνειών και αναιτιολόγητης ενσωμάτο)σης στο ισχύον δίκαιο αβασάνιστων ηθικοπολιτικών προκαταλήψεων. ΝομιΧω όμως ότι η σκοπιμότητα της αποφυγής τέτοιων καταχρήσεων δεν θα πρέπει να επηρεάσει το περιεχόμενο της ακαδημαϊκής διδασκαλίας. Καταχρήσεις έχουν γίνει άλλωστε και όταν κυρίαρχο μεθοδολογικό παράδειγμα ήταν αυτό της τυποκρατίας. Το (χντίδοτο, νομίζω, δεν μπορεί να είναι η αποσιώπηση αλλά αντίθετα ο ανοιχτός τονισμός του ηθικοπολιτικού υποβάθρου του δικαίου και η αυξημένη διδακτική μέριμνα ώστε τα ηθικοπολιτικά ερωτήματα να μη μένουν έρμαια ανεξέλεγκτων προκαταλήψεων αλλά να γίνουν όλο και περισσότερο αντιληπτά ως επιδεκτικά ορθολογικής συζήτησης και επιχειρηματολογίας. Αθήνα, Οκτώβριος 1995
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ
Η επιστήμη του δικαίου (Rechtswissenschaft, science du droit* γιά την περιορισμένη χρή<π) του αγγλικού legal science βλ. κατωτ. § 25) είναι, όπως μαρτυρεί και η ονομασία της, μιά επιστήμη που έχει ως αντικείμενο της το δίκαιο. Μιά εισαγωγή στην επιατήμη του δικαίου στρέφεται επομένως γύρω από δύο πόλους: το δίκαιο ως αντικείμενο γνώσεως και την επιστήμη του δικαίου ως την πορεία προς την κατάκτηση αυτής της γνώσεως μαζί με το αποτέλεσμά της. Από τους δύο αυτούς πόλους προηγείται ο πρώτος. Η οενάπτυξη πρέπει λοιπόν να αρχίσει με ορισμένες εισαγωγικές σκέψεις γύρω από το ερώτημια, τί είναι αυτό που ονομάζουμε δίκαιο. Πρέπει να σημειωθεί, ότι στην καθημερινή γλώσσα γίνεται συχνά λόγος όχι μόνο γιά επίστήμη του Scxatou, αλλά και γιά νομική επίοτήμη, δηλαδή γιά επιστήμη των νόμχον. Ο όρος είναι πολύ διαδεδομένος, ωστόσο, όπως και πολλοί άλλοι όροι στην καθημερινή γλώσσα, δεν είναι απόλυτα ακριβής. Από την ανάτττυξη που ακολουθεί θα φανεί, ότι δίκαιο είναι κυρίως αλλά όχι και αποκλειστικά οι νόμοι, επομένως η επιστήμη του δικαίου είναι κάτι παραπάνω από επιστήμη των νόμων. Παρ' όλα αυτά δ©; είναι σκόπιμο (ούτε έχει ίσως προοτττική επιτυχίας) να συστήσει κανείς να αποφεύγετβίί η χρήστη του, ούτε και στην παρούσα σειρά μαθημάτων θα τον ατδθφύγουρ£. Πρέπει μόνο να γίνει σαφές, ότι κάνοντας λόγο γιά νομική επιστήμη αναφερόμαστε μεν στους νόμους, εννοούμε όμως τους νόμους όχι καθαί/τρώς αλλά ως
16
βασικό τρόπο με τον οποίο παίρνει μορφή το δίκαιο και έτσι τελικά η έκφρασή μας αφορά το (διο το δίκαιο, που είναι κάτι ευρύτερο από αυτούς (μ,ιλάμε δηλαδή γιά το μέρος αντί του όλου, pars pro toto).
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ
ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ § 1. Προϊδέαση γιά το δέκαιο Ο σπουδαστής που κάθεται γιά πρώτη φορά στα πανεπιστημιακά έδρανα ξεκινώντας την επιστημονική μελέτη του δικαίου καταπιάνεται με ένα αντικείμενο που του είναι ξένο και οικείο ταυτόχρονα. Ξένο του είναι το δίκαιο από την άποψη ότι, ενώ στα μαθητικά θρανία είχε τη δυνατότητα να γνωρίσει τα αντικείμενα πολλών επιστημών και μάλιστα ορισμένων από αυτές, όπως τα μαθηματικά και η φυσική, σε σημαντικό βάθος, στις μέχρι τώρα σπουδές του πολύ λίγο ήλθε σε επαφή με τα προβλήματα που αφορούν το δίκαιο και την επιστημονική του προσέγγιση. Παράλληλα όμως το αντικείμενο των σπουδών του, το δίκαιο, τού είναι οικείο από τη μέχρι τώρα συμμετοχή του στην κοινωνική συμβίωση και από τις εμπειρίες του ως μέλους μιάς οικογένειας, ως συναλλασσόμενου με τους άλλους κοινωνούς και ως πολίτη του ελληνικού ή κάποιου άλλου κράτους. Πράγματι, η άγνοια όλων όσοι δεν έχουν ακόμη διδαχθεί συστηματικά το δίκαιο έχει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό: δεν αφορά μόνο το περιεχόμιενο του δικαίου που ισχύει σε μιά χώρα (στην περίτττωσή μιας π.χ. του ελληνικού οικογενειακού ή ποινικού δικαίου), αλλά επεκτείνεται ακόμη και στους βασικούς επιστημονικούς όρους που θα επιτρέψουν στον μελετητή να συλλάβει το περιεχόμενο αυτό* φτάνει μάλιστα μέχρι το σημείο να αφορά
18
ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΤ
ακόμη και το τί σημαίνει η γλωσσική έκφραση που δηλώνει το αντικείμενο της μιελέτης του, το δίκαιο. Από την άλλη πλευρά βέβαια όλοι μας, επειδή ακριβώς το δίκαιο μιάς περιβάλλει ποικιλότροπα από τη στιγμή που θα γεννηθούμε, έχουμε μιά ευρεία προϊδέαση γι' αυτό πριν καν ασχοληθούμε συστηματικά μαζί του. Γνωρίζουμε γιά παράδειγμα, ότι η τέλεση γάμου μεταξύ των γονέων μ^ς είχε ορισμενες σημαντικές συνέπειες γιά τη ζωή μ^ς (π .χ. γιά το όνομά μας και γιά τον τόπο κατοικίας μας μέχρι να ενηλικιωθούμε)· γνωρίζουμε, ότι όποιος αγοράσει μιά εφημερίδα, ένα φόρεμα ή ένα διαμέρισμα οφείλει να καταβάλει σ' αυτόν που του το πουλάει το τίμημα που έχει συμφωνήσει* γνωρίζουμε, ότι όποιος οδηγεί αυτοκίνητο είναι υποχρεωμένος να ακολουθεί τα σήματα της τροχαίας, ότι πρέπει να είναι κάτοχος ειδικής άδειας οδηγήσεως και ότι, αν κατά την οδήγηση προκαλέσει κάποια ζημιά στην περιουσία άλλων, οφείλει, είτε ο ίδιος προσωπικά είτε μέσω της ασφαλιστικής εταιρείας με την οποία έχει προβεί σε σχετική συμφωνία, να την αποκαταστήσει καταβάλλοντας το αντίστοιχο χρημιατικό ποσό* γνωρίζουμε ότι όποιος κλέψει χρήματα ή όποιος εξυβρίσει ένα συνάδελφό του και εκείνος τον μηνύσει ή όποιος τραυματίσει σκόπιμα το γείτονά του συλλαμβάνεται, σε ορισμένες τουλάχιστον από τις περιτττώσεις αυτές, από την αστυνομία, υποβάλλεται σε ανάκριση, οδηγείται στο δικαστήριο, καταδικάζεται μετά από ορισμένη διαδικασία και κλείνεται στις φυλακές ή ενδεχομένως εξαγοράζει την ποινή που του επιβλήθηκε* γνωρίζουμε, ότι ως έλληνες πολίτες έχουμε το δικαίωμα να ψηφίζουμε μιε τρόπο μυστικό γιά να εκλέξουμε αυτούς που θα μας κυβερνήσουν, είμαστε ελεύθεροι να εκφράζουμε δημόσια τη γνώμη μ^ς γιά οποιοδήποτε θέμΛ κρίνουμε ότι ενδιαφέρει το κοινωνικό σύνολο, οφείλουμε να καταβάλλουμε στο κράτος τους φόρους που αναλογούν στο εισόδημά μας κ.ο.κ. Η προσπάθεια λοιπόν να αποκτήσουμε βεβαιότητα γιά το τί
§ 1. ΠΡΟΪΔΕΑΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ
19
είναι το δίκαιο, δηλαδή να το γνωρίσουμε με τρόπο επιστημονικό, αφ' ενός μεν δυσχεραίνεται από την έλλειψη προγενέστερης συστημιατικής διδασκαλίας, αφ' ετέρου όμως διευκολύνεται χάρη στην προϊδέαση που έχει αναγκαστικά σχηματίσει ο καθένας μας από τη μέχρι τώρα συμμιετοχή του στην κοινωνική συμβίωση. Δυστυχώς αυτή η προϊδέαση είναι κατά κανόνα αρκετά συγκεχυμένη και ανακριβής. Χωρίς βέβαια την ύπαρξή της το έργο της διδασκαλίας της εισαγωγής στην επιστήμη του δικαίου θα ήταν ίσως αδύνατο να αχθεί σε πέρας. Η εμπέδωση ωστόσο πραγματικών γνώσεων γιά το δίκαιο μπορεί να στηριχθεί μόνο στην συνεχή προσπάθεια όλο και μεγαλύτερης διασαφήσεως, κριτικού ελέγχου και βελτιώσεως των παραστάσεων που είχαμε αρχικά γι' αυτό. Το τί είναι το δίκαιο θα προκύψει κατά συνέπεια αν, με προσεκτικά διαδοχικά βήματα, προσπαθήσουμε να αποκτήσουμε σαφή εικόνα του κοινού στοιχείου που συνδέει όλες αυτές τις παρατηρήσεις της κοινωνικής συμβιώσεως που συνθέτουν την προϊδέασή μας. Ποφ' όλα αυτά πρέπει ευθύς να τονιστεί, ότι η προσπάθειά μας δεν έχει δίχως άλλο εξασφαλισμένη την επιτυχία. Η γνώση του τί είναι το δίκαιο δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση όχι μόνο γιά τον νέο σπουδαστή, αλλά ούτε και γιά έναν έμπειρο νομικό. Το ερώτημα τί είναι το δίκαιο, παρατηρούσε ήδη το 1797 ο Kant, προκαλεί στον νομικό την ίδια αμηχανία που προκαλεί στον ειδικό επί θεμάτων λογικής το ερώτημα τί είναι αλήθεια. Γιατί, ακόμη και αν γνωρίζει πολύ καλά τί προβλέπουν γιά κάποιες περιτττώσεις οι νόμοι μιάς ορισμένης χώρας σε δεδομένη χρονική στιγμή, δεν σημαίνει ότι γνωρίζει αυτόματα και τί είναι δίκαιο, αφού δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι το δίκαιο είναι απλώς και μόνο το άθροισμα των ορθών απαντήσεων στα ερωτήματα τί προβλέπουν οι νόμοι σε όλες τις δυνατές περιτττώσεις. Το ερώτημα τί είναι αυτό που ονομάζουμε δίκαιο είναι σε τελευταία ανάλυση.
20
ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΤ
όπως θα φανεί από τα επόμενα, ερώτημα φιλοσοφικό. Και, επειδή τα φιλοσοφικά ερωτήματα είναι κατά κανόνα εξαιρετικά βασικά όσο και δύσκολα, γύρω από αυτά δεν επικρατεί συνήθως ομοφωνία. Η σοβαρή αυτή δυσκολία δεν αποτελεί πάντως λόγο ώστε να παραιτηθούμε εκ των προτέρων από το εγχείρημά μας. Πρέπει όμως να έχουμιε από την αρχή υπ' όψη μιας ότι, επειδή ακριβώς το ερώτημια που μας απασχολεί έχει σε τελευταία ανάλυση μιά φιλοσοφική διάσταση, αυτό που ζητούμιε δεν μπορεί να βρεθεί όπως βρίσκονται οι απαντήσεις σε επί μιέρους ερωτήματα άλλων επιστημών, δηλαδή μιε την επιστημονικά οργανωμιένη παρατήρηση ορισμένων φαινομένων μέσω των αισθητηρίων οργάνων μιας (μιέθοδος που φαίνεται να ακολουθείται π.χ. από έναν χημικό κατά τη διάρκεια ενός πειράματος). Η απάντηση στο ερώτημα που μας απασχολεί μπορεί να βρεθεί μόνο αν δεν περιοριστούμιε στην απλή παρατήρηση ορισμένων φαινομένων, αλλά επεκταθούμε και στην αναζήτηση των λόγων υπάρξεώς τους. Αν δηλαδή δεν αρκεσθούμε στην καταγραφή των εμπειριών που συνθέτουν την προϊδέασή μιας γιά το δίκαιο, αλλά επιδιώξουμιε να αναλύσουμε τι το κοινό συνδέει όλες αυτές τις εμπειρίες υποθέτοντας ότι αυτό το συνδετικό στοιχείο είναι όχι μιόνο κάτι το υπαρκτό αλλά και κάτι άξιο λόγου. Και είναι άξιο λόγου όχι απλώς και μόνο επειδή, όπως γενικά ό,τι υπάρχει, διεγείρει την περιέργειά μας, αλλά επειδή επί πλέον δικαιολογείται να υπάρχει, επομένως οι λόγοι που συνηγορούν υπέρ της υπάρξεώς του είναι ισχυρότεροι από τους τυχόν αντιθέτους. Με άλλα λόγια, η σχετική αναζήτηση αφορά λόγους που προσδίδουν στο δίκαιο μιά θετική αξία και έτσι είναι ικανοί να μιας πείσουν ότι, και αν ακόμη δεν υτηηρχε το δίκαιο, θα έπρεπε να το δημιουργήσουμε.
§ 2 . ΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ Σ Χ Ε Σ Ε Ι Σ ΚΑΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥΣ
21
§ 2. Ot κοινωνικές σχέσεις και η ρύθμιση τους Από όλες τις παρατηρήσεις και εμπειρίες που συναποτελούν την προϊδέαση για το δίκαιο -Ορισμένα παραδείγματα της οποίας αναφέραμε προηγουμένως- προκύτττει πριν από οτιδήποτε άλλο, ότι το δίκαιο αναφέρεται στην κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων. Είτε ήσαν παρμένα από το χώρο της οικογένειας είτε ήσαν σχετικά με τη συμιμετοχή στη συναλλακτική και γενικότερα στην κοινωνική ζωή ή με την ευθύνη που απορρέει από αυτήν ή από το σεβασμό και την προσοχή που οφείλουμε να επιδεικνύουμε προς τους συνανθρώπους μας είτε τέλος αφορούσαν την κοινή σε όλους ιδιότητα του πολίτη κάποιου κράτους, τα παραδείγματά μας αυτά είχαν το κοινό χαρακτηριστικό ότι δεν αναφέρονταν σε σκέψεις, διαθέσεις ή συναισθήματα που κρατάει κανείς γιά τον εαυτό του και έτσι ανήκουν στην καθαρά προσωπική σφαίρα του ως μεμονωμένου ανθρώπου, αλλά σε σχέσεις δύο ή περισσότερων ανθρώπων μεταξύ τους, Μιά πρώτη δηλαδή προσπάθεια να προσδώσουμε σαφές περίγραμμα στην προϊδέαση γιά το δίκαιο μάς οδηγεί στην παρατήρηση, ότι το δίκαιο είναι κάτι συναφές με την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων, με τις σχέσεις που απορρέουν από την κοινωνική συμβίωση και μιε τις πράξεις που τελούνται στο πλαίσιο των σχέσεων αυτών. Η πρώτη αυτή παρατήρηση είναι όμως υπερβολικά αόριστη και ανεπαρκής γιά την εντόπιση των ιδιαίτερων γνωρισμάτων του δικαίου. Γιατί, πρώτον, οι κοινωνικές σχέσεις είναι στο σύνολό τους εξαιρετικά πολύμορφες, αλλά και καθεμία χωριστά εμφανίζει διάφορες τττυχές, έτσι ώστε το δίκαιο δεν είναι απαραίτητο να ενδιαφέρεται γιά όλα τα είδη σχέσεων και πράξεων ή γιά όλες τις τττυχές μιάς και της αυτής σχέσεως ή πράξεως. Και, δεύτερον, μιε την απλή συσχέτιση του δικαίου προς τις κοινωνικές σχέσεις δεν έχει ακόμη γίνει σαφές το ιδιάζον χαρακτηριστικό του, δηλαδή
22
ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΤ
Ο ιδιαίτερος τρόπος μιε τον οποίο το δίκαιο αναφέρεται στην κοινωνική συμβίωση. Η συσχέτιση δικαίου και κοινωνικών σχέσεων, παρ' ότι ορθή αναμφίβολα ως αφετηρία, γεννά νέα ερωτήματα, τα οποία θα είναι ευκολότερο να διατυπωθούν και να απαντηθούν αν εξετάσουμε προηγουμένως πιό προσεκτικά σε τί ακριβώς συνίσταται η κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων και ποιους σκοπούς υττηρετεί. Αποτελεί κοινό τόπο, ότι ο άνθρωπος δεν ζεί μόνος αλλά μιαζί με άλλους ομοίους του, με τους οποίους σχηματίζει διάφορες ομάδες (ενώσεις) και ιδίως κοινωνίες. Η πρόταση αυτή δηλώνει μιά γνώση την οποία σχηματίζουμε από την καθημερινή μιας :μπειρία και αυτοπαρατήρηση. Δηλώνει όμως επί πλέον και μιά 7-νώση, την οποία μπορούμε να στηρίξουμε σε συγκριτικές παρατηρήσεις ανθρώπων που ζούν σε άλλους σχηματισμούς και σε άλλους τόπους από εμάς. Μπορούμε επίσης να τη στηρίξουμε ^ττις ιστορικές μιας γνώσεις γιά τον τρόπο της ζωής των ανθρώπων παλαιότερων εποχών. Μπορούμε ακόμη να την ενισχύσουμε συνδυάζοντας αυτές τις παρατηρήσεις με γνώσεις προερχόμενες από τις επιστήμιες της ψυχολογίας και της βιολογίας, που κάνουν λόγο γιά μιά βαθύτερη ορμή του ανθρώπου προς κοινωνικότητα. Μπορούμε τέλος να θεωρήσουμε ότι αποτελεί μιά φιλοσοφική αλήθεια. Αυτό θα συμβεί αν θέσουμε ως αφετηρία μας τη σκέψη ότι χωρίς την κοινωνική μας ένταξη δεν θα ήταν δυνατό ούτε καν να θέτουμε το ερώτημια πώς ζει ο άνθρωπος, αφού γιά τη διατύπωση του είναι απαραίτητη όχι μόνο η χρήση της γλώσσας, αλλά και η συμμετοχή μας σε μιά ανθρώπινη κοινότηριτα όπου θέτονται παρόμοια ερωτήμιατα και όπου άλλοι πριν από εμάς έχουν ήδη επιχειρήσει να τα απαντήσουν προβάλλοντας διάφορα επιχειρήματα. Οι τρόποι αυτοί στηρίξεως (θεμελιώσεως) της προτάσεως, ότι ο άνθρωπος ζει οργανωμένος σε κοινωνίες, μας παρέχουν την
§ 2. ΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΚΑΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥΣ
23
απαντηση και στο ερωτημια, ποιους σκοπούς υττηρετει η κοινωνική συμβίωση. Σε σχέση με το ερώτημα αυτό πρέπει προκαταρκτικά να σημειώσουμε, ότι έχει έναν κάπως μεταφορικό χαρακτήρα. Γιατί η κοινωνική συμβίωση δεν αποτελεί κάποια επιλογή που έχει μιά δεδομένη στιγμή κάνει ο καθένας μιας ώστε να τίθεται στην κυριολεξία ζήτημα σκοπών. Όλοι μας γεννηθήκαμε και αποκτήσαμε συνείδηση του κόσμου μέσα σε μιά κοινωνία που υτιήρχε ήδη πριν από εμάς. Θέμια σκοπιμότητας να τη δημιουργήσουμιε από την αρχή δεν μπορεί επομιένως να προκύψει. Αν λοιπόν μιλάμε γιά τους σκοπούς της κοινωνικής συμβιώσεως, αυτό συμβαίνει απλώς γιατί όχι μόνο ώς ένα βαθμό μπορούμε να βελτιώσουμε τους όρους της ήδη υφιστάμενης κοινωνικής πραγματικότητας, αλλά και γιατί έστω και εκ των υστέρων μπορούμιε να αναζητήσουμε τους λόγους που επιβεβαιώνουν την αξία της κοινωνικής συμβιώσεως και που θα μιας έκαναν να την επιλέξουμε στην (μη πραγματική) περίτττωση που δεν θα ήταν ήδη υπαρκτή. Προβαίνουμιε δηλαδή σ' ένα είδος διανοητικού πειράμιατος και τοποθετούμε τους εαυτούς μας σε μιά υποθετική κατάσταση πριν και έξω από την κοινωνική συμβίωση, πράγμια που μας επιτρέπει να σκεφθούμε τους λόγους που θα είχαμε να προσχωρήσουμε σ' αυτήν αν τυχόν είχαμε ποτέ τέτοια επιλογή. Από την άποψη αυτή μπορούμιε να πούμιε, ότι η κοινωνική συμβίωση υπηρετεί ένα βασικότατο ανθρώπινο σκοπό: τψ επί^ίωση του καθενός ατομικά όσο και του ανθρώπινου γένους, Η ικανοποίηση ακόμη και των στοιχειωδέστατων υλικών αναγκών δεν μπορεί να επιτευχθεί ατομικά αλλά μόνο με τη συνεργασία των ανθρώπων. Επί πλέον η ανθρωπολογία μάς διδάσκει, ότι ο άνθρωπος γεννιέται σε μειονεκτική κατάσταση σε σύγκριση με τα ζώα, τα οποία προσανατολίζονται στον κόσμο μιε μίεγαλύτερη (χσφάλεια γιατί διαθέτουν πολύ πιό ανετττυγμιένα ένστικτα, και έτσι χρειάζεται την κοινωνική συμβίωση προς αναπλήρωση αυτής
24
ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΤ
του της ατέλειας. Χάρις όμως στην κοινωνική συμβίωση η ατέλεια μετατρέπεται σε πλεονέκτημα, γιατί κάνει δυνατή την ανάτττυξη πολιτισμού. Ο πολιτισμός είναι έργο συλλογικό που στηρίζεται στη δυνατότητα της μ.εταδόσεως γνώσεων και εμπειριών από γενιά σε γενιά και αυτή πάλι στην ύπαρξη της γλώσσας, δημιουργήματος συλλογικού όσο και δημιουργού συλλογικότητας. Είναι λοιπόν φανερό, ότι όχι μόνο η επιβίωση του ανθρώπου αλλά ακόμη και η ατομική του ταυτότητα και μαζί με αυτήν η ανθρώπινη υπόστοισή του εξαρτάται από την ένταξή του σε ορισμ£νη κοινωνία. Κάθε εξέταση της κοινωνικής συμβιώσεως των ανθρώπων συνηθίζεται να αρχίζει με τη μνεία του διάσημου χωρίου του Αριστοτέλη, ότι ο άνθρωπος είναι «φύσει πολιτικόν ζωον» (Πολ. 1253 a 3). Ο χαρακτηρισμός αυτός συνοψίζει με εξαιρετικά λιτό και πυκνό τρόπο την ανάλυση του μεγάλου έλληνα φιλοσόφου, από την οποία προκύτττει όχι μόνο ότι ο άνθρωπος ζει σε ομαδικούς σχηματισμούς, αλλά και ότι οι σχηματισμοί της ανθρώπινης συμβιώσεως είναι πολλαπλοί, ότι ο καθένας τους έχει ξεχωριστό τρόπο οργανώσεως και υττηρετεί ιδιαίτερους σκοπούς, ότι σπουδαιότερος από όλους είναι η ττόλίς, δηλαδή η πολιτικά οργανωμένη κοινωνία, και ότι αυτή διακρίνεται γιά το ότι η υπόσταση της συνδέεται άρρηκτα με την ύποφξη ενός πολιτεύματος. Τα πορίσματα, στα οποία κατέληξε ο Αριστοτέλης εξετάζοντοις την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων, διατηρούν και σήμερα αμείωτη την (χξία τους και μπορούν παρά τις ιστορικές διαφορές να αναδιατυπωθούν με σύγχρονη ορολογία. Είδαμε ήδη προηγουμένως πώς μπορούμε να θεμελιώσουμε τον ισχυρισμό -και να τον αναγάγουμε έτσι σε γνώση— ότι ο άνθρωπος δεν ζει μονήρης αλλά σε κοινωνικούς σχηματισμούς. Αυτό θεωρείται από τον Αριστοτέλη φυσικό γνώρισμα του οινθρώπου. Γιατί μπορεί να ονομαστεί φυσικό, είναι ένα ερώτημα, η απάντηση στο οποίο προϋποθέτει
§ 2 . ΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ Σ Χ Ε Σ Ε Ι Σ ΚΑΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥΣ
25
μιά μιεγάλη συζήτηση γύρω από το τι νοείται ως φύση και πώς επιτυγχάνεται η γνώση της (πρβλ. κατωτ. § 8). Μπορούμε όμως όλοι να αποδεχθούμε αυτόν τον χαρακτηρισμέ αν συμφωνήσουμε να αποφύγουμε μιά τέτοια συζήτηση και να αρκεσθούμε στο ότι φυσική ονομάζουμε εδώ μιά ανθρώπινη ιδιότητα που είναι τόσο πρόδηλη ώστε η έλλειψή της να μας φαίνεται αδιανόητη. Ο χαρακτηρισμός του φυσικού με την παραπάνω σημασία μπορεί όμως να γίνει δεκτός αν αφορά μιόνο την κοινωνικότητα των ανθρώπων, όχι και τις διάφορες μορφές οργανώσεώς της. Οι κοινωνικοί σχηματισμοί δεν είχαν στη διάρκεια της ιστορίας ενιαία μορφή. Με την πάροδο μάλιστα του χρόνου η κοινωνική συμβίωση έχει γίνει ολοένα πολυπλοκότερη, με συνέπεια τη νεότερη τουλάχιστον εποχή να μπορούμε να διακρίνουμε στον αυτό τόπο και χρόνο την ύπαρξη πολλαπλών κοινωνικών σχηματισμών, στους οποίους είναι δυνατό κάποιος να μετέχει παράλληλα. Κάποιος μπορεί να είναι ταυτόχρονα π.χ. μέλος μιάς οικογένειας, εταίρος μιάς εμπορικής εταιρείας, πρόεδρος ενός σωματείου γιά την προστασία του περιβάλλοντος, μέλος μιάς θρησκευτικής κοινότητας, πολίτης ενός κράτους κλπ. Με τον Αριστοτέλη μπορούμε ωστόσο παρά τη διαφορά ορολογίας και ιστορικής εποχής να συμφωνήσουμε, ότι από τις ποικίλες μορφές της κοινωνικής συμβιώσεως υπάρχει μία που ξεχωρίζει γιατί αποτελεί την πιό ολοκληρωμένη και πιό περιεκτική από όλες τις άλλες. Ο Αριστοτέλης, επηρεασμένος -όπως άλλωστε και κάθε θεορητικός— από τις συνθήκες της εποχής του, δεχόταν ότι η μορφή αυτή που ξεχωρίζει είναι η απόλις» και εννοούσε πριν απ' όλα τις σύγχρονές του ελληνικές πόλεις που διέθεταν πλήρη πολιτική αυτοτέλεια. Σήμερα τις αρχαίες πόλεις ως μορφή βασικού κοινωνικού σχηματισμού έχουν διαδεχθεί οι σύγχρονες κοινωνίες που είναι οργανωμένες σε κράτη. Εξ άλλου εντελώς πρόσφατα παρατηρείται η τάση διευρύνσεως των σχηματισμών αυτών και συνεχούς αυξήσεως της σπουδαιό-
26
ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΤ
τητας της διεθνούς κοινωνίας και ορισμένων υπερκρατικών σχηματισμών. Στο σημιείο αυτό πρέπει να κάνουμιε μιά παρέκβαση και να επισημιάνουμιε, ότι η διαφορά από τον Αριστοτέλη και το πέρασμα από την πόλη στην κρατική οργάνωση της κοινωνίας δεν είναι απλώς διαφορά ιστορικών συμβάντων αλλά και θεωρητικών αντιλήψεων. Τη σημερινή εποχή έχουμε μάθει να προβαίνουμε σε μιά διάκριση άγνωστη σε ολόκληρο τον αρχαίο κόσμο: τη διάκριση μεταξύ κοινωνίας και κράτους. Ως κοινωνία εννοούμε την πλευρά εκείνη της κοινωνικής συμβιώσεως που αφορά κυρίως τις οικονομικές σχέσεις και γενικότερα τις σχέσεις στις οποίες οι άνθρωποι συμμετέχουν ως αυτόνομα υποκείμενα ατομικής δράσεως* ενώ ως κράτος εννοούμιε μιά άλλη πλευρά της κοινωνικής συμβιώσεως, εκείνην που σχετίζεται με το φαινόμενο της πολιτικής εξουσίας. Και τα δύο αυτά στοιχεία ήσαν ενωμένα στην αριστοτελική έννοια της πόλεως. Βέβαια και σήμερα η διάκριση αυτή δεν θεωρείται απόλυτη, δηλαδή κανείς δεν ισχυρίζεται ότι πρόκειται γιά δύο ξεχωριστές και ανεξάρτητες μορφές κοινωνικής συμβιώσεως. Τα τοπικά και χρονικά όρια ενός κράτους συμπίτττουν μιε αυτά της αντίστοιχης κοινωνίας, ενώ παράλληλα γίνεται γενικά δεκτό ότι ώς ένα βαθμό είναι αναγκαία και αναπότρετττη τόσο η επέμβαση του κράτους στην κοινωνία, δηλαδή ο με κρατικές αποφάσεις επηρεοοσμός της πορείας των κοινωνικοοικονομικών σχέσεων, όσο και αντίστροφα, δηλαδή η επίδραση των οικονομικών σχέσεων στη διαμόρφωση της πολιτικής εξουσίας (έστω και αν υπάρχουν διαφορετικές απόψεις ως προς το βαθμό και ως προς την (χξιολόγηση της αμοιβαίας αυτής εξαρτήσεως μεταξύ κοινωνίας και κράτους). Το ζήτημα είναι εξαιρετικά πολύπλοκο και θα ήταν υπερβολικά πρόωρο να προχωρήσουμιε σε μιά πιό διεξοδική ανάλυσή του. Προς το παρόν αρκεί να έχουμε υπ' όψη μας τη σύγχρονη διάκριση μεταξύ κοινωνίας και κράτους,
§ 2 . ΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ Σ Χ Ε Σ Ε Ι Σ ΚΑΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥΣ
27
αλλά και να εμπεδώσουμε ότι πρόκειται γιά δύο διακριτές, αλλά και αλληλεξαρτώμενες όψεις τής μιάς και ενιαίας βασικότατης σημερινής μορφής της κοινωνικής συμβιώσεως. Γι' αυτό και στα επόμιενα, όταν κάνουμιε λόγο γιά κοινωνικές σχέσεις, θα αναφερόμχστε, αν δεν υπάρχει καμία διευκρινιστική προσθήκη, στις σχέσεις που ανατττυσσονται τόσο σε επίπεδο κοινωνίας όσο και σε επίπεδο κράτους. Μετά τη διευκρινιστική αυτή παρέκβαση, που διέκοψε προσωρινά τη σειρά των οφιστοτελικής εμτυνεύσεως σκέψεών μας, οφείλουμε να εξετάσουμε πιό αναλυτικά τους λόγους, γιά τους οποίους ο Σταγειρίτης φιλόσοφος χαρακτήρισε την πόλη —και εμείς σήμερα χαρακτηρίζουμε την οργανωμένη σε κράτος κοινωνία- βασικότατη μορφή της κοινωνικής συμβιώσεως των ανθρώπων. Δύο είναι τα επιχειρήματα που προβάλλει ο Αριστοτέλης γιά να δικαιολογήσει αυτό τον χαρακτηρισμό. Το πρώτο επιχείρημα έχει τη μορφή της παρομοιώσεως της πόλεως μιε ένα ζωντανό οργανισμό: όπως ακριβώς σ' ένα οργανισμό τα μέλη δεν μπορούν να υπάρξουν χωρίς το όλο (π.χ. τα χέρια παύουν να είναι πραγματικά χέρια μόλις νεκρωθεί ο οργανισμός ως σύνολο), έτσι και στην περίτττωση της πόλεως κάθε υποδεέστερη ένωση ανθρώπων παύει να είναι αυτό που ήταν, αν εκείνη καταλυθεί. Το δεύτερο επιχείρημα συνδέεται με την ιδέα της εξελίξεως. Με βάση τη σκέψη ότι κάθε πράγμια φανερώνει την αληθινή του φύση όταν φτάσει στο σημιείο της τέλειας ανατττύξεώς του, είναι κατά τον Αριστοτέλη θεμιτό να θεωρηθεί ότι και η πόλις αποτελεί την αναχτατη βαθμίδα εξελίξεως των μορφών ανθρώπινης συμβιώσεως, επειδή σ' αυτήν η άσκηση της εξουσίας γίνεται «τη διαψ)ίφ> (Πολ, 1252 a 32), δηλαδή με τρόπο έλλογο και όχι αυθαίρετα και δεσποτικά, πράγμια που κατά τον Σταγειρίτη διαφοροποιεί άλλωστε τους έλληνες από τους βαρβάρους. Ανάλογα επιχειρήματα χρησιμιοποιούνται και σήμιερα, αν και
28
ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΤ
ot συζητήσεις γύρω από τους τρόπους αυτούς επιχεφημιατολογίίχς είναι πολύπλοκες και πολλοί είναι αυτοί που έχουν διατυπώσει σοβαρές επιφυλάξεις. Με μιά πολύ απλή και γενική διατύπωση, ικανή να τύχει ευρείας αποδοχής, μπορούμε να πούμε ότι η οργανωμένη σε κράτος κοινωνία αποτελεί τη σημαντικότερη μορφή κοινωνικής συμβιώσεως, γιατί είναι η περιεκτικότατη, από την άποψη ότι όλες οι άλλες ανθρώπινες ενώσεις λίγο-πολύ εξιχρτώνται κατά την υπόσταση και κατά το κύρος τους από αυτήν. Επί πλέον πρέπει να παραδεχθούμε, ότι η οργανωμένη σε κράτος κοινωνία αποτελεί σήμιερα την επικρατούσα μορφή κοινωνικής συμβιώσεως, αυτήν δηλαδή που είναι ιστορικά κυρίαρχη και που έχει επομιένως, και αν ακόμη αποφύγουμε κάθε ιδέα εξελίξεως ή θετικής αξιολογήσεως του ρου της ιστορίας, υπέρ αυτής το τεκμήριο ότι κάπου υπερέχει από όλες τις άλλες. Το επόμιενο βήμια, το οποίο και θα μας οδηγήσει πιό κοντά στο να αντιληφθούμε τί είναι το δίκαιο, συνίσταται στην εξέταση του ερωτήματος όχι γιατί η πόλις κατά τον Αριστοτέλη —και η οργανωμένη σε κράτος κοινωνία κατά τις σύγχρονες αντιλήψεις— είναι η σημαντικότατη μορφή κοινωνικής συμβιώσεως (ερώτημα που εξετάσαμε αμέσως πριν), αλλά ποιό είναι το στοιχείο που τη διακρίνει, που μας κάνει δηλαδή να την αντιλαμβανόμαστε ως αυτό που είναι και όχι ώς κάποιο άλ>.ο είδος κοινωνικής συμβιώσεως. Κατά τον Αριστοτέλη ουσιώδες γνώρισμα της πόλεως είναι ακριβώς ότι σ' αυτψ η χοο/ωνίχη συμβίωση διέπεται από νόμους που χαθορίζουν το δίχαιο χαι το άδιχο (και των οποίων τον πυρήνα η σύγχρονη γλώσσα αποκαλεί, διατηρώντας έναν απόηχο της (χρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και ορολογίοις, πολίτευμα). Σήμερα οι περισσότεροι μελετητές δεν θα έσπευδαν ίσως να επικαλεσθούν απ' ευθείας τον διά των νόμων καθορισμό του δικαίου και του,αδίκου ως το μοναδικό χαρακτηριστικό γνώρισμα της οργανωμένης σε κράτος κοινωνίας. Όλοι όμως θα συμφωνούσαν με
§ 3 . ΤΡΟΠΟΙ ΡΥΘΜΙΣΕΩΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ
29
τον Αριστοτέλη, ότι η βοισικότατη μορφή της κοινωνικής συμβιώσεως χαρακτηρίζεται, αν όχι αποκλειστικά πάντως σε σημαντικότατο βαθμιό, από το ότι σ' αυτήν η κοινωνική συμβίωση δεν είναι ανεξέλεγκτη, αλλά υπόκειται σε επιμελώς προγραμματισμένη και κεντρικά οργανωμένη ρύθμιση. Ρύθμιση σημαίνει κατά λέξη επιβολή ενός ρυθμού, δηλαδή ενός μέτρου, μιάς τάξεως που περιέχει το στοιχείο τής τακτικά και ομοιόμορφα επαναλαμβανόμενης κινήσεως. Ρύθμιση των κοινωνικών σχέσεων είναι επομένως η εκ των προτέρων καθιέρωση ενός μέτρου που αποβλέπει στη δημιουργία τάξεως στις κοινωνικές σχέσεις, δηλαδή που όχι μόνο επιδιώκει να εξασφαλίσει ότι οι πράξεις των κοινωνών που έχουν επίτττωση στους άλλους θα είναι ομοιόμορφες κάθε φορά που και οι συνθήκες εκδηλώσεώς τους θα είναι όμοιες, αλλά πάνω απ' όλα που δεν επιτρέπει σε κανένα να υπερβεί το προκαθορισμένο μέτρο και έτσι να αυθαιρετήσει σε βάρος των υπόλοιπων κοινωνών. Ο λόγος λοιπόν γιά τον οποίο οι κοινωνικές σχέσεις χρειάζονται ρύθμιση είναι προφανής. Η ρύθμιση αποβλέπει, πριν από ότιδήποτε άλλο, ακόμη και από την εξασφάλιση σταθερότητας, στην αποτροπή της αυθαιρεσίας, η οποία, αν δεν εμποδιστεί, θα μετατραπεί στο μέγιστο δεινό που μπορεί να διαταράξει την κοινωνική συμβίωση, γιατί θα τείνει να μεταμορφωθεί σε ένοπλη βία («χαλεπωτάτη γάρ άδικία έχουσα δπλα», κατά την έκφραση του Σταγειρίτη: Πολ. 1253 a 33 επ.). § 3. Τρόποι ρυθμίσεως των κοινωνικών σχέσεων Η οργανωμένη σε κράτος κοινωνία ξεχωρίζει πράγματι από κάθε άλλη μορφή ανθρώπινης ενώσεως μιεταξύ άλλων κατά το ότι είναι εκείνη που εξασφαλίζει (ή έστω αποβλέπει στο να εξασφαλίσει) με τον δραστικότερο τρόπο την ομαλότητα και τη διάρκεια της κοινωνικής συμβιώσεως, οι οποίες είναι απαραίτητες
30
ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΤ
ώστε αυτή να αποδώσει τους καρπούς της. Ομαλότητα και διάρκεια υπάρχει όμως μόνο εκει όπου οι άνθρωποι που συμβιώνουν μπορούν να έχουν εμπιστοσύνη ο ένας στον άλλο. Η εμπιστοσύνη αυτή είναι δυνατό να έχει πολλούς βαθμούς και αντικείμενα. Μπορεί να είναι εμπιστοσύνη στο ότι οι άλλοι θα αντιδράσουν μιε προβλετττό τρόπο στη δική μιας συμπεριφορά, ότι δηλαδή δεν θα μιας αιφνιδιάσουν αντιδρώντας απροσδόκητα. Μπορεί να είναι εμπιστοσύνη στο ότι οι ενέργειες των άλλων δεν θα προκαλέσουν χωρίς λόγο βλάβη σε εκείνα τα αγαθά και συμφέροντά μιας που θεωρούμιε ότι οφείλει να εξασφαλίζει στον καθένα η κοινωνική συμβίωση. Μπορεί επίσης να είναι εμπιστοσύνη στο ότι, αν βρεθούμε σε μιά κατάσταση ξαφνικής και δυσβάστακτης χρείας, οι άλλοι θα σπεύσουν να μας προσφέρουν βοήθεια. Στην πρώτη περίτττωση μπορούμε να κάνουμε λόγο γιά εμπιστοσύνη κοινωνικής σταθερότητας, στη δεύτερη γιά εμπιστοσύνη δικαιοσύνης και στην τρίτη γιά εμπιστοσύνη κοινωνικής αλληλεγγύης. Και τα τρία αυτά είδη εμπιστοσύνης εξασφαλίζονται αν οι κοινωνικές σχέσεις δεν αφεθούν στην απόλυτη προαίρεση του καθενός να διαμορφώνει όπως του αρέσει κάθε φορά τις πράξεις του —και ιδίως αυτές που άμιεσα ή έμμεσα εγγίζουν και τους άλλους—, αλλά υποβληθούν σε μιά δεσμιευτική ρύθμιση. Γιατί, χωρίς να χρειάζεται να αποδείξουμε ότι οι άνθρωποι από τη φύση τους έχουν την τάση να παρεκκλίνουν από τις συμπεριφορές που επιβάλλει η κοινωνικότητα ή και να ρέπουν προς το κακό, αρκεί η πείρα μιας από τις ανθρώπινες σχέσεις ώστε να εικάσουμιε ότι, όπως στο παρελθόν μιέχρι τώρα, έτσι και στο μέλλον οι άνθρωποι δεν πρόκειται να συμπεριφέρονται αυθόρμητα και σταθερά με τρόπο που να δικαιολογεί και τα τρία αυτά είδη εμπιστοσύνης. Το πιό συνηθισμιένο μέσο εξασφαλίσεως αυτών των μορφών εμπιστοσύνης είναι η ρύθμιση των κοινωνικών σχέσεων μιέσω της καθιερώσεως κανόνων συμπεριφοράς. Οι κανόνες αποτελούν, ό-
§ 3 . ΤΡΟΠΟΙ ΡΥΘΜΙΣΕΩΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ
31
πως θα δούμε αναλι/τικότερα παρακάτω (§ 5), υποδείγματα τρόπων δράσεως συνοδευόμενα από δεσμευτικότητα, δηλαδή από την αξίωση συμιμορφώσεως στο περιεχόμενό τους. Μιλώντας όμως τόσο γενικά και αφηρημιένα γιά τη ρύθμιση των κοινωνικών σχέσεων και γιά κανόνες, δίνουμε την εντύπωση ότι ρίχνουμε περισσότερο βάρος στην εμπιστοσύνη κοινωνικής σταθερότητας και λιγότερο (ή και καθόλου) στην εμπιστοσύνη δικαιοσύνης και στην εμπιστοσύνη κοινωνικής αλληλεγγύης. Αυτό δεν είναι όμως ακριβές. Γιατί αν παρατηρήσουμε τους διαφόρους κανόνες που ρυθμίζουν την κοινωνική συμπεριφορά, θα διαπιστώσουμε ότι κατατάσσονται σε περισσότερες από μία ομάδες, με διαφορετικά κάθε φορά αποτελεσματικότητα και κέντρο βάρους. Επιβάλλεται λοιπόν να εξετάσουμε πιό διεξοδικά τη ρύθμιση των κοινωνικών σχέσεων και τα είδη των κανόνων που την υττηρετούν, λαμβάνοντας υπ' όψη μας ότι πρέπει να διευκρινίσουμε δύο συναφή ζητήματα: το ζήτημα, ποιός είναι αυτός που καθιερώνει το εκάστοτε μιέτρο κοινωνικής τάξεως* και το ζήτημια, τί είδους μιέτρα και ιδίως τί είδους κανόνες προσφέρονται γιά την επίτευξη ομορρυθμίας των κοινωνικών σχέσεων και τί επιτττώσεις έχει η τυχόν μη τήρησή τους. Αν παρατηρήσουμε, έχοντας κατά νου τα δύο αυτά ζητήμιατα, τη σύγχρονή μιας κοινωνική πραγματικότητα και ενισχύσουμε τις παρατηρήσεις μιας με τις γνώσεις που διαθέτουμε γιά την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων σε παλαιότερες εποχές, θα διακρίνουμε πολύ γενικά τρεις β(χσικούς τρόπους ρυθμίσεως των κοινωνικών σχέσεων. Ο πρώτος από τους τρόπους αυτούς είναι οι συ^^τβειες, Η λέξη «συνήθεια» δεν χρησιμοποιείται εδώ με την τρέχουσα σημιασία της. 'Οταν μιλάμε γιά συνήθεια στον καθημερινό μας λόγο, εννοούμε ένα τρόπο ομοιόμορφης τελέσεως πράξεων που δεν στηρίζεται στην προσεκτική στάθμιση των θετικών και των αρ-
32
ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΤ
νητικών τους επ^τιτώσεων και στην απόλυτα συνειδητή λήψη αποφάσεως προς τέλεσή τους, αλλά στην λ(γο-πολύ ασυνείδητη, σχεδόν μηχανικά επαναλαμβανόμενη διενέργειά τους (π.χ. όταν καθόμαστε στο τραπέζι γιά φαγητό, μεταχειριζόμαστε σχεδόν μηχανικά ορισμένα σκεύη, τα πιάνουμε και τα χρησιμοποιούμε με ορισμένον τρόπο, ακολουθούμε ορισμένη σειρά τρώγοντας πρώτα το κύριο γεύμια και μετά το επιδόρπιο, γευματίζουμε περίπου την ίδια ώρα καθημερινά κ.ο .κ.). Αυτό συμβαίνει είτε επειδή στο παρελθόν κάποιος μάς είπε ότι έτσι πρέπει να πράττουμε και εμείς συμμορφωθήκαμε χωρίς να εξετάσουμε πιό προσεκτικά τους λόγους που δικαιολογούν την πράξη, είτε επειδή κάποτε πήραμιε ενσυνείδητα την απόφαση να τελούμε αυτή την πράξη και από τότε την επαναλαμβάνουμε χωρίς να επανελέγχουμε κάθε φορά τους λόγους που μας είχαν αρχικά ωθήσει στη λήψη της αποφάσεως να την τελέσουμε. Γιά συνήθεια (και πιό συχνά στον πληθυντικό: γιά συνήθειες) μιλάμε όμως επίσης σε μιά πιό εξειδικευμένη γλώσσα στην περίτττωση πράξεων που έχουν επικρατήσει να τελούνται ομοιόμορφα από μία ευρεία ομάδα ανθρώπων, οι οποίοι συμπεριφέρονται με τον ίδιο τρόπο επειδή θεωρούν ότι το να συμπεριφέρονται έτσι είναι όχι απλώς αυτονόητο, αλλά και ώς ένα βαθμό δεσμευτική συνέπεια του ότι ανήκουν στην ομάδα αυτή. Οι συνήθειες αυτού του είδους ακολουθούνται μεν πολλές φορές όχι απόλυτα ενσυνείδητα από τα μέλη της ομάδας, αν όμως αναγκάσουμε ένα από αυτά να αποκτήσει πλήρη συνείδηση των πράξεών του ρωτώντας το γιατί συμπεριφέρεται έτσι, Οα μας απαντήσει ότι, εφόσον είναι ενταγμιένο στην ομάδα, η συνήθεια, επειδή ακριβώς είναι συνήθεια της ομάδας, αποτελεί η ίδια το λόγο γιά τον οποίο δρα κατ' αυτό τον τρόπο. Συνήθειες επικρατούν σε όλα τα είδη των κοινωνικών ομάδων, ακόμη και στο σύνολο μιάς κοινωνίας· έτσι π.χ. όσοι ανήκουν σε μιά θρησκευτική ομάδα έχουν πολλές φορές τη συν-
§ 3 . ΤΡΟΠΟΙ ΡΥΘΜΙΣΕΩΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ
33
ήθεια να παρ(χκολουθούν από κοινού κάποιες τελετουργίες ή να χαιρετούν ο ένας τον άλλο με ορισμένον τρόπο, οι έμποροι έχουν σε ορισμένες περιτττώσεις τη συνήθεια να συναλλάσσονται χρησιμοποιώντας μεταξύ τους διάφορες ιδιωματικές εκφράσεις, οι οπαδοί ενός αθλητικού συλλόγου έχουν τη συνήθεια να· τραγουδούν τον ύμνο και να κρατούν τα σύμβολα της ομάδας τους, τα μέλη μιάς παροιδοσκχκής κοινωνίας έχουν τη συνήθεια να φορούν ομοιόμορφες ενδυμασίες διαφορετικές από τάξη σε τάξη και σε κάθε είδος κοινωνικής εκδηλώσεως κλπ. Οι συνήθειες που επικρατούν σε μιά κοινωνική ομάδα ρυθμίζουν ένα ευρύτατο φάσμα κοινωνικών σχέσεων. Ισχύουν σε διάφορα είδη κοινωνικών σχηματισμών, από τους πιό δευτερεύοντες ώς την οργανωμίνη σε κράτος κοινωνία, ενώ επίσης, στον καθένα από τους σχηματισμούς αυτούς, καταλαμβάνουν τόσο σημαντικές όσο και ασήμαντες σχέσεις. Είναι όμως περιορισμένα ικοονές να εξασφαλίσουν την ομαλότητα και διάρκεια της κοινωνικής συμβιώσεως. Γιατί, πριν απ' όλα, δεν δημιουργούνται από κάποια συγκεκριμένα πρόσωπα και μάλιστα με τρόπο προμελετημένο και με την προοτττική να υτιηρετήσουν αυτούς τους σκοπούς, αλλά απλώς κάποια δεδομένη ιστορική στιγμή τυχαίνει να υπάρχουν, ενώ δεν αποκλείεται την επόμενη στιγμή να πάψουν να υπάρχουν. Επί πλέον ο τρόπος, μ£ τον οποίο δεσμεύουν τα μέλη της ομάδας να συμμορφωθούν προς το περιεχόμενό τους, δεν είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικός. Ο κάθε κοινωνός γνωρίζει βέβαια ότι, αν επιδείξει μιά συμπεριφορά που παρεκκλίνει από τις συνήθειες, ενδέχεται να υποστεί ορισμένες δυσάρεστες γι' αυτόν συνέπειες: ενδέχεται γιά παράδειγμα να θεωρηθεί ιδιόρρυθμος ή να παρερμηνευθεί ως προς τη συμπεριφορά του ή ακόμη και να αποβληθεί από την κοινωνική ομάδα, συνέπεια λιγότερο δυσάρεστη αν η συμμετοχή του σ' αυτήν ήταν οικειοθελής, εξαφετικά δυσάρεστη ωστόσο αν η κοινωνική ομάδα είναι η ίδια η συνολική κοινωνία. Ενδέχεται
34
ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΤ
όμιως επίσης η παρεκκλίνουσα συμπεριφορά του να μην έχει καμία δυσμενή επίτττωση, αλλά να γίνει αποδεκτή ως υπόδειγμα από τα άλλα μέλη της κοινωνικής ομάδας και έτσι να σταθεί η αφορμή γιά τη μεταβολή των συνηθειών της. Εξ άλλου πρέπει να σημειωθεί ότι οι συνήθειες, από τα τρία είδη εμπιστοσύνης που αναφέραμε προηγουμένως, υττηρετούν περισσότερο την εμπιστοσύνη κοινωνικής σταθερότητας. Με την εμπιστούνη δικαιοσύνης δεν έχουν καμιία σχέση, ενώ με την εμπιστοσύνη κοινωνικής αλληλεγγύης η σχέση τους δεν είναι αναγκαία. Είναι βέβαια αλήθεια ότι στις παραδοσιακές κοινωνίες, όπου ο ρόλος των συνηθειών είναι μιεγάλος, η κοινωνική αλληλεγγύη μπορεί να εμφανίζεται ιδιαίτερα ανετττυγμιένη (π .χ. ο σύνδεσμος μεταξύ των μελών μιάς οικογένειας είναι κατά κανόνα ισχυρότερος σ' αυτές από ό,τι στις σύγχρονες κοινωνίες). Αυτό όμως συμβαίνει επειδή τυχαίνει να υπάρχουν ειδικές συνήθειες κοινωνικής αλληλεγγύης και όχι επειδή οι συνήθειες γενικά υπηρετούν κατ' ανάγκη την αξία της κοινωνικής αλληλεγγύης. Ο δεύτερος από τους βασικούς τρόπους ρυθμίσεως των κοινωνικών σχέσεων είναι η κοίνωνίχή ηθίχή. Η κοινωνική ηθική περιλαμβάνει το σύνολο των αντιλήψεων περί αγαθού και κακού που επικρατούν σε μιά κοινωνία. Ιστορικά είναι μάλλον πιθανότερο ότι εμφανίστηκε πρώτα μιε τη μορφή θρησκευτικών επιταγών, που παρίσταναν το αγαθό ως αρεστό στο θεό και το κακό ως αποδοκιμαζόμενο από αυτόν. Σήμερα η κοινωνική ηθική είναι πιό χειραφετημένη από τη θρησκεία, χωρίς η χειραφέτηση αυτή να είναι πάντα απόλυτη. Η κοινωνική ηθική συμπίπτει με τις συνήθειες κατά το ότι τις περισσότερες φορές δεν δημιουργείται από συγκεκpιμivα πρόσωπα και δεν επιβάλλεται σκόπιμια γιά τη διάδοση του αγαθού και γιά την καταπολέμηση του κακού, αλλά τυχαίνει γιά πολ}νθύς και διαφόρους λόγους να επικρατεί σε ορισμένο τόπο και χρόνο. Αυτό κατ' εξαίρεση δεν συμβαίνει εκεί όπου
§ 3 . ΤΡΟΠΟΙ ΡΥΘΜΙΣΕΩΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ
35
η κοινωνική ηθική συνδέεται στενά με μια θρησκεία που έχει δημιουργηθεί από συγκεκρΐ(χένο ιστορικό πρόσωπο. Επίσης η κοινωνική ηθική συμπίπτει με τις συνήθειες κατά το ότι δεν τηρείται πάντα από τους πράττοντες μιε πλήρη συνείδηση και παραδοχή της ορθότητας των επιταγών της και ύστερα από ώριμη εκτίμηση των πράξεών τους, αλλά επειδή γι' αυτούς η συμμόρφωση προς τις επιταγές της κρίνεται εποφκής λόγος γιά τον καθορισμό της συμπεριφοράς τους που δεν χρειάζεται ποφαπέρα συζήτηση. Η κοινωνική ηθική εμφανίζει όμως και σημαντικές διαφορές από τις συνήθειες. Πριν απ' όλα η κοινωνική ηθική αφορά το σύνολο μιάς κοινωνίας και όχι επί μέρους κοινωνικές ομάδες. Αντίστροφα το φάσμΛ των πράξεων που καταλαμβάνει είναι μικρότερο από εκείνο των συνηθειών, γιατί ρυθμίζει μόνο τις ηθικά σημιαντικές και όχι και πράξεις ηθικά αδιάφορες (παρ' όλο ότι οι αντιλήψεις γιά το τί περιλαμβάνει η ηθική διαφέρουν κατά εποχές και έτσι υπάρχουν κοινωνικές ηθικές θρησκευτικής προελεύσεως που ρυθμίζουν π.χ. ακόμη και θέματα τροφής). Το τελευταίο αυτό αποτελεί μερική εκδήλωση της βασικότερης διαφοράς της κοινωνικής ηθικής από τις συνήθειες. Η διαφορά αυτή συνίστατι στο ότι η κοινωνική ηθική, επειδή ακριβώς είναι μιά μορφή ηθικής, συνδέεται αναπόσπαστα με την εκτίμηση του αγαθού και του κακού. Βέβαια το αγαθό και το κακό είναι στην περίτυτοαση αυτή σχετικά, δηλαδή συνδέονται αποκλειστικά με την κοινωνία που ασπάζεται τη συγκεκριμένη κοινωνική ηθική και δεν αφορούν άλλους ανθρώπους ή άλλες εποχές. Η σχετική κρίση δεν παύει όμως να είναι μιά κρίση ηθική και έτσι η συμιμόρφωση μιε τις επιταγές της κοινωνικής ηθικής επιτρέπει, τουλάχιστον γιά την κοινωνία που την ασπάζεται, να χαρακτηριστεί το δρων υποκείμενο ενάρετο, ενώ η παράβασή τους συνοδεύεται με μιά αρνητική ηθική κρίση γιά τον δρώντα, μιά ηθική μομφή. Η ηθική αυτή
36
ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΤ
μιομφή είναι δυσάρεστη γιά τον παραβάτη, ακόμη και εκεί όπου δεν έχει να φοβηθεί τίποτε χεφότερο, γιατί τον μειώνει προσωπικά* αρκεί βέβαια να μην αδιαφορεί πλήρως γιά την ηθική εκτίμηση των άλλων, πράγμα που τις παλαιότερες εποχές ήταν πιό σπάνιο από σήμιερα. Κατά τούτο η κοινωνική ηθική υττηρετεί καλύτερα την ομαλότητα και διάρκεια της κοινωνικής συμβιώσεως από ό,τι οι συνήθειες. Η υπεροχή της αυτή ενισχύεται και από το ότι το είδος εμπιστοσύνης μιεταξύ των κοινωνών που προωθεί δεν είναι μόνο η εμπιστοσύνη κοινωνικής σταθερότητας, η οποία βοισίζεται αποκλειστικά στην προσδοκία ομοιομορφίας των κοινωνικών συμπεριφορών, αλλά, ώς ένα βαθμό, και η εμπιστοσύνη δικαιοσύνης και η εμπιστοσύνη κοινωνικής αλληλεγγύης. Γιατί δεν υπάρχει καμία κοινωνική ηθική που να μη περιλαμβάνει και καθήκοντα δικαιοσύνης και κοινωνικής αλληλεγγύης, έστω και αν αυτό συμβαίνει απλώς σε επίπεδο προσωπικής αρετής και δεν φτάνει πάντα μέχρι το επίπεδο αξιώσεως να καθιερωθούν συγκεκριμένες μορφές κοινωνικής οργανώσεως. Ο τρίτος και δραστικότερος από τους βασικούς τρόπους ρυθμίσεως της κοινωνικής συμβιώσεως είναι το Sixato, Γιά να συλλάβουμε τί είναι το δίκαιο πρέπει να το συγκρίνουμε προς τις συνήθειες και την κοινωνική ηθική, αναζητώντας χαρακτηριστικές ομοιότητες και διαφορές. Χρήσιμο είναι όμως να προτάξουμε ορισμένες γλωσσικές παρατηρήσεις. Η λέξη «δίκαιον» πρωτοεμφανίζεται στην ελληνική γλώσσα ως επίθετο και στη συνέχεια χρησιμοποιείται, ήδη πριν από την κλασική αpχαιότηfτα, όχι ως καθαρό ουσιαστικό, αλλά ως ουσιαστικοποιημένο επίθετο. Δίκαιος ανήρ ονομάζεται οφχικά εκείνος που τηρεί τις συνήθειες και αργότερα, με την προϊούσα διαφοροποίηση της κοινωνικής ηθικής από τις συνήθειες, εκείνος που συμμορφώνεται γενικά με τους κανόνες του ορθού και του πρέποντος. Η ιδιότητα του δίκαιου ανδρός ονομάζεται «δικαιοσύνη».
§ 3 . ΤΡΟΠΟΙ ΡΥΘΜΙΣΕΩΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ
37
Το δίκαιον, ως ουσιαστικοποιημένο επίθετο, είναι οφχικά συνώνυμο με τη δικαιοσύνη, δηλαδή δηλώνει την ιδιότητα του να είναι κανείς δίκαιος, και από εκεί σιγά-σιγά σημιαίνει ακριβώς το ορθό και το πρέπον και κατ' επέκταση το νόμιμο. Η λέξη ετυμολογείται από το ρήμα αδείκνυμι», πράγμια που υποδηλώνει τη σχέση μιε το υποδεικνυόμενο ως ορθό. Από το ίδιο ρήμα ετυμιολογείται επίσης η λέξη «δίκη». Δίκη σήμιαινε αρχικά τη συνήθεια, αργότερα όμιως χρησιμοποιήθηκε ως συνώνυμη με το δίκαιον, δηλαδή το ορθό και το πρέπον, ενώ παράλληλα απέκτησε και τη σημιασία της κρίσεως περί του ορθού και κατ' επέκταση και της επίσημης διαδικασίας μιε την οποία κρίνεται το ορθό και το νόμιμο. Εξ άλλου οι περισσότερες σύγχρονες ευρωπαϊκές γλώσσες δηλώνουν το δίκαιο με λέξεις που προέρχονται από το λατινικό επίθετο directum, που σημαίνει το ευθύ και μεταφορικά το ορθό, επειδή η ευθεία οδός θεωρείται γενικά ότι είναι η ορθότερη. Έτσι στα γαλλικά το δίκαιο ονομάζεται droit, στα ιταλικά diritto, στα ισπανικά derecho, στα γερμανικά Recht κλπ. Απόκλιση εμφανίζει η αγγλική γλώσσα, όπου η λέξη right δηλώνει κάτι εν μέρει διαφορετικό, δηλαδή το δικαίωμα, ενώ το δίκαιο ονομάζεται law, λέξη που μάλλον σχετίζεται με τη λατινική lex (=νόμος). Διαφορετική είναι επίσης η προέλευση της λατινικής λέξεως jus, που ετυμολογείται από το ρήμα jubeo (=προστάζω). Όπως φαίνεται και από τις γλωσσικές παρατηρήσεις που προηγήθηκαν, το δίκαιο στις αρχαϊκές κοινωνίες δεν διακρινόταν εντελώς από τις συνήθειες και τη θρησκευτικής προελεύσεως κοινωνική ηθική, ακόμη δε και κατά την κλασική αρχαιότητα δεν θεωρήθηκε κάτι το απόλυτα διαφορετικό από την κοινωνική ηθική. Και σ' αυτόν ακόμη τον Αριστοτέλη η φιλοσοφική εξέταση του δικαίου τελείται στο πλαίσιο της ενιαίας και αδιάσπαστης πρακτικής φιλοσοφίας (δεν υπάρχει δηλαδή ιδιαίτερη φιλοσοφία του δικαίου, ξεχωριστή από τη φιλοσοφική ηθική, ούτε άλλωστε.
38
ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΤ
όπως θα δούμε στο δεύτερο μέρος (§ 24), ιδιαίτερη επιστήμη του δικαίου). Σήμερα όμιως το δίκαιο έχει χειραφετηθεί από τους άλλους τρόπους ρυθμίσεως της κοινωνικής συμβιώσεως. Είναι το μόνο σύνολο κανόνων συμπεριφοράς που συνδέεται αναπόσπαστα με την οργανωμένη σε κράτος κοινωνία. Είναι επίσης το μόνο σύνολο κανόνων που έχει σκόπιμια δημιουργηθεί γιά την εξασφάλιση της ομαλότητας και διάρκειας της κοινωνικής συμβιώσεως. Η σύνδεση του δικαίου μιε την οργανωμιένη σε κράτος κοινωνία εκδηλώνεται πολλαπλά, (i) Πριν απ' όλα εκδηλώνεται στο ότι το δίκαιο είναι ακριβώς το μιέσο της οργανώσεως της κοινωνίας σε κράτος. Ειδικότερα, η κοινωνία οργανώνεται σε κράτος μέσω ενός ξεχωριστού συνόλου κανόνων δικαίου που συνιστούν το πολίτευμα της χώρας και περιέχονται συνήθως στο σύνταγμά της. (ϋ) Η σύνδεση δικαίου και οργανωμένης σε κράτος κοινωνίας δεν αφορά όμως μόνο αυτή τη βασικότατη μεν, αλλά πάντως ειδική κατηγορία κανόνων δικαίου. Αφορά το σύνολο του δικαίου και εξηγεί ορισμιένα από τα κύρια χαρακτηριστικά του. Το σπουδαιότερο από αυτά είναι αναμφίβολα η παρεμβολή του κράτους τόσο κατά τη δημιουργία όσο και κατά την εφαρμογή του δικαίου. Σήμερα δεν νοείται δίκαιο που να μην έχει είτε θεσπιστεί άμιεσα από την κρατική εξουσία είτε γίνει έμμεσα αποδεκτό εκ μέρους της. Εξ άλλου η κρατική εξουσία εποπτεύει την εφαρμογή του δικαίου, δηλαδή την τήρησή του σε κάθε ειδική περίτττωση. Η εποπτεία αυτή εκδηλώνεται πρώτιστα με την ύπαρξη ενός χρατίχά οργανωμένου μηχανισμού εξαναγκασμού γιά την εξασφάλιση της τηρήσεως του δικαίου: το δίκαιο αποτελείται από κανόνες που γιά την περίτττωσή της μη συμμορφώσεως προς το περιεχόμενό τους απειλούν τον παραβάτη με κυρώσεις επιβαλλόμιενες από το ίδιο το κράτος. Η κρατική εποπτεία εκδηλώνεται επίσης με την ύπαρξη ειδικών κρατικών οργάνων, των δικαστηρίων, τα οποία είναι επιφορτισμένα με την άρση των αμφισβητήσεων που ανα-
§ 4 . ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΡΙΣΜΟ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ
39
κύτττουν είτε ως προς τον τρόπο δικαικής ρυθμίσεως των κοινωνικών σχέσεων είτε ως προς τη συνδρομή των προϋποθέσεων για την επέλευση των κυρώσεων σε μιά συγκεκριμένη περίτττωση. (iii) Το δίκαιο δεν ενδιαφέρεται να ρυθμίσει όλες ανεξαιρέτως τις σχέσεις που ανατττύσσονται στο πλαίσιο της κοινωνικής συμβιώσεως, αλλά μόνο εκείνες που είναι κρίσιμες γιά την ενότητα και τη διατήρηση της οργανωμένης σε κράτος κοινωνίας. Αυτές και μ^όνο είναι από το σύνολο των κοινωνικών σχέσεων οι νομικά σημ/χντιχέζ. Εξ άλλου το δίκαιο είναι ο μόνος από τους τρόπους ρυθμίσεως της κοινωνικής συμβιώσεως που, τη σημερινή τουλάχιστον εποχή, δεν αφήνεται να δημιουργηθεί ανεξέλεγκτα διαμέσου της αυθόρμητης διαμορφώσεως των κοινωνικών σχέσεων, αλλά θεσπίζεται («τίθεται») ή τροποποιείται ενσυνείδητα και με μιά προκαθορισμένη διαδικασία, γιά την οποία έχει ληφθεί πρόνοια ώστε να οδηγεί στην καθιέρωση εκείνων των ρυθμίσεων που κρίνονται κατάλληλες γιά την επίτευξη των επιθυμητών γιά την κοινωνική συμβίωση αποτελεσμάτων. Γι' αυτό και συνήθως γίνεται λόγος γιά τεθειμένο ή θετικό ή θετό δίκαιο, εκφράσεις που χρησιμοποιούνται ως συνώνυμες μιε το δίκαιο γενικά (με συνέπεια οι αναφερθέντες επιθετικοί προσδιορισμοί να θεωρείται από πολλούς ότι αποτελούν πλεονασμό). § 4. Ζητήματα γύρω από τον ορισμό του δικαίου Η μέχρι τώρα πορεία μας ξεκίνησε από την αρχικά συγκεχυμένη προϊδέασή μας γιά το δίκαιο και μας οδήγησε στο να διαμορφώσουμε μιά πιό σαφή εικόνα γιά το αντικείμιενο της μιελέτης μ^ς μέσω μιάς πρώτης διερευνήσεως της λειτουργίας του ως τρόπου ρυθμίσεως των κοινωνικών σχέσεων και συγκρίσεώς του προς τις συνήθειες και την κοινωνική ηθική. Αν και η
40
ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΤ
οφχική μας προϊδέαση έχει ήδη αποκτήσει ένα σημαντικό βαθμιό ευκρίνειας, δεν μπορούμε ακόμη να πούμιε ότι γνωρίζουμε καλά το αντικειμ£νό μιας. Συνήθως γίνεται δεκτό, ότι η γνώση ενός αντικειμένου φτάνει σε ένα ικανοποιητικό σημείο τη στιγμή που είμιαστε σε θέση να διατυπώσουμιε τον ορισμό του. Παρ' ότι υπάρχει μεγάλη διάσταση απόψεων γύρω από τί είναι και πώς δίνεται ο ορισμός ενός αντικειμένου (δεν υπάρχει καν συμφωνία αν αυτό που ορίζεται είναι το ίδιο το αντικείμενο ή η λέξη που το δηλώνει), προς το παρόν αρκεί να σταθούμε στην ετυμολογική παρατήρηση, ότι η λέξη «ορισμός» προέρχεται από τη λέξη «όριο» και έτσι σημιαίνει την εύρεση των ορίων του αντικειμιένου, δηλαδή την οριοθέτηση του από άλλα συναφή αντικείμενα έτσι ώστε να είμκχστε σε θέση να το διακρίνουμε από αυτά. Μπορούμιε επί πλέον να αναφέρουμε την κλασική (σήμερα όμως όχι πιά γενικά αποδεκτή) αριστοτελικής προελεύσεως αντίληψη, σύμφωνα μιε την οποία ο ορισμός ενός αντικειμένου συνίσταται στην αναφορά του αμέσως γενικότερου γένους (του λεγόμενου προσεχούς γένους, genus proximum), στο οποίο ανήκει, και της ειδοποιού διαφοράς του (difTerentia specifica), δηλαδή του στοιχείου που το διαφοροποιεί από τα άλλα αντικείμενα, μιε τα οποία συναποτελεί το γένος αυτό. Πρέπει τέλος να αναφέρουμε την επίσης αριστοτελικής προελεύσεως υπόδειξη, ότι ο ορισμός οφείλει να συλλαμβάνει τα ουσιώδη γνωρίσματα του οριζόμενου αντικειμένου και να τα διαχωρίζει από τα επουσιώδη και τυχαία. Στην περίτττωσή μας η μέχρι τώρα πορεία μας δεν μας έχει ακόμη κάνει ώριμους γιά τη διατύπωση του ορισμού του δικαίου. Ο λόγος δεν είναι μόνο η συνοτττικότητα των αναλύσεων που προηγήθηκαν. Είναι κυρίως το γεγονός, ότι τα ζτγτήματα που πρέπει να εξετάσουμε έχουν μιά έντονη φιλοσοφική χροιά, μιε συνέπεια, όπως τονίσαμε ήδη, ο τρόπος αντιμετωπίσεώς τους να μην είναι εκ των προτέρων προφανής, αλλά να αποτελεί αντικεί-
§ 4 . ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΡΙΣΜΟ
ΤΟΥ
ΔΙΚΑΙΟΥ
41
μ^ενο έντονων διαφωνιών. Παρ* όλα αυτά η συνέχεια της πορείας [κχς θα διευκολυνθεί αν στραφούμε προς το πρόβλημα του ορισμιού του δικαίου. Το βήμα που θα αποτολμήσουμε δεν είναι τόσο επιπόλαιο όσο φαίνεται εκ πρώτης όψεως. Γιατί, έχοντας συνείδηση ότι είναι πρόωρο να διατυπώσουμε κατηγορηματικά και με βεβαιότητα τον ορισμό του δικαίου, είμαστε πάντως σε θεση να αρχίσουμε να εντοπίζουμε τα ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν πριν φτάσουμε στη ζητούμενη τελική διατύπωση. Προς το σκοπό αυτό χρήσιμο είναι να ξεκινήσουμε από μιά απλή σκέψη. Τα ζητήματα που εξετάζουμε έχουν απασχολήσει και άλλους πριν από εμάς, που επιχείρησαν στο παρελθόν να τα αντιμετωπίσουν με διαφόρους τρόπους, άλλους περισσότερο και άλλους λιγότερο ικανοποιητικούς. Η πορεία μας δεν μας οδηγεί επομένως στο άγνωστο, αλλά μπορεί να στηριχθεί επάνω στις προσπάθειες εκείνων που έχουν προηγηθεί και έτσι να διδαχθεί από τις επιτυχίες και τις αποτυχίες τους. Αρκεί να ειμιαστε πράγμιατι πρόθυμοι να διδαχθούμιε από αυτούς, δηλαδή ούτε να απορρίψουμε αβοισάνιστα τα πορίσματά τους, ούτε όμως και να εφησυχάσουμε ακολουθώντας μηχανικά την πορεία τους. 'Ετσι λοιπόν μπορούμε να ξεκινήσουμε από τον πιό διαδεδομένο ορισμό του δικαίου, αυτόν δηλαδή που μπορούμε να σχηματίσουμε συγκεντρώνοντας τα στοιχεία που είναι κοινά στους ορισμούς τους περιεχόμενους στα περισσότερα εισαγωγικά έργα της νομικής βιβλιογραφίας. Π προσπάθειά μας δεν αποβλέπει όμως στο να ασπασθούμε τυφλά και να αποστηθίσουμε έναν τέτοιο ορισμό, αλλά στο να τον αναλύσουμε με κριτικό πνεύμα, πρόθυμοι να υιοθετήσουμε ό,τι μ^ς φαίνεται πειστικό, αλλά και έτοιμοι να τροποποιήσουμε ό,τι δεν είναι ανθεκτικό στον κριτικό έλεγχο. Με βάση όσα γίνονται συνήθως αποδεκτά, Scxato είναι το σύνολο των κανόνων ot οποίοι ρυθμίζουν με τρόπο υποχρεζοτικό τις σχέσεις των ανθρώπων που συμβιούν σε μιά κοινωνία οργά-
42
ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΤ
νωμένη σε κράτος, Ο ορισμιός αυτός, τον οποίο στα επόμιενα γιά συντομία θα ονομάζουμιε συνήθη ορισμό του δικαίου, φαίνεται εν μέρει να συνοψίζει τα συμπεράσματα, στα οποία μάς οδήγησε η μέχρι τώρα προσπάθεια μας να προσδώσουμε σαφήνεια στην προϊδέαση μιας γιά το δίκαιο, εν μέρει όμως φαίνεται να είναι υπερβολικά λακωνικός και να υπολείπεται σε ακρίβεια από την προηγούμενη ανάτττυξή μας· τέλος φαίνεται να μη περιλαμβάνει στοιχεία, γιά τα οποία η μέχρι τώρα πορεία μας έδειξε ότι, αν μη τι άλλο, δεν μπορούν χωρίς συζήτηση να αποκλεισθούν από τον ορισμό του δικαίου. Πιό συγκεκριμένα, σύμφωνο μιε όσα είδαμε στη μέχρι τώρα πορεία μιας είναι το να ορίζεται ως προσεχές γένος του δικαίου το σύνολο κανόνων. Γιατί όχι μόνο το δίκαιο αποτελεί πράγματι, τουλάχιστον όπως είδαμε ώς τώρα, ένα σύνολο κρινόνων ως ρυθμών και μιέτρων ανθρώπινης συμπεριφοράς, αλλά και έχει αυτή την ιδιότητα από κοινού με τις συνήθειες και την κοινωνική ηθική. Εκεί που ο συνήθης ορισμιός του δικαίου φαίνεται πιό πενιχρός σε σύγκριση με την ανάλυσή μας είναι στο ζήτημα της ειδοποιού διαφοράς. Ο ορισμός που παραθέσαμε επιλέγει δύο στοιχεία ως ειδοποιό διαφορά του δικαίου: πρώτον, ότι το δίκαιο ρυθμίζει τις κοινωνικές σχέσεις των ανθρώπων κατά τρόπο υποχρεοηικό, και δεύτερον, ότι το δίκαιο ρυθμίζει τις σχέσεις των ανθρώπων που συμ^ίούν σε μιά κοινωνία οργανωμένη σε κράτος. Από τα δύο αυτά στοιχεία η προηγούμενη ανάτττυξή μιας ήταν πιό αναλυτική ιδιαίτερα ως προς το δεύτερο: τη σχέση του δικαίου προς την οργανωμένη σε κράτος κοινωνία. Ενώ ο συνήθης ορισμός του δικαίου που παραθέσαμιε φαίνεται να συνδέει απλώς το δίκαιο με την οργανωμένη σε κράτος κοινωνία, η προηγούμενη ανάτττυξή μας επισήμανε πιό λετττομερειακά τις διάφορες εκφάνσεις του συνδέσμου αυτού, χωρίς όμως και να διευκρινίζει αν όλες αποτελούν ουσιώδη γνωρίσμιατα του δικαίου. Στο ζήτημα αυτό
§ 4 . ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΡΙΣΜΟ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ
43
πρέπει λοιπόν να επανέλθουμε με τρόπο συστηματικότερο. Ακόμη πιό επιτακτικό είναι όμως να διευκρινίσουμε το πρώτο στοιχείο της ειδοποιού διαφοράς του δικαίου σύμφωνα μιε τον συνήθη ορισμό: τον υποχρεωτικό του χαρακτήρα. Η ανάτττυξή μας στάθηκε ιδίως στο γεγονός της επίσημης θεσπίσεως του δικαίου από ειδικά όργανα του κράτους και μέσω ειδικής διαδικασίας· στάθηκε επίσης στο ότι η τήρηση του δικαίου εξασφαλίζεται με την απειλή κυρώσεων και την επιβολή τους μέσω ενός ειδικού κρατικού μηχανισμού εξαναγκασμιού. Πρέπει λοιπόν όχι μόνο να εξετάσουμε αν η υποχρεωτικότητα του δικαίου οφείλεται στο γεγονός της πολιτειακής του θεσπίσεως και εκδηλώνεται ως δυνατότητα εξαναγκασμού, αλλά να θέσουμε ένα ευρύτερο ερώτημα: πού οφείλεται και σε τί συνίσταται ο υποχρεωτικός χαρακτήρας του δικαίου και πώς το διαφοροποιεί από τα άλλα σύνολα κανόνων που ρυθμίζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά, κοινωνική και μη; Τέλος πρέπει να παρατηρήσουμε, ότι ο συνήθης ορισμός του δικαίου που παραθέσαμε φαίνεται να εμφανίζει μιά σημαντική παράλειψη: δεν περιέχει καμία νύξη γιά το περιεχόμενό του και ιδίως γιά τη σχέση του δικαίου προς τη δικαιοσύνη. Η παράλειψη αυτή είναι περίεργη, όχι μόνο γιά λόγους ετυμολογικούς ή και ιστορικούς (είδαμε προηγουμένως στην § 2 ότι ο Αριστοτέλης θεωρούσε ακριβώς χαρακτηριστικό της «πόλεως» ότι μόνη αυτή συνδέεται με τον διά νόμου καθορισμό του δικαίου και του αδίκου), αλλά και γιατί από τη μέχρι τώρα ανάπτυξή μας είχαμε προετοιμαστεί και αναμεναμε απάντηση στο ερώτημα, ποιά μορφή εμπιστοσύνης μεταξύ των κοινωνών υπηρετεί το δίκαιο* αν δηλαδή υπηρετεί μόνο την εμπιστοσύνη κοινωνικής σταθερότητας ή αν επί πλέον υττηρετεί και την εμπιστοσύνη δικαιοσύνης και την εμπιστοσύνη κοινωνικής αλληλεγγύης.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ Ε Υ Τ Ε Ρ Ο
ΤΟ ΙΣΧΥΟΝ ΔΙΚΑΙΟ § 5. Το δίκαιο ως σύνολο κανόνων Όπως είδαμε στην προηγούμενη παράγραφο (§ 4), το δίκαιο θεωρείται γενικά ότι αποτελεί ένα σύνολο κανόνων ο ορισμός του δηλαδή ξεκινά από το να επισημαίνει ως προσεχές γένος του (genus proximum) το σύνολο κανόνων. Πριν ασχοληθούμε μζ τα ζητήματα της ειδοποιού διαφοράς του δικαίου, δηλαδή με τα στοιχεία που το κάνουν να διακρίνεται από άλλα σύνολα κανόνων, πρέπει να δούμε γενικά τί είναι οι κανόνες και πώς το δίκαιο συγκροτείται σε σύνολο κανόνων. Κανόνας (λατ. regula) σημαίνει αρχικά το χάρακα, δηλαδή την ευθεία ράβδο που χρησιμοποιείται γιά τη χάραξη ευθείας γραμμής και γιά τη μέτρηση του μήκους της. Μεταφορικά σημαίνει υπόδειγμα, δηλαδή μέσο μιετρήσεως ή πρότυπο καθορισμού άλλων πραγμάτων. Το ίδιο ισχύει και γιά τη λατινική λέξη regula, ενώ γιά να δηλωθεί ειδικά η μεταφορική της σημασία υπάρχει και η λέξη norma. Γιά να εξετάσουμε πιό αναλυτικά τη σημασία αυτή, σκόπιμο είναι να επεκταθούμε και προς άλλες συγγενικές λέξεις. Από το ουσιαστικό «κανόνας» ποιράγεται γλωσσικά το επίθετο «κανονικός» και από αυτό το ουσιαστικό «κανονικότητα». Όταν λέμιε ότι μιά κοινωνική συμπεριφορά εμφανίζει κανονικότητα, εννοούμε πριν απ' όλα ότι η συμπεριφορά αυτή ποιρατηρείται ομοιόμορφα κάθε φορά που οι συνθήκες, υπό τις
46
ΤΟ ΙΣΧΥΟΝ ΔΙΚΑΙΟ
οποίες εκδηλώνεται, είναι όμοιες. Πρώτκττο στοιχείο της κανονικότητας είναι επομένως το γεγονός της τακτικής και προβλετττής επαναλήψεως. Πρόκειται γιά ένα σύνθετο γεγονός ικανό να διαπιστωθεί με την παρατήρηση και συσχέτιση των επί μέρους γεγονότων, που το συναποτελούν (των επί μέρους ομοιόμορφων συμπεριφορών), μιέσω των αισθήσεων (π.χ. μιε την όραση και την ακοή), δηλαδή -γιά να χρησιμοποιήσουμε έναν όρο της φιλοσοφικής γλώσσας— βάσει της εμπειρίας· πρόκειται επομίνως γιά ένα (σύνθετο) εμπεφίχό γεγονός. Από την άποψη αυτή μπορούμε να κάνουμε λόγο γιά μιά εμπεφίχη κανονικότητα και γιά έναν εμπειρικό κανόνα. Το αντίθετο αυτού του είδους της κανονικότητας και του κανόνα είναι αντίστοιχα η εξαιρετικότγ]τα και η εξαίρεση. Αυτή δεν είναι όμως η αποκλειστική σημιασία της κανονικότητας και του κανόνα. Η γλωσσική μιας αίσθηση, την οποία δεν πρέπει ποτέ να υποτιμάμε, μυχς οδηγεί στην αποδοχή και μιάς δεύτερης σημυχσίας. Ενδεικτική είναι η χρήση του επιθέτου «κανονικός» (λατ. normalis): δεν δηλώνει το γεγονός και μόνο της τακτικής επαναλήψεως, αλλά ταυτόχρονα και το ότι η επανάληψη αυτή αποτελεί κάτι το ομαλό. Συνεπώς η μη κανονική συμπεριφορά δεν είναι απλώς η συμπεριφορά που αποκλίνει από την ομοιομορφία, αλλά εκείνη όπου επί πλέον η απόκλιση αυτή συνοδεύεται από μιά αρνητική αξιολόγηση, την κρίση δηλαδή ότι έχει κάτι το ανώμιαλο. Η κρίση αυτή περί ανωμιαλίας είναι διφορούμιενη. Μπορεί να είναι απλώς η έκφραση της απογοητεύσεως όλων εκείνων, των οποίων διαψεύσθηκαν οι προσδοκίες επειδή είχαν βασιστεί στο (απλώς εμπειρικό) γεγονός της επαναλήψεως και είχαν προγραμματίσει τις ενέργειές τους στηριζόμενοι στην πιθανολόγηση ότι και στο μέλλον επρόκειτο να πραγματοποιηθεί η κανονική συμπεριφορά και όχι κάποια άλλη. Μπορεί όμως να είναι —και συνήθως είναι— κάτι παραπάνω: η
§ 5 . ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΩΣ Σ ϊ Ν Ο Λ Ο ΚΑΝΟΝΩΝ
47
κρίση ότι η συμπεριφορά δεν ορθή, Η κρίση αυτή συνδέεται με μιά περισσότερο ή λιγότερο έντονη εκδήλωση αποδοκιμασίας του πράττοντος, επειδή απομακρύνθηκε από την κανονικότητα. Μια τέτοια αποδοκιμ(χσία δικαιολογείται όμως μόνο αν η τήρηση της ομοιομορφίιχς ήταν για τον πράττοντα επιβεβλημένη, αν δηλαδή δεν αφορούσε μόνο τους άλλους (οπότε βέβαια θα ήταν ζήτημα αποκλειστικά και μόνο δικό τους αν έπεσαν έξω στις προβλέψεις τους), αλλά αφορούσε και τον ιδιο τον πράττοντα, ο οποίος δεν ήταν ελεύθερος να ενεργεί κατά βούληση, αλλά όφειλε να μη διαψεύσει τις προσδοκίες τους. Αυτού του είδους η κρίση περί ανωμαλίας συνδέεται λοιπόν μιε την έκφραση αποδοκιμιασίας εναντίον εκείνου που συμπεριφέρεται αποκλίνοντας από την ομοιομορφία, επειδή παρέβη μιά υποχρέωσή του, αγνόησε ένα καθήκον του, δεν επέδειξε την οφειλόμενη συμπεριφορά. Στην περίτττωση αυτή η κανονικότητα και ο κανόνας δεν περιλαμβάνονται απλώς στον κύκλο των απλών γεγονότων που μπορούμε να παρατηρήσουμε με τις αισθήσεις μας, αλλά έχουν να κάνουν με τις υποχρεώσεις^ με τη δεσμευμένη συμπεριφορά ή, πιό γενικά και αφηρημένα, αναφέρονται στη σφαίρα του δέοντος (γερμ. Sollen), σε αντίθεση προς τη σφαίρα του όντος, στην οποία ανήκει η εμπειρικά διαπιστώσιμη πραγματικότητα στο σύνολό της. Γιά το λόγο αυτό μπορούμε εδώ να μιλήσουμε γιά δεοντολογική κανονικότητα και γιά δεοντολογικούς κανόνες - όπου πιά το αντίθετο του κανονικού δεν είναι το εξαιρετικό, αλλά το αντικανονικό. Θα πρέπει μάλιστα να πούμε ότι, διαφορετικά ίσως από τη λέξη «κανονικότητα», η λέξη «κανόνας» χρησιμοποιείται κυρίως με αυτή τη σημασία του δεοντολογικού και όχι του απλώς εμπειρικού και έτσι η προσθήκη του επιθέτου αυτού τείνει να αποτελέσει πλεονιχσμό. Με βάση τα παραπάνω το ερώτημα, το οποίο τίθεται όταν δεχόμαστε ότι το δίκαιο αποτελείται από κανόνες, είναι αν εννοού-
48
ΤΟ ΙΣΧΥΟΝ ΔΙΚΑΙΟ
με τους κανόνες ως απλώς εμπεφικούς ή ως δεοντολογικούς. Η επικρατούσα γλωσσική χρήση της λέξεως «κανόνοος», που αναλύσαμε αμέσως πριν, αλλά και η προϊδέασή μας γιά το δίκαιο μάς οδηγούν προς την υιοθέτηση της δεύτερης σημασίας, δηλαδή στην ποφοοδοχή του δεοντολογικού χοφακτήρα του δικαίου. Η συμπεριφορά που παραβιάζει το δίκαιο δεν είναι επομένως εξαιρετική αλλά αντικανονική. Το ερώτημα επιδέχεται βέβαια μεγαλύτερη εμβάθυνση και θα επιστρέψουμε σ' αυτό πιό κάτω (§ 6). Πρέπει όμως από τώρα να αναφέρουμε, ότι υπάρχουν και θεωρίες, γνωστές μιε την ονομιασία νομικός ρεαλισμός, που (χρνούνται τον δεοντολογικό χαρακτήρα του δικαίου και επιμένουν ότι το δίκαιο δεν είναι τίποτε άλλο από μιά κοινωνική πρακτική, δηλαδή ένα σύνολο εμπειρικά διαπιστώσιμων ομοιόμορφων συμπεριφορών. Σύμφωνα με τον συνήθη ορισμό του δικαίου, που θέσαμε ως βάση των αναλύσεών μιας, το δίκαιο δεν αποτελείται απλώς από κανόνες, αλλά επί πλέον οι κανόνες αυτοί είναι συγκροτημένοι σε σύνολο. Το επόμενο ερώτημα που πρέπει να μας απασχολήσει είναι λοιπόν, σε τί συνίσταται αυτή η ιδιότητα του δικαίου ως συνόλου κανόνων και τί είναι αυτό που τους προσδίδει την ενότητά τους. Το ερώτημα είναι εξαιρετικά κρίσιμα όσο και πολύπλοκο και δεν είμαστε ακόμη σε θέση να το απαντήσουμε. Προς το ποφόν μπορούμε απλώς να προετοιμάσουμε το έδαφος γιά την εξέτασή του, (χρχίζοντας από μιά απλή παρατήρηση. Γνωρίζουμε όλοι, ότι οι ανθρώπινες σχέσεις δεν ρυθμίζονται από ένα ενιαίο δίκαιο σε ολόκληρη τη γη. Κάθε χώρα έχει συνήθως τις δικές της ρυθμίσεις, δηλαδή, κατ' ακρίβεια, το δικό της σύνολο κανόνων δικαίου. Αυτό το σύνολο ονομάζεται στη γλώσσα της νομικής επιστήμης έννομη τάξη. Υπάρχουν π.χ. η ελληνική, η ιταλική, η γαλλική, η γερμανική έννομη τάξη κ.ο.κ., που ως ξεχωριστά σύνολα κανόνων δικαίου διαθέτουν αυτοτέλεια. Π παρατήρηση αυτή της πολλαπλότητας των έννομχον τάξεων
§ 5 . τ ο ΔΙΚΑΙΟ ΩΣ ΣΥΝΟΛΟ ΚΑΝΟΝΩΝ
49
και αυτοτέλειας της καθεμιάς οενοοδεικνύεται ιδιαίτερα σημυχντική γιά την πορεία των αναλύσεών μας, αν αναζητήσουμε σε τι συνίσταται ή που οφείλεται. Η πρώτη σκέψη που μπορούμε να διατυπώσουμε σχετικά, είναι ότι η πολλαπλότητα των έννομιων τάξεων συνίσταται ή οφειΤ^αι στη διαφορά του περιεχομένου τους. Έτσι το ώΛηνικό οικογενειακό δίκαιο διαφέρει από το γαλλικό και εκείνο από το γερμιανικό, γιατί το καθένα από αυτά ρυθμίζει με διαφορετικό τρόπο ορισμένα ζητήματα, π.χ. της τελέσεως του γάμου ή του διαζυγίου. Το περιεχόμενο όμιως μιάς σύγχρονης έννομης τάξεως δεν μένει ποτέ σταθερό. Αντίθετα, γνωρίζουμε ότι σε όλες τις χώρες παράγονται διαρκώς νέοι νόμιοι ή, όπως λέγεται χαρακτηριστικά, βρίσκεται σε συνεχή λειτουργία η νομοθετική μηχανή. Ωστόσο, παρά τη συνεχή αυτή μεταβολή του περιεχομένου της η κάθε έννομη τάξη διατηρεί σταθερή την ταυτότητά της. Δεν είναι λοιπόν το περιεχόμενο των ρυθμίσεων (ή πάντως δεν είναι μόνο αυτό) που ξεχωρίζει τις διάφορες έννομες τάξεις. Στο σημείο αυτό μπορούμε να διατυπώσουμε μιά δεύτερη σκέψη. Το ότι άλλη είναι η ελληνική, άλλη η γαλλική έννομη τάξη κ.ο.κ. σημαίνει, ότι οι κανόνες μιάς από αυτές, π.χ. της ελληνικής, ενώ είναι δεσμευτικοί γιά όλους τους Έλληνες ή ενδεχομένως και γιά όσους αλλοδαπούς κατοικούν στην Ελλάδα, παύουν να είναι δεσμευτικοί γιά όσους κατοικούν εκτός των συνόρων της ελληνικής επικράτειας και δεν έχουν καμία σχέση με αυτήν δηλαδή γι' αυτούς δεν αποτελούν καθόλου δίκαιο. Η σκέψη αυτή, που αποκαλύτττει ότι το δίκαιο εμφανίζει ένα μεγάλο βαθμό σχετικότητοις, μας κάνει να υποθέσουμε ότι, πέρα από τη διαφορά του περιεχομένου, ο λόγος της πολλαπλότητας και αυτοτέλεκζς των έννομιων τάξεων πρέπει να αναζητηθεί σε κάτι που έχει να κάνει μ.ε το σύνδεσμο της καθεμιάς από αυτές προς ορισμένη χώρα. Μπορούμε μάλιστα να υποθέσουμε εύλογα, ότι το ίδιο ακριβώς στοιχείο είναι αυτό που, μαζί ίσως με ορισμένα
50
ΤΟ ΙΣΧΥΟΝ ΔΙΚΑΙΟ
πολύ γενικά χαρακτηριστικά του περιεχομένου της, προσδίδει σε κάθε έννομη τάξη την ταυτότητά της ως αυτοτελούς συνόλου κανόνων δίκαιου.
§ 6. Υποχρεωτικότητα, ισχύς και θετικότητα του δικαίου Η μέχρι τώρα κριτική ανάλυσή μας του συνήθους ορισμού του δικαίου στράφηκε γύρω από την ιδιότητά του ως συνόλου κανόνων, δηλαδή γύρω από το ζήτημια του προσεχούς γένους του. Στα ερωτήμιατα βέβαια που ανέκυψαν κατά την εξέταση του δικαίου ως συνόλου κανόνων δεν στάθηκε δυνατό να δώσουμιε μιά οριστική απάντηση. Ωστόσο έχουμιε ήδη οδηγηθεί σε ορισμιένα πορίσμιατα, τα οποία παρά τον προσωρινό τους χαρακτήρα δεν στερούνται εντελώς αξίας. 'Ετσι είδαμε ότι το δίκαιο αποτελείται από κανόνες και ότι συνεπώς, ποφά τις αμφισημίες γύρω από τους κανόνες, φαίνεται πιό εύλογο να δεχθούμε ότι ανήκει στη σφαίρα του δέοντος· είδαμιε επίσης, ότι το δίκαιο αποτελεί σύνολο κανόνων, ότι υπάρχουν πολλά αυτοτελή σύνολα κανόνων δικαίου, άρα πολλά δίκαια, που ονομάσαμε έννομιες τάξεις, και ότι ο λόγος της αυτοτέλειας και της ιδιαίτερης ταυτότητας της καθεμιάς από αυτές πρέπει να αναζητηθεί στο σύνδεσμιό της προς ορισμένη χώρα. Η στιγμή είναι κατάλληλη γιά να προχωρήσουμε σε ορισμένες ορολογικές διευκρινίσεις, εξετάζοντας τι σημυαίνει υποχρεωτικότητα, ισχύς και θετικότητα του δικαίου. Οι διευκρινίσεις αυτές θα μας επιτρέψουν να αποκτήσουμε πιό λετττά γλωσσικά εργαλεία, ώστε να διατυπώσουμε ακριβέστερα και στη συνέχεια να απαντήσουμε καλύτερα τα ερο>τήματα που έχουμε αφήσει ανοιχτά* αλλά και θα μας οδηγήσουν και στο ζήτημα της ειδοποιού διαφοράς του δικαίου. Υπενθυμίζουμε σχετικά, ότι σύμφωνα
§ 6. ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΟΤΗΤΑ, ΙΣΧΤΣ ΚΑΙ ΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ
51
με τον συνήθη ορισμό του δικαίου πρώτο στοιχείο της ειδοποιού διαφοράς του είναι η υποχρεωτικότητά του. Η υποχρεωτικότητα είναι ταυτόσημη με τη δεσμιευτικότητα και σημαίνει την ιδιότητα του δικαίου να αξιώνει από τους κοινωνούς να προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους προς το περιεχόμενο των κανόνων του. Με άλλα λόγια, το ότι το δίκαιο είναι υποχρεωτικό σημαίνει ότι δεν αφήνει τους κοινωνούς ελεύθερους να κρίνουν αν θέλουν να συμμορφωθούν προς τους κανόνες του ή όχι, αλλά τους επιβάλλει τη δέσμευση να το τηρούν (καθήκον υπακοής), Η υποχρεωτικότητα πρέπει να διακρίνεται ορολογικά από το εξαναγκαστό του δικαίου. Υποχρεωτικό είναι το δίκαιο στο βαθμό που αξιώνει την τήρησή του ανεξάρτητα από τη θέληση των προσώπων, προς τα οποία απευθύνεται ρυθμίζοντας τη συμπεριφορά τους. Εξαναγκαστό είναι επί πλέον, όταν η συμμόρφωση προς τις ρυθμίσεις του μπορεί να εξασφαλιστεί, αν χρειαστεί, ακόμη και με την εκ μέρους ειδικών κρατικών οργάνων άσκηση βίας εναντίον εκείνου που δεν συμμορφώνεται. Όσο και αν αρκετοί νομικοί συγγραφείς (όχι πάντως όλοι!) θεωρούν ότι το εξαναγκαστό αποτελεί τη βάση της υποχρεωτικότητας του δικαίου, οι δύο όροι δεν θα πρέπει να συγχέονται. Συγγενής προς την υποχρεωτικότητα, αλλά πιό αμφισβητούμενη ως προς τη σημοισία της, είναι η ίσχυς του δικαίου. Στην πρωταρχική της σημασία η λέξη «ισχύς» δηλώνει τη δύναμη, η οποία νοείται ως ένα πραγματικό γεγονός και μόνο. Με βάση τη σημασία αυτή η ισχύς του δικαίου δηλώνει τη δύναμη επιβολής της έννομης τάξεως, το γεγονός δηλαδή ότι μιά έννομη τάξη διαθέτει δραστικότητα και κατορθώνει να ρυθμίσει πράγματι την κοινωνική συμβίωση σε ορισμένο τόπο και χρόνο. Σε μιά τέτοια περίτττωση, όπου παρατηρείται το φαινόμενο να συμμορφώνονται πράγματι οι πολίτες στο δίκαιο και να το εφαρμόζουν στην πράξη, ακριβέστερο είναι να κάνουμε λόγο γιά πραγματική ισχύ του
52
ΤΟ ΙΣΧΥΟΝ ΔΙΚΑΙΟ
δικαίου. Η πραγματική ισχύς του δίκαιου αποτελεί ένα σύνθετο γεγονός αποτελούμενο από πολλά επί μέρους γεγονότα επιδεκτικά εμπεφικής παρατηρήσεως. Ισχύς του δικαίου σημαίνει όμως και κάτι άλλο. Είδαμε προηγουμένως (§ 5), ότι η υποχρεωτικότητα του δικαίου είναι σχετική, εφόσον μιά έννομη τάξη δεν δεσμεύει το σύνολο των ανθρώπων, αλλά μ^νο όσους συνδέονται μιε μιά χώρα, η οποία κατά κάποιον τρόπο προσδίδει στη συγκεκριμένη έννομη τάξη την ταυτότητά της. Αυτή η σχετική υποχρεωτικότητα του δικαίου ως συνόλου κανόνων είναι που επίσης ονομάζεται ισχύς του δικαίου. Η έκφραση όμιως δεν χρησιμοποιείται εδώ με την ίδια σημασία που αναλύσαμε προηγουμένως. Διαφωτιστικό είναι το ακόλουθο ποφάδειγμα. Το ότι λ.χ. το αμερικανικό δίκαιο δεν έχει ισχύ στην Ισλανδία δεν σημιαίνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής δεν διαθέτουν την πραγματική υλική δύναμη να εξαναγκάσουν, αν θελήσουν, τους Ισλανδούς να συμπεριφερθούν μζ ορισμίνον τρόπο. Σημαίνει, ότι οι Ισλανδοί πολίτες δεσμεύονται από το ισλανδικό δίκαιο και μόνο, ότι γι' αυτούς οι αποφάσεις των αμ£ρικανικών νομοθετικών οργάνων είναι νομικά αδιάφορες, δηλαδή δεν τους αφορούν, από την άποψη ότι ναι μεν ενδιαφέρονται ίσως να πληροφορηθούν τί συμβαίνει σε άλλες χώρες, όμως το τί νόμοι θεσπίζονται εκεί δεν δημιουργεί σ' αυτούς κανένα καθήκον υπακοής. Για να διακρίνουμε ακριβώς το δεύτερο αυτό είδος ισχύος του δικαίου από εκείνο που αναλύσαμε προγουμένως, δηλαδή την πραγματική ισχύ, όταν χρησιμιοποιούμ.ε τη λέξη «ισχύς» με τη δεύτερη αυτή σημασία την ονομάζουμε κανονίστική ισχύ. Δηλαδή η κανονιστική ισχύς είναι ταυτόσημη με την υποχρεωτικότητα (άρα και μιε τον δεοντολογικό χαρακτήρα) του δικαίου, μ^ την προσθήκη απλώς κάποιας εμφάσεως στο στοιχείο της σχετικότητάς της. Το ότι μιά έννομη τάξη διαθέτει κανονιστική ισχύ δεν
§ 6 . ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΟΤΗΤΑ, ΙΣΧΤΣ ΚΑΙ ΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ
53
σημϋχίνει απαραίτητα ότι διαθέτει και πραγματική ισχύ: πολλές διατάξεις της, αν και είναι δεσμευτικές γιά τους πολίτες της χώρας, είναι ενδεχόμενο να είναι π.χ. δυσεφάρμοστες και να μην ακολουθούνται στην πράξη. Κανονιστική ισχύ τότε μόνο μπορούμε να πούμε ότι διαθέτει το δίκαιο, εάν δεχόμαστε ότι αποτελεί σύνολο κανόνων δεοντολογικών (οπότ;ε μάλιστα λέμε ότι τη διαθέτει εξ ορισμού)· γιά όσους όμΛ>ς δέχονται, ότι το δίκαιο αποτελείται από κανόνες εμπειρικούς (νομικός ρεαλισμός), η ισχύς του δικαίου είναι αποκλειστικά και μόνο πραγματική. Ισχύ διαθέτει προφανώς το δίκαιο μόνο απέναντι σε όσους καταλαμβάνονται από τη ρυθμιστική του δύναμη ή από την υποχρεωτικότητά του (δηλαδή μόνο- γι' αυτούς είναι ίσχύον Sixato), ενώ δεν ισχύει γιά όλους τους υπόλοιπους ανθρώπους. Εκτός όμως από χωρικά, η ισχύς του δικαίου προσδιορίζεται και χρονικά: έχει έναρξη και λήξη. Και της μεν πραγματικής ισχύος η έναρξη και η λήξη συμπίπτουν με την αρχή και το τέλος των ομοιόμορφων συμπεριφορών των κοινωνών ενώ η κανονιστική ισχύς του δικαίου αρχίζει τη στιγμή που οι ρυθμίσεις του γίνονται υποχρεωτικές (οπότε λέμε ότι τίθεται σε ισχύ) και παύει όταν αυτές λόγω της συνδρομής opισμivωv προϋποθέσεων, π.χ. στην περίτττωση της καταργήσεως ενός νόμου, σταματούν να είναι δεσμευτικές γιά τους κοινωνούς (οπότε το μέχρι πριν από λίγο ισχύον αποτελεί πιά προϊσχύσαν δίκαίο). Από την (πραγματική και κανονιστική) ισχύ διακρίνεται ορολογικά η θετικότψα του δικαίου. Η έκφραση δεν μας είναι εντελώς άγνωστη, αφού αμέσως πριν είδαμε ότι το δίκαιο κάποια στιγμή ίπτίθεται» σε ισχύ, ενώ σε ένα προγενέστερο σημείο (στο τέλος της § 3) είποιμε, ότι το δίκαιο θεσπίζεται ενσυνείδηττα και μζ στόχο την επίτευξη ορισμένων αποτελεσμάτων, γι' αυτό και ονομάζεται «θετικό» (τεθειμένο, θετό). Η θετικότητα δηλώνει ακριβώς, ότι το δίκαιο δεν διαθέτει ισχύ αυτόματα και χωρίς λόγο.
54
ΤΟ ΙΣΧΥΟΝ ΔΙΚΑΙΟ
αλλά μόνο εφόσον τεθεί σε ισχύ, εφόσον δηλοοδή συντρέξουν κάποιοι λόγοι, οι οποίοι το κάνουν να αρχίζει να είναι κατά χώρο και χρόνο υποχρεοηικό. Οι λόγοι αυτοί συνίστανται σε κάποια ιστορικά γεγονότα, συνήθως σε κάποιες ανθρώπινες πράξεις, που γίνονται αντιλητυτά και αποδεκτά ως δημιουργία δικαίου και ως αυθεντικός καθορισμός του περιεχομένου των ρυθμίσεών του. Χάρη στη θετικότητά του το δίκαιο έχει συγκεκριμένο περιεχόμενο και οι κοινωνοί διευκολύνονται να λάβουν γνώση του ώστε να προσαρμόσουν σ' αυτό τη συμπεριφορά τους. Μετά τις ορολογικές αυτές διευκρινίσεις μπορούμε να επανέλθουμε στη βάση των αναλύσεών μκχς, τον συνήθη ορισμό του δικαίου. Είμ,οιστε πλέον σε θέση να προβούμε σε ορισμένες προσθήκες και κριτικές παρατηρήσεις, αλλά και να διατυπώσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια τα ερωτήματα που μας απασχολούν. Το πρώτο σημιείο, στο οποίο μπορούμε να προσθέσουμε ορισμένες σκέψεις, αφορά την αντίκρουση του νομικού ρεαλισμού. Μέχρι τώρα η αντίκρουση αυτή (§ 5) έχει στηριχθεί στην εκτίμηση, ότι η αποδοχή του δεοντολογικού χαρακτήρα των κανόνων δικαίου είναι ευλογοφανέστερη από τη ρεαλιστική άποψη, επειδή υπέρ αυτής συνηγορεί τόσο η τρέχουσα γλωσσική πρακτική όσο και η προϊδέασή μας γιά το δίκαιο. Η ανάλυση που μεσολάβησε μΛς επιτρέπει ήδη να ενισχύσουμε τα επιχειρήματά μιας. Όπως είδαμε αμέσως πριν, η ρεαλιστική άποψη ότι το δίκαιο είναι ένα σύνολο κανόνων αποκλειστικά εμπειρικών ισοδυναμεί με την εμμονή στην πραγματική ισχύ του δικαίου και την απόρριψη της κανονιστικής. Αν δεχθούμε όμως, ότι το δίκαιο έχει μόνο πραγματική και όχι και κανονιστική ισχύ, τότε μας είναι αδύνατο να συλλάβουμε τη ρυθμιστική του λειτουργία. Η πραγματική ισχύς του δικαίου αποτελεί, όπως είδαμε, ένα σύνθετο γεγονός που διαπιστώνεται με το συνδυοισμό πολλών επί μέρους εμπειρικών παρατηρήσεων. Αυτό σημαίνει, ότι κατά τη διαπίστωσή της
§ 6. ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΟΤΗΤΑ, ΙΣΧΤΣ ΚΑΙ ΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ
55
υιοθετούμε την οτττική γωνία ενός παρατηρητή, ο οποίος εξετάζει τη δράση των κοινωνών αφού αυτή εκδηλωθεί και χωρίς ο ίδιος να μετέχει σ' αυτήν. Αντίθετα, όταν μιλάμε γιά κανονιστική ισχύ του δικαίου, υιοθετούμε την οτττική γωνία κάθε μεμονωμένου δρώντος πριν από την τέλεση μιάς συγκεκριμένης πράξεώς του. Αν λοιπόν εμμιέναμε ότι το δίκαιο δεν είναι τίποτε άλλο από ένα σύνθετο πραγματικό γεγονός, θα το εξετάζαμε πάντα εκ των υστέρων, δηλαδή μετά την εκδήλωση των κοινωνικών συμπεριφορών, και θα αδυνατούσαμε να συλλάβουμε πώς οι κανόνες του εττηρεάζουν τις πράξεις του κάθε κοινωνού πριν αυτές εκδηλωθούν. Όλοι μας όμως γνωρίζουμε ότι υπάρχει ένα στάδιο που προηγείται της τελέσεως των πράξεών μας, στο οποίο ακριβώς αποσκοπεί να επέμβει το δίκαιο. Το στάδιο αυτό χαρακτηρίζεται από τα ιδιάζοντα προβλήματα που απαντούν σ' αυτό: προβλήματα αναζητήσεως των σκοπών της δράσεώς μας και προβλήματα επιλογής των κατάλληλων μέσων γιά την επίτευξή τους -^ιό συνοτττικά: προβλήματα εντοπίσεως των λόγων που συνηγορούν υπέρ ή εναντίον μιάς ενέργεκχς ή παραλείψεως και προβλήματα σταθμίσεώς τους, δηλαδή επιλογής των ισχυρότερων από αυτούς ώστε να καταστούν κίνητρά μας και να καθορίσουν την πράξη μας. Οι κανόνες δικαίου, όπως και όλοι οι κανόνες συμπεριφοράς, είναι παράγοντες που επιδιώκουν να επηρεάσουν αυτού του είδους τις αναζητήσεις και σταθμίσεις, αξιώνοντοις να διαμορφώσουν αυτοί το περιεχόμενο των πράξεών μας με το να επιδράσουν στα κίνητρά μΛς. Αν δεν συνδεόταν μιε την (χξίωση αυτή ήδη πριν από την τέλεση των πράξεών μας, αν δηλαδή δεν επιδίωκε να ετητ)ρεάσει τις πράξεις μυχς προτού εκδηλωθούν, το δίκαιο δεν θα μπορούσε να ρυθμίζει τις κοινωνικές σχέσεις. Ο νομικός ρεαλισμός συνεπώς, μιε το να περιορίζει την οτττική γωνία θεωρήσεως του δικαίου στην εκ των υστέρων παρατήρηση της ομοιομορφίας των συμπεριφορών, παραμορφώνει το αντικείμιενό του και (ζδυνατεί να
56
ΤΟ ΙΣΧΥΟΝ ΔΙΚΑΙΟ
συλλάβει ότι το δίκαιο είναι γιά τον κάθε δρώντα κοινωνό κάτι που υπάρχει και τον αφορά πριν ακόμη εκδηλωθεί η δράση του. Μετά την αντίκρουση αυτή του νομικού ρεαλισμού μπορούμε να επιστρέψουμε στον συνήθη ορισμό του δικαίου. Εφόσον δεχθήκ(χμε ότι το δίκαιο αποτελεί σύνολο κανόνων δεοντολογικών, που χαρακτηρίζεται από υποχρεωτικότητα και διαθέτει κανονιστική ισχύ, καταλήγουμε στην επιβεβαίωση ενός τουλάχιστον μέρους του συνήθους ορισμού του δικαίου, του στοιχείου της υποχρεωτικότητας. Δίκαιο χωρίς υποχρεοπίχστψα Sev είναι δίκαιο, με άλλα λόγια το καθήκον υπακοής αποτελεί ουσιώδες γνώρισμα του δικαίου. Στο ίδιο αυτό σημείο είμαστε όμως υποχρεωμένοι, εκτός από τη μερική αυτή επιβεβαίωση του συνήθους ορισμού του δικαίου, να προβούμε και σε μιά διόρθωσή του. Κατά τον ορισμό αυτό η υποχρεωτικότητα αποτελεί, όπως έχουμιε δει, στοιχείο της ειδοποιού διαφοράς του δικαίου. Με την κατάταξη αυτή δεν μπορούμε να συμιφωνήσουμε. Εφόσον δεχθήκαμε, ότι οι κανόνες γενικά δεν σημαίνουν απλώς και μόνο εμπειρικά διαπιστώσιμη ομΛίομιορφία συμπεριφορών αλλά διαθέτουν χοφακτήρα δεοντολογικό, η υποχρεωτικότητα είναι σύμφυτη μιε κάθε είδος κανόνα και δεν προσιδιάζει μόνο στο δίκαιο, είναι δηλαδή στοιχείο του προσεχούς γένους και όχι της ειδοποιού διαφοράς του. Ως σύνολα κανόνων, υποχρεωτικότητα διαθέτουν και οι συνήθειες και η κοινωνική ηθική. Το αμέσως επόμιενο ερώτημια είναι,^ αν υπάρχει όμιως κάτι που να διαφοροποιεί την υποχρεωτικότητα του δικαίου από εκείνην των συνηθειών και της κοινωνικής ηθικής. Πολλοί είναι αυτοί που θα έσπευδαν να απαντήσουν, ότι η υποχρεωτικότητα του δικαίου είναι ιδιάζουσα, γιατί είναι μιά υποχρεωτικότητα εξαναγκαστή. Η απφντηση αυτή φαίνεται εύλογη, εφόσον μπορεί να στηριχθεί ακόμη και στην προιδέασή μας γιά το δίκαιο (βλ. ανωτ. § 3). Η δυνατάπ^α εξαναγκασμού (το εξαναγκαστό) είναι πρά-
§ 6. ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΟΤΗΤΑ, ΙΣΧΤΣ ΚΑΙ ΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ
57
γμαη ένα βασικό γνώρισμα που διαφοροποιεί το δίκαιο από τις συνήθειες και την κοινωνική ηθική, το οποίο επί πλέον ταιριάζει απόλυτα με το άλλο σημαντικό χοφακτηριστικό του δικαίου, που τονίζεται από τον συνήθη ορισμιό του: το σύνδεσμό του προς την οργανωμένη σε κράτος κοινωνία. Το ζήτημα όμως, όσο και αν κλίνουμε προς την αποδοχή αυτών των απαντήσεων, είναι πιό πολύπλοκο από ό,τι παρουσιάζεται εκ πρώτης όψεως και δεν είμαστε ακόμη σε θέση να δώσουμιε οριστική απάντηση. Μπορούμε ωστόσο να προχωρήσουμε στη διατύπωση δύο προκριματικών ερούτημάτων, που αφορούν τη σχέση της υποχρεωτικότητας του δικαίου τόσο προς το εξαναγκαστό όσο και προς τη θετικότητά του. Σε σχέση μ.ε τη δυνατότητα εξαναγκασμού το ερώτημια που τίθεται είναι αν το δίκαιο είναι υποχρεωτικό επειδή ακριβώς υπάρχει μιά δύναμη ικανή να το επιβάλει ακόμη και με τη χρήση βίας ή μήπως αντίστροφα το εξαναγκαστό του δικαίου αποτελεί απλώς μιά πρόσθετη θωράκιση της υποχρε(οτικότητάς του, που δικαιολογείται από την επιτακτικότητα της ανάγκης να εξασφαλιστεί η τήρηση των δικαικών ρυθμίσεων. Σε σχέση εξ άλλου με τη θετικότητα τίθεται ένα ανάλογο ερώτημα. Η υποχρεωτικότητα του δικαίου αποτελεί συνέπεια της θετικότητάς του ή μήπως η θετικότητα τελεί υπό ορισμένες προϋποθέσεις υποχρεωτικότητας; Πιό συγκεκριμένα: το δίκαιο είναι δεσμευτικό επειδή έχει θεσπιστεί από ειδικά κρατικά όργανα και σε προκαθορισμένη διαδικασία ή μήπως η ύπαρξη αυτών των οργάνων και διαδικασιών προϋποθέτει ένα δίκαιο που τα καθορίζει, άρα που είναι δεσμευτικό ήδη πριν από την ενεργοποίησή τους σε μιά συγκεκpιμivη περίτττωση; Τα προηγούμενα ερωτήματα μας αναγκάζουν λοιπόν να θέσουμε το ζήτημα της ειδοποιού διαφοράς του δικαίου με τρόπο πιό ριζικό: (χναζητώντας το λόγο της υποχρεαχτικότητάς του ή,
58
ΤΟ ΙΣΧΥΟΝ ΔΙΚΑΙΟ
όπως διατυπώνεται συχνότερα, εξετάζοντας το πρόβλημα του θεμελίου της ισχύος του. § 7. Το θεμέλιο της ισχύος του δικαίου Εξετάζοντας το πρόβλημα του θεμελίου της ισχύος του δικαίου, το πρώτο που οφείλουμιε να διευκρινίσουμε είναι ότι αναφερόμαστε στην κανονιστική και όχι στην πραγματική ισχύ του. Γιατί αυτό που αναζητούμε είναι οι λόγοι που κάνουν ένα συγκεκριμένο κανόνα δικαίου ή το σύνολο μιάς έννομης τάξεως να είναι δεσμευτικοί γιά τους πράττοντες σε ορισμένο τόπο και χρόνο. Το ζητούμενο είναι λοιπόν η δίχαίολόγηση του καθήκοντος υπακοής στο δίκαιο και η οτττική γωνία, την οποία υιοθετούμε, είναι εκείνη των δρώντων κοινωνών τη στιγμή που ετοιμάζονται να τελέσουν μιά πράξη τους. Στην περίτττωση της πραγματικής ισχύος του δικαίου αντίθετα δεν θα κυριολεκτούσαμε αν κάναμε λόγο γιά το θεμέλιό της. Η πραγματική ισχύς του δικαίου αποτελεί, όπως είδαμε, ένα σύνθετο πραγματικό γεγονός που μπορεί να διαπιστωθεί εμπειρικά. Εφόσον τη διαπιστώσουμε πράγματι, η τυχόν ποιραπέρα διερεύνηση των λόγων υπάρξεώς της είναι κάτι διαφορετικό από την αναζήτηση του θεμελίου της κανονιστικής ισχύος, δηλαδή τη δικαιολόγηση του καθήκοντος υπακοής. Γιά την ακρίβεια, η διερεύνηση των λόγων υπάρξεως ενός πραγματικού γεγονότος αποκαλείται γενικά εξήγηση του γεγονότος και αυτή συνίσταται στην ανεύρεση των αιτίων που το προκάλεσαν. Τα αίτια, τα οποία μπορούν να προκαλέσουν την ομοιομορφία των κοινωνικών συμπεριφορών που συνθέτει την πραγματική ισχύ του δικαίου, είναι ποικίλα. Μπορεί να είναι είναι η προς τα έσω αποτελεσματικότητα της κρατικής εξουσίας, ο υψηλός δηλαδή βαθμός οργανώσεώς της που δεν αφήνει στους κοινωνούς περιθώρια να επιδείξουν αποκλίνουσες συμπεριφορές, επειδή εκτιμούν
§ 7 . τ ο ΘΕΜΕΛΙΟ ΤΗΣ ΙΣΧΥΟΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ
59
ότι οι πιθανότητες να μη κινηθεί εναντίον τους ο μηχανισμός του εξαναγκασμού είναι μηδαμινές* μπορεί να είναι η προς τα έξω δύναμη επιβολής του κράτους (ή και αντίστροφα η εμφάνιση εξωτερικών κινδύνων), που συσπειρώνει τους κοινωνούς και τους προκαλεί τη συναίσθηση ότι ανήκουν σε κάτι κοινό* μπορεί επίσης να είναι ο ιδιαίτερος χαρακτήρας του συγκεκριμένου λοιού, π.χ. το ότι έχει την τάση να μη θέτει σε αμφισβήτηση τα προστάγματα της κρατικής εξουσίας κ.ο.κ. Σε όλες αυτές τις περιτττώσεις εξετάζουμε τις ήδη τετελεσμίνες ομοιόμορφες κοινωνικές συμπεριφορές όχι μεμονωμένα αλλά ως ενιαίο σύνολο και η οτττική μας γωνία, όπως έχουμε ήδη τονίσει, είναι εκείνη του αμιέτοχου στη δράση παρατηρητή. Μπορούμε λοιπόν να πούμε, ότι το πρόβλημα του θεμελίου της (κανονιστικής) ισχύος του δικαίου είναι πρόβλημα πραχτίχό [χε την πρωταρχική σημασία του όρου, καθόσον, με το να αφορά τους λόγους της υποχρεωτικότητας του δικαίου, συνδέεται σε τελευταία ανάλυση μ£ τους λόγους που δικαιολογούν εκ των προτέρων την τέλεση ορισμένων πράξεων ενώ το πρόβλημα των αιτίων της (πραγματικής) ισχύος του δικαίου είναι πρόβλημα μιάς εμπεφικής επίστήμης, δηλοιδή μιάς επιστήμης που ασχολείται με την ποφατήρηση και εκ των υστέρων εξήγηση πραγματικών γεγονότων (φαινομένων). Δεν μας ενδιαφέρει εδώ γιατί οι άνθρωποι τυχαίνει να συμιμορφώνονται προς τους κανόνες δικαίου, αλλά γιατί οφείλουν να συμμορφώνονται σ' αυτούς. Σε σχέση με το πρακτικό λοιπόν ερώτημα, ποιός είναι ο λόγος της υποχρεωτικότητας του δικαίου, έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς διαφορετικές θεωρίες. Στην προσπάθειά μας να βρούμε την πειστικότερη απάντηση, οφείλουμ£ να λάβουμε υπ' όψη μας τις θεωρίες αυτές. Μπορούμε να διακρίνουμε κοινωνιολογικές, νομικές και φιλοσοφικές θεωρίες του θεμελίου της ισχύος του δικαίου. (i) Οι κοινωνιολογικές θεωρίες βρίσκονται κοντά στον νομικό
60
ΤΟ ΙΣΧΥΟΝ ΔΙΚΑΙΟ
ρεαλισμό, αλλά θα πρέπει να τις διακρίνουμε από αυτόν. Ενώ ο νομικός ρεαλισμός αρνείται τον δεοντολογικό χαρακτήρα του δικαίου και θεωρεί ότι η ισχύς του είναι απλώς και μόνο πραγματική, οι κοινωνιολογικές θεωρίες δέχονται ότι το δίκαιο ανήκει στη σφαίρα του δέοντος και διαθέτει κανονιστική ισχύ, επομένως συγκαταλέγεται στους παράγοντες που καθορίζουν τα κινγιτρα των κοινωνικών συμπεριφορών. Στο ερώτημα όμως, πού βασίζεται αυτή η κανονιστική ισχύς, οι κοινωνιολογικές θεωρίες εγκαταλείπουν τη σφαίρα του δέοντος και προσφεύγουν στη σφαίρα του όντος, διδάσκοντοις ότι το θεμέλιο της ισχύος του δικαίου πρέπει να αναζητηθεί σ' ένα πραγματικό γεγονός. Το πραγματικό αυτό γεγονός κατ' άλλους είναι η επικρατούσα σ' ένα κράτος κοινωνική ίύναμη (ή, σύμφωνα με διαφορετική διατύποοση, η κυρίαρχη σ' αυτό βούληση), ενώ κατ' άλλους είναι η αναγνώριση εκ μipoυς των κοινωνών ενός συνόλου κανόνων ως δεσμευτικών. Με άλλα λόγια, το δίκαιο είναι ένα σύνολο κανόνων που διαθέτουν κανονιστική ισχύ, επειδή, σύμφωνα με ορισμένους συγγραφείς, έχουν τεθεί σε ισχύ από εκείνους που διαθέτουν τη δύναμη να τους επιβάλουν ως δεσμευτικούς στο κοινωνικό σύνολο, ή επειδή, σύμφωνα μ^ ορισμ£νους άλλους, οι ίδιοι οι κοινωνοί συναινούν και τους παραδέχονται είτε ρητά είτε σιωπηρά (δηλαδή με την πρακτική'τους) ως δεσμευ-ίικούς προσαρμόζοντας τη συμπεριφορά τους προς το περιεχόμ£νο των ρυθμίσεών τους, με συνέπεια από μιά τέτοια συναίνεση να προκύτττει ένα γενικό καθήκον υπακοής. Και μιε τις δύο πάντως εκδοχές το θεμέλιο της ισχύος του δικαίου, που αφορά- την έννομη τάξη στο σύνολό της και όχι απλώς μεμονωμένους κανόνες της, είναι ένα πραγματικό γεγονός σύνθετου χαρακτήρα, το οποίο μπορεί να διαπιστωθεί μ^ την εμπειρική παρατήρηση της κοινωνικής πραγματικότητοις, κατ' εξοχήν έργο της επΛττήμης της κοινωνιολογίας, εξ ου και η ονομασία των θεωριών αυτών.
§ 7. τ ο ΘΕΜΕΛΙΟ ΤΗΣ ΙΣΧΥΟΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ
61
Η πιό σημυχντική από τις κοινωνιολογικές θεωρίες είναι γνωστή ως θεωρία των προσταγών. Τη θεωρία των προσταγών διατύπωσε ο άγγλος νομικός John Austin (1790-1859), που άσκησε μεγάλη επιρροή στην αγγλοσαξωνική νομική σκέψη αλλά και πέρα από αυτήν. Κατά τον Austin το δίκαιο αποτελεί ένα σύνολο προσταγών, οι οποίες συνοδεύονται με την απειλή εξαναγκασμού και απευθύνονται από τον πολιτικά κυρίαρχο σε μιά πολιτική κοινότητα (σ' ένα κράτος) προς όλους αυτούς που συνηθίζουν να τον υπακούουν. Το δίκαιο είναι δηλαδή, σύμφωνα με τη θεωρία των προσταγών, δεσμευτικό γιά τους πολίτες ενός κράτους απλώς και μιόνο επειδή αποτελείται από προσταγές εκπορευόμενες από τον κυρίαρχο και ενισχυμένες με την απειλή του εξαναγκασμού. Ποιός είναι ο κυρίαρχος και ποιοί τον δέχονται ως κυρίαρχο, αλλά και υπό ποιές προϋποθέσεις η απειλή του εξαναγκασμού είναι επαρκής ενίσχυση των προσταγών του, είναι κατά τον Austin ζητήματα που απαντώνται με την απλή παρατήρηση της πραγματικότητας ή, όπως λέγεται συνήθως, ζητήματα πραγμιατικά. Αυτό σημαίνει, ότι γιά να δεχθούμε ένα σύνολο κανόνων ως ισχύον δίκαιο αρκεί να διαπιστώσουμε εμπειρικά, ότι σε μιά κοινωνία υπάρχει κάποιο ατομικό ή συλλογικό υποκείμιενο, στα κελεύσματα του οποίου ορισμίνα άλλα υποκείμ.ενα έχουν συνηθίσει να επιδεικνύουν υπακοή οφειλόμενη έστω και αποκλειστικά στο γεγονός ότι εκφοβίζονται από την απειλή του εξαναγκασ[λθύ που τα συνοδεύει* έτσι δεν χρειάζεται να εξετάσουμε επί πλέον, αν ο κυρίαρχος αντλεί την εξουσία του από κάποια συμφωνία με τους υτυηκόους του, αν την ασκεί προς όφελός τους επιδιώκοντας το γενικό καλό, αν η απειλή του εξαναγκασμού είναι δικαιoλoγημivη ή αυθαίρετη κλπ. (ϋ) Οι νομικές θεωρίες εξετάζουν το δίκαιο από την πλευρά των προσώπων που (χσκούν νομικά επαγγέλματα (δικαστών, δικηγόρων κλπ.). Τα πρόσωπα αυτά βρίσκονται ήδη μιέσα σε μιά
62
ΤΟ ΙΣΧΥΟΝ ΔΙΚΑΙΟ
έννομη τάξη, π.χ. ως έλληνες νομικοί γνωρίζουν από την αρχή ότι οφείλουν να εφαρμόσουν το ελληνικό δίκαιο. Το ερώτημα της ισχύος του δικαίου γι' αυτά ανακύτυτει επομένως ως προς μεμονωμένες διατάξεις του δικαίου, τις οποίες καλούνται να εφαρμόσουν σε συγκεκριμένες περιτττώσεις. Από τη νομική τους παιδεία και από την επαγγελματική τους πείρα γνωρίζουν π.χ. ότι, αν τους εμφανιστεί μιά διαφορά μεταξύ εργοδότη και εργαζομιένου γύρω από το μισθό που οφείλει ο πρώτος στον δεύτερο, πρέπει να εφαρμόσουν ορισμένον κανόνα του ελληνικού εργατικού δικαίου. Το ζήτημα, αν ο κανόνας αυτός αποτελεί πράγμιατι ισχύον δίκαιο, τίθεται ενώπιόν τους ως ζήτημια νομικό, δηλαδή θα το απαντήσουν με βάση το ίδιο το δίκαιο. Πρώτα απ' όλα θα ελέγξουν αν ο κανόνας, που κρίνουν ότι πρέπει να εφαρμόσουν, είναι πράγματι ελληνικό δίκαιο. Προς το σκοπό αυτό θα εξετάσουν αν διαθέτει μία από τις απαραίτητες μορφές ώστε να αποτελεί ισχύον δίκαιο, ή, όπως λέγεται στη νομική ορολογία, αν ανήκει σε μία από τις πηγές του Stxaiow δηλαδή θα εξετάσουν αν είναι νομοθετικό διάταγμα, νόμος κλπ. Επίσης θα ελέγξουν αν έχει εκδοθεί από τα αρμόδια όργανα εντός του κύκλου της αρμοδιότητάς τους και με την πρέπουσα διαδικασία, όπως επίσης και αν έχει δημοσιευθεί εκεί που δημοσιεύονται οι κανόνες που αποτελούν ισχύον ελληνικό δίκαιο (στην «Εφημερίδα της Κυβερνήσεως»). Στην πράξη βέβαια συνήθως αρκεί αυτός ο τελευταίος έλεγχος. Στη συνέχεια θα εξετάσουν την ισχύ του κανόνα δικαίου, που έχουν την πρόθεση να εφαρμόσουν, από άποψη χρονική. Συνήθως οι νόμοι ορίζουν μόνοι τους τη χρονική τους ισχύ, περιέχοντας στο τέλος μιά ειδική διάταξη που έχει π.χ. τη μορφή «Η ισχύς του παρόντος νόμου αρχίζει από τη δημοσίευσή του στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως». Αν δεν υπάρχει τέτοια ειδική διάταξη στον ίδιο το νόμο, υπάρχει η γενική διάταξη του άρθρου 103 του Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικα,
§ 7. τ ο ΘΕΜΕΛΙΟ ΤΗΣ ΙΣΧΥΟΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ
63
σύμφωνα με την οποία «Η ισχύς του νόμου άρχεται μετά δέκα ημέρας από της δημοσιεύσεως αυτού εις την Εφημερίδα της Κυβερνήσεως» (εξυπακούεται: αν ο συγκεκριμένος νόμος δεν ορίζει κάτι διαφορετικό). Τέλος θα εξετάσουν μήπως ο κανόνας που ερευνούν ήταν περιορισμένης χρονικής ισχύος ή μήπως υπάρχει άλλος κανόνας δικαίου που τον καταργεί, δηλαδή που ορίζει ότι εκείνος παύει να ισχύει. Όπως είναι φανερό, μιλώντας γιά ισχύ του δικαίου από την παραπάνω σκοπιά δεν εννοούμε τίποτε άλλο από τη θετικότητα μεμονωμένων κανόνων του, η οποία μάλιστα κρίνεται εσωτερικά, δηλαδή με κριτήρια παρμένα από το ίδιο το δίκαιο και συγκεκριμένα από διατάξεις του που ορίζουν τις έγκυρες μορφές, τον τρόπο θεσπίσεως, τα αρμόδια όργανα και τη χρονική διάρκεια της δεσμιευτικότητας των κανόνων δικαίου. Οι νομικές θεωρίες περί του θεμιελίου της ισχύος του δικαίου διδάσκουν ακριβώς, ότι ζήτημα ισχύος του δικαίου μπορεί να τεθεί μιόνο από αυτή την ενδονομική οτττική γωνία, επομένως το θεμέλιο της ισχύος ενός κανόνα δικαίου αποτελούν άλλοι κανόνες δικαίου. Έτσι όμως βρίσκονται αντιμέτωπες με αλλεπάλληλα ερωτήματα και απορίες. Αν η ισχύς ενός μεμονωμένου κανόνα κρίνεται ενδονομικά, δηλοιδή με την εφαρμογή άλλων κανόνων που ρυθμίζουν ζητήματα σχετικά με την ισχύ του, τότε πώς κρίνεται η ισχύς αυτών των άλλων κανόνων, δηλαδή πώς αποκτά κανείς βεβαιότητα γιά την υπόστοισή τους ως κανόνων δικαίου; Θα μπορούσε κανείς να σκεφθεί την απάντηση, ότι οι άλλοι αυτοί κανόνες δικαίου ισχύουν εφόσον ισχύει η έννομη τάξη στο σύνολό της. Είναι όμως προφανές, ότι το ερώτημα δεν μπορεί να απαντηθεί με τον τρόπο που θέλουν οι νομικές θεωρίες, δηλαδή ενδονομικά. Επίσης θα μπορούσε να σκεφθεί κανείς την απάντηση, ότι αυτοί οι άλλοι κανόνες ισχύουν στο βαθμό που γίνονται αποδεκτοί από τα πρόσωπα που ασκούν νομικά επαγγέλματα. Τότε όμΛ>ς ανακύτττει το ερώτημα, πώς
τ ο ΙΣΧΤΟΝ ΔΙΚΑΙΟ
καθορίζονται τα πρόσωπα που ασκούν έγκυρα τα νομικά επαγγέλματα. Το ερώτημια αυτό οδηγεί σ' ένα φαύλο κύκλο, διότι το πώς γίνεται κανείς π.χ. δικαστής ή δικηγόρος κρίνεται μιε την εφαρμογή κανόνων του ισχύοντος δικαίου που ρυθμίζουν τις προϋποθέσεις κτήσεως αυτών των ιδιοτήτων, άρα το ζήτημα της ισχύος του δικαίου πρέπει να έχει προηγουμένως λυθεί. Την καλύτερη δυνατή απάντηση σε όλα αυτά τα ερο>τήματα και απορίες έχει δώσει εκ μέρους των νομικών θεωριών ο αυστριακός Hans Kelsen (1881-1973), που δικαιολογημένα θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους νομικούς του αιώνα μας. Ο Kelsen στρέφεται πριν απ' όλα εναντίον των κοινωνιολογικών θεωριών, τις οποίες κατηγορεί γιά ασυνέπεια, προσάτττοντάς τους ότι, ενώ δέχονται τον δεοντολογικό χαρακτήρα του δικαίου, αναζητούν το θεμέλιο της ισχύος του σ' ένα πραγματικό γεγονός, πράγμΛ που κατά τη γνώμη του συνιστά λογικό σφάλμα εφόσον συγχέει τη σφαίρα του δέοντος μ^ εκείνη του όντος. Κατά τον Kelsen το θεμέλιο της ισχύος ενός δέοντος δεν μπορεί παρά να είναι ένα άλλο δέον και, εφόσον θέλουμε η θεωρία μ^ς να είναι νομική, το δέον αυτό πρέπει επίσης να είναι κάποιος κανόνας δικαίου. Οδηγείται έτσι στο να θέσει ως απαρχή της θεωρίας του τη σκέψη, ότι οι κανόνες δικαίου δεν διαθέτουν όλοι την ίδια αυθεντία, αλλά ιεραρχούνται σε ανώτερους και κατώτερους ανάλογα μ^ το τυπικό κύρος της δικαιοθετικής εξουσίας, από την οποία προήλθαν. Στην κατώτατη ιεραρχική βαθμίδα βρίσκονται οι ρυθμίσεις ατομικών περιτττώσεων (δικαστικές αποφάσεις κ.ά.), σε ανώτερη οι υπουργικές αποφάσεις, από αυτές πάλι προηγούνται ιεροφχικά τα νομοθετικά διατάγματα, πάνω από αυτά βρίσκονται οι νόμοι, που με τη σειρά τους έχουν ως ανώτερό τους το σύνταγμα. Η έννομη τάξη είναι επομένως διαρθρωμένη από άποψη ισχύος σε βαθμίδες και οι κανόνες της κάθε βαθμίδας έχουν
§ 7 . το ΘΕΜΕΛΙΟ ΤΗΣ ΙΣΧΥΟΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ
65
ως θεμέλιο της ισχύος τους κάποιον ανώτερο κανόνα, συνήθως ένα κανόνα της ιεραρχικά αμέσως ανώτερης βαθμίδας. Η απάντηση αυτή του Kelsen είναι ικανοποιητική γιά το αριθμητικά μεγαλύτερο μέρος των κανόνων δικαίου, αφήνει όμχος αναπάντητο το πρόβλημια της ισχύος των κανόνων της ιεραρχικά ανώτατης βαθμίδας, του συντάγματος. Εδώ ο Kelscn διέγνωσε ότι το ζήτημα της ισχύος του δικαίου φτάνει στα όριά του από την άποψη των νομικών θεωριών. Επιμένοντιχς ότι και οι συνταγματικοί κανόνες, όπως και όλοι οι άλλοι κανόνες της έννομης τάξεως, διαθέτουν νομική ισχύ, δέχθηκε ότι και το σύνταγμα —και μαζί του ολόκληρη η έννομη τάξη ως σύνολο κανόνων που έλκουν από αυτό την ισχύ τους— ισχύει ως στηριζόμενο σε κάποιον ανώτατο κανόνα δικαίου, τον οποίο ονόμασε θεμελιώδη κανόνα (Grundnorm) της έννομης τάξεως. Αυτός ο θεμελιώδης κανόνας είναι σύμφωνα με τον Kelsen ιδιόρρυθμος, γιατί δεν έχει περιεχόμενο, δηλαδή δεν ρυθμίζει κοινωνικές σχέσεις, αλλά ορίζει απλώς ότι οι κανόνες του συντάγματος είναι νομικά υποχρεωτικοί και πρέπει να τηρούνται* επί πλέον δεν είναι κανόνας που έχει κάποτε τεθεί σε ισχύ, αλλά αποτελεί απλώς τη λογική προϋπόθεση ώστε να ισχύει η έννομη τάξη ως σύνολο. Η λύση αυτή του Kelscn δεν κρίνεται ικανοποιητική από τις κοινωνιολογικές θεωρίες. Στην πιό πρόσφατη εκδοχή τους, που έχει διατυπωθεί με εξαιρετική κομψότητα και ακρίβεια από τον άγγλο θεωρητικό του δικαίου H.L.A. Hart (1906-1992), οι θεωρίες αυτές αποδέχθηκαν πολλά στοιχεία από τη διδασκαλία του Kelsen και διαφωνούν μόνο ως προς τον θεμελιώδη κανόνα, του οποίου την ισχύ επιμένουν να θεωρούν πραγματκό γεγονός. Δέχονται δηλαδή, ότι ο θεμελιώδης κανόνας δεν έχει απλώς και μόνο τη γενική μορφή <ηο σύνταγμα πρέπει να τηρείται», αλλά και ένα περιεχόμενο σχετικό ιδίως με τις παραδεκτές τιηγές του δικαίου* έτσι ο κανόνας αυτός είναι ο ανώτατος από την άποψη
66
το
Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
ότι μιας βοηθάει να αναγνωρίσουμε αν όλοι οι άλλοι κανόνες είναι πράγματι κοενόνες της έννομ,ης τάξεως, γι' αιητό και ο Hart τον ονομάζει «κανόνα αναγνωρίσεως» (rule of recognition). Το περιεχόμιενο του κανόνα αναγνωρίσεως διαφέρει από χώρα σε χώρα, γιατί δεν αναγνωρίζονται σε όλες τις χώρες οι ίδιες ττηγές του δικαίου. Η ισχύς του διαπιστώνεται στην επικρατούσα πρακτική, δηλαδή με την εμπειρική παρατήρηση των συμπεριφορών των κοινωνών, και ιδίως όσων έχουν μιά επίσημη νομική ιδιότητα, κατά τη στιγμή που αποδέχονται ορισμένες μορφές κανόνων ως ττηγές του δικαίου. (iii) Οι φιλοσοφικές θεωρίες αναζητούν το θεμέλιο της ισχύος του δικαίου εκτός της έννομης τάξεως, αλλά όχι σε ένα πραγματικό γεγονός. Δηλαδή συμφωνούν εν μιέρει με τις κοινωνιολογικές θεωρίες, δεχόμενες ότι η ισχύς μιάς έννομης τάξεως δεν μπορεί να αναζητηθεί σ' αυτή την ίδια και ότι η παραδοχή ενός θεμελιώδους κανόνα, έτσι τουλάχιστον όπως τον συλλαμβάνει ο Kelsen, δεν είναι ικανοποιητική, συμφωνούν όμιως εν μέρει και μιε αυτόν, δεχόμενες ότι το δίκαιο ως σύνολο κανόνων δεοντολογικών δεν μπορεί να στηρίζει την ισχύ του σ' ένα γεγονός προερχόμιενο από τη σφαίρα του όντος. Γιά το λόγο αυτό αναζητούν το θεμιέλιο της ισχύος του δικαίου σε ορισμένες αξίες που ξεπερνούν τόσο το ίδιο το τεθειμιένο δίκαιο όσο και τον κόσμο των πραγματικών γεγονότων. Οι αξίες αυτές, στις οποίες οι διάφοροι εκπρόσωποι των φιλοσοφικών θεωριών καταλέγουν ιδίως την ελευθερία και τον ίσο σεβασμό όλων των ανθρώπων, ή συνοτττικά τη δικαιοσύνη, έχουν έντονο ηθικό χαρακτήρα. Κατά τούτο αφ' ενός θεωρούνται ότι βρίσκονται κατ' αρχήν εκτός και υπεράνω της έννομης τάξεως και αφ' ετέρου δεν μπορούν να γίνουν αντιλητττές μιε την εμπειρική παρατήρηση, αλλά είναι προσιτές μιόνο στη φιλοσοφική γνώση. Αποτελούν θεμέλιο της ισχύος του δικαίου κατά το ότι μιά έννομη τάξη που δεν τις σέβεται έστω στοιχειωδώς δεν είναι άξια να φέρει
§ 8 . ΦΥΣΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΟΣ θΕΤΙΚΙΣΜΟΣ
67
το όνομα του δικαίου και δεν μπορεί να απδιτεί ύπακοή από τους κοινωνούς. Οι φιλοσοφικές θεωρίες γιά το θεμιέλιο της ισχύος του δικαίου είναι οι παλαιότερες -χωρίς γιά το λόγο αυτό να έχουν χάσει και σήμερα την ατιήχησή τους-, αλλά και οι πιό αμφισβητούμενες. Ο β(χσικός άξονας, γύρω από τον οποίο στρέφεται η κριτική που τους ασκείται εκ μέρους τόσο των κοινωνιολογικών όσο και των νομικών θεωριών, είναι ο κίνδυνος δογματισμιού που προέρχεται από τις δυσκολίες φιλοσοφικής δικαιολογήσεως των παραπάνω αξιών^ κίνδυνος που οδηγεί στο ενδεχόμενο της χαλαρώσεως της δεσμευτικότητας του τεθειμένου δικαίου με το πρόσχημα της επικλήσεως δυσαπόδεικτων ηθικών επιταγών. Η διαμάχη αυτή μεταξύ των διαφόρων θεωριών δεν θα ήταν υπερβολή να θεωρηθεί ότι στρέφεται γύρω από τον ίδιο τον πυρήνα του δικαίου και από ~ το πρωταρχικό ερώτημα, στο οποίο κάθε νομικός καλείται να πάρει θέση. Από την άποψη αυτή η θεωρητική σύγκρουση γιά το θεμέλιο της ισχύος του δικαίου πρέπει να ενταχθεί στη αντιποφάθεση που είναι από παλαιά ήδη γνωστή ως η διαμάχη μεταξύ φυσικού Scxaiou και νομικού θετικισμού, § 8. Φυσικό δίκαιο και νομικός θετικισμός Συνδέοντας τη διαμάχη μεταξύ φυσικού δικαίου και νομικού θετικισμού με το πρόβλημα του θεμελίου της ισχύος του δικαίου μπορούμιε λίγο σχηματικά να πούμε, ότι όσοι συντάσσονται μιε τις φιλοσοφικές θεωρίες γιά το θεμέλιο της ισχύος του δικαίου ανήκουν στους οποιδούς του φυσικού δικαίου, ενώ όσοι ακολουθούν τις κοινωνιολογικές και τις νομικές θεωρίες είναι οπαδοί του νομικού θετικισμού. Το πρόβλημα λοιπόν του θεμελίου της ισχύος του δικαίου μάς υποχρεώνει να επιδιώξουμε μιά εγγύτερη γνωρι-
68
το
Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
μία με τα δύο αι/τά βασικά ρεύματα της φιλοσοφίας του δικαίου και στη συνέχεια να προβούμε στη σύγκριση και αξιολόγησή τους. Πριν εξετάσουμε πιό διεξοδικά το καθένα από αυτά, χρήσιμο είναι να έχουμε μιά πρώτη εικόνα της μιεταξύ τους αντιπαραθέσεως. Οι οπ(χδοί του φυσικού δικαίου πρεσβεύουν, ότι πέρα από το τεθειμένο δίκαιο, το οποίο εκττηγάζει από μιά ανθρώπινη πράξη που του προσδίδει υπόσταση κατά χώρο και χρόνο, υπάρχει ένα άλλο, υπέρτερό του δίκαιο, το οποίο αντλεί την ισχύ του από τη σύνδεσή του προς ορισμένες αξίες αναπόσπαστα ενωμένες με τη φύση του ανθρώ>που και της κοινωνίας και το οποίο γιά το λόγο αυτό αποκαλείται φυσικό δίκαιο. Το όνομα του δικαίου αρμόζει κατ' εξοχήν στο φυσικό δίκαιο, ενώ το τεθειμίνο δίκαιο τότε μόνο μπορεί πραγματικά να φέρει το ίδιο όνομα και να αξιώνει υπακοή από τους κοινωνούς, όταν δεν έρχεται σε σύγκρουση με το φυσικό. Οι οπαδοί του νομικού θετικισμού αντίθετα δεν δέχονται ότι υπάρχει άλλο ισχύον δίκαιο πέρα από το τεθειμένο, δηλαδή πέρα από αυτό που ισχύει επειδή στηρίζεται είτε σε κάποιο πραγματικό γεγονός είτε σε κάποιον κανόνα, που προσέδωσε κύρος στην πράξη της θεσπίσεώς του και το έκανε υποχρεωτικό γιά όλους τους κοινωνούς. Το να αναγνωρίζεται ισχύς σ' ένα δίκαιο στηριζόμενο σε οποιουδήποτε είδους «φυσικούς» κανόνες και ηθικές (χξίες ως αντίπαλο του τεθειμένου θεωρείται από τους οπαδούς του νομικού θετικισμού είτε κενολογία και επίκληση αποκυημάτων της φαντασί(χς είτε αναφορά σε κάτι το ηθικά μεν συζητήσιμο, νομικά όμιως ανυπόστατο και μη δεσμευτικό. Με αφετηρία την προηγούμενη σκιαγράφηση, μπορούμε ήδη να σχηματίσουμε μιά πιό διαφοροποιημένη εικόνα τόσο των απόψεων περί φυσικού δικαίου όσο και αυτών του νομικού θετικισμού. (i) Η διάκριση μεταξύ φυσικού και θετικού δικαίου είναι πολύ παλαιά. Ήδη ο Αριστοτέλης υποδιαιρεί το δίκαιο που ισχύει εντός μιάς πόλεως σε φυσικό και νομικό, ήτοι σε εκείνο που υπάρχει
§ 8 . ΦΥΣΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΟΣ θΕΤΙΚΙΣΜΟΣ
69
εκ φύσεως και εκείνο που καθορίζεται μιε μ,ιά πράξη θεσπίσεώς του: αΤοΰ δέ πολιτικού δικαίου τό μέν φυσικόν έστι τό δέ νομικόν, φυσικόν μέν τό πανταχού τήν αυτήν εχον δύναμιν, καί ου τφ δοκειν ή μή, νομικόν δέ δ έξ αρχής μ£ν ουδέν διαφέρει οιίτως ή άλλως, όταν δέ θώνται διαφέρει» ( i / a Ncx. 1134 b 18 επ.)· δηλαδή: το δε δίκαιο της πόλεως υποδιαιρείται σε φυσικό και νομικό, και φυσικό μιεν είναι εκείνο που διαθέτει παντού την ίδια δύναμη και δεν εξαρτάται από τις γνώμες των ανθρώπων, ενώ νομικό είναι εκείνο που (χρχικά μεν είναι αδιάφορο αν θα έχει το ένα ή το άλλο περιεχόμιενο, παύει όμως να είναι αδιάφορο μιόλις τεθεί. Κατά τον Σταγειρίτη φιλόσοφο ένα μέρος λοιπόν του ισχύοντος δικαίου έχει περιεχόμενο υπαγορευόμενο από τη φύση του αντικειμένου της ρυθμίσεως, ενώ ένα άλλο μέρος του αποκτά καθορισμιένο και δεσμευτικό περιεχόμ£:νο μόνο με την πράξη της θεσπίσεώς του, χωρίς την οποία το περιεχόμενό του θα μπορούσε να είναι και διαφορετικό. Ως ένα από τα παραδείγματα της δεύτερης κατηγορίας ο Αριστοτέλης αναφέρει το αν στις θυσίες πρέπει να προσφέρονται μία αίγα ή δύο πρόβατα, ρυθμίσεις από τις οποίες μόνο η μία, εφόσον θεσπιστεί, προσδιορίζει το δίκαιο και το άδικο, ενώ πριν θεσπιστεί μιία από αυτές παρ<χμένουν και οι δύο εξ ίσου δυνατές. Σήμερα θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε το παράδειγμα της υποχρεώσεως των οδηγών τροχοφόρων να τα κινούν, ανάλογα με τη χώρα, στη δεξιά ή στην αριστερή πλευρά του δρόμου. Πρέπει να έχουμ.ε υπ' όψη μοος, ότι ο Αριστοτέλης δεν ασχολείται με το πρόβλημα του θεμελίου της ισχύος του δικαίου, επειδή θεωρεί το ισχύον δίκαιο ταυτόσημο με την πόλη, εντός της οποίας υπάρχει και εφαρμόζεται (απολιτικόν δίκαιον»). Δεν εισάγει επομένως εδώ μιά διχοτόμηση του δικαίου από άποψη θεμελίου της ισχύος του και δεν επιχειρεί να μεσολαβήσει μεταξύ των οπαδών του φυσικού δικαίου και εκείνων του νομικού θετικισμού. Απλώς προτείνει μιά διάκριση του ισχύοντος δικαίου ανάλογα με
70
το
Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
το ρυθμιζόμενο αντικείμενο και με κριτήριο το αν το περιεχόμενο της ρυθμίσεως, λόγω ακριβώς του αντικειμένου της, είναι προκαθορισμιένο από τη φύση του ή επαφίεται στην ελεύθερη επιλογή του νομοθέτη. Τπό τις προϋποθέσεις αυτές δεν μπορεί να τεθεί ζήτημα συγκρούσεως μεταξύ φυσικού και νομικού δικαίου και εκτοπίσεως του ενός από το άλλο, δεδομιένου ότι από τη μία πλευρά το φυσικό δίκαιο δεν είναι νοηττό ως υφιστάμενο κάπου αλλού εκτός της κάθε συγκεκριμένης πόλεως, από τη φύση της οποίας απορρέει, και από την άλλη πλευρά το νομικό δίκαιο δεν αποκτά υπόστοιση από μιόνη την πράξη της θεσπίσεώς του και χωρίς να γίνει έμπρακτα συστατικό της ζωής των πολιτών («ό γάρ νόμος ίσχύν ούδεμίαν εχει πρός τό πείθεσθαι παρά τό εθος», Πολ. 1269 a 20 επ.). Τα πράγματα είναι κάπως διαφορετικά στον σημαντικότερο συνεχιστή της διδ(χσκαλίας του Αριστοτέλη κατά τον Μεσαίωνα, τον Πατέρα της Δυτικής Εκκλησίας Θωμά Ακυινάτη (12251274). Ο Θωμάς υιοθετεί εν μέρει την αριστοτελική διάκριση του δικαίου σε φυσικό και νομικό, αλλά την ανάγει από διμιερή σε τριμερή και την εμπλουτίζει με ιδέες θρησκευτικής προελεύσεως. 'Ετσι διακρίνει το δίκαιο σε αιώνιο (jus aetemum), φυσικό (jus naturale) και ανθρώπινο (jus humanum). Το αιώνιο δίκαιο, που είναι το απολύτως ορθό και ξεπερνά κάθε χωροχρονικό περιορισμό, εκπηγάζοντας από τη θεία σοφία, είναι κατά τον Θωμά απρόσιτο στον ανθρώπινο νου, μιε εξαίρεση εκεί όπου έχει ρητά αποκαλυφθεί στον άνθρωπο μέσω των ιερών κειμένων (αυτό το εξ αποκαλύψεως γνωστό τμήμια του αιώνιου δικαίου ο Θωμιάς αποκαλεί jus divinum). Το φυσικό δίκαιο τείνει να προσεγγίσει το αιώνιο, χωρίς ωστόσο να μπορεί να ταυτιστεί μαζί του. Είναι το δίκαιο που απορρέει από τον ορθό λόγο (ratio), δηλαδή είναι το μέρος εκείνο του αιώνιου δικαίου που φτάνει να συλλάβει ο άνθρωπος χάρη στις διανοητικές ικανότητες, με τις οποίες είναι προικισμένος. Τέλος
§ 8 . ΦΥΣΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΟΣ θΕΤΙΚΙΣΜΟΣ
71
το ανθρώπινο δίκαιο δεν είναι άλλο από εκείνο που έχει θεσπιστεί από την εκάστοτε κοσμική εξουσία. Ο Θωμιάς ποφεκκλίνει όμως από τον Αριστοτέλη όχι μόνο επειδή προτείνει τριμερή διάκριση του δικαίου αντί γιά διμιερή, αλλά και επειδή δίνει έμφαση στο ότι η τριμερής διάκριση του δικαίου στηρίζεται σε διαφορά νομοθετικού κύρους, άρα νοείται ως ιεράρχηση των τριών ειδών δικαίου από άποψη ισχύος, πράγμα που εξυπακούει ότι προκύτττει περίτττωση συγκρούσεως μεταξύ τους. Τέτοια σύγκρουση παρατηρείται συχνότερα μιεταξύ του φυσικού και του ανθρώπινου δικαίου, δεν αποκλείεται όμως και άμιεση παραβίαση τού εξ αποκαλύψεως αιώνιου δικαίου (του jus divinum) εκ μέρους του ανθρώπινου δικαίου. Μεταξύ του φυσικού και του ανθρώπινου δικαίου μεγαλύτερο κύρος διαθέτει κατά τον Ακυινάτη το πρώτο, με συνέπεια το καθήκον υπακοής σ' αυτό να είναι ισχυρότερο. Ο Θωμιάς δεν φτάνει όμως μιέχρι το σημιείο να αναγνωρίσει στους ανθρώπους το δικαίωμια να προβάλουν αντίστ(χση απέναντι σ' εκείνο το ανθρώπινο δίκαιο που παραβιάζει το φυσικό, φοβούμενος ότι διαφορετικά θα προκύψει αναστάτωση γιά το κοινωνικό σύνολο (((propter vitandum scandalum vel turbationem))). Αν όμως το ανθρώπινο δίκαιο παρεκκλίνει από ρητή εντολή του ius divinum, τότε ο άνθρωπος έχει όχι απλώς δικαίωμα αλλά και καθήκον να μην υπακούσει στο πρώτο και να συμμορφωθεί προς το δεύτερο. Ο Αριστοτέλης και ο Θωμιάς Ακυινάτης αποτελούν τους δύο κορυφαίους εκπροσώπους του λεγόμιενου κλασικού φυσικού δικαίου (ακριβέστερα: της κλασικής θεωρίας περί φυσικού δικαίου). Αυτό που τους συνδέει είναι αφ' ενός η αντίληψη γιά τη φύση, στην οποία στηρίζεται η διδασκαλία τους περί φυσικού δικαίου, και αφ' ετέρου ο τρόπος με τον οποίο συλλαμβάνουν τη σχέση του πράττοντος υποκειμένου προς την έννομη τάξη. Η φύση γίνεται αντιλητττή και από τους δύο ως οργανική ενόττητα, ως
72
το
Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
τάξη σκοπών. Το κάθε πράγμα έχει ειδική φύση, δηλοοδή εξελίσσεται συνεχώς προς μιά κατάσταση που αποτελεί την τελείωση του (τέλειο είναι, όπως φανερώνει και η ετυμολογία της λέξεως, ό,τι έχει φτάσει στο τέλος του, δηλαδή στον προκαθορισμένο σκοπό του, όπως π.χ. ο σπόρος φτάνει στην τελείωσή του όταν γίνει ολόκληρο δένδρο), και η φύση του αυτή εναρμονίζεται μιε τις φύσεις όλων των άλλων πραγμάτων. Ο σκοπός που συνιστά τη φύση του ανθρώπου, άρα αποτελεί και το ύψιστο αγαθό, είναι η κατάκτηση της ευδαιμονίας. Η ευδαιμονία όμως, εφόσον ο άνθρωπος είναι αζφον πολιτικόν», μπορεί να κατακτηθεί μόνο εντός της κοινωνικής ομάδας (της πόλεως κατά τον Αριστοτέλη, της civitas κατά τον Ακυινάτη) και στο βαθμό που ο κάθε άνθρωπος, ανάλογα με την προκαθορισμένη θέση του σ' αυτήν, επιτύχει την οφμονική συμβίωση με τους άλλους στο πλαίσιο των κοινών θεσμών. Συνέπεια της φύσεως αυτής του ανθρώπου ως προκαθορισμένης πορείας του προς την τελείωση είναι, ότι την αφετηρία γιά τον προσδιορισμό των κριτηρίων της ορθής πράξεως δεν αποτελεί το μεμονωμένο άτομο, αλλά η κοινότητα εντός της οποίας ζει και η τάξη που της προσδίδει την ταυτότγ)τά της -τάξη ταυτόχρονα κοινωνική, ηθική και έννομη. Το κλασικό φυσικό δίκαιο κυριάρχησε στη φιλοσοφική σκέψη γύρω από το δίκαιο μέχρι τις απαρχές των νεότερων χρόνων. Ο άγγλος φιλόσοφος Thomas Hobbes (1588-1679) είναι αυτός που με τη διδασκαλία του έκανε το αποφοισιστικό βήμα γιά την εγκατάλειψη της κλασικής και την εμπέδωση της νεότερης θεωρίας του φυσικού δικαίου. Η νεότερη αυτή θεωρία διαφέρει από την κλασική στα δύο πιό χαρακτηριστικά της σημιεία: την αντίληψη γιά τη φύση και τον τρόπο συλλήψεως των σχέσεων ατόμου και κοινωνίας. Ειδικότερα, η φύση δεν νοείται πιά οργανικά και ως τάξη σκοπών, αλλά λίγο-πολύ εμπειρικά, ακριβέστερα ως το αποτέλε-
§ 8 . ΦΥΣΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΟΣ θΕΤΙΚΙΣΜΟΣ
73
σμα της συνθέσεως των επί μέρους επιστημονικών γνώσεων γιά τον άνθρωπο και τον κόσμο, γνώσεων που συνοδεύονται από τόσο μεγαλύτερη βεβαιότητα όσο περισσότερο μπορούν να στηριχθούν στην εμπειρική παρατήρηση. Εξ άλλου η εμπειρική αυτή παρατήρηση είναι τόσο πιό (χσφαλής όσο πιό ειδικό είναι το αντικείμ^ο που επιλέγει να εξετάσει. Αυτό εξηγεί γιατί η νεότερη κοινωνική και πολιτική θεωρία θέτει ως αφετηρία των αναλύσεών της το μεμονωμένο άτομο και όχι την κοινωνία ή την έννομη τάξη. Οι οπαδοί λοιπόν του νεότερου φυσικού δικαίου επιδιώκουν να συνθέσουν μιά επιστημονική θεωρία γιά το δίκαιο και την κοινωνική οργάνωση, στηριζόμ^οι σε ορισμενες απλές εμπειρικές παρατηρήσεις γύρω από τη φύση του ανθρώπου εξεταζόμενου μεμονωμένα πριν από την ένταξή του στην κοινωνία και ιδίως την πολιτεία. Ένα μεγάλο μέρος από αυτούς, με πρώτον τον ίδιο τον Hobbes, θεωρούν ότι το κύριο χαρακτηριστικό του ανθρώπου, που τον ωθεί στην κοινωνική συμβίωση και την οργάνωσή της μέσω του δικαίου, είναι το ότι διακατέχεται από το φόβο του βίαιου θανάτου. Ο φόβος αυτός προκαλείται όχι τόσο από τη δυσκολία ικανοποιήσεως των βασικών αναγκών όσο από τον εγωισμό και την πλεονεξία που στρέφει τον κάθε άνθρωπο εναντίον των ομοίων του (homo homini lupus) και προκαλεί μιά κατάσταση αμοιβαίας δυσπιστίας και επιθετικότητας (bellum omnium contra omnes). Άλλοι πάλι ξεκινούν από πιό αισιόδοξες αντιλήψεις γιά τη φύση του ανθρώπου, γιά τον οποίο δέχονται ότι χαρακτηρίζεται από φυσική αγαθότητα, που τον ωθεί σε κοινωνική συνεργασία και αλληλεγγύη· ή, όπως πριν απ' όλους ο επίσης άγγλος John Locke (1632-1704), πρεσβεύουν ότι ο άνθρωπος έχει από τη φύση του ορισμένες κλίσεις προς αυτοσυντήρηση και προς κτήση και αποκλειστική χρήση των αγαθών που είναι αναγκαία γιά τη διατήρηση και τη βελτίωση της ζωής του, οι οποίες μπορούμε να θεωρήσουμε ότι θεμελιώνουν ορισμένα πρωταρχικά (φυσικά) του
74
το
Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
δικαιώμιατα. Πέρα ωστόσο από τις διαφωνίες αυτές, όλοι συμφωνούν ότι τα φυσικά γνωρίσματα του ανθρώπου, τα οποία μπορούμιε να αντιληφθούμιε με την απλή εμπειρική παρατήρηση της συμπεριφοράς του κάθε μεμονωμένου ατόμου, είναι αυτά που εξηγούν τη δημιουργία του κοινωνικού δεσμού και την ενίσχυση και προστασία του μίσω του κράτους και του δικαίου. Συγκεκριμένα, η δημιουργία του δικαίου μπορεί να αναχθεί σε μιά αρχική συμφωνία των ανθρώπων, το κοίνωνίχό συμβόλαιο, με την οποία οι άνθρωποι δεσμεύθηκαν αμοιβαία να συμβιώνουν ακολουθώντας ορισμιένους βασικούς κανόνες που θα τους εξασφαλίσουν την αναγκαία κοινωνική ειρήνη και -εδώ οι θεωρίες αρχίζουν να διαφοροποιούνταιείτε θα αποτρέψουν τον εμφύλιο σπαραγμό (Hobbes) είτε θα τους ενισχύσουν στην καλλιέργεια των φυσικών τους κλίσεων είτε τέλος θα τους επιτρέψουν την ακώλυτη άσκηση των φυσικών τους δικαιωμάτων (Locke). Πρέπει γενικά να επισημάνουμε ότι το νεότερο φυσικό δίκαιο εμφανίζει δύο αλληλένδετα χαρακτηριστικά. Από τη μία πλευρά, οι θεωρίες περί κοινωνικού συμβολαίου συνεπάγονται την αποδέσμευση του φυσικού δικαίου από θρησκευτικά στοιχεία, δηλαδή την εκκοσμίκευσή του (τη μετατροπή του από θρησκευτικό σε κοσμικό): το (ορθό) δίκαιο δεν έχει θεία προέλευση, ούτε καθιερώνεται από την παράδοση, αλλά δημιουργείται με ανθρώπινες αποφάσεις. Από την άλλη πλευρά οι νεότερες αυτές θεωρίες περί φυσικού δικαίου δέχονται ταυτόχρονα, ότι οι αποφάσεις δημιουργίας του δικαίου δεν είναι αδέσμευτες ούτε τυχαίες, αλλά οφείλουν να στηριχθούν στη φύση του ανθρώπου, και μάλιστα εξεταζόμενου ως μεμονωμένου ατόμου, όπως είδαμε, και με τρόπο αφηρημένο και όχι ως ήδη ενταγμένου σε μιά συγκεκριμένη οργανωμένη κοινωνία. Η μεθοδολογική αυτή επιλογή συνεπάγεται ότι, με την πρόταξη του ατόμου απέναντι στην κοινωνία και την οργάνωσή της, ο κάθε άνθρωπος νοείται ως ελεύθερος και ίσος προς όλους
§ 8 . ΦΥΣΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΟΣ θΕΤΙΚΙΣΜΟΣ
75
τους άλλους, πράγμα που οφείλει να γίνει σεβαστό από την κοινωνική οργάνωση και το δίκαιο που τη διέπει. Δηλαδή ότι το ορθό δίκαιο δεν είναι γιά το κάθε άτομιο δεδομένο από τη φύση της πόλεως ή civitas, στην οποία το καθένα (ενδεχομένως σε διαφορετική θέση και με άνισα δικαιώματα και υποχρεώσεις) είναι ενταγμένο, όπως δεχόταν η κλασική θεωρία του φυσικού δικαίου, αλλά δημιουργείται από αυτό το ίδιο μιαζί με όλα τα άλλα άτομια --όπως άλλωστε δημιουργείται και η ίδια η κοινωνική συμβίωσηγιά την εξυττηρέτηση ορισμένων ελεύθερα επιλεγόμενων βασικών αγαθών και σκοπών, ως προς την επιλογή των οποίων όλοι θεωρούνται ίσοι . Θα λέγαμιε συνοτττικά, ότι οι θεωρίες περί φυσικού δικαίου των νεότερων χρόνων περιέχουν συνενωμιένα δύο στοιχεία: πρώτον, ότι το δίκαιο τίθεται μεν σε ισχύ και δεν υπάρχει αφ' εαυτού· και, δεύτερον, ότι ταυτόχρονα οφείλει όμως να διαμορφώνεται σύμφωνα [ΐζ τις αρχές που προκύτττουν από τη φύση του ανθρώπου ως όντος ελεύθερου, ίσου με όλα τα άλλα και ολοκληρωμένου ήδη πριν από τη δημιουργία του νομικο-πολιτικού δεσμού (σε αντίθεση προς το κατ' Αριστοτέλη «πολιτικόν ζφον»). Οι αρχές μάλιστα αυτές, οι οποίες και προκαθορίζουν την οργάνωση της κοινωνικής συμβιώσεως, γίνεται κατά κανόνα δεκτό ότι θεμελιώνουν ένα δικαίωμια αντιστάσεως, δηλαδή επιτρέπουν την ανυπακοή στα κελεύσμιατα της κατεστημίνης εξουσίας στην περίτττωση που αυτά τις παραβιάζουν. Και η νεότερη αυτή θεωρία του φυσικού δικαίου, αφού γνώρισε μεγάλη διάδοση κατά τον 17ο και 18ο αιώνα, παρήκμασε κατά τον 19ο. Σήμερα δεν υπάρχουν πολλοί που να υποστηρίζουν τη θεωρία του φυσικού δικαίου είτε υπό την .κλασική είτε υπό τη νεότερη εκδοχή της. Αυτό δεν σημαίνει, ότι ορισμιένες από τις βασικές ιδέες που εμτη^έουν τις δύο αυτές εκδοχές έχουν εγκαταλειφθεί. Αίγοι είναι βέβαια σήμερα εκείνοι που θα δέχονταν ότι το ορθό δίκαιο προκύτττει με τρόπο πρόδηλο από τη φύση του
76
το
Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
ανθρώπου ή της κοινωνίας και ότι η επίκληστή του αρκεί για να νομιμοποιήσει την ανυπακοή στους κανόνες που θεσπίζονται ως δίκαιο από την πολιτεία* γι' αυτό και σήμερα δεν γίνεται πιά συχνά καν λόγος γιά φυσικό δίκαιο. Πολλοί είναι όμως αυτοί που επιμένουν, ότι οι πολιτειακά θεσπισμένοι κανόνες δεν οφείλουν την ισχύ τους στο γυμνό γεγονός της θεσπίσεώς τους από τους κατέχοντες την εξουσία, αλλά αρύονται τη δεσμευτικότητά τους από το ότι οι ρυθμίσεις που περιέχουν μπορούν -αν βέβαια μπορούν πράγματι- σε γενικές γραμμές να δικαιολογηθούν ηθικά. Η αντίληψη αυτή, που εισάγει ένα στοιχείο ηθικό στο θεμiλιo της ισχύος του δικαίου και έτσι εντάσσεται σε εκείνες από τις συναφείς θεωρίες που ονομάσαμε προηγουμένως (§ 7) φιλοσοφικές, στηρίζεται στην προϋπόθεση, ότι στο ερώτημα γύρω από την ηθική αξία ή απαξία μιάς δικαϊκής ρυθμίσεως μπορεί να δοθεί μιά θεμ^λιωμίνη και έτσι γενικής αποδοχής απάντηση, έστω και αν αυτή δεν συνάγεται εύκολα από τη φύση του ανθρώπου ή της κοινωνίας. (ϋ) ΣίτοΊ νομικό θετικισμό ανήκουν, όπως είδαμε, όλοι όσοι υποστηρίζουν ότι δίκαιο είναι αποκλειστικά εκείνο που έχει δημιουργηθεί με συγκεκριμένες ανθρώπινες πράξεις, γιά τις οποίες γιά οποιονδήποτε λόγο γίνεται δεκτό ότι συνεπάγονται τη θέση του σε ισχύ. Ο νομικός θετικισμός ιστορικά έχει εμφανιστεί μεταγενέστερα από τις θεωρίες του φυσικού δικαίου. Γνώρισε τη μεγαλύτερη ακμή του κατά τον 19ο αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού, έχοντας και σήμερα πολλούς υποστηρικτές. Αποτελεί κατά κάποιον τρόπο γέννημ.α του φυσικού δικαίου των νεότερων χρόνων, στο βαθμό τουλάχιστον που και οι οπαδοί εκείνου προχώρησαν στην εκκοσμίκευση του δικαίου και επέμειναν ότι το δίκαιο δεν υπάρχει αφ' εαυτού αλλά είναι δημιούργημα του ανθρώπου. Ο νομικός θετικισμός εμφανίστηκε μάλιστα ως το τελευταίο και πιό αποφασιστικό βήμΛ γιά την εκκοσμίκευση του
§ 8 . ΦΥΣΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΟΣ θΕΤΙΚΙΣΜΟΣ
77
δικαίου, γιατί πίστεψε πως ξερριζώνει και τα τελευταία θρησκευτικά κατάλοιπα μιε το να αρνείται το δεύτερο στοιχείο του νεότερου φυσικού δικαίου, δηλοοδή τη δέσμευση του θετού δικαίου από ορισμιένες αρχές συναγόμενες από τη φύση του ανθρώπου, γιά τις οποίες νόμιζε ότι κρύβουν ηθικές αντιλήψεις θρησκευτικής εμ7Γ\/εύσεως. Μέσα στον νομικό θετικισμέ διακρίνονται πολλές τάσεις. Οι σπουδαιότερες είναι ο κοινωνιολογικός θετικισμός, ο κρατικός θετικισμός και ο κανονιστικός θετικισμός. Στον κοινωνιολογικό θετικισμό κατατάσσονται όλες εκείνες οι θεωρίες που αναζητούν την ουσία του δικαίου σε απλά πραγματικά γεγονότα. Σ' αυτές ανήκει πριν απ' όλα ο νομικός ρεαλισμός, ο οποίος, όπως είδαμε κατ' επανάληψη (§§ 5 και 6), διδάσκει ότι το δίκαιο δεν ανήκει στη σφαίρα του δέοντος αλλά μόνο του όντος και αποτελείται από κανόνες απλώς εμπειρικούς. Σ' αυτές ανήκουν επίσης οι κοινωνιολογικές θεωρίες γιά το θεμέλιο της ισχύος του δικαίου (ανωτ. § 7), σύμφωνα με τις οποίες το δίκαιο αποτελείται μεν από κανόνες δεοντολογικούς και όχι εμπειρικούς, ο λόγος της ισχύος τους όμως πρέπει να αναζητηθεί σ' ένα πραγματικό γεγονός και ειδικότερα είτε στην επικρατούσα κοινωνική δύναμη είτε στη συναίνεση των κοινωνών. Σύμφωνα με τον κρατικό θετικισμό δίκαιο είναι μόνο εκείνο που θεσπίζεται από τα κρατικά όργανα που είναι αρμόδια γιά τη δημιουργία του. Η αρμοδιότητα είναι βέβαια έννοια νομική, δηλαδή αναφέρεται σε μιά ικανότητα που απονέμεται σε ορισμένα πρόσωπα από το ίδιο το δίκαιο. Σε τελευταία ανάλυση όμως ο κρατικός θετικισμός εννοεί το κράτος όχι ως σύνολο νομικών ρυθμίσεων, οι οποίες μεταξύ άλλων απονέμουν αρμοδιότητες, αλλά ως απλό πραγματικό γεγονός, δηλαδή ως κατεστημενη δύναμη, και έτσι η (χρμιοδιότητα εκττηγάζει σε τελευταία ανάλυση από την κυριαρχία (sovereignty). Από την άποψη αυτή ο κρατικός
78
το
Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
θετικισμός εμφανίζεται ως ειδική περίτυτωση του κοινωνιολογικού θετικισμού. Τον αναφέρουμιε όμιως ως ξεχωριστό ρεύμια του νομικού θετικισμού επειδή παρουσιάζει μια ιδιομορφία μεταξύ των κοινωνιολογικών θεωριών και επειδή έχει μΙχρι σήμερα πολλούς υποστηρικτές. Στον κρατικό θετικισμό μπορούμε να κατατάξουμε τη θεωρία των προσταγών, που γνωρίσαμε προηγουμένως (§ 7). Τέλος στον κανονιστικό θετικισμό κατατάσσεται η θεωρία του Kelsen, σύμφωνα μ£ την οποία, όπως είδαμε ήδη (§ 7), η έννομη τάξη είναι από άποψη ισχύος διαρθρωμένη σε βαθμίδες, μ^ συνέπεια οι κανόνες της κατώτερης βαθμίδας να ισχύουν όταν εκττηγάζουν από κανόνες της ιεραρχικά αμέσως ανώτερης βαθμίδας κ.ο.κ., έτσι ώστε η έννομη τάξη στο σύνολό της στηρίζεται στην ισχύ του θεμελιώδους κανόνα δικαίου (Grundnorm), που ορίζει ότι οφείλουμε υπακοή στο σύνταγμια. Ανεξάρτητα από τα διάφορα αυτά ρεύματα, τα τελευταία χρόνια ο νομικός θετικισμός συγκλίνει γύρω από δύο βασικές παραδοχές, μία θετικού και μία αρνητικού χαρακτήρα. Σύμφωνα με την πρώτη, η ισχύς του δικαίου θεμελιώνεται σε τελευταία ανάλυση σε κάποιο πραγματικό γεγονός, τουλάχιστον από την άποψη ότι δίκαιο δεν υφίσταται χωρίς να συμβεί κάποιο γεγονός που να σηματοδοτεί την κατά χώρο και χρόνο έναρξη της ισχύος του. Σύμφωνα με τη δεύτερη, το δίκαιο δεν έχει καμία αναγκαία σχέση μιε την ηθική, τουλάχιστον από την άποψη ότι, και αν ακόμη οι επιταγές του δικαίου τυχαίνει κατά μεγάλο ή μικρό μέρος να συμπίτττουν με αυτές της ηθικής, και αν ακόμη, σε όση έκταση δεν συμπίπτουν, το δίκαιο είναι άξιο κατακρίσεως ή κα; ηθικά ανάξιο υπακοής, η σύμτττωση αυτή δεν είναι πάντως αναγκαία προϋπόθεση ώστε να μπορεί να γίνεται λόγος γιά ισχύον δίκαιο.
§ 9 . ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ
79
§ 9. Δίκαιο, πολιτική, ηθική Α: δίκαιο και πολιτική Η εξέταση των διαφόρων θεωριών γιά το θεμέλιο της ισχύος του δίκαιου και η συνακόλουθη γνωριμία μας μιε τις θεωρίες του φυσικού δικαίου και του νομικού θετικισμού μιας επιτρέπουν πια να εντοπίσουμε το επίκεντρο της διαφωνίας, το οποίο και αποτελεί τον γόρδιο δεσμό του ορισμού του δικαίου. Το επίκεντρο αυτό προκύτττει από την αντιποφάθεση των θέσεων εκείνων, στις οποίες συγκλίνουν σήμερα οι διάφορες τάσεις μιέσα στο καθένα από τα δύο αντίπαλα θεωρητικά ρεύματα. Όπως είδαμε, τους επιγόνους του κλασικού και νεότερου φυσικού δικαίου, ακόμη και όσους αρνούνται την παραδοσιακή αυτή ονομασία, συνενώνουν οι θέσεις, πρώτον, ότι μ£ τη βοήθεια επιχειρημάτων ηθικής υφής μπορούμε σε γενικές γραμμές να κρίνουμε γιά κάθε κοινωνική σχέση ποιά είναι η ορθή δικαική της ρύθμιση· και, δεύτερον, ότι η ισχύς του δικαίου δεν μπορεί να εκπορεύεται από το ωμό πραγματικό γεγονός της θεσπίσεώς του και να αποχωρίζεται εντελώς από την ηθική δικαιολόγηση των ρυθμίσεών του. Εξ άλλου οι σύγχρονοι οπαδοί του νομικού θετικισμού συγκλίνουν στις θέσεις, πρώτον, ότι η ισχύς του δικαίου θεμελιώνεται σε τελευταία ανάλυση σε κάποιο πραγματικό γεγονός και, δεύτερον, ότι το δίκαιο δεν έχει καμία αναγκαία σχέση με την ηθική. Το καίριο λοιπόν πρόβλημα, που έχει να αντιμιετωπίσει όποιος προσπαθεί να αποκτήσει βεβαιότητα γιά το τί είναι το δίκαιο, επικεντρώνεται στο ακόλουθο ερώτημα: πώς μπορεί να δικαιολογηθεί το καθήκον υπακοής που χαρακτηρίζει το δίκαιο ως σύνολο κανόνων; η υποχρεωτικότητά του βασίζεται στο ωμό γεγονός της επιβολής του από την κρατούσα κοινωνικοπολιτική δύναμη ή στο σύνδεσμό του προς ορισμένες ηθικές αρχές που αφορούν τη δίκαιη οργάνωση της κοινωνικής συμβιώσεως και δεσμεύουν όλους τους ανθρώπους;
80
το
Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
Το πρόβλημΛ αυτό συνοψίζει το δίλημμα της επιλογής μεταξύ των θεωριών του νομικού θετικισμού και του φυσικού δικαίου. Μπορούμε όμως να το διατυπώσουμε και διαφορετικά. Αν δεχθούμε κατ' αρχήν ότι η πολιτική είναι το σύνολο των ενεργειών που αποβλέπουν στη διαμόρφωση ή έστω στον εττηρεασμό των βασικών αποφάσεων με τις οποίες η οργανωμένη σε κράτος κοινωνία χαράζει τις κατευθύνσεις προς τις οποίες θα κινηθεί η κοινωνική συμβίωση, τότε το δίλημ^λα παίρνει την ακόλουθη μ^ρφή: το καθήκον υπακοής στο δίκαιο είναι προϊόν της πολιτικής επικρατήσεως ορισμιένων κοινωνικών δυνάμεων εντός της οργανωμένης σε κράτος κοινωνίας μιά δεδομένη ιστορική στιγμή (και που μπορεί να μεταβληθεί την αμέσως επόμενη) ή οφείλεται στο ότι το περιεχόμενο των ρυθμίσεων του δικαίου είναι (σε όση έκτοιση είναι πράγματι) σε γενικές γραμμές ηθικά δικαιολογήσιμο και έτσι πείθει τους πολίτες γιά τη δεσμευτικότητά του, ανεξάρτητα από το ποιά κοινωνική δύναμη έχει τύχει να το επιβάλει; Υπερέχει δηλαδή το πολιτικό ή το ηθικό στοιχείο του δικαίου; Ας εξετάσουμε πρώτα το σύνδεσμο του δικαίου προς την πολιτική. Δεν υπάρχει αμφιβολία, ότι ο σύνδεσμος αυτός είναι πολύ στενός. Μπορούμε μάλιστα από την αρχή να υποθέσουμε, ότι είναι ένας σύνδεσμος αμφίδρομος, ότι δηλαδή δεν είναι μόνο το δίκαιο που εμφανίζει έντονα πολιτικά στοιχεία, αλλά και αντίστροφα και η πολιτική που είναι διαπoτισμivη από στοιχεία δικαίου. Το ζήτημα είναι βέβαια, τί επιτττώσεις έχει, αν αληθεύει, το αμφίδρομο των σχέσεων αυτών στην τελική εκτίμηση του νομικού θετικισμού, ο οποίος δίνει βάρος στην πρώτη μόνο από τις δύο όψεις, δηλαδή στον πολιτικό χαρακτήρα του δικαίου. Πρέπει κανείς να ξεκινήσει από τη διαπίστωση, ότι τη σημερινή εποχή το δίκαιο δημιουργείται κυρίως με τη μορφή νόμων που αποφασίζονται από το κοινοβούλιο. Ο κυρίαρχος αυτός τρόπος δημιουργίας δικαίου έχει ως άμεση συνέπεια τον έντονο πολιτικό
§ 9 . ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ
81
του χαρακτήρα: το δίκαιο διαμορφώνεται στο πλαίσιο πολιτικών διαδικασιών και συζητήσεων, αντιπαραθέσεων κομματικών προγραμμάτων και συχνά κοινοβουλευτικών μαχών. Οι πολιτικές αντιπαραθέσεις και διαμάχες έχουν κυρίως (αν και όχι αποκλειστικά) ως αντικείμενο τους τον καθορισμέ των προτεραιοτήτων κατά την επιλογή των αγαθών, η επιδίωξη αποκτήσεως ή εξασφαλίσεως των οποίων κρίνεται ότι πρέπει να προδιαγράφει τις κατευθύνσεις που θα ακολουθήσει η κοινωνική συμβίωση* και επειδή οι διαθέσιμοι πόροι είναι πάντα μικρότεροι από τις κοινωνικές ανάγκες, οι πολιτικές αποφάσεις στρέφονται πριν απ' όλα γύρω από την κατανομή των υλικών μ£σων που πρέπει να δαπανηθούν γιά την απόκτηση των αγαθών αυτών. Η επιλογή λοιπόν των προτεραιοτήτων και η κατανομή των διαθέσιμων πόρων αποτελούν το αντικείμ.ενο των βασικών πολιτικών αποφάσεων. Οι βασικές αυτές αποφάσεις μορφοποιούνται κατά μεγάλο μέρος με τη θέσπιση κανόνων δικαίου. Γι' αυτό οι πολιτικοί αγώνες εμφανίζονται πολύ συχνά ακριβώς ως αγώνες γύρω από τη διαμόρφωση του δικαίου, ως διαμάχες γύρω από την ακολουθητέα νομοθετική ποληική. Αν όμως η δημιουργία του δικαίου έχει τόσο εμφανή πολιτικό χαρακτήρα, το πολιτικό στοιχείο του δικαίου δεν είναι δυνατό να εξαφανίζεται ευθύς μετά τη θέσπιση των κανόνων του* και μετά τη θέσπιση τους οι κανόνες του ισχύοντος δικαίου είναι επόμενο να αντικατοτττρίζουν κατά το περιεχόμενό τους τις γενικές πολιτικές αποφάσεις της οργανωμένης σε κράτος κοινωνίας που αφορούν την κατεύθυνση προς την οποία θα κινηθεί η κοινωνική συμβίωση, την ιεράρχηση των αγαθών που έχουν προκριθεί να ικανοποιηθούν και τον τρόπο που αυτά θα κατανεμηθούν κοινωνικά (τα ίδια τα αγαθά όσο και οι πόροι γιά την απόκτησή τους). Μέχρι τώρα εξετάσαμιε πάντως μιόνο ένα μέρος του προβλήματος. Είδαμε ότι η πολιτική ασκείται κατά μεγάλο μέρος με τη
82
το
Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
θέσπιση κανόνων δικαίου και ότι κατά συνέπεια αυτοί οι κανόνες έχουν χαρακτήρα έντονα πολίτικό. Αυτό δεν αρκεί όμως ώστε να μας επιτρέψει να κάνουμε λόγο γιά απορρόφηση του δικαίου από την πολίτική και υπ' αυτή την έννοια για ταύτίίτή του μαζί της. Γιατί, πρώτον, η πολητική δεν είναι απαροάπτ/το να ασκείται μόνο μιε τη θέσπιση κανόνων δικαίου* και, δεύτερον, το δίκαιο είναι ενδεχόμενο να εμφανίζει κοα άλλες πλευρές τιέρα από αυτές που καταλογίζουμε στψ πολιτική του διάσταση και έτσι να υπάρχουν και κανόνες ή γενικότερα ρυθμίσεις του ή έστω όψεις του που να μη μπορούν να θεωρηθούν ότι είνοιι αποκλειστικά το αποτέλεσμα πολιτικών αποφάσεων. Πράγματι, οι πολιτικές διαμάχες, εκτός του ότι στρέφονται γύρω από τα αντικείμενα που αναλύσαμε αμέσως πριν, έχουν και ένα πρόσθετο και εξ ίσου αποφασιστικό γνώρισμα: δεν είναι θεωρητικές συζητήσεις περί του αγαθού, αλλά πρακτικές αντιπαραθέσεις με στόχο την άμεση επέμβαση στην κοινωνική συμβίωση, προϋπόθεση της οποίας είναι η κατάκτηση της κρατικής εξουσίας. Η κρατική εξουσία είναι ο κύριος χώρος διαμορφώσεως της πολιτικής, η οποία εξειδικεύεται πλέον ως κρατική πολιτική. Η κρατική πολιτική δεν ασκείται όμιως αποκλειστικά με τη θέσπιση κανόνων δικαίου, που έχουν κατ' ανάγκη, όπως θα δούμε, το χαρακτηριστικό της γενικότητας. Ασκείται και με τη λήψη αποφάσεων γιά την αντιμετώπιση μεμονωμενων περιτττώσεων και προβλημάτων και με τη στάθμιση των προσφερόμενων μέσων και την επιλογή του καταλληλότερου από αυτά γιά την επίτευξη των γενικών πολιτικών στόχων. Ο κατ' εξοχήν χώρος όπου ασκείται αυτή η πέρα της θεσπίσεως νόμων μορφή της πολιτικής είναι η δημόσια άοίκηση. Ένα από τα γνωρίσματα της δημόσιας διοικήσεως είναι ότι στην κρίση της γιά την καταλληλότητα των μέσων προς επίλυση των προβλημάτων που αντιμετωπίζει διέπεται από μιά σχετική ελευθερία, ή, όπως λέγεται συνήθως, διαθέτει ώς ένα βαθμό Scaxpncxrj ευχέρεια (π.χ. αποφασίζει αν το νέο (χεροδρόμιο
§ 9 . ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ
83
των Αθηνών θα κατασκευαστεί στα Σπάτα, στην Τανάγρα ή αλλού). Διακρβτική ευχέρεια δεν σημαίνει βέβαια αυθαιρεσία* σημαίνει απλώς, ότι εντός ορισμένων ορίων η κρατική πολιτική διαμJopφώvεται με επιλογές, γιά τις οποίες τα όργανα που την ασκούν (πρώτιστα η κυβέρνηση) υπέχουν αποκλειστικά πολιτική ευθύνη, δηλαδή κρίνονται γιά τις πράξεις τους από το εκλογικό σώμα και μόνο. Η ύπαρξη ενός πεδίου κρατικής, δράσεως που χαρακτηρίζεται από τη διακριτική της ευχέρεια δείχνει λοιπόν, ότι δίκαιο και πολιτική δεν συμπίτττουν και ότι η δεύτερη είναι ευρύτερη από το πρώτο, από την άποψη τουλάχιστον ότι υπάρχει μιά περιοχή της πολιτικής στην οποία δεν φαίνεται να εισχωρεί το δίκαιο. Αν πάντως τα πράγματα τελείωναν εδώ, το συμπέρασμα αυτό όχι μόνο δεν θα αλλοίωνε τη βασική θέση του νομικού θετικισμού περί του πολιτικού χαρακτήρα του δικαίου, αλλά και θα την επιβεβαίωνε πανηγυρικά. Οι αντίπαλοι ωστόσο του νομικού θετικισμού, προκειμένου να τον αντικρούσουν, προβάλλουν το επιχείρημια ότι, ανεξάρτητα αν υπάρχουν τομείς της πολιτικής στους οποίους δεν υπεισέρχεται το δίκαιο, υπάρχουν και αντίστροφα τομείς του δικαίου που βρίσκονται πάνω και πέρα από την πολιτική επηρεάζοντάς την, δηλαδή ότι υπάρχουν και πλευρές του δικαίου που δεν είναι δυνατό να θεωρηθούν αποκλειστικά πολιτικές. Ο εττηρειχσμός της πολιτικής από το δίκαιο εκδηλώνεται πριν απ' όλα στο ότι η ίδια η πολιτική, τουλάχιστον στις πολιτικά πιό ώριμες κοινωνίες, δεν διεξάγεται ως ωμός αγώνας γιά την κατάκτηση της εξουσίας, αλλά ακολουθεί ορισμένους κανόνες, στους οποίους περιλαμβάνονται και κανόνες δικαίου, αυξημένης μάλιστα συνήθως νομικής ισχύος, εφόσον οι σπουδαιότεροι από αυτούς βρίσκονται διατυπωμένοι στο σύνταγμα. Εδώ μπορούν να αναφερθούν πριν απ' όλα οι συνταγματικές διατάξεις που καθορίζουν σε γενικές γραμμές τη νομοθετική διαδικασία και τον τρόπο αναδείξεως της κυβερνήσεως. Το σύνταγμα μάλιστα δεν προδιαγράφει
84
το
Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
απλώς το γενικό πλαίσιο διεξαγωγής του πολιτικού αγώνα. Θεσπίζει ορισμένα θεμελιώδη δικαιώμιατα των πολιτών που δεν μπορεί να παραβιάσει η πολιτική, αλλά και χαράζει τις γενικές κατευθύνσεις που πρέπει να ακολουθήσει η κοινωνική συμβίωση και ιδίως καθορίζει δεσμευτικά τις ύπατες συλλογικές αξίες, από το σεβασμό των οποίων οφείλει να διαττνέεται η άσκηση της πολιτικής, και τα βασικά αγαθά, προς την προστασία των οποίων οφείλει να κινείται (λ.χ. υγεία, παιδεία, περιβάλλον, εργασία, οικονομική ανάτπτυξη κ.ο.κ.). Κατά τούτο η κρατική πολιτική δεν είναι εντελώς ελεύθερη και αδέσμευτη, δεν είναι απλώς το πάντα ανοιχτό αποτέλεσμα του πολιτικού αγώνα, αλλά προκαθορίζεται, στις γενικές τουλάχιστον γραμμές της, από το δίκαιο. Αυτό μάλιστα ισχύει όχι μόνο γιά τη νομοθετική πολιτική, αλλά και γιά τη δράση της δημόσιας διοικήσεως, η οποία διέπεται από την <ζρχή της νομιμότητας, οφείλει δηλαδή, ακόμη και εκεί όπου διαθέτει διακριτική ευχέρεια, όχι μόνο αρνητικά να μη παραβιάζει τα όρια που χαράζουν το σύνταγμα και οι νόμοι, αλλά και θετικά να ακολουθεί τις διαδικασίες και να προάγει τα αγαθά που καθιερώνει και προστατεύει το δίκαιο. Όλες αυτές οι διατάξεις του δικαίου που επηρεάζουν την άσκηση της πολιτικής φαίνονται λοιπόν να βρίσκονται σε μιά θέση υπεροχής απέναντι της, αφού θα ήταν παράδοξο να υποστηρίξουμε ότι και αυτοί με τη σειρά τους δεν είναι τίποτε άλλο παρά το προϊόν πολιτικών αποφάσεων. Πρέπει κατά συνέπεια να δεχθούμε ότι ο σύνδεσμος δικαίου και πολιτικής είναι αμφίπλευρος: δίκαιο και πολιτική τελούν σε σχέση αμοιβαίας επιρροής και εξαρτήσεως. Αν όμως τα πράγματα έχουν έτσι, τότε οι απόψεις τόσο του νομικού θετικισμού όσο και του φυσικού δικαίου, από τις οποίες εκείνες του πρώτου τονίζουν περισσότερο την υπεροχή της πολιτικής απέναντι στο δίκαιο, ενώ αυτές του δεύτερου δίνουν μεγαλύτερο βάρος στο ότι η (νομοθετική) πολιτική δεν ασκείται κατά τρόπο αδέσμευτο, δεν
§ 9 . ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ
85
αληθεύουν μεν μονόπλευρα, τονίζουν όμως η καθεμία κάτι το αληθινό. Εφόσον το δίκαιο αποκτά ισχύ κατά τη διάρκεια μιάς διαδικασίας, η οποία χαρακτηρίζεται από τη διαμάχη γύρω από τη λήψη των βασικών αποφάσεων μέσα στην οργανωμένη σε κράτος κοινωνία, ο νομικός θετικισμός ευσταθεί τουλάχιστον στο εξής: Alxaco χωρίς σύνδεσμο προς ορίσμένα πολιτικά γεγο>/στα, τα οποία συνιστούν τψ πράξη της θέσεώς του σε ισχύ, δηλαδή δίκαιο χωρίς θετικότητα, είναι κάτι το αδιανόητο. Ο νομικός θετικισμός προ^^ωρεί όμως ένα βήμα παραπέρα. Δεν διδάσκει απλώς ότι η θετικότητα είναι αναγκαίο στοιχείο του δικαίου, αλλά ισχυρίζεται επί πλέον ότι υπάρχει υπεροχή της πολιτικής απέναντι στο δίκαιο και ότι κατά συνέπεια το πραγματικό γεγονός της θέσεως σε ισχύ, όποιο και να είναι αυτό κάθε φορά, αρκεί ώστε να δημιουργηθεί δίκαιο. Όσοι αντίθετα βρίσκονται πιό κοντά στην ποφάδοση του φυσικού δικαίου οφείλουν να δεχθούν και πράγμιατι σήμερα συνήθως αναγνωρίζουν τον πολιτικό χοφακτήρα του δικαίου και τη θετικότητα ως αναγκαίο γνώρισμιά του, ωστόσο απορρίτττουν αυτό το πρόσθετο βήμια, αρνούνται δηλαδή ότι ο αποκλειστικός λόγος του καθήκοντος υπακοής στο δίκαιο είναι το πραγματικό γεγονός της θέσεώς του σε ισχύ και η ύπαρξη των κοινωνικών και πολιτικών δυνάμιεων που το επιβάλλουν. Αντίθετα επιμιένουν ότι τα πραγματικά αυτά γεγονότα μόνο σε συνδυασμό προς ορισμένες ηθικές εκτιμήσεις μπορούν να θεωρηθούν ότι δημιουργούν δίκαιο και ότι στηρίζουν την υποχρεωτικότητά του. Το βασικό τους —και ιδιαίτερα ελκυστικό- επιχείρημα αντλούν από τις δεσμεύσεις της πολιτικής που απορρέουν από το δίκαιο, στις οποίες διακρίνουν ένα ηθικό στοιχείο, το οποίο διαποτίζει τόσο το δίκαιο όσο και την πολιτική: την αξίωση διαμορφώσεως του δικαίου και ασκήσεως της πολιτικής κατά τρόπο κοινωνικά δίκαιο. Στο σημείο αυτό είναι λοιπόν αναγκαίο να εξετάσουμε πιό διεξοδικά τις σχέσεις δικαίου και ηθικής.
86
το
Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
§ 10. Δίκαιο, πολιτική, ηθική Β: δίκαιο και ηθική Έχουμε ήδη γνωρίσει τί είναι η κοινωνική ηθική (§ 3). Ο στενός σύνδεσμος του δικαίου με την κοινωνική ηθική είναι αναμφισβήτητος. Ακόμη και οι οπαδοί του νομικού θετικισμού δεν έχουν πρόβλημα να παραδεχθούν, ότι το περιεχόμενο των ρυθμίσεων του θετικού δικαίου αποτελεί κατά κανόνα έκφραση των αντιλήψεων περί αγαθού και κακού που επικρατούν στην κοινωνία, εντός της οποίας ισχύει και εφαρμόζεται το δίκαιο. Ισχύον δίκαιο και κοινωνική ηθική εμφανίζουν εξ άλλου το κοινό γνώρισμα, ότι οι ρυθμίσεις τους είναι γιά το κάθε δρων υποκείμενο ετερόνο[χες, δηλαδή εκτιηγάζουν από μιά νομοθετική πηγή εξωτερική, διαφορετική από αυτό το ίδιο. Πολλοί είναι μάλιστα αυτοί που πρεσβεύουν, ότι και οι δύο αυτές ετερόνομες τάξεις έχουν κοινό θεμέλιο ισχύος την εκάστοτε κρατούσα κοινωνική δύναμη. Ηθική δεν είναι όμως μόνο η κοινωνική. Στις μ.εγάλες κατακτήσεις της ανθρωπότητας ανήκει η εμπέδωση της ιδέας της ηθίχ-ήζ αυτονομίας. Ηθικά αυτόνομο είναι το υποκείμενο που δρα όχι με τρόπο που του επιβάλλεται εξωτερικά, αλλά διαμορφώνοντας τις πράξεις του όπως το ίδιο κρίνει ορθό, με μόνη πηγή κύρους την κρίση του και τη συνείδησή του. Στο σημείο αυτό όμΛ^ς αρχίζουν και οι διαφωνίες. Πολλοί είναι αυτοί που νομίζουν, ότι η ιδέα μιάς αυτόνομης ηθικής συνεπάγεται πολλαπλότητα και υποκειμ^ικότητα των ηθικών συστημάτων, ότι δηλαδή αυτονομία σημαίνει ότι το κάθε άτομο είναι ελεύθερο να διαμορφώνει κατά την κρίση του το ηθικό του σύστημα και έτσι τα ηθικά συστήματα που θα προκύψουν μόνο από σύμτττωση μπορούν να είναι όμοια. Μιά τέτοια αντίληψη οδηγεί στην αποδοχή του ηθικού σχετίχισμού (moral relativism), δηλαδή στην υιοθέτηση της απόψεως ότι η ορθότητα των κρίσεων που διατυπώνονται σε ηθικά ζητή-
§
9.
ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
87
ματα είναι θέμα οτττικής γωνίιχς και εξαρτάται κάθε φορά από το ηθικό σύστημυχ (σύστημα αξιών) που υιοθετεί ο κρίνων και ότι κατά συνέπεια δεν είναι δυνατή η διατύπωση αντικειμενικά ορθών ηθικών κρίσεων. Η σύνδεση της ιδέας της ηθικής αυτονομίας με το σχετικισμό δεν είναι όμως ορθή. Η αυτονομία αποτελεί έκφανση της ελευθερίας. Ελευθερία δεν σημαίνει ούτε αυθαιρεσία στον τρόπο συμπεριφοράς ούτε προαιρετικότητα του ηθικά ορθού. Σημιαίνει προσεκτική στάθμιση με στόχο την επιλογή της ορθότερης δυνατής συμπεριφοράς, η οποία όμιως έτσι γιά τον έλλογο και ηθικό άνθρωπο είναι υποχρεωτική. Η εκτίμηση και επιλογή της ορθότερης συμπεριφοράς πρέπει βέβαια, γιά να είναι αυτόνομη, να βασίζεται στην κρίση του καθενός μας και όχι σε κάποια άνωθεν επιβαλλόμενη αυθεντία. Η κρίση αυτή πρέπει όμως ταυτόχρονα να είναι και μιά κρίση συγκροτημένη και έλλογη, δηλαδή να βασίζεται στα καλύτερα δυνατά επιχειρήματα. Κατά τούτο δεν μπορεί να είναι μιά κρίση καθοφά υποκειμενική, διότι επιχεφήματα που παροιμίνουν εντελώς υποκειμενικά, δηλαδή που πείθουν μόνο εμάς και κανένοον άλλο, παύουν να είναι επιχειρήματα. Επί πλέον, η ελευθερία δεν μπορεί να θεωρηθεί γνώρισμα συγκεκριμένων ατόμων, αλλά των ανθρώπων γενικά. 'Ετσι γιά το κάθε άτομο δεν μπορεί να δικαιολογηθεί περισσότερη ελευθερία από εκείνην που είναι συμβιβάσιμη μιε την οιναγνώριση ίσης ελευθερίας και γιά όλους τους άλλους. Αυτονομία σημαίνει επομένως, όπως έδειξε πρώτος ο Kant, όχι το να δρα ο καθένας μας όπως θέλει, αλλά το να πράττουμε λαμβάνοντοις υπ' όψη μας και όλους τους άλλους, δηλαδή να πράττουμε σύμφωνα με κανόνες που είναι γενίκεύσιμοί, που μπορούμε να τους σκεφθούμε ως νομοθετημένους από όλους μαζί τους ανθρώπους, άρα όμΛ>ς ταυτόχρονα και ως δεσμευτικούς γιά όλους τους ανθρώπους. Από την ιδέα της ηθικής αυτονομίας απορρέει λοιπόν όχι ο σχετικισμός, αλλά αντί-
88
το
Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
θετα μ,ιά δεσμιευτική κατευθυντήρια αρχή γιά τον τρόπο θεμελιώσεως της ορθότητοος των ηθικών κρίσεων: ορθές είναι εκείνες οι ηθικές κρίσεις που αντέχουν στον έλεγχο της γενικευσιμότψας, δηλαδή που μπορούν να γίνουν δεκτές ως κανόνες νομοθετημένοι από και γιά όλους τους ανθρώπους. Αν οι σχέσεις δικαίου και κοινωνικής ηθικής δεν είναι δύσκολο να διακριβωθούν, δεν συμβαίνει το ίδιο και μιε τις σχέσεις του δικαίου προς την αυτόνομη ηθική. Γιά όσους πρεσβεύουν ότι η ηθική αυτονομία είναι συνώνυμη με τον σχετικισμό, η απάντηση είναι προφανής: δίκαιο και ηθική δεν έχουν καμία αναγκαία σχέση, διότι η ηθική αποτελείται από κανόνες τεθειμένους από το ίδιο το δρων υποκείμιενο, ενώ το δίκαιο από κανόνες τεθειμιένους από τα νομοθετικά όργανα του κράτους. Κατά την άποψη αυτή δηλαδή εκείνο που διακρίνει ηθική και δίκαιο είναι η αυτονομία της πρώτης και η ετερονομία του δευτέρου. Τα πράγματα δεν είναι όμως τόσο απλά, από τη στιγμή που απορρίψαμε μιά αντίληψη που συνδέει την ηθική αυτονομία με το σχετικισμό. Εφόσον αυτονομία σημαίνει υιοθέτηση της προοτττικής της γενικότητας των ηθικών κανόνων, η ηθική δεν μπορεί πιά να θεωρηθεί ιδιωτική υπόθεση του καθενός μας, αλλά μ^ς υποχρεώνει να σκεφθούμε ως νομοθέτες των ηθικών κανόνων εκτός από τον εαυτό μας και όλους τους άλλους ανθρώπους μαζί. Από την άλλη πλευρά η ιστορική εμπειρία μάς διδάσκει, ότι το δίκαιο δεν είναι πάντα αποκλειστικά προϊόν στυγνής επιβολής, έτσι ώστε μπορούμε να πούμε ότι η ετερονομία του δικαίου δεν είναι παντού εξ ίσου έντονη. Στις χώρες όπου υπάρχει δημοκρατία όλοι οι πολίτες μπορούν -άμιεσα με τη συμβολή τους στο δημόσιο διάλογο και έμμεσα με την εκλογή των αντιπροσώπων τους στο κοινοβούλιονα συμμετάσχουν στη δκχμόρφοοση των νόμων και έτσι ακόμη και το δίκαιο διατηρεί κάτι από την αυτονομία των γενικών ηθικών κανόνων. Με βάση λοιπόν το κριτήριο της αυτονομίας και ετερο-
§
9.
ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
89
νομίας, δίκαιο και ηθική δεν διαφέρουν τόσο ριζικά όσο φαίνεται εκ πρώτης όψεως. Η διαφορά μιεταξύ δικαίου και ηθικής μπορεί όμως να υποστηριχθεί και διαφορετικά. Πράγμιατι, έχει προταθεί παλαιότερα η διάκριση δικαίου και ηθικής ψιε κριτήριο την εξωτερικότητα ή την εσωτερικότητα των συμπεριφορών ως σημείο αναφοράς τους. Σύμφωνα με την άποψη αυτή, το δίκαιο διέπει πράξεις με εξωτερική επενέργεια, δηλαδή μιε αντίκτυπο στους άλλους, και όχι την εσωτερική στάση των ανθρώπων ή τα κίνητρά τους, ενώ η ηθική ενδιαφέρεται πρώτιστα γιά το εσωτερικό μέρος των πράξεων, τα ελατήρια και το φρόνημα των δρώντων. Η άποψη αυτή δεν έχει όμως πιά σήμερα ένθερμους υποστηρικτές. Γιατί είναι πιά γενικά παραδεκτό, ότι οι ανθρώπινες πράξεις αποτελούν ενιαίο σύνολο και δεν μπορούν να δκχσπασθούν σε δύο εντελώς ξεχωριστά και ανεξάρτητα τμήματα, ένα εσωτερικό και ένα εξωτερικό. Το δίκαιο δεν μπορεί λοιπόν να (χδιαφορεί γιά την εσαττερική πλευρά των πράξεων και πράγματι εξετάζει π.χ. αν μιά πράξη τελέστηκε από δόλο ή αμέλεια, αν μιά πρόταση προς κατάρτιση συμβάσεως ([χε σκοπό π.χ. τη σύναψη μιάς πωλήσεως) έγινε στα σοβαρά ή ως αστεϊσμιός, μιε πλήρη επίγνοχτη των πραγματικών συνθηκών και των νομικών συνεπειών της ή από πλάνη κ.ο.κ. Από την άλλη πλευρά πάλι είναι εντελώς λανθασμιένο να θεωρήσουμε ότι η ηθική ενδιαφέρεται λιγότερο γιά την εξωτερική πλευρά των πράξεων από ό,τι γιά την εσωτερική* γιατί αν το αποτέλεσμα της πράξεως ήταν αδιάφορο και αρκούσε η αγαθή πρόθεση, τότε η ηθική θα ανεχόταν να μιείνει ανεφάρμοστη και θα υποβιβαζόταν σε κάτι το εντελώς ασήμαντο. Μένει να εξεταστεί μήπως το δίκαιο διαφέρει από την ηθική από άποψη περιεχομίνου, δηλαδή ως προς το είδος των ρυθμιζόμενων πράξεων και σχέσεων. Έχουμιε δεί προηγουμιένως, ότι το δίκαιο ρυθμίζει μόνο τις σημιαντικότερες σχέσεις που συνδέονται
90
το
Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
άμιεσα με τη συμβίωση μέσα στην οργανωμιένη σε κράτος κοινωνία (που τις ονομιάσαμιε νομικά σημιαντικές σχέσεις)· η ηθική όμως δεν περιορίζεται μόνο σ' αυτές, αλλά ενδιαφέρεται γιά ένα πολύ ευρύτερο κύκλο ανθρώπινων πράξεων. Το ερώτημια είναι πού ακριβώς βρίσκονται τα όρια των νομικά σημιαντικών πράξεων. ΚρίσιμίΛ είναι στο σημιείο αυτό να αναλογιστούμε, ότι το δίκαιο συνοδεύει την παράβαση των κανόνων του με την επιβολή κυρώσεων, το βασικό ζήτημια είναι επομένως η ορθή οριοθέτηση των πράξεων που θα πρέπει να είναι εξαναγκαστές. Στο θέμια αυτό μιεγάλη επιρροή έχει ασκήσει η φιλοσοφία του φιλελευθερισμιού, που από την εποχή του John Stuart Mill (1806-1873) διακηρύσσει, ότι το κράτος και η κοινωνία πρέπει να αφήνουν στο κάθε άτομιο μιά σφαίρα ελεύθερης διαμορφώσεως και εκδηλώσεως ατομικών πεποιθήσεων, κλίσεων και προτιμήσεων, με συνέπεια, μεταξύ άλλων, να θεωρείται απαράδεκτος ο νομικός εξαναγκασμός της τελέσεως ορισμιένων πράξεων ακόμη και αν αυτές είναι μιερικές φορές ηθικά επιβεβλημένες ή αντίστροφα της παραλείψεως ορισμένων άλλων που είναι ηθικά κατακριτέες. Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα έντονο στο θέμυχ της επιλογής των συμπεριφορών, γιά τις οποίες κρίνεται σκόπιμη η επιβολή ποινής. Υπάρχουν πολλές πράξεις (όπως π.χ. η έκδοση βιβλίων όπου περιγράφονται πράξεις βίας), των οποίων η ποινικοποίηση δεν είναι ορθή ακόμη και αν από ηθική σκοπιά οι περισσότεροι συμφωνούν ότι θα πρέπει να αποφεύγονται. Αλλά και εκτός ποινικού δικαίου απαντούν αντίστοιχα φαινόμιενα. 'Ετσι, παρ' όλο ότι από ηθική σκοπιά π.χ. ο έμπορος που πουλάει μιά ποσότητα στοφιού οφείλει να παραδώσει στον αγορ(χστή την καλύτερη ποιότητα από αυτές που έχει στη διάθεσή του, από νομική σκοπιά, δηλαδή από την άποψη της συμβάσεως πωλήσεως που έχει συνάψει, η συμπεριφορά του είναι ορθή αρκεί να του παραδώσει εμπόρευμϋχ μέσης ποιότητας. Το δίκαιο -έτσι τουλάχιστον δεί-
§
9.
ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
91
χνουν τα παραδείγμιατά μ/χς— διαφέρει λοιπόν από την ηθική, διότι δεν αποβλέπει στην ηθική τελειότητα, αλλά πρώτιστα στην εύρυθμη λειτουργία της κοινωνικής συμβιώσεως. Οι οπαδοί του νομικού θετικισμού σταματούν εδώ και αρκούνται σ' αυτό το συμπέριχσμια. Η ανάλυση μπορεί και πρέπει όμως να προχωρήσει περισσότερο. Τα παραδειγματά μας δείχνουν ασφαλώς, ότι μιεταξύ δικαίου και ηθικής υπάρχουν διαφορές. Αυτό δεν αρκεί όμως και γιά να δικαιολογήσει το συμπέρασμα, ότι το δίκαιο αποβλέπει αποκλειστικά στην κοινωνική τάξη και (χσφάλεια και αδιαφορεί γιά το ηθικό περιεχόμενο των ρυθμίσεών του ή γιά το ηθικό ποιόν των συμπεριφορών των κοινωνών. Πριν απ' όλα πρέπει να επισημάνουμε μιά βασική διδαχή της ιστορίας, ότι δηλαδή τάξη και ασφάλεια μόνο προσωρινά -όσο διαρκεί ο τρόμος της βίας— μπορούν να επιτευχθούν εκεί όπου λείπει εντελώς η κοινωνική δικαιοσύνη. Σ' αυτό πρέπει να προσθέσουμε και μιά δεύτερη σκέψη. Μιά ηθική συμπεριφορά που επιτυγχάνεται με την άσκηση βίας παύει να έχει ηθική αξία: η ηθική αυτονομία δεν εκβιάζεται. Άλλωστε η άνωθεν επιβολή, ακόμη και αν πρόκειται γιά το ηθικά ορθό, προκαλεί αντιδράσεις και φέρνει συχνά το αντίθετο αποτέλεσμα. Επί πλέον, μιά τέτοια επιβολή του ορθού ενέχει έναν τεράστιο κίνδυνο καταχρήσεων, εφόσον -πέρα από τη δημοκρατία και την άρρηκτα μ^ αυτήν ενωμένη αρχική ουδετερότητα απέναντι στις διάφορες ηθικές αντιλήψεις- δεν μπορούν να υπάρξουν μηχανισμοί ελέγχου της εξουσίας που να εξασφαλίζουν ότι το άνωθεν επιβαλλόμενο είναι πράγματι και το ηθικά ορθό. Δεν πρέπει ποτέ να λησμονείται, ότι το εθνικοσοσιαλιστικό καθεστώς της βίας, ένοχο γιά τα χειρότερα ώς σήμερα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, ποφουσίαζε τον εαυτό του ως ιστορική πραγμάτωση της ηθικής. Το ότι λοιπόν το δίκαιο δεν εκβιάζει την ηθικότητα δεν σημαίνει ότι αδιαφορεί γι' αυτήν. Αντίθετα μάλιστα μπορούμε να πούμε, ότι λόγοι ηθικοί είναι αυτοί
92
το
Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
που επιβάλλουν στο δίκαιο να είναι φιλελεύθερο και να μην εκβιάζει την ηθικότητα. Με άλλα λόγια, η σε πολλά θέμιατα διάσταση δικαίου και ηθικής δεν είναι απότοκη κυνισμού της έννομης τάξεως, αλλά ακριβώς αντίθετα είναι ηθικά επ£ε^λημένη. Οι προηγούμενες σκέψεις μάς οδηγούν στο εκ πρώτης όψεως παράδοξο πόρισμα, ότι η διάκριση δικαίου και ηθικής, όσο αυτή είναι πράγμιατι εφικτή, είναι απόρροια ενός βαθύτερου μεταξύ τους συνδέσμου. Σ' ένα πρώτο επίπεδο, το δίκαιο αποσυνδέεται από την ηθική όχι γιατί δεν έχει καμία σχέση με αυτήν, αλλά γιατί η άρση κάθε διαχωρισμού και η επιβολή της ηθικοκρατίας (moralism) στο δίκαιο θα προκαλούσε τον κίνδυνο διαστροφής του ηθικού υποβάθρου του δικαίου. Το ηθικό αυτό υπόβαθρο, που συνιστά το δεύτερο και βαθύτερο επίπεδο του συνδέσμου δικαίου και ηθικής, είναι η επιδίωξη της μεγαλύτερης δυνατής ισομερούς αυτονομίας όλων των ανθρώπων που συμβιώνουν σε μιά οργανωμένη σε κράτος κοινωνία. Αν δηλαδή από την άλλη πλευρά, στην προσπάθειά μας να αποφύγουμε την ηθικοκρατία, αποκόψουμε εντελώς το δίκαιο από το ηθικό αυτό υπόβαθρο, τότε δεν είμαστε σε θέση να διακρίνουμε την έννομη τάξη από τις προσταγές μιάς συμμορίας ληστών και οδηγούμαστε και γι' αυτές στην αποδοχή ενός ισοδύναμου καθήκοντος υπακοής. Βλέπουμε λοιπόν ότι η παραγνώριση του βαθύτερου συνδέσμου δικαίου και ηθικής ανοίγει το δρόμο προς την ίδια ακριβώς διαστροφή του δικαίου όπως και η ανεξέλεγκτη ταύτισή τους. Στο σημείο αυτό οι οπαδοί του νομικού θετικισμού θα προέβαλλαν όμως μιά αντίρρηση. Αν το δίκαιο δεν ισχύει παρά μόνο στο βαθμό που δεν παραβιάζει το ηθικό του υπόβαθρο και αν επί πλέον στα ηθικά ζητήματα υπάρχει πράγματι η δυνατότητα αντικειμενικής γνώσεως του ορθού, τότε πώς εξηγείται η σχετικότητα της ισχύος των διαφόρων έννομων τάξεων, δηλαδή η ύπαρξη διαφορών μεταξύ τους, και κατ' επέκταση πώς δικαιολο-
§
9.
ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
93
γείται η ανάγκη θετικότητοίς του δικαίου; Την απάντηση έχουμε ήδη δώσει εν μιέρει: Η ελευθερία του καθενός να κρίνει την ορθότητα των πράξεών του και να συμβάλλει σε ίση μοίρα με όλους τους άλλους στη διαμόρφωση των συλλογικών αποφάσεων είναι ηθικά επιβεβλημένη όχι γιατί αποκλείεται γενικά η γνώση του ηθικά ορθού ώστε το πρακτέο να καθορίζεται αυθαίρετα και υποκειμιενικά, αλλά γιατί στις δημόσιες αυτές αποφάσεις είναι αναπότρετττος ο κίνδυνος της άνωθεν επιβολής απόψεων είτε με τη μορφή του δογματισμού και της χειραγωγήσεως είτε με τη μορφή της πρόωρης και ίσως βίαιης διακοπής του διαλόγου γιά την ανεύρεση του ορθού. Η κατ' αυτόν όμως τον τρόπο δικαιολογούμενη ανάγκη θετικότητας του δικαίου δεν διαψεύδει, αλλά αντίθετα επιβεβαιώνει το ηθικό του υπόβαθρο, γιατί σημαίνει ότι ίεν είναί η οποιαδήποτε πράξη θετικοποιήσεως που γεννά ένα δίκαιο πραγματικά άξιο του ονόματος του, αλλά μόνο εκείνη που ακολουθεί τις δημοκρατικές διαδικασίες. Στνψ καίρια αυτή παρατήρηση πρέπει να προσθέσουμε ορισμιένες διευκρινίσεις. Το ότι η εύρεση του ηθικά ορθού είναι δυνατή δεν σημαίνει ούτε ότι είναι και εύκολη ούτε ότι το ηθικά ορθό είναι χρονικά αμιετάβλητο. Αντίθετα, η εύρεσή του είναι πολλές φορές τόσο πολύπλοκη, ώστε ακόμη και από ηθική σκοπιά είναι προτιμότερη η καθιέρωση μιάς σχετικά ταχείας διαδικασίας γιά τη λήψη των κρίσιμων συλλογικών αποφάσεων, συνδυασμένης με την μιεγαλύτερη εφικτή αποφυγή αυθαιρεσιών, παρά η αναβολή της δράσεως μέχρι να βρεθεί το απόλυτα ορθό (ars longa, vita brevis). Εξ άλλου η κρίση του ορθού δεν εξαρτάται μόνο από ορισμένες γενικές ηθικές αρχές, αλλά και από την εφαρμιογή τους στις εκάστοτε δεδομένες και συνεχώς μεταβαλλόμενες ιστορικές συνθήκες, \υε συνέπεια να μεταβάλλεται και η ίδια μέσα στο χρόνο (ή, όπως λέγεται στη φιλοσοφική γλώσσα, να εμφανίζει το γνώρισμα της ιστορικότητας). Και από την άποψη αυτή μπορούμε
94
το
Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
να πούμιε, ότι η θετικότητα ως αναγκαίο χαρακτηριστικό του δικαίου δεν έρχεται σε αγεφύρωτη αντίθεση προς την ηθικότητα του. Μετά την ανάλυση των σχέσεων δικαίου, πολιτικής και ηθικής, που προηγήθηκε, μπορούμε πιά να πάρουμε θέση απέναντι στο δίλημμα που θέτει η διαμάχη μεταξύ φυσικού δικαίου και νομικού θετικισμού. Και τα δύο μεγάλα αυτά φιλοσοφικά ρεύματα αληθεύουν εν μέρει, στο βαθμό που συλλαμβάνουν εύστοχα μία -διαφορετική το καθένα- πλευρά του δικαίου. Κανένα όμως από αυτά δεν μπορεί να προβάλει αξίωση απολυτότητας (αυτό παρατηρείται σήμιερα περισσότερο από την πλευρά του νομικού θετικισμού), μ£ συνέπεια να επιβάλλεται μιά σύνθεσή τους. Όπως είδαμε ήδη, Sixaio δεν υπάρχει χωρίς να συμβούν ορισμένα πραγματικά γεγονότα που γίνονται αποδεκτά μέσα στην οργανωμένη σε κράτος κοινωνία ως πράξεις θέσεώς του σε ισχύ. Από την άλλη πλευρά όμως τα γεγονότα αυτά δεν αρκούν ώστε να έχουμε δίκαιο. Πρόσθετο αναγκαίο στοιχείο είναι το να βασίζεται η αποδοχή τους ως δημιουργών δικαίου όχι στην ωμή επιβολή αλλά, σε γενικές τουλάχιστον γραμμές, στη δικαιολογημένη αναγνώριση εκ μέρους των κοινωνών ότι δεν παραβιάζονται θεμελιώδεις αρχές που συνιστούν το ηθικό υπόβαθρο του δικαίου. Πρέπει μάλιστα να τονίσουμε, ότι οι δύο αυτές πλευρές του δικαίου, η θετικόττγτά του αφ' ενός και το ηθικό του υπόβαθρο αφ' ετέρου, παρ' ότι εκ πρώτης όψεως φαίνονται αν όχι να είναι πολέμιες πάντως να βρίσκονται σε μιά σχέση εντάσεως, δεν παpαμivoυv αναγκαία εχθρικές ή έστω ασύνδετες μεταξύ τους, αλλά αντίθετα είναι εφικτό να συνενωθούν αρμονικά με συνδετικό κρίκο τις δημοκρατικές διαδικασίες που πρέπει να ακολουθούνται κατά τη θέσπιση του δικαίου. Προϋπόθεση είναι όμως βέβαια ότι οι διαδικασίες αυτές λειτουργούν ορθά, ιδίως ότι έχει γίνει κοινή συνείδηση και πρακτική ότι η δημοκρατία δεν σημαίνει αυθαιρεσία
§ 11. ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ-ΔίΚΑΙΟ ΚΑΙ ΕΞΑΝΑΓΚΑΣΜΟΣ
95
της πλειοψηφ{(χς ούτε απλώς ένα τυπικό σύνολο εκλογικών διαδικασιών, αλλά επιδίωξη της μεγαλύτερης δυνατής συναινέσεως βασιζόμενης στη δύναμη των επιχειρημάτων, συνεπώς ότι έχει και η ίδια μιά ηθική βάση διότι συνδέεται άρρηκτα με το σεβασμό και του τελευταίου πολίτη ως αυτοκαθοριζόμιενου ηθικού και πολιτικού υποκειμένου και ως φορέα απαραβίαστων θεμελιωδών δικαιωμάτων. Αν πράγματι η δημοκρατία λειτουργεί ορθά, τότε είναι σε θέση να εξασφαλίσει την αρμονία θετικότητας και ηθικού υποβάθρου του δικαίου. § 1 1 . Επανεξέταση του ορισμού του δικαίου — δίκαιο και εξαναγκασμός Η ενασχόληση μ^ς με το καίριο πρόβλημα του θεμελίου της ισχύος του δικαίου και η συναφής με αυτό γνωριμία μας με τα μεγάλα ρεύματα του φυσικού δικαίου και του νομικού θετικισμού, που με τη σειρά της μΛς ώθησε στην εξέτοιση των σχέσεων δικαίου, πολιτικής και ηθικής, μοις επιτρέπει πλέον να επανέλθουμε στο σημείο, από το οποίο ξεκινήσαμε, δηλαδή τον συνήθη ορισμό του δικαίου (ανωτ. § 4), και να ολοκληρώσουμε τον κριτικό του έλεγχο. Πολλά είναι τα ερωτήματα, που έχουν ανακύψει καθ' οδόν και στα οποία είμαστε πλέον σε θέση να δώσουμε μιά πιό τεκμηριωμένη απάντηση. Η σειρά που θα ακολουθήσουμε δεν μπορεί να είναι άλλη από εκείνην που επιβάλλει το εγχείρημα του ορισμού. Προηγείται δηλαδή η εξέταση του προσεχούς γένους και ακολουθεί εκείνη της ειδοποιού διαφοράς. Ως προς το προσεχές γένος του δικαίου έχουμε ήδη πραγματοποιήσει αποφασιστικά βήματα, όταν ως προς αυτό επικροτήσαμε σε προηγούμενο σημείο (§ 6) τον συνήθη ορισμό. Το δίκαιο αποτελεί πράγματι ένα σύνολο κανόνων, οι οποίοι ως κανόνες δεοντολογικοί χαρακτηρίζονται από υποχρεωτικότητα. Απαραίτη-
96
το
Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
τες είναι ωστόσο στο σημείο αυτό ορισμένες διευκρινίσεις και προσθήκες. Σχετικά πρέπει να υπενθυμίσουμε, ότι δεν έχουμε ακόμη δώσει ολοκληρωμένη απάντηση στο ερώτημα, το οποίο αφορά το στοιχείο που συγκροτεί το ισχύον δίκαιο σε σύνολο κανόνων και του προσδίδει την ταυτότητά του (§ 5). Η προσωρινή και ημιτελής απάντηση μιας ήταν, ότι το στοιχείο αυτό έχει να κάνει μ£ το σύνδεσμο της έννομης τάξεως προς ορισμιένη χώρα. Υπό το φως των μετέπειτα αναλύσεών μας πρέπει να επισημάνουμε, ότι ο ειδικότερος προσδιορισμός αυτού του στοιχείου εττηρεάζεται από τις διάφορες θεωρητικές διαμάχες που γνωρίσαμε. Κατά τη διδασκαλία του νομικού θετικισμού αυτό που συνενώνει την έννομη τάξη σε σύνολο κανόνων είναι το ότι η ισχύς τους απορρέει από τον θεμελιώδη κανόνα της, ο οποίος έχει ως βασικό του περιεχόμενο τον εκ των προτέρων προσδιορισμό των μορφών και τρόπων υπό τους οποίους θεσπίζεται έγκυρα το δίκαιο, δηλαδή τον καθορισμό των πηγών του δικαίου. Είδαμε προηγουμένως (§ 7, υπό ϋ), ότι οι κοινωνιολογικές θεωρίες διδάσκουν ότι ο θεμ.ελιώδης αυτός κανόνας έχει μιά εμπειρική διάσταση, στο βαθμό που προκύτιτει από την εξέταση της πρακτικής που επικρατεί στην κάθε οργανωμένη σε κράτος κοινωνία. Με όσα όμως επί πλέον κάναμε δεκτά γιά το ηθικό υπόβαθρο του δικαίου, πρέπει να επιμείνουμε ότι η εμπειρική αυτή διάσταση δεν είναι αρκετή γιά την αποδοχή της ισχύος ενός κανόνα δικαίου, ακόμη και του θεμελιώδους εκείνου που καθορίζει τις πηγές μιάς έννομης τάξεως. Είδαμε δηλαδή σε άλλο σημείο (§ 10), ότι εξ ίσου απαραίτητη προϋπόθεση της ισχύος του δικαίου είναι ο σεβασμός ορισμένων πρίοταρχικών ηθικών αρχών. Το στοιχείο που συνενώνει λοιπόν μιά έννομη τάξη ως σύνολο κανόνων δεν είναι απλώς και μόνο ο θεμελιώδης κανόνας έτσι όπως τον εννοούν οι κοινωνιολογικές θεωρίες συμπληρώνοντας τις νομικές, αλλά μ^ζί του και το περιεχόμενο που αυτός, γιά να είναι πράγματι κανόνας δικαίου.
§ 11. ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΪ ΔΙΚΑΙΟΤ-ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΕΞΑΝΑΓΚΑΣΜΟΣ
97
επιβάλλεται να έχει λόγω του ηθικού υποβάθρου του δικαίου. Με άλλα λόγια, ο θεμελιώδης κανόνας δεν προϋποτίθεται ως επιτάσσων απλώς ότι το σύνταγμα οφείλει να τηρείται (όπως διδάσκει ο κανονιστικός θετικισμός) και δεν οφκεί να διαπιστώνεται ότι τηρείται έμπρακτα από τους κοινωνούς στην έκταση που προσδιορίζει τι γίνεται αποδεκτό από αυτούς ως ττηγές του δικαίου (όπως διδάσκει ο κοινωνιολογικός θετικισμός), αλλά και αξιώνει τον εκ μέρους της συνολικής έννομης τάξεως στοιχειώδη έστω σεβασμό των βασικών ηθικών αξιών και της σύμφυτης μιε αυτές δημοκρατικής αρχής, χωρίς τον οποίο δεν μπορεί να υπάρξει δίκαιο. Από το σύνδεσμο δικαίου και ηθικής προκύτττει όμιως και μία άλλη συνέπεια γιά τον ορισμό του δικαίου και ειδικότερα γιά το προσεχές γένος του. Μέχρι τώρα έχουμε συμπλεύσει απόλυτα με τον συνήθη ορισμιό κατά τον χαρακτηρισμό του δικαίου ως συνόλου κανόνων. Ο σύνδεσμος του δικαίου με την ηθική και με την πολιτική κάνει αναγκαία μιά συμπλήρωση. Το δίκαιο είναι πράγματι ένα σύνολο κανόνων, αλλά ταυτόχρονα οι κανόνες του δικαίου ενώνονται σε σύνολο και διαθέτουν ισχύ -αλλά και μπορούν να εφαρμοστούν σε επί μέρους κοινωνικές σχέσεις- μόνο σε συνδυασμέ προς ορισμένες ηθικοπολιτικές αρχές μ^ τις οποίες είναι αναπόσπαστα ενωμένοι και οι οποίες έτσι είναι όχι μόνο αποκλειστικά ηθικές οφχές, οπότε θα βρίσκονταν εκτός του δικαίου, αλλά και αρχές εσωτερικές της έννομης τάξεως, αναπόσπαστο κομμάτι του ισχύοντος δικαίου. Τέτοια είναι πάνω απ' όλα η πρωταρχική αρχή του ίσου σεβασμού της αυτονομίας όλων των πολιτών, χωρίς την οποία δεν μπορεί να υπάρξει δίκαιο. Είναι επίσης και άλλες παρεπόμενες ηθικοπολιτικές οφχές που δικαιολογούν τις ρυθμίσεις του θετικού δικαίου στους διάφορους ειδικούς τομείς του. Όλες μαζί τις οιρχές αυτές μπορούμε μάλιστα να αποκαλέσουμε αρχές δικαιοσύνης^ χρησιμοποιώντας την έκφροιση
98
το
Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
με την ευρύτερη δυνατή σημασία της και συμπεριλαμβάνοντας, αλλά και υπερβαίνοντας αυτό που σε προηγούμενο σημείο ( § 3 ) ονομάσαμε εμπιστοσύνη δικαιοσύνης. Μετά τις συμπληρώσεις αυτές ως προς το προσεχές γένος του δικαίου, αναγκαίο είναι να στραφούμε προς την ειδοποιό διαφορά του, όπου τα ερωτήματα που έχουμε αφήσει ανοιχτά είναι περισσότερα. Μέχρι στιγμής έχουμε αρκεσθεί στο να θεωρήσουμε ευλογοφανή την άποψη, ότι η ειδοποιός διαφορά του δικαίου συνίσταται κυρίως στον εξαναγκαστό χαρακτήρα του, ο οποίος αποτελεί καίρια εκδήλωση του συνδέσμου του δικαίου προς την οργανωμένη σε κράτος κοινωνία. Την άποψη αυτή μπορούμε πλέον να αποδεχθούμε χωρίς ενδοιασμούς, αφού όμως προβούμε σε ορισμένες αναγκαίες διευκρινίσεις. Η πρώτη από τις διευκρινίσεις αυτές αφορά την ενδεχόμενη αντίρρηση ότι, αν ο εξαναγκασμός αποτελούσε ουσιώδες γνώρισμα του δικαίου, δεν θα έπρεπε να υπάρχουν κανόνες δικαίου που δεν είναι και εξαναγκαστοί. Τέτοιοι κανόνες υπάρχουν όμως πράγματι στο δίκαιο· αυτό συμβαίνει π.χ. με τις διατάξεις 844 και 845 του Αστικού Κώδικα, από τις οποίες προκύτυτει ότι, αν έχει συμφωνηθεί η καταβολή κάποιου ποσού λόγω παιγνίου ή στοιχήματος, υπάρχει μεν υποχρέωση προς καταβολή, που όμως δεν είναι εξαναγκαστή. Η απάντηση είναι, ότι το εξαναγκαστό αρκεί να είναι γνώρισμια του δικαίου ως συνόλου κανόνων και όχι απαραίτητα και του κάθε κανόνα χωριστά. Η δεύτερη αναγκαία διευκρίνιση είναι πολύ πιό καίρια γιά τη σημασία της δυνατότητας εξαναγκασμού ως ουσιώδους γνωρίσματος του δικαίου. 'Οταν κάνουμε λόγο γιά εξαναγκασμό, ο νους μοις ττηγαίνει πρώτα στην υλική βία που απειλεί τους παραβάτες και στην εμπεφική πιθανότητα ασκήσεώς της. Έννομη τάξη, η οποία να μη διαθέτει αυτή την υλική βία και να μην εμτυνέει φόβο επιβολής κυρώσεων επειδή οι παραβάτες θεωρούν εντελώς απί-
§ 11. ΟΡΙΣΜΟΣ T o r
ΔΙΚΑΙΟΓ-ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΕΞΑΝΑΓΚΑΣΜΌς
99
θανη την πραγμάτωσή της (με άλλα λόγια: δίκαιο χωρίς καθόλου πραγματική ισχύ και χωρίς μιά δραστική κοινωνική δύναμη που να το στηρίζει), δεν μπορεί ασφαλώς να υπάρξει. Όμως η δυνατότητα εξαναγκασμού, αν νοηθεί απλώς ως εμπειρική πιθανότητα ασκήσεως υλικής βίας, δεν μπορεί να θεωρηθεί επαρκής ώστε να αποτελέσει την ειδοποιό διαφορά του δικαίου. Ένα πρόσθετο στοιχείο συνδέεται μιε το γεγονός, ότι τον εξαναγκασμό επιβάλλει αποκλειστικά το κράτος. Το ερώτημα που προκύπτει είναι ακριβώς, πού οφείλεται αυτό το λεγόμενο «κρατικό μονοπώλιο της βίας». Βέβαιο είναι, ότι η επιβολή του εξαναγκασμού είναι γιά όλους μας περισσότερο αποδεκτή όταν προέρχεται από (ζρμόδια κρατικά όργανα από ό,τι θα ήταν αν προερχόταν από ιδιώτες. Και ακόμη πιό βέβαιο είναι, ότι η επιβολή του εξαναγκασμού εκ μέρους ενός κράτους που παρέχει ασφαλείς εγγυήσεις γιά το σεβασμό μας ως ανθρώπων διαφέρει ριζικά από την ωμή βία που (χσκεί σε βάρος μας μιά συμμορία ληστών όταν μας αφαιρεί το πορτοφόλι. Οι εκτιμήσεις αυτές δείχνουν ότι η δυνατότητα κρατικού εξαναγασμού, η οποία συνοδεύει το δίκαιο, είναι κάτι διαφορετικό από την πιθανότητα ασκήσεως ωμής βίας ή από την εμπειρική προσδοκία επιβολής των προσταγμάτων των κοινωνικοπολιτικά κρατούντων. Ο νομικός εξαναγκασμός δεν αποτελεί απλή άσκηση βίας· είναι βία που επιβάλλεται δημόσια, νόμιμα και ηθικώς δικαιολογημένα. Ασκείται ανεκχώρητα εκ μέρους του κράτους, από αρμόδια όργανα και ύστερα από διαδικασίες που καθορίζονται από το ίδιο το ισχύον δίκαιο και που δίνουν την ευκαιρία στον απειλούμενο με τον εξαναγκασμό να υπερασπιστεί τον εαυτό του, αλλά και, το κυριότερο, επιβάλλεται επειδή αποβλέπει στην προστασία του ηθικού υποβάθρου του δικαίου. Η άσκηση βίας με τις προϋποθέσεις αυτές παύει να αποτελεί αφόρητη αυθαιρεσία, όχι μιόνο γιατί τελείται υπό τον έλεγχο της ολότητας —πράγμα που
100
τ ο Ι Σ Χ Ϊ Ο Ν ΔΙΚΑΙΟ
εξασφαλίζεται αφ' ενός από τη δημοκρατική εκλογή των πολιτειακών οργάνων που παίρνουν τις βασικές πολιτικές αποφάσεις και αφ' ετέρου από τη γενικότητα των νόμων—, αλλά ιδίως γιατί αποτελεί μικρότερο και πάντως αναγκαίο κακό σε σχέση προς την παραβίαση του δικαίου. Ο Kant, που θεωρούσε ως ηθικό υπόβαθρο του δικαίου την ελευθερία και δεχόταν έτσι ότι η παραβίιχση του πρώτου είναι και παραβίαση της δεύτερης, χαρακτήρισε τον εξαναγκασμό «παρεμπόδιση των εμποδίων της ελευθερίας». Η ηθική και πολιτική αυτή εκτίμηση δεν βασίζεται απλώς στη σκέψη, ότι οι επί μέρους κανόνες δικαίου προστατεύουν διάφορα περισσότερο ή λιγότερο βασικά υλικά, ηθικά και πολιτικά αγαθά, αλλά πάνω από όλα στην αναγνώριση ότι, πέρα από όλα αυτά τα επί μέρους αγαθά, και το ίδιο το δίκαιο στο σύνολό του αποτελεί αγαθό, το οποίο διαθέτει αυτοτελές ηθικό βάρος και είναι αφ' εαυτού άξιο προστοισίας. Η ανάλυση όλων των προηγούμενων ερωτημάτων και το σύνολο των διευκρινίσεων που αποδείχθηκαν αποιραίτητες κατά τη διάρκειά της μας οδηγούν ήδη σε αναδιατύπωση του ορισμού του δικαίου. Αίχαιο είναι σύ'νολο κανόνων τεθειμένων με προκαθορισμένες διαδικασίες και στηριζόμενων σε ηθικοπολιτικές αρχές δικαιοσύνης, οι οποίοι ρυθμίζουν κατά τρόπο εξαναγκασνό τις σχέσεις των ανθρώπων που συμβιούν σε μιά κοινωνία οργανωμένη σε κράτος.
ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ
Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Γ Ν Ω Σ Η ΤΟΤ Ι Σ Χ Υ Ο Ν Τ Ο Σ Δ Ι Κ Α Ι Ο Υ
§ 12. Αμφιβολίες γύρω από τη γνώση του δικαίου Η μέχρι τώρα ανάτττυξή μιας στράφηκε γύρω από τον πρώτο πόλο μιας εισαγωγής στην επιστήμη του δικαίου, το δίκαιο. Ο δεύτερος πόλος, γύρω από τον οποίο πρέπει τώρα να στραφεί η ανάτττυξή μας, είναι η επιστήμη του δικαίου. Έχοντας δηλαδή στο πρώτο μέρος σχηματίσει μια σαφή παράσταση γιά το τί είναι γενικά το δίκαιο, το αμέσως επόμενο βασικό ερώτημα αφορά τον τρόπο μιε τον οποίο είναι δυνατή η επιστημονική του προσέγγιση. Το ισχύον δίκαιο -που, όπως είδαμε, διαφέρει από χώρα σε χώρα- φαίνεται να αποτελεί ένα ιδιαίτερο αντικείμενο γνώσεως, αφού διδάσκεται σε όλα σχεδόν τα πανεπιστήμια του κόσμου, τα οποία γιά το λόγο αυτό έχουν οργανώσει από πολύ παλαιά ξεχωριστές νομικές σχολές. Η πανεπιστημιακή οργάνωση της μελέτης του ισχύοντος δικαίου αποτελεί μιά πρώτη ένδειξη, ότι η γνώση του δικαίου μπορεί και πρέπει να προσλάβει τη μορφή που έχει γενικά η γνώση στο χώρο της επιστήμης. Προς μεγάλη του ίσως έκπληξη ο μελετητής της σχετικής βιβλιογραφίας διαπιστώνει όμως γρήγορα, ότι το ζήτημα του χοφακτήρα της γνώσεως του δικαίου είναι εξαιρετικά πολύπλοκο όσο και αμφισβητούμενο. Μιά εισαγωγή στην επιστήμη του δικαίου έχει λοιπόν καθήκον να πάρει θέση απέναντι σε όλες τις συναφείς δυσκολίες και (χμφισβψήσεις και να πείσει ότι δικαιολογημένα η νομική αυτο-
104
Η ΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΙΣΧΥΟΝΤΟΣ ΔΙΚΑΙΟΥ
τιτλοφορείται επιστήμη. Θα χρειαστεί επομένως να αφιερώσουμε μιά ολόκληρη σεφά από σκέψεις και αναλύσεις στο ζήτημια του χαρακτήρα της γνώσεως του δίκαιου. Η ποφατήρηση από την οποία πρέπει να ξεκινήσουμε αφορά μιά προϊδέαση που έχουμε όλοι μας γιά την επιστήμη γενικά. Αίσθηση όλων μας είναι ασφαλώς, ότι οι διάφορες επιστημονικές γνώσεις διαφέρουν σημιαντικά από τις κοινές γνώσεις που αποκτάμε απλώς και μόνο με την εμπειρία που αποκομίζουμε από τη συμιμετοχή μας <3την καθημερινή ζωή: οι επιστημονικές γνώσεις είναι γνώσεις που συνοδεύονται από μεγαλύτερο σε σύγκριση μιε εκείνες βαθμό βεβαιότητας και που γιά το λόγο αυτό χαίρουν, τουλάχιστον τη σύγχρονη εποχή, μεγαλύτερης παραδοχής. Αν αναρωτηθούμε πού οφείλεται η αυξημένη αυτή βεβαιότητα και παραδοχή, η απάντηση θα είναι ότι δεν πρόκειται γιά γνώσεις που αποκτώνται ανεπαίσθητα και ανεξέλεγκτα -όπως εκείνες της καθημερινής μας εμπειρίας, τις οποίες δεν μπορούμε με ασφάλεια παρά μόνο διαισθητικά να θεωρούμε γνώσεις— αλλά που σχηματίζονται σιγά-σιγά με τρόπο ελεγχόμενο, με προσεκτικά διαδοχικά βήματα οργανωμένα κατά τρόπο ώστε να αποφεύγονται κατά το δυνατόν οι πλάνες και οι διανοητικές αυθαιρεσίες, ενώ παράλληλα η κάθε νέα γνώση οικοδομείται επάνω στις προηγούμενες, έτσι ώστε όλες μ^ιζί να συνδέονται σε ένα συνεκτικό σύνολο, σ' ένα σύστημα. Αυτό λοιπόν που εξασφαλίζει τη βεβαιότητα της επιστημονικής γνώσεως γενικά είναι η μεθοδικότητα και η συστηματίχοτητάττις. Η μεθοδικότητα και συστηματικότητα των επιστημιονικών γνώσεων δεν μπορεί βέβαια να εγγυηθεί απόλυτα, ότι η βεβαιότητά τους θα παραμείνει γιά πάντα ακλόνητη. Αντίθετα μάλιστα, στην επιστήμη ζούμε συχνά το φαινόμενο της ανατροττής γνώσεων που μέχρι πριν από λίγο θεωρούνταν ασφαλείς. Αυτό όμως δεν συμβαίνει τυχαία, αλλά επειδή ε^γξαμιε ακόμη καλύτερα αυτό που ώς τώρα θεωρούσαμε επιστημονικά ορθό,
§ 12. ΑΜΦΙΒΟΛΊΕς Γ Ϊ Ρ Ω ΑΠΟ ΤΗ ΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΔΊΚΑΙΟΓ
105
δηλαδή σχημιατίσαμιε τις νέες γνώσεις, που ανέτρεψαν τις παλαιές, στηριζόμιενοι σε ακόμη μεγαλύτερη μεθοδικότητα κάι συστηματικότητα. Η πορεία της επιστήμης είναι ατέρμονη και η βεβαιότητα που τη συνοδεύει ποτέ δεν είναι απόλυτη αλλά πάντα ζήτημια βαθμιού. Αυτό όμιως δεν μιειώνει καθόλου την αξία της επιστημονικής γνώσεως και την υπεροχή της απέναντι σε ό,τι άλλο εμφανίζεται ως γνώση χωρίς και να ικανοποιεί τις απαιτήσεις της μ£θοδικότητας και της συστηματικότητας. Αυτό που ισχύει γενικά γιά την επιστημονική γνώση, πρέπει να ισχύει ειδικότερα και γιά τη γνώση του δικαίου, στην έκταση που και αυτή διεκδικεί γιά τον εαυτό της την περιωττή της επιστημονικότητας. Η γνώση του δικαίου, γιά να είναι πράγματι επιστημονική, θα πρέπει να συνοδεύεται από έναν ικανοποιητικό βαθμό βεβαιότητας, που οφείλει να στηριΤ^εται στη μεθοδικότητα και τη συστημιατικότητα του τρόπου μιε τον οποίο αποκτάται. Εδώ ακριβώς βρίσκεται όμως και το κρίσιμο σημείο, γύρω από το οποίο έχουν κατά καιρούς εκφραστεί αμφιβολίες εναντίον του επιστημονικού χαρακτήρα της γνώσεως του δικαίου. Είναι δυνατή η επεξεργασία μιάς μεθόδου που να εξασφαλίζει έναν ικανοποιητικό βαθμό βεβαιότητας κατά τη γνώση του δικαίου; Μπορούμε να κάνουμιε λόγο, όπως ακριβώς μιλάμε για επιστημονικές αλήθειες, και γιά νομικές αλήθειες; Ή μήπως στην πραγματικότητα δεν έχουμε να κάνουμε με πραγματικές γνώσεις και αλήθειες; μήπως δηλαδή είναι ορθό αυτό που υποστηρίζει ένας και σήμερα δημοφιλής σκετττικισμός, σύμφωνα με τον οποίο η επίλυση των νομικών ζητημάτων στηρίζεται στη βούληση του κρίνοντος, σε μιά απόφιχση που λαμβάνεται λίγο-πολύ αυθαίρετα ή πάντως με κριτήρια εξωεπιστημονικά και απλώς και μόνο εκ των υστέρων καλύτΓτεται με την επίφαση της επιστημονικής γνώσεως; Και περαιτέρω: σε ποιό βαθμό οι κατά μεθοδικό υποτίθεται τρόπο αποκτώμενες γνώσεις γύρω από το δίκαιο μπορούν να συνενωθούν
106
Η ΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΙΣΧΥΟΝΤΟΣ ΔΙΚΑΙΟΥ
σε ένα συνεκτικό σύνολο, δηλαδή να συνδεθούν σε ένα σύστημα που να δικαιολογεί την ιδιαιτερότητα και συγχρόνως να εξασφαλίζει την ενότητα των γνώσεων αυτών κατά τρόπο που να μιας επιτρέπει να μιιλάμιε γιά επιστήμη του δικαίου; Τα κρίσιμα αυτά ερωτήματα έχουν κατά καιρούς απασχολήσει έντονα τους νομικούς και προκαλέσει, όπως είπαμε από την αρχή, σοβαρές διχογνωμίες, ακόμη και έντονα αρνητικές απόψεις γιά την επιστημιονικότητα της νομικής. Θα αναφερθούμε εδώ πιό διεξοδικά στη διασημότερη από όλες. Πρόκειται γιά την εντελώς (χρνητική κρίση γιά την επιστημονικότητα της νομικής που διατύπωσε το 1848 ο γερμανός εισαγγελέας Julius νοη Kirchmann σε διάλεξή του μιε τον χαρακτηριστικό τίτλο «Η απαξία της νομικής ως επιστήμης». Αξίζει να σημειωθεί, ότι ο γερμανός νομικός διατύπωσε την κριτική του σε μιά εποχή που αναγνωρίζεται από όλους ως μία από τις σπουδαιότερες περιόδους ακμής στην ιστορία της νομικής επιστήμης, την εποχή δηλαδή όπου είχε αρχίσει να ανατττύσσεται στη Γερμιανία η λεγόμενη Σχολή των Πανδεκτιστών (γιά την οποία θα μιλήσουμε πιό κάτω, στην § 24). Ακριβώς αυτή την επιστήμη που άκμαζε στη χώρα του, ίσως μάλιστα και εντελώς συγκεκριμένους εκπροσώπους της επιφανείς νομικούς, είχε ως στόχο των παρατηρήσεών του ο Kirchmann, και αυτό το ιστορικό πλαίσιο σχετικοποιεί βέβαια ώς ένα βαθμό την κριτική του. Οι αντιρρήσεις του περιέχουν ωστόσο και σκέψεις που και σήμερα δεν έχουν, όπως θα δούμε, χάσει τη σπουδαιότη;τά τους παραμένοντας γιά πολλούς ελκυστικές, και γι' αυτό θα πρέπει να τις εξετάσουμε πιό αναλυτικά. Θα σταθούμε στα δύο βασικότερα σημεία της κριτικής του Kirchmann. Στο πρώτο από αυτά ο γερμανός νομικός αρνείται την ικανότηττα του δικαίου να αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής γνώσεως (εκτός βέβαια της περιτττώσεως της ιστορίας του δικαίου) ή πάντως θεωρεί σημαντικότερη από τη γνωστική του αξία
§ 1 2 . ΑΜΦΙΒΟΛΊΕΣ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΗ ΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ
107
την κοινωνική του λειτουργία, την οποία έτσι τοποθετεί σε πρώτη μοίρα. Αυτό που κυρίως χαρακτηρίζει το δίκαιο, τονίζει, δεν είναι η ιδιότηττά του να είναι προσιτό στη γνώση, αλλά η αξία που έχει γιά την κοινωνική συμβίωση, το αν δηλαδή συμβάλλει πράγματι στην ευρυθμία των κοινωνικών σχέσεων. Το δίκαιο, με άλλα λόγια, δεν έχει αξία ως αντικείμενο γνώσεως αλλά ως μέσο γιά την επίλυση κοινωνικών προβλημάτων. Και η ορθή επίλυση των προβλημάτων αυτών, συνεχίζει, δεν επιτυγχάνεται με την ψυχρή και αμέτοχη επιστημονική μελέτη αλλά μ^ την εμπειρία ζωής του ευαίσθητου γιά τα κοινωνικά προβλήματα και συμμέτοχου στη διάπλασή τους πολίτη ή κρατικού λειτουργού, δεν αποτελεί επομένως ζήτημα γνώσεως αλλά συναισθήματος ή διαισθήσεως. Αυτό που πρέπει λοιπόν να επιδιώκουμε ως προς το δίκαιο δεν είναι η γνώση του με επιστημονικά άψογο τρόπο, αλλά η ορθή - η δίκαιη, δεν θα διστάζαμε να πούμε εμείς σήμερα- διευθέτηση των κοινωνικών συγκρούσεων. Και αυτή, πιστεύει, δεν είναι ζήτημΛ επιστήμης, είναι κάτι που αφορά περισσότερο την καρδιά και την ψυχή και λιγότερο το νου των ανθρώπων. Το δεύτερο σημείο της κριτικής τού Kirchmann, που είναι μάλιστα και αυτό που κυρίως τον έκανε διάσημο, αφορά όχι την κοινωνική λειτουργία του δικαίου αλλά τη θετικότητά του. Εφόσον το δίκαιο, υποστηρίζει ο γερμανός νομικός, θεσπίζεται κάθε φορά από το νομοθέτη και έχει συνεχώς μεταβαλλόμενο και έτσι διαφορετικό ανά χώρα και εποχή περιεχόμενο, η γνώση του δεν μπορεί ποτέ να προσλάβει επιστημονικό χαρακτήρα, επειδή της λείπει η σταθερότητα η οποία θα ήταν αναγκαία ώστε να διαθέτει τη διαχρονική εκείνη αξία που προσιδιάζει στην επιστήμη. Τα βιβλία, στα οποία αναλύεται το ισχύον κάθε φορά δίκαιο, έχουν μόνο σχετική, πρόσκαφη αξία: «Αρκούν τρεις τροποποιητικές λέξεις του νομοθέτη», γράφει, «γιά να αχρηστευθούν ολόκληρες βιβλιοθήκες».
108
Η ΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΙΣΧΥΟΝΤΟΣ ΔΙΚΑΙΟΥ
Ot κριτικές αυτές ποφατηρήσεις του Kirchmann δεν μπορούν βέβαια να μείνουν χωρίς αντίλογο. Ο αντίλογος αποβλέπει κυρίως στο να δείξει τις ανακρίβειες που περιέχονται σε αυτές τις σκετττικιστικές ως προς τη γνώστ) του δικαίου αντιλήψεις, παρόμιοιες με τις οποίες υποστηρίζονται έως σήμερα. Περιοριζόμενοι στα βασικά μιόνο σημεία της κριτικής του γερμανού νομικού, πρέπει ήδη προκαταρκτικά να σημειώσουμε ότι από την προσπάθεια ορισμιού του δικαίου, που προηγήθηκε στο πρώτο μέρος αυτών των μαθημάτων, διαθέτουμε ήδη μιά σε ικανοποιητικό βαθμό ασφαλή αφετηρία ώστε να αμφιβάλλουμε γιά την ορθότητα των δύο αυτών βασικών αντιρρήσεών του. Πριν απ' όλα πρέπει να επισημάνουμε, ότι ο γερμανός νομικός εμφανίζεται εν μΙρει να διαττνέεται από τις αντιλήψεις του νομικού θετικισμού, σε όση έκταση τουλάχιστον τονίζει -<7ε υπερβολικό, μ^ς φαίνεται, βαθμό— το στοιχείο της θεσπίσεως του δικαίου από το νομοθέτη ως βάση της ισχύος του. Το ότι όμως έχουμε αρνηθεί μιά πλήρη και μονόπλευρη υιοθέτηση του νομικού θετικισμού και δεχθήκαμε ότι η πράξη θεσπίσεως του δικαίου είναι αναγκαία αλλά όχι και επαρκής προϋπόθεση ώστε να υπάρχει ισχύον δίκαιο, σε συνδυασμό με το ότι καταλήξαμε να δεχθούμε τον αναγκαίο σύνδεσμο του ισχύοντος δικαίου με ορισμένες θεμιελιώδεις αρχές δικαιοσύνης, μας γεννά σοβαρές αμφιβολίες γιά το αν τρεις τροποιητικές λέξεις του νομοθέτη (χρκούν πράγματι γιά να αχρηστεύσουν οποιαδήποτε προηγούμενη γνώση είχαμ.ε γιά το δίκαιο, έστω και αν αυτό άλλαξε εν μέρει με τη νομοθετική μεταρρύθμιση. Γιατί αν το ισχύον δίκαιο άλλαζε τόσο ριζικά με κάθε νομοθετική μεταβολή ώστε να αλλάζει μαζί του συνολικά και το ηθικό του θεμελιο και έτσι να χάνει την αξία της η οποκχδήποτε ανάλυση της προηγούμενης μορφής του, τότε θα βρισκόμασταν σε αδυναμία να απαντήσουμε στο ερώτημα, τί είναι αυτό που μ^ς κάνει να διατηρούμε παρ' όλα αυτά μιά αίσθηση συνέχειας της έννομης
§ 1 2 . ΑΜΦΙΒΟΛΊΕΣ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΗ ΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ
109
τάξεως ή που μυζς επιτρέπει να συνενώνουμε κάτω από την κοινή ονομιασια του ισχύοντος δικαίου φαινόμενα που υποτίθεται ότι είναι τόσο ασύμβατα μεταξύ τους. Σ' αυτό πρέπει να προσθέσουμε κάτι ακόμη. Στο πρώτο μέρος αυτών των μιαθημάτων έχουμιε επιχειρήσει και ίσως εν μέρει κατορθώσει να αναλύσουμε ορισμένα ζητήματα του ορισμιού του δικαίου, των σχέσεων δικαίου και ηθικής, της σημκχσίας της δικαιοσύνης κ.ο.κ. μιε αξίωση γνωστικού κύρους και πειστικότητας των επιχειρημάτων τα οποία επικαλεσθήκαμε. Αν πράγματι έχουμιε έστω και σ' ένα βαθμό πετύχει κάτι τέτοιο, τότε δεν μπορεί παρά να μας γεννηθεί η σοβαρή υπόνοια, ότι όχι μιόνο τα γενικά αλλά και τα επί μιέρους ζητήματα δικαιοσύνης, με τα οποία ασχολείται ο κάθε νομικός, δεν θα ανήκουν μόνο στον κόσμο των συναισθημάτων και των διαισθήσεων, αλλά θα μπορούν να αποτελέσουν (και) αντικείμενο γνώσεως. Παρ' όλα αυτά οι δύο βίχσικές κριτικές ποφατηρήσεις του γερμανού νομικού αξίζουν και σήμερα να τις πάρει κανείς στα σοβαρά. Είναι αλήθεια ότι τό δίκαιο ως αντικείμενο γνώσεως εμφανίζει μιά ιδιομορφία, που το κάνει να ξεχωρίζει από τα αντικείμενα γνώσεως άλλων επιστημών, ιδίως όσων ασχολούνται με την περιγραφή, την εξήγηση ή τη μέτρηση των διαφόρων φυσικών φαινομένων. Εκεί δεν έχουμε σοβαρές αμφιβολίες γιά το ότι λ.χ. ορισμένες χημικές αντιδράσεις ή τα διάφορα μετεωρολογικά φαινόμενα μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο γν^ώσεως. Το δίκαιο όμως διαφέρει από τα αντικείμενα αυτά κατά το ότι αποτελεί, όπως έχουμε δει, ένα σύνολο κανόνων στηριζόμενων σε αρχές και κατά τούτο δεν ανήκει στη σφαίρα του όντος αλλά του δέοντος, με συνέπεια η γνώση του, στην περίτττωση που είναι εφικτή, πάντως να διαφέρει από τη γνώση φυσικών φαινομένων όπως αυτά που αναφέραμε προηγουμένως, και έτσι να προκαλούνται απορίες και αμφιβολίες γύρω από τη δυνατότητα και το
110
Η ΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΙΣΧΥΟΝΤΟΣ ΔΙΚΑΙΟΥ
χαρακτήρα της. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι στο χώρο της νομικής απαντούν διαμάχες ως προς τον επιστημονικό χαρακτήρα της που είναι άγνωστες τουλάχιστον σε τέτοια ένταση και ριζικότηταστις άλλες επιστήμιες. Ιδίως δεν είναι τόσο προφανές πώς είναι δυνατό, σε σχέση μιε ένα γνωστικό αντικείμενο κανονιστικής υφής, να ικανοποιηθούν τα αιτήματα της μεθοδικότητας και της συστηματικότητας. Οι αντφρήσεις λοιπόν εναντίον του επιστημονικού χαρακτήρα της νομικής μιάς υποχρεώνουν να μη τις ποφαμερίσουμε αβασάνιστα. Εδώ πρέπει πάντως να παρεμβάλουμε μιά διευκρίνιση. Αν αξίζει πράγματι να ασχοληθούμε πιό αναλυτικά με τις αντιρρήσεις κατά του επιστημονικού χαρακτήρα της νομικής και να επιχειρήσουμε να τις ανασκευάσουμε, αυτό δεν συμβαίνει επειδή μας κινεί η ματαιοδοξία να εξασφαλίσουμε υπέρ της δραστηριότητάς μας ως νομικών την περιωπή μιάς επιστήμης, αλλά επειδή μας δίνεται μιά άριστη ευκαιρία να αντιληφθούμε με όσο γίνεται μεγαλύτερη σαφήνεια σε τί ακριβώς συνίσταται η δραστηριότητά μας αυτή. Στην πρόθεσή μ^ς να αντιληφθούμε σε τί συνίσταται η δραστηριότητά μιας ως νομικών θα ανταποκριθούμε ευκολότερα αν αρχίσουμε από μιά επότττευση των διαφόρων νομικών επαγγελμάτων, αναζητώντας αν και σε ποιό βαθμό εμπεριέχουν ένα στοιχείο γνώσεως. § 13· Τα νομικά επαγγέλματα Σίτην καθημερινή ζωή η τυχόν αμφισβήτηση της δυνατότητας γνώσεως του δικαίου ηχεί περίεργα. Η γνώση του ισχύοντος δικαίου είναι κάτι που προϋποθέτουμε ως εφικτό και ως ευκταίο, γιατί μιας αφορά όλους, είτε ως πολίτες του κράτους είτε ως μέλη της κοινωνίοις που έρχονται καθημερινά μεταξύ τους σε διαφόρων ειδών σχέσεις και συναλλαγές. Από τη στιγμή που το ισχύον
§ 1 3 . ΤΑ ΝΟΜΙΚΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ
111
δίκαιο ρυθμίζει την κοινωνική συμβίωση κατά τρόπο υποχρεωτικό και εξαναγκαστό, έχουμε κάθε κίνητρο να γνωρίζουμε εκ των προτέρων τί προσδοκά από τη συμπεριφορά μας το δίκαιο, τί δηλαδή μιας επιτάσσει, τί μας απαγορεύει και τί μιας επιτρέπει, ώστε να είμαστε σε θέση να διαμορφώσουμε τις σχέσεις μας χωρίς τον κίνδυνο να υποστούμε αιφνιδιαστικά τις δυσάρεστες συνέπειες της παραβάσεως κάποιου νόμιου. Γι' αυτό και αποτελεί δικαιολογημένη απαίτηση των πολιτών οι ρυθμίσεις του ισχύοντος δικαίου να είναι προσιτές στον καθένα, έτσι ώστε να υπάρχει βεβαιότητα δικαίου και μέσω αυτής ασφάλεια στις κοινωνικές σχέσεις. Στην καθημερινή μας ζωή βρισκόμαστε λοιπόν συχνότατα αντιμιέτωποι με ερωτήματα που έχουν την ακόλουθη μιορφή: τί ισχύει στην έννομη τάξη μιας σε σχέση μιε την τέλεση ή με την παράλειψη της πράξεως ττ; η πράξη αυτή επιτρέπεται, απαγορεύεται ή επιτάσσεται από το ισχύον δίκαιο; και τί νομικές συνέπειες επιφέρει η τέλεσή της; Ή , σύμφωνα μιε μιά συνοτττικότερη διατύπωση: τί προβλέπει γιά την πράξη π η έννομη τάξη μας; Πρόκειται γιά ερωτήματα, στα οποία εύλογα αναμένουμε μιά σαφή απάντηση. Πολλές φορές η απάντηση είναι σε όλους μας από την αρχή προφανής. Από τη μέχρι τώρα συμμετοχή μας στην κοινωνική ζωή γνωρίζουμιε όλοι ότι λ.χ. απαγορεύεται να αφαιρέσουμε τη ζωή άλλου ανθρώπου, ότι στη χώρα μιας ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκ>1γεται από τη Βουλή, ότι όλοι μιας είμιαστε ελεύθεροι να ασπαζομκχστε το θρήσκευμια της οφεσκείας μιας ή κανένα θρήσκευμια, ότι μιε τη σύμβαση της πωλήσεως ο πωλητής αναλαμβάνει την υποχρέωση να παραδώσει το πράγμϋχ και ο αγοραστής να καταβάλει το τίμημα κ.ο.κ. Σε πάρα πολλά ερωτήματα ωστόσο η απάντηση δεν είναι καθόλου προφανής από την αρχή. Στις σύγχρονες κρατικά οργανωμένες κοινωνίες οι σχέσεις είναι εξαιρετικά πολύμορφες και πολύπλοκες και οι ρυθμίσεις τους από
112
Η ΓΝΩΣΗ TOr ΙΣΧΥΟΝΤΟΣ Δ ί Κ Α Ι Ο Ϊ
την έννομη τάξη τόσο πολυσχιδείς και πολυάριθμες, ώστε είναι οιδύνατο στον μέσο πολίτη να διαθέτει την εποτυτεία και των συχνότερα έστω μιόνο εφαρμιοζόμιενων κανόνων του ισχύοντος δικαίου. Υπάρχουν λοιπόν στη σύγχρονη ζωή άπειρες περιτττώσεις όπου η γνώση του ισχύοντος δικαίου από τον κοινό πολίτη δεν οφκεί γιά την αυθόρμητη και χωρίς αμφισβητήσεις συμιμόρφωση στις ρυθμίσεις της έννομης τάξεως. Γιά τις περιπτώσεις αυτές η κοινωνική κατανομή της εργ(χσίας έχει οδηγήσει στη δημιουργία ειδικών νομικών επαγγελμάτων. Τα νομικά ετταγγέλματα ασκούνται από πρόσωπα που έχουν διδαχθεί το ισχύον δίκαιο, έχουν υποστεί μιε επιτυχία την προβλεπόμενη διαδικασία δοκιμιασίας των νομικών τους γνώσεων και έχουν αποκτήσει από την πολιτεία ειδική άδεια ασκήσεως των επαγγελμάτων αυτών. Επειδή μάλιστα η γνώση του δικαίου, με την οποία συνδέεται η άσκηση των νομικών επαγγελμάτων, αποτελεί ένα σπουδαίο αγαθό που ενδιαφέρει ζωηρά το κοινωνικό σύνολο, έχουμε μάθει να τα ξεχωρίζουμε από τα κοινά επαγγέλματα και τα αντιμετωπίζουμε ως λειτουργήματα, προσβλέποντας σ' αυτά όχι μόνο ως τρόπους βιοπορισμού αλλά και ως δραστηριότητες συνδεόμενες με ορισμένη σπουδαία αποστολή απέναντι στο κοινωνικό σύνολο (παρ' ότι βέβαια η διάκριση των επαγγελμάτων σε ανώτερα και κατώτερα είναι γνώρισμια παλαιότερων εποχών και δεν έχει θέση στις σημερινές κοινωνίες). Τα νομικά επαγγέλματα είναι περισσότερα από ένα. 0) Το γεγονός ότι τη σύγχρονη εποχή η γνώση του δικαίου που έχει ο μέσος πολίτης δεν αρκεί γιά την αποτροττή αμφιβολιών και ερίδων οφειλόμενων σε άγνοια του δικαίου είναι κάτι που δεν αφήνει αδιάφορη πριν από όλα την ίδια την έννομη τάξη. Το ίδιο το ισχύον δίκαιο δεν παραμένει αδρανές εμπρός στο ενδεχόμενο τέτοιων περιτττώσεων και προβλέπει όργανα και καθιερώνει διαδικασίες γιά την άρση των αμφισβητήσεων γύρω από το τί
§ 13. ΤΑ ΝΟΜΙΚΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ
113
πράγματι ισχύει. Αλλά και πέρα από τις νομικές έριδες μεταξύ των πολιτών ή μιεταξύ των πολιτών και του κράτους, οι πιό σοβαρές περιτττώσεις παραβάσεων του ισχύοντος δίκαιου, είτε οφείλονται σε άγνοια του νόμιου (που δεν συγχωρείται στον πολίτη) είτε τελέστηκαν παρά τη γνώση του, κρίνονται και αυτές από ειδικά οργανωμένα σώμιατα που έχουν αποστολή την αντιμιετώπισή τους. Ήδη στο επίπεδο των βασικών θεσμών της κοινωνικής οργανώσεως έχει δηλαδή ληφθεί πρόνοια ώστε οι παραβάσεις και αμφισβητήσεις του ισχύοντος δικαίου να αντιμετωπίζονται από ειδικά πολιτειακά όργανα επιφορτισμένα με την απονομή της δικαιοσύνης, τα δικαστήρια, τα οποία επεμβαίνουν, άλλοτε με πολιτειακή πρωτοβουλία και άλλοτε με πρωτοβουλία ενός από τα εμπλεκόμενα στη συγκεκριμένη σχέση πρόσωπα, και, ακολουθώντας ένα σύνολο διαδικασιών που ονομάζονται δίκη, εκδίδουν επ' αυτών αποφάσεις περιβαλλόμενες με το κύρος τους ως φορέων κρατικής εξουσίας και μιε το κύρος της ιδιότητας των προσώπων που τα στελεχώνουν ως δημόσιων λειτουργών. Τα δικαστήρια στη μεγάλη πλειοψηφία των περιτττώσεων περιέχουν στη σύνθεσή τους αποκλειστικά ειδικούς επαγγελματίες νομικούς, τους δικαστές, οι οποίοι μάλιστα θωρακίζονται μ£ ιδιαίτερες εγγυήσεις γιά την ακώλυτη και ανεπηρέαστη επιτέλεση του έργου τους. Κύριο έργο των δικαστών είναι να άρουν τις κοινωνικές συγκρούσεις και να επιβάλουν τη συμμόρφωση στο ισχύον δίκαιο, εκδίδοντας αποφάσεις που αφορούν τις ατομικά ορισμένες υποθέσεις που κρίνονται κάθε φορά. Οι αποφάσεις αυτές, με τις οποίες διατάσσεται η τέλεση των πράξεων που απαιτεί ο εφαρμοζόμ.ενος στη συγκεκριμένη περίτττωση κανόνας δικαίου, οφείλουν να β(χσίζονται σε μιά όσο γίνεται ασφαλέστερη γνώση των ρυθμίσεων της έννομης τάξεως. Βέβαια υπάρχουν έννομες τάξεις που σε ορισμένου είδους δίκες αναθέτουν την κρίση -ακριβέστερα: μέρος της κρίσεως- σε λαϊκούς, μη επαγγελματίες δικοιστές (ενόρκους). Πρέπει όμως να
114
Η ΓΝΩΣΗ TOr ΙΣΧΥΟΝΤΟΣ Δ ί Κ Α Ι Ο Ϊ
επισημάνουμε, ότι διεθνώς η τάση είναι σήμερα να περιορίζεται η συμ4χετοχή μη επαγγελματιών δικαστών στη σύνθεση των δικαστηρίων και ότι η (χνάθεση της κρίσεως σε λοιιίκούς δικαστές ήταν πολύ συχνότερη σε εποχές όπου, όπως π.χ. στη μετεπανοιστατική Γαλλία, το ττνεύμα που επικρατούσε χαρακτηριζόταν όχι τόσο από την ενσυνείδη[τη άρνηση του γνωστικού στοιχείου κατά την απονομή της δικαιοσύνης όσο από τη δυσπιστία προς τις συντηρητικές απόψεις που επικρατούσαν στο τότε δικαστικό σώμα, δηλαδή από φόβο μεροληψί(χς των υπαρχόντων τότε δικαστών, καθώς και από την επιθυμία να τονιστεί ότι η δικαστική εξουσία ττηγάζει και αυτή από τη λαϊκή κυριαρχία. Σήμερα όμως η άσκηση του δικαστικού έργου από επαγγελματίες δικαστές θεωρείται αντίθετα ότι κατά κανόνα παρέχει περισσότερα εχέγγυα ανεξαρτησίας και αμεροληψίας, αλλά και ακριβέστερης εφαρμογής του ισχύοντος δικαίου. Τόσο λοιπόν η στελέχωση των δικαστηρίων μ£ επαγγελματίες νομικούς όσο και το καθήκον τους να στηρίζουν τις αποφάσεις τους στη γνώση του ισχύοντος δικαίου δείχνουν πόσο η ίδια η έννομη τάξη υπαινίσσεται ότι η εφραμογή των κανόνων της έχει, και εκεί ακόμη όπου διατάσσει την τέλεση πράξεων, γνωστικό -ας μη μιλήσουμε προς το παρόν γιά επιστημονικό- χαρακτήρα. Το να διατάσσονται συγκεκριμένες πράξεις σε συμ^λόρφωση προς τις ρυθμίσεις του ισχύοντος δικαίου δεν είναι άλλωστε απαραίτητο στοιχείο των δικοιστικών αποφάσεων. Όπως και πολλές άλλες έννομες τάξεις, έτσι και η ελληνική παρέχει τη δυνατότητα σε κάποιον που έχει λόγους να ισχυρίζεται ότι είναι φορέας ενός ιδιωτικού δικαιώματος, το οποίο κάποιος άλλος αμφισβητεί, να ασκήσει τη λεγόμενη αναγνωριστική αγωγή (άρθρο 70 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας, κατά σύντμηση ΚΠολΔ) και να ζητήσει από το δικαστήριο να διαγνώσει και να διαβεβαιώσει επίσημα ότι είναι φορέας του δικαιώματος αυτού, χωρίς και να
§ 1 3 . ΤΑ ΝΟΜΙΚΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ
115
χρειάζεται να επιβάλει στον αμφισβηττούντα αντίδικο την τέλεση ορισμένης πράξεως προς συμμόρφωση στο δίκαιο. (ϋ) Κάθε αμφισβήτηση γύρω από τις ρυθμίσεις του ισχύοντος δικαίου δεν είναι ωστόσο αποφαίτητο να καταλήγει σε δίκη. Ο πολίτης που σε πολλά θέματα αγνοεί το ισχύον δίκαιο μπορεί, ανεξάρτητα από οποιαδήποτε προσφυγή στα δικαστήρια και πολλές φορές μάλιστα ακριβώς γιά να την αποφύγει, να ζητήσει τη βοήθεια άλλων επαγγελματιών νομικών, που κύριο -αν και όχι αποκλειστικό- έργο τους έχουν να του προσφέρουν νομικές συμβουλές. Πρόκειται ιδίως γιά τους δικηγόρους και τους συμβολαιογράφους. Οι δικηγόροι έχουν διπλό έργο: να συμβουλεύουν και να εκπροσωπούν τους πελάτες τους. Οι νομικές συμβουλές που προσφέρουν είναι κυρίως δύο ειδών: πρώτον, ενημερώνουν όσους ζηττούν τη βοήθειά τους γιά το πώς αντιμιετωπίζει η έννομη τάξη συγκεκριμένες πράξεις που εκείνοι σχεδιάζουν να τελέσουν ή έχουν ήδη τελέσει, αν δηλαδή τις επιτρέπει ή τις απαγορεύει και αν συνδέει με την τέλεσή τους κάποιες έννομες συνέπειες* δεύτερον, συμβουλεύουν τους πελάτες τους προτείνοντάς τους την καταλληλότερη γιά τα συμφέροντά τους νομική μορφή που πρέπει να δώσουν σε μιά νομική ενέργεια στην οποία επιθυμούν να προβούν, π.χ. πώς ανταποκρίνεται καλύτερα στους σκοπούς τους να συντάξουν τη διαθήκη τους, ποιά εταιρική μορφή τούς συμφέρει καλύτερα να επιλέξουν γιά την εμπορική τους δραστηριότητα κλπ. Οι συμβουλές αυτές, ιδίως εκείνες της δεύτερης κατηγορίας, δίνονται εξώδικα. Στο επάγγελμα του δικηγόρου ανήκει όμως εξ ίσου και το να παρέχει βοήθεια στους πελάτες του ενώπιον των δικαστηρίων. Στις περισσότερες μάλιστα δίκες ο νόμος απαιτεί να εκπροσωπούνται οι πολίτες από δικηγόρους, χωρίς τους οποίους δεν μπορούν έγκυρα να προβούν στις διάφορες διαδικαστικές ενέργειες με τις οποίες προχωρεί η δίκη.
116
Η ΓΝΩΣΗ TOr ΙΣΧΥΟΝΤΟΣ ΔίΚΑΙΟΪ
(iii) Ot συμβολαιογράφοι έχουν πιό ειδικό και από μ,ιά άποψη πιό περιορισμένο σε εύρος έργο από τους δικηγόρους. Η εργασία τους συνίσταται κυρίως στη σύνταξη συμβολαίων (ορθότερα: συμβολαιογραφικών εγγράφων), δηλαδή στην πρόσδοση της πανηγυρικής μορφής (του τύπου, όπως ονομάζεται στη νομική ορολογία) ενός εγγράφου με δημόσια αναγνωρισμένο κύρος σε διάφορες νομικές ενέργειες των πελατών τους, γιά τις οποίες το ισχύον δίκαιο προβλέπει την τέλεση τους κατ' αυτό τον τρόπο. Στις περισσότερες περιτττώσεις νομικών πράξεων γιά τις οποίες συντάσσονται συμβολαιογραφικά έγγραφα ο νόμος θεωρεί την τήρηση αυτού του τύπου συστατικό στοιχείο τους, πράγμια που σημιαίνει ότι, αν δεν συνταχθεί συμβολαιογραφικό έγγραφο, οι πράξεις αυτές δεν θα επιφέρουν τις προσδοκώμενες νομικές συνέπειες, θα είναι άκυρες. Σε άλλες περιτττώσεις η σύνταξη συμβολαιογραφικού εγγράφου δεν απαιτείται οπωσδήποτε από το νόμο, παρέχει όμως μεγαλύτερη οισφάλεια και βεβαιότητα ως προς το περιεχόμενο μιάς νομικής ενέργειας (π.χ. συμβολαιογραφική σύνταξη διαθήκης). Οι συμβολαιογράφοι είναι υπεύθυνοι γιά τη νομικά ορθή σύνταξη των εγγράφων αυτών, αλλά και, παράλληλα προς τους δικηγόρους, συμβουλεύουν και αυτοί τους πελάτες τους υποδεικνύοντάς τους τις καταλληλότερες γιά τα συμφέροντά τους νομικές πράξεις στις περιτττώσεις εκείνες όπου το ισχύον δίκαιο ποιρέχει περισσότερους από έναν τρόπους γιά την επίτευξη ενός και του αυτού ή παραπλήσιων νομικών αποτελεσμάτων. Είναι προφανές ότι τόσο το έργο των δικηγόρων όσο και αυτό των συμβολαιογράφων στηρίζονται στη γνώση του ισχύοντος δικαίου. Δικηγόροι, οι οποίοι αγνοούν τις ρυθμίσεις του ισχύοντος δικαίου τις συναφείς με την υπόθεση που χειρίζονται και γιά το λόγο αυτό συμβουλεύουν λανθασμένα τους πελάτες τους, όσο και συμβολαιογράφοι, οι οποίοι από άγνοια του ισχύοντος δικαίου συντάσσουν άκυρα συμβόλαια, είναι ασφαλώς κακοί επαγγελμα-
§ 1 3 . ΤΑ ΝΟΜΙΚΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ
117
τίες και αργά ή γρήγορα κινδυνεύουν να μείνουν χωρίς πελατεία. Φυσικά η γνώση του ισχύοντος δικαίου δεν οφκεί γιά είναι κανείς καλός δικηγόρος ή συμβολαιογράφος. Χρειάζεται επί πλέον, μεταξύ άλλων, κρίση, πείρα και επαγγελματικό ήθος. Θα μας δοθεί αργότερα (§ 23) η ευκαιρία να εξετάσουμε τί ακριβώς σημαίνουν ορισμένα από τα πρόσθετα αυτά στοιχεία. Εκείνο που προς το παρόν πρέπει να τονίσουμε είναι ότι, αν και όχι επαρκές, πάντως απολύτως αναγκαίο εφόδιο γιά την ορθή άσκηση των νομικών επαγγελμάτων του δικηγόρου και του συμβολαιογράφου είναι η γνώση του ισχύοντος δικαίου. (iv) Ακριβώς επειδή η γνώση του ισχύοντος δικαίου είναι απαραίτητο επαγγελματικό εφόδιο γιά κάθε νομικό, το δίκαιο διδάσκεται σε πανεπιστημιακές σχολές από πρόσωπα που ασκούν ως ξεχωριστό επάγγελμα τη διδασκαλία αυτή τόσο προφορικά όσο και μιε τη μορφή της συγγραφής νομικών πραγμιατειών. Νομικές πραγματείες δεν συγγράφουν βέβαια αποκλειστικά όσοι διδάσκουν στα πανεπιστήμια αλλά και πολλοί δικηγόροι, δικαστές ή συμβολαιογράφοι, οι οποίοι όμως, κατά το μέρος αυτό της δραστηριότητάς τους, υπερβαίνουν τον κύκλο της λοιττής επαγγελματικής τους δράσεως, η οποία σχετίζεται με την εφαρμογή του δικαίου σε συγκεκριμένες περιτττώσεις που εμφανίζονται ενώπιόν τους, και επιδίδονται σ' ένα έργο που αποσκοπεί στην καλλιέργεια και διάδοση της γνώσεως του δικαίου ανεξάρτητα από την εφαρμογή του σε συγκεκριμένες περιτυτώσεις. Κατά τούτο συμπορεύονται με τους πανεπιστημιακούς διδασκάλους. Όλα τα πρόσωπα αυτά κατά τη διδακτική ή συγγραφική δραστηριότητά τους έχουν ως έργο τους την καθαρή γνώση του δικαίου. Ευθυκρισία και πείρα είναι και εδώ απαραίτητα εφόδια, και επί πλέον διδακτική ικανότητα και σαφήνεια στη διατύπωση. Τα πρόσωπα αυτά ονομάζονταν παλαιότερα νομοίί^άσκαλοί. Σήμερα ο κυριότερος τρόπος γιά να ασκηθεί ως επάγγελμα μιά τέτοια διδακτική
118
Η ΓΝΩΣΗ TOr ΙΣΧΥΟΝΤΟΣ ΔίΚΑΙΟΪ
και συγγροοφική δραστηριότητα είναι η πανεπιστημιακή σταδιοδρομία. § 14. Νομική θεωρία και πράξη Αν συγκρίνουμε τις δροιστηριότητες που συνιστούν τα διάφορα νομικά επαγγέλματα, θα πρέπει να τα διακρίνουμε σε δυο μεγάλες κατηγορίες. Από τη μία πλευρά ξεχωρίζει μιά ευρύτερη ομάδα νομικών επαγγελμάτων, τα οποία χοιρακτηρίζονται από το ότι έχουν ως αντικείμενο υπαρκτές και κατά συγκεκριμένο τρόπο διαμορφωμένες βιοτικές σχέσεις. Κατά την άσκηση δηλαδή των επαγγελμάτων αυτών, μπροστά στον νομικό που τα ασκεί εμφανίζονται συγκεκριμένα κάθε φορά άτομΛ που εμπλέκονται σε κάποια νομικά αμφισβητούμενη υπόθεση και ο νομικός καλείται να κρίνει πώς η περίτττωσή τους αντιμετωπίζεται από το ισχύον δίκαιο* τις περισσότερες φορές μιάλιστα ζητείται από αυτόν επί πλέον να προβεί, βασιζόμενος στην κρίση του αυτή, σε κάποια απαιτούμενη πιχραπέρα ενέργεια (την έκδοση μιάς αποφάσεως, την άσκηση μιάς αγωγής, τη σύνταξη ενός συμβολαίου). Στην ομάδα αυτή ανήκουν τα επαγγέλματα του δικαστή, του δικηγόρου και του συμβολαιογράφου. Από την άλλη πλευρά όποιος επιδίδεται σε διδακτική ή συγγραφική δραστηριότη^τα σε σχέση με το δίκαιο, επιδιώκει να εκθέσει και να αναλύσει τις ρυθμίσεις του ισχύοντος δικαίου όχι σε σχέση με μιά μεμονωμένη και υπαρκτή βιοτική περίτυτωση, αλλά σε σχέση προς μία ή περισσότερες κατηγορίες ομοειδών βιοτικών σχέσεων και πάντως το έργο του εξαντλείται με την έκθεση και ανάλυση αυτή και δεν προεκτείνεται ποτέ στην τέλεση παραπέρα ενεργειών. Βέβαια η διδασκαλία συχνά δεν περιορίζεται, σε μιά αφηρημένη έκθεση του ισχύοντος δικαίου, αλλά περιλαμβάνει και την ανάλυση συγκεκριμένων περιτττώσεων που έχουν συμβεί στο παρελθόν. Ακόμη και εκεί όμως όπου η
§ 1 4 . ΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ
119
διδασκαλία ή η συγγρ(χφή μιάς μελέτης βασίζεται σε μιά προϋπάρξασα πραγματική περίτττωση, η περιτττωση αι/τή χρησιμοποιείται απλώς ως παράδειγμια, το οποίο κάνει τη διδασκαλία ή τη μελέτη πιό ζωντανή και ενδιαφέρουσα από ό,τι θα ήταν αν στη θέση του είχε αναφερθεί ένα απλώς υποθετικό παράδειγμα ή, ακόμη χειρότερα, αν δεν είχε αναφερθεί απολύτως κανένα παράδειγμια. Η διαφορά αυτή μετοιξύ της ασχολίας με την προφορική ή γρατττή διδασκαλία του δικαίου αφ' ενός και των επαγγελμάτων του δικαστή, του δικηγόρου και του συμβολαιογράφου αφ' ετέρου τελεί σε άμεση συνάρτηση με τη διαφορά μιεταξύ νομικής θεωρίας χαι πράξεως. Το δίκαιο γενικά, έχοντας αντικείμενο τη ρύθμιση της κοινωνικής συμβιώσεως, ενδιαφέρεται βέβαια κυρίως γιά τις συμπεριφορές των ανθρώπων, τις πράξεις και τις παραλείψεις τους, και κατά τούτο έχει χαρακτήρα πρακτικό. Το ίδιο συμβαίνει και με κάθε προσπάθεια γνώσεως του δικαίου, με όποια μορφή και να εμφανίζεται. Επομιένως ακόμη και η θεωρητική γνώση του δικαίου -στο βαθμό που είναι δυνατή, ζήτημα που έχουμιε αφήσει προς το παρόν ανοιχτό- έχει από την άποψη αυτή χαρακτήρα πρακτικό. 'Οταν ωστόσο διακρίνουμε τη νομική θεωρία από την πράξη, χρησιμιοποιούμιε την τελευταία αυτή έκφραση μιε μιά διαφορετική σημασία: εννοούμε ακριβώς την άμεση αναφορά σε μιά υπαρκτή και συγκεκριμένη βιοτική σχέση, ως προς την οποία κρίνεται αν και με ποιόν τρόπο ρυθμίζεται από το ισχύον δίκαιο. Η εκφορά τέτοιων κρίσεων ως προς υπαρκτές και παρούσες περιτττώσεις αποτελεί λοιπόν τη νομική πράξη σε αντιδιαστολή προς τη νομική θεωρία. Σ' αυτήν ακριβώς τη διαφορά μεταξύ νομικής θεωρίας και πράξεως φαίνεται ότι στηρίζει μεγάλο μέρος της κριτικής του κατά του επιστημιονικού χαρακτήρα της νομικής ο Kirchmann. Γιά τον γερμανό αυτό νομικό του περασμένου αιώνα αξία έχει η
120
Η ΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΙΣΧΥΟΝΤΟΣ ΔΙΚΑΙΟΥ
νομική πράξη και μόνο, ενώ η θεωρητική ενασχόληση με το δίκαιο -και στην περιτττωση ακόμη που θα ήταν δυνατή, πράγμα που βέβαια ο ίδιος, πέρα από την περίτττωση της ιστορίας του δίκαιου, φαίνεται να αμφισβητεί- δεν μπορεί να συγκριθεί από άποψη κοινωνικής χρησιμότητας με την πράξη, που μόνη αυτή επεμβαίνει ρυθμιστικά στην κοινωνική συμβίωση και τη διαμορφώνει αλλού μ£ περισσότερο και αλλού μ£ λιγότερο επιτυχή τρόπο. Ο Kirchmann φαίνεται να θεωρεί το χάσμια ανάμεσα σε νομική θεωρία και πράξη αγεφύρωτο. Πριν όμΛ)ς εξετάσουμε κριτικά μιά τέτοια άποψη, πρέπει να προβούμε σε ορισμένες ακόμη συγκριτικές παρατηρήσεις επί των διαφόρων νομικών επαγγελμάτων και του πρακτικού ή θεωρητικού χαρακτήρα τους. Το πρώτο που πρέπει να σημειώσουμε σχετικά είναι ότι η νομική πράξη δεν είναι ενιαία. Οι νομικές κρίσεις που εκφέρει ένας δικαστής κατά την άσκηση του λειτουργήμιατός του διαφέρουν σε ένα σημαντικό σημείο από τις αντίστοιχες κρίσεις ενός δικηγόρου ή ενός συμβολαιογράφου που συμβουλεύουν τους πελάτες τους: είναι κρίσεις επίσημες^ που εκφέρονται στο πλαίσιο μιάς κρατικής λειτουργίας την οποία ονομάζουμε &καίο&/τίκή, δηλαδή συνοδεύονται όχι μόνο από την αυθεντία ενός πολιτειακού οργάνου που αποφαίνεται δεσμιευτικά γιά το τί προβλέπει το ισχύον δίκαιο ως προς την κρινόμενη ατομικά ορισμένη βιοτική σχέση, αλλά και γεννούν στα μέρη που μετέχουν στη σχέση αυτή ένα ειδικό καθήκον υπακοής κα( συμμορφώσεως ενισχυμένο με μιά συγκεκριμένη απειλή ενεργοποιήσεως του κρατικού εξαναγκασμού. Το στοιχείο αυτό απουσιάζει από τις συμβουλευτικές υποδείξεις και κρίσεις των δικηγόρων και των συμβολαιογράφων, οι οποίες, παρ' ότι τα πρόσωπα που τις εκφέρουν ασκούν ένα δημόσιο λειτούργημα, δεν γεννούν ασφαλώς κανένα καθήκον συμμορφώσεως και δεν συνιστούν ένα επίσημο πολιτειακό φθέγμΛ γιά το πώς πρέπει να ρυθμιστεί η συγκεκριμένη βιοτική σχέση. Οι δικηγόροι και οι
§ 1 4 . ΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ
121
συμβολαιογράφοι δεν έχουν όμως μόνο, όπως είδαμε, ένα συμβουλευτικό έργο. Οι περισσότερες μάλιστα και κυριότερες ενέργειες των συμβολαιογράφων, αλλά και πάρα πολλές των δικηγόρων έχουν διαπλαστικό χαρακτήρα. Η σύντιχξη ενός συμβολαιογραφικού εγγράφου ή η υποβολή στο δικαστήριο μιάς αιτήσεως γιά λογαριασμό κάποιου πελάτη είναι πράξεις που επιφέρουν μιά αλλαγή στη νομική πραγματικότητα, διαπλάθουν μιά νέα νομική κατάσταση και γι' αυτό ονομάζονται νομικές πράξεις (ειδικότερα δε, εφόσον τελούνται στο πλαίσιο μιάς εκκρεμούς διαδικασίας ενώπιον ορισμένου δικαστηρίου, αποκαλούνται διαδικαστικές πράζεις). Όμως ακόμη και εδώ παραμένει μιά σημιαντική διαφορά από τις δικαστικές κρίσεις (που ονομάζονται και δικαιοδστικές πράξεις): μ.όνο αυτές οι τελευταίες αποτελούν αυθεντικά πολιτειακά φθέγματα γιά το πώς διευθετείται από το ισχύον δίκαιο η υπό κρίση βιοτική περίτττωση και κατά τούτο ξεχωρίζουν από τις υπόλοιπες. Μιά δεύτερη διαφορά που κάνει επίσης να ξεχωρίζει το επάγγελμα του δικαστή αφορά τη στάση, την οποία δεσμεύεται να τηρήσει απέναντι στα μΙρη που μιετέχουν στην βιοτική σχέση που τίθεται κάθε φορά υπ' όψη του. Βασικά καθήκοντα του δικαστή είναι η αμεροληψία και η στενά συνδεόμενη με αυτήν αντικειμενικστψα. Τα δύο αυτά καθήκοντα, που είναι ταυτόχρονα νομικά και ηθικά, σημιαίνουν ότι ο δικαστής οφείλει να μην εμπλέκει στην κρίση του συμπάθειες ή αντιπάθειες που τρέφει προς τα πρόσωπα που μετέχουν στην υπό κρίση βιοτική σχέση· οφείλει επίσης να αποφεύγει να βασίζει τις αποφάσεις του σε υποκειμενικά κριτήρια, τα οποία τυχαίνει να (χσπάζεται αυτός ο ίδιος ως άτομο, πράγμα που συμβαίνει ιδίως όταν ακολουθεί προσωπικές του προτιμήσεις γιά το πώς θα έπρεπε να διευθετηθεί ειδικά η περίτττωση που κρίνει ή να είναι διαμορφωμένο γενικά το ισχύον δίκαιο. Αντίθετα έχει καθήκον να αποφαίνεται αποκλειστικά με βάση κριτήρια
122
Η ΓΝΩΣΗ TOr ΙΣΧΥΟΝΤΟΣ ΔίΚΑΙΟΪ
πειστικά γιά την ορθότητα τους και την προέλευσή τους από το ισχύον δίκαιο και έτσι ικανά να γίνουν δεκτά από όλους. Τα ίδια καθήκοντα αμεροληψίας και αντικειμενικότητας, σε μικρότερη όμως ένταση, τουλάχιστον σε ορισμένες έννομιες τάξεις, έχει ο συμβολαιογράφος, ενώ ο δικηγόρος, παρ' ότι υττηρετεί και αυτός το δίκαιο και την αλήθεια, εκπροσωπεί ταυτόχρονα τα συμφέροντα των πελατών του, πράγμα που σε πολλές περιτττώσεις δημιουργεί εντάσεις με το καθήκον αμερολοψίας και αντικειμενικότητας και κάποιες φορές μάλιστα ακόμη και συνειδησιακές συγκρούσεις. Γιατί η έννομη τάξη αναγνωρίζει και στον χειρότερο παραβάτη του νόμου το δικαίωμα να κριθεί ακριβοδίκαια και έτσι δεν επιτρέπει να μιείνει ανυπεράσπιστος. Καθήκον αντικειμενικότητας, και μάλιστα χωρίς κανένα περιορισμό, βαρύνει όμιως και εκείνον που ασχολείται θεωρητικά μ£ το ισχύον δίκαιο και το διδάσκει μιε τον προφορικό ή τον γρατττό λόγο. Όσο και αν είναι μιερικές φορές ανθρώπινο να επηρεάζεται ο διδάσκων από υποκειμενικές προτιμήσεις του ή από προσωπικές του εμπειρίες, η γνήσια θεωρία απαιτεί από αυτόν να αυτοελέγχεται και να διατηρεί τη σκέψη του όσο γίνεται πιό ανόθευτη από τέτοιου είδους επιρροές. Και στο σημείο ακριβώς αυτό μπορούμε να εντοπίσουμε μιά σημαντική ομοιότητα ανάμεσα στα έργα του θεωρητικού και του δικαστή: παρά τις λοιπές διαφορές τους, απαιτούν και τα Suo^ με εξ ίσου ανυποχώρητο τρόπο την iSca ηθική στάση της αμεροληψίας και αντικειμενικότητας. Η τελευταία αυτή παρατήρηση μας οδηγεί στη γενικότερη διαπίστωση, ότι η διαφορά ανάμεσα σε νομική θεωρία και πράξη δεν είναι αγεφύρωτη. Το ότι η στάση που απαιτούμε από το δικαστή απέναντι στην κρινόμενη υπόθεση είναι από την άποψη του καθήκοντος αμεροληψίας και αντικειμενικότητας η ίδια με εκείνη του θεωρητικού μελετητή του ισχύοντος δικαίου έχει εξαιρετικά σημαντικές συνέπειες γιά τη νομική πράξη και μάλιστα
§ 14. ΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ
123
τη δικαστική. Γιατί ναι (χεν ο θεωρητικός μελετητής του δικαίου, σε αντίθεση με το δικαστή, δεν έχει να επιλύσει καμία συγκεκριμένη περίτττωση, ο δικαστής από την πλευρά του έχει να κρίνει μιά συγκεκριμένη περίτττωση που οφείλει όμως να επιλύσει σαν να είγε το έργο του θεωρψίχό χαρακτήρα, δηλαδή όχι στηριζόμιενος σε μεμονωμένες και εντελώς συγκεκριμένες και κατά τούτο τυχαίες και φευγαλέες εκτιμήσεις της κρινόμενης βιοτικής σχέσεως, αλλά γενικεύοντάς την, δηλαδή εξετάζοντάς την ως μία περίτττωση από πολλές άλλες ομοειδείς και επιλέγοντας τους λόγους που στηρίζουν την κρίση του μιε την προοτυτική της ίσης μεταχειρίσεως όλων αυτών των ομιοειδών περιτττώσεων. Πρέπει να σημειωθεί, ότι ο τρόπος αυτός αντιμετωπίσεως των υπό κρίση περιτττώσεων από το δικίχστή, όσο και αν σήμερα μας φαίνεται σχεδόν αυτονόητο ότι είναι ο ενδεδειγμένος, δεν υτυήρξε από πάντα εξ ίσου αυτονόητος, αφού σε παλαιότερες εποχές και σε πιό πρωτόγονες έννομες τάξεις ο δικαστής έκρινε ad hoc, δηλαδή με κριτήρια που αφορούσαν αποκλειστικά τη συγκεκριμένη περίτττωση, ενδεχομένως μάλιστα προσβλέποντας ακόμη και στα μέρη που συμμετείχαν στην κρινόμενη σχέση. Είναι προφανές ότι μιά τέτοια (χντίληψη γιά το δικαστικό έργο σημαίνε περισσότερη αυθαφεσία και λιγότερη δικαιοσύνη, τον πυρήνα της οποίας αποτελεί ακριβώς η αξίωση τα όμοια να κρίνονται και ως όμοια. Από την άποψη αυτή μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι σήμερα η πιό χαρακτηριστική περίτττωση της νομικής πράξεως, η δικαστική διευθέτηση συγκεκριμένων βιοτικών περιτττώσεων, δεν είναι καθόλου ξένη προς τη θεωρητική ενασχόληση με το δίκαιο, αλλά εμφανίζει πολλά όσο και καίρια κοινά με αυτήν στοιχεία. Δικαιολογημένα λοιπόν γίνεται συχνά λόγος γιά μιά τάση που χαρακτηρίζει τον νομικό πολιτισμό της εποχής μας: την τάση θεωρητικοποιήσεως της απονομής της δικαιοσύνης και κατ' επέκταση όλων των νομικών επαγγελμάτων. Η τάση αυτή, επειδή ακριβώς
124
Η ΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΙΣΧΥΟΝΤΟΣ ΔΙΚΑΙΟΥ
σημαίνει όλο και περισσότερη αντικειμενικότητα και έτσι όλο και δικαιότερη διαμόρφωση και λειτουργία των θεσμών, πρέπει να οιξιολογηθεί θετικά. Η τάση θεωρητικοποιήσεως της νομικής πράξεως δεν φανερώνει όμως κάτι σημαντικό μόνο γιά την ίδια τη νομική πράξη. Μαρτυρεί ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό και της νομικής θεωρίας. Η θεωρητική προσέγγιση του ισχύοντος δικαίου, δηλαδή η ανάλυσή του ανεξάρτητα από συγκεκριμένες προς επίλυση διαφορές, δεν είναι μιά δρ(χστηριότητα στην οποία κάποιοι επιδίδονται από θεωρητική περιέργεια και μόνο. Αντίθετα είναι μιά θεωρία σταθερά προσανατολισμιένη προς την πράξη. Η προσέγγιση δηλαδή ανάμεσα στη νομική θεωρία και την πράξη παρατηρείται ταυτόχρονα και από τις δύο πλευρές. Η θεωρητική ανάλυση του ισχύοντος δικαίου δεν έχει λόγο υπάρξεως παρά μόνο όταν γίνεται με κίνητρο να υποβοηθήσει την πρακτική ενασχόληση μιε το δίκαιο, δηλαδή να διευκολύνει όσους έχουν να κρίνουν συγκεκριμένες περιτττώσεις, παρέχοντάς τους όχι μόνο μιά συστηματική εποπτεία των ρυθμίσεων της έννομης τάξεως και των αρχών που τις στηρίζουν, αλλά και την ανάλυση της καθεμιάς ρυθμίσεως χωριστά με αναφορά των κατηγοριών περιτττώσεων που καταλαμβάνει, συνοδευόμενη από χαρακτηριστικά παραδείγματα συγκεκριμένων περιπτώσεων και του τρόπου διευθετήσεώς τους. Η παράθεση και ανάλυση τέτοιων παραδειγμάτων είναι εξαιρετικά πολύτιμη γιά τη νομική πράξη, όχι μόνο γιατί είναι διδακτικά πιό ευπρόσλητττη, αλλά και επειδή διενεργείται με την απόσταση του θεωρητικού και χωρίς την πίεση χρόνου ή τη σύνδεση με ορισμένα πρόσωπα. Τα στοιχεία αυτά είναι αντίθετα αναπότρετττος συνοδός των πρακτικών νομικών επαγγελμάτων, που ενδέχεται μερικές φορές να παρασύρουν όσους τα οισκούν σε κρίσεις, τις οποίες δεν θα εξέφεραν αν είχαν τη νηφαλιότητα και την απόσταση από τα πράγματα που είναι προνόμια του θεωρητικού.
§ 1 5 . Η ΔΙΚΑΙΟΔΟΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ
125
Νομική θεωρία και πράξη δεν ακολουθούν λοιπόν ξεχωριστή πορεία, αλλά προσεγγίζουν η μία την άλλη. Με τη διαπίστωση αυτή δεν έχουμιε βέβαια ακόμη πετύχει μιά πλήρη απόδειξη του ότι το ισχύον δίκαιο μπορεί πράγματι να αποτελέσει αντικείμενο γνώσεως κι ακόμη λιγότερο ότι η γνώση αυτή έχει επιστημονικό χαρακτήρα. Έχουμε ωστόσο πετύχει να εντοπίσουμε ένα υπόδειγμα, στο οποίο μπορούμε να βασιστούμε γιά να προχωρήσουμε στην ανάλυση του τρόπου με τον οποίο σκέτττεται γενικά ένας νομικός. Το υπόδειγμα αυτό είναι η δικαιοδοτική πρά^. Είδαμιε προηγουμένως, ότι η δικαιοδοτική πράξη έχει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό: αποτελεί το αυθεντικό φθέγμα ενός πολιτειακού οργάνου με το οποίο μιά συγκεκριμένη βιοτική σχέση διευθετείται σύμφωνα με το ισχύον δίκαιο. Αν λοιπόν αφαιρέσουμε το στοιχείο της αυθεντικότητας από τη δικαστική κρίση, το οποίο αφορά την εξωτερική μορφή της, εκείνο που υπολείπεται είναι το περιεχόμενό της, δηλαδή αυτή η ίδια η κρίση (αδιάφορο πλέον αν αυθεντική ή όχι) γιά το πώς διευθετείται η συγκεκριμένη περίττυωση από την έννομη τάξη. Και αυτό ακριβώς αποτελεί τον συνδετικό κρίκο μιετα�