ANKARA ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ
II. ULUSAL ÇOCUK VE GENÇLİK EDEBİYATI SEMPOZYUMU (Gelişmeler, Sorunlar ve Çözüm Önerileri) 04 - 06 EKİM 2006
Yayıma Hazırlayan
Prof. Dr. Sedat SEVER
ANKARA 2007
ANKARA ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ Yayın No: 203
II. ULUSAL ÇOCUK VE GENÇLİK EDEBİYATI SEMPOZYUMU 04 – 06 Ekim 2006
Yayıma Hazırlayan Kapak Resmi Kapak Tasarımı Sayfa Düzeni Baskı
: : : : :
Prof. Dr. Sedat SEVER Mustafa DELİOĞLU Yasemin ERDAL Mevlüde ÇAVDAR Ankara Üniversitesi Basımevi
ISBN: 978-975-482-737-8
ANKARA ÜNİVERSİTESİ BASIMEVİ İncitaşı Sokak No:10 06510 Beşevler / ANKARA Tel: 0 (312) 213 66 55 Basım Tarihi: ...... / ...... / 2007
Her hakkı saklıdır. Kitapta yayımlanan yazılarla ilgili tüm sorumluluk yazarlarına aittir.
II
İÇİNDEKİLER SUNUŞ..............................................................................................................................................................................................VII Prof. Dr. Sedat SEVER “II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu Düzenleme Kurulu Başkanı” ....................... IX Prof. Dr. Nusret ARAS “Ankara Üniversitesi Rektörü” ........................................................................................................ XI AÇILIŞ KONUŞMALARI................................................................................................................................................................. 1 Prof. Dr. Sedat SEVER............................................................................................................................................................. 3 Prof. Dr. Gönül AKÇAMETE .................................................................................................................................................. 5 Prof. Dr. Mehmet GÜREL........................................................................................................................................................ 7 Onur Konuğu: Fazıl Hüsnü DAĞLARCA................................................................................................................................ 9 Onur Yazarı: Gülten DAYIOĞLU ......................................................................................................................................... 13 AÇILIŞ BİLDİRİSİ.......................................................................................................................................................................... 19 Prof. Dr. Orhan ÖZTÜRK ...................................................................................................................................................... 21 BİLDİRİLER .................................................................................................................................................................................... 27 1. OKUYAN ÜLKE TÜRKİYE....................................................................................................................................................... 29 Nuri OKUTAN “Okuyan Şehir Sakarya” .............................................................................................................................. 31 2. ÇOCUK EDEBİYATI ÖĞRETİMİ............................................................................................................................................ 39 Prof. Dr. Sedat SEVER “Çocuk Edebiyatı Öğretimi Nasıl Olmalıdır?” ................................................................................ 41 3. TÜRKÇE ÖĞRETİMİ VE ÇOCUK........................................................................................................................................... 57 Yrd. Doç. Dr. Bayram AŞILIOĞLU “Çocuklarda Okuma Alışkanlığının Geliştirilmesi Açısından Yeni İlköğretim Türkçe Programının Değerlendirilmesi”............................................................................................................................................ 59 Zeynel HAYRAN “Türkçe Öğretiminde Çocuk Yazınının Yeri” ........................................................................................... 67 Yrd.Doç. Dr. Canan KARABABA “Ders Kitaplarındaki Metinlerin Çocuğa Göreliği” ...................................................... 77 Öğr. Gör. Zekeriya KAYA “Türkçe Ders Kitaplarındaki Metinlerin Türsel/Yazınsal Niteliği” ............................................ 83 Uzm. Özgen SEZER “İlköğretim 1. Kademe Türkçe Ders Kitaplarında Yer Alan Metinlerdeki Değerlerin İncelenmesi”... 91 Mustafa Ruhi ŞİRİN “İlk ve Ortaöğretim Öğrencileri İçin 100 Temel Eser Türkçe-Edebiyat Öğretimi, Çocuk ve Gençlik Edebiyatı” .............................................................................................................................................................................. 95 Öğr. Gör. Nilay YILMAZ “Öykü Anlatma Tekniğinin Türkçe Öğretiminde Etkin Bir Yöntem Olarak Kullanılması”.......... 99 4. ÇOCUK EDEBİYATI VE EĞİTİM ......................................................................................................................................... 105 Aytül AKAL “Çocuklar İçin Üretilen Edebiyat Kitaplarına Farklı Bakış Açılarından Çözümlemeci Bir Yaklaşım: Masal, Öykü ve Şiirlerle Liderlik Eğitimi”........................................................................................................................... 107 Doç. Dr. Selahattin DİLİDÜZGÜN “Çocuk Kitaplarının Çocuğun Sanat Eğitimine Katkısı” ............................................ 111 Yrd.Doç. Dr. Meral KAYA “Okuma Yazma Öğretiminde Çocuk Edebiyatının Öğretim Amaçlı Kullanımındaki Yöntem ve Teknikler” .......................................................................................................................................................... 117 Yrd.Doç. Dr. Betül ÖZÇELEBİ “Çatalhöyük Öyküleri’nde Uygarlık Tarihinin Yapılandırılışı”........................................ 123 Arş.Gör. Dr. Ahmet ŞİMŞEK “Türkiye’deki Sosyal Bilgiler Öğretimi Alanı Çocuk Edebiyatı Ürünlerinden Yararlanma Bağlamında Çağdaş Dünyanın Neresindedir?” ................................................................................................................... 131 Doç. Dr. Ayşegül YARPUZLU – Çağrı Kemal ACUNER “Sağlık Eğitiminde Engellilik Teması ve Yarı İnsan, Yarı Makine Karakterler” ................................................................................................................................................... 145 Mavisel YENER “Çocuklar İçin Üretilen Edebiyat Kitaplarına Farklı Bakış Açılarından Çözümlemeci Bir Yaklaşım: Masal, Öykü ve Şiirlerle Duygu Eğitimi”............................................................................................................................ 149 5. ÇOCUK EDEBİYATI VE ELEŞTİRİ...................................................................................................................................... 157 Doç. Dr. Selahattin DİLİDÜZGÜN “Çocuk Edebiyatı Eleştirisinin Temelleri ve Türkiye’de Çocuk Edebiyatı Eleştirisi” . 159 Prof. Dr. İbrahim İLKHAN – Arş. Gör. Beyza AKYÜZ “Batı ve Türk Edebiyatı Üçgeninde Çocuk Edebiyatının Karşılaştırmalı Konumlandırılması ve Türkiye’deki Çocuk Edebiyatına Eleştirel Bir Yaklaşım” ....................................... 165 Prof. Dr. Zehra İPŞİROĞLU “Çocuk Yazını Eleştirisi”....................................................................................................... 173
III
6. ÇOCUK EDEBİYATI VE İNCELEME ................................................................................................................................... 177 Yrd. Doç. Dr. Safiye AKDENİZ “Bir ‘Masal Metinleri İnceleme Modeli’ Önerisi ve Uygulaması” .................................. 179 Arş. Gör. Dr. Canan ASLAN “Yazınsal Nitelikli Çocuk Kitaplarının Çocuğun Gelişim Sürecindeki Yeri”........................ 189 Arş. Gör. Dr. İ. Seçkin AYDIN “Çocuk Yazınında Mizah Kullanımının Bilişsel, Duyuşsal ve Toplumsal Yönden Önemi” .............................................................................................................................. 201 Yrd.Doç. Dr. Ş. Dilek BELET – Arş. Gör. Çiğdem SUNA “İlköğretim Öğrencilerinin Çoklu Zeka Alanları ile Okuma İlgi ve Alışkanlık Düzeyleri Arasındaki İlişki” ........................................................................................................ 211 Yrd.Doç. Dr. Ahmet ÇEBİ “Küçük Prens’te Eğitbilimsel Göstergeler”.............................................................................. 219 Arş.Gör. Filiz ERBAY – Yrd.Doç. Dr. Yasemin AYDOĞAN “Okul Öncesi Çocuklar İçin Hazırlanan Resimli Hikaye Kitaplarının Konu ve Zaman Kullanımı Açısından İncelenmesi”......................................................................................... 227 Yrd.Doç. Dr. Rasih ERKUL – Arş.Gör. Nalan BAŞÖNCÜL – Arş.Gör. Hüsniye SEZER “Çocuk Edebiyatının Sorunları ve Çözüm Önerileri” ........................................................................................................................................... 233 Yrd.Doç. Dr. Aysun EYDURAN “Klasik Türk Edebiyatına Çocuğun Yansıması” ............................................................. 237 Figen ZİVTCİ “Çocuk Kitaplarında Kahramanın Yeri ve Önemi”...................................................................................... 245 Öğr.Gör. Dr. Mehmet HAZAR “Türk Dilinde Çocuk ve Genç” .......................................................................................... 249 Yrd.Doç. Dr. Şükran KARA “ ‘Narnia Günlükleri: Aslan, Cadı ve Dolap’ ve Ur-Faşizm”................................................ 279 Hasan Hüseyin KARABAĞ “Çocuk Gelişiminde Çizgi Romanın Etkisi” ........................................................................... 285 Yrd.Doç. Dr. Türkan KUZU “Aytül Akal’ın Masallarıyla Çocuklara Demokratik Yaşam Eğitimi”.................................... 291 Yrd.Doç. Dr. Salim KÜÇÜK “Çocuk Edebiyatında Kültürel Değerler Açısından Şeker Portakalı ve Fadiş Üzerine Bir Değerlendirme”.................................................................................................................................................................... 297 Öğr.Gör. Şükran OĞUZ “İlköğretim Dördüncü Sınıf Türkçe Ders Kitabında Yer Alan Araç Metinlerin Türkçe Öğretim Programı Amaçları ve Çocuk Edebiyatı Ürünlerinin İçeriksel Özellikleri Açısından Değerlendirilmesi” .......................... 307 Prof. Dr. Uğur ÖNER – Öğr. Gör. Dr. Zeynep Yılmaz KURT “Salinger’da Çocuk ve Aile İlişkileri – Gönülçelen” ......... 313 Hüseyin ÖZÇELEBİ “Çocuk Edebiyatı Eleştirisi Bağlamında Nezihe Meriç’in Çocuk Kitapları” ..................................... 319 Dr. Sevgi ARKILIÇ SONGÖREN “İlköğretimde Çocuk Edebiyatı Ne Kadar Yer Almakta? Ne Kadar Yer Almalı?”........ 327 Yrd.Doç. Dr. Mesiha TOSUNOĞLU – Arş.Gör. Deniz MELANLIOĞLU “Türk Topluluklarında Söylenen Tekerlemelerin Çocuk Gelişimindeki Yeri ve Önemi” .......................................................................................................... 333 Yrd.Doç. Dr. Mesiha TOSUNOĞLU – Arş.Gör. Nuray KAYADİBİ “Türkiye’de 2000 – 2005 Yıllarında Devlet Tarafından Yayımlanmış Çocuk Kitaplarının Biçim ve İçerik Analizi”............................................................................... 339 Öğr.Gör. Dr. Remziye YILMAZ “100 Temel Eser’in Değer Öğretimi Bağlamında Çocuk Edebiyatı Açısından İncelenmesi (İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretim Programı Örneğinde Eleştirel Bir İnceleme)”.................. 349 Neval ZİVTCİ “Çocuk Edebiyatı Çevirisinde Kültürel Değerlerin Aktarılması”................................................................ 357 7. ÇOCUK EDEBİYATI VE YAYINCILIK................................................................................................................................ 361 Fahrettin BOZDAĞ “Çocuk Kitaplarında Sistematik Yayın Sorunu ve Çözüm Önerisi” .................................................... 363 Nevzat SÜER SEZGİN “Çocuk ve Gençlik Edebiyatında Yayınevlerinden Kaynaklanan Sorunlar ve Çözüm Önerileri” . 373 Mine SOYSAL “Çocuk ve Gençlik Edebiyatında Uzman Yayıncılık Kavramı” .................................................................... 379 8. ÇOCUK KİTAPLARI VE RESİM ........................................................................................................................................... 385 Prof. Dr. Belma TUĞRUL- Nihan FEYMAN “Okul Öncesi Çocukları İçin Hazırlanmış Resimli Öykü Kitaplarında Kullanılan Temalar” ............................................................................................................................................................ 387 Ferit AVCI “Geçmişten Günümüze Çocuk Kitaplarındaki Resimler” ................................................................................. 393 Öğr.Gör.F.R. Işık BİNGÖL “Kültür Varlıkları Bilinci’nin Çocuklara Resim Yoluyla Kazandırılması” ............................. 397 Saadet CEYLAN “Resmin Büyüsü: Çizer Olarak İzlenimlerim”......................................................................................... 401 Öğr.Gör. Gültekin ERDAL “Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları Çocuk Kitaplarının Resimlemelerine Genel Bakış” ........... 405 Arş.Gör. Sonnur IŞITAN – Prof. Dr. Mübeccel GÖNEN “Resimli Çocuk Kitaplarının Benlik Kavramıyla İlgili Konuları İçermesi Yönünden İncelenmesi” ......................................................................................................................... 413 Prof. İsmail KAYA “Çocuk Kitabı Resimlerinde Estetik Boyut” ......................................................................................... 421 Arş.Gör. Ayhan ÖZER “Çocuk Kitaplarındaki Resimlerin ‘Çocuğa Göre’liği” ................................................................. 425 9. ÇOCUK VE GENÇLİK EDEBİYATI...................................................................................................................................... 433 Prof. Dr. Yahya AKYÜZ “Çeviri-Uyarlama Yoluyla Hazırlanan Resimli İlk Çocuk Okuma Kitaplarımızdan Fatin” ....... 435 Ayla ÇINAROĞLU “Türk Çocuk Yazınında Dünden Bugüne Sorunlar, Gelişmeler ve Beklentiler”.................................. 443 Arş.Gör. Gökçe DEMİRYÜREK “Sevim Ak’ın ‘Az Buçuk Teo’ Adlı Çocuk Kitabındaki Kahramanların Özdeşim Öğesi Olarak İrdelenmesi”.................................................................................................................................................. 447 Arş.Gör. Evren KARATAŞ – Arş.Gör. Hatice FIRAT “Çocuk Edebiyatında Bilim Kurgunun Yeri ve Gülten Dayıoğlu’nun Bu Bağlamdaki Çocuk Romanları”.................................................................................................... 455 Elif KONAR “Çocuk Gelişiminde Kitabın Önemi” ............................................................................................................. 463
IV
Esra LÜLE “Sevim Ak’ın Çocuk Dünyası” .......................................................................................................................... 469 Yrd.Doç. Dr. Necdet NEYDİM “Genç Kız Edebiyatındaki Baba-Kız İlişkisine Yansıyan Gelenek ve İdeoloji; Bu Yansımada Kadın Yazarların Tutumu” .......................................................................................................................... 473 Arş.Gör.Dr. Hülya YAZICI OKUYAN “Fakir Baykurt’un Çocuk Kitaplarının İçerik,Dil-Anlatım ve Eğitsel Özellikleri” .......................................................................................................................................................................... 481 Prof. Dr. Nuran ÖZYER “Türkiye’de Gençlik Edebiyatı” ................................................................................................... 485 Yrd.Doç. Dr. Gülsüm UÇAR “Aşkın Göngör’ün ‘Düşler Diyarı’nda Evrensel Değerler Eğitimi”..................................... 489 Yrd.Doç. Dr. Seyit Battal UĞURLU “Yaşar Kemal’in Filler Sultanı Romanında İyilerle Kötülerin Dünyası”.................. 497 10. ÇOCUK VE KİTLE İLETİŞİM.............................................................................................................................................. 505 Mustafa DOĞDU “Ülkemizde Eğitsel Medyaların İlköğretim Düzeyinde Okuma Kültürü Edinme Sürecine Etkileri”....... 507 Öğr.Gör. Dr. Fesun KOŞMAK “Medyanın ve Bilgisayar Oyunlarında Yer Alan Şiddetin Çocuğa Etkisi”......................... 511 Ayşe Gül AKSAÇLIOĞLU – Prof. Dr. Bülent YILMAZ “Öğrencilerin Televizyon İzlemeleri ve Bilgisayar Kullanmalarının Okuma Alışkanlıkları Üzerine Etkisi” ...................................................................................................... 515 11. ÇOCUK VE MASAL ............................................................................................................................................................... 531 Prof. Dr. Ufuk BEYAZOVA “Kitap Çocuk İlişkisi” ........................................................................................................... 533 Öğr.Gör. Ali Turan GÖRGÜ “Masalların Çocuğun Bilişsel ve Duyuşsal Gelişimine Katkısı”........................................... 537 Yrd.Doç. Dr. Güner KONEDRALI – Öğr.Gör.Ahmet GÜNEYLİ – Öğr.Gör. Azize UMMANEL “Kıbrıs Türk Masallarının Eğitsel Özelliklerine Genel Bir Bakış” ........................................................................................................... 545 Kader SÜRMELİ “Masal Kitaplarında Grafik Tasarım Sorunları ve Çözüm Önerileri”.................................................... 553 Prof. Dr. Uğur ÖNER – Prof. Dr. Binnur YEŞİLYAPRAK “Bibliyoterapi: Psikolojik Danışma ve Rehberlik Programlarında Çocuk Edebiyatından Yararlanma”........................................................................................................... 559 12. ÇOCUK VE MÜZİK................................................................................................................................................................ 567 Prof. Mustafa APAYDIN “Çocuk ve Gençlik Korolarının, Toplumun Kültürel Gelişimindeki Yeri ve Önemi” .................. 569 İlker KÖMÜRCÜ “Cumhuriyet Dönemi Çocuk Şarkılarının Konuları Bakımından İncelenmesi” ..................................... 577 Alp ÖZEREN “Çocuklar İçin Yaratılan Müzik Yapıtlarının Toplumsal Müzik Bilinci ve Dil Gelişimi Açısından Rolü ve Önemi”............................................................................................................................................................................ 589 Öğr.Gör. Adnan TÖNEL “Çocuğun Gelişim Sürecinde Çocuklar İçin Yaratılan Müzik Türlerinden Ninni’nin Yeri ve Önemi”..................................................................................................................................................... 601 13. ÇOCUK VE OKUMA KÜLTÜRÜ ......................................................................................................................................... 607 Adnan BİNYAZAR “Çocuk Kitaplarında Yazınsallık”....................................................................................................... 609 Doç. Dr. Gül CELKAN “Çocuk Edebiyatının Çocuk Gelişiminde Önemi ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti İlköğretim Okullarında Okuyan Öğrencilerin Okuma Alışkanlıkları”................................................................................................... 613 Dr. Hatice Emel DİNSEVEN “Ülkemizde Çocuk ve Gençlerin Okuma Kültürü Edinme Sürecindeki Temel Sorunları ve Okuma Grupları” .................................................................................................................................. 621 Yrd.Doç. Dr. Aytekin KESKİN “Dil-Kültür İlişkisi ve Okuma Kültürü” ............................................................................ 629 Öğr.Gör. Dr. Tülay SARAR KUZU “Ülkemizde, Çocuk ve Gençlerin Okuma Kültürü Edinme Sürecindeki Temel Sorunlar” ............................................................................................................................................... 641 Yrd.Doç. Dr. Medine SİVRİ “Çocuğa Şiirde Öğreticilik Sorunsalı” .................................................................................. 651 Levent YILDIZ “İlköğretim Okulu II. Kademe Öğrencilerinin Okuma Sorunları (Aksaray İli Örneği)” ............................ 659 14. ÇOCUK VE YARATICILIK .................................................................................................................................................. 665 Yaşar BODUR “Edebiyatçılar Derneği İlk Gençlik Çağı Yaratıcı Yazarlık Atölyesi” ........................................................ 667 Nermin KALYONCU – Sadık Burak DAĞLI “Çocuklar İçin Yaratıcı Yazar Atölyesi Çalışmaları; İlk Konumuz Günlükler”....................................................................................................................................................... 671 Yrd.Doç. Dr. İbrahim KIBRIS “Gülten Dayıoğlu’nun Çocuk ve Gençlik Romanlarının Eleştirel Düşünme Becerisi Açısından Değerlendirilmesi” ............................................................................................................................................. 677 Öğr.Gör. Aziz ÖZDEMİR “Çocuğun Gelişim Süreci İçinde Kilin Yeri ve Önemi”............................................................. 687 Doç. Dr. Leyla SUBAŞI UZUN “Öğrencilerin Yazılı Anlatım Sürecindeki Metinleştirme Sorunları”................................ 693 15. ÇOCUK, TİYATRO VE DRAMA .......................................................................................................................................... 703 Yrd.Doç. Dr. H. Ömer ADIGÜZEL “Yaratıcı Drama ve Çocukların Tiyatrosu”................................................................ 705 Sema ALEVCAN “Drama Yöntemiyle Edebiyatı Yeniden Yapılandırma: Öneriler”.......................................................... 711 Doç. Dr. Hasan ERKEK “Çocuk Tiyatrosu, Yaratıcı Drama;Eğitimde ve Öğretimde Drama: Benzerlikler, Sınırlar, Ayrımlar” ............................................................................................................................................................................ 715 Dr. Nihal KUYUMCU “Çocuk Tiyatrosu’nda Didaktizmin Boyutları”............................................................................... 727
V
Arş.Gör. Ezgi YILDIZ KÜÇÜK “2005-2006 Sezonunda Ankara Devlet Tiyatrosunda Sahnelenmiş Gölgenin Canı ve Masal Bahçesi Adlı Oyunların Dramatik Yapılarının İncelenmesi”.................................................................................... 731 Öğr.Gör.Dr. Ayşe OKVURAN – Prof. Dr. Ezel TAVŞANCIL – Prof. Dr. Ayşe ÇAKIR İLHAN “Çocuk Tiyatroları İçerik Analizi- Ankara İli Örneği”........................................................................................................................................ 739 16. KİTAP VE DİL GELİŞİMİ ..................................................................................................................................................... 749 Öğr.Gör. Yusuf ÇOTUKSÖKEN “Okuma Etkinliği ve Yazınsal Metinler Bağlamında Yaşatıcı – Yaratıcı Okuma Yöntemi”.................................................................................................................................... 751 Prof. Dr. Bahar GÖKLER “Gelişim Sürecinde Dilin Yeri ve Önemi; Dil Gelişimini Etkileyen Süreçler” ........................... 763 Nazmiye ÖZKAN – Prof. Dr. Bülent YILMAZ “Çocuk Kitaplarında Dil Sorunları” ........................................................ 767 17. TÜRK EDEBİYATINDA ÇOCUK ......................................................................................................................................... 779 Dr. Kelime ERDAL “Halide Edip Adıvar’ın Eserlerinde Çocuk Kitaplarıyla İlgili Görüşler” ........................................... 781 Yrd.Doç. Dr. Kamuran ERONAT “Tevfik Fikret’in Şiirlerinde Çocuk ve Gençlik”............................................................ 789 Prof. Dr. Kaya TÜRKAY “Ataç’ın Görüşleriyle Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Eğitimi” ...................................................... 797 18. YAZAR VE ÇOCUK EDEBİYATI ........................................................................................................................................ 801 Sevim AK “Gökte Biri Var: Yaratıcı Okuma Çalışması” .................................................................................................... 803 Seza KUTLAR AKSOY “Çocuk Yazınında Nesnellik”....................................................................................................... 807 Erol BÜYÜKMERİÇ “Midas’ın Serçeparmağı’nın Yaratılış Öyküsü” ............................................................................... 815 Gülsüm CENGİZ “Yazın Ustalarının Çocuk ve Gençlik Yapıtları Üzerine” ....................................................................... 821 Yücel FEYZİOĞLU “Masallar Çocuklar İçin Neden Gereklidir?” .................................................................................... 831 Mehmet GÜLER “Bir Gençlik Romanını Kurgulamak”...................................................................................................... 845 Dr. Müyesser GÜNER “Küçük Prens’le ‘İnsanlığın Çocukluk Tarihine’ Yolculuk (Bir Değerlendirme)” ......................... 855 Melek GÜNGÖR “Bilimkurgu ve Astronominin Çocukların Zihinsel Gelişimindeki Önemi”............................................. 865 Nur İÇÖZÜ “Dilde, Konuda, Kahramanda Gerçek Nereye Kadar, Kurgu Nerede Başlar?”.............................................. 869 Muzaffer İZGÜ “Çocuk Yapıtlarımdaki Gülmecenin Kaynağı” .......................................................................................... 879 Hacer KILCIOĞLU “Hayal Kurmak ve Çocuk…” .............................................................................................................. 883 Emin ÖZDEMİR “Mutlu Kent’in Yöneticisinin Yaradılış Öyküsü”..................................................................................... 893 Serpil URAL “Çocuk Edebiyatı Yapıtlarındaki Yaşam Gerçekliği” .................................................................................... 897 Tülin TANKUT “Çocuk ve Gençlik Edebiyatında Çağdaş Yönelimler” ............................................................................. 901 Yalvaç URAL “Başparmak Çocuklar Dünyası”.................................................................................................................. 905 Ayfer Gürdal ÜNAL “30. IBBY (Uluslararası Çocuk ve Gençlik Kitapları Kurulu) Dünya Kongresi”.............................. 907 Zehra ÜNÜVAR “Çocuk Tiyatrosu” ................................................................................................................................... 915 SONUÇ BİLDİRGESİ ................................................................................................................................................................... 919 PROGRAM..................................................................................................................................................................................... 923 KATILIMCILARDAN GÖRÜŞLER ........................................................................................................................................... 941 BASINDAN YANSIMALAR......................................................................................................................................................... 955 SEMPOZYUM GÖRÜNTÜLERİ................................................................................................................................................. 961
VI
SUNUŞ
SUNUŞ 20-21 Ocak 2000 tarihinde, AÜ Eğitim Bilimleri Fakültesi ve Tömer Dil Öğretim Merkezi işbirliği ile düzenlenen I. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu’nda, çocuk edebiyatı konusu, çağdaş bireylerin yetiştirilmesi sürecinin temel bir aracı olarak ülkemizde ilk kez bilimsel düzlemde ele alınmıştır. Tüm ilgililerin yoğun katılımıyla gerçekleştirilen bu sempozyum, üniversite etkinliği olarak önemli bir sorumluluğu yerine getirmiştir. 04-06 Ekim 2006 tarihinde, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi tarafından düzenlenen II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu’nda, çocuk ve gençlik edebiyatı olgusu; okuma kültürü edindirmenin, düşünen-duyarlı bireyler yetiştirmenin temel bir aracı olarak birçok değişkeniyle inceleme konusu yapılmıştır. Sempozyumda, çağdaş gelişmeler ışığında, ülkemizde çocuk ve gençlik edebiyatının bugünkü durumunun saptanması, sorunlarının belirlenmesi ve belirlenen sorunlarına çözüm önerilerimin oluşturulması amaçlanmış; öte yandan, çocuk edebiyatı yazarlarının ve çizerlerinin çocuk ve gençlik edebiyatı odaklı bakış açılarını, savlarını, yaşantı ve deneyimlerini, katılımcılarla paylaşma olanakları yaratılmıştır. Böylece, sempozyuma büyük bir istekle, coşkuyla katılan öğrenci, öğretmen, anne ve babalar üç gün süren bilimsel etkinliklerin paydaşları kılınmış; her oturum, izleyicilerin yoğun katılımı ve sorularıyla etkileşimi verimli bilimsel süreçlere dönüşmüştür. II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu’nun Onur Konuğu Fazıl Hüsnü DAĞLARCA, Onur Yazarı Gülten DAYIOĞLU’dur. Sempozyumun, “Çocukta Özerk Benliğin ve Özgür Düşüncenin Gelişimi” konulu açılış bildirisi, Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) Şeref Üyesi Prof. Dr. Orhan ÖZTÜRK tarafından sunulmuştur. II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu’nda, çocuk ve gençlik edebiyatının çeşitli boyutlarını konu edinen 127 sözlü bildiri sunulmuş; konu sınıflandırılması yapılarak yalnızca sunulan ve yayımlanması için gönderilen bildirilere sempozyum kitabında yer verilmiştir. II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu süresince, Aslı DER, Ayla ÇINAROĞLU, Ayşe ÇEKİÇ YAMAÇ, Aytül AKAL, Ekrem GÜNEŞ, Emin ÖZDEMİR, Erol BÜYÜKMERİÇ, Ferda İZBUDAK AKINCI, Ferit AVCI, Gülten DAYIOĞLU, Hamdullah KÖSEOĞLU, Mavisel YENER, Mehmet GÜLER, Mine SOYSAL, Mustafa Ruhi ŞİRİN, Muzaffer İZGÜ, N. Ümit ÖĞMEL, Necdet NEYDİM, Nur İÇÖZÜ, Savaş ÜNLÜ, Serpil URAL, Seza KUTLAR AKSOY, Yalvaç URAL, Yücel FEYZİOĞLU, Zeynep CEMALİ, imza saatlerinde okurlarıyla buluşmuşlardır. AÜ Eğitim Bilimleri Öğretim Üyesi Prof. Dr. Üstün DÖKMEN, 04.10.2006 tarihinde, ATAUM Salonunda saat 17.30’da katılımcılara “İçimizdeki Çocuk, Dışımızdaki Edebiyat” konulu bir konferans vermiştir. II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu, çocuk ve gençlik edebiyatına gönül vermiş birçok kişinin, kurumun, kuruluşun katkı ve çabalarıyla bilimsel bir şölene dönüştürülmüştür. IX
II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu’na öğretmen ve öğrencilerin katılımını sağlayan Ankara İl Milli Eğitim Müdürlüğü’ne, katkılarıyla sempozyumun amacına ulaşmasını sağlayan yayınevlerine, yazarlara, çizerlere; oturum başkanlarına, bildiri sunanlara, imza saatlerine katılarak çocuk ve gençlerimizi kitaplarıyla buluşturan sanatçılara, sempozyumun açılış töreninden kapanışına değin istekli katılımlarıyla coşku yaratan çocuklara, gençlere, öğretmenlere, annelere ve babalara içten teşekkür ederiz. Mayıs 2005’te çalışmalarına başlanan II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu’na, bilimsel ve sanatsal dönütleriyle anlamlı katkılar sağlayan, “Bilimsel Danışma Kurulu”na, “Yazarlar ve Çizerler Kurulu”na, “Katılımcı Kuruluşlar ve Temsilcileri”ne; II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu’nda Düzenleme Kurulu Üyesi olarak görev yapan Prof. Dr. Ayşe ÇAKIR İLHAN’a, Prof. Dr. Çağlayan DİNÇER’e, Yrd. Doç. Dr. Canan KARABABA’ya, Öğr. Gör. Zekeriya KAYA’ya, Öğr. Gör. Pınar KIZILHAN’a, Arş. Gör. Dr. Canan ASLAN’a, Arş. Gör. Şafak BAYIR’a, Arş. Gör. Berna ARSLAN’a, Arş. Gör. Sezer CİHANER’e, Arş. Gör. Ayhan ÖZER’e, Arş. Gör. Ezgi YILDIZ’a, Uzm. İlknur TÜRKKAAN’a ve Sekreter Ali ÜSTÜN’e; sempozyum süresince etkinliklerde ve oturumlarda sorumluluk üstlenen AÜ Eğitim Bilimleri Fakültesi öğrencilerine, Arş. Gör. Ayşegül ERGÜL’e, Arş. Gör. Gökçe KARAMAN’a, Arş. Gör. Müge ŞEN’e, Arş. Gör. Temel TOPAL’a, Arş. Gör. Dürdane POLAT’a, Arş. Gör. Funda KAMEL’e ve Arş. Gör. Ersun İŞÇİOĞLU’na içten teşekkür ederim. II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu’nun programını, dosyalarını ve iletişim belgelerini tasarlayan AÜ Basımevi Grafikeri Yasemin ERDAL’a, kitabın baskı eşlemini hazırlayan AÜ Basımevi Bilgisayar İşletmeni Mevlüde ÇAVDAR’a ve AÜ Basımevi’nin tüm çalışanlarına içten teşekkür ederim.
Prof. Dr. Sedat SEVER II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu Düzenleme Kurulu Başkanı Ankara, Şubat 2007
X
II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumunun Saygıdeğer Katılımcıları, Ankara Üniversitesi, ulusal ve evrensel değerleri içselleştirmiş, düşünen-duyarlı bir toplumun oluşturulabilmesi için, çocukların erken dönemden başlayarak çağdaş eğitim anlayışlarıyla yetiştirilmesinin önemine inanmıştır. Sanatçı duyarlığıyla hazırlanmış, çocuğa göre olan her kitap, çocuğun bilişsel, duyuşsal, dilsel ve kişilik gelişiminde önemli bir görevi yerine getirir. Çocukların kendilerini özgürce gerçekleştirmelerine, yaşamı ve insanı sanatsal bir bakış açısıyla tanımalarına olanak sağlar. Çocukluk yıllarında karşılaşılan nitelikli kitapların, onların okuma kültürü edinmelerinde, toplumsal çevrelerini okuyarak-anlayarak geliştirmelerinde yaşamsal bir işlevi vardır. Dilsel açıdan yetkin kitaplar, Türkçenin yaratıcı gücünü ve özelliklerini tanımaları, dil bilinci ve duyarlığı edinmeleri için çocuklara doğal öğrenme ortamları yaratır. Sanatçıların kurguladığı kitaplardaki resimler, çocukların görsel algılarını geliştirir. En genel belirlemeyle, çocuk ve gençlik edebiyatının nitelikli örnekleri, ülkemizde, çağdaş bireyleri yetiştirebilmenin temel araçları olarak düşünülmelidir. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi’nin TÖMER Dil Öğretim Merkezi ile 20-21 Ocak 2000 tarihinde düzenlediği I. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu; 20 Ocak 2000 tarihinde Eğitim Bilimleri Fakültesi Çocuk Kütüphanesi’nin açılışı, ülkemizde “çocuk-kitap-kütüphane” olgusunu, bilimsel düzeyde ele alan ilk önemli üniversite etkinlikleri olarak örnek sayılabilecek girişimlerdir. Cumhuriyetimizin ilk üniversitesi olmanın sorumluluğu ile Ankara Üniversitesi ve onun birimi olan Eğitim Bilimleri Fakültesi, çocuk ve gençlerin eğitimine verdiği önemin bir gereği olarak 04–06 Ekim 2006 tarihinde, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu’nu gerçekleştirmiştir. II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu’na gösterilen büyük ilgi, çocuk ve gençlik edebiyatının önemli bir gelişme içinde olduğunu göstermektedir. Ankara Üniversitesi, ülkemizde gittikçe görsel kültüre bağımlılık gösteren çocuklarımızı, nitelikli ve çağdaş bireyler olarak yetiştirebilmek için bundan böyle de üzerine düşen bilimsel sorumluluğu yerine getirmeye hazırdır. II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu’nun “Onur Konuğu” Fazıl Hüsnü DAĞLARCA’ya, “Onur Yazarı” Gülten DAYIOĞLU’na; sempozyuma katılan tüm sanatçılara, bilim insanlarına sevgi ve saygılar sunuyorum. Sempozyumu, katılımlarıyla bilimsel şölene dönüştüren çocuklarla, gençlerle, öğretmenlerle yeni bilimsel etkinliklerde, Ankara Üniversitesi çatısı altında birlikte olmayı diliyor; sempozyumun gerçekleştirilmesine emek verenlere içten teşekkür ediyorum. Prof. Dr. Nusret ARAS Rektör
XI
AÇILIŞ KONUŞMALARI
Prof. Dr. Sedat SEVER II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu Düzenleme Kurulu Başkanı Sayın Rektörüm, Milli Eğitim Bakanlığı’nın Sayın Müsteşar Yardımcısı ve Saygıdeğer Temsilcileri, Sayın Dekanlar, Değerli Basın Mensupları, İkinci Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumunun Değerli Katılımcıları, Çocuk ve Gençlik Edebiyatımızın Duyarlı Kalemleri, Çizerleri, Sevgili Konuklar, Sevgili Öğretmenler, Sevgili Öğrenciler, Çocuk ve Gençlik Edebiyatımızın Ustası, yazdıklarıyla kuşakları ortak duyarlıklarda buluşturan, Sempozyumumuzun Onur Yazarı Sayın Gülten Dayıoğlu, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi tarafından hazırlanan II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu’na hoş geldiniz. Değerli Katılımcılar, I. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu’nu, Onur Konuğu Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın da katılımıyla 20–21 Ocak 2000 tarihinde, gene bu salonda gerçekleştirmiş ve ülkemizde üniversiteler için ilk örnek sayılabilecek olan EĞİTİM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ ÇOCUK KÜTÜPHANESİ’ni o tarihte açmıştık. Altı yılı aşkın bir süre sonra, Üniversitemizde daha yoğun bir katılımla II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumunu düzenlemenin sevincini yaşıyoruz. Değerli Katılımcılar, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu, yılda 900 saati okulda, 1500 saati televizyon karşısında geçen çocuklarımıza, duygu ve düşünce eğitimleri için duyarlı seçenekler sunmanın bir çabasıdır. II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu, ilköğretimi tamamlamış bir çocuğun yaklaşık 100 bin şiddet, 8 bin öldürme görüntüsüyle karşılaştığı bir ortamda, çocuklarımıza ve gençlerimize şiddetin insan doğasına aykırı bir eylem olduğunu duyumsatmaya dönük bir çabadır. Görselliğe bağımlılığın gittikçe arttığı, ilköğretim öğrencilerinin günde 3–4 saatini, çoğunlukla gelişim özelliklerine uygun olmayan yayınları izleyerek geçirdiği bir ortamda; çocuklarımızı, gençlerimizi sanatın, edebiyatının sunduğu olanaklarla, sanatçı duyarlıklarıyla buluşturmanın bir çabasıdır II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu. İlköğretim öğrencilerinin büyük çoğunluğunun, bilgisayarı oyun ve eğlence amaçlı kullandığı bir ülkede, bilişim teknolojisinin olanaklarından etkilice yaralanabilmenin, kültürel bir alt yapı gerektirdiği; bunun için de erken dönemden başlayarak çocukları sanatçı duyarlığıyla hazırlanmış nitelikli kitaplarla buluşturmanın yaşamsal bir önem taşıdığını anlatmanın bir çabasıdır II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu. II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu, çocuklarımızı bir düşünceye, bir inanca tutsak kılmak isteyen güdümlü yayınların etkisini gittikçe arttırdığı bir ortamda; annelere, babalara, eğitimcilere “güdümlü çocuk kitapları”nın çocuğun dünyasında yaratacağı olumsuz etkileri anlatmanın bir çabasıdır. Özlü bir belirlemeyle, duyarlı insan yetiştirebilmenin, düşünen insan yetiştirebilmenin, okuma kültürü edinmiş insan yetiştirebilmenin, yaşamını düşünerek yönlendirebilen duyarlı birey yetiştirebilmenin çabasıdır II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu. Değerli Katılımcılar, Mayıs 2005’te çalışmaları başlatılan Sempozyuma 400’ü aşkın katılımcı bildiri sunmak için başvurmuş, Bilimsel Değerlendirme Kurulu Üyelerince yapılan incelemeler sonucunda, 136 3
bildiri sunulmaya değer bulunmuştur. 04–06 Ekim 2006 tarihinde gerçekleştirilecek olan Sempozyumda, 132 bildiri sunulacaktır. Bildirilerin sunumu, birinci ve üçüncü gün dört, ikinci gün beş eşzamanlı (paralel) oturumda, ATAUM Salonları ile EBF Büyük Kurul Salonu’nda gerçekleştirilecektir. Sempozyumun yürütülmesiyle ilgili ayrıntılı açıklamalar, salonlarda görevli olan Düzenleme Kurulu Üyelerince yapılacaktır. Değerli Katılımcılar, ülkemizde önemli gelişmeler gösteren çocuk ve gençlik edebiyatının bilimsel bir çalışma alanı olarak kurumsallaşması dileğiyle, yurtdışından ve yurdun dört köşesinden gelip Sempozyuma katılan, bize güç veren değerli katılımcılarımıza, yeniden, Ankara’ya, Ankara Üniversitesi’ne hoş geldiniz diyorum. Değerli Katılımcılar, Az önce, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu’nun gerçekleştirilmesindeki temel amaçları sıraladık. Çocuklarımızı ve gençlerimizi kuşatan kültürel çevrenin niteliklerine bazı göndermelerde bulunduk. Büyük dil ustasının da yaşadığımız çağa ilişkin bir değerlendirmesi var. Bugün, sağlık nedenlerinden ötürü aramıza katılamayan edebiyatımızın çınarı, Türkçemizin ses bayrağı, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatının Onur Konuğu Fazıl Hüsnü DAĞLARCA, günümüzde yaşananları, yaşadıklarımızı yedi sözcüklük bir dizeyle bakın nasıl betimliyor? UTANÇ KESİTİ Çağlar birbirini görse, Ortaçağ yüzüne tükürürdü Uzayçağının. Gelecekteki on yıllarda, yaşadığımız çağdan utanmamak için, insana özgü değerlerleri kalıcı kılmak gerekiyor. İnsana özgü değerlerin güç birliğiyle yüceltilebilmesi umuduyla, hepinizi saygıyla, sevgiyle selamlıyorum.
4
Prof. Dr. Gönül AKÇAMETE AÜ Eğitim Bilimleri Fakültesi Dekanı Sayın Rektörüm, Sempozyumun Onur Yazarı Sayın Gülten Dayıoğlu, Milli Eğitim Bakanlığının Değerli Yetkilileri, Saygıdeğer Öğretim Üyeleri, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatının Değerli Katılımcıları, Değerli Konuklar, Basınımızın Saygıdeğer Temsilcileri, Sevgili Öğretmenler, Sevgili Öğrenciler, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumuna hoş geldiniz. Sağlık sorunları nedeniyle aramızda katılamayan, Türkçemizin ses bayrağına, Sayın Fazıl Hüsnü DAĞLARCA’ya geçmiş olsun dileklerimizle, Ankara’dan sevgi dolu selamlarımızı gönderiyoruz. I. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu, Onur Konuğu Fazıl Hüsnü DAĞLARCA’nın da katılımıyla 2021 Ocak 2000 tarihinde yine Üniversitemiz tarafından gerçekleştirilmişti. Şimdi de daha yoğun bir katılımla, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu’nu gerçekleştirmek için toplanmış bulunuyoruz. Çocuk ve gençlere dilin anlatım olanaklarını kullanarak seslenebilen yapıtlar, çocuk ve gençlerin gelişim sürecine de önemli katkılar sağlarlar. Sanatçılar tarafından yazılmış yapıtlar, çocuğun kavramsal gelişimini destekler, ona dilinin inceliklerini, zenginliklerini; kısacası, tüm anlatım olanaklarını sezdirir. Bir düşünme ve iletişim aracı olarak dilini geliştirebilmiş bireyler, yaşamı ve insanı da sağlıklı biçimde değerlendirme yetkinliğine ulaşabilir. Bu nedenle, düşünen duyarlı bireylerin yetiştirilebilmesi için, sanatsal nitelikli çocuk kitapları erken dönmeden başlayarak çocukların yaşam alanına sokulmalıdır. Anne-baba ve eğitimcilerin çocuk-kitap etkileşimi konusundaki özen ve duyarlılıkları; yaratıcı, girişken bireylerin yetiştirilmesine, ülkemizin de çağdaş değerlerle buluşabilmesine önemli katkılar sağlayacaktır. Sevgili Katılımcılar, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyat Sempozyumu, birçok katkının ortak bir amaçta buluşmasıyla gerçekleştirilmiştir. Özellikle, sevgili Rektörümüze, Sempozyumun gerçekleştirilmesindeki destekleri için Fakültem adına teşekkür ediyorum. Sempozyum afişinin hazırlanmasındaki katkıları için sanatçı Mustafa DELİOĞLU’na teşekkür etmek isterim. Yazar Aytül AKAL ve Yazar-Çizer Ayla ÇINAROĞLU’na anı plaketleri ile katılım belgelerinin hazırlanmasındaki içtenlikli katkıları için teşekkür ediyorum. Bir büyük teşekkürüm de sempozyumun gerçekleştirilmesindeki özverileri için Altın Kitaplar Yayınevi’nedir. Ayrıca, Bu Yayınevi’ne, Çınar Yayınları’na, Günışığı Kitaplığı’na, Tudem Yayıncılık’a ve Kök Yayıncılık’a katkıları için teşekkür ediyorum. II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumunun, Mayıs 2005’ten beri çalışmalarını büyük özveriyle ve sorumluluk duygusuyla yürüten Düzenleme Kurulu Üyelerine ve Sempozyum Düzenleme Kurulu Başkanı Prof. Dr. Sedat SEVER’e içten teşekkür ederim. Sempozyumuzun Onur Yazarı, Türk Çocuk ve Gençlik Edebiyatının usta ismi sevgili Gülten Dayıoğlu, imza etkinliğine katılan değerli sanatçılar, birlikte olmaktan duyduğumuz sevinci bir kez daha belirterek, sizleri, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi’nin öğrencileri ve öğretim elemanları olarak sevgiyle selamlıyorum. Onur Konuğumuz Fazıl Hüsnü DAĞLARCA’nın dizeleriyle, sonlandırmak istiyorum konuşmamı. Sütte sımsıcak varız Aktır, ak eder bizi Daha iyi duyarız İçince kendimizi
Bir ev sevinci verir Sanki annece bir su Bize ondan gelmiştir Bu yaşama duygusu
Yaşama duygusunun sütle; yaşama sevincinin, insan ve yurt sevgisinin çocuk ve gençlik kitaplarıyla yavrularımızın yüreklerinde yer bulmasını diler, hepinize sevgi ve saygılar sunarım.
5
Prof. Dr. Mehmet GÜREL Ankara Üniversitesi Rektör Yardımcısı Sempozyumun Onur Yazarı Sayın Gülten Dayıoğlu, Milli Eğitim Bakanlığı’nın Değerli Yetkilileri, Saygıdeğer Öğretim Üyeleri, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatının Değerli Katılımcıları, Değerli Konuklar, Basınımızın Saygıdeğer Temsilcileri, Sevgili Öğretmenler, Sevgili Öğrenciler, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu’na hepiniz hoş geldiniz. Sağlık sorunları nedeniyle aramızda bulunamayan, Sempozyum Onur Konuğu Sayın Fazıl Hüsnü DAĞLARCA’ya buradan hepimiz adına, geçmiş olsun dileklerimizi ve saygılarımızı göndermek istiyorum. Çocuk ve gençlik edebiyatımızın usta kalemi, ülkemizde üç kuşağı edebiyatla buluşturan Sayın GÜLTEN DAYIOĞLU’nu üniversitemizde ağırlamaktan mutluluk duyduğumuzu belirtmek istiyorum. II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumunda, çağdaş gelişmeler ışığında çocuk ve gençlik edebiyatının bugünkü durumunun saptanması, sorunların belirlenmesi ve bu sorunlara çözüm önerileri oluşturulması amaçlanmıştır. Çocuk edebiyatının temel işlevlerinden biri, çocuklara okuma sevgisi ve alışkanlığı kazandırmaktır. Çocuğun okuma kültürü edinme süreci ardışık bir süreçtir ve birbirine bağlı becerilerin kazanılmasını gerekli kılar. “Okuma alışkanlığı becerisi”nin ardından toplumumuzun gelişmesi ve ilerlemesi açısından çok önemli olan “eleştirel okuma becerisi”nin kazanılması gelir. Eleştirel okuma, eleştirel düşünme yetisiyle koşutluk gösteren bir beceridir. Eleştirel okuma ve düşünme becerisini kazanan birey ise, düşünen, sorgulayan, bilgilerin geçerliğini doğruluğunu sınayan, duyarlı, ülke ve dünya sorunlarıyla yakından ilgili, karşılaştığı sorunlara çözüm seçenekleri üreten ve bu seçeneklerden en uygun olanını seçen, kısaca, sorunlarla baş etmeyi bilen, değişik kaynakların tanıklığına başvuran kişidir. Bu kişilere, günümüzde çok fazla gereksinim duyulduğu açıktır. Çocuğa göre yazılmış, edebiyat değeri olan kitaplar; duyarlık kazandıran, düşünceyi geliştiren, sorunlarla başa çıkma örneklerini çocuğa gösteren özellikleriyle, çocuklarda eleştirel okuma ve düşünme becerisinin alt yapısını oluşturur. Ülkemizde, duygu ve düşüncesiyle eğitilmiş, duyarlı, demokratik kültürü içselleştirmiş bireylere her zamandan daha çok gereksinim vardır. Çocuk ve gençlik edebiyatı bu gereksinime yanıt veren, düşünen duyarlı bireylerin yetiştirilmesine katkı sağlayan estetik bir araçtır. Ülkemizde, hepimizin tanık olduğu 100 Temel Eser sorunu, çocuk ve gençlerimizin bazı düşünce ve inanç grupları tarafından nasıl kuşatıldığını göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Anne, baba ve eğitimcilerimizin, çocuklarımızı, gençlerimizi nitelikli yapıtlarla buluşturması sorumluluğu, günümüzde daha da önem kazanmıştır. İşte, bu sempozyumun, ülkemizde görsel kültüre gittikçe bağımlılık gösteren çocuklarımız için, onların kültürel gelişimlerine uygun seçeneklerin oluşturulmasına; onların kitapla, sanatla buluşmasına önemli katkılar sağlayacağını umuyorum. II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu’nu büyük bir özveri ve titizlikle yürüten Düzenleme Kurulu Başkanı Prof. Dr. Sedat SEVER’e ve üyelerine içten teşekkür ediyorum.
7
9
Fazıl Hüsnü DAĞLARCA * II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu Onur Konuğu
Sayın Prof. Dr. Nusret Aras, Düzenlediğiniz “II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu”na onur konuğu seçilmemi sevinçle karşıladım. Ülkemiz güzel görüntülerle, amaçladığımız yere varacaktır. Bir Türkiyeli, bir yazı sevdalısı olarak beni yüreklendirdiniz. Sağolun.
Fazıl Hüsnü DAĞLARCA
*
Sempozyuma katılamayan Onur Konuğumuz Fazıl Hüsnü DAĞLARCA’nın iletisi.
11
13
Gülten DAYIOĞLU II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu Onur Yazarı Saygıdeğer Rektör, Saygıdeğer katılımcılar, yarının sahipleri olan sevgili gençler, hepinizi içtenlikle selamlıyorum. Ankara Üniversitesi, Eğitim bilimleri fakültesi tarafından düzenlenen 2. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu’na, onur yazarı olarak davet edilmek, beni hem onurlandırdı hem de pek mutlu oldum. Çocuk ve Gençlik Edebiyatına değer veren; Sayın Rektör Prof.Dr. Nusret Aras, Sayın Dekan Prof.Dr. Gönül Akçamete, Sayın Sempozyum Düzenleme Kurulu Başkanı Prof. Dr. Sedat Sever ve düzenleme kurulu sayın üyelerine teşekkür ediyorum. Öncelikle kırk yılı aşkın, yazarlık serüvenimden söz etmek istiyorum. Bu akış içinde, eğitim-öğretim, çocuk ve gençlik edebiyatı konularında, içime sindiremediğim, ulusal boyutta bazı sorunları da dile getirmeye çalışacağım. Çocuklar için yazmaya başladığım 1960’lı yıllarda, Çocuk Edebiyatı diye bir yazın türünün bulunmadığına inanılıyordu. Ben, çeşitli toplantılarda, içtenlikli bir coşkuyla Çocuk Edebiyatından söz ettikçe, “Büyükler, böyle bir edebiyat türü yok. Neden varmış gibi davranıp kavram kargaşası yaratıyorsun?” diyerek beni azarlıyorlardı. İyi ki kimsenin sözüne bakmadan, inandığım yolda yürümüşüm. İyi ki çocuk edebiyatını ciddiye alıp benimseyen, gelişimi için çalışan kişi ve kurumlar da var. Ve iyi ki çocuk edebiyatı, bu tür akademik nitelikte görkemli etkinliklerle gündeme getiriliyor. 1963’te ilk çocuk kitabım yayımlandı. O günlerden bu günlere, üç kuşaktır, kalemimi toplumun en önemli kesimi olan, çocuk ve gençlere adadım. Çocuk ve gençler için yazarken özellikle yaratma sürecinde, okurlarımın karşısında, sınavdan geçmekte olduğumu duyumsarım. Bu nedenle nice yorulsam da yazma aşamasında hep, hazır ol konumunda duruyorum. Açıkçası, okurlarımı çok seviyor ve onlara, korku sınırlarına dayanacak boyutta, saygı duyuyorum. Korkum, sadece beğenilmemek değil. Okuru yanlışa yöneltmek, onların üzerinde zararlı etkiler oluşturmak gibi, duygu ve düşünceler de ağır basıyor. Yazın yaşamımda, hem hata yapmamak hem de yeni kuşak okurların gerisinde kalmamak için, sürekli olarak kendimi geliştirme kaygısı taşıyorum. Başka bir deyişle, beş duyumla hep tetikte olup çağı yakalamaya çabalıyorum. Mesleğimle ilgili olarak, değişik kanal ve konularda araştırmalar yapmayı sürdürüyorum. Elde ettiğim bilgilere dayanarak kendime, yeni yeni yol haritaları çiziyorum.
15
Bu haritalar doğrultusunda ilerlerken yolumu aydınlatan en güçlü ışık, SEVGİ oluyor. İnsanları seviyorum. Çocukları, gençleri, doğayı, dünyamızı, evreni kısacası, canlı cansız ayrımı yapmadan, tüm varlığı seviyorum. Ve yazmayı çok seviyorum. Sevmeden, yazdığım tek bir kitabım yok. Sevgiyle her zorluk aşılıyor. Ben de severek bugünlere geldim. Araya sora, deneye yanıla, yılları aşarken, çocuk ve gençlik edebiyatı, kitap ve okuma konularıyla ilgili, epey bir görüş oluşturdum. Yaşamın içinden, süzüp sindirerek özümsediğim, bu görüşlerin bazıları, mesleğimde âdeta ilkeleşti. Bu görüşleri, sizleri sıkmamak ve zaman sömürüsü yapmamak adına, ana başlık olarak sunup yorumları sizlere bırakmak istiyorum. İşte o görüşler: -Çocuk kitapları okur için, anne konumundadır. -Özenle yazılmış kitaplar, okurun anadiline egemen olmasını sağlar. Ana diline egemen olan insan, mutlu ve başarılı olmanın yollarını kolayca bulur. -Kitaplar çocuk ve gençler için, yaşam boyunca yararlanılacak, güvenli yol haritalarıdır. -Özenle yazılmış kitaplar, çocuk ve gençlerin, zihinsel ve tinsel gelişimlerini sağlayan, çok etkin besinlerdir. Çocuklar için besin seçerken, ne denli titizlik gösteriyorsak, onlar için yazarken de o denli titiz olmak zorundayız. -Kitaplar, çocuk ve gençler için, yaşamla ilgili araştırma, deney ve gözlem yapabilecekleri, gizemli laboratuvarlardır. -Kitaplar çocuk ve genç okurun, insan tiplerini iyi tanımasını sağlar. Başka bir deyişle, çok kitap okuyan kişi, insan sarrafı olur. Bu özellik, o kişinin toplumda insanlarla uyum içinde yaşamasını sağlar. Çünkü çocuk ve gencin, insanı tanıma yetisi, öğütlerle değil örneklerle gelişip bilenir. -Kitaplar, çocukların arkadaşı ve dert ortağıdır. Ev içinde ya da başka ortamlarda yaşanan türlü sorunların, çekilen acıların benzerlerini, kitaplarda gören çocuk, yalnız olmadığını anlar. Bu durum ona zorluklara direnme gücü verir. - Çocuk ve gençlik kitapları benim gözümde, aşı gibidir. Vücut nasıl, aşıyla mikroplara karşı direnç kazanırsa, kitaplar da okurları, yaşamın her türü zorluğuna karşı dirençli kılar. -Sorun ve çözümlerle örülmüş olan kurgular, okurlarda sorun saptama ve çözme bilinci oluşturur. -Kitaplar, çocuğun hayal kurma yetisini bileyip geliştirir. Bu görüşü biraz açmak istiyorum: Toplumumuz, kitap okumadığı için, insanların hayal kurma yetenekleri de güdük kalıyor. Ufuksuz, amaçsız, her türlü yaratı ve üretiden yoksun, başkalarının yaratı ve üretileriyle, günübirlik yaşıyoruz. Çünkü üreti ve yaratının mayası, “hayal”dir. Önce hayal kurulur, sonra yaratma ve üretme evresi başlar. -Çocuklar için yazarken sınırsız hayaller kurmalı. Ancak bu hayaller, kesinlikle bir yerlerden, gerçeğe dokunmalı. -Düzenli olarak kitap okuyan çocuk ve genç, yaşamı at gözlüğüyle değil de geniş yelpazede algılama becerisi edinir. -Okur, kitaplarda bin bir çeşit hedefe ve amaca tanık olur. Bu hedef ve amaçlara koşan, serüven kahramanlarıyla özdeşleştiği için, o da kendine hedefler edinmeye başlar. Bu düzeye gelen okur, sıradanlık boyunduruğundan kurtulup yaşam çıtasını yükselterek sıra dışı insan olma konumuna gelebilir. -İyi kitaplar, günümüzün deyişiyle çocuk ve gençlere, yaşam koçluğu yapar. Bunun için yazarın, yaşamı iyi ve doğru algılaması, okura öznel görüşleri dayatmak yerine, ulusal ve evrensel değerleri aktarmaya özen göstermesi gerekir. 16
Çocuk ve Gençlik kitaplarının, okul başarısına da olumlu katkı sağladığına hep inandım. Bu inancım, yakın zamanlarda Unesco tarafından yapılan istatistiklerle pekişti. İstatistik sonuçlarına göre, bu katkının oranı yüzde kırkları buluyor. -Bilinçle yazılmış kitapların, çocuk ve genç okurları, önyargıdan arıtacağına inanıyorum. Bu arınma olgusu nedeniyle, insanlar birbirlerini daha iyi anlayıp, daha iyi tanıyarak, hoşgörü geliştireceklerdir. Hoşgörünün, kavgaların ve savaşların panzehiri olduğu, herkes tarafından kabul görmektedir. İÇİME SİNDİREMEDİKLERİM -Okullarda çocuk ve gençlere, belli bilim dallarının temelini içeren, kuramsal bilgi yüklemesi yapılıyor. Oysa bu bilgiler, hayatı ve yaşamın inceliklerini öğretmiyor. Belleğini bu tür bilgiyle dolduran öğrenci, okulu bitirdiğinde, tek kanatla yaşama uçuyor. Bu yüzden mutlu ve başarılı olamıyor. Toplumun yarası olan diplomalı işsizler ordusu, bu yolla oluşuyor. Gençler, okulu bitirdiklerinde, toplum yaşayışıyla ilgili beceri, bilgi ve anlayışlarla donanarak, eğitim kanatlarını da geliştirmiş olsalar, çift kanatla yaşama atılacaklar. Gerçekten ülkemizde, çocuk ve gençler, okullarda eğitimden yoksun olarak yetişmektedir. Bu yüzden, her zaman, Milli Eğitim Bakanlığının adının, Milli Öğretim Bakanlığı olarak değiştirilmesini düşünmüşümdür. Yazık ki aileler de çeşitli nedenler yüzünden, çocuk ve gençlere, yaşamın inceliklerini içeren, eğitsel değerleri verememektedirler. Aslında, ailenin televizyon kültürü dışında, nesi var ki versin? Bu durumda eğitim açığımızın, özenle yazılmış kitaplar ve okullarda uygulanacak, yoğun okuma programlarıyla kapatılabileceğine inanıyorum. Kitabı, çok yararlı bir eğitim aracı olarak göklere çıkardık. Ama, bilindiği gibi kitaplar, iki yüzü keskin kılıç gibidir. Kimi kitaplar, yetersiz kişiler tarafından, hiçbir konuda özen gösterilmeden, çalakalem yazılmıştır. Bunların, yarardan çok okura zarar vereceği kesin bir gerçektir. Öte yandan, çocuk ve gençlere yönelik kitaplara, ideoloji ve politika bulaştırılmaktadır. Örneğin, bir zamanlar çocuk kitaplarında, yoksulluk ve ezilmişlik edebiyatı egemendi. Şimdilerde inançla ilgili vurgulamalar, giderek yaygınlaşmakta. Bu tür politik ve ideolojik kökenli uygulamalarla, hem topluma hem de çocuklara, büyük haksızlık yapılmaktadır. Söz konusu yönlendirmeler, çocuk haklarına da aykırıdır. Çocuğun yaşamla ilgili salt gerçeği ve doğruyu öğrenmesi engellenmekte bu yolla eğitim öğrenim özgürlüğü kısıtlanmaktadır. En azından altmış yıldır, öğrenci, öğretmen, veli, sıradan yurttaş, yazar ve okur kimliklerimle, bu olup bitenlerin tanığıyım. Her hükümet, ilk iş olarak, Milli Eğitime ve dolayısıyla çocuk ve gençlik kitaplarına, kendi politikasını egemen kılma yönüne gitmiştir. Geçmişten bu yana hâlâ umudumu yitirmeden bir düş kuruyorum. Milli Eğitim Kurumu, Milli Savunma gibi, her türlü politikanın dışında ve üstünde tutulmalıdır. Ulusal eğitim öğretim politikamız, çağının bilincine varabilen, çağa ayak uydurmayı hedefleyen yurttaşlar yetiştirmeye yönelik olmalıdır. Böyle bir durum gerçekleşirse, çocuk ve gençlik kitapları da özlenen niteliklere kavuşacaktır. Çünkü çağının gerçeklerini özümsemiş olan çocuk ve genç, yararlı ve zararlı kitabı, ayırma bilincine de erişmiş olacaktır. Bu düzeye gelen okuru hiçbir politik –ideolojik görüş etkileyemeyecektir. Son günlerde içime sindiremediğim bir gelişmeyle daha yüz yüze gelerek, şamar yemişe döndüm. Tokat, Yüksek Öğretim Kurumundan geldi. YÖK, eğitim fakültelerinin öğretmen yetiştiren bölümlerinde, bazı programlardan, Çocuk edebiyatını çıkarmış. Bazı programlarda da ders sayısı azaltılmış. 2006–2007 ders yılında uygulanmaya başlayacak olan bu değişikliğe hiçbir anlam veremedim.
17
Lisedeyken, aynı zamanda eğitimimizle de ilgilenen, çok değerli bir edebiyat öğretmenimiz vardı. Ömer Hayyam’ın Rubailerini, dörtlüklerdeki büyülü ses titreşimlerinin tadına varabilmemiz için, Farsça okurdu. İşte o sevgili öğretmen, çeşitli konularda düşüncesizce davranarak, açmaz ve çelişkilere düşüp tökezlediğimizde, bizi azarlamak yerine, gülümseyerek hep şöyle derdi: Men çe guyem, temburem çemi zenet, Yani, ben ne diyorum, tamburam ne çalıyor. Şimdilerde gerçekten, tam da bu deyimde ifade edilen hallerdeyiz. Bir yanda büyük özverilerle Çocuk ve Gençlik Edebiyatını geliştirme Sempozyumu düzenleniyor. Bu sempozyuma, yurdun dört bir yanından, yüzlerce bildiri gönderiliyor. Öte yandan YÖK, Çocuk Edebiyatına çelme takıyor. Beri yandan, Milli Eğitim, türlü yönlendirmeler ve 100 Temel Eser karmaşasıyla yol kesiyor. Ama kim ne yaparsa yapsın, bizler Çocuk ve Gençlik Edebiyatı konusunda, doğru bildiğimiz yolda yürümeyi, yılmadan sürdüreceğiz. Açılışını yapmakta olduğumuz, 2. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu’nun, her şeye karşın, çok önemli boyutlarda yararlar sağlayacağına inanarak göneniyorum. Sempozyuma emeği geçenlere ve katılımcılara başarı dileklerimle sevgi ve saygılar sunuyorum.
18
AÇILIŞ BİLDİRİSİ
ÇOCUKTA ÖZERK BENLİK VE ÖZGÜRLÜK DUYGUSUNUN GELİŞİMİ
Prof. Dr. M. Orhan ÖZTÜRK TÜBA Şeref Üyesi GİRİŞ Toplumumuzda daha çok ülkenin, ülke ekonomisinin, yargının, üniversitelerin ya da kimi kurumların özerkliğinden söz edilir. Bireysel benlik özerkliği kavramı üzerinde durulmaz. Düşünce özgürlüğü de genellikle yasal bir sorun olarak tartışılır; özgür düşünebilme yetisinin çocukluk çağında geliştiği konusu üzerinde pek durulmaz. Ülkemizde çocukta özerk benlik duygusunun gelişimi kısıtlanmakta, özgür düşünebilme yetisi büyük oranda söndürülmektedir. Özerk benlik duygusunun ve özgür düşünebilme yetisinin gelişebilmesi için temel tohumları insanoğlunda evrimsel olarak sağlanmıştır. Ancak, bu tohumların çocuğun gelişim sürecinde yeterli uyaran besileri ile, uygun öğrenme koşulları ile beslenmesi gerekir. Bilim ve sanatta geri kalışımızın en başta gelen nedeni kanımca özerk benlik duygusunun ve özgür düşünebilme yetisinin ülkemizde çocukluktan başlayarak baskılanması ve gelişiminin önlenmesidir. Temel Kavramlar Özerklik, beylik tanımıyla, kendi kendini yönetebilme, kendi istencini bağımsızca kullanabilme demektir. Bu tanımda “kendi” deyince, “kendi” ile “kendi olmayan” ayırt edilmekte, arada sınır çizilmektedir. Bu sınır, beni ötekinden ayıran, bana "ben benim, o odur" dedirten sınırdır. Bu tanımda ayrıca, kendine özgü bir istencin varlığı kabul edilmektedir. Kişileri, toplumları özerklik aramaya iten gücün kaynağı yaşamı sürdürebilme, varlığını koruyabilme gereksinimidir. Özerkliği koruma güdüsü bireyin kendi varlığını, canını koruma güdüsü ile birliktedir ve bilinçli olmaktan çok bilinçdışı bir güdüdür. Benlik özerkliğinden söz ettiğimize göre kısaca benlik kavramının da tanımını yapmak gerekir. Ruhsal yapının bir parçası olarak kabul edilen benlik (ego), bireyde dış ve iç dünyayı algılayan, dış dünyanın koşulları ile bireyin iç dünyasındaki dürtüleri, istekleri, yasakları değerlendiren, çevreye uyum yapılmasını sağlayan tüm işlevleri içeren soyut bir kavramdır. Bir başka deyişle benlik, kişinin dış ve iç dünyanın gereklerini, gerçeklerini tanımamızı, bunlara göre davranmamızı sağlayan işlevlerin tümüdür. Bu işlevler arasında algılama, algılanan uyaranlar arasında bağlar kurma, neden sonuç ilişkilerini belirleme, bellek, gerçeği değerlendirme gibi bilişsel yetilerle birlikte, korku, sevinç, üzüntü, acı çekme gibi değişik duygusal tepkilerle uyum için eyleme geçebilme yetileri sayılabilir. Benlik deyince somut bir beden bölgesi ya da yapısı anlaşılmamalıdır. Bu kavramın içinde bireyin kendi varlığının bilincinde olması vardır. Yunus Emre’nin “bilim kendin bilmektir”, “bir ben vardır, bende benden içeru” gibi dizelerindeki “ben” ve “kendi” kavramları çağdaş ruhbilimde “benlik” ve “kendilik” olarak tanımlanmakta, incelenmektedir. Benliğin özerkliği kavramını tanımlayabilmek için özerklikten yoksun olmanın ne anlama geldiğini bilmek yerinde olur. Benliğin özerkliğini kazanabilmesi için, bağımlı olduğu nesnelerden, kendine egemen olabilecek, sınırlarını zorlayacak birtakım güçlerden, göreceli olarak, bağımsızlaşması gerekecektir. Bu güçler bireyin dış ve iç dünyasında bulunan ve bireyin benlik gelişimini etkileyen koşullardır. Hayvanların çoğu, güçlü içgüdüsel yapıları ile, doğumdan kısa süre sonra kendi yaşamlarını sürdürebilecek duruma gelirler. Gelişme gizilgücü yüksek; ama içgüdüsel yapısı zayıf olan insan yavrusu ise dışarıdan bakım olmadıkça kendi varlığını sürdüremez; bu nedenle yaşamın ilk yıllarında kendine bakım veren kişilere ileri derecede bağımlıdır. Çocukluğun ilk yılında bu tam bağımlılık durumu, çocuk ve çevresi arasındaki alışverişin zorunlu olmasına yol açar. Bu dönemde çocuk, (bütün bedeniyle, beyniyle ve beynin bir işlevi 21
olan ruhsal yapısıyla) yalnız ağız yolundan aldığı besilerle değil, bütün duyu yolları ile dışardan gelen "uyaran besilerini" içe alarak beslenir. Bakım veren anne ile bebek arasında bir karşılıklılık oluşur. Bu karşılıklı birlikteliğin bir yanında bebeğin alıcılığı, bir yanında da annenin vericiliği, bakıcılığı, koruyuculuğu yatar. Böylelikle, bu iki organizma biyopsikososyal bir bütünlük, bir ortakyaşam içindedir. Çocuğun doğal gereksinimlerinin (açlık, susuzluk, uyku, temizlenme vb.) her ortaya çıkışında, annenin çocuğun yanında belirmesi, onun gereksinimlerini gidermesi yavaş yavaş çocuğun bilişsel dünyasında sürekliliği olan bir anne tasarımının, bir nesne ilişkisinin oluşumuna yol açar. İlk günlerden başlayarak bebek anneye, anne bebeğe bağlanır. Nitelikli bağlanma duygusu oluşturan bir ortamda çocuğun benliğinde kendine ve çevresine karşı bir “temel güven duygusu” yerleşir. Daha sonraki yıllarda gerçekleşecek bütün gelişim aşamalarının temel taşları bu temel güven duygusu üzerine kurulacaktır. Bebekliğin ilk aylarında, sürekli bakım veren kişinin eksikliği (örneğin çocuk yuvalarına bırakılmış olma) çocuğun devinimsel, bilişsel, duygusal ve toplumsal gelişiminde önemli aksamaya, yetmezliğe, hatta geriliğe yol açabilir. Bağlanma duygusu yerleştikten sonra annenin yitimi çocukta ağır ruhsal çökkünlük belirtilerine (bebeklik depresyonu) ve bu da uzun sürerse kişilik gelişiminde önemli yaralanmalara neden olabilir. Kişiliğe yerleşen bu yaralanmanın özü temel güvene karşı temel güvensizlik duygusudur. Bu dönemde henüz çocukta bir benlik özerkliğinden söz edilemezse de uyaranların, nesnelerin çekiciliğine göre istemli göz devinimleri, haz veren nesneye yönelme davranışları sonradan gelişecek olan özerklik çabalarının evrimsel tohumlarını barındırır. Bu dönemde belki beslenme ve uyku kurallarının dışında, toplumsal yasakların, cezaların, iyi kötü, doğru yanlış kavramlarının çocuğun yaşamında önemli bir yeri yoktur. Birinci yılın sonundan üçüncü yılın başına ya da ortalarına uzanan dönemde, çocuk yürümeyi, konuşmayı başarır; beyninin çok hızlı büyümesine koşut olarak bilişsel-duygusal yetileri gelişir; kendi benliğini çevresinden ayrı algılar; kendi istekleri ile çevrenin beklentileri arasındaki karşıtlıkları tanır. Bu dönemde çocuğun kas dizgesinin, özellikle ilgiyi çeken dışkılama ve işeme büzgeç kaslarının fizyolojik gelişmesi tamamlanır. Dışkılama ve işeme büzgeç kaslarının gelişmesi ile çocuğun dünyasına yeni bir eylem yetisi katılır. Çocuğun kakasını, çişini tutabilmesi, annenin istediği zaman ve yerde yapabilmesi çevreden büyük ilgi görür, ödüllendirilir; annenin beklentisine uygun olmayan biçimde yapılması utandırma, azarlanma gibi cezalarla karşılaşır. Böylelikle çocuk artık toplumun iyi, kötü, doğru, yanlış, ayıp gibi yargılarını öğrenmeye başlar. Bu dönemde çocuk, yetişkinlerce ters, inatçı, pasaklı, dağınık olarak tanınır. İkinci yaşından başlayarak çocuk, kendi isteklerini, kendi seçimlerini algılamaya, kimi seçimlerini dayatmaya, bunlarla çocuksu özerklik denemelerine girişebilecek güçleri kazanmaya yönelir. Örneğin, 2-3 yaşlarında dışkısını, çişini tutabilmek, istediği zaman bırakabilmek gücünü kazanır; kendisini zorlayanlara karşı bu gücü silah olarak kullanabilir. Bu dönemin en önemli sorunu, çocuğun özerk olma eğilimlerinin ve çabalarının sık sık utandırma, ayıplanma gibi tutumlarla karşılaşması, çocuğun birbirine karşıt dürtüler ve eğilimler üzerinde özdenetim gücünün gelişememesi, özerklik duygusunun yerine utanç, kuşku, ikirciklilik duygularının geçmesidir. İki buçuk, üç yaşlarına giren çocuğun düşünce dünyasında, giderek artan biçimde, yeni ilgi alanları oluşur. Bunlardan en önemlisi eşeylik ayrılıkları ile ilgilidir. Çocuğun dikkati eşeylik organlarına, bunların anlamlarına yönelir. Bu çağın ruhsal gelişim özellikleri şöyle özetlenebilir: 3-6 YAŞLARI ARASINDAKİ ÇOCUĞUN RUHSAL GELİŞİM ÖZELLİKLERİ • Dil ve bilişsel yetilerin (algılama, bellek, anlama, düşünme gibi) birbirine bağlı ve koşut olarak hızla gelişmesi, • Ben-merkezci olmaktan çıkarak topluma yönelişlerin gelişmesi, • Duygusal tepkilerin ayrışması (üzüntü, neşe, öfke, korku duygularının, tehlike algısının ve kavramının durum ve nesnelere göre belirlenmesi), • Eşeysel kimlik duygusunun ayrışması ve cinsel kimliğin oluşmaya başlaması (kız çocuğun kız, erkek çocuğun erkek olduğu duygusunun benliğe yerleşmesi),
22
• Çocuğun en önemli etkinliği olan oyun oynama ile yaşamdaki olayları yineleme, imgelem ve düşlem dünyasının genişlemesi, • Sorma-bilme dürtüsünün (tecessüs) yeşermesi, uygun ortamda (uyaranlar ve özgürlük) büyümesi. • Büyüsel, canlıcı (animist), somut düşüncenin henüz varlığını sürdürmesi. Üçüncü yaştan altı yaşına dek olan oyun çağında çocuk, devinim dizgesi üzerinde egemenlik kurmuş olup, artan devingenliği ile çevresinin çapını genişletmektedir. Konuşabilmesi, insanlar arası ilişkilerin daha anlamlı biçimde genişlemesinde büyük yer almaktadır. Piaget'nin dediği gibi çocuk, "bene-dönük" bir durumdan "topluma-dönük" bir duruma doğru hızla ilerlemektedir. Çevreden ve başka insanlardan ayrı bir kişi olduğunu kavramış olan çocuk, artık "nasıl bir kişi" olacağını araştırmaktadır. Kazandığı özgüven ve özerklik duyguları oranında yavaş yavaş çevresini keşfetmekte, kendi benliği ve çevre üzerinde bir denetim gücü kazanmaktadır. Bu amaçla kendi bedenine, cinsel ayrılıklara ve genellikle çevrede olagelen her şeye karşı derin, bitmek bilmez bir soruşturma ve öğrenme eğilimi belirir. Bunun için bu döneme sorma-bilme tutkusu (curiosity- tecessüs) dönemi de denir. Bu dönemin çocuğu artık "küçük bir adam" olmuştur. Cinsel ayrılıkların öğrenilmesi, cinsel benlik duygusunun başlaması ve cinsiyete uygun rollerin belirlenmesi de bu yaşlarda iyice kesinleşmiştir. Bu yaşlarda çocuğun öğrenme tutkusu toplumun cinselliğe karşı tutumlarına da yönelir. Çocuk, cinsel yasakları ve değerleri hızla öğrenir. 3–4 yaşlarında çocuk, özgürce girişim ve atılganlık eylemlerini açıkça göstermeye başlar. Sürekli olarak bilinmeyen konulara büyük merak, sürekli bir şeyler yapma, büyüme isteği çocukta girişim duygusunun temellerinin atılmakta olduğunu gösterir. Bu evrede çocuk, ana-baba ile özdeşim yaparak benliği gelişir, üstbenlik (vicdan) oluşmaya başlar. İçinde bulunduğu toplumun rollerine, işlevlerine, kurallarına göre davranmaya; o toplum için geçerli araçgereci kullanmaya yönelir. Çocukta giderek törel sorumluluk duygusu oluşur. İşte çocuğun ruhsal-toplumsal gelişiminin bu evresinde, cinsel konulara dalması, bitmek bilmez bir sorma ve bilme tutkusunun ortaya çıkması, anne ya da baba yerine geçmeye özenmesi, bu doğrultuda emeller beslemesi, anne ya da babayla özdeşim yapmaya başlaması girişim duygusunun öncüleridir. Özerklik duygusu, sorma-bilme dürtüsü ve girişim duygusu birbirinden ayrılamayan üç temel öğedir. Uygun özgürlük ve öğrenim ortamında bunların sürekli etkileşimi ile çocuğun bilişsel, duygusal dünyası, iletişim yetisi hızla güçlenir. Canlı, devingen, atılgan, öğrenmeye meraklı, soran, araştıran, özgürce düşlem kurabilen bir çocuk gelişir. Benliğin sınırlarının çizilmesi, özerk benlik duygusunun yerleşmesi. Bir başka deyişle, ayrılaşma ve bireyleşme yıllar boyu sürer. Ergenlik, delikanlılık çağında yoğunlaşır, özerklik için verilen savaşım güçlenir. Bu noktada özerk benlik, girişim duygusu ve özgür düşünebilmede ana-babanın, özellikle anaların önemini daha uzun açıklamaya gerek görmüyorum. Kısaca, şunu vurgulamak isterim ki analarını özerk ve özgür kişilikler olarak yetiştirmeyen ve kabul etmeyen toplumlarda çocuk gelişiminin özerk ve özgür kişilik bakımından nasıl olacağını kestirmek güç değildir. Bu çocukluk dönemlerinde özerklik duygusunun, sorma-bilme, girişim ve becerme yetilerinin gelişimini köstekleyen, körelten ya da söndüren etkenler utandırma, ayıplanma, suçluluk duyguları, değişik türden cezalar ve korkutmalardır. Bu çağda aşırı korkutmalar, suçlandırma, cezalar ve atılganlığın kısıtlanması çocukta özerklik ve girişim duygularını kısırlaştırabilir, aşırı çekingenliğe neden olabilir. Özerk benlik duygusunu ve özgür düşünebilme yetisini kısıtlayan ortamların en önemli özellikleri aşırı utandıran, ayıplayan, suçlayan, korkutmaya dayanan baskıcı ailelerden oluşan toplumlardır. Toplumumuzda Çocuğu Baskılama, Korkutma Türleri: • Cinselliğe ve doğaya ilişkin sorulara karşı ayıplayıcı, suçlayıcı, korkutucu tutumlar, • Sıklıkla “sen çocuksun, sonra öğrenirsin” türünden kısa kestirmeler, • Çocuğun atılgan devingenliğine karşı çeşitli cezalar, korkutmalar, çocuğun şaka olarak algılamadığı iğdiş etme tehditleri (Tutun şunun çükünü keselim gibi). Sünnet olayının kendisi. • Dinsel, yarı dinsel korkutmalar (Allah çarpar, cin çarpar, öcü, şeytan ve birçok ürkütücü soyut kavram. Özellikle alışılmış yaşam yerinin dışına çıkmaya ya da yeni bir şeyi, yeri keşfetmeye karşı olan korkutmalarla
23
çocuğun çevresinin çapını genişletmesinin önlenmesi), • Yetke nesnelerine karşı korku aşılayıcı tutumlar. Baba korkusu, üst korkusu, devlet korkusu, Allah korkusu, • Çocukta benliğin özerkliğine dayanan içsel yargılama dizgesi olan bir vicdan yapısı (süperego) yerine, dışardan gelecek cezaya, korkuya dayanan dışa bağımlı bir vicdan yapısının oluşması, Tanımladığım bu kısıtlayıcı baskılarla birlikte, • evreni ve insanı soruşturmayan, • insanın araştırıcı yönünü sınırlayan, • sorgulamadan kul olma duygusunu aşılayan, yalnızca duygusal inanmaya değer veren ve anlamanın önemini yadsıyan, • boş inançlarla saptırılmış olan dinsel eğitimin ve uygulamaların yaygınlığı ve egemenliği özerk, özgür düşünmenin toplumsal bir değer olarak yerleşmesini, köklü bir kişilik özelliği olmasını önlemektedir. Bütün bunlara ek olarak son 30-40 yılda, özellikle kentlerde daha kavramları tanıma ve oluşturma dönemi olan 5-6 yaşlarından başlayarak, çocuklar düşünmeye, özgür tartışmaya yer vermeyen testlerle eğitilip testlerle değerlendirilmektedirler. Böyle bir eğitim ortamında yukarıda tanımladığım özgürce sorma, tartışma, öğrenme ve düşünme merakının nasıl geliştirilemediğini anlamak zor olmasa gerek. Bu tür aşırı denetimci, özerk ve özgür davranmayı kısıtlayıcı, düzeltmeci ve ürkütücü yaklaşımlarla çocuk kendi kendisini aşırı denetlemeyi, aşırı sınırlamayı öğrenir, basmakalıp davranışlar geliştirerek özerk benlikten uzaklaşır; katı, uysal, bağımlı, kendi yetenek ve güçlerini ortaya koymaya değil, kendinden büyüklerin istediğini yapmaya yönelik kişiler olurlar. Bu ülkede çocuk biraz daha büyüyünce artık soru sormadan, özerk ve özgür düşünmeden öğrenen, anlamadan inanan bir kişi olmaktadır. Böylece, benlik özerkliği yitirilmiş, kul benlik gelişmiştir; birey, ana babanın, yetkenin kullandığı bir uzantıdır. Özerkliğin göreceliği İnsanoğlu yetişkin yaşamda kendisine bakım veren çevresinden (ana-baba ve benzerleri) ne denli bağımsızlaşırsa bağımsızlaşsın, özerkliği sınırlıdır; başkalarına da gereksinim duyar; çocuklukta bağlandığı kişiler, bağlandığı bir çevre, değişik derecelerde, hep vardır. Bir başka deyişle, dış dünyadan özerklik görecelidir. Bunun gibi, insanoğlu çocukluğun ilk yıllarında dürtülerine, gereksinimlerine ileri derecede bağımlıdır. Bebeklik çağında çocuğun davranışları büyük oranda dürtüseldir, yani içsel gereksinimlerine bağlıdır. Örneğin acıkmışsa, bütün organizma bu açlık dürtüsünün etkisi altında tepki gösterir. Zamanla çocuk, beklemeyi, dürtülerini, gereksinimlerini, isteklerini ertelemeyi öğrenir. Bireyin dürtülerini, gereksinimlerini çevredeki duruma göre bekletebilme, erteleyebilme yetisi benlik gelişiminde en önemli aşamalardan biridir. Dürtülerini, gereksinimlerini uygun yer, uygun zamanda doyurabilmek için bekletemeyen, erteleyemeyen yetişkin insan bağımlı bir çocuk gibi kalmıştır. Benlik geliştikçe iç dürtülerden, gereksinimlerden göreceli özerklik kazanır. Yani çocukluktaki gibi hep dürtülerinin, isteklerinin egemenliği altında değildir. Görülüyor ki insanoğlu ne tümden çevresinin, ne de tümden kendi içsel yapısının (dürtüler, gereksinimler) kölesidir; bunlardan özerk bir yapı kazanarak hem kendini hem çevresini yönetebilir, hem kendini hem çevresini az ya da çok değiştirebilir. Kendini ve çevreyi değiştirerek özerk biçimde uyum yapabilme yetisi insana özgüdür. Ama insanın dış dünyaya ve kendi iç yapısına bağımlılığı, bir oranda, her zaman kalır. Özerklik arayan kişinin kendine yetmesi, kendine bakabilmesi, kişiler arası ilişkilerini dengede tutabilmesi, özetle, kendini yönetebilmesi gerekecektir. İnsanda özerklik duyguları 2-3 yaşlarında belirse bile, göreceli bir benlik özerkliğinin kazanılması uzun yıllar alır. Kişinin kendi varlığını korumak, güçlerini, gizilgüçlerini geliştirmek, bunları toplum içinde kullanmak sorumluluğu olmadan özerklikten söz edilemez. Bu sorumluluğun davranışa yansıyan en önemli belirtisi çalışmak, ekonomik bağımsızlığı sağlayabilmektir. 24
Özgür düşünebilmek, özgür davranabilmek, başkalarının özerkliğini, özgürlüğünü tanımak da benlik özerkliğinin başta gelen öğelerindendir. Burada, başka insanlara olandan çok, kişinin kendi kendisine karşı olan sorumluluk duygusunu vurgulamak isterim. Kuşkusuz, başkalarının bulunmadığı bir dünyada özerklik düşünülemez. Bu bakımdan, bireyin kendi benliğine olan sorumluluğu içinde, başkalarına, topluma karşı sorumlulukları da yatmaktadır. Özerklik ve Özgüven Duygusu Benliğimize karşı sorumlulukları üstlenebilmemiz için önce kendi varlığımıza, benliğimize değer vermemiz, saygı duymamız, ona güvenebilmemiz gerekir. Özgüven duygusunun temel taşlarının çocuklukta atıldığını söylemiştim. Çocuğa sevgi, saygı, koruma vererek onun özdeğer duygusu ile gelişmesini sağlayan, büyüdükçe, onun özerk, bağımsız olma eğilimini tanıyan ve destekleyen güvenilir bir ortam içinde (genellikle sağlıklı aile) çocuk, hem çevresine güven duymayı hem kendine değer vermeyi, güvenmeyi öğrenir. Değer verilmeyen güvensiz benliğin kendine sınır çizme, "ben varım, ben ayrıyım" türünden bir duyguyu bilinçli ya da bilinçdışı olarak besleme, bağımsız ve özgür davranabilme gücü düşüktür. Güvensiz benlik, tersine “ben ayrı değilim, ben sizin bir parçanızım, henüz gelişmemişim, ben çocuğum, beni bırakırsanız çaresiz kalırım, bana bakmanız gerekir” türünden duygular, davranışlar içindedir. Bu duygular bilinçli ya da bilinçdışı nitelikte olabilir. Böylece, güvensiz kişi sürekli olarak kendini koruyacak, kendine bakacak, kendini yönlendirecek güçlü sandığı varlıklar arar. Daha doğrusu, bağımlı olduğu nesnelerin güçlülüğüne inanır. Yetişkinlik çağında bile, ana, baba, ağa, amir, patron, devlet, Tanrı onun güvenceleri olur. Çünkü kendi varlığı, kendi benliği güvenilecek, değer verilecek nitelikte değildir. Aslında yapısı güçlü, yetenekli olsa bile, kişi kendisini böyle değerlendirememektedir. Yukarıda tanımladığım gibi, özerk benlik duygusu ve özgür düşünebilme olumsuz çevre koşullarının etkileri ile daraltılabileceği gibi, doğuştan gelen özürler, eksiklikler de bunların gelişimini engelleyebilir. Bağımlılık Ortamı ve Özerklik Duygusu Toplumsal özerkliğin azalmasını ya da yitirilmesini, tümden bireysel özerklik duygusunun kısıtlanışına bağlamak ve içinden çıkılmaz bir birey-toplum tartışmasına girmek istemem. Ama, bu noktada şöyle bir genelleme yapmak yanlış olmayacaktır diye düşünüyorum: Özerk benlik ve özgüven duygusu yeterince gelişmemiş kişiliklerin bol olduğu bir toplumda, bağımlıkılıcı, baskıcı yöneticilerin ortaya çıkması, bu yöneticilerin de daha üstün gördükleri güçlere ve sorumlulara bağlanmaları doğal olacaktır. Böylece kişi, kendine ilişkin sorumlulukları bir üstüne, o da bir daha üstüne aktara aktara, sonunda sorumlulukları devlet, daha üstün devlet, doğaüstü güçler ve kavramlara yükleyerek ortada sorumlu kimse kalmayacaktır. İşte böyle bir ortamda, sorumluluğu ve suçu sınırsızca başkalarına yükleme eğilimi bir yaşam biçimi olarak benimsenecektir. Özerklikten yoksun kişiler ve kurumlar güçlerini, özdeğer duygularını kendi benliklerinden, kendi etkinliklerinden sağlamak yerine, bağımlı oldukları kişileri ya da kurumları gereğinden çok yücelterek, onlara köle olarak, başkalarını da aşağılayarak kazanmaya çalışırlar. İşte ancak böyle bir ortamda, kendinden olmayanı kendine düşman bilen, özerklik ve özgürlük tanımayan, tutarlı düşünce ve eylemden yoksun, aldatıcı önderler türeyebilir. İşte, ancak bu tür önderlerin buyruğu altında, kimi toplum kesimlerinde aşırı saldırgan, yıkıcı ve tutucu davranışlar kul benliğin belirtisi olarak ortaya çıkabilir. İşte, ancak böyle bir ortamda, dinsel inançlar da bir sömürü aracı olarak kullanılabilir; sorumlulukları Tanrı’ya aktarma geçerli bir yol olabilir. Bireylerin benlik sınırlarının silikleştiği bir ortamda, toplumun da benlik sınırları belirsizleşebilir. İşte ancak böyle bir durumda, en önemli benlik öğesi olan dil, başka dillerle karışabilir, başka dillere bağımlı olabilir; ekonomi, politika, savunma vb. sorumsuzca ve sınırsızca başka toplumlarınkiyle karışabilir, onlara bağımlı duruma sokulabilir. İnsanoğlunun, binlerce yıl boyunca özerklik, özgürlük için savaşımı olmuştur. İnsanoğlu, en ilk çağlardan beri, her şeyden çok, kendi varlığını koruyabilmek için doğa ile savaşmış; doğa üzerinde egemenlik kurmaya çalışmış, çağlar boyunca, kendi gücü ile doğadan göreli bir özerklik kazanmak için uğraşmıştır. Bu uğraş içinde kendine bir yandan zihninde doğaüstü güçler yaratarak kendi özerkliğini, özgürlüğünü sınırlamış, bir yandan da teknolojik ve bilimsel gelişmelerle özerkliğinin, özgürlüğünün sınırlarını genişletmiştir. Açıklamaya çalıştığım gibi konu oldukça karmaşık ve çok yönlüdür. Ben konuyu daha çok gelişimsel açıdan ele almaya çalıştım.
25
Son olarak, çok özetleyerek konuyu somutlaştırmak ve iki örnek vermek istiyorum: Özerk benliğin gelişmediği kişilerde hepsi aşırı olmak üzere sıklıkla şu özellikleri görürüz: Yetkeye bağımlılık, esnekliğin olmayışı, kuralcılık, titizlik, bağnazlık, ikirciklilik. Benlik özerkliğinin bulunduğu, özgür düşünceli kişilerin de gerçek araştırıcı bilim insanları ve sanatçılar arasında daha sık görüldüğünü söyleyebilirim. Birinci örneğim çocuklukta özerkliğin yitimi ile ilgili. Aşırı kuralcı ve günah aşılayan babaannenin egemen olduğu bir ailede yetişmiş bir erkek çocuk ilkokul yıllarında sık sık göğe bakarak hazırol duruşu ile Allah’a selam gönderiyor. Yetişkin yaşlarında da aşırı kuralcı, çekingen ve her türlü eylem girişiminde aşırı derecede ikircikli davranış gösteriyor. İkinci örneğim de çocukluk çağındaki özerklik ve özgürlük duygusu ile ilgili. Büyük romancımız Yaşar Kemal çocukluğunun bir bölümü üzerine şunları anlatıyor: “...büyük destancıları, bizler de büyüklerle birlikte, sabahlara kadar dinliyorduk. Kimse bize bunlar çocuk, büyük destanları anlayamaz demiyordu. Ve ben çocukluğumun kırallığında hiçbir engel tanımadan dolaşıyor, canımın istediğini istediğim gibi yapıyordum...Hiç kimse istediğim hiçbir şeye hiçbir zaman engel olamıyordu....Bir gün bakmışsın Savrun kıyılarında mor yarpuzların arasında, bir gün bakmışsın yörük çadırlarındayım. Elimde yörüklerce bana armağan edilmiş bir şahin, bir doğan, bir atmaca....Bir gün bakmışsın bir saz şairinin dizinin dibinde, bir gün bakmışsın bir definecinin ardındayım....Çok geniş bir kırallık bu.....” sf. 48-49.
KAYNAKLAR Erikson E.H. (1965) Childhood and Society. sf.44-86, New York. W.W.Norton. Öztürk M.O. (2004) Ruh Sağlığı ve Bozuklukları. 10.baskı. sf. 75-106, İstanbul: Nobel Yayınevi Öztürk M.O. (2002) Sorma-Bilme Dürtüsü Nasıl Yok Ediliyor? Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, Akademi Forumu 11 Rapaport D (1957) The Theory of Ego Autonomy. A Generalization. Collected Papers of David Rapaport (ed) M. Gill, sf. 722-744, New York: Basic Books Shapiro, D (1981) Autonomy and Rigid Character. New York: Basic Books
26
II. ULUSAL ÇOCUK VE GENÇLİK EDEBİYATI SEMPOZYUMU
BİLDİRİLER 1. Okuyan Ülke Türkiye 2. Çocuk Edebiyatı Öğretimi 3. Türkçe Öğretimi ve Çocuk 4. Çocuk Edebiyatı ve Eğitim 5. Çocuk Edebiyatı ve Eleştiri 6. Çocuk Edebiyatı ve İnceleme 7. Çocuk Edebiyatı ve Yayıncılık 8. Çocuk Kitapları ve Resim 9. Çocuk ve Gençlik Edebiyatı 10. Çocuk ve Kitle İletişim 11. Çocuk ve Masal 12. Çocuk ve Müzik 13. Çocuk ve Okuma Kültürü 14. Çocuk ve Yaratıcılık 15. Çocuk, Tiyatro ve Drama 16. Kitap ve Dil Gelişimi 17. Türk Edebiyatında Çocuk 18. Yazar ve Çocuk Edebiyatı
27
1. OKUYAN ÜLKE TÜRKİYE
29
OKUYAN ŞEHİR SAKARYA Nuri OKUTAN Sakarya Valisi
Giriş Eğitim, günümüzde yeni anlamlar kazanmış; önemini daha da artırmıştır. Modern eğitim kuramları, eğitimi ideal insan ve toplum oluşturmanın, bilgiye ulaşmanın ve bilgiyi edinmenin baş etkeni olarak kabul etmişlerdir. Modernleşme öncesi toplumlarda eğitim, öğretmen saygınlığına dayalı bir yöntem olarak kabul görürken artık; bütün paydaşları ve bağlaşıkları ile bir bütün halinde ele alınmakta ve öyle değerlendirilmektedir. Eğitim aşamalarındaki her süreç ve nesnenin eğitim zincirinin oluşturulmasında katkısı olmak zorundadır. Eğitim zincirini oluşturan bu halkaların bir diğerine göre zayıf, kırılgan ve etkiye açık olmamaları yaşamsal önem taşımaktadır. Hümanist eğitim uygulamaları göstermiştir ki toplumların uluslaşması için eğitim vazgeçilmez bir unsurdur. Eğitim uygulamalarında çağdaş dünyanın dışında ve gerisinde kalan toplumlar, maddi güçleri ne olursa olsun, uluslararası alanda bir varlık gösterememektedirler. Özellikle bölgemizdeki kimi çarpıcı hadiseler bu konudaki en büyük örneği teşkil etmektedir. Modern eğitimin verilerini, kendi uluslarının değerlerini atlamaksızın, kullanan devlet ya da devletler, nicelik ve ekonomik güç olarak kendisinden üstün ve fakat eğitimde geri ülkelere kesin ve açık bir üstünlük sağlamaktadırlar. Demek istiyorum ki eğitim artık milletlerin kaderini tayin eden stratejik bir değerdir. Eğitime ilişkin bütün yaklaşımlarımızı, konumlandırma, değerlendirme ve planlama çalışmalarımızı bu gerçeğe göre yapmak, hazırlıklarımızı, birikimlerimizi ve kazanımlarımızı bu gerçeğe göre gözden geçirmek zorundayız. Büyük Atatürk’ün, “Eğitimdir ki bir milleti ya hür, bağımsız, şanlı, yüksek bir topluluk halinde yaşatır; ya da milleti esaret ve sefalete terk eder.” sözüyle altını çizdiği gerçek budur. Özellikle son yıllarda, âdeta kendiliğinden gelişen ve eğitimi, sınav kazanmaya ya da bir meslek edinmeye yarayan bir araç gibi görme alışkanlığımız, bu gerçeği görmemizi engellemekte; eğitimin içerdiği büyük anlamın göz ardı edilmesine yol açmaktadır. Halbuki, eğitimden amaç, Atatürk’ün kelimeleriyle söylüyorum, “hür, bağımsız, şanlı ve yüksek” bir topluluk ve topluluğu ayakta tutabilecek bireylerin yetişmesini sağlamak olmalıdır. Amaç böyle ortaya konulunca da eğitim politikalarının bu eksene oturtulması zorunluluğu görülebilecektir. Sakarya Valiliği olarak, eğitimi öncelememizin ve öncelikli çalışma alanı olarak belirlememizin temel dayanağı bu gerçektir. Biz, eğitimde kaydedilecek gelişmelerin, yukarıda izah etmeye çalıştığım amacı elde etmede gösterdiği başarı oranında değer kazanacağına, köklü ve temelli iyileştirme çalışmalarının, toplum kesimlerinin ve eğitim paydaşlarının beklentilerini de karşılayacağına inanıyoruz. Modern eğitimin bütün gereklerini yerine getirdiğinizde, hem eğitime stratejik öneminin gerektirdiği konumu sağlayacak; güçlü bir toplum ve o topluma yön veren fertler yetiştireceksiniz hem de başta toplumsal statü kazanımı olmak üzere var olan beklentileri gerçekleştireceksiniz. Hem Siirt hem Sakarya deneyimlerim göstermiştir ki bu amaçla yaptığınız çalışmalar mutlaka olumlu sonuç vermekte; grafik eğrisi olumluya yönelmektedir. Doğru eksen etrafında planladığınız çalışmalar, kendi kendini 31
iyileştiren bir süreç oluşturmakta; eğitimin bütün paydaşları bu süreç içinde, doğru ve gerçek bir eğitim bakış açısı ve eğitime yaklaşım bilinci kazanmaktadırlar. Sakarya’da Eğitim Çalışmaları A)“Eğitim İçin Haydi Sakarya” Kampanyası Siirt’ten Sakarya’ya atandığımda, ülkemizin nispeten gelişmiş bir bölgesinde bulunan, coğrafi varlığı son derece zengin, kişi başına düşen milli geliri daha iyi olan bir ilin eğitim rakamlarının, düzeyinin, Siirt’ten daha aşağılarda olduğunu görmem, eğitim politika ve uygulamalarını temelli bir yaklaşıma oturtmak konusundaki düşüncelerimin pekişmesine yol açtı. Bir alanda çalışma yaparken elbette doğru amacı tespit etmenin yanında uygun yöntemi bulmanın da, elde edeceğiniz sonuçla yakından ilgisi vardır. Doğru bir amaç, yanlış bir yöntemin kurbanı olabilir. Eğitimle ilgili yeni politikalar geliştirirken ve çalışma alanları, iyileştirme noktaları tespit ederken de en uygun yöntemi bulmak zorunluluktur; çünkü eğitim paydaşları nicel olarak fazladır ve bu paydaşlar nispeten sisteme müdahildir. Yapacağınız çalışmalarda bu paydaşlardan herhangi birini dışlamanız, alacağınız neticeyi olumsuz etkileyebilir. Sakarya’daki eğitim çalışmalarımızı ilk olarak klasik bir yöntemle; bir eğitim kampanyası ile başlattık. Kamuoyunun kampanyalara karşı var olan bağışıklığına karşın bu yöntemi tercih etmemizin birinci sebebi, dikkatlerin bu alandaki eksiklikler üzerinde yoğunlaşmasını sağlamak, başta öğretmenler ve eğitim yöneticileri olmak üzere tüm eğitim bileşenlerinin aktif olarak yer alabilecekleri bir düşünme, çalışma, harekete geçme süreci oluşturmak ve yapabileceğimiz kadar çok toplum kesimini bu sürece dahil etmekti. Nitekim, bu amacımıza ulaştık. Bugün Sakarya’da eğitimin tüm bileşenleri, tüm sivil toplum kuruluşları “eğitim için ne yapabiliriz” arayışı içindedirler. Dışarıdan yapılabilecek bir gözlemde, Sakarya’da eğitim çevrelerinin bir hareketlenme ve arayış içinde olduğu hemen anlaşılabilmektedir. Sadece eğitim kurumları değil; sivil toplum kuruluşları, yazılı ve görsel medya kuruluşları, yerel yönetimler de, “Biz ne yapabiliriz, ne yapmalıyız?” arayışı içindedirler. Bir sendika temsilciliğinin üyeleri için matematik, yabancı dil kursları açtığını, kitap toplama ve okuma kampanyaları başlattığını, yerel medya kuruluşlarının birinci gündem maddesinin okullar ve eğitim haline geldiğini, öğrenci temsilcilerinin “1 YTL 1 Okul” adını taşıyan bir kampanya başlattıklarını, hemen her yerde ve herkes tarafından eğitimin, merkezi sınavlarda alınan sonuçların konuşulmaya, tartışılmaya başlandığını ve merkezde başlayan hareketliliğin umulandan kısa sürede ilçelere taştığını söylersem, işe kampanya yöntemi ile başlamakla amaçladığımız sonuçlara ulaştığımız görülecektir. B) Okul Öncesi / Erken Çocukluk Dönemi Eğitim Çalışmaları Kampanyanın başlatılması ile birlikte amaçladığımız “farkında olma, ayrımına varma” sonucunu yarattıktan sonra, yapılması gereken hiç şüphesiz öncelikle eğitimi mümkün olduğu kadar erken çocukluk dönemine çekmek, okul öncesi eğitimde gereken standardı yakalamaktır. Eğitim erken çocukluk döneminde başlatmak, eğitim biliminin olmazsa olmaz kabul ettiği gerekliliklerdendir. Ayrıca eğitimde arzulanan seviyeyi yakalamak, iyi eğitilmiş, ideal insan profilini oluşturmak için vazgeçilmez bir ihtiyaçtır. Okul öncesi eğitim çalışmalarında öncelikle yeni okul öncesi sınıflar açtık. Bu çalışma sonunda 133 olan okul öncesi sınıf sayısını 632’ye çıkardık. Açılan sınıflara öğretmen temini için usta öğreticilik formülünü devreye soktuk. Sınavla seçtiğimiz usta öğreticileri, üniversitelerle ile işbirliği yaparak hizmet içi eğitimden ve kurstan geçirdik.Usta öğreticilerin eğitimlerini öğretim yılı boyunca devam ettirdik. Bu yolla 123 olan okul öncesi eğitimci sayımızı 822’ye çıkardık. Açılan bu sınıflara çocuklarımızın kayıt ettirilmeleri için de eğitim yöneticilerini, öğretmenleri, köy ve mahalle muhtarlarını, din görevlilerini sürekli teşvik ettik. Veliler için eğitim seminerleri düzenledik. Okullarda ana sınıfı açılabilmesi için imkanları sonuna kadar zorladık. Böyle bir çalışmada öne sürülebilecek, “yer yokluğu”, “öğretmen yokluğu”, “malzeme, araç gereç yokluğu” gibi mazeretleri peşinen 32
kabul etmedik; öğretmenlerimizin ve eğitim yöneticilerimizin, her türlü olumsuzluğa rağmen sonuç alındığını görünce inançları arttı. Bu bütün imkanların seferber edilmesine yol açtı. Böylece, kampanya öncesi yüzde 8 olan okul öncesi eğitim oranını yüzde 55’e çıkardık. Burada şunu hemen belirtmek gerekir ki bu, sadece rakamsal ve oransal bir başarı değildir. En uzak köylerde bile ana sınıfları bütün ihtiyaçları karşılanarak açılmıştır ve eğitime devam etmektedirler. Okul öncesi eğitimle ilgili sürekli eğittiğimiz genç usta öğreticiler, varlık sebepleri saydıkları öğrencilerinin okula devamını sağlamak için olağanüstü bir gayretin içindedirler. Zaman içinde iç göç gibi maksimal sorunlardan kaynaklanan yapısal bozukluklar giderildikçe, yakalan seviye hem nitelik, hem de nicelik olarak daha üst seviyelere çıkarılacaktır. Bugün için, yaptığımız çalışmalarla eğitimin zannedilenden çok daha erken çağlarda başlaması gerektiği konusunda kolektif bir bilinç sağlanmıştır. Artık tüm eğitim çalışmaları ve planlamaları yapılırken öncelikle okul öncesi dönemden başlama zorunluluğu hissedilmekte; köy ve kasaba okullarında bile açılan ana sınıflarına öğrenci temini için özel çalışmalar yapılmaktadır. Şüphesiz yolun henüz başındayız. Ancak kısa sürede aldığımız mesafe tüm olumsuzluklara karşın bize ümit vermektedir. Sakarya’da Okuma Etkinlikleri a) Okuma Saatleri Okumak, zannedilenin aksine, eğitimi destekleyici bir etkinlik, eğitim çalışmalarının bir yan unsuru değil; eğitimin asli bir parçası ve olmazsa olmaz gerekliliğidir. Öğrencilerin yaş, öğrenme ve dil seviyeleri, ilgi ve yetenekleri dikkate alınarak hazırlanmış okuma programları, amaçlanan eğitim ortamlarının gerçekleşmesine büyük katkı yapacaktır. Bu gün anlaşılmıştır ki okuma etkinlikleri, kazanılmış bir okuma alışkanlığı bireylerin sadece hayal güçlerini ve iç dünyalarını zenginleştirmekle kalmamakta; onların bilimsel ve akademik çalışma yapabilecek zihin yeteneklerine ulaşmasına da katkı sağlamaktadır. Yani, okumanın sadece sanatsal yetilere değil, bilimsel yönelimlere de katkısı vardır. Bu yüzden sadece belirli yönelimlere sahip öğrencilerde değil; her alanda eğitim alacak öğrencilerde okuma bilincinin gelişmesi için uğraş verilmelidir. Okumanın eğitimin bir parçası haline getirilmesi konusunda eğitim bileşenlerinde bir isteğin olduğun söylemek mümkündür. Teori olarak hemen tüm eğitim paydaşları okumanın, şu veya bu sebeple önemli olduğuna inanmıştır. Sınava hazırlık dershaneleri bile okumayı teşvik etmektedirler. Sakarya Valiliği olarak ilde topyekûn bir hareketlenmeyi temin için eğitim kampanyası başlattıktan sonra, muhteva çalışmaları diyeceğimiz bir dizi etkinlik başlattık. Elbette önceliği okuma etkinliklerine verdik. Öncelikle “okumak gereklidir.” Mesajını direkt vermek için, her gün yirmi dakikalık okuma saati uygulamasını başlattık. Her gün yirmi dakika olmak üzere, okulda o anda bulunan herkesin, misafirlerin bile kitap okumalarını istedik. Bu, ilk bakışta bazı sakıncaları beraberinde getirebilecek bir uygulamadır kuşkusuz. Hatta okuma alışkanlığının kazandırılmasında en etkili yol olduğunu da söylemek mümkün değil. Ancak belirtmek isterim ki bu uygulama bir imkân çalışmasıdır. Öncelikle kitap okuma gereksinimi duyan öğrencilerimize ve kitap okutması gerektiğini bilen öğretmenlerimize, bu imkanı sağlamak ve okullarımızda bir okumaya, kitaba dayalı bir atmosferin oluşması için başlangıç noktası temin etme çalışmasıdır. Hiç şüphesiz, kitap okumayı teşvik edip okuma saatleri düzenleyip geriye çekilmekle iş bitmiyor. Biz okuma saatlerini başlatınca, bu konuda okullara sağlamamız gereken imkânların zannettiğimizden çok daha fazla olduğun gördük. Her şeyden önce, özellikle Fen ve Anadolu Liseleri başta olmak üzere öğrencilerin büyük çoğunluğu bu uygulamayı çok sevdi. Başlangıçta yoğun sınav hazırlıklarından bir kaçış gibi görseler de zamanla okumanın hazzını duyunca programa onlara sahip çıkmaya ve meydana gelen aksaklıkları şikayet konusu etmeye başladılar. Hatta ders programını yetiştirmek için, okuma saatini uygulamak istemeyen öğretmenlerine itiraz ettiler. Diyebilirim ki öğretmenleri ve eğitim yöneticilerini öğrencilerin bu isteği daha da heveslendirdi. Okuma saati uygulamasını geçtiğimiz öğretim yılında bu yüzden yarım saate çıkardık.Üstelik bu çalışma bize okullarımızda, kitap ve okuma üzerine yapmamız gerekenlerin de koordinatlarını sağladı.
33
Her şeyden önce gördük ki okul kütüphanelerimiz, öğrencilerin okuma istek ve ihtiyaçlarının karşılamada olağanüstü yoksuldur. Hiçbir okulumuzda, “kütüphane” sıfatını hak edecek bir eğitim ortamı yoktur. Var olanlar kitaplık çapındadır ve orada bulunan kitaplar da ne yazık ki öğrencilerde heves uyandıracak niteliklerden yoksundur. Görüldü ki bugüne kadar okuma kitabı olarak merhum Hasan Ali Yücel tarafından bastırılan klasiklerle yetinilmiştir. İlköğretim okullarında ise durum daha vahimdi. Okullarda bulundurulan kitaplar piyasada bulunan, ucuz fiyata temin edilen ve adına çocuk kitabı denilen kimi hikâye ve masal kitaplarından ibaretti. Öğrencilerin sınıf, yaş ve öncelik gereksinimleri göz ardı edilerek kitap temini yapılmış; bu konudaki inisiyatif hevesli birkaç öğretmenin eline bırakılmıştı. Üstelik çocuk edebiyatı kavramına uygun kitap bulmak ya da görmek hemen hemen hiç mümkün değildi. Okuma saati uygulaması sırasında yüz yüze kaldığımız gerçeklerden bir tanesi de öğretmenlerimizin, öğrencilere kitap önerme konusunda ciddi sıkıntılarla karşılaşmalarını tespit etmek oldu. Aslında kitap önermek ciddi ve hazırlık gerektiren bir işti ve ne yazık ki öğretmenlerimiz bu konuda bir eğitim almamışlardı. Kitap temin ederken öğrencinin pek çok niteliğini göz önünde bulundurmak, belki bir süre gözlem yapmak hatta bir süre rehberlik çalışması yürütmek gerekiyordu. Hepimiz biliyoruz ki okullarımız bu çalışmayı yapacak örgütlenme yapısına sahip değildir ve böyle bir hazırlığımız da bulunmamaktadır. Sevinerek gözlemledim ve öğrendim ki okuma saati uygulamasından sonra öğretmenlerimiz, bu konudaki eksikliklerini telafi için çaba harcamaya başlamışlardır. Hatta kimi öğretmenlerimiz derse girerken yanlarında kitap listesi bulundurma zorunluluğu hissetmektedir. Bütün bu bilgiler bizi iki alanda yoğun çalışma yapmamız gerektiğini gösterdi: 1- Öğretmenlerimizi, okullarımızı ve öğrencilerimizi, kitapla; ama doğru kitapla buluşturmalıyız. Öğretmenlerimizin gündemine “çocuk edebiyatı” kavramını yerleştirmeliyiz. 2- Okul kütüphaneleri oluşturmaya başlamalı; kitap teminine hemen başlamalıyız. 3- Öğretmenlerimiz için de okuma etkinliklerini teşvik edici etkinlikler düzenlemeli, çerçeveyi giderek halka yaymalıyız. Tespit ettiğimiz bu üç hedefi gerçekleştirmek için üç ayrı çalışma başlattık: 1- Öğretmenlerimizi, okullarımızı “doğru kitap”, “doğru yazar”, “doğru yayınevi” ile buluşturmak; edebiyatın büyülü dünyası aracılığıyla çocuklarımızda ve gençlerimizde okuma alışkanlığının yerleşmesini temin etmek, kalıcı bir okuma ve kitap kültürü oluşturmak amacıyla Sakarya Çocuk Edebiyatı Günleri’ni başlattık. 2- Okul kütüphaneleri oluşturmak üzere çalışma başlattık. 3- Öğretmenlerimizden başlayarak tüm eğitim çevrelerini içine alacak okuma etkinlikleri düzenlemek. b) Sakarya Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Günleri Çocuk edebiyatı kavramını yerleştirmek, okuma alışkanlığını sanat verimleri aracılığıyla edindirmek, öğrenci ve öğretmenlerimizi çocuk edebiyatının yazarları tanıştırmak ve böylece çocuk edebiyatı ürünü veren yazar ve hatta yayınevleri ile okullarımız arasında sürekli bir işbirliğine dayalı iletişimi sağlamak amacıyla, Sakarya Çocuk Edebiyatı Günleri adı altında bir etkinlik kurduk ve başlattık. Ülkemizde ilk defa kent ölçeğinde düzenlenen bu etkinlik Valiliğimizin öncülüğünde ve Büyükşehir Belediyesi, Sakarya Üniversitesi ve Çocuk Vakfı’nın destek ve katkılarıyla gerçekleştirildi. Edebiyatımızın çınarı Fazıl Hüsnü Dağlarca, etkinliklerimizin onur konuğu olmayı kabul ederek bizi onurlandırdı. Türkçenin bu dev işçisine buradan saygılarımı gönderiyor, uzun ömürler diliyorum. Eğitim paydaşlarının hemen hepsinde var olan okuma ve kitap saygısını, bilinçli bir yönelmeye ve okuma alışkanlığına inkılap etmeyi amaçlayan 1.Sakarya Çocuk Edebiyatı Günleri, çocuk edebiyatının seçkin on beş yazarının katılımı ile 25 ilköğretim okulunda, yazar-çocuk buluşmaları çeklinde gerçekleşti. 34
Konuk yazarlarımızın önceden satın aldığımız 20 bin kitabı, söyleşiden önce dağıtarak öğrencilerin söyleşiye hazırlıklı gelmelerini sağlamayı amaç edindik. Okul etkinliklerimiz de 21 bin öğrencimiz yazarlarla bir araya gelme imkânı buldu. Etkinliğin düzenleneceği okulların nitelikleri üzerinde incelikle çalıştık. Alışıldığı üzere, sadece etkinlik yapılmış görüntüsü vermek için düzenlenen edebiyat etkinliklerinden ayrı ve farklı olarak, okullarda yazarların konuk edilmesiyle gerçekleşen etkinliklerin verimli ve işlevsel olması ve başlangıçta koyduğumuz, “kalıcı işbirliği köprüsü” hedefine ulaşmak ve bu yolla okullarımızda, okul bileşenlerinde tespit ettiğimiz eksiklikleri giderecek süreci başlatmak için, okul seçimlerinde gerçekçi davrandık. Merkezi okullar yerine gerçek fotoğrafı bütün netliğiyle ortaya koyacak ve ilerde düzenlenecek etkinlikler için bize veri sağlayacak, tespitlerde bulunmamızı, sebepleri bulmamızı sağlayacak nitelikle bir çalışma olması için, “kenar mahalle” okullarını ve köy-kasaba okullarını ağırlıklı olarak seçtik. 1. Sakarya Çocuk ve Gençlik Edebiyatı etkinliklerinin düzenlendiği yirmi beş okulda merkez sayılacak okulların oranı yüzde 20 düzeyindedir. Bana göre Sakarya Çocuk Edebiyatı Günleri’nin elde ettiği ve edeceği başarılı sonuçların temelinde bu sahici yaklaşım yatmaktadır. Bir edebiyat etkinliğini okullardaki eğitimin bir parçası haline getirmek, her şeyden önce gerçekçiliği, içtenliği ve işlevselliği esas alan bir tutumu, meseleye, temelli ve kökten yaklaşmayı ilke edinmeyi ve eğitimde atılan adımların sonuçlarının zaman içinde alınacağının bilincinde olunmasını gerektirmektedir. Çocuk Edebiyatı Günleri kapsamında bir diğer önemli etkinlik dizisi de, İl Halk Kütüphanesi’nde gerçekleştirdiğimiz ve okumayı zaten alışkanlık haline getirmiş öğrencilerimizi konuk yazarlarımızla bir araya getirmeyi amaçlayan özel toplantılardır. Bu toplantıların, bir karşılıklı sohbet ve söyleşi biçiminin ötesine geçerek, bir atölye niteliği kazanmasını, ürün verebilecek düzeydeki öğrencilerimizin katılımıyla verimli bir platforma haline gelmesini ve faaliyetlerin etkinlik günlerinin dışında da devam etmesini arzulamakta ve hedeflemekteyiz. Sakarya Çocuk Edebiyatı günleri kapsamında öğretmen ve velilerimiz için iki ayrı toplantı düzenleyerek dikkatleri çocuk edebiyatının üzerine çekmeyi düşündük. Ayrıca Sakarya Üniversitesi bünyesindeki Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı öğrencileri için de yazarların ve akademisyenlerin katılımıyla toplantılar düzenledik. Bu toplantılardan hemen elde edilen sonucun, çocuk edebiyatı kavramının ailelerin ve üniversite öğrencilerinin gündemine sokulması, çocuk edebiyatının sağlam ve geçici heveslere dayanmayan bir okuma alışkanlığının yerleştirilmesi için gerekli olduğunun öğrenilmesi olmuştur. Sakarya Çocuk Edebiyatı Günleri’nin ikincisini, Sakarya Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Günleri adı altında düzenledik. Birincisinde aldığımız sonuçların sevindirici olması, bizi, ikincisini şartlarımızı ve imkânlarımızı iyice zorlayarak kapsamı ve program ve etkinlik içeriğini daha artırmaya yöneltti. 2. etkinliklerimiz edebiyatımızın çok değerli 34 yazarının katılımıyla 81 okulda gerçekleşti. Etkinliklerimizin yapıldığı okulların özelliklerinde, başlangıçta ortaya koyduğumuz niteliklerden yine ödün vermedik ve yine köy-kasaba ve merkeze uzak çocuklarımızın okuduğu okulları etkinlik merkezi olarak seçtik. 2. yıl etkinliklerimizde, okuma eşiklerini geçmiş, okuma ve yazma konusunda hevesli ve yetenekli öğrencilerimizin katıldığı kütüphane toplantılarının sayısını artırarak 10’a çıkardık. Üniversiteyi merkez alan toplantı serilerimiz ise içerik ve ele alınması gereken konuların tespitindeki düzeyli tutumuyla zannediyorum, Çocuk Edebiyatı ve çevresindeki sorunlar için çok önemli çalışmalar olmuştur. Bu başlık altında, akademisyen, yayıncı, yazar ve çizerlerin katılımıyla beş oturum halinde, Türkiye’de Çocuk ve Gençlik Edebiyatı’nın Öncelikli Sorunları, Çocuk ve Gençlik Kitabı yazarlığı, Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Eleştirisi, Çocuk ve Gençlik Kitabı Çizerliği, Çocuk ve Gençlik Kitabı Editörlüğü ve Yayıncılığı, Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Öğretimi, Çocuk ve Gençlik Edebiyatında Çeviri oturum başlıklarıyla düzenlenen toplantıların, Çocuk ve gençlik Edebiyatı teması üzerine bugüne kadar düzenlenen toplantılar arasında özel bir yer edindiğini düşünüyorum. 35
Üniversite’nin Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı bölümü öğrencileri için düzenlenen toplantılara, 2. etkinliğimizde de devam ettik. 1.Sakarya Çocuk ve Gençlik Yayınları Fuarı 2. Sakarya Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Günleri’nin içinde, edebiyat ekseninde hazırlanan Çocuk ve Gençlik Edebiyatı kitapları ve yayınevlerini öğretmenlerimiz, öğrencilerimiz ve eğitim yöneticilerimiz ile buluşturmak, Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Günleri’nin önemli etkinliklerinden olan kitap dağıtımını daha ideal şartlar üzerinden gerçekleştirmek, kurumsallaşacak bir kitap fuarının imkânlarına kentin kapılarını açmak amacıyla ve sadece çocuk ve gençlik edebiyatı üzerine yayın yapan yayınevlerinin katılımına açık fuar düzenledik. Bu fuara, Alfa Yayınları, Altın Kitaplar Yayınevi, Babil Çocuk Yayınları, Beyan Yayınları, Beyaz Balina Yayınları, Bilge Kültür Sanat Yayınları, Bu Yayınları, Bulut Yayınları, Büyülü Fener yayınları, Çınar Yayınları, Çocuk Vakfı Yayınları, Damla Yayınları, Epsilon Yayınları, Ebesobe Dergisi, Erdem Yayınları, Esin Yayınevi, Gendaş Kitap, Günışığı Kitapları, İnkılap Yayınları, Kipat Yayınları, Kök Yayıncılık, Marsık Yayınları, Mavibulut Yayınları, Mavikuş Yayınları, Morpa Yayıncılık, Nehir Yayınları, Say Yayınları, Sincap Yayınları, Tudem Yayınları, Uçanbalık Yayınları, Uçanbalon Yayınları, Zambak Yayınevi katıldı. Alanlarında seçkin yer sahibi olan bu yayınevlerinin katılımı bizi fuarın geleceği için ümitlendirmiştir. Sakarya Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Fuarı boyunca, fuar etkinliği olarak düzenlenen 27 etkinlik 3 bine yakın öğrencimiz tarafından takip edilmiştir. Fuarı ziyaret eden öğrenci sayısı yaklaşık 20 bin olarak gerçekleşmiştir. Bir kamu kuruşlu olarak profesyonel hiçbir destek almadan, tamamen kamu kuruluşlarının insan kaynaklarının kullanarak gerçekleştiğimiz kitap fuarı boyunca rastladığımız eksikliklerin ve sebeplerinin, bu konuda çalışma yapmayı düşünenler için önemli bilgiler olduğunu düşünüyorum. Her şeyden önce, Fuar için ideal nitelikte yerin bulunamaması, kitap fuarı kültürüne bugüne kadar yabancı kalınması, bu etkinliği gerçekleştirmemizde en büyük sorun olarak karşımıza çıkmıştır. Kültürel etkinliklere toplumun mesafeli durmasına, son derece geniş bir kitleyi teşkil eden öğretmen ve velilerin yeterince bilgilendirilememesi ve sürecin içine dahil edilememesi de eklenince fuar katılımcı yayınevlerin ticari beklentilerini gerçekleştirmekte yetersiz kalmıştır. Bizim bu tecrübemiz, fuar için öğretmen, yönetici ve velilerin çok önceden fuar gereklilikleri hakkında bilgilendirilmeleri ve gerekirse bir nevi gönüllü katılım usulü ile de olsa sürecin içine çekilmeleri gerektiğini göstermiştir. Hatta fuarın başarısı için çabası gereken herkesin, fuar düzeneği hakkında bilgilendirilecekleri bir seminer de düzenlenebilir. Elbette her kültürel etkinlik kendi tabanını zaman içinde oluşturabilir. Ancak eğitimde içinde bulunduğumuz şartlar, bu konuda yapılabileceklerin hemen yapılmasını zorunlu kılmaktadır. Kitap fuarlarının, özenli ve gereksinimler göz önüne alınarak hazırlanmış içerikleriyle, kent ölçeğinde ve okul zemininde başlatılan okuma etkinliklerinin önemli bir parçası haline geleceğini, kitabın okurunu bulması, okurun kendisinde okuma aşkı uyandıracak kitabı bulması bakımından da önemli bir etkinlik biçimi olduğunu düşünüyorum. Sakarya olarak Çocuk ve Gençlik Edebiyatı günleri düzenlemede mücadele etmek zorunda kaldığımız sorunlar, aslında hepimizin aşina olduğu sorunlardır. Biz, en büyük sıkıntıyı öğretmenlerimizi ve velilerimizi doğru, gönülden ve içten bir şekilde görev alacakları biçimde süreç içine tam olarak dahil edemedik. “Konuya yatkın” öğretmenlerimizin, eğitim yöneticilerimizin ve duyarlı velilerimizin bulunduğu okullarda etkinliklerden sonuçlar, diğerlerine göre çok daha parlak tahakkuk etti. Bu da okullarımızda “rutin” dışında düzenlenecek etkinlikler için öğretmenlerimizin hem planlama, hem de gerçekleştirme aşamalarında bulunmalarının, olmazsa olmaz bir koşul olduğunu göstermiştir. Okul yöneticilerimizi ve öğretmenlerimizi ve velilerimizi okuma etkinliklerinin, sadece okul başarısı ile sınırlı olmayıp; insani niteliklerde gelişim kaydetme, anlama, becerme, iletişim kurabilme, sorgulama, analiz etme, sentez kurabilme gibi zihinsel melekeleri de geliştirdiği konusunda mutlaka bilinçlendirmeliyiz. Okuma kültürüne sahip olunması gerektiğini bilmek yetmez; bunu gereği de yerine getirilmelidir. Topluma bu bilinci aktarmada birinci ödevin öğretmenler üzerinde olduğunu zannediyorum eklememe gerek yoktur. 36
Kitap ve okuma konusundaki etkinliklere katılmayı doğal bir refleks haline getirmek için öğretmenlerimizi, “resmi görev şuuru” dışında da hazırlamalı, yönlendirmeli ve ikna etmeliyiz. c) Okuyan Şehir Sakarya Etkinleri Okuyan Şehir Sakarya sunuşuyla başlattığımız ve bütün bir yıla yaydığımız, etkinliklerin amacı, Çocuk ve Gençlik Edebiyatı etkinliklerini, okullarda başlattığımız okuma ve kitap eksenli hareketliliği tüm kente yaymak, önceliği öğretmenlerimizde olmak üzere, eğitimin bütün ortaklarını, bu etkinliklerle oluşacak zihinsel bir platformda ve okuma, kitap merkezli bir düşünce ortamında buluşturmaktır. Bu etkinlikler Türkçe, sınıf öğretmeni, okul öncesi branşlarından 3 bin öğretmenimizin katıldığı Türkçe Öğretimi ve Okuma Alışkanlığı Seminerleri ile başladı. Yine çok değerli akademisyen ve yazarlarımızın konuşmacı olarak katıldığı ve bilgi ve deneyim paylaşma toplantısı halinde gerçekleştirilen bu toplantılar, eğitim amaçlı toplantılar için gösterilmesi gereken asgari düzey tutturulduğu zaman ilgi gördüğünü bize gösterdi. Öğretmenlerimizi ismen ve özel düzenlenmiş bir davetiye ile davet ettik. Ulaşım ve yemekle ve diğer giderleri karşıladık. Ayrıca daha önemli olarak katılımcı her öğretmenimize, konuyla ilgili en az bir kitap verdik. Bu uygulamalar beraberinde hem katılımı üst düzeyde tuttu hem de verimliliği artırdı. Bu toplantı dizisinden sonra da ülkemizin önde gelen akademiysen ve yazarlarını öğretmenlerimizle buluşturmaya devam ettik. Bu amaçla on ayrı toplantı düzenledik. Toplantılara konuşmacı olarak katılan aydınlarımızın kitaplarını önceden temin ederek öğretmelerimize dağıttık. Bu uygulama, serbest nitelikteki bu toplantıların, bir bilgilenme sürecine dönüşmesini sağladı. Öğretmenlerimizi, eğitim yöneticilerimizi ve velilerimizi merkeze alan okuma etkinliklerinin, ideal düzeyde verimli olabilmesi önündeki en büyük engel, bu toplantılara katılımın hâlâ gönüllülük esasına kavuşturulamamış olmasıdır. Uygun niteliklere sahip salonların olmayışı, eğitim programlarının ders dışı etkinliklere izin vermeyecek ölçüde yoğun oluşu, özellikle son iki sınıfta yoğunlaşan sınav hazırlıkları gibi olumsuz faktörlere rağmen, doğru yaklaşım biçimi bulunduğunda, kültürel bir etkinlik için gerekli hassasiyetin ve özenin dozu tutturulduğunda, etkinlik görüntüsünden daha çok işlevselliğe dikkat edildiğinde, kitap konulu ve okuma alışkanlığını edindirici ve körükleyici, tetikleyici etkinliklerin; toplumun ve eğitim ortaklarının hangi kesimi için düzenlenmiş olursa olsun, mutlaka gerekli ilgiyi göreceğine, amaçlanan en az iyileşmenin sağlanacağına dair inancım tamdır. Kemikleşmiş, alışmaya ve geri adım atma alışkanlığına yol açmış olumsuzlukların üzerine giderek, okuma etkinlikleri düzenletmen başka çıkar yol da yoktur zaten. Üstelik başlangıçta sorun ve engel olarak görülenlerin, ısrarlı ve kararlı tutumla göründüğünden daha az ve daha az yoğun olduğu görülecek, bu da süreç içinde gerekli ümidi ve gücü verecektir. Düzenlenmesi gerekli bütün etkinlikler mutlaka düzenlenmeli, sonuca dair beklentiler gerçekçi normlara çekilmelidir. Unutulmamalıdır ki hemen sonuç almaya alışkın çalışma biçimleri ilk zorlukta son ermeye mahkûmdur. Bugüne kadar olagelen de budur. Nitelikli, yüksek standartlara sahip bir toplumun oluşması için çaba göstermesi gereken bütün kesimler, “Sonucunu görmem, bunun zevkini çıkarmam lazım.” diyen benmerkezci, aceleci alışkanlıktan vazgeçmeli, bilgenin yüzyıllar önce önerdiği gibi, yüzyıllar sonrasını bile dikkate alarak uzun vadeli çalışmalar yapmalıdır. Okuma ve kitap eksenli çalışmalar, toplumun çağlar ötesi geleceğini ilgilendirmekle birlikte, meyvelerini hemen veren, toplumun kalkınması, gelişmesi ve insanlaşması yolunda doğrudan katkıyı yapan bir gerekliliktir.
37
d) Okul Kütüphanelerinin Zenginleştirilmesi Okuma saatleri ile birlikte açığa çıkan kitap ve kütüphane ihtiyacını gidermek için, başlattığımız çalışmalar sonunda, okullardaki kitap varlığını iki katına kadar artırdık. Kitap temini için, kaymakamlıkların, okul yönetimlerinin, okul-aile birliklerinin ve hatta öğrencilerin bile katkısını, kendi yarattığımız kaynaklara ekleyerek, tüm Sakarya’da 386 bin olan kitap sayısını 700 binin üzerine çıkardık. Katkısını sağladığımız kesimlerin desteğinin sürekliliğinin sağlanmasıyla bu sayıyı çok daya yukarılara çıkarmayı başaracağımıza inanıyorum. Koyduğumuz hedef, her yıl 1 milyon kitap temin edilmesini sağlamaktır. Okuma, araştırma gibi eğitim etkinliklerinin gereği gibi yapılabilmesi için okul kütüphanelerinin varlığı yokluğu düşünülemez bir koşul iken, bu zorunluluğun zaman içinde ihmal edilmesi, okulların hızla ve en az ihtiyaca cevap everecek ölçüde gerekli niteliklerden yoksun olarak yapılması bu sonucu doğurmuştur. Üstelik eğitim çalışanlarında da kütüphane ihtiyacı, kütüphaneli bir okul bilinci âdeta ortadan kalkmış, kütüphane ihtiyaç hissedilmeyen bir değer haline gelmiştir. Bunun ortadan kaldırılması için biz öncelikle kütüphaneye ihtiyaç duyulacak okul etkinlikleri düzenlenmesini esas aldık. Başlangıçta da söylediğim gibi, önce 20 dakika, sonra 30 dakika olarak düzenlediğimiz okuma saatleri, hem öğrencilerin hem de öğretmenlerin, bu ihtiyacı yeniden ve belirgin olarak duymasını sağlamıştır. Şimdi Sakarya’daki tüm okullar, bünyelerine, öğrencilerinin ihtiyaçlarını giderecek bir kütüphane katmanının çalışması içindedirler. Bu ihtiyacı hissettirmek aldığımız sonuçların en parlağıdır. Sonuç Toplumumuzu geliştirecek, büyük Atatürk’ün ifadesiyle “yüksek” bir topluluk halinde yaşatacak ve ulusumuzu yeryüzü ulusları arasında hür ve bağımsız yaşatacak bir eğitim için çalışmayı, çaba sarf etmeyi, düşünce ve proje üretmeyi, her türlü resmi görev gerekliliğinin, paye ve ikbal beklentisini süzerinde; vatana ve millete karşı yerine getirilmesi bir görev ve sorumluluk olarak görmekteyim. İyi eğitilmiş bireyler olmadan yarınımızın güvencede olduğunu düşünemeyiz. Bu uğurda kaybedecek vaktimiz de ne yazı ki yoktur. Dünyadaki yarış ve rekabet acımasız boyutlara dayanmıştır. Bu rekabette ve yarışta ayakta kalmanın biricik yolu iyi eğitilmiş insan gücüne sahip olmaktır. İyi eğitilmiş insan gücünü eğitmenin en önemli ve vazgeçilmez yöntemlerinden biri okuma alışkanlığıdır. Sakarya Valiliği olarak 2 yıl içinde yoğun bir mesai ile yürüttüğümüz tüm etkinliklerin birinci amacı, bu ideale hizmet etmektir. Bu çalışmalarımızın sonunda edindiğim, çalışmalarımda güç aldığım bir gözlemimi, tespitimi paylaşmak istiyorum: Artık Sakarya’daki öğrenciler, kendilerine, “Ne olmak istiyorsun?” sorusu yöneltildiğinde, ilk cevaplar arasında, “Yazar.” cevabını veriyorlar. Bu bir sonuç olarak görülür ve öyle değerlendirilirse eğer; ben huzurunuzda bu sonucu bize destek veren, güç veren, bizimle çalışan yazarlarımıza ithaf ediyorum.
38
2. ÇOCUK EDEBİYATI ÖĞRETİMİ
39
ÇOCUK EDEBİYATI ÖĞRETİMİ NASIL OLMALIDIR?
Prof. Dr. Sedat SEVER Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi
Çocukluk ve gençlik dönemi, bir büyüme, gelişme ve olgunlaşma süreci olarak çeşitli gereksinmeleri olan bir çağdır. Çocukların, 1–2 yaşından başlayıp 18 yaşına varıncaya değin istenilen bilişsel ve duyuşsal özellikler kazanabilmeleri için, gelişimlerine koşut olarak sağlıklı uyaranlarla buluşturulması gerekir. Edebiyat, insanın evrimsel gelişiminin istemlerini önce ağırlıklı olarak resmin, gittikçe de sözcüklerin diliyle yanıtlayan bir sanattır. Bu bağlamda, çocuk edebiyatını; dil gelişimlerine ve anlama düzeylerine uygun, gereksinmelerini de önceleyen bir yaklaşımla, çocuklara yaşam ve insan gerçekliğini sanatsal nitelikli dilsel ve görsel iletilerle sunan, onların duygu ve düşünce dünyalarında etkilenimler uyandıran yapıtların genel adıdır biçiminde tanımlayabiliriz. Bu edebiyatın genel amacı, çocuklara duyma ve düşünme sorumluluğu vererek onların duyarlığını işletmek, beğeni düzeylerini yükseltmek, düşünce yetilerini geliştirmektir. Çocukların okuma kültürü edinebilmeleri için bir yaşantı alanı oluşturulması ise, çocuk edebiyatının bilinen en temel işlevidir. Çocuk edebiyatı yapıtlarından, çocukların erken dönemden başlayarak etkilice yararlanabilmeleri, çocuğun eğitiminden sorumlu kişilerin, çocuk-kitap etkileşimi konusunda bilimsel bir yaklaşımla eğitilmelerini gerektirir. Ülkemizde, çocuk edebiyatı dersi, ortaöğretim düzeyinde Anadolu Öğretmen Lisesi ile Kız Meslek Lisesi Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Bölümü programlarında, yükseköğretimde ise eğitim fakültelerinin bazı programlarında yer almaktadır. ∗ Yüksek Öğretim Kurulu’nun Dünya Bankası Hizmet Öncesi Öğretmen Eğitimi Projesi kapsamında hazırladığı, 1998–1999 öğretim yılında uygulamaya konulan Eğitim Fakültesi Lisans Programlarında, çocuk edebiyatı dersinin okutulduğu yarıyıl, teorik ve uygulama saatleri ile toplam kredisi Çizelge 1’de gösterilmiştir ∗ ∗ : Çizelge 1. 1998–1999 Öğretim Yılında Uygulamaya Konulan Eğitim Fakülteleri Lisans Programlarındaki Çocuk Edebiyatı Dersinin Durumu Programın Adı
Dersin Adı
Okul Öncesi Öğretmenliği
Çocuk Edebiyatı I
Okutulduğu Yarıyıl
Haftalık Teorik, Uygulama Ders Saati ve Dersin Kredisi T
U
K
V 2
2
3
Okul Öncesi Öğretmenliği
Çocuk Edebiyatı II
VI
2
2
3
Sınıf Öğretmenliği Sosyal Bilgiler Öğretmenliği (Yan Alan: Türkçe Öğretmenliği)
Çocuk Edebiyatı
IV
3
0
3
Çocuk Edebiyatı
V
3
0
3
Türkçe Öğretmenliği (Yan Alan: Sosyal Bilgiler Öğretmenliği)
Çocuk Edebiyatı
VI
3
0
3
İşitme Engelliler Öğretmenliği (Yan Alan: Türkçe Öğretmenliği)
Çocuk Edebiyatı
VI
3
0
3
∗
Gazi Üniversitesi Mesleki Eğitim Fakültesi Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Bölümünde yürütülen, Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Öğretmenliği Programı’nda (II. Yarıyıl), Okul Öncesi Eğitimi Öğretmenliği Programı’nda (IV Yarıyıl); Selçuk Üniversitesi Mesleki Eğitim Fakültesi Çocuk Gelişimi ve Ev Yönetimi Eğitimi Bölümünde yürütülen, Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Öğretmenliği Programı’nda (II. Yarıyıl) “Çocuk Edebiyatı” dersi, “T:3, U:0, K: 3” biçiminde yer almaktadır. ∗∗ Geniş bilgi için bkz. TC Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı, Eğitim Fakültesi Öğretmen Yetiştirme Lisans Programları. Ankara: 1998.
41
Yükseköğretim Kurulu tarafından yürütülen, öğretmen yetiştirme lisans programlarını geliştirme çalışmaları, 21 Temmuz 2006 tarihli YÖK Genel Kurulunda kabul edilerek yeni lisans programları, 2006– 2007 eğitim-öğretim yılında 1.sınıflardan başlanarak uygulamaya konulmuştur. Yeni lisans programlarında, çocuk edebiyatı dersinin okutulacağı yarıyıl ile teorik ve uygulama saatleri Çizelge 2’de gösterilen biçimde belirlenmiştir: Çizelge 2. 2006–2007 Öğretim Yılında Uygulamaya Konulan Eğitim Fakülteleri Lisans Programlarındaki Çocuk Edebiyatı Dersinin Durumu
Programın Adı
Dersin Adı
Okul Öncesi Öğretmenliği
Çocuk Edebiyatı
Okutulduğu Yarıyıl
Haftalık Teorik, Uygulama Ders Saati ve Dersin Kredisi T
U
K
3
0
3
IV
Sınıf Öğretmenliği
Çocuk Edebiyatı
IV
2
0
2
Türkçe Öğretmenliği
Çocuk Edebiyatı
V
2
0
2
Çizelge 1 ve Çizelge 2’ye bakıldığında, 1998–1999’da başlayıp 2006–2007 eğitim-öğretim yılına kadar uygulamada kalan öğretmen yetiştirme lisans programlarının bazılarında yer alan “çocuk edebiyatı” dersinin, 2006–2007 eğitim-öğretim yılında uygulamaya konulan güncelleştirilmiş programlarda, önceki konumunu koruyamadığı anlaşılmaktadır. 1998-1999 öğretim yılında uygulamaya konulan, Okul Öncesi Öğretmenliği Lisans Programı’nda iki dönem kuramsal ve uygulama boyutuyla dengelenmiş olarak yürütülen çocuk edebiyatı dersi, güncelleştirilmiş programda bir dönemin içine çekilmiştir. Öte yandan, dersin dönem içindeki saati azaltılmış, iki saatlik uygulama kaldırılarak çocuk edebiyatı dersi, üç saatlik kuramsal bir ders niteliğine dönüştürülmüştür. Güncelleştirilmiş Sınıf Öğretmenliği ve Türkçe Öğretmenliği Lisans Programlarında, haftalık ders saati, üçten ikiye düşürülmüş; Sosyal Bilgiler ve İşitme Engelliler Öğretmenliği Lisans Programlarında ise, çocuk edebiyatı dersi kaldırılmıştır. Öğretmen adaylarının hem alan eğitimi hem de meslek bilgisi edinmeleri bakımından yaşamsal öneme sahip bir dersin, güncellenen lisans programlarında niteliğine uygun biçimde yer almaması bilimsel bir yaklaşımla incelenmesi gereken önemli bir eğitim sorunudur. Ülkemizde, çocuk ve gençlerimizin büyük bölümünün gittikçe yazılı kültürden uzaklaştığı, görsel kültürün bağımlısı olduğu; öte yandan şiddetin bir iletişim yöntemi olarak ilk ve ortaöğretim öğrencileri arasında yaygınlaştığı, son yıllarda araştırma sonuçlarına yansıyan önemli bulgulardır. Milli Eğitim Bakanlığı ile Radyo ve Televizyon Üst Kurulu tarafından gerçekleştirilen araştırmalarda, çocuk ve gençlerin kültürel ve toplumsal etkileşimlerine yönelik olarak ortaya çıkan çarpıcı sonuçlar şöyle özetlenebilir: “ – 6–17 yaş arasındaki çocukların birinci etkinliği televizyon izlemek. Çocuklar yılda yaklaşık 900 saati okulda, 1500 saati televizyon karşısında geçiriyor. İlköğretim çağını tamamlamış bir çocuk, yaklaşık 100 bin şiddet sahnesi, 8 bin ölüm ya da öldürme sahnesi izliyor. Çocukların kitle iletişim araçlarından izledikleri şiddet görüntüleri arttıkça daha fazla saldırgan davranış sergiledikleri görülüyor. Çocuklar, başkalarının çektiği acı ve eziyete karşı duyarsızlaşıyor. Televizyonda, cinselliğin şiddetle birlikte yer alması, çocukların cinselliği yanlış yorumlamalarına neden oluyor” (Milliyet, 21.04.2006, s.17). Radyo ve Televizyon Üst Kurulu’nun 25 Nisan - 03 Mayıs 2006 tarihleri arasında gerçekleştirdiği, “Televizyon Yayınlarının Çocuklar Üzerindeki Etkileri” konulu araştırma, ülkemizde, görsel kültürün 07–14 yaş grubundaki çocuklar üzerindeki etkilerini somutlamaktadır. Araştırma sonuçlarına göre, hafta içinde, ilköğretim öğrencilerinin %27,4’ü 2 saat, %19,5’i 1 saat, %19,3’ü 3 saat televizyon izliyor. Hafta sonlarında, öğrencilerin televizyon izleme süreleri 2,5–3 kat artış gösteriyor. Öğrencilerin % 69,8’i bilgisayarı oyuneğlence amaçlı, % 61,1’i derslerine yardımcı olarak, % 31,3’ü bilgisunarda (internette) söyleşi (chat) ve elmek (e-mail) amaçlı kullanıyor. Öğrenciler, daha çok, iletişimde genelgeçer yöntemin sihir ve şiddet olduğu filmlere ilgi gösteriyor (RTÜK, 2006).
42
Ülkemizde, son on yıllık olayların yıllara göre dağılımı, şiddetin toplumsal yaşamda etkisini gittikçe artırdığını göstermektedir. 1995 yılından 2005’e gelindiğinde, öldürme ile sonuçlanan olay sayısı 1725’ten 3391’e; yaralanma ile sonuçlanan olay sayısı da 36979’dan 82791’e çıkmıştır (EGM, 2006). Şiddet içerikli, güdümlü yayınların gittikçe etkisini artırdığı bir kültürel ortamda, çocuk ve gençlerin sağlıklı bir duygu ve düşünce eğitiminden geçirilmesi daha da önem kazanmaktadır. Sanatçılar tarafından, çocuk gerçekliğine göre kurgulanan yazınsal metinler hem çizginin ve dilin güzelduyusal beğeni uyandıran olanaklarıyla hem de yarattıkları özdeşim örnekleriyle çocukluk evresinin en etkili duyarlılık kazandırma ve düşünce geliştirme araçlarıdır. Bu bağlam içinde, Yüksek Öğretim Kurulunca uygulamaya konulan, güncelleştirilmiş öğretmen yetiştirme lisans programlarındaki “Çocuk Edebiyatı” dersinin konumu bir sorun olarak algılanmalı; bu soruna neden olan değişkenler bilimsel bir anlayışla incelenmelidir. Bu sorunun temel iki nedeni şu şekilde belirlenebilir: 1. Ülkemizde, çocuk edebiyatı yapıtlarının çocuğun gelişim sürecindeki öneminin yeterince kavranılamaması, edebiyat yapıtlarının çocuğun eğitim sürecini tümleyen araçlar olarak görülmemesi. 2. Uygulayıcıların çocuk edebiyatı öğretimini amaca uygun etkinliklerle yapılandırmada yaşadıklarıyaşattıkları sorunlar. Bu çalışmada, belirlenen birinci sorunun da çözümüne katkı sağlayacağı düşüncesiyle, başarılı, bir çocuk edebiyatı öğretiminin nasıl yapılması gerektiğine yönelik akademik bir çerçevenin oluşturulması amaçlanmıştır. A. Çocuk Edebiyatı Öğretiminin Temel Amacı Ne Olmalıdır? Eğitim fakültelerinin öğretmen yetiştiren programlarında, öğretmen adaylarına çocuk edebiyatının temel ölçütlerini ve çocuğun yaşamındaki yerini kavratmak, çocuk edebiyatı öğretiminin asıl amacı olmalıdır. Adaylara, okulöncesi (2–6 yaş) dönemdeki çocukların, ilköğretim ve ortaöğretim öğrencilerinin gelişimlerine uygun kitaplardan yararlanarak okuma kültürü edinmelerine yönelik bilgi ve beceriler kazandırmak, bu temel amaç üzerinde yapılandırılmalıdır. Bu anlayışla, “Çocuk Edebiyatı” dersi, kuramsal açıklamaların uygulamalı çalışmalarla örneklendirildiği, çocuk edebiyatı yapıtlarının incelenmesiyle somutlandığı öğretim uygulamalarıyla sürdürülmelidir. Yükseköğretim Kurulunca 1998–1999 eğitim-öğretim yılında uygulamaya konulan, “Okul Öncesi Öğretmenliği Lisans Programı”, “Sınıf Öğretmenliği Lisans Programı”, “Sosyal Bilgiler Öğretmenliği Lisans Programı”, “Türkçe Öğretmenliği Lisans Programı” ve “İşitme Engelliler Öğretmenliği Lisans Programı (Yan Alan: Türkçe Öğretmenliği)’nda, çocuk edebiyatı ders tanımları ve kredileri ∗ incelendiğinde, dersin daha çok kuramsal boyutuna vurgu yapıldığı anlaşılmaktadır. Öte yandan, ders tanımları ile dersin kuramsal, uygulama ve kredisini belirleyen tanımlamalar arasında önemli bir çelişki göze çarpmaktadır.
∗
Okul Öncesi Öğretmenliği Lisans Programı’ndaki (Çocuk Edebiyatı I “2-2-3”; Çocuk Edebiyatı II “2-2-3” ) ders tanımı: Çocuğun hayatına kitabın yeri; okul öncesi dönemde dil ve edebiyat zevki; Türkiye’de ve dünyada çocuk edebiyatının gelişmesi; çocuk yayınlarında bulunması gereken özellikler; masal; fabl; destan/efsane; roman; hikaye; biyografi; şiir; tekerleme; bilmece; parmak oyunları; anı, dramatizasyon. Sınıf Öğretmenliği Lisans Programı’ndaki (Çocuk Edebiyatı “3-0-3”) ve Sosyal Bilgiler Öğretmenliği Lisans Programı’ndaki (Çocuk Edebiyatı “3-0-3”) ders tanımı: Çocuk edebiyatı ile ilgili kaynakların taranması ve tanımı; çocukların seviyelerine uygun kitap ve diğer materyallerin seçimi ve değerlendirilmesi; çocuk edebiyatına ilişkin örnekler ve incelenmesi; folklor, masal, mit ve efsaneler, gerçek hikayeler, şiir ve biyografi incelemesi. Türkçe Öğretmenliği Lisans Programı’ndaki (Çocuk Edebiyatı “3-0-3”) ders tanımı: Çocuğun tanımı, çocuğun beden, zihin ve dil gelişimi, çocuğun ilgi ve ihtiyaçları, çocuk yayınları ve bu yayınlarda bulunması gereken temel unsurlar, yaş gruplarına göre çocuk yayınları, çocuklarda edebi ilginin ve ihtiyacın gelişmesi, Türk Çocuk Edebiyatı, gelişmiş ülkelerde çocuk edebiyatı. İşitme Engelliler Öğretmenliği Lisans Programı’ndaki (Çocuk Edebiyatı “3-0-3”) ders tanımı: Çocuk edebiyatıyla ilgili kaynakların taranması ve tanıtımı; çocukların seviyelerine uygun kitap ve diğer materyallerin seçimi ve değerlendirilmesi; çocuk edebiyatına ilişkin örnekler ve incelenmesi; folklor, masal, mit ve efsaneler, gerçek hikayeler, şiir ve biyografi incelemesi (Bkz. TC Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı, Eğitim Fakültesi Öğretmen Yetiştirme Lisans Programları. Ankara: 1998.).
43
Okul Öncesi Öğretmenliği Lisans Programı’nda Çocuk Edebiyatı I ve II adlarıyla iki yarıyıl okutulan derslerin kredi saatleri 2-2-3 olarak belirlenmiş olmasına karşın, çerçeve programda, dersin 2 saatlik uygulama boyutu göz ardı edilerek yalnızca bilgi içerikli konu başlıkları verilmiştir. Sınıf Öğretmenliği, Sosyal Bilgiler Öğretmenliği ve İşitme Engelliler Öğretmenliği Lisans Programlarındaki çocuk edebiyatı dersinin kredi tanımı 3-0-3 biçiminde yapılmış olmasına karşın, 3 saatlik kuramsal dersin tanımında, uygulama gerektiren belirlemeler de yer almıştır. 1998–1999 eğitim-öğretim yılında uygulamaya konulan “Eğitim Fakültesi Öğretmen Yetiştirme Lisans Programları”nın bir kısmında yer alan “Çocuk Edebiyatı” dersi için hazırlanan “çerçeve program”, öğretmeöğrenme sürecinde değişik uygulamalara konu edilmiştir. Dersin işlenişinde, amacına uygun etkinlikler yerine, daha çok “çocuk edebiyatı tarihi” ve “çocuk edebiyatı türleri”nin öğretilmesine yönelik kuramsal yaklaşımın egemen olduğu bilinmektedir. B. Çocuk Edebiyatı Öğretimi Nasıl Yapılandırılmalıdır? Çalışmanın bu kısmında, çocuk edebiyatı öğretiminde dizgesel bir yaklaşımla izlenmesi gereken yol, akademik bir çerçeve içinde sunulmaya çalışılmıştır: 1. Çocuk Edebiyatı Öğretiminin Temel Kavramlarının Tanımlanması ve Öğretimde Başvurulacak Bilimsel Yayınların Saptanması Çocuk edebiyatı öğretiminde ilk evre, öğretimin yürütülmesinde en sık yinelenecek kavramların saptanıp tanımlanması olmalıdır. “Edebiyat”, “çocuk” ve “çocuk edebiyatı” vb. kavramlar bilimsel çalışmaların tanıklığında tanımlanmalıdır. Çocuk edebiyatı çalışma alanının temel kavramlarının tanımlanmasında uygulayıcılar tarafından yaratılacak ortaklık, alanın bilimsel bir inceleme alanı olarak gelişmesine önemli katkılar sağlayacağı göz önünde bulundurulmalıdır. Özellikle bunların içinde, farklı tanımlara konu yapılan “çocuk edebiyatı” kavramı; çocuk gerçekliğini önemseyen, ona duyarlık ve okuma kültürü kazandıran yazınsal nitelikli metinlerle ilişkilendirilerek açıklanmalıdır. Bu evrede, öğrencilere, çocuk edebiyatı olgusunu bütün yönleriyle inceleme olanağı sağlayacak olan “Kaynaklar Dizelgesi (Listesi)” sunulmalıdır. Bilimsel çalışmalarda kaynakların tanıklığına başvurmak temel bir ilkedir. Çocuk edebiyatı öğretiminin başlangıcında, öğrencilere yararlanmaları için, konuyu çeşitli boyutlarıyla bilimsel düzlemde inceleyen yapıt ve makalelerin yer aldığı bir dizelge verilmelidir. Öte yandan, öğretimin sürdürüleceği yarıyılda incelenmesi tasarlanan değişik yaşlardaki (02–18) ∗ ∗ çocuklara seslenen, geniş bir sanatçı (yazar-çizer) örneklemini kapsayan çeşitli türdeki nitelikli kitaplar, ayrıntılı kimlik bilgileriyle (yazarı, çizeri, “varsa” çevirmeni, editörü, yayınevi vb.) birlikte belirlenmelidir. 2.
Çocuk Edebiyatı Tarihine Genel Bakış
Türk ve dünya çocuk edebiyatının doğuşu, gelişmesi, çocuk edebiyatı kültürünün oluşması gibi konular, çocuk edebiyatının doğuşundan günümüze, genel özellikleriyle, başlıca sanatçı ve yapıtlarına da göndermeler yapılarak incelenmelidir. Özellikle, çocuk gerçekliğinin kavranılmasıyla çocuk edebiyatının gelişimi arasındaki koşutluk, ülkemizdeki ve batıdaki çocuk edebiyatı örneklerinden de yararlanılarak açıklama konusu yapılmalıdır (Geniş bilgi için bkz. Demiray, 1973; TDK, 1985; Ateş, 1998; Şirin, 1998; Neydim, 1998; Oğuzkan, 2000; İpşiroğlu (Derleyen) 2001; Neydim, 2003(a); Neydim, 2003(b); Dilidüzgün, 2004; Norton, 1999; Nodelman ve Reimer, 2003; Russell, 2005). 3.
Erken Çocukluk ve Çocukluk Döneminin Gelişim Özelliklerinin Belirlenmesi
Çocuk edebiyatı öğretimi, “Çocukların okuma kültürü edinebilmeleri için hangi akademik önlemlerin alınması gerekir?” sorusunu yanıtlayan kuramsal ve uygulamalı çalışmalara dayandırılmalıdır. Bu bağlamda, öncelikle erken çocukluk (0–8) ve çocukluk (09 +) döneminde, çocuk ve kitap etkileşiminin kurulabilmesinde anne, baba ve eğitimcilere düşen temel sorumluluklar bilimsel bir anlayışla açıklanmalı;
∗ ∗
Bu çalışmada, “çocukluk dönemi”, doğum ile başlayan ve 18 yaşına değin devam eden bir büyüme ve gelişme dönemi olarak ele alınmıştır. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’de de belirtildiği gibi, “…on sekiz yaşına kadar her insan çocuk sayılır” (Geniş bilgi için bkz. SHÇEK, 1996.).
44
erken çocukluk ve çocukluk döneminin dilsel, bilişsel, kişilik ve toplumsal gelişim özelliklerini betimleyen bilimsel bir çerçeve oluşturulmalıdır. Bu çerçeve, çocukluğun her evresinin temel gereksinmelerini ve yönelimlerini de açıklamalıdır (Geniş bilgi için bkz. ÇYDD, 1994; Gander ve Gardiner, 2001; Yavuzer, 2000; Yavuzer, 2001; Nas, 2002; Sever, 2003). Çocuğun okuma kültürü edinmesi ardışık bir süreçtir. Bu süreçte, çocuğun yazılı kültürle etkili ve amaçlanan bir iletişime yönlendirilmesi, yetişkinlerin çocuk gerçekliğini tanımasına bağlıdır. Çocuğun kitapla, edebiyat yapıtlarıyla kurduğu etkileşimin niteliği; çevresindeki yetişkinlerin, çocuğun yaşlara göre değişen ve çeşitlenen ilgi ve gereksinmelerine göstereceği duyarlılık ile koşutluk göstermektedir. 4. Çocuk Edebiyatı Yapıtlarında Bulunması Gereken Özelliklerin Örneklerle İncelenmesi Çocuk edebiyatı öğretiminde, çocuğun gelişim özelliklerinin öğretmen adaylarına yeterince kavratılmasının ardından, çocuklara seslenen kitapların taşıması gereken özellikler sınıflandırılarak dizgesel bir anlayışla inceleme konusu yapılmalıdır. Bu çalışmada varılması gereken temel amaç şudur: Bir öğretmen adayı, okuduğu-incelediği kitapların yaş gruplarına göre, çocuğun gerçekliğine uygun olup olmadığını; uygunsa hangi gelişimine/gelişimlerine katkı sağlayacağını, akademik gerekçeleriyle açıklayabilmelidir. Çocuk kitaplarının (çocuklara seslenen yapıtların), görsel ve dilsel nitelikleriyle, çocukların duygu ve düşünce dünyalarında istenilen etkileri uyandırabilmesi için bazı temel özellikleri taşıması gerekir. Çocuk edebiyatı öğretiminde, bu özellikler şöyle sıralanabilir: 4.1. Çocuk Kitaplarının Taşıması Gereken Tasarım Özellikleri ∗ : Çocuk edebiyatı metinleri, birçok özelliği içerdiğinde, yapıt niteliğine ulaşabilir. Çocukların görsel algılarının ve kitaba duydukları sevginin gelişiminde önemli etkileri olan tasarım (biçimsel düzenleniş ya da dış yapı) özellikleri ise, şu başlıklar altında inceleme konusu yapılabilir: 4.1.1. Boyut(lar): Çocukların sürekli değişen ilgilerini kitaplara yöneltebilmek için, çocukluğun ilk yıllarında, değişik boyutlardaki kitaplardan yararlanılmalıdır. Çocuklara sunulacak kitapların boyutlarındaki çeşitlilik, çocukların hem büyük ve küçük kavramlarını görerek somutlamaları hem de kitaba ilişkin ilgilerini sürekli kılabilmeleri için gereklidir. Özellikle okulöncesi dönemde, kitapların değişen boyutları hacim ve ağırlık yönünden sorunlar oluşturmamalı; çocuklar, el yapısına uygun kitapları diledikleri yere bir oyuncak gibi kolayca taşıyabilmelidir. İlköğretimin ilk yıllarıyla birlikte, seçilecek kitapların boyutlarındaki çeşitlilik, yerini, düzenleme ve kitaplık oluşturma anlayışına da katkı sağlayacak bir dengeye bırakmalıdır. 4.1.2. Kağıt: Çocuk kitaplarında kullanılan kağıdın niteliği, kitabın görsel niteliğini belirleyen bir öğedir. Çocukların kitap olarak adlandırılan araca saygı duyabilmeleri için, ilk yıllardan başlayarak yırtılmayan, kolay yıpranmayan, kirlenmeyen ve göz sağlığı açısından da uygun olan kağıtların kullanıldığı kitaplarla karşılaştırılması gerekir. Kitaplarda kullanılan kağıt, resimlerin niteliğini ve renkleri özgün biçimleriyle yansıtabilmeli, yazılanların kolayca okunabilmesine olanak sağlamalıdır. 4.1.3. Kapak – Cilt: Kapak, çocuğun kitaba yönelmesini sağlayan ilk uyarandır. Kapağın tasarım özellikleri, kapak resminin görsel etkisi çocuğun kitabı izleme-okuma isteğini artırır. Kitabın uzun süre dağılmadan kullanılabilmesi de ciltlemeye gösterilen özenin niteliğine bağlıdır. 4.1.4. Sayfa Düzeni: Kitabın sayfalarında yer alan tüm öğeler (resim, fotoğraf, yazı, rakam vb.) arasındaki uyum ile sayfa kenarlarındaki izleme-okuma rahatlığı sağlayan boşlukların yarattığı bütünlük, sayfa düzeninin estetik niteliğini belirler. Sayfaların görsel tasarımındaki özen, çocukların kitaba sevgi ve saygı oluşturmalarında önemli bir etkendir. 4.1.5. Harfler: Çocuk kitaplarında kullanılan harfler, sayfa düzeninin niteliğini etkileyen bir değişken olarak yaşlara göre uygun boyutlarda olmalı ve kolay okunabilir özellikler taşımalıdır. Okulöncesi dönemdeki çocuklar için hazırlanan kitaplarda 24, 22, 20 punto büyüklüğündeki harfler kullanılmalı; ∗
Bu çalışmada, çocuk kitaplarının taşıması gereken tasarım (biçimsel düzenleniş ya da dış yapı) özelliklerine yönelik özetlemeli bir yaklaşımla belirlemeler yapılmıştır. Konuyla ilgili geniş bilgi için bkz. Gökşen, 1985; Şirin 1998; Sever (Yay. Haz.) 2000; Oğuzkan, 2000; Dilidüzgün, Sever vd.,2005.
45
ilköğretim döneminde ise, yaş büyüdükçe harflerin boyutları da küçülmelidir. Kitaplara seçilen harflerin boyut, renk ve kalınlıkları izleme-okuma isteği ve kolaylığı yaratmalıdır. 4.1.6. Resimler: 2-3 yaş grubundaki çocuklara seslenen kitaplardaki resimler, genellikle çizgi ve rengin diliyle nesne ve varlıkları tanıtma, onların görsel imgelerini çocukların belleğinde kavramsallaştırma sorumluluğu üstlenir. 4-5 yaşında bilmece, sayışmaca, oyun tekerlemeleri gibi dilsel gereçlerin yanında, masal, şiir, kısa öykü ve anlatılarla da etkileşimi yoğunlaşan çocuklar için resim, önemli bir görsel uyarandır. Sanatçı duyarlığı ile hazırlanmış resimler, çocukların duyu algılarının eğitilmesine, geliştirilmesine katkı sağlar. Çocuklar, yazıyla aktarılanlara renk ve çizginin estetik diliyle görsel yorum katan resimlerin kılavuzluğunda, duyma ve düşünme serüvenlerine çıkarlar. Böylece, çocuklar, sözcüklerin ve çizginin oluşturduğu çok uyaranlı anlam evreninde, iletileri anlama sorumluluğuna dönük denemelere başlarlar. Bu denemeler, duyarlı yetişkinlerin çabalarıyla, nitelikli yapıtlarla sürdürülürse 6-7 yaşından başlayarak çocuklar için kitaba yönelmenin, yazılı kültür ürünleriyle iletişim kurmanın yolları da açılmış olur. Okulöncesi dönemdeki çocuklar için hazırlanan kitaplarda hem tasarım hem de içerik açısından en önemli öğe resimdir. ∗ Çünkü, bu dönemde çocuklar kitaplardaki resimlere bakarak menin kurgusunu belleklerinde tamamlar. Başka bir söyleyişle anlamın oluşmasında, resim / resimlerin dili, yazılı dile göre daha başat bir sorumluluk üstlenir. Bu nedenle, kitap, çocuğun daha çok görerek ve duyarak öğrendiği bir dönemde, görme ve duyma algılarını devindirme ve eğitme sorumluluğunu yerine getirebiliyorsa başarılı sayılmalıdır. Kitap bu evrede çocuğu, kendi evinde, sanatçı duyarlığıyla buluşturan en etkili araçtır. Çocuğa duyma, düşünme, gülme, düşleme, heyecanlanma gibi duyuşsal ve bilişsel içerikli çeşitli durumları yaşatır. En özlü belirlemeyle, çocuğun kavramsal boyutlu gelişimine, yaşadığı çevreye ve insanlara yönelik bir duyarlık oluşturmasına katkı sağlar. Okulöncesi dönemdeki çocuklar için hazırlanan kitaplarda, resimler anlatımda temel sorumluluk üstlenir. 3-6 yaş grubundaki çocuklara seslenen kitaplarda görsel öğeler (anlatım), sözlü dilin olanaklarıyla da desteklenmeye başlanır. Okulöncesinde, resimlerin kitaplardaki üçte ikilik oranı, ilköğretimin ilk yıllarından başlayarak yerini gittikçe resim-metin oranındaki dengeye; görsel öğeler de anlatımdaki sorumluluğunu, 9-10 yaş grubundaki çocuklara sunulan kitaplardan başlayarak gittikçe yazılı metne bırakmalıdır. Resimlerin okulöncesinden başlayarak ilköğretim çağındaki çocukların sanat eğitimi ve okuma kültürü edinme sürecine istenilen katkıyı sağlayabilmesi için hem teknik bakımdan hem de metni tamamlayan, metne görsel olarak yeni yorumlar katan özellikler taşıması gerekir. Bu özelliklerin tümü, çocuğun anlam oluşturma yeteneği ile çocuk gerçekliği olarak da adlandırılabilecek olan gereksinmelerine uygun olmalıdır. Bu bağlamda düşünüldüğünde, çocuk edebiyatı öğretimi, çocuğa uygun sanatsal nitelik taşıyan görsel metinler (resimler) ile sanatsal nitelik taşımayan, metne anlam / anlamlar katmayan görsel metinleri ayırabilecek kuramsal ve uygulamalı çalışmalara dayandırılmalıdır (Geniş bilgi için bkz. Hunt, 1995; Fichner-Rathus, 1995; Katz, Lankford ve Plank, 1995; Norton, 1999; Lukens, 1999; İpşiroğlu, 2000; Sever, 2000; Sever, 2003; Dilidüzgün, Sever vd., 2005). Çocuk kitaplarındaki resimlerin nesne ve varlıkları ya da bir yaşam durumunu gerçeği gibi aynen yansıtmasından (fotoğraf gerçekçiliğinden) çok, çizerin öznel yorumunu da katarak çocuğa uygun yeni bir gerçeklik yaratması beklenir. Çocuğa göre kurgulanmış edebiyat metinleriyle birlikte, çok uyaranlı bir iletişim ortamının yaratılabilmesi için, kitaplardaki resimlerin bazı özellikler taşıması gerekir. Çocuk edebiyatı öğretiminde, resimlerin niteliğini sınayabilmek için şu sorular geliştirilebilir: Çizgilerin biçemi, bilinen ya da kanıksanan bir özellikte mi, yoksa özgün mü? Çizgilerin yarattığı etki çocukların ilgisini çekebilecek özellikler taşıyor mu? Resimler, sözlü metnin anlamını tamamlıyor mu? Sözcüklerle anlatılamayanları ya da anlatılmayanları çizginin anlatım gücüyle tamamlayıp çocuklara sezdirebiliyor mu? ∗
Çocuk kitaplarında resim, tasarımın ve içeriğin niteliğini belirleyen bir öğedir. Bu nedenle, içerik özelliği olarak da değerlendirmeye alınabilir. Bu çalışmada, resimler, anlatımdaki sorumluluğunu ilköğretim yıllarıyla birlikte gittikçe yazıya bırakması nedeniyle bir tasarım özelliği olarak incelemeye alınmıştır.
46
Resimler, sözcüklerle anlatılanları çocuğun belleğinde canlandırmasına katkı sağlıyor mu? Resimler, metne, görsel dilin anlatım olanaklarıyla yeni zenginlikler katıyor mu? Başka bir söyleyişle, resimler, metne görsel bir yorum katıyor mu? Anlatılanlara, çizer yeni anlamlar, yorumlar katabilmiş mi? Resimler, bir uyaran olarak çocuğa duyma, düşünme, düş kurma sorumluluğu veriyor mu? Çocukların, duyma ve düşünme yetilerini devindirebilecek özellikler taşıyor mu? Resimler, çocuğu düşündürebilecek / eğlendirebilecek / güldürebilecek özellikler taşıyor mu? Okulöncesi ve ilköğretimin ilk yıllarındaki çocuklar için hazırlanan kitaplardaki resimler, yazılı metnin desteği olmaksızın, çocukların izleyerek kendilerince öyküler oluşturmalarına olanak sağlıyor mu? Başka bir söyleyişle, görsel metinler (resimler), çocukların kavramsal birikimlerini kullanarak öyküler oluşturabilmeleri için uyarıcı özellikler taşıyor mu? Kitaptaki resimler bir bütün olarak, çocukta resim diliyle iletişimi isteklendirecek estetik özellikler taşıyor mu, çocukta resim yapma isteği uyandırıyor mu? Yukarıda, kitaplardaki resimlerin birer görsel metin olarak niteliğini saptamaya yönelik soru örneklerinden de yararlanılarak çocuk edebiyatı öğretiminde; sanatçı duyarlığı ile hazırlanmış nitelikli bir yapıtta resmin / resimlerin anlatımdaki işlevi, çocukların sanat eğitimine olası katkıları tartışma konusu yapılmalıdır. 4.2. Çocuk Kitaplarının Taşıması Gereken İçerik Özellikleri: Dil ve anlatım, karakter(ler), konu, izlek, ileti ve çevre çocuk edebiyatı metnini yapılandıran temel öğelerdir. Çocuk edebiyatı öğretiminde, bu öğeler, çocuk kitaplarının taşıması gereken içerik özellikleri olarak ele alınmalıdır (Geniş bilgi için bkz. Aksan, 1993; Saxby, 1997; Norton, 1999; Lukens, 1999; Sever, 2000; Oğuzkan, 2000; Aksan, 2002; Sever, 2003; Nodelman ve Reimer, 2003; Sever, 2004; Russell, 2005; Dilidüzgün, Sever vd., 2005; Dilidüzgün, 2006). Çocuk edebiyatı yapıtı, tasarım ve içerik (iç yapı) özelliklerinin birbirini bütünlemedeki başarısıyla nitelik kazanır. Çocukların görsel algılarının geliştirilmesinde kitapların tasarım özelliklerinin; yaşama, insana ve dile ilişkin duyarlık edinmelerinde de içerik özelliklerinin önemli bir işlevi vardır. Çocuk edebiyatı öğretimi, kitabın tasarımını etkileyen öğelerin, içerikle ilgili öğelerle oluşturduğu çocuğa özgü bütünlüğün, uygulamalı çalışmalarla incelendiği öğrenme-öğretme etkinliklerine dayandırılmalıdır. Her yaştaki çocuk için seçilen değişik türdeki kitapların tasarım ve içerik özelliklerinin akademik bir yaklaşımla ayrı ayrı incelenmesi ve bu özelliklerin oluşturduğu bütünün çocuğa göreliğinin belirlenmesi, öğretimde ulaşılması gereken bir amaç olarak benimsenmelidir. Kitapların içerik özelliklerin incelenmesinde, öğrencilere, bir metni edebiyat metni kılan temel özelliklerin neler olduğunun kavratılması, çocuk edebiyatı öğretiminin en duyarlı boyutunu oluşturmalıdır. Edebiyat metninin duygusal çağrışımlar uyandırması, okuru yeni arayışlara yöneltmesi, metnin iletisinin okurun belleğinde tamamlanması gerektiği örneklerle açıklanmalıdır. Edebiyatın kurmaca bir gerçeklik olduğu, kurmacanın sınırlarının da çocukların dil ve anlam evrenlerine göre, çocuk gerçekliğini tanıyan sanatçılar tarafından belirlenebileceği, öğrencilere, metinlerin tanıklığında kavratılmalıdır. Çocuk edebiyatı öğretiminde, bu amacın gerçekleştirilebilmesi için içerik (iç yapı) özellikleri şu başlıklar altında inceleme konusu yapılabilir: 4.2.1. Konu: Çocuk edebiyatında, yazar tarafından seçilen konu ile çocukların gelişim özellikleri ve gereksinmeleri arasında bir koşutluk bulunmalıdır. Konu, sanatçının duygu ve düşüncelerini, tasarılarını çocuklarla paylaşmak için bir araçtır. Yetişkin edebiyatında insan düşüncesinde olan her şey edebiyatın konusu yapılabilir. Çocuk edebiyatında, her yeni öğrenmeyle birlikte yaşamı ve insanı tanıma olanağı bulan çocuklar için, kitaplarda işlenen anlamayacakları, yeterince anlamlandıramayacakları konular, yetişkinler için ne denli önemli olursa olsun, çocuğa göre değildir.
47
Bir metinde üzerinde söz söylenen, başka bir söyleyişle ele alınan konu, o metnin yazınsal değerini belirleyen bir öğe değildir. Asıl önemli olan, konunun, sanatçının duyarlığıyla öznel dünyasında yarattığı, kurguladığı biçimdir; sanatçının konuyu ele alış yorumlayış özgünlüğüyle yarattığı içeriktir. Bu içeriğin, çocuğun ilgilerini devindirip onun düş kurma, düşünme, heyecanlanma ve eğlenme gereksinmesine yanıt vermesi gerekir. Çocuk edebiyatı öğretiminde, incelenen kitapların konuları; çocuğun ilgilerine, sevgi ve özgürlük gereksinmesine uygunluğu açısından, dil ve içerik bütünlüğü içinde sınanmalıdır. Konunun, çocukla paylaşılabilmesi için, sanatçının çocuğa göre olan çeşitli olaylardan yararlanması gerekir. Edebiyat yapıtında her olay, kaçınılmaz olarak çatışma ya da çatışmalarla kurgulanır. Bu çatışmaların niteliği, çocuk okurun kitaba olan ilgisini belirleyen temel bir etkendir. Çocuk edebiyatı öğretiminde, inceleme konusu yapılan kitapta, kurgulanan olaydaki çatışma / çatışmaların türü ve niteliği ile bunların çocuk gerçekliğine uygunluğu saptanmalıdır. Kurgulanan olaylarda gerilim oluşturan, okurun merak duygusunu canlı tutan çatışmalar anlatım düzeni içinde belirlenmelidir. Bu belirlemeleri, çocuklara seslenen bir edebiyat yapıtında konunun yapılandırılmasını zayıflatan, “abartılmış merak”, “rastlantısallık” ve “duygusallık” gibi öğelerin, incelenen metindeki varlığının sınanması izlemelidir. Kitaptaki konuyu yapılandıran ve zayıflatan öğelerin sınanabilmesi için aşağıda örneklendirilen sorulardan da yararlanılabilir: Kitapta hangi konu ele alınmıştır / işlenmiştir? Yazarın konuyu ele alış, yorumlayış biçimi nasıldır? Konuyu yapılandıran bir öğe olarak olay, hangi çatışmayla / çatışmalarla (kişi-kişi çatışması, kişinin kendisiyle olan çatışması, kişi-doğa çatışması, kişi-toplum çatışması) kurgulanmıştır? Kitaptaki çatışma / çatışmalar çocukların anlama ve anlamlandırma düzeylerine uygun mu? Çatışma / çatışmalar çocukların sevgi ve özgürlük gereksinmelerine uygun mu? Çatışma / çatışmalarda merak öğesi zayıf mı, abartılmış mı? Çatışma / çatışmalar çocuklarda okuma ilgisi ve isteği uyandırabilecek özellikler taşıyor mu? vb. Çatışma / çatışmalar bir rastlantı ya da şansa bağlanarak mı sonuçlandırılmış? Çatışmada / çatışmalarda üzücü ve acıklı olaylar aşırı bir duygusallık yaratıyor mu? Kitaptaki olay ya da olaylar dizisi çocukların, gülmesine / heyecanlanmasına / düş kurmasına / düşünmesine olanak sağlıyor mu? Çocuk edebiyatı öğretiminde, bir metindeki konunun niteliğini etkileyen birçok değişken incelenmeli, bu incelemeler sonucunda, kitapların konu bakımından çocuğa uygunluğu (çocuğa göreliği) belirlenmelidir. 4.2.2. İzlek (Tema): Sanatçının ele aldığı konuyla okurda uyandırmak istediği etkidir izlek. Yazar, bir olayı, durumu, sorunu ele alıp onun üzerinde söz söyleyebilir. Üzerinde ya da hakkında söz söylenen şey metnin konusudur. İzlek ise, konunun işlenişiyle, geliştirilişiyle ortaya çıkan soyut anlamdır / anlamlardır. Çocuk edebiyatı yapıtlarında, konu ve izlek arasında güçlü bir ilişkinin olması, metnin çocuk üzerindeki yazınsal etkisini artırır. Sözgelimi, “çocuk ile anne ilişkisi” birçok çocuk edebiyatı yapıtına konu edilmiştir. Bu konu işlenirken, yazar, anne sevgisi, çocuk sevgisi, anneye duyulan özlem, anneden ayrılışın yarattığı acı vb. izleklerle okurda değişik etkiler uyandırmak isteyebilir. Çocuk edebiyatı öğretiminde, metindeki izleklerin kendi aralarındaki anlamsal etkileşimi ve bunların çocuğa göreliği; ayrıca konunun izlekle bütünleşmesi gibi değişkenler inceleme konusu yapılmalıdır. Çocuk edebiyatı yapıtlarında yazınsal bir kurguyla geliştirilen izlek, insana özgü duygu durumlarını çocuklarda yaşatabilmeli; çocuklar kaynağını sevgiden alan konularda duyarak, gülerek, düşünerek,
48
hüzünlenerek dostluğun, barışın, çalışkanlığın, paylaşmanın yüceliğini sezebilmeli, güven duygularını geliştirebilmelidir. 4.2.3. Karakter(ler): Çocuklara seslenen roman, öykü, oyun ve anlatılarda başından olay / olaylar geçen kişi / kişiler (kahraman / kahramanlar), yazar tarafından duygu, düşünce ve tutkularıyla geliştirilir. Karakter(ler), yapıtta, yazar tarafından geliştirilmiş / biçimlendirilmiş olan kahramanın / kahramanların bütün kişilik özelliklerini somutlayan bir addır. Bir yapıtta, olayı yönlendiren en önemli kişi, “kahraman”, “başkişi” ya da “temel kişi”; anlatılanlarla dolaylı ilgisi olan kişiler ise, “yan kişi(ler)” olarak adlandırılır. Çocuk okurlar, edebiyat yapıtlarındaki kahramanların kişilik özelliklerinden etkilenirler. Çocuklar okudukları kitaptaki kahramanın (başkişi, temel kişi) düşünce, davranış ve eylemelerine öykünürler, kitaplardaki kahramanlarla özdeşim kurarlar. Başka bir söyleyişle, yazarın yarattığı kahramanın iyi geliştirilmiş inandırıcı özellikleri, okuma eyleminde çocukların da olmaya çalıştıkları özelliklere dönüşür. Çocukların, yaşam ve insan gerçekliğine dönük yaşantılar edinebilmelerinde, kitaplardaki kahramanların (başkişilerin) karakter özellikleri başat bir sorumluluk üstlenir. Kitaplardaki karakterler, çocukların yaş ve deneyim zenginliğine koşut olarak, insan gerçekliğini sezdiren özellikler taşımalıdır. Çocuk edebiyatı yapıtlarında, iyi geliştirilmiş devingen karakterlerin, çocukların kitaba ve okumaya ilgisini artıran önemli bir öğe olduğu bilinmektedir. Çocuk okurun karaktere ilgisini sağlayan etkenlerden biri de karakterin değişimidir. Bu bağlam içinde düşünüldüğünde, çocuk edebiyatı öğretiminde, karakterlerin niteliğini anlamaya yönelik incelemeler hem metnin çocuğa göreliğinin belirlenmesine hem de öğretmen adaylarının yaşamı ve insanı sanatçı bakış açısıyla anlamalarına önemli katkılar sağlayacaktır. Roman, öykü, oyun ve anlatılarda yaratılan karakterlerin çocuk gerçekliği açısından önemini ortaya koyan bir başka özellik de karakterlerin geçirdiği değişimin inandırıcılığıdır. Çocuk edebiyatı metinlerinde, kahramanların öykülenen olaylar dizisinde yaşadıkları ve olayların kişiliklerinde yarattığı etkilerin, yazınsal bir kurgu içinde çocuklara sezdirilmesi beklenir. Yazar, insanın, yaşadığı olaylar ve çevresindeki etkileşimlerle karakter özelliklerini biçimlendirdiğini, değişimler yaşadığını çocuklara duyumsatmalıdır. Yazarın yarattığı kurgunun yazınsal başarısı, kahramanın yaşadığı olaylar ile kişiliğinde oluşan değişimin tutarlılığı ve inandırıcılığı arasındaki ilişkide aranmalıdır. Öykü boyunca nice olaylarla karşılaşmasına karşın, hiç değişim geçirmeyen ya da olayla yeterince ilişkilendirilmeden hızlı değişimler geçiren kahramanlar, çocuk okurun gözünde inandırıcılığını yitirir. Çocuk kitaplarında yazarların geliştirdiği, yarattığı karakterlere yönelik belirlemelerin yapılabilmesi için aşağıdaki sorulara yanıt aranması gerekir: Metindeki kahraman (başkişi) kimdir? Yan kişiler kimlerdir? Karakter nasıl geliştirilmiştir (davranış ve eylemleriyle, konuşmalarıyla, fiziksel özellikleriyle, diğer karakterlerin yorumlarıyla, yazarın yorumuyla)? Karakter, açık (geliştirilmiş) ya da kapalı (geliştirilmemiş) özelliklerden hangisini taşıyor? Kahraman, kişilik özelliği olarak devingen mi, durağan mı? Diğer bir söyleyişle, kahraman, öykünün başından sonuna değin bir değişim yaşıyor mu, yaşamıyor mu? Karakter, devingen bir özellik gösteriyorsa, yaşadığı değişim ya da değişimler inandırıcı mı? Yazar, kahramanın kişiliği ve yaşadığı olaylar ile değişim olgusu arasında kabul edilebilir, inandırıcı bir ilişki kurabilmiş mi? Karakter bir bütün olarak çocuğun özdeşim kurabileceği özellikler taşıyor mu? Yukarıda örnek olarak geliştirilen soruların tanıklığında, metinde geliştirilen karakterin özellikleri çerçevelenir. Karakter çerçevesinin, yazınsal metne ve çocuğun okumayı istekle sürdürmesine olabilecek katkılarının saptanması, çocuk edebiyatı öğretiminin önemli bir aşamasını oluşturmalıdır. 4.2.4. Dil ve Anlatım: Edebiyat metni her şeyden önce bir dil ürünüdür, dilin en yetkin kullanım örneklerini yansıtır. Nitelikli çocuk kitapları erken dönemden başlayarak çocuklara gelişimlerine uygun zengin bir dil çevresi sunan; onların söz varlığını, dil bilincini ve duyarlığını geliştiren araçlardır. Çocukların okuma kültürü edinmiş bireyler olarak yaşama katılmalarında, çocukluk yıllarında karşılaştıkları kitapların 49
dilsel niteliği belirleyici bir etkendir. Bu nedenle, ilk yıllardan başlayarak çocukları dil ve anlam evrenlerine uygun, Türkçenin anlatım olanaklarını ve güzelliğini yansıtan metinlerle karşılaştırabilmek anne, baba ve eğitimcilerin temel sorumluluğudur. Ülkemizde yapılan bir araştırmada, yazınsal nitelikli çocuk kitaplarıyla gerçekleştirilen Türkçe öğretiminin, öğrencilere okuduğunu anlama ve yazılı anlatım becerilerini kazandırmada, geleneksel anlayışla yürütülen öğretime göre daha etkili olduğu saptanmıştır (Aslan, 2006). Yazınsal metinler, kullanmalık metinlerde olduğu gibi öğretme amacı gütmez, sezdirir. Yazınsal metin, yazarın yaşama ve insana ilişkin duygu, düşünce ve tasarılarını düş ve düşünce gücüyle besleyip dilin anlatım olanaklarıyla yeniden yarattığı bir gerçekliktir. Temel özelliği kurmaca oluşudur. Gerçekliğe yaslanır; ancak gerçekliğin aynısı değildir. Yazarın, dilin yaratıcı gücünü kullanma becerisiyle nitelik kazanır. Yazınsal metnin dilsel örüntü içinde sunulan iletilerini anlama sorumluluğu okurundur. Başka bir söyleyişle, yazınsal metin aracılığıyla sanatçının aktardığı iletiler her okurun belleğinde yeniden yaratılır. Bu, yazarın başlangıçtaki yaratma çabasının, okuma eyleminde okur tarafından yinelenmesi demektir. Metnin iletisi, okurun belleğinde, düşsel ve düşünsel çabalarına koşut olarak anlam kazanır. En özlü belirlemeyle, yazınsal metinleri okuma süreci, okur açısından da düşsel ve düşünsel içerikli bir yaratım sürecidir; okura duyarlık kazandırır, düşünsel boyut katar. Bu etkileşimde, yazarın dili kullanma; sözcükleri anlamsal sıradanlığın dışına taşıyarak okurun düş ve düşünce gücünü devindirme becerisi, yazınsal metnin de niteliğini belirler. Çocuk edebiyatında da çocukların deneyim ve alımlama yeterlikleri, onlara sunulacak yazınsal kurgunun evrenini ya da yazınsal iletişimde dilin kullanılma biçimini belirler. Çocuk edebiyatı metinlerinde kullanılan dil, yaşına ve gelişim özelliklerine koşut olarak çocuğu, metnin oluşturulmasına ortak edebildiği oranda başarılıdır. Kitaplar, ilk yıllarda çevresindeki nesneleri, canlıları görsel kimlikleriyle tanıtarak çocuğun kavramsal gelişimini destekler. Kitaplar, gittikçe, çocuğun düş kurma, düşünme ve eğlenmesine olanak sağlayan kurgularıyla anadilinin anlatım gücünü, inceliğini sezdirir. Çocuk kitapları, çocukların anlama ve anlatma becerilerinin gelişmesi, dil bilinci ve duyarlığının oluşması için doğal bir öğrenme ortamı yaratır. Bu ortamda çocuğun kitapla etkili iletişimini sağlayan temel uyaran kullanılan dilin niteliğidir. Çocuk edebiyatı öğretiminde, incelenen kitapların dilsel niteliğini sınayabilmek için aşağıdaki sorulardan yararlanılabilir. Her soruya verilecek “evet” yanıtı, kitabı “dil ve anlatım” açısından nitelikli kılan bir değişken olarak düşünülmelidir: Kitapta, Türkçenin anlatım gücü ve olanakları çocuğun doğasına uygun kurgularla sezdirilmiş mi? Anlatım kısa, duru ve içten cümlelerle yapılandırılmış mı? Türkçenin yazım ve noktalama kurallarına özenle uyulmuş mu? Türkçe sözcükler, genel olarak anlatımında egemen mi? Eskimiş, dilin çevriminden çıkmış sözcüklerin kullanılmamasına dönük bir duyarlık yaşama geçirilmiş mi? Kitap, Türkçenin söz varlığını, dilsel düzeyine uygun olarak çocuğun kavramsal gelişimini destekleyecek biçimde yansıtıyor mu? İncelenen bir şiir kitabıysa, dizelerdeki dilsel düzenleniş çocukların düş ve imgeleme gücünü uyarıyor mu? Dizeler kısa, yalın ve bellekte kolaylıkla saklanabilecek özellikte mi? Seslerin ve sözcüklerin yarattığı işitsel etki, çocukta şiir dinleme /okuma isteği uyandıracak özellikler taşıyor mu? vb. sorularla, metnin dil ve anlatım özellikleri incelenebilir. Çocuk edebiyatı öğretiminde, dil ve anlatım özellikleri üzerine yapılan değerlendirmelerden sonra, metnin türüne özgü belirlemelerin yapılması gerekir. Öğretimin bu aşamasında, yazarın çocukla kurmak istediği iletişimsel amacı ile metnin türü arasındaki ilişkiler, metnin dilsel özellikleri örneklendirilerek açıklanmalıdır. 4.2.5. İleti: Sanatçının, yapıtı oluşturmasına neden olan, çocukla paylaşmak istediği duygu ve düşüncedir. Çocuklarda oluşturmak istediği temel duyarlık, onlara iletmek istediği asıl düşüncedir. Sanatçının ele aldığı konuyu işlerken, çocuklara ulaştırmak için tasarladığı, sözcüklerle metnin dokusuna işlediği, duygu ve düşünce örüntüsü olarak da adlandırabiliriz iletiyi. Sanatçılar, çocuğun gelişim 50
özelliklerine uygun bir kurguyla, yaşama ve insana özgü bir çıkarımı görsel ya da dilsel bir düzenleme içinde bir anlama dönüştürürler. Yazarın ya da çizerin düş ve düşünce gücüyle biçimlendirdiği bu anlam / anlamlar, başka bir söyleyişle, çocukla paylaşmak istediği duygu ve düşünceler metnin iletisini / iletilerini oluşturur. Öğretici metinlerde amaç okura bilgi vermek, öğretmektir. Bu metinlerde amaç, yazının içinde bir önerme biçiminde yer alır. Özdemir (2005:71)’e göre, öğretici metinlerdeki amaç cümlesi, “yazıda vurgulanıp geliştirilen düşünceyi yoğun ve özlü bir biçimde içerir. Bu yönden ileti, amaç ya da anadüşünce cümlesi okunan metnin kavranmasında okura kılavuzluk görevi de yapar. Çünkü metnin düşünce yapısı bu cümlenin açılması, genişletilmesi, başka düşüncelerle zenginleştirilmesi yoluyla oluşturulmuştur.” Yazınsal metinlerde ise öğretmekten çok, yaşama ve insana yönelik duyarlık oluşturmak öncelikli amaçtır. Yazınsal metinler, çocukların duygu ve düşünce dünyasında güzelduyusal etkiler uyandırarak onlara yaşantılar edindirme sorumluluğu taşır. Bu sorumluluğunu, öğretmekten çok, anlamın oluşturulmasına okurunu da ortak kılarak gerçekleştirir. Yazınsal metinlerde anlatılanlar, gündelik dilin anlam sınırlarının dışına taşan bağdaştırmalarla yeni kurmaca bir anlam kazanır. Sanatçılar, paylaşmak istediği duygu ve düşünceleri bu kurmaca anlam evreninin içinde, yazınsal ipuçlarıyla sunarlar. Okurun, ipuçlarından yararlanarak kendi duygu ve düşünce gücünün birikimiyle iletiye ya da iletilere ulaşması beklenir. Başka bir söyleyişle, öğretici metinlerde okurlar için genellikle benzer anlamlar yüklü iletileri kavrama sorumluluğu, yazınsal metinlerle kurulan iletişimde yerini, çokanlamlı dilsel düzenleme içindeki iletilerden de yararlanarak anlam ya da anlamlar oluşturmaya bırakır. Sanatçının metnin dokusuna sindirdiği duygu ve düşüncelerin kılavuzluğunda oluşturulan anlam(lar)ın niteliği, yazar-okur etkileşiminin verimini de belirleyen bir etkendir. Çocuk edebiyatı öğretiminde, öğretmen adaylarına, öğretici ve yazınsal metinlerin okunması ve incelenmesinde farklı iletişim süreçlerinin yaşama geçirilmesi gerektiği kavratılmalı; bu iki metin türünün amacı, dilsel düzenleniş bakımından karşılaştırılarak açıklanmalıdır. Öğretimde incelenen kitapların iletilerinin belirlenmesine dönük etkinliklerde, aşağıda oluşturulmuş sorulardan da yararlanılabilir: İncelenen metin hangi özellikler taşıyor; öğretici mi, yazınsal mı? ∗ Öğretici nitelikli bir metin ise, metnin temel iletisi nedir, yan iletileri nelerdir? Yazar, metinde temel iletiyi hangi yollarla (tanımlama, örneklendirme, karşılaştırma, tanık gösterme, bilimsel verilerden yararlanma vb.) geliştirmiştir? Yazınsal nitelikli bir metin ise, çocukla paylaşılmak istenen iletiler yazınsal bir kurgu içinde sunulmuş mu? Çocuğun duymasına, düşünmesine, düş kurmasına olanak sağlıyor mu? Yazınsal iletiler, kitabın seslendiği yaş grubunun anlam evrenine (çocuğun yaşamı ve insanı anlama yetisine ve duyarlığına) uygun mu? Yazınsal ileti ya da iletiler çocuklarda insana ve yaşama ilişkin duyarlık oluşturabilecek nitelikte mi? Yazınsal iletiler, kurgulanan olayın içine sindirilmiş mi? Okura sezdiriliyor mu? Yoksa birer yargı ya da önerme biçiminde mi aktarılıyor? İletiler, yazarın kendi düşüncesini ya da ideolojisini, çocuğa kabul ettirme amacı taşıyor mu? vb. 4.2.6. Çevre: Her insan bir toplumsal çevrede yaşamını sürdürür, o çevrede ilişkilerini biçimlendirir. İnsanı tüm boyutlarıyla anlamaya çalışan edebiyat yapıtlarının değerlendirilmesinde, insanı var eden toplumsal çevrenin de bir değişken olarak inceleme konusu yapılması gerekir. Özellikle, çocuk edebiyatında, kahramanın / kahramanların çevresiyle / dış etmenlerle yaşadıkları etkileşim ve bu etkileşimin onların yaşamındaki önemi, çocuk okurlar için de önemli birer yaşantı kaynağıdır. ∗
Çocuk edebiyatı öğretiminde, çocuklara bir bilgi ya da bilim alanıyla ilgili bilgiler veren ve genellikle görsel öğelerle desteklenen nitelikli öğretici metinler (dergiler, kitaplar) de inceleme konusu yapılabilir; ancak, öğretim daha çok, amacı çocuklarda duyarlık oluşturmak olan yazınsal metinlerin (masal, öykü, şiir, roman vb.) incelenmesine ayrılmalıdır.
51
Çocuk edebiyatı öğretiminde, kahramanın içinde yaşadığı toplumsal ortamın, onun kişiliğine ve yaşamına yönelik etkilerinin belirlenmesi, öğretmen adaylarının edebiyat-yaşam ilişkisini kavramalarına da önemli katkılar sağlayacaktır. Çocuk edebiyatı öğretiminde, incelenen yapıtta, kahramanın içinde yaşadığı toplumsal ve kültürel çevrenin niteliğini sınayabilmek için aşağıdaki sorulardan da yararlanılabilir: Kahraman nasıl bir toplumsal çevrede yaşıyor? Yapıtta, olayın geçtiği, toplumsal ve kültürel çevrenin özellikleri nedir? Olay nerede ve ne zaman geçiyor? Kahraman, yaşadığı çevrenin hangi kültürel özelliklerinden etkileniyor? Varsa, hangilerini değiştirmek istiyor? Kahraman yaşadığı toplumsal çevresiyle çatışma yaşıyor mu? Varsa, yaşadığı çatışmaların temel nedeni/nedenleri nedir? Bu çatışmalar, yazınsal bir kurgu içinde sunuluyor mu? Kahraman, çevresiyle yaşadığı çatışmaları çözümlemede hangi yöntem ya da yöntemleri kullanıyor? Bu yöntem ya da yöntemlerle çatışmaları çözmede başarılı olabiliyor mu? vb. Çocuk edebiyatı öğretiminde, tasarım ve içerik özelliklerini oluşturan değişkenlerin ayrı ayrı incelenmesinden sonra, kitabın bir bütün olarak çocuğa göre olup olmadığı belirlenmelidir. Bu belirlemenin ardından, kitabın yazınsal ya da öğretici özellikleriyle seslendiği yaş grubunun, yeni yaşantılar edinmesine, duyarlık kazanmasına ve okul türü öğrenmesine olası katkıları kestirilmelidir. 4.3. Yapıtların Temel Eğitim İlkeleri Açısından Sınanması: Tasarım ve içerik özellikleriyle bir bütün olarak çocuk edebiyatının ilkelerine uygunluk gösteren yapıtlar, bazı temel eğitim ilkelerinin kılavuzluğunda, çocuğun gelişim özelliklerine ve evrensel değerlere uygunluğu açısından sınanmalıdır. Bu eğitim ilkeleri, özetlenerek şöyle sıralanabilir ∗ : Kitapta mantık yanlışlığına düşülmüş mü? Kitap, çocuğun sağlıklı bir değerler sistemi oluşturmasına engel oluyor mu? Kitapta kadına ve erkeğe yüklenen anlam arasında bir ayrım var mı? Kitap, toplumdaki cinsel kimliklere yönelik geleneksel yargıları destekliyor mu? Kitap çocukların kendi cinsel kimlikleri içinde kişiliklerini geliştirmelerine engel olabilecek kurgusal özellikler, iletiler taşıyor mu? Kitapta kurgulanan olay dizisinde, denetimci ve baskıcı anlayışları onaylayan bir yaklaşım söz konusu mu? Kitapta yazgıcılığı, boş inançları onaylayan, onları önemli kılmaya çalışan bir yaklaşım var mı? Kitap siyasal ya da dinsel telkinlerde bulunuyor mu? Kitapta çocuğun girişimciliğini, deneme ve araştırma isteğini körelten anlayışlar olumlanıyor mu? Kitapta çocuğun düşünmesini, düş kurmasını, eğlenmesini, yaratıcılığını baskılayan bir yaklaşım seziliyor mu? vb. İncelenen yapıt için, yukarıda örneklenen sorulara verilecek her yanıtın “hayır” olması, kitabın eğitim ilkelerine uygunluğu açısından bizlere önemli dönütler sunacaktır. 5. Çocuk Edebiyatı Öğretiminde Uygulama Çocuk edebiyatı öğretiminde varılması gereken amaç, kitabın tasarım, içerik ve eğitim ilkeleri bağlamında bir bütün olarak çocuğa (seslendiği yaş grubuna) uygunluğunun saptanması olmalıdır. Öğretim bir yandan, yukarıda bilimsel çerçevesi örneklenen, çocuklar için hazırlanan kitapların çocuk gerçekliğine uygun olup olmadığını belirlemeye; öte yandan, yazınsal türlerin ve dilsel gereçlerin (mani, sayışmaca, ∗
Geniş bilgi için bkz. Dilidüzgün, Sever, vd., 2005:25-26.
52
tekerleme vb.) niteliğini ve onların çocuğun gelişim sürecindeki yerini saptamaya yönelik uygulamalı çalışmalara dayandırılmalıdır. Çocuk edebiyatı öğretiminde, lisans öğrencilerinin öğrenme ve öğretme sürecine etkin katılımını sağlamak, onlara yaparak yaşayarak öğrenme olanakları yaratabilmek için, bireysel ve küme çalışmaları yaptırılmalıdır. Öğretimde her lisans öğrencisine, en az iki kitabı tasarım, içerik ve eğitim ilkelerine uygunluğu açısından inceleme sorumluluğu verilmeli, aşağıda örneklenen konular için de küme çalışması yaptırılmalıdır. Kümedeki sayıları, sınıftaki öğrenci sayısının kümelere göre dağılımı belirlemeli, öğrenciler olanaklar ölçüsünde istedikleri konularda çalışmaya yönlendirilmelidir: - Okulöncesi, ilköğretim ve ortaöğretim (0-18) dönemindeki çocuğun gelişim (bilişsel, dilsel, toplumsal, kişilik) özellikleri nelerdir? - Okulöncesi / ilköğretim / ortaöğretim dönemindeki çocuklara seslenen nitelikli (sanatçı duyarlığı ile yazılmış) öykülerin çocuğun gelişimine olan katkıları nelerdir? Okulöncesi / ilköğretim öğrenme-öğretme süreçlerinde öykülerden nasıl yararlanılabilir? (Öykünün çocuğun gelişim sürecindeki önemi, derlenen nitelikli örneklerden de yararlanılarak uygulamalarla somutlanmalı. Eğitim ortamı, okulöncesi / ilköğretim öğrenme ve öğretme ortamı olarak düşünülmeli; böyle bir ortamın yaratılabilmesi için çeşitli görsel, işitsel araçlardan yararlanılmalı, öykülerdeki olaylar oyunlaştırılmalı, sınıfın da katılımıyla öykünün çocuğun gelişim sürecine olası etkileri belirlenmelidir.) - Çocuk şiirlerinde bulunması gereken özellikler nelerdir? Okulöncesi / ilköğretim dönemindeki çocuklara seslenen nitelikli (sanatçı duyarlığı ile yazılmış) şiirlerin, çocuğun gelişimine olan katkıları nelerdir? Okulöncesi / ilköğretim öğrenme-öğretme süreçlerinde şiirlerden nasıl yararlanılabilir? Şiir okuma çalışmalarında uyulması gereken temel kurallar nelerdir? (Şiirin, çocuğun gelişim sürecindeki önemi, derlenen nitelikli örneklerden de yararlanılarak uygulamalarla somutlanmalı. Eğitim ortamı, okulöncesi / ilköğretim öğrenme ve öğretme ortamı olarak düşünülmeli; böyle bir ortamın yaratılabilmesi için çeşitli görsel, işitsel araçlardan yararlanılmalı, düzeye uygun şiirler söyleyiş ilkelerine uygun olarak seslendirilmeli, sınıfın da katılımıyla şiirin çocuğun gelişim sürecine olası etkileri belirlenmelidir.) - Okulöncesi / ilköğretim dönemindeki çocuklara seslenen, geleneksel ya da sanatçılar tarafından yazılmış masalların çocuğun gelişimine olan katkıları nelerdir? Okulöncesi / ilköğretim öğrenme-öğretme süreçlerinde masallardan nasıl yararlanılabilir? Masal okuma ya da anlatma etkinliğinde uyulması gereken temel kurallar nelerdir? Okulöncesi / ilköğretim dönemindeki çocuklara okunacak / okutulacak ya da anlatılacak masallarda bulunması gereken özellikler nelerdir? (Masalın çocuğun gelişim süreci için önemi, derlenen nitelikli örneklerden de yararlanılarak uygulamalarla somutlanmalı. Eğitim ortamı, okulöncesi / ilköğretim öğrenme ve öğretme ortamı olarak düşünülmeli; böyle bir ortamın yaratılabilmesi için çeşitli görsel, işitsel araçlardan yararlanılmalı, masallar oyunlaştırılmalı, sınıfın da katılımıyla masalın çocuğun gelişim sürecine olası etkileri belirlenmelidir.) - Mani, sayışmaca ve tekerlemelerin çocuğun gelişimine olan katkıları nelerdir? Mani, sayışmaca ve tekerlemelerden okulöncesi / ilköğretim öğrenme-öğretme süreçlerinde nasıl yararlanılabilir? (Mani, sayışmaca ve tekerlemelerin çocuğun gelişim süreci için önemi, derlenen nitelikli örneklerden de yararlanılarak uygulamalarla somutlanmalı. Eğitim ortamı, okulöncesi / ilköğretim öğrenme ve öğretme ortamı olarak düşünülmeli; böyle bir ortamın yaratılabilmesi için çeşitli görsel, işitsel araçlardan yararlanılmalı, gerekirse oyunlaştırma etkinlilerine yer verilmeli, sınıfın da katılımıyla mani, sayışmaca ve tekerlemelerin çocuğun gelişim sürecine olası etkileri belirlenmelidir.) - Bilmecelerin çocuğun gelişimine olan katkıları nelerdir? Hangi bilmece türleri okulöncesinde / ilköğretimde kullanılabilir? Okulöncesi / ilköğretim öğrenme-öğretme süreçlerinde, bu bilmecelerden, çocuklara hangi davranışları kazandırmak için nasıl yararlanılabilir? Bilmece sorma etkinliğinde uyulması gereken temel kurallar nelerdir? Bilmecelerin çocuğun gelişim süreci için önemi, derlenen nitelikli örneklerden de yararlanılarak uygulamalarla somutlanmalı. Eğitim ortamı, okulöncesi / ilköğretim öğrenme ve öğretme ortamı olarak düşünülmeli; böyle bir ortamın yaratılabilmesi için çeşitli görsel, işitsel araçlardan yararlanılmalı, gerekirse oyunlaştırma etkinlilerine yer verilmeli, sınıfın da katılımıyla bilmecelerin çocuğun gelişim sürecine olası etkileri belirlenmelidir.)
53
- Fabl’in çocuğun gelişimine olan katkıları nelerdir? Okulöncesi / ilköğretim öğrenme-öğretme süreçlerinde fabllerden nasıl yararlanılabilir? Fabl okuma ya da anlatma etkinliğinde uyulması gereken temel kurallar nelerdir? Okulöncesi / ilköğretim dönemdeki çocuklara anlatılacak ya da okunacak fabllerde bulunması gereken özellikler nelerdir? (Fabl’in çocuğun gelişim süreci için önemi, derlenen nitelikli örneklerden de yararlanılarak uygulamalarla somutlanmalı. Eğitim ortamı, okulöncesi / ilköğretim öğrenme ve öğretme ortamı olarak düşünülmeli; böyle bir ortamın yaratılabilmesi için çeşitli görsel, işitsel araçlardan yararlanılmalı, fabller oyunlaştırılmalı, sınıfın da katılımıyla fabl’in çocuğun gelişim sürecine olası etkileri belirlenmelidir.) - Destanların, söylencelerin (efsanelerin) çocuğun gelişimine olan katkıları nelerdir? İlköğretim öğrenme-öğretme süreçlerinde destan ve söylencelerden nasıl yararlanılabilir? İlköğretim dönemdeki çocuklara anlatılacak ya da okutulacak destan ve söylencelerde bulunması gereken özellikler nelerdir? (Destan ve söylencenin çocuğun gelişim süreci için önemi, derlenen nitelikli örneklerden de yararlanılarak uygulamalarla somutlanmalı. Eğitim ortamı, ilköğretim öğrenme ve öğretme ortamı olarak düşünülmeli; böyle bir ortamın yaratılabilmesi için çeşitli görsel, işitsel araçlardan yararlanılmalı, gerekirse destan ve söylenceler oyunlaştırılmalı, sınıfın da katılımıyla destan ve söylencenin çocuğun gelişim sürecine olası etkileri belirlenmelidir.) - İlköğretim / ortaöğretim dönemindeki çocuklara seslenen nitelikli (sanatçı duyarlığı ile yazılmış) romanların çocuğun gelişimine olan katkıları nelerdir? İlköğretim öğrenme-öğretme süreçlerinde romandan nasıl yararlanılabilir? (Romanın çocuğun gelişim sürecindeki önemi, nitelikli örneklerden de yararlanılarak uygulamalarla somutlanmalı. Eğitim ortamı, ilköğretim öğrenme ve öğretme ortamı olarak düşünülmeli; böyle bir ortamın yaratılabilmesi için çeşitli görsel, işitsel araçlardan yararlanılmalı, romandaki olayın bir bölümü oyunlaştırılmalı, sınıfın da katılımıyla romanın çocuğun gelişim sürecine olası etkileri belirlenmelidir.) - Çocuk şarkılarının çocuğun gelişimine olan katkıları nelerdir? Okulöncesi / ilköğretim öğrenmeöğretme süreçlerinde çocuk şarkılarından nasıl yararlanılabilir? (Çocuk şarkılarının çocuğun gelişim sürecindeki önemi, nitelikli örneklerden de yararlanılarak uygulamalarla somutlanmalı. Eğitim ortamı, okulöncesi / ilköğretim öğrenme ve öğretme ortamı olarak düşünülmeli; düzeye uygun şarkılar bireysel ya da koro biçiminde seslendirilmeli, sınıfın da katılımıyla çocuk şarkılarının çocuğun gelişim sürecine olası etkileri belirlenmelidir.) - İnsanların, bitkilerin, hayvanların; çeşitli buluşların ve doğa olaylarının tanıtıldığı öğretici kitapların okulöncesi / ilköğretim dönemindeki çocukların eğitimine olan katkıları nelerdir? Bilgilendirici kitapların çocuğun eğitim / gelişim sürecindeki önemi, nitelikli örneklerden de yararlanılarak uygulamalarla somutlanmalı. Eğitim ortamı, okulöncesi / ilköğretim öğrenme ve öğretme ortamı olarak düşünülmeli; böyle bir ortamın yaratılabilmesi için çeşitli görsel, işitsel araçlardan yararlanılmalı, sınıfın da katılımıyla bilgilendirici kitapların, çocuğun okul türü öğrenme sürecine olası katkıları belirlenmelidir.) Çocuk edebiyatı öğretiminde, yukarıdakilerden başka, “çocuk oyunu”, “çizgi roman”, “anı”, “gezi yazısı”, “çocuk dergileri” gibi konular da incelemeye alınabilir. İncelenen her konu, çalışma kümesi tarafından öğretim ilke ve yöntemlerine uygun bir anlayışla sınıf ortamında sunulmalı ve bilimsel bir yaklaşımla raporlaştırılmalıdır. Çocuk edebiyatı dersinde, öğrencilerin dönem sonu başarılarının değerlendirilmesinde, sunu ve raporun niteliği ağırlıklı bir yer tutmalıdır. Sonuç: “Çocuk Edebiyatı” dersinin, öğretmen yetiştiren bütün bölüm programlarında zorunlu ders olarak yer alması hem çocuk edebiyatının bilimsel bir çalışma alanı olarak gelişmesine hem de öğretmen adaylarının öğrenci-kitap etkileşimi bağlamında bilgi ve beceri edinmesine önemli katkılar sağlayacaktır. Bu bağlamda, çocuk edebiyatı öğretimi programının, lisans programlarının özelliklerine göre çağdaş bir anlayışla yapılandırılması gerekmektedir. Çocuk edebiyatı öğretimi, çocuk edebiyatı tarihini ve yazınsal türlerin özelliklerini öğretme amacından sıyrılıp “Çocukları, okuma kültürü edinmiş duyarlı bireyler olarak yetiştirebilmek için okulöncesi, ilk ve ortaöğretim öğrenme-öğretme süreçlerinde neler yapılmalıdır?” sorusuna, bilimsel yanıtlar oluşturma sorumluluğunu üstlenmelidir. Bu anlayışla, öğretmen adaylarına çocuk gerçekliği, bir metni edebiyat yapıtı kılan ve yapıtın çocuğa göreliğini belirleyen ilkeler uygulamalı çalışmalarla kavratılmalıdır. Çocuk edebiyatı 54
öğretiminden geçmiş bir öğretmen adayı, çocuk edebiyatı yapıtı ile çocukça yapılmış sözde edebiyat metnini birbirinden ayırabilmeli; çocuğa seslenen bir yapıtın, hangi yaş grubu için uygun olduğunu, çocuğun gelişimine sağlayacağı katkıları kestirebilmelidir. Çocuk edebiyatı öğretimi, öğretmen adayları için bir sanat eğitimi süreci olarak düşünülmelidir. Öğretimde, sanatçılar tarafından kurgulanmış metinleri inceleme çalışmaları, öğretmen adaylarına hem görsel dilin ve sözcüklerin anlatım ve sezdirme gücünü tanıma hem de bu gücün çocuk gerçekliğine uygunluğunu sınama olanağı yaratmalıdır. Çocuk edebiyatı öğretimi, kuramsal yargıların uygulamalarla sınandığı, somutlandığı çağdaş bir öğrenme-öğretme anlayışıyla yürütülmelidir. Bu yaklaşımın, öğretmen adaylarına alan bilgisi edinmeleri, meslek bilgilerini uygulamaları ve genel kültürlerini geliştirmeleri için ortam hazırlayacağı bilinmelidir.
KAYNAKLAR Aksan, Doğan (1993) Şiir Dili ve Türk Şiir Dili. İstanbul: Be-Ta Basım Yayım. Aksan, Doğan (2002) Anadilimizin Söz Denizinde. Ankara: Bilgi Yayınevi. Aslan, Canan (2006) “Yazınsal Nitelikli Çocuk Kitaplarının Çocuğun Okuduğunu Anlama ve Yazılı Anlatım Becerilerine Etkisi”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006. Ateş, Kemal (1998) Gülten Dayıoğlu’nun Çocuk Romanları. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayını. Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği (ÇYDD) (1994) Çağdaş Eğitimde Sanat. İstanbul: Demet Yayıncılık. Demiray, Kemal (1973) Türkçe Çocuk Edebiyatı. İstanbul. Milli Eğitim Basımevi. Dilidüzgün, Selahattin (2004) Çağdaş Çocuk Yazını “Yazın Eğitimine Atılan İlk Adım”. İstanbul: Morpa Kültür Yayınları. Dilidüzgün, S., Sever, S. vd. (2005) Çocuk Edebiyatı. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayını. Dilidüzgün, Selahattin (2006) “Eğitsel Bir Bakış Açısıyla Ömer Seyfettin ve Kaşağı” Ömer Seyfettin “Kaşağı”. İstanbul: Say Yayınları. Emniyet Genel Müdürlüğü (2006) 1995–2005 Yılları Arasında Türkiye Geneli Polis Sorumluluk Alanında Meydana Gelen Müessir Fiil ve Öldürme Olaylarının Yıllara Göre Dağılımı. Ankara: AKKM Daire Başkanlığı (Yazılı Veri). Fichner-Rathus, Lois (1995) Understanding Art. USA: Prentice Hall, Inc. Gander, Mary J ve Harry W. Gardiner (2001) Çocuk ve Ergen Gelişimi. (Yay. Haz.: B. Onur) Ankara: İmge Kitabevi. Gökşen, Enver Naci (1985) Örnekleriyle Çocuk Edebiyatımız. İstanbul: Remzi Kitabevi. Hunt, Peter (Edited by) Children’s Literature An Illustrated History. Oxford: Oxford University Press. İpşiroğlu, Nazan (2000) Alımlama Boyutları ve Çeşitlemeleri Resim. İstanbul: Papirüs Yayınları. İpşiroğlu, Zehra (Derleyen) (2001) Çağdaş Türk Yazını. İstanbul: Adam Yayınları. Katz, Elizabeth L., Lankford, E. Louis ve Janice D. Plank (1995) Themes and Foundations of Art. USA: By West Publishing Company. Lukens, Rebecca J. (1999) A Critical Handbook of Children’s Literature. New York: Longman. Milliyet. 900 Saat Okul 1500 Saat TV. 21.04.2006. Nas, Recep (2002) Örneklerle Çocuk Edebiyatı. Bursa: Ezgi Kitabevi Yayını. Neydim, Necdet (1998) Çocuk ve Edebiyat “Çocukluğun Kısa Tarihi, Edebiyatta Çocuk Figürleri”. İstanbul: Bu Yayınevi.
55
Neydim, Necdet (2003a) Çocuk Edebiyatı. İstanbul: Bu Yayınevi. Neydim, Necdet (2003b) Çeviri Çocuk Edebiyatı. İstanbul: Bu Yayınevi. Nodelman, Perry ve Mavis Reimer (2003) The Pleasures of Children’s Literature. USA: Pearson Education, Inc. Norton, Donna E. (1999) Through the Eyes of a Child: An Introduction to Children’s Literature. New Jersey: Schuster/AViacom Company. Oğuzkan, A. Ferhan (2000) Çocuk Edebiyatı. Ankara: Anı Yayıncılık. Özdemir, Emin (2005) Eleştirel Okuma. Ankara: Bilgi Yayınevi. Radyo Televizyon Üst Kurulu (2006) Televizyon Yayınlarının Çocuklar Üzerindeki Etkileri. Ankara: Kamuoyu Yayın Araştırmaları ve Ölçme Dairesi Başkanlığı. Russell, David L. (2005) Literature For Children: A Short Introduction. USA: Pearson Education, Inc. Saxby, Maurice (1997) Books in the Life of a Child: Bridges to Literature and Learning. Australıa: Macmıllan. Sever, Sedat (2000) “Çocuk Kitaplarında Dilsel ve Görsel Duyarlık” 1. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu “Sorunlar ve Çözüm Yolları”. (Yay. Haz. S. Sever). Ankara: AÜ Eğitim Bilimleri Fakültesi ve TÖMER Dil Öğretim Merkezi Yayını. Sever, Sedat (2003) Çocuk ve Edebiyat. Ankara: Kök Yayını. Sever, Sedat (2004) “Anadili Öğretiminin Temel Bir Aracı: Yazınsal Nitelikli Çocuk Kitapları” Disiplinlerarası Bakışla Türkiye’de Çocuk “4. Ulusal Çocuk Kültürü Kongresi”. Ankara: AÜ Çocuk Kültürü Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları No: 11, s.223–236. Şirin, Mustafa Ruhi (1998) (Hazırlayan) 99 Soruda Çocuk Edebiyatı. İstanbul: Çocuk Vakfı Yayını. TC Başbakanlık Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü (SHÇEK) (1996) Çocuk Hakların Dair Sözleşme. Ankara. TC Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı (1998) Eğitim Fakültesi Öğretmen Yetiştirme Lisans Programları. Ankara. TDK (1985) Türk Dili “Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı”. Sayı: 400, Ankara. Yavuzer, Haluk (2001) Doğum Öncesinden Ergenlik Sonuna Çocuk Psikolojisi. İstanbul: Remzi Kitabevi.
Yavuzer, Haluk (2000) Eğitim ve Gelişim Özellikleriyle Okul Çağı Çocuğu. İstanbul: Remzi Kitabevi.
56
3. TÜRKÇE ÖĞRETİMİ VE ÇOCUK
57
ÇOCUKLARDA OKUMA ALIŞKANLIĞININ GELİŞTİRİLMESİ AÇISINDAN YENİ İLKÖĞRETİM TÜRKÇE PROGRAMININ DEĞERLENDİRİLMESİ
Yrd. Doç. Dr. Bayram AŞILIOĞLU Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi GİRİŞ Toplumlar kültürlerini gelecek kuşaklara eğitim yoluyla aktarır. Bu sürecin gerçekleşmesini sağlayan araç ise dildir. Dil olmadan ne eğitim alınabilir ne kültür kazanılabilir ne de kültür yenilenebilir. Öyleyse bir toplumun eğitim ve kültür yaşamındaki verimi ve başarısı diline gösterdiği özenle ve oradaki yeteneğiyle orantılıdır (Göğüş; 1993, s:4). Toplumsal yaşamı bu denli etkileyen dil, temel olarak dört beceriye dayanır ve dil öğretiminde bu dört beceri alanının bir bütünlük içinde geliştirilmesi gerekir. Bu beceri alanları dinleme, okuma, konuşma ve yazmadır. Bir başka deyişle anadili eğitimi bireyin dinlediklerini ve okuduklarını anlamasını, düşündüklerini ve tasarladıklarını başkalarına yazılı ve sözlü olarak anlatabilmesini sağlamayı temel amaç edinen bir eğitimdir. Çocuk anadilini dinleme ve konuşma alanlarıyla sınırlı olmak üzere ilk önce ailede kazanır, okula başladıktan sonra okumayı ve yazmayı öğrenir ve hem günlük yaşamında hem de okuldaki öğrenme ve öğretme sürecinde bu becerileri kullanır. Anlama ve anlatma ile ilgili bu dört beceri eğitsel başarının da belirleyicisi olur. Bu nedenle anadili dersinin akademik bilgiden daha çok, beceri ve alışkanlıkların kazanıldığı bir ders olarak görülmesi gerekir. Çünkü dinleme, okuma, konuşma ve yazmanın kurallarını bilmekten çok, bu becerileri iletişim sürecinde doğru, etkili ve güvenle kullanabilmek önemlidir. İnsanın yaşamını ve başarısını en çok etkileyen anadili becerilerinden birisi okumadır. Okuma eğitim programının omurgasını oluşturur. Hangi ders olursa olsun öğretim sürecinde okumaya gereksinim duyulur. Böylece okuma sadece anadili derslerinde kazandırılan bir beceri alanı olarak kalmaz öğrenmenin, güzellik duygusu kazanmanın ve duyularımızı eğitmenin de en önemli anahtarlarından birisi haline gelir. Duyuları eğitilmemiş olan insan, çevresinde olup bitene karşı duyarsız kalır. Bakar göremez, işitir duyamaz. Günlük yaşamımızda bunun sayısız örnekleriyle karşılaşıyoruz (İpşiroğlu, N. 1996: 15). Örnek vermek gerekirse okuyarak algı duyusunu geliştirmeyen pek çok insan, başka insanlarla empati kuramıyor, onların içinde bulundukları durumu anlamıyor; ancak kendileri benzer bir durumla karşılaştıklarında o durumun ne anlama geldiğini kavrayabiliyor. Okumanın duyuların eğitimini sağlaması yanında insanın bilgiye ulaşmasını sağlama gibi bir işlevi de bulunmaktadır. İnsanlığın bilgi evreni her geçen gün genişlemekte ve insanın bu bilgi evreninden yararlanması bir zorunluluk haline gelmektedir. Bundan dolayı kişilerin yazılı kültürle daha sıkı bir etkileşim kurmaya
59
gereksinimleri vardır (Sever ve diğerleri 2006, s.26). Birey, içinde yaşadığı toplumu ve dünyayı büyük ölçüde okumayı bir araç olarak kullanarak algılar. Eğitim sürecinde çoğunlukla onu kullanarak araştırır ve öğrenir. Bu aracın günlük yaşamda yeterince kullanılamaması ya da kullanılmaması bireyin dünya ile olan bağlarının zayıflamasına ve kopmasına; eğitim sürecinde ise, başarısız olmasına neden olur. Okumanın bireyin yaşamını bu denli etkilemesinden dolayı daha çocukluk döneminde okuma sevgisi ve alışkanlığının kazandırılması gerekir. Çocuklar için çok az şey okuma sevgisini kazanmak kadar önemlidir. Çocuklara okuma sevgisi kazandırmak; onlara sadece etkinliklerin en çok haz verenini ve en faydalı olanını kazandırmak anlamına gelmez; aynı zamanda onlara öğrenmenin gerçek anahtarını vermek anlamına gelir (Ryan 2000, s:13). Ancak, aileler ve eğitim kurumları olarak çocukların yaşamlarını bu denli etkileyecek olan aracı onlara veremediğimizi görüyoruz. Hürriyet Gazetesi’nde yayımlanan bir habere göre, bir Japon yılda 25, İsveçli 10, Fransız 7 kitap okuyor. Türkiye'de ise 6 kişiye bir kitap düşüyor. Bu sonuçlar bize Türkiye'de kitap okuma alışkanlığının henüz istenilen seviyede olmadığını gösteriyor (Hürriyet , 2006). Okuma alışkanlığının temelleri büyük ölçüde ailede atılır. Kitap okumayan bir anne-babanın çocuğundan okumaya karşı ilgili olması beklenemez. “Benim çocuğum okumayı sevmiyor” diyen bir annenin ya da babanın öncelikle kendilerinin okumaya zaman ayırıp ayırmadıklarına bakmaları gerekir. Kitap okuma sıklıkları nedir? Okudukları üzerine kendi aralarında konuşup tartışmaya ne kadar zaman ayırabiliyorlar (İpşiroğlu, Z. 1996: 131)? Bu soruları çoğaltabiliriz. Ancak okuma kültürü yeterince gelişmemiş ailelerin çocuklarının okuma alışkanlığını okulda edinmesi de olanaklıdır. Zaman baskısı, eğitim programından kaynaklanan nedenlerle öğretmenin bu görevi tam anlamıyla yerine getiremedikleri söylenebilir (İpşiroğlu, Z. 1996: 134). Eğer eğitim programı, özellikle de anadili programı okuma zevk ve alışkanlığını kazandıracak bir şekilde yapılandırılırsa, öğretmenin öğrencilerine okuma zevki ve alışkanlığını kazandırmasındaki en büyük engellerden birisi ortadan kaldırılmış olur. Kitap okuma konusundaki sonuçlar çocuklara ilköğretim döneminde sadece okumayı öğretme ile yetinmenin yeterli olmadığını, aynı zamanda onlara okuma sevgisi ve alışkanlığını kazandırmayı sağlayacak bir programa gereksinim duyulduğunu göstermektedir. Çocukların ilgilerini ve güdülenmişliklerini sürekli uyanık tutacak, okuduklarında ise doyum sağlamalarına yol açacak düzenlemelerin yer aldığı bir Türkçe programına gereksinim duyulmaktadır. Çünkü okumanın süreklilik gösteren bir uğraşı olmasını sağlayacak en önemli etken bu eylemin hoşlanarak yapılmasıdır. Çocuklar yaptıklarından hoşlanmazlar ise yaptıkları işe devam etmek istemezler. Yetişkinler için de geçerli olan bu kural her durum ve etkinlik için geçerlidir. Okuma konusunda 1983’ten bu yana yapılan araştırmalar okumaya karşı olumlu tutum ile okuma başarısı arasında doğru yönlü bir ilişki olduğu göstermektedir. Okumadan hoşlanmayan çocukların, bir olasılıkla saatlerce bir kitap başında oturmak yerine futbol oynamayı ya da televizyon seyretmeyi yeğleyecekleri söylenebilir. Ancak okuma, futbol oynamak veya televizyon izlemekten daha çok yaşamı etkiler (Ryan 2000, s:13). Çocuğun okuma konusundaki olumsuz tutumunu olumluya çevirmek ona bilgi kazandırmaktan daha zor ve karmaşık bir süreç gerektirir. Okumanın önemli olduğunu anlatmak kısa sürede belki onda bilişsel bir öğrenme oluşmasını sağlayabilir. Ama bu bilgi okumaya karşı olumlu bir tutum gelişeceği anlamına gelmez. Okumanın önemli bir etkinlik olduğunu bilir; fakat okumaz. Ne zaman ki çocuk ilgilerini karşılayan metinlerle karşılaşır, okuma güdüsü harekete geçer ve okumaya yaşamında yer vermeye başlar, o zaman okuma alışkanlığı gelişmeye başlamıştır. Ancak bu gelişmenin sürmesi için özellikle Türkçe programının bu gelişmeyi destekleyecek ve besleyecek nitelikte olması gerekir. Problem Bilindiği gibi Osmanlı İmparatorluğu’nun gerileme ve çöküş nedenlerinden birisi olarak matbaanın yaklaşık üç yüz yıl gecikmeyle alınması ve dolayısıyla toplumda bilginin yaygınlaştırılamaması olarak belirtilir. Bu dönemde el yazması olarak yayımlanan eserlerin sayıca az olması nedeniyle geniş kitlelere ulaşamaması okuma alışkanlığı kazandırmayı engellerken, günümüzde bu engelin ortadan kalkmasına rağmen okuma sevgisi ve alışkanlığının yeterince yaygınlaştığı söylenemez.
60
Türkiye’de kütüphaneden yararlanma oranları, kitap, dergi, gazete vb. yayınların baskı sayıları incelendiğinde okuma alışkanlığına sahip olma konusunda iyi bir durumda olmadığımız görülmektedir. Bu sonuç yazılı kültürden yeterince yararlanmadığımız anlamına da gelir. Eğitim programının bireyin ve toplumun özellikleri ile gereksinimlerini, konu alanının özelliklerini dikkate alan bir yaklaşımla hazırlanması ve geliştirilmesi gerektiği yaygın kabul görmektedir. Maslow ve Rogers’ın geliştirdiği hümanistik yaklaşımın eğitime yansımasıyla dikkatler, öğrencilerin gereksinimleri, ilgileri ve değerleri üzerinde toplanmıştır. Eğitim programında insan ilişkileri ve öğrencilerin gereksinimleri önem kazanmıştır. Bu yaklaşımın bir sonucu olarak program değerlendirme sürecinde, programların öğrencilerin ilgileri, tutumları, değerleri, güdüleri vb. üzerinde etkilerine de bakılmaya başlanmıştır (Erden, 1998: 11). Konu alanı olarak anadili dersini öncelikle dil sevgisi, dil duyarlılığı, dil sanatı dersi olarak görmek ve Türkçe kitaplarında öğrencilerde estetik zevk uyandıracak metinlere yer vermek gerekir (Kavcar, 1999: 146). Çünkü, bireyin dil sevgisi ve duyarlılığı kazanmasında, öğrenimi sırasında kendisine sunulan metinler ve okuması için salık verilen kitapların bu nitelikleri taşıması önemlidir. Bu nedenle İlköğretim Türkçe Programının hem çocukların okumaya yönelik ilgi ve tutumlarını dikkate alan hem de onların ilgi ve tutumlarını geliştirmeyi öncelikli amaç edinen bir anlayışla hazırlanması ve geliştirilmesi gerekir. 2004-2005 öğretim yılında deneme uygulaması için seçilen okullarda, 2005-2006 Öğretim yılında ise Türkiye’deki bütün İlköğretim okullarında uygulamaya konan Türkçe Programı’nın hedefler, içerik, eğitim durumları ve sınama durumları boyutlarıyla çocuklara okuma sevgisi ve alışkanlığı kazandırabilir mi sorusunun yanıtlanması gerekir. Amaç Bu araştırmanın amacı Diyarbakır İl merkezindeki beş ilköğretim okulunda görev yapan sınıf öğretmenlerinin uygulama sonuçları ile ilgili görüşlerinden de yararlanılarak, İlköğretim Türkçe Programının çocuklarda okuma zevki ve alışkanlığının gelişmesi hedefinin gerçekleşmesi bakımından etkili olup olmadığını belirlemek ve bu hedefin gerçekleştirilebilmesi için Türkçe Programının geliştirilmesine yönelik öneriler ortaya koymaktır. Önem Eğitim programının tasarlanması, uygulanması ve değerlendirilmesi sonucu elde edilen veriler doğrultusunda yeniden düzenlenmesi süreci olarak tanımlanabilecek program geliştirme (Erden, 1998: 4), programı daha etkili hale getirme çabası olarak da yorumlanabilir. Program geliştirme masa başında derslere yeni konular ekleme ya da ders saatlerini düzenleme etkinliği olmayıp uygulama sonuçlarına göre eğitim programının bütün boyutları ile ele alınıp değerlendirilmesini gerektiren bir süreçtir. Bu araştırma ve inceleme okumadan zevk alabilme ve okumayı yaşamının bir parçası haline getirebilme hedeflerinin gerçekleştirilmesi bakımından İlköğretim Türkçe Programının yeterince etkili olup olmadığını belirleme, söz konusu programı bu iki hedefi gerçekleştirmedeki etkililiği bakımından değerlendirme ve çocuklarda okuma zevki ve alışkanlığı geliştirmede daha etkili olabilecek bir Türkçe Programı için öneriler ortaya koyma boyutları açısından önemlidir. YÖNTEM 2005-2006 öğretim yılından itibaren Türkiye’deki ilköğretim okulları 1. - 5. sınıflarında uygulamaya konulan İlköğretim Türkçe Programı Eğitsel Eleştiri Modeli kullanılarak incelenmiştir. Eğitsel eleştiri modeli diğer modellerden farklı olarak niteliksel incelemeye ağırlık vermektedir. Bu modelde yeni bir program uygulandıktan sonra, programın niteliksel sonuçları hakkında bilgi toplanması söz
61
konusudur. Nasıl bir opera, film, resim bu konuların uzmanı olan kişiler tarafından eleştiriliyorsa, eğitim programı da bu konuda geniş bilgisi olan eleştirme yeteneğine sahip kişiler tarafından benzer şekilde değerlendirilebilir (Ornstain ve Hunkins, akt: Erden, 1998: 14). İlköğretim Türkçe Programı’nın değerlendirilmesinde kullanılacak sınıf öğretmenlerinin programla ilgili görüşlerini belirlemek amacıyla yarı yapılandırılmış görüşme tekniği uygulanmıştır. Diyarbakır il merkezindeki 5 ilköğretim okulunda görev yapan 25 sınıf öğretmeniyle yapılan görüşme sırasında kısa notlar alınmış; ayrıca onlardan 2004 İlköğretim Türkçe Programı’nın uygulanması sonucunda karşılaştıkları olumlu ve olumsuz yönleri yazmaları istenmiştir. Görüşmeden bir hafta sonra okullara gidilerek öğretmenlerin söz konusu programla ilgili hazırladıkları raporlar toplanmıştır. Okuma alışkanlığı ile ilgili İlköğretim Türkçe Programının değerlendirilmesinde görüşme sırasında alınan kısa notlar ile öğretmenlerin yazılı olarak hazırladıkları raporlardan da yararlanılmıştır. BULGULAR ve YORUM İlköğretim Türkçe Programı’nda on üç genel amaca yer verilmiştir. Bu amaçların sonuncusu öğrencilerin “okuma ve yazma sevgisi ve alışkanlığı kazanmalarını sağlamaktır” (MEB, 2005: 17). Ancak program incelendiğinde, öğrencilerin okuma alışkanlığı kazanmalarını sağlayabilecek etkinliklere yeterli ölçüde yer verilmezken daha çok okumanın teknik yönüne vurgu yapıldığı görülmektedir. “Programda öğrencilerin okuma becerilerini geliştirmek amacıyla önce okuma kuralları üzerinde durulmaktadır. Bu çerçevede okumaya hazırlık, okuma amacını belirleme, amaca uygun yöntem seçme, dikkatini yoğunlaştırma ile ilgili kazanımlar verilmektedir. Ardından öğrencilerin okuduklarını anlama ve anlamlandırma becerilerine ağırlık verilmektedir. Bu amaçla önbilgilerini kullanma,görsellerden yararlanma, zihinde canlandırma,karşılaştırma yapma, sebep-sonuç ilişkisi kurma, sınıflama, değerlendirme, özetleme gibi çeşitli zihinsel becerileri geliştirmeye dönük kazanımlar sıralanmaktadır” (M.E.B. 2005: 21). Okuma ile ilgili kuralların öğrenilmesi, bir başka deyişle, bu konuda bilişsel bir özellik kazanılması okuma alışkanlık ve zevkinin kazanılacağı anlamına gelmez. Bilindiği gibi okuma sevgisi ve alışkanlığı duyuşsal bir özelliktir. Diğer duyuşsal özelliklerin içselleştirilmesi sürecindeki güçlükler okuma sevgisi ve alışkanlığının kazandırılmasında da söz konusudur. Duyuşsal özelliklerin kazandırılması bilişsel ve devinişsel özelliklerin kazandırılmasına göre daha zordur ve modeller sunma, sezgisel yaşantılar sağlama, bireye seçme özgürlüğü tanıma vb. etkinliklerin yer aldığı dayançlı bir süreci gerektirir. Okuma alışkanlığı okumanın öneminin farkında olma, çevresinde okuyan insanların davranışlarını izleyerek okumanın önemli bir uğraş olduğunu sezme, kitap okumaya istekli olma ve giderek artan ölçüde olmak üzere zamanının bir bölümünü okumaya ayırma, okumayı diğer günlük uğraşılara yeğleme, okumayı kendi değer sistemi içine katma yani içselleştirme ve yaşamının ayrılmaz bir parçası haline getirmek gibi özveri gerektiren aşamalı bir süreçle kazanılır. Hangi düzeyde olursa olsun Türkiye’de uygulanan eğitim programlarının genellikle bilişsel özellikleri kazandırmaya ağırlık verdiği söylenebilir. Bu anlayışın nedeni, bilişsel özellikleri kazandırmanın göreli olarak daha kolay olması ve belli bir özellikle ilgili bilgi sahibi olmanın o konuda tutum ve alışkanlığa sahip olmayla eş tutulmasıdır. Örnek verecek olursak, bazı eğitimciler de dahil olmak üzere bir çok insan okuma ve okumanın yararları öğretilirse, aynı zamanda okuma alışkanlığının gelişeceğini kabul etmektedir. Oysa okuma konusunda kazanılacak bu gibi bilişsel bir özellik bireyde okuma alışkanlığı için belki farkındalık düzeyinde bir davranış yaratabilir; ama okuma alışkanlığı oluşturmak için yeterli olmaz. “2004 programında anadili öğretiminin genelgeçer özelliği/özellikleri yadsınarak Türkçe öğretimi zihinsel becerileri edindirme boyutu baskın derslerle aynı tutulmuştur” (Sever, 2005: 178). Programda sıklıkla “bilgiyi araştırma, keşfetme, problem çözme, zihinde canlandırma, yeniden yapılandırma” gibi terimlerden söz edilmektedir. Öğretim açısından bu ifadeler olumlu olmakla birlikte yeni değildir ve Türkçe dersi açısından çok fazla anlamlı da görünmemektedir. Çünkü, dil bir anlamda bilginin ötesinde kullanmaya dayalı işlemleri gerektirir (Cemiloğlu, 2005: 196). Programda bilişsel yönün ön plana çıkarılması, okuma zevki ve alışkanlığı ile etkinliklere ise yeterince yer verilmemiş olması, çocuklara bu özelliğin kazandırılması bakımından programın bir eksikliği olarak değerlendirilebilir. 62
Bu araştırmayı gerçekleştirmek amacıyla yapılan görüşmelerde sınıf öğretmenlerinin büyük bir bölümü programda okuma zevk ve alışkanlığı kazandırmaya yönelik etkinliklere yeterince yer verilmediğini belirtmektedirler. Programda öğrencilerin; anlama, sıralama, sorgulama, ilişki kurma, eleştirme, tahmin etme, analiz sentez yapma, değerlendirme, bilgiyi araştırma, keşfetme, yorumlama, zihninde yapılandırma, kendini ifade etme, iletişim kurma, arkadaşlarıyla iş birliği yapma, tartışma, problem çözme vb. çeşitli zihinsel ve üst düzey becerileri kazanmalarının ön plana çıkarıldığı belirtilmektedir. Öğretmenler bu bilişsel becerileri ortaya çıkarmaya yönelik etkinlikleri düzenlerken, bu becerilerin zaman gerektirmesi nedeniyle, kitap okuma alışkanlığını geliştirmeye katkıda bulunacak kütüphane ziyaretleri, imza günleri, ödüllü kitap okuma yarışmaları vb. çocuklarda okuma zevki ve alışkanlığının gelişmesine katkıda bulunacak etkinliklere yer veremediklerini belirtmektedirler. Bir grup öğretmen bu durumu Türkçe programı ile ilgili hazırladıkları raporda; “Serbest okuma etkinliklerine fazla zaman kalmıyor” cümlesiyle belirtirken; başka bir gruptaki öğretmenler “Metinler birinci sınıfa göre uzun, içeriği öğrencinin ilgisini çekmeyen ve öğrencinin iç dünyasına hitap etmeyen metinlerdi. Seçilen metinlerde kelimeler ve dilbilgisi kurallarına özen gösterilmemişti. Bazı etkinlikler öğrencinin seviyesinin üstündeydi. Serbest okuma saatleri ile ilgili etkinlik verilmedi” cümleleriyle belirtmişlerdir. Başka bir grup öğretmen ise, “Metinlerin içeriği çoğu zaman kazanımlarla örtüşmedi. Akıcı, sürükleyici, anlaşılır ve öyküleyici olmaktan uzaktı. Ayrıca serbest okuma saatleri düşünülmemişti” demektedirler. Bu açıklamalardan seçilen metinlerin çocuklarda okuma alışkanlığını geliştirmek için temel gereklilik olan düzeye uygun olma, ilgi çekme, merak uyandırma gibi özellikleri taşımadığı anlaşılmaktadır. Sever (2005: 177-198), 2004 Programında Türkçe öğretiminin daha çok bilişsel davranışlar kazandırmayı amaçladığını belirttikten sonra, seçilen metinlerin düzeye uygun olmaması, dilbilgisi kurallarına uyulmaması, anlatımda özensizlikler vb. gibi sınıf öğretmenlerinin de belirttikleri eksikliklere vurgu yapmaktadır. Metinlerin düzeye uygun olmaması ile ilgili bu saptama, araştırmamızın aynı konudaki bulguları ile büyük bir benzerlik göstermektedir. Programla ilgili değerlendirme yapan bir öğretmen ise, İlköğretim Türkçe Programında yer alan açıklamalar, özel işaretler, kazanım numaraları, diyagramlar, sayı ve sembollerle belirtilmesinin programı mekanik hale getirdiği ve karmaşıklaştırdığını belirtmiştir. Okuma öğretiminin tıpkı matematiksel işlem basamaklarının yer aldığı bir süreç gibi görülmesi, çocuğun sıkılmasına, okumaya karşı olumsuz tutum geliştirmesine ve sınıftaki okuma etkinliklerine yeterince katılmamasına yol açar. Kendileriyle görüşme yapılan sınıf öğretmenlerinden bazıları çocukların okuma zevki ve alışkanlığı kazanmalarını sağlamada etkili olabilecek oyunlar, yarışmalar, ziyaretler, okudukları kitaplarda anlatılanların öğrenciler arasında paylaşılmasını sağlayacak anlatım etkinliklerine Yeni İlköğretim Türkçe Programında yeterince yer verilmediğini belirtmişlerdir. Oysa, okuma zevki ve alışkanlığı kazandırmak amacını taşıyan etkinliklerde çocukların oyun güçlerinden yararlanılması, böylece okumanın eğlenceli bir etkinlik haline getirilmesi gerekir. Bu konuda öğretmenlerin yaratıcılığına da bağlı olarak farklı uygulamalara gidilebilir. ABD’de bir ilkokul öğretmeninin öğrencilerinin okuma alışkanlığı kazanmalarını olumsuz yönde etkileyen televizyondan uzaklaşmalarını ve okumayı eğlenceli bir uğraş olarak algılamalarını sağlamak amacıyla yaptıkları ilginçtir: “Kaliforniya’daki bir ilkokulda öğretmenlik yapan Jerry Greif, bundan tam 18 yıl önce,televizyonu kapatma fikrinin temellerini atacak bir eylemde bulundu. Onu, bu harekete iten en önemli sebep, televizyonun, öğrencilerinin hayatında kitap okumayla yer değiştirmiş olmasıydı. Televizyon seyretme oranı arttıkça, çocukların kitap okuma ve ondan zevk alma oranlarında ciddi düşüşler gözlemleyen Jerry Greif, “Çok Okuma, Az Televizyon” projesini geliştirdi. Bu proje dahilinde eski bir televizyon okula getirildi ve her bir kitabı bitiren öğrenci, televizyona bir etiket yapıştırdı. Amaç, altı haftada bütün televizyonu etiketlerle kapatmaktı. Proje başarıyla gerçekleşti ve Greif’in öğrencileri televizyonu etiketlerle kapladılar. Bu proje sırasında Jerry Greif’in bazı öğrencileri, iki hafta boyunca okudukları kitap sayısının, bütün hayatları boyunca okudukları kitap sayısından fazla olduğunu belirttiler. Daha sonra bu faaliyet ülke çapında yayılmaya başladı” (geocities.com). 2004 Programının sıralamaya çalıştığımız nedenlerle öğrencilerin okuma zevki ve alışkanlığı kazanmalarını sağlamada yetersizlikleri olduğu görülmektedir. Türkçe dersinin sadece bilgi kazanılan bir
63
ders olmadığı, daha çok beceri ve duyarlılık kazanılan bir ders olduğu anlayışıyla programın hazırlanması gerekirken bunun göz ardı edildiği anlaşılmaktadır. SONUÇ VE ÖNERİLER 2004 yılında uygulamaya konulan Türkçe Programının hedefleri arasında yer alan okuma sevgisi ve alışkanlığı kazandırma hedefinin gerçekleşmesi açısından programın yeterince etkili olmadığı, iki yıllık uygulama sonuçları ile ilgili öğretmenlerin ve alan uzmanlarının değerlendirmelerinden anlaşılmaktadır. Eğitim programının hedefleri ile eğitim durumları ve sınama durumları arasında bir bağ olması gerekir. Öğretme-öğrenme sürecinin belirlenen hedefleri gerçekleştirebilecek yaşantıları içermesi gerekir. 2004 Türkçe Programı incelendiğinde öğrenene bilişsel davranışlar kazandırmanın öncelendiği görülmektedir. Hedefler arasında okuma sevgisi ve alışkanlığı kazandırma gibi bir hedef olmasına karşın, öğretim etkinliklerinin bu duyuşsal hedefin gerçekleştirilmesine pek de uygun olmadığı görülmektedir. Ayrıca programda okuma sevgisi ve alışkanlığı hedefine ulaşılıp ulaşılamadığını anlamamıza yarayacak sınama durumlarının belirsiz olduğu görülmektedir. Bir eğitim programı düzenlenirken öncelikle eğitimden geçecek bireyin özelliklerini ve gereksinimlerini dikkate almak gerekir. Bu düzenlemede dikkat edilecek en önemli konulardan birisi içeriğin eğitilenin düzeyine uygun olmasıdır. 2004 Türkçe Programında öğretim içeriğinin ve etkinliklerin tam anlamıyla öğrencilerin düzeylerine uygun olmadığı anlaşılmaktadır. Türkçe Programında etkinliklerin neredeyse formülleştirilmesinin programı karmaşık hale getirdiği görülmektedir. Böyle bir düzenleme programı uygulayacak öğretmenlerin zorlanmasına ya da programı hiç okumamasına yol açabilir. 2004 Programında okuma öğretiminde kullanılan yöntemlerde okumanın teknik yönünün gereğinden fazla ön plana çıkarıldığı görülmektedir. Böyle bir uygulama okumanın zevkli bir etkinlik olmasını olumsuz yönde etkiler. Ayrıca çocuğun okumaya karşı olan tutumu, onun sadece okumadaki başarısıyla ilgili değil aynı zamanda onun okuyucu olarak niteliği ile ilgilidir. Çocuğa okumayı öğretmek ona okuma sevgisini kazandırmak anlamına gelmez; bu tür yaklaşımla yapılan öğretim okuma alışkanlığı kazandırmak için yeterince etkili olmaz. Okuma zevki ve alışkanlığı kazandırma hedefini gerçekleştirmek amacıyla Türkçe Programı ile ilgili öneriler de şu şekilde sıralanabilir: Bu araştırmada örneklemi Diyarbakır il merkezindeki beş ilköğretim okulundaki 25 öğretmen oluşturduğundan, Türkiye’deki uygulamayı yansıtacak şekilde geniş bir örneklemden elde edilecek veriler doğrultusunda program geliştirilmelidir. Türkçe Programı geliştirilirken Türkçenin bir bilgi dersi olmaktan çok beceri ve alışkanlık dersi olduğuna dikkat edilmelidir. Okuma zevki alışkanlığı kazandırma hedefi eğitim ve sınama durumları ile ilişkili hale getirilmelidir. Başka bir deyişle, bu hedefin geçekleşmesinin hangi yaşantılarla olabileceği ve nasıl gözlemleneceği belirlenmelidir. Eğitilecek olan bireyin gereksinimleri ve özellikleri eğitim programının tasarımında en belirleyici etkenlerden birisidir. Türkçe Programında çocuğa okuma sevgisi ve alışkanlığı kazandırmak isteniyorsa öncelikle programın çocuğun ilgi ve gereksinimlerini dikkate alan bir anlayışla düzenlenmesi ve öğretim etkinliklerinin onun düzeyine uygun olması gerekir. Okuma zevki ve alışkanlığı gibi duyuşsal davranışların kazandırılmasında sezgisel yaşantıların ve eğitilene sunulan modellerin önemi büyüktür. Bu nedenle programda çocuklar için okuma etkinlikleri düzenlenirken, bunların eğlendirici olmasına dikkat edilmelidir.
64
KAYNAKÇA Cemiloğlu, Mustafa. (2005). “Eğitim Felsefesi Açısından Taslak Türkçe Programı (Eleştirel, Değerlendirmeler ve Öneriler)”, Yeni İlköğretim Programlarını Değerlendirme Sempozyumu 14-16 Kasım 2005, Erciyes Üniversitesi Eğitim Fakültesi, Tekışık Eğitim Araştırma Geliştirme Vakfı, Sim Matbaası, Ankara. Erden, Münire (1998). Eğitimde Program Değerlendirme, Anı Yayıncılık, Ankara. Geocities.com (2006). “Yeterince Okuyor www.geocities.com/efes3000/yazilar/okuyormuyuz.html - 21k -, Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2006.
muyuz?”
Göğüş, Beşir (1993). “Türkçe Öğretimine Genel Bir Bakış”, İlköğretim Okullarında Türkçe Öğretimi ve Sorunları, Türk Eğitim Derneği XI Öğretim Toplantısı, Ankara. Hürriyet Gazetesi (2006). “Bir Türk Kaç Kitaba Bedel” 24 Temmuz 2006. İpşiroğlu, Nazan (1996). “Duyu Algılarının Eğitimi” Çağdaş Eğitimde Sanat, Demet Yayıncılık, Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği Yayınları-9, İstanbul. İpşiroğlu, Zehra (1996). “Okuma Sevgisi Nasıl Kazandırılır? ” Çağdaş Eğitimde Sanat, Demet Yayıncılık, Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği Yayınları-9, İstanbul. Kavcar, Cahit (1999). Edebiyat ve Eğitim, Genişletilmiş 3. Baskı, Engin Yayınevi, Ankara. M.E.B. (2005). İlköğretim Türkçe Dersi (1-5. Sınıflar) Öğretim Programı ve Kılavuzu, Devlet Kitapları Müdürlüğü Basımevi, Ankara. Ryan, Sheri Ann (2000). The Value of Early Literacy And Parental İnvolvement, M.A. Thesis. Biola University, The Faculty of The Department Of Educatin, La Mirada California.http://eric.ed.gov/ERICDocs/data/ericdocs2/content_storage_01/0000000b/80/25/11/be.pdf. Erişim Tarihi: 11 Haziran 2006. Sever, Sedat (2005). “2004 Öğretim Programında Türkçe Öğretim Anlayışı”, Yeni İlköğretim Programlarını Değerlendirme Sempozyumu 14-16 Kasım 2005, Erciyes Üniversitesi Eğitim Fakültesi, Tekışık Eğitim Araştırma Geliştirme Vakfı, Sim Matbaası, Ankara. Sever, Sedat. Zekariya Kaya, Canan Aslan (2006). Etkinliklerle Türkçe Öğretimi, Morpa Kültür Yayınları Ltd.Ş. İstanbul.
65
TÜRKÇE ÖĞRETİMİNDE ÇOCUK YAZINININ YERİ Zeynel HAYRAN Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Doktora Öğrencisi
GİRİŞ Aksoy (1975:11)’a göre, dil, insanların düşünürlüğünden doğmuş; doğduktan sonra da düşüncelerin yaratıcısı olmuştur: Bilgilerimizi, öğrenimimizi, başkalarının düşüncelerini dil yoluyla elde ederiz. Düşünceler de dilin yardımıyla oluşmakta; olgunlaşmaktadır. Düşünceler yine dil biçiminde ortaya konulmakta, başkalarına ulaştırılmaktadır. Sürekli olarak düşünce dili, dil de düşünceyi geliştirip durmaktadır. Düşünce ya da duyguyu zihinde doğduğu gibi yansıtabilen dil, görevini eksiksiz yapmaktadır. Kullanılan dil, anlatılmak istenen düşünceyi eksiksiz karşılayamıyorsa, ortada olgunlaşmamış bir anlatım var demektir. Bu, ya dilin düşünceyi anlatmaya yetecek oranda gelişmemiş olmasından ya da düşünceyi anlatmaya yeterli olan dilin iyi kullanılmamış olmasından ileri gelmektedir. Dil, doğru ve güzel kullanılabildiği ölçüde bireyi zenginleştirip donanımlı kılar (Dilidüzgün 2001:244). Anadilini etkili kullanabilme hem birey hem de toplum açısından gereklidir. Toplum, bir anlamda bir “iletişim ağı” olarak görülebilir. Toplumsal bir çevrede yaşayan birey, gereksinmelerini gidermek, duygu ve düşüncelerini başkalarıyla paylaşmak, bilgi kazanmak ve dengeli biçimde yaşayabilmek için toplumun öteki bireyleri ile iletişim kurmak zorundadır (Tekin, 1980:18). Kendi düşüncelerini anlatmak ve başkalarıyla iletişim kurmak isteyen her insan anadilinden yararlanmayı bilmelidir (Marshall 1994:35). ANADİLİ ÖĞRETİMİ Anadili, başlangıçta anneden ve yakın aile çevresinden, daha sonra da ilişkili bulunulan çevrelerden öğrenilen, insanın bilinçaltına inen ve bireyin toplumla en küçük bağlarını oluşturan dildir (Aksan, 1994:66). Kavcar (1996:1-5)’a göre, dil eğitiminin temel amacı kişilerin düşünce ve iletişim becerilerinin geliştirilmesidir. Dille iletişimin bir yönünü anlatma, öteki yönünü anlama oluşturur. Bu nedenlerle, bütün ülkelerin eğitim sistemlerinde anadili eğitimine büyük önem verilir. Bireyin anadilinde kazandığı davranışlar, onun, gerek okuldaki, gerekse okul dışındaki başarısını ve bunun yanında çevresine uyumunu belirleyen etkenlerdir. Anadili öğretiminin amacı, bireylere etkili, eksiksiz bir bildirişimi sağlamak, iletişimi gerçekleştirecek dilsel becerileri kazandırmaktır (İmer, 1990:876). Söz konusu beceriler, bireylerin düşünme güçlerini geliştirmekte, toplumsallaşmalarını ve dış gerçeklikleri kavrayışlarını hızlandırmaktadır. Dil, belli bir yaş aralığında kazanılan bilgi ve beceri alanı değildir. Anadili öğretimi programları, daha çok amaçları belirlemektedir. Anadili öğretimi, bilgi içerikli derslerde olduğu gibi, belli dönemlerde öğretilecek konularla sınırlı değildir (Sever, 2004:6).
67
ÇOCUK YAZINI Çocuk edebiyatı(yazını), erken çocukluk döneminden başlayıp ergenlik dönemini de kapsayan bir yaşam evresinde, çocukların dil gelişimi ve anlama düzeylerine uygun olarak duygu ve düşünce dünyalarını sanatsal niteliği olan dilsel ve görsel iletilerle zenginleştiren, beğeni düzeylerini yükselten ürünlerdir (Sever, 2003:9). Çocukta dil gelişimi ile kişilik gelişimi iç içedir, birlikte olgunlaşır. İleride yetişkin kişiliğin özellikleri çocuklukta bilinçaltına nasıl yerleşiyorsa, anadilin tadı da bilinçaltına bu yaşlarda yerleşir. Çocukluk dönemi kişilik gelişimi açısından olduğu kadar, dil gelişimi açısından da önemlidir. Bu nedenle anadili öğretimi ikili rol oynar. Hem kişiliği geliştirir hem de dil becerisini (Marshall, 1994:31).Bütün bunlar için de çocuklara sunulacak metinlerin, okutulacak kitapların seçimi çok önemlidir. Çocuk, edebiyat ürünleri, romanlar, öyküler okuyarak dilini geliştirir. Edebiyat ürünleri “başarılı konuşma, yazma, dinleme,anlama için önemli bir etkendir” (Demiray’dan aktaran: Ateş, 1998:3). İlköğretimden başlayarak öğrenciyi, elden geldiğince bol sayıda gerçek edebiyat metinleri ile karşı karşıya getirmeye önem vermeli; okuma kitapları ile dergilerde sayısız örneği bulunan yapay manzumelerle, öğrencinin dil, anlam, ritm, gerçeklik duygusu köreltilip tekdüze hâle getirilmemelidir (Göktürk, 1986:12). Masal, öykü ve çocuklar için yazılan diğer ürünlerin sanatsal nitelikleri, eğitsel değerleri ve dil özellikleri bilinmeden, bunlardan eğitimde, özellikle de dil öğretiminde yararlanılması sakıncalıdır. Kavcar (1994:5)’ın belirttiği gibi, sanatın insan ruhuna işleyen derin etki gücü ve edebiyatın bu büyülü etkisinden dil öğretiminde de yararlanılmalıdır. Edebiyata yalnızca dil becerisi yönünden bakıldığında bile çocuğun kaderini değiştirecek güçte bir etkinliktir (Ateş, 1998:23). Öğrenciler kullandıkları, işlerine yarayan dile ilişkin beceriler kazanırlar: Ne kadar çok dili geliştirecek ortam olursa, çocukların da dil becerisi o kadar çok gelişir. İLKÖĞRETİM TÜRKÇE DERSI ÖĞRETİM PROGRAMI(2004) Türkçe öğretiminin amacı, Türk Mîlli Eğitimin genel amaçları ve temel ilkelerine uygun olarak : Öğrencilerin; 1. Dinleme, konuşma, okuma, yazma, görsel okuma ve görsel sunu dil becerilerini geliştirmek, 2.Türkçeyi sevdirmek doğru ve etkili kullanmalarını sağlamak, 3. Zihinsel gelişimlerine uygun olarak anlama, sıralama, sınıflama, sorgulama, ilişki kurma, eleştirme, tahmin etme, analiz-sentez yapma ve değerlendirme gibi zihinsel becerilerini geliştirmek, 4. Metinler arası düşünme becerilerini geliştirerek söz varlığını zenginleştirmek, 5. Eleştirel ve yaratıcı düşünme, kendini ifade etme, iletişim kurma, işbirliği yapma, problem çözme ve girişimcilik becerilerini geliştirmek, 6. Bilgiyi araştırma, keşfetme, yorumlama ve zihninde yapılandırma becerilerini geliştirmek, 7. Bilgiye ulaşma, bilgiyi kullanma ve üretme becerilerini geliştirmek, 8. Bilgi teknolojilerini kullanarak okuma, metinler arası anlam kurma ve öğrenme becerilerini geliştirmek, 9. Kitle iletişim araçlarıyla verilen mesajları sorgulama becerilerini geliştirmek, 10. Kişisel, sosyal, kültürel, ekonomik ve politik yönlerden gelişmelerini sağlamak, 11. Millî, manevî, ahlâki, tarihî, kültürel, sosyal ve sanatsal değerlere önem vermelerini sağlamak; millî duygu ve düşüncelerini güçlendirmek, 12. Yazılı ve sözlü ürünlerle Türk ve dünya kültürünü tanımalarını sağlamak, 13. Okuma sevgisini ve alışkanlığını kazandırmaktır.
68
TÜRKÇE DERSİ ÖĞRETİM ALANLARI Dinleme Dinleme, konuşan kişinin vermek istediği mesajı, pürüzsüz olarak anlayabilme ve söz konusu uyarana tepkide bulunabilme etkinliğidir (Demirel, 2002: 68). Çocuğun yaşamında yer alan ilk anadili ve anlama etkinliğidir. Birey, okul öncesine ait bütün bilgi, duygu ve düşünce evrenini anadili yoluyla oluşturur. Dinleme, iletişimin ve öğrenmenin en temel yoludur. İletişim sürecinde öğrenmenin gerçekleşebilmesi söze dönüştürülen bilgi, haber, tutum, duygu ve düşüncelerin algılanıp anlamlandırılması, kavranması ve yorumlanması birtakım bilgi, beceri ve alışkanlıklar gerektirir (Sever, 2004:10-11). İlköğretimde şiir, masal ve öykü dinlemeye yer verilebilir, öğrencilerin düzeylerine uygun okuma parçaları yüksek sesle okunarak ya da anlatılarak öğrencilere etkili dinleme etkinliği sunulabilir. Öğrencileri dinlemeye alıştırmak için içinde bazı dilbilgisi yanlışları bulunan cümleler üzerinde alıştırma yaptırılabilir; radyo ve televizyon programlarından yararlanılabilir (Kavcar 1995:48-49). Kişi olarak bilgi edinmek, zevk almak, eleştirmek ve değerlendirmek için belirli düzeyde bir dinleme alışkanlığını edinmiş olmamız gerekir. Okuma Okuma, bir yazıyı, sözcükleri, cümleleri, noktalama işaretleri ve öteki ögeleriyle görme, algılama ve kavrama sürecidir (Kavcar, 1995: 40-41). Demirel (2002: 75)’e göre, okuma, bilişsel davranışlarla devinişsel becerilerin ortak çalışmasıyla, yazılı sembollerden anlam çıkarma etkinliğidir. Dökmen (1994:15), okumanın bir algısal etkinlik, bir düşünme süreci olduğunu ifade etmektedir. Göğüş (1978:60), okuma eylemini görme, seslendirme yönlerinden fizyolojik, kavrama yönünden ruhsal bir süreç olarak tanımlamakta, duyu organları ve zihin arasında etkili bir bağlantı bulunmadan, okuma etkinliğinin gerçekleşmeyeceğini belirtmektedir. Okuma fizyolojik, psikolojik ve toplumsal yönleri olan karmaşık bir süreçtir. Öğrencilere okunan bir metinden ne anladıklarını sormak, okunan ya da anlatılan bir öykünün oyunlaştırılmasını istemek, radyo ve televizyondan izledikleri bir konuşmayı kısaca anlatmalarını istemek, okunan ya da anlatılan bir konu ile ilgili bir tartışma açmak, dinledikleri kısa bir şiirin tümünü ya da bazı bölümlerini tekrar ettirmek okuma becerisini geliştirir. (Kavcar 1995:51-52)’a göre, öğrencilerin okuma becerisini daha ileriye götürmek için onlardan, özet çıkarma, özetlerini sınıfa aktarmaları istenebilir. Konuşma Konuşma, kişinin her türlü duygu, düşünce, dilek ve iletisini seslerden oluşan dil aracılığı ile bildirmesidir. Konuşma, eğitim öğretimin de temelidir. Okulöncesi dönemde bilgilerimizi konuşma aracılığı ile aktarır, konuşmaları dinleyerek yeni konuları öğreniriz. Adlandırma, iletişim kurma, genelleştirme yapma ve çevreyi denetlemeye ilişkin önemli yetilerin gelişiminde dilin işlevi olduğunu ; çocukların konuşmayı öğrenmekle birlikte bu işlevleri yerine getirebildikleri düşünülmektedir (Aktaran: Demirel 2002:89). Konuşma, zamanla çocukların Türkçede kazanacakları dinleme, okuma, sözcük dağarcığını zenginleştirme, yazma gibi becerilerine de bağlı olarak gelişir (Kavcar, 1995:56-59). Konuşma, ancak konuşmakla kazanılır. Bunun için öğrencilerin okudukları metinler ile ilgili konular hakkında soru-yanıt şeklinde konuşmaları sağlanmalıdır. Öğrencilerin oyunlaştırma, okuma parçalarındaki varlıkları canlandırma yapmaları konuşma becerisini güçlendirir. Metinlerdeki insan, hayvan, bitki vb. varlıkların ses, hareket ve duygu bakımından somutlaştırılmaları onların anlatım güçlerini geliştirir. Yazma Yazmak, düşündüklerimizi, işittiklerimizi, tasarladıklarımızı yazı ile anlatmaktır. Göğüş (1978:237239)’e göre, amaç,genel öğretim görmekte olan öğrencilere, çeşitli konular üzerinde bilgi, düşünce ve duygularını anlatma becerisi kazandırmaktır. Yazma becerileri de diğer dil becerileri gibi etkinliklerle kazanılır. Bu nedenle, öğrencilerin konular üzerinde kendi bilgi, yaşantı, deney, izlenim ve duygularını kendi söz dağarcıkları ile özgürce bildirmelerine olanak tanınmalıdır. 69
Görsel Okuma ve Görsel Sunu Yazılı metinler dışında kalan şekil, sembol, resim, grafik, tablo, beden dili, doğa ve sosyal olaylar gibi görselleri okumak, anlamak ve yorumlamaktır. Öğrencilerin duygu, düşünce ve bilgilerini görseller aracılığıyla başkalarına aktarmasıdır. Görsel okuma ve görsel sunu ilköğretim 1.-5.. sınıflarında bağımsız bir alan olarak ele alınmıştır. İlköğretim 6. – 8. sınıflarında bu alan diğer öğrenme alanları içine yayılmıştır. ZORUNLU VE SEÇMELİ TEMALAR İlköğretim Türkçe Dersi Öğretim Programı (2004), işlenecek metinlerin “Atatürk”, “Değerlerimiz”, “Sağlık ve Çevre”, “Birey ve Toplum” vb. gibi içeriklerle ilgili olmasını öngörmektedir. Bu görüşün temelindeki anlayış, “çocukların dünyasının bir bütün olarak görülmesi”dir. Aynı içerikle ilgili metinler bir tema oluşturmaktadır. Her temada üç farklı türden (öyküleyici metin, bilgilendirici metin ve şiir) dört metin işlenmelidir. İlköğretim Okulları (1.-5.) Türkçe Dersi Öğretiminde bir eğitim-öğretim yılı içerisinde ele alınacak tema sayısı sekizdir. Bu sekiz temanın dördü zorunlu, dördü ise seçmelidir. ZORUNLU TEMALAR VE İÇERİK ÖNERİLERİ 1. ATATÜRK: Atatürk’ün kişilik özellikleri, ailesi, çocuk sevgisi, millet ve vatan sevgisi, Atatürk ve eğitim, Atatürk ve güzel sanatlar, Atatürk haftası vb. 2. DEĞERLERİMİZ: Türk kültürü, Türkçemiz, Cumhuriyet, insan hakları ve demokrasi, önemli değerlerimiz (Mevlâna, Fatih Sultan Mehmet, Yunus Emre, Mimar Sinan, Nasrettin Hoca, Hacı Bektaş-ı Velî) bayramlar ve törenler, türkü, halk oyunları, vatan, kahramanlık, bayrak vb. 3. SAĞLIK VE ÇEVRE: Temizlik, ağız ve diş sağlığı, vücudumuz, sağlık alanında çalışanlar (doktor, hemşire, eczacı…), sağlık hizmetleri, beslenme, yaşadığımız yer (köy, kasaba, şehir) çevre bilinci, toprak, ağaç, su, hava olayları, bitkiler, hayvanlar vb. 4. BİREY VE TOPLUM: Duygular (mutluluk, sevgi, üzüntü…) beğeniler, büyümek, aile, ev, okul, misafir, engelliler, yaşlılar, barış, dayanışma, hoşgörü, kurallar vb. SEÇMELİ TEMALAR VE İÇERİK ÖNERİLERİ 1. GÜZEL ÜLKEM TÜRKİYE: Tarihi ve turistik yerler, coğrafya, iklim, ürettiklerimiz, şehirler, akarsular vb. 2. YENİLİKLER VE GELİŞMELER: Bilgi ve iletişim teknolojisindeki gelişmeler (telefon, bilgisayar vb.), sosyal değişimler, keşifler, buluşlar, vb. 3. OYUN VE SPOR: İzcilik, takım sporları, bireysel sporlar, yüzme, oyunlar, başarılı sporcular, oyuncaklar vb. 4. DÜNYAMIZ VE UZAY: Gökyüzü, yıldız, ay, gezegen, güneş, bulut, volkanlar, okyanus, iklim, kıta, astronot vb. 5. ÜRETİM –TÜKETİM VE VERİMLİLİK: Meslekler, reklâm, alışveriş, iş yaşamı, giysiler, yiyecekler, tasarruf vb. 6. HAYAL GÜCÜ VE GİZEMLER: Düşler, rüyalar, gizemli olaylar, başka dünyalara yolculuk, gökkuşağı vb. 7. EĞİTSEL VE SOSYAL ETKİNLİKLER: Sinema, tiyatro, düğün, kutlama, sirk, lunapark, kamp, gezi, sınıf ve okul seçimleri, deneyler, tatil vb. 8. KURUMLAR VE SOSYAL ÖRGÜTLER: TBMM, Belediyeler, Valilik, Kaymakamlık, güvenlik kurumları, dernekler, üniversiteler, yardım kurumları vb.
70
9. DOĞAL AFETLER: Deprem, sel, çığ, kasırga, arama ve kurtarma, doğal afetlere karşı alınacak önlemler vb. 10. GÜZEL SANATLAR: Resim, ebru, tezhip, hat, ressamlar, bale, seramik, heykel, müzik, Aşık Veysel, Barış Manço, ozanlar vb. Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yazdırılan İlköğretim Türkçe Ders Kitabı 1’de yer alan “DEĞERLERİMİZ” temasında yer alan aşağıda adı ve yazarları belirtilen metinler sözü edilen çocuk yazını ilkeleri ışığında gözden geçirilmiştir. Metinler 1. Metin: KARADAĞ, Asiye (2005). Keloğlan ve Çocuk Bayramı, İlköğretim Türkçe 1 Kılavuzu Kitabı. Ankara:M.E.B. Yayınları.
Öğretmen
“- Ulusal egemenliğin ne olduğunu açıklar mısınız?”, “- İnsanların kendi ülkelerini kendilerinin yönetmesidir.”, “- Evet, çocuklar büyüyünce ülkeyi yönetecekler. Onun için bayramı Atatürk çocuklara armağan etmiş.”, “- Hayır, kral da padişah da yok!”, “-İnsanlar kendi ülkelerini kendileri yönetiyor.” Tümceleriyle “Keloğlan ve Çocuk Bayramı” adlı metinde bilgi iletme amacı güdülmektedir. “Keloğlan ve Çocuk Bayramı” adlı metinde “ulusal egemenlik”, “Atatürk”, “ ülke yönetimi”, “çocuk bayramı”, “kral/padişah” ile ilgili öğrencilere bir öykü anlatılarak vurgu yapılmaktadır. Türk toplumunda benimsenen değerler okura sezdirilmektedir. Somut işlemler döneminde, düşünme süreçleri çocuk tarafından gözlenebilen gerçek olaylara yöneliktir. Çocuklar bu dönemde dili etkili kullanmakla birlikte vatan, millet, ülke vb. soyut kavramları anlama yeterliğine henüz ulaşmamışlardır. Soyut kavram ve deyimlerin somut yollarla açıklanması gerekir (Senemoğlu, 1997:54; Aydın, 2001:40). “- Merhaba çocuklar! Oooo! Bugün ne kadar güzelsiniz? Ne güzel giyinmişsiniz. Gözleriniz pırıl pırıl, ışıl ışıl. "Bayram var." dediler, doğru mu?”, “-Peki, beni tanıyor musunuz? Ben Keloğlan'ım.”, “- Ben bu bayramı çok sevdim. Masallardaki arkadaşlarımla(Pamuk Prenses, Kırmızı Başlıklı Kız, Pinokyo) biz de bu bayrama katılabilir miyiz? tümceleriyle de “Keloğlan ve Çocuk Bayramı” adlı metinde tören, selamlaşma örneklerine yer verilmektedir. Çocuk öykülerinde, öykünülen kahraman ve onun çocukların dil, bilişsel, kişilik ve sosyal gelişimine olanak sağlamaktadır. Masallardaki Keloğlan, yalancı, kurnaz, dolandırıcı, başkasına ait bir şeye el uzatan bir kişiliktir. Çocukların gelişim özelliklerine uygun olmayan masallarla desteklenen etkinliklerin çocuğun ruhsal gelişimine, dengeli ve sağlıklı bir kişilik yapısı oluşturmasını engelleyeceği kesindir. 2. Metin: DAMLA, Nurdan(2005). Kırmızının Sevinci, İlköğretim Türkçe 1 Kitabı. Ankara: M.E.B. Yayınları.
Öğretmen Kılavuzu
“Benim adım Kırmızı... Çocuklar beni çok sever. Kırmızı balon, kırmızı top, kırmızı pabuç... Kırmızı şeker, kırmızı bisiklet onların en sevdiği şeydir.”, “Meselâ çocuklar kırmızı elmayı çok severler. Çileği de kırmızı olduğu için beğenirler. Kırmızı kiraz, kırmızı gül, kırmızı lâle, çok sevilir. Karpuzun içi de kıpkırmızıdır. Sulu ve tatlıdır. ” sözleriyle nesnelerin “dış görünüşleri”, özellikleri betimlenmektedir. “Onlar balonlarımla oynarken gökte bir kırmızı uçurtma, bir de süzülen kırmızı Türk bayrağı vardı. Bayrak, balon, uçurtma hep benim rengimdeydi. Çok sevindim. En tatlı, en güzel renklerimi çocukların önüne serdim. Bayraklarla, balonlarla dünyayı süslediler. En çok bayrağın kırmızı olması sevindirmişti.” sözleriyle toplumun değerler dizgesi sezinletilmektedir. Özgürlük, bağımsızlık izlek ya da kavramı çevresinde öbeklenen sözcükler bütünüyle sözlüksel bir alan oluşturulmaktadır. Gökteki “kırmızı uçurtma”, “süzülen kırmızı Türk bayrağı” ile “özgürlük” ve “yüce” kavramlarına gönderme yapılmaktadır. Birer birer çocukların ellerine balon verilmesi, sevindirilmesi ile de özgür insanların mutlu olabilecekleri sezinletilmektedir.
71
3. Metin: ORAL, Ünver (2005). İki Arkadaş, İlköğretim Türkçe 1 Öğretmen Kılavuzu Kitabı. Ankara: M.E.B. Yayınları. “Bizler iki arkadaşız, /Her zaman şakalaşırız. ”, “İşimiz hep güldürmektir,/ Hem de öğütler vermektir. ”, “Benim adım Hacivat, /Karagözsüz etmem rahat! ”, “Bilirsiniz Karagöz'ü, / Neşe verir her bir sözü!” Geleneksel seyirlik oyunumuz ve onun kahramanlarıyla ilgili bilgi iletmek amaçlanmaktadır. “Şakalaşmak”, “güldürmek”, “neşe vermek” sözcükleriyle “eğlenmek” kavramını sunmak ya da geliştirmek, gerçekliğin aynı alanını betimlemek için kullanılmaktadır. 4. OĞUZ, Mustafa(2005). Bayram Sevinci, İlköğretim Türkçe 1 Ankara:M.E.B. Yayınları.
Öğretmen Kılavuzu Kitabı.
“Biz herkese gittik, /Herkes bize geldi.” dizeleriyle dinsel bayramlarda, komşular ve büyükler ziyaret edilişi anlatılmaktadır. “Ayakkabı dedemden, /Gömlek anneannemden, /Pantolon babamdan, /Kaban annemden /Bir güzel giyindim.” Bayramlarda, yakınlar arasında hediyeleşmeler olur. Daha çok da küçükler sevindirilir. Onlara çeşitli giysiler alınır. Bayramlarda kişiler güzel giyinir, iyi davranışlar gösterirler. Metinde “dede”, “anneanne”, “baba” ve “anne” sözcükleri ile “aile” kavramına gönderme yapılmaktadır. “Ayakkabı”, “gömlek”, pantolon” , “kaban” ile de giysiler ve “güzel giyinme” vurgulanmaktadır. “Bayram bir geldi, /Bayram bir gitti.”(…) “Sevgili bayram, /Çok çok sevdik seni. /Sık sık gel emi?” Kurgusal yapıtlarda hayvanları, cansız soyut kavramları insanlar gibi düşündürüp davrandırma “kişileştirme” olarak tanımlanabilir(Göğüş, 1998:83). Yukarıdaki örnek dizelerde “bayram” kavramı kişileştirilmektedir. “Gitmek” ve “gelmek” insansı özelliklerdir. “ Sevgili bayram,/ Çok çok sevdik seni./Sık sık gel emi?” dizeleri ile de onu insanlaştırma daha açık olarak ortaya konulmaktadır. “Biz herkese gittik, / Herkes bize geldi.” Dinsel bayramlarda, komşular ve büyükler ziyaret edilmesi, küskünlerin barışması, insanlar arasındaki ilişkilerin güçlenmesi ile toplumun değerler dizgesi sezinletilmektedir. Bilgi iletme amacı güdülmektedir. SONUÇ “Değerlerimiz” teması için seçilen metinlerin nerdeyse tümü “öğretici” niteliktedir. Metinlerde anlatılanlar gerçek yaşamdaki nesneler, varlıklar, durumlar, olaylar, olgularla ilgilidir. Okura, çeşitli duyma, düşünme ve hareket etme olanakları sunmamaktadır. Bir yetişkinin kendince oluşturduğu doğrular, dilsel bir düzenleniş kaygısı güdülmeden, öğüt vermek amacıyla aktarılmaktadır. Yazar/şair, metnindeki “boş alanlar”ın çocuk okurca doldurulmasına olanak tanımamaktadır (Kavcar, 1994; Sever, 2005; Sever, 2003; Dilidüzgün, 2000:256). Kullanılan dil, duygusal ve çağrışımsal bir nitelik taşımamaktadır. Anlamsal çokdeğerlilik söz konusu değildir metinlerde. Sözcükler temel anlamlarıyla kullanılmaktadır. Çocukluk dönemi, dil gelişimi açısından önemlidir. İlköğretimin temel amaçlarından biri, öğrencilerin anlama ve anlatma becerileri geliştirmektir. Dil becerisi bilgi verme, kural öğretme ile geliştirilemez. Dil becerisi alıştırmalar, etkinlikler içinde edinilir. Önemli olan dili bir iletişim aracı olarak etkili bir şekilde kullanmak ve iletişim kurarken dilin belirli işlevlerini yerine getirmede uygun dil yapılarının kullanılmasını bilmektir. Çocuk evde anadilini yeterince öğrenememektedir. Okula geldiğinde de kendisine cansız, yapay, kuru tümceler belletilerek okuma yazma öğretilmekte, çocuğun dil gelişimi desteklenmemektedir. Ders kitapları da ona dil bilinci ve dil tadı verecek nitelikte değildir. Çocuk yazınsal metinlerde dilin özelliklerini, kullanımdaki incelikleri sezinlemeye başlamaktadır. Çocuk edebiyatı ürünleri, dilsel becerilerin edinilmesi sürecinde çocuklara “zenginleştirilmiş bir dil çevresi” sunmakta, çocuk okurun dil dağarcığını zenginleştirmektedir. Yazınsal metinlerde, çocuğa kuram, kalıp, kavram aktarma, eyleme yoktur. Düşsel yaşam, serüven ve merak öğesi vardır. Yazınsal metinlerle buluşan çocuk okur, Türkçeyi neşeli, coşkulu bir şekilde kullanmakta, anlamakta, öğrenmekte ve edinmektedir (Dayıoğlu,1998:7-10 ; Sever, 2003:29).
72
İlköğretimin bütün sınıflarında seçilecek okuma parçalarının belirlenmiş tema çevresinde organik bir bütün oluşturmasını öngörülmektedir. Öğretici bir tavırla belirlenen metinler öğrenci ilgi ve bilgi düzeylerine uygun düşmemektedir (Polat, 1991:20). Temalar için seçilen metinlerin hem kendi türsel duyarlığını hem de öğrenci duyarlığını zedelemektedir (Özdemir, 1993:258). İlköğretim Türkçe Öğretim Programı’nda dile getirilen anlayışa göre, dinleme, okuma ve görsel okuma ile alınan bilgiler öğrenen kişinin zihninde sıralama, sınıflama, ilişkilendirme, sorgulama, analiz ve sentez yapma gibi çeşitli zihinsel işlemlerden geçirilmektedir. Bireyin ön bilgileriyle yeni bilgiler bütünleştirilerek zihinde yapılandırılmaktadır. Oysa, Türkçe dersi, bir bilgi ve kural belletme dersi değil, bir yaşantı kazandırma daha doğrusu bir iletişim dersidir. İlköğretim Türkçe Öğretim Programında dersin bilişsel boyutuna vurgu yapılması Türkçe öğretiminde önemli sorunlara neden olmaktadır. KAYNAKÇA AKSAN, D.(1994). “Anadili”, Tömer Dil Dergisi, S.16, s. 63-71. AKSOY, Ö. A. (1975 ). Gelişen ve Özleşen Dilimiz. Ankara:T.D.K. Yayınları. Ateş, K.(1998). Gülten Dayıoğlu’nun Çocuk Romanları, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. DAYIOĞLU, G.(1998). Çocuk Kitaplarının Ana Dil Eğitimine Etkisi. Tömer Anadili Dergisi, 5, s.7-10. Demirel, Ö.(2002). Türkçe Öğretimi, Ankara: Pegem A Yayınları. DİLİDÜZGÜN, S.(2000). “Çocuk Kitaplarında Yazınsal Nitelik” SEVER, S.(Yay. haz.). 1. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu, Ankara:A.Ü. Tömer Yayınları. DİLİDÜZGÜN, S.(2001). “Türkiye’de Edebiyat Öğretimi ve Edebiyat Öğretiminde Çağdaş Yönelimler”, İPŞİROĞLU, Z . Çağdaş Türk Yazını, İstanbul: Adam Yayınları. Dökmen, Ü.(1994). Okuma Becerisi, İlgisi ve Alışkanlığı Üzerine Psiko-Sosyal Bir Araştırma, İstanbul: M.E.B. Yayınları. GÖĞÜŞ, B.(1978). Orta Dereceli Okullarda Türkçe ve Yazın Eğitimi, Ankara: Kadıoğlu Matbaası. GÖĞÜŞ, B. (1998). Anlatım Terimleri Sözlüğü., Ankara: Yazar. GÖKTÜRK, A.(1986). Dil Edebiyat Öğretimine Öğretimine Yeni Yaklaşımlar, ERGEN, N. (Yayımlayan). Orta Öğretim Kurumlarında Türk Dili ve Edebiyatı Öğretimi ve Sorunları. Ankara:Türk Eğitim Derneği Yayınları. İMER, K.(1990). Dilbilim ve Anadili Öğretimi, Çağdaş Türk Dili, S.30/31, s. 874-878. KAVCAR, C. ve DİĞERLERİ. Türkçe Öğretimi, Ankara, Engin Yayınları, 1995. KAVCAR, C. (1994). Edebiyat ve Eğitim. Ankara: A.Ü. Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları. KAVCAR, C. (1996).Anadili Eğitimi, Tömer Ana Dili, S.1, s. 1-4. M.E.B. (2005). İlköğretim Türkçe 1 Öğretmen Kılavuzu Kitabı, İstanbul: M.E.B. Yayınları. M.E.B. (2005). İlköğretim Türkçe 1 Çalışma Kitabı. İstanbul: M.E.B. Yayınları. M.E.B. (2005). İlköğretim Türkçe 1 Ders Kitabı. İstanbul: M.E.B. Yayınları. M.E.B. (2005). İlköğretim Türkçe Öğretim Programı(1-5 sınıflar). İstanbul: M.E.B. Yayınları. MARSHALL, J.(1994). Anadili ve Yazın Öğretimi, (Çev.:C. Külebi), İstanbul: Çağdaş Yayınları. ÖZDEMİR, E. (1983). Anadili Öğretimi. Türk Dili, 379, s. 18-30. ÖZDEMİR, E. (1990). Anadili Öğretimimizde Ölü Nokta. Çağdaş Türk Dili, 30/31, s. 856-860. POLAT, Tülin.(1991). Ortaokullarda Türkçe Dersleri I, OZİL, Ş.(Ed.), Türkiye’nin Ders Kitapları, İstanbul: Cem Yayınları,. SENEMOĞLU, N.(1997). Gelişim Öğrenme ve Öğretim, Ankara: Spot Matbaası. SEVER, S. (2003). Çocuk ve Edebiyat, Ankara: Kök Yayıncılık. SEVER, S. (2005). Nasıl Bir Türkçe Öğretimi? Çağdaş Türk Dili, 210, 279-295. SEVER, S.(1998). Dil ve İletişim-Etkili Yazılı ve Sözlü Anlatım, A.Ü.Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, C.31, S.1, s.51-66. SEVER, Sedat.(2004).Türkçe Öğretimi ve Tam Öğrenme, Ankara: Anı Yayıncılık.
73
1. METİN KELOĞLAN VE ÇOCUK BAYRAMI Keloğlan: - Merhaba çocuklar! Oooo! Bugün ne kadar güzelsiniz? Ne güzel giyinmişsiniz. Gözleriniz pırıl pırıl, ışıl ışıl. "Bayram var." dediler, doğru mu? Bengisu: -Evet, bugün bayram! Keloğlan: -Ne bayramı? Yiğit: - 23 Nisan Ulusal Egemenlik Çocuk Bayramı... Keloğlan: -Peki, beni tanıyor musunuz? Ben Keloğlan'ım. Keloğlan: -Ben çocukken, bizim çocuk bayramımız yoktu. Bir şey daha sorabilir miyim? Ulusal egemenliğin ne olduğunu açıklar mısınız? Bengisu: -İnsanların kendi ülkelerini kendilerinin yönetmesidir. Keloğlan: - Niçin çocuk bayramı? Ülkeyi çocuklar mı yönetiyor? Yiğit: - Evet, çocuklar büyüyünce ülkeyi yönetecekler. Onun için bayramı Atatürk çocuklara armağan etmiş. Keloğlan: - Şu sarı saçlı, gözlüklü çocuk... Şu örgülü saçlı, pembe elbiseli kız... Bunlar büyüyünce ülkeyi mi yönetecekler? Bu ülkenin kralı, padişahı yok mu? Bengisu - Hayır, kral da padişah da yok! İnsanlar kendi ülkelerini kendileri yönetiyor. Keloğlan: - Ben bu bayramı çok sevdim. Masallardaki arkadaşlarımla biz de bu bayrama katılabilir miyiz? Yiğit: - Çok mutlu oluruz. Bu bayram hepimizin... Asiye KARADAĞ Dramatizasyon (Düzenlenmiştir.) 2. METİN KIRMIZININ SEVİNCİ Benim adım Kırmızı... Çocuklar beni çok sever. Kırmızı balon, kırmızı top, kırmızı pabuç... Kırmızı şeker, kırmızı bisiklet onların en sevdiği şeydir.
74
Mesela çocuklar kırmızı elmayı çok severler. Çileği de kırmızı olduğu için beğenirler. Kırmızı kiraz, kırmızı gül, kırmızı lâle, çok sevilir. Karpuzun içi de kıpkırmızıdır. Sulu ve tatlıdır. Geçenlerde çocuklar oyun oynarken yanlarına bir baloncu geldi. Hepsi de: - Balon, balon! diye etrafına toplandılar. Çocukların hepsi aynı renk balon istediler. - Kırmızı balon isterim, dediler. Baloncu amca şaşırdı. Çünkü etrafında altı çocuk vardı. Elinde ise üç balon... Üçüne verse diğer üçü üzülecekti. Onları üzmek istemiyordu. Ceplerini karıştırdı. Ceketinin cebinden üç kırmızı balon daha çıkardı. Onları teker teker şişirdi. Birer birer çocukların ellerine verdi. Ne kadar da sevindiler... Onlar balonlarımla oynarken gökte bir kırmızı uçurtma, bir de süzülen kırmızı Türk bayrağı vardı. Bayrak, balon, uçurtma hep benim rengimdeydi. Çok sevindim. En tatlı, en güzel renklerimi çocukların önüne serdim. Bayraklarla, balonlarla dünyayı süslediler. En çok bayrağın kırmızı olması sevindirmişti. Nurdan DAMLA www.iogm.gov.tr 3. METİN İKİ ARKADAŞ Bizler iki arkadaşız,
Bilirsiniz Karagöz'ü,
Her zaman şakalaşırız.
Neşe verir her bir sözü!
İşimiz hep güldürmektir,
Siz, kıymetli çocukları,
Hem de öğütler vermektir.
Severiz dünyalar kadar!
Benim adım Hacivat,
Seyrederken öğrenin,
Karagözsüz etmem rahat!
Hem de gülüp eğlenin! Ünver ORAL / Çocuklara Karagöz Şiirleri
4.METİN BAYRAM SEVİNCİ Ayakkabı dedemden, Gömlek anneannemden, Pantolon babamdan, Kaban annemden Bir güzel giyindim.
Biz herkese gittik, Herkes bize geldi. Bayram bir geldi,
Sevgili bayram,
Bayram bir gitti.
Çok çok sevdik seni. Sık sık gel emi? Mustafa OĞUZ Sevgi Şiirleri (Kısaltılmıştır.)
75
DERS KİTAPLARINDAKİ METİNLERİN ÇOCUĞA GÖRELİĞİ
Yrd. Doç. Dr. Canan KARABABA Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Gün geçtikçe daha çok görsel kültüre bağımlılık gösteren çocuklarımızın, nitelikli ve çağdaş bireyler olarak yetiştirilmesinde önemli işlevi olan kitap, müzik, resim, tiyatro gibi sanatsal uyaranların yanı sıra ders kitaplarının da çocuğun dünyasında önemli rolü vardır. Amacımız, sanatsal uyaranları da içeren, anadili duyarlılığını, Türkçenin güzelliğini çocuğa verebilecek, yansıtabilecek ders kitaplarıyla çocukların buluşmasını sağlamaktır. Okur yazar oranı ve okuma düzeyi yüksek, okumayı seven bireylerin bulunduğu ülkelerin, ders kitaplarını incelediğimizde; bu ders kitaplarında sanatsal uyaranlara bol bol yer verildiğini; ülke ve dünya yazınının, öğrenenlerle tanıtıldığını görüyoruz. Okumayı seven toplumların, ders ortamında kullandıkları kitapların özenle hazırlanmış olması okumayı çekici hale getirmektedir. Evinde hiç kitap okumayan, günlük yaşamlarında kitap, dergi, roman, şiirle karşılaştırılamayan çocukların bu ürünlerle karşılaşıp, tanışacağı yer, ders kitapları olmalıdır. Bunun yanı sıra ders kitaplarının; çocukların dinleme, okuma, konuşma, yazma ve eleştirel düşünme becerilerini geliştirebilecek nitelikte olması da beklenir. Yaratıcı, bilimsel, eleştirel düşünme becerilerine sahip, Türkçeye duyarlı, duygu ve düşüncelerini tam ve doğru biçimde iletebilen nitelikli, okuryazar bireyler yetiştirebilmek için nitelikli ders kitapları çok önemli bir görev üstlenmektedir. Ders kitapları çocukların hem bilgi hem de duyarlılık edinme gereksinmelerini karşıladığı sürece; onlara (yani çocuklara) göre olacaktır. Bu çalışmada yeni programa göre hazırlanmış ders kitaplarındaki metinler ve bu metinlerin nitelikleri incelenmiştir. Ders kitaplarındaki yazınsal metinlerin yanı sıra, kitaplardaki yönergeler, alıştırmalar ve etkinlikler birer metin olarak incelenmiş ve öğrenenlerin dört temel dil becerisi geliştirilmeye katkısı açısından değerlendirilmiştir. Bilindiği gibi anadili eğitimini geliştirmek amacıyla, yeni Türkçe Dersi Öğretim Programı hazırlanmıştır. Yeni programa göre hazırlanmış ders kitaplarında amaç öğrenciyi etkin kılmaktadır. İlköğretim Türkçe Dersi Öğretim Programı ve Kılavuzunda, Türkçe Öğretim Programlarında yapılandırıcı yaklaşım merkeze alınmakla birlikte, çoklu zeka ve öğrenci merkezli öğrenme gibi çeşitli eğitim yaklaşımlarından da yararlanıldığı belirtilmiştir (Türkçe Dersi Öğretim Programı ve Kılavuzu , M.E.B. Ankara 2005:14). Bu doğrultuda yapılması beklenen; öğrenciye daha çok düşünme olanağının yaratılması, okuma, yazma, dinleme becerilerinin geliştirilmesi, öğrencilerin düşüncelerini rahatça ifade edebileceği ortamların oluşturulması, iletişim becerilerinin geliştirilmesi gibi bir çok hedef davranışın öğrenene kazandırılmasıdır. Bu çalışmada ilköğretim ders kitaplarından seçilen ve evreni yansıtan örneklerden hareketle ders kitaplarında yer alan çeşitli etkinlikler, bu etkinliklerin, yukarıda tanımlanan amaçlara uygunluğu, çocuğa göreliği tartışılmıştır. 77
Talim Terbiye Kurulunca onanmış, ders kitaplarından 2005-2006 ders yılında okutulmuş ve 2006-2007 öğretim döneminde okutulacak ders kitapları 5. ve 6. sınıflardan örnekler verilerek yeni programa göre hazırlanmış bu ders kitaplarının çocuğa görelik ve çocuğun gereksinimlerini karşılaması açısından incelenmesine çalışılmıştır. İnceleme ders kitaplarının biçim ve içerik özelliklerinin tanımlanması yoluyla yapılmıştır. MEB Talim Terbiye Kurulu Başkanlığınca yayımlanan İlköğretim Türkçe Dersi Öğretim Program ve Kılavuzunda Yeni Türkçe Öğretim Programının özellikleri şu şekilde tanımlanmıştır: Türkçe Öğretim Programında, 1. Bilgi ezberlemeye değil, bilgi üretmeye dayalı çağdaş eğitim yaklaşım ve modelleri temel alınmıştır. Bunlar; yapılandırıcı yaklaşım, çoklu zeka yaklaşımı, öğrenci merkezli öğrenme, bireysel farklılıklara duyarlı eğitim olarak sıralanabilir. 2. Türkçeyi doğru, etkili ve güzel kullanma, eleştirel düşünme, yaratıcı düşünme, iletişim, problem çözme, araştırma, bilgi teknolojilerini kullanma, girişimcilik, karar verme, metinler arası okuma, kişisel ve sosyal değerlere önem verme gibi temel becerilere yer verilmiştir. 3. Eğitim alanındaki son bilimsel gelişmeler ve yaklaşımlar çerçevesinde, öğrencinin zihinsel becerilerini geliştirmesine ve dil etkili kullanmasına önem verilmiştir. Bu amaçla, metinler arası düşünme, anlama, sınıflama, sorgulama, ilişki kurma, eleştirme, analiz-sentez yapma ve değerlendirme gibi zihinsel beceriler ön plana çıkarılmıştır. 4. Öğrenme alanları günümüz dil eğitim anlayışının ve dil becerilerinin gereği olarak; dinleme, konuşma, okuma, yazma, görsel okuma ve görsel sunu başlıkları altında ele alınmıştır. Programda görsel okuma ve görsel sunu ayrı bir öğrenme alanı olarak ele alınmıştır. 5.
Dilbilgisi ayrı bir öğrenme alanı olarak ele alınmamış; diğer öğrenme alanları içinde verilmiştir.
6. Kazanımların belirlenmesinde; öğrencilerin yaş, düzey, dil ve zihin gelişimleri göz önünde bulundurulmuştur. 7. Yapılandırıcı yaklaşıma göre Türkçe öğretiminde, öğretme-örenme sürecinin aşamaları açıklanmış, programdaki bütün kazanımların bu sürece dağılımı örnek olarak gösterilmiştir. 8. Tematik yaklaşımın bir gereği olarak öğrenme öğretme sürecinde ele alınacak zorunlu ve seçmeli temalar ayrıntılı olarak verilmiştir. 9. Öğrenme, öğretme sürecinde yapılacak çalışmaları göstermek amacıyla, her sınıf düzeyine uygun metin işleme ve etkinlik örnekleri verilmiştir. Bu süreçte dinleme, okuma, konuşma, yazma ve görsel okuma ve görsel sunu etkinlikleri ayrı ele alınmıştır. 10. Anlama becerilerinin geliştirilmesi amacıyla; sıralama, sınıflandırma, eleştirme, tahmin etme, ilişki kurma, özetleme, analiz-sentez yapma ve değerlendirme gibi etkinlikler verilmiştir; ayrıca metin içi, metin dışı ve metinler arası okuma yoluyla anlam kurmaya özen gösterilmiştir (Türkçe Dersi Öğretim Programı ve Kılavuzu, MEB Ank. 2005:14,15). Bu amaçlar doğrultusunda hazırlanan ders kitaplarında; öğrencinin gereksinimlerine değer veren, öğrenciyi merkez alan, öğrenenlerin dil becerilerini geliştirebilecek, her bir öğrenciyi ders süresinde etkin kılacak çalışmalara yer verilmesi beklenmektedir. Bu doğrultuda anadili eğitiminin amaçlarına ulaşabilmesi için ders kitaplarındaki metinlerin nitelikli ve çocuğun dünyasına uygun olması gerekir. Bu nedenle ders kitaplarındaki metinler; metinlere uygun ve onları tamamlayan resimlerle, etkinliklerle donatılmış olmalıdır. Aşağıda, ilköğretim 5. sınıf ders kitabındaki metinler ve etkinliklerin çözümlenmesine yer verilmiştir.
78
Yeni yaklaşımlara göre hazırlanmış ilköğretim 5. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metinler aşağıdaki sırayla yer almıştır: 1. Hazırlık 2. Anlama 3. Metin aracılığıyla öğrenme 4. Kendini ifade etme 5. Ölçme ve Değerlendirme Öğretme sürecinin bu sıralamaya göre yapılması önerilmiş, öğretmen kılavuz kitabında da bu başlıklar altında yer alacak etkinliklere yer verilmiştir. Yeni Türkçe Ders Programına göre hazırlanmış ders kitapları dış özellikler açısından, eski kitaplardan daha renkli, daha canlı, resimli ve çocuk dünyasına daha uygun bir görünüme sahiptir. Yeni programa göre hazırlanmış Türkçe ders kitapları, metin ve metne uygun resim, grafik, harita vb.’den oluşmuştur. Çalışma kitabında ise öğrencilerin yapacağı etkinliklere ilişkin metinler yer almıştır. Öğretmen kılavuz kitabı ile öğrenci çalışma ve ders kitapları birbirine paralel hazırlanmıştır. Kitaplarda dördü zorunlu, dördü de seçmeli olmak üzere sekiz tema yer almıştır. Her tema, bilgilendirici metin, öyküleyici metin, şiir ve serbest seçilen metin olmak üzere toplam dört metinden oluşmuştur. Bu metinlerin çocuğun dünyasına uygun ve ilgi çekici olmasına özen gösterilmiştir. Ayrıca öğretmen kılavuz kitabına her tema için birer de dinleme metni konmuştur. Milli Eğitim Bakanlığınca hazırlanan 5. sınıf Türkçe Ders Kitabında sekiz tema bulunmaktadır: 1. Tema: Birey ve Toplum 2. Tema: Atatürk 3. Tema: Sağlık ve Çevre 4. Tema: Yenilikler ve Gelişmeler 5. Tema: Güzel Sanatlar 6. Tema: Değerlerimiz 7. Tema: Doğal Afetler 8. Tema: Oyun ve Spor 5. sınıf ders kitabındaki 2. tema Atatürk’tür. Aşağıda Atatürk temasının işlenişi çözümlenerek incelenecektir. Atatürk temasını işlemek için önerilen süre dört hafta 24 saattir. Metinlerin işleniş süresi 16 saat olarak belirlenmiştir. Bu temadaki metinler: 1. Atatürk’le Doğuş 2. Merhaba Asker 3. Atatürk’ün Çalışmaları 4. Kadının Seçme ve Seçilme Hakkı’dır. Bu metinlere ders kitabında yer verilmiştir. Öğrenci çalışma kitabında ise etkinliklerle ilgili metinler bulunmaktadır. Çalışma kitabındaki ilk bölüm “Bunları Düşünelim” başlığını taşımaktadır. Bu başlık altında boşlukların doldurulması için beş tümcelik yer ayrılmıştır. Daha sonra boşluk doldurma, sözcüklerin anlamlarını tahmin etme, sözcük anlamlarını sözcükten bulma, Atatürk’le ilgili okunan şiirin ana duygusunu yazma, Atatürk’le ilgili bir metinde virgül kullanımını inceleyip; yine bu işareti Atatürk’le ilgili oluşturulmuş bir metinde, gerekli yerlerde kullanma gibi alıştırmalara yer verilmiştir. Araştırma çeşitlerine ilişkin, örnekleri çoğaltmak olasıdır. Bu yönüyle yeni ders kitaplarının alıştırma çeşitliliği bakımından zengin bir görünüme sahip olduğu söylenebilir. 79
Metin aracılığı ile öğrenme bölümünde ise Atatürk’ün bizlere armağanlarından bazılarını belirleyerek çiçeğin yapraklarına yazmaları istenmiştir. Kendini ifade etme bölümünde ise öğrencilerden eski yönetim şekli ile yeni yönetim şeklini karşılaştırmaları istenmiştir. Özetle, bu temanın işlenişinde yer alan 41 metinden 24’ü Atatürk’le ilgilidir. Toplam etkinlik sayısı
= 41
Atatürk’le ilgili metin sayısı = 24 Bu 24 metnin dışındaki metinlerde de yine Atatürk’ün kadınlar için sağladığı siyasal ve sosyal haklar, Kurtuluş Savaşı, devletin temel amaç ve görevleri gibi konulara yer verilmiştir. Bu çözümlemelerden çıkan sonuç: 5. sınıf ders kitabı ve çalışma kitaplarındaki alıştırma çeşitliliği ve çokluğuna rağmen, etkinliklerin çoğu “yazınız”, “anlatınız” sözcükleriyle bitmektedir. Çalışma kitabı daha çok yazma ağırlıklı etkinlikler ve yönergelerden oluşmaktadır. En az yer verilen etkinlik dinleme becerisini geliştirmeye yönelik etkinliklerdir. Toplam 41 etkinlikten 3 tanesi dinleme ile ilgilidir. Bu dinleme etkinlikleri bazen diğer becerilerin kazandırılmasıyla birleştirilmiştir. Örneğin seçici dinleme etkinliği yapılırken öğrencilerden şiiri dinlemeleri ve verilen boşlukları bitişik el yazısı ile doldurmaları istenmiştir. Çocukta tam olarak gelişmemiş bitişik el yazısı ile dinleme becerisinin aynı anda yapılması etkinliğin dinleme ve anlama, amacının dışına çıkmaktadır. Türkçe kitaplarının temaya göre biçimlendirilmesiyle, konuları işlerken bol tekrara yer verilmiştir. Böylelikle kavram alanı daralmış ve öğrenen için metinlerdeki yinelemeler can sıkıcı bir boyuta ulaşmıştır. Programın hedeflerinde geliştirilmesi gereken beceriler dinleme, konuşma, okuma, yazma, görsel okuma ve görsel sunu olarak tanımlanırken kitaptaki etkinlikler daha çok yazma becerisini geliştirecek şekilde yapılandırılmıştır. Kitaptaki resimler özenle seçilmiş olmasına rağmen, bu resimlerin çoğu görsel sunu ve okumayı güçlendirecek nitelikte değildir. Dilbilgisi ile ilgili alıştırma ve etkinliklerin incelenmesi sonucunda; Türkçe derslerinde dil becerilerinin gelişmesine önem verme; dilbilgisi tanımlarına yer vermeme; dilbilgisi konularının dışlanması şeklinde yorumlanmış; kitaplarda dilbilgisi konularının metne ve işlenişe sindirilmesi ilkesi, dilbilgisi konularının bazı yerlere serpiştirilmesi, bazı konu ve yönergeler arasına sıkıştırılması şeklinde yorumlanıp etkinliklerin yanlış bir şekilde yapılandırılmasına yol açmıştır (2. çalışma, 6. etkinlikte noktalama işaretlerinin sunuluşu gibi). 6. Sınıf Türkçe Dersi Öğrenci Çalışma Kitabı OKUMA
DİNLEME
KONUŞMA
YAZMA
DİLBİLGİSİ
Etkinlik sayısı
Etkinlik sayısı
Etkinlik sayısı
Etkinlik sayısı
Etkinlik sayısı
1. Tema: Okuma Kültürü
14
6
5
7
17
2. Tema: Atatürk
22
4
7
9
19
3. Tema: Duygular ve Hayaller
6
7
1
14
18
4. Tema: Sevgi
12
5
9
10
20
5. Tema: Zaman ve Mekan
9
4
4
16
13
6. Tema: Doğa ve Evren
13
6
3
8
12
TOPLAM
76
32
29
64
99
Atatürk Teması, 6. Sınıf Türkçe Ders Kitabında 16 sayfa, öğrenci çalışma kitabında ise 28 sayfada işlenmiştir. Noktalama işaretleri ile ilgili çalışmalarda, öğrencilerden noktanın kullanıldığı yerleri yazmaları istenmiştir. Ancak öğrenci bunu daha önceden öğrendiği ve benzeri alıştırmalarla 5. sınıfta yine Atatürk teması içinde karşılaştığı için bu çalışma öğrencinin bilgi ve becerisini geliştirecek nitelikte değildir.
80
Çalışma kitabında yer alan etkinliklerin çoğu öğrenciyi yazmaya yönlendirecek nitelik sergilerken kimi zaman öğrencinin yeterliğini zorlayacak etkinliklere de rastlanmaktadır. Örneğin, öğrencilerden “Okuduğunuz Atatürk ve O’nun Büyük Eseri adlı metinden hareketle Atatürk ve Kurtuluş Savaşını anlatan bir şiir yazmaları istenmiştir. 6. sınıf öğrencisi, bu konuda şiir yazmaya ilişkin hazırlık yapmadan şiir yazımına geçilmesi zorlayıcı ve sınırlayıcı bir etkinliktir. Bunun yerine “Atatürk ve Kurtuluş Savaşı denildiğinde neler hissediyorsunuz, bunları anlatınız” gibi yönergelerle sadece şiir yazmayı eğilimli öğrenciler değil, bütün öğrenciler yazmaya yönlendirilebilirdi. Çalışma kitabında, “Atatürk’ten Son Mektup” adlı dinleme metni ile ilgili 10 etkinlik bulunmaktadır. 1. etkinlik metni dinlerken cevaplanması gereken sorulardan oluşmuştur. Buradaki sorun, öğrencinin metni dinleme aşamasında cevapları yazarken metinden uzaklaşabileceği kaygısıdır (sayfa 44). 3. etkinlik “Atatürk hâlâ yaşıyor olsaydı bilim ve teknikle ilgili neler söylerdiniz” sorusuna dayalıdır. Bu etkinlik iyi düzenlenmiştir ve öğrencilerinin duyuş ve düşünüş dünyasına seslenebilecek niteliktedir. 4., 5., 6. etkinlikler noktalama işaretlerini kavramaya yöneliktir. Örnekler de yine Atatürk’le ilgilidir. Öğretmen kitabında öğrenciyi metne hazırlarken neler yapılması gerektiği verilirken, öğrenci ders kitabı ve çalışma kitabında öğrenciyi metne hazırlayıcı veya metinle ilişkilendirilen konulara (noktalama, dilbilgisi vb.) hazırlayıcı bilgilere yer verilmemiştir. Bu durum, öğrenci merkezli eğitim içerisinde “öğrencinin hedefle ilgili bilgilendirilmesi” anlayışına ters bir durumdur. Aynı durum her konunun sonunda yer alan kendini değerlendirme formu için de söz konusudur. Kendini değerlendirme formları; öğrenciye, öğrenme sürecini izleme ve değerlendirme konusunda sorumluluk verecek, öğrenciyi özerk olmaya yönlendirecek önemli ve olumlu bir çalışmadır. Türkçe ders kitaplarında da her tema sonunda bulunan değerlendirme formuyla, öğrenci kendi gelişimini değerlendirmektedir. Ancak çalışma ve ders kitabında, konuşma etkinliklerine yeterince yer verilmezken, değerlendirme kısmında yer verilmesi de konu içindeki metinlerle sonuç metin arasında tutarsızlık oluşturmakla birlikte öğrenciden daha önce hiç karşılaşmadığı durumları değerlendirmesi istenmiştir. Sonuç 1. Yeni programa göre hazırlanmış Türkçe ders kitaplarında genel olarak dil öğretim ilkelerine sadık kalınmıştır. 2. Yeni İlköğretim Türkçe Dersi Programı ve Kılavuzunda, dil öğretim yöntem ve hedefleri ayrıntılı olarak belirlenmiş ve sıralanmıştır. Ancak burada önemli bir nokta programda, Türkçe ders kitaplarının çağdaş dil öğretimi; yöntemleri, teknikleri ve yaklaşımlarına göre yazılacağı belirtilirken; kitap yazarlarının ve bu kitapları kullanacak öğretmenlerin ne derece bu yeniliklere hazır oldukları veya tanıdıkları, göz önünde bulundurulmamıştır. 3. Türkçe ders kitaplarında dört dil becerisinin birlikte geliştirilmesi gerekirken etkinliklerde en çok yazma becerisine yer verilmesi dikkat çekicidir. Yazma becerisini, geliştirmeye yönelik etkinlikler çok çeşitliyken dinleme ve konuşma becerisini geliştirmeye yönelik etkinlikler ve yönergeler çok sınırlıdır. 4. Dil derslerinde yaratıcı olmak, metin oluşturmak şeklinde yorumlanabilse de öğrenciyi metin oluşturma süreciyle ilgili; bilgilendirmeden, yazınız (şiir veya kompozisyon) yönergesini vermek, öğrencide yaratıcı yazma becerisini geliştirmeye yeterli olmayacaktır. Öneriler 1. Ders kitaplarındaki metinlerin dili; öğrenenlere Türkçeyi sevdirecek, Türkçenin varsıllığını benimsetecek nitelikte olmalıdır. 2. Metinlerin örgüsü ve iletisi öğrencilerin ilgisini çekebilecek nitelikte olmalı, etkinliklerle; çocuk ve metin arasında yazınsal iletişim kurulmalıdır.
81
3. Kitap okumanın, dil becerilerini geliştirdiği, kabul edilen bir gerçektir. Bu nedenle öğrenciler, nitelikli yazın ürünlerini okumaya ders kitapları aracılığıyla da yönlendirilmelidir. 4. Türkçenin dil özelliklerini bilmekle, dilbilgisi kurallarını ezberlemek arasındaki farkın bilinciyle ders kitabı metinleri oluşturulmaktadır. 5. “Dilbilgisi öğretimi nasıl yapılmalı?” konusu tekrar gözden geçirilmelidir. 6. Dil eğitimi bütüncül bir yaklaşımla ele alınmalıdır. Dil eğitimi, diğer derslerden bağımsız düşünülmemelidir. Öğrenenlerin diğer derslerde de karşılaştıkları metinler Türkçe derslerindeki kadar dile duyarlı, yabancı sözcüklerden arınmış ve kusursuz olmalıdır. 7. Diğer derslerle bağlantı kurma, tema veya konuların belirlenmesinde de göz önünde tutulmalıdır. Örneğin, Atatürk konusunun işlenmesi gibi büyük duyarlılık gösterilmesi gereken bir konu, hangi derste, ne zaman, nasıl, ne sıklıkla işleniyor (iyi) izlenmeli ve yine bütüncül bir yaklaşımla plan yapılmalıdır. Aynı zaman diliminde hem sosyal bilgiler dersinde hem de Türkçe dersinde Atatürk konusunu ele almak ve Türkçe dersinde de tarih bilgisi içeren metinlerle öğrenciyi karşılaştırmak, öğrencinin o konuya ilgisini ve bilgilenme isteğini azaltacaktır. Atatürk temasının 5. sınıfta da 6. sınıfta da ekim-kasım aylarında ve birbirine benzer metinler, örnekler ve konu aktarımıyla verilmesi; öğretim sürecini ve öğretmeni sınırlayıcı niteliktedir. 8. Unutulmamalıdır ki bir ders kitabının çocuğa göreliği; çocuğun gereksinimlerini sağladığı kadardır. Kaynaklar İlköğretim 5. sınıf Türkçe Ders Kitabı İlköğretim 5. sınıf Türkçe Öğrenci Çalışma Kitabı MEB Yayınları, Ankara 2006 İlköğretim 6. sınıf Türkçe Ders Kitabı İlköğretim 6. sınıf Türkçe Öğrenci Çalışma Kitabı MEB Yayınları, Ankara 2006
82
TÜRKÇE DERS KİTAPLARINDAKİ METİNLERİN TÜRSEL/ YAZINSAL NİTELİĞİ Öğr. Gör. Zekeriya KAYA Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi
Türkçe öğretimi çocuğa öncelikle okuma, dinleme; konuşma ve yazmadan oluşan temel dil becerilerini kazandırmayı; kazandırdığı bu becerileri geliştirmeyi amaç edinir. Öğretimin başarısı; öğretmen, uygulanan yaklaşım, yöntem vb.nin yanı sıra Türkçe dersi kitaplarındaki metinlerin niteliğine bağlıdır. Yedi büyük coğrafi bölgeye ayrılan ülkemizde hem bölgeler arasında hem de bölgelerin kendi içinde farklılıklar bulunmaktadır. Örneğin, Ankara’nın merkeziyle ilçeleri arasında -hatta merkezin semtleri arasında insanların yaşam düzeyleri, kültürleri bakımından küçümsenmeyecek ayrılıklar vardır. Bunun sonucu olarak, değişik bölgelerde yaşayan çocukların bilgi, ilgi ve gereksinimlerinde de farklılık ortaya çıkmaktadır. Oysa biz bölgesel ve bireysel farklılıkları göz önünde bulundurmuyor - örneğin, yurt genelinde dördüncü sınıfa giden bütün öğrencileri aynı düzeyde görüyor - ders kitaplarını da bu bağlamda hazırlıyoruz. Ülkemiz koşullarıyla ilgili değişkenleri göz önünde bulundurarak her yönüyle yetkin bir ders kitabı hazırlamak güçtür. Üstelik ülkemizde ders kitapları eğitim öğretimin temel ve çoğu kez tek kaynağıdır. Bu durumda, sorumluluğu artan Milli Eğitim Bakanlığı’nın ders kitaplarını bu gerçeği göz önünde bulundurarak hazırlaması beklenir. Ders kitaplarındaki metinler öncelikle öğrencileri sarmalı, onlara okuma zevk ve alışkanlığı kazandırmalıdır. İlk öğrenim, çocuğun bazı yazınsal türleri tanıma aşamasıdır. Ders kitabında güzel örnekler okuyan çocuk, onlardan alacağı tatla - sevilen yiyeceğin sık istenmesi gibi - başkalarını da okumak isteyecektir. Bu nedenle, Türkçe öğretiminde ders kitapları, çocuğu başka yapıtlara yönlendiren bir araç olarak görülmeli, kitaplarda çocuğa duygu eğitimi, dil eğitimi, sanat eğitimi verebilecek yetkinlikte örneklere yer verilmelidir. Bunun için de metinler hem türlerin temel özelliklerini sezdirebilmeli hem de içerik olarak çocuğun yaşamıyla ilişkilendirebileceği türden, onun düzeyine, duygu ve düşünce evrenine uygun olmalı. Metinler çocuksu değil, çocuğa göre olmalı. Okunan metin çocukta merak duygusu uyandırmalı, çocuğu ele alınan konuyla ilgili düşündürmeli, onun konuya ilişkin duyarlıklarını geliştirmelidir. Seçkin örneklere dayandırılan öğretim; okuyan, eleştirel düşünen, Türkçe duyarlığı, bilinci ve sevgisi kazanmış yurttaşlar yetiştirmede daha başarılı olur. Okuduğu roman ve öykülerdeki farklı yaşam durumlarının tanığı olan çocuk yaşam deneyimini zenginleştirir; yapıt aracılığıyla yazarın ya da ozanın düş evrenine, duygu evrenine girer, onun duyarlığını paylaşır. Yazınsal yapıtlar aracılığıyla bir eylemin, bir sözün başkalarının duygularını, yaşamlarını nasıl etkilediğini görür. Metindeki kahramanlarla özdeşim kurar; kendini onların yerine koyarak duygularına ortak olur. Başkalarının acısına, sevincine katılmayı öğrenir. Şiir okuyarak duyma, sezme becerisini geliştirir, duyarlık kazanır. Başka bir söyleyişle insanlaşır. Özetlemek gerekirse metinler, Türkçe öğretiminin başat amacı olan “okur” yetiştirmeye elverişli olmalıdır.
83
Anne baba olarak, öğretmen olarak, hatta toplum olarak; özellikle de devlet olarak çocuğa ilişkin temel kaygımızın onun eğitimi olduğunu söyleyebiliriz. “Ağaç yaş iken eğilir.” “Demir tavında dövülür.” demiş atalarımız. “Çamur yumuşak ve ıslak; çabuk, çabuk olalım./ Durmadan dönen çark biçim versin ona.”diyor Latin ozanı Persius (Montaigne, 1987:38). (1) Özlü sözlerde de belirtildiği gibi çocukları eğitmede zaman kavramı önemlidir. Ne yapılacaksa zamanında yapılmalı, ne verilecekse zamanında verilmelidir. Kuruyan ağaca, tavında olmayan demire, kurumuş çamura biçim verilememesi gibi, çağında kazandırılması gereken davranış ya da kazanımları çocuğa sonradan kazandırmak güçtür. Bu nedenle, iyi yurttaş olsun diye çocuğa küçük yaşta yurt sevgisi, Atatürk sevgisi, bayrak sevgisi, insanlık sevgisi, doğa sevgisi vb. aşılamak, çocukta Türkçe bilinci oluşturabilmek için çaba harcanır. Bu kaygı nedeniyle ders kitaplarımız eğitici, bilgilendirici metinlerle dolu. Peki, amaçlanan insanı yetiştirebiliyor muyuz? Daha açık söylemek gerekirse; yurdumuzu, ulusumuzu, doğayı, insanlığı seviyor muyuz? Sevmek, “seviyoruz” demekle olmaz. Uygulamaya, davranışa, sonuca bakmak gerekir. Örneğin, Atatürk’ü tanıyor, onu seviyor muyuz? Dediklerinden hangisini yapabildik? Bıraktıklarından hangisini geliştirebildik? Kuruluşunun üzerinden seksen yıldan fazla bir süre geçmiş olan Cumhuriyet şimdi böyle mi olmalıydı? Ekonomide, iç ve dış işlerimizde özgür müyüz? Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktığını bilseniz ne olacak onun düşüncelerine yabancı kaldıktan sonra? Cumhuriyetin 29 Ekim 1923’te ilan edildiğini bilmeseniz neyiniz eksilir çağdaş bir düşünce yapınız yoksa? Türkçe sevgisi, dil bilinci, aşılayabildik mi insanımıza? Aşılayabilseydik sokaklarımız, caddelerimiz böyle kirlenir miydi? En üst düzeyde eğitim görmüş insanlarımız bile kaçar mıydı kendi dilinden, kültüründen? Bu denli yabancılaşır mıydık kendimize? Bu denli çok “yerli Corc” olur muydu bu ülkede? Bu çalışmada, MEB’in hazırladığı ilköğretim 4. ve 5. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin durumu ele alınmıştır. Bu konuda ilk söylenmesi gereken, ders kitaplarının, daha çok, öğrencileri bilgilendirmeyi amaçlayan temalara dayalı olarak hazırlandığıdır. Kitaba alınan metinler de genellikle bu anlayışa göre seçilmiştir. Dördüncü ve beşinci sınıflarda temalar aşağıdaki gibi belirlenmiştir: Birey ve Toplum Atatürk Sağlık ve Çevre Üretim -Tüketim ve Verimlilik Yenilikler ve Gelişmeler Güzel Sanatlar Değerlerimiz Güzel Ülkem Türkiye Doğal Afetler Oyun ve Spor
(ortak) (ortak) (ortak) (4. sınıf) (ortak) (ortak) (ortak) (4. sınıf) (5. sınıf) (5. sınıf)
İçeriklerinin sosyal bilgiler ve fen bilgisi derslerinde kavratılmasının daha uygun olduğunu düşündüğümüz temalara (adlarına) bakılarak da ders kitaplarının öğrenciyi bilgilendirmeye yönelik metinlerle oluşturulduğunu söyleyebiliriz. Belirtilmesi gereken bir başka durum da kitaplara alınan metinlerin çoğunun sonunda “Düzenlenmiştir.” açıklamasının yer aldığıdır. Metinler ya kısaltılmış ya da değişik açılardan yeniden düzenlenmiştir. İster kısaltılmış, ister üzerinde başka bir değişiklik yapılmış olsun, her iki durumda da metnin özgünlüğü bozulmuştur. Bu gerçek, ülkemizde bugünkü anlayışa göre hazırlanan ders kitaplarına uygun metinlerin azlığına da işaret etmektedir. MEB Yayını olan İlköğretim 4. ve 5. sınıf Türkçe ders kitaplarından alınan aşağıdaki metinlere şöyle bir göz atalım: 4. sınıf Türkçe kitabı: KAZLARIN UÇUŞU
Abdullah Araz
Kazları havada uçarken gördünüz mü hiç? (“havada” sözcüğü gereksiz) Kazlar, özellikle göç ederken farklı bir uçuş tekniği kullanırlar. Öyle çevremizde gördüğümüz kuşlar gibi dağınık uçmazlar. Göç eden yaban kazları V şekli oluşturarak uçarlar. (…) Böylece varmak istedikleri yere yarıdan fazla enerji tasarrufu 84
sağlayarak ulaşıyorlarmış. (ÖKK 49. sayfa) … Yorulan kaz arkaya geçiyor, onun yerini hemen arkasındaki alıyor. (ÖKK 50. sayfa) • Metinde geniş, şimdiki, şimdiki zamanının söylentisi (rivayeti) olmak üzere üç değişik zaman kullanılmıştır. • Kazların uçuşunun “V”ye benzetilmesi iyi bir söyleyiş değil. Ters “V” ya da ok ucuna benzetilebilirdi. BİR HABER
Nesrin Baraz
“…Mustafa Kemal Samsun’a giderken önce Havza’ya uğrar. Oradan İstanbul’daki arkadaşlarına sağ salim geldiğini, bundan sonra neler yapılacağını bildiren bir telgraf çekmek ister. Telgrafhaneye gelir…” (ÖKK 65. sayfa) • Paragraftaki bilgi yanlışını basit bir gözden kaçma olarak değerlendirme olanağı yoktur. Metni yazanın, kitabı hazırlayanların, denetleyenlerin; Havza’nın haritadaki yerini, Atatürk’ün Samsun’a nasıl gittiğini, dolayısıyla Kurtuluş Savaşı’nı bilmedikleri anlaşılıyor. İşin düşündürücü olan bir başka yönü de bu metni öğrencilerine okutan on binlerce öğretmenin bu aymazlık karşısındaki sessizliğidir. BEN MUSTAFA KEMAL
Aydoğan Yavaşlı
“…Tek güvencemiz Türk ulusu idi.” “… Mutluyum ki büyük Türk Ulusu, bütün bu yenilikleri destekledi ve yanımda yer aldı.” (ÖKK 69.sayfa) • Yazımda tutarsızlık. TBMM oy birliğiyle aldığı kararla bana “mareşallik” rütbesini ve “gazi” ünvanını verdi. (ÖKK 70.sayfa) • Sözcüğün yazımında yanlışlık. Sevgili yavrularım, laiklik yaptığımız ve yapacağımız yeniliklerin temel taşıydı.” “Arkadaşlar, dünyada esas olan barıştır. Yurtta ve dünyada barış. Barış için gelecek her çağrıya koşunuz.” (ÖKK 70. sayfa) • Okura seslenişte tutarsızlık. RENKLER OLMASAYDI
(ÖKK’ye son sayfası alınmadığı için yazanı belli değil.)
“… Renk tanecikleri hangi rengi yansıtıyorsa biz cisimleri o renkte görürüz. Meselâ yaprak, üzerine gelen ışıktan sadece yeşili yansıttığı için yeşil görürüz. Toprak, sadece kahverengiyi yansıttığı için kahverengi görünür. (ÖKK 91. sayfa) • Türkçe ders kitabında “mesela” yerine “örneğin”in kullanılması daha uygun değil mi? • Toprak kahverengi mi görünür? almaktadır. YERLİ BESİNLERİMİZ
“Toprak rengi”, “boz” sözcükleri hemen her sözlükte yer
Beytullah Hatoğlu
Ayvamız altın gibi, Kirazlar beşibirlik. Bak karpuzlar ne iri Ege’nin bal inciri, Yerli besin yemeli. 85
Güneyden narenciye, Dağılır tüm ülkeye. Kayısı Malatyalı, Karadeniz’den fındık, Gel de afiyetle ye. Tadı var diş diş narın, Yeri ayrı kaşarın. Kelle peyniri göz göz, Muza söylenir mi söz? Süt erik ilkbaharın. Baklagiller kış dostu, Yanında pirinç pilav, Birazcık da komposto. İşte yerli bir sofra, Gel de ye doya doya. Pastırma Kayserili, Mercimek Güneydoğu, Patates Nevşehirli, Zeytin mideler dostu, Bol bol üzüm yemeli. • Metnin yazınsal değer taşıdığı söylenebilir mi? Yukarıdaki metin öğrencide şiir okuma isteği uyandırır mı? “… Türkçemizin güzelliklerinin yansıtılmadığı, zorlama bir biçemle yaratılan ürünlerin, çocukların kavramsal gelişimine ve dilsel beğenilerine katkı sağlamayacağı açıktır. Öte yandan, güdümlü yayın olarak da adlandırabileceğimiz, bir ideolojinin ya da bir inancın sözcülüğünü yapan kitapların, çocuğun duygu ve düşünce sağlığını olumsuz yönde etkileyebileceği göz önünde bulundurulmalıdır. Çocuğun dilsel beğenilerini anadilinin anlatım olanaklarıyla eğitme anlayışından uzak çocuksu yayınlar ile çocuğu bir yetişkinin kendince oluşturduğu doğrulara bağımlı kılmak isteyen güdümlü yayınlar; çocuklarda kitap ve edebiyat adına yanlış kanıların oluşmasına, zamanla çocuğun okuma isteğinin körelmesine, sonuçta, çocukla kitap arasında engellerin oluşmasına yol açabilir. Bu nedenle, özellikle, çocuğun dil ve anlam evrenine uygun olmayan, yapay ve çocuksu bir biçemin kullanıldığı kitaplar, anadili sevgisinin ve bilincinin gelişimini engelleyici bir etken olarak görülmelidir.” diyor Sedat Sever (Sever, 2003:10). (2)
TÜRKÇEMİZ Annenden öğrendiğinle yetinme Çocuğum, Türkçeni geliştir. Dilimiz öylesine güzel ki Durgun göllerimizce duru, Akar sularımızca coşkulu... Ne var ki çocuğum, Güzellik de bakım ister! Önce türkülerimizi öğren, Seni büyüten ninnilerimizi belle, Gidenlere yakılan ağıtları... Her sözün en güzeli Türkçemizde, Diline takılanları ayıkla, Yabancı sözcükleri at! (Dize çıkarılmış.) 86
Rıfat Ilgaz
Bak, devrim, ne güzel! (Dize çıkarılmış.) Barış, ne güzel! Danışma, (“dayanışma” olacak) özgürlük... Hele bağımsızlık! En güzeli, sevgi! Sev Türkçeni, çocuğum, Dilini sevenleri sev!
(Kısaltılmıştır.) (ÖKK 160. sayfa)
• Yirmi dizeli şiir yalnızca iki dizesi çıkarılarak kısaltılmış. On sekiz dizenin sığdığı yere iki dize daha yerleştirilememiş. Buna kısaltma denebilir mi? Çıkarılan, kitaba alınmayan iki dizeye (“Yabancı sözcükleri at! Bak, devrim, ne güzel!”) baktığınızda buradaki anlayışı sezmek pek güç değil. Yabancı sözcüklerin atılması, “devrim” sözcüğünü güzel bulma, kitabı hazırlayanlarca pek uygun görülmediği için bu iki dize kitaba alınmamış. “Dayanışma” sözcüğünün (Baskı hatası sonucu olmasını diliyoruz.) “danışma” olarak yazılması da nasıl bir toplum yetiştirmek istendiğini göstermek bakımından anlamlı ve ilginçtir. Çoğumuz Rıfat Ilgaz kitaplara girdi diye sevinmiştik. BENİM ANADOLU’M
Selçuk Alparslan
Niğde ili ünlü Bor’un merkezi Hep söylenir elmasıyla merkebi Koyunlu’nun halıları şöhretli Yükseklerin aşılmazı Anadolu’m. (12 heceli) Aydın’ın efeleri yiğittir (10 heceli) Balıkesir esmeniyle nefistir Eskişehir lületaşı şehridir Tarihlere sığamazsın Anadolu’m. (12 heceli) (ÖKK178. sayfa) • Yedi dörtlükten oluşan koşmanın dörtlüklerinin dördüncü dizeleri 12 heceli, içinde bir tane de 10 heceli dize var. Bu yönüyle şiirin biçimsel açıdan yetkin bir ürün olmaması; ayrıca dörtlükleri oluşturan dizeler (özellikle dörtlüğün ilk üç dizsiyle dördüncü dize) arasındaki ilgi zayıflığı nedeniyle yazınsal nitelik taşımadığı görülmektedir. • “Esmen” özel ad (kolonya markası) olduğu için büyük harfle başlayarak yazılmalıydı. 5. sınıf: OKULUM Ne kadar seviyorum Okulumu bir bilsen… Okul kadar güzel yer Düşünemiyorum ben.
Muzaffer Baranok
Benim gibi her çocuk, Okulunu sevmeli. Derslerini çalışıp Kitaplarını övmeli.( 8’li hece) Okulum, ah okulum! Bilgi, sağlık yuvası… Kaynıyor damarımda Okulumun havası. Cahil kalmak dünyada, Yarım olmak demektir. 87
Yarım adam bu yurda Zararlı bir emektir. (ÖKK 54. sayfa) • Şiir 7’li hece ölçüsüyle yazılmış; ancak ikinci dörtlüğün son dizesi 8 heceli. • “Okul kadar güzel bir yerin düşünülememesi”, “kitapları övmek” “damarda okulun havasının kaynaması” abartılı, “yarım adamın zararlı bir emek sayılması” zorlama söyleyişlerdir. KALBİMİZİN SESİ
Zafer Engin
“…Kalp, vücudumuzdaki bir ömür boyu bize hizmet eden en fedakâr organlarımızdandır.” “…Dünyanın çevresinin yaklaşık 40.000 kilometredir.” “…Kan küçük bir zaman diliminde ortalama 268.000 kilometre yol almaktadır.” (ÖKK 51.-52.sayfa ) • Anlatım bozukluğu. • Sayılara boğulmuş bir metin, fen bilgisi dersi için daha uygun. SAĞLIK
Şaban Karakuş
… Sağlığın üç şartı vardır. Temiz ol, ye, yaptır aşı. Bunu yapan insanların Ömrünce ağrımaz başı. Üzüntü sağlığı bozar, İnsan neşe yaratmalı. Doktoru ihmal etmede, (“etmeden” olmalı.) Mutlaka aşı olmalı. …
(ÖKK 103-104.sayfa)
• İlk dörtlükteki, “Sağlığın üç şartı vardır.” yargısı bilimsel değil. • “Temiz” sözcüğü “ol-, ye-, aşı yaptır” sözcüklerinin üçünü de nitelediğinden ikinci dizede anlatım bozukluğu var. • İkinci dörtlükte anlam bütünlüğü yok. MUCİT ÇOCUK
Melih Arat
“İlker, yıldızlara ve uzaya meraklıydı. Babasından bir teleskop almasını istedi. Ne var ki istediği teleskobun fiyatı 400 YTL kadardı. Babası da kısıtlı bütçelerinde teleskoba ayıracak paralarının olmadığını söyledi. …Bununla birlikte oğlunu tam olarak reddetmeyen babası, ona bir teleskop yapmasını teklif etti. …” (ÖKK 108.sayfa) (İlker, internetten ve öteki kaynaklardan yararlanarak bir teleskop yapar.) • Yüzlerce yıldır kullanılan bir aygıtın yeniden yapılması icat sayılamayacağı için metnin adıyla içeriği örtüşmüyor. DÜNYA’DAN UZAKTA
Aslı Kaplan
“Aynı zamanda vücutlarındaki denge sistemi de bozuluyor. Uzayda denge organını uyaracak yer çekimi kuvveti mevcut değil. Bu yüzden astronotların beyinleri aşağıyı ve yukarıyı ayırt edemiyor. Yeryüzünde böyle bir problemimiz yok.” (ÖKK 117.sayfa)
88
• Dersin adı göz önünde bulundurulduğunda metinde altı çizili sözcüklerin Türkçelerinin kullanılması beklenir. AMACINIZ SEVGİ, ARACINIZ BİLGİ OLSUN
Mustafa Köksal
“… Oğuz’un hayattaki amacı sevgi, aracı ise bilgiydi.” (ÖKK 122. sayfa) • Sevgi amaç olabilir mi? “…Banyonun ortasındaki küçük havuzun etrafındaki sular, müzik sesi gibi şırıldayarak havuzu doldurmaya başladı. Bilgisayarın, Oğuz’un hücre yapısına uygun bir oranda ayarlandığı temizleyici ve cildi besleyen sıvılar suya karışmaya başladı.” (ÖKK 123. sayfa) • Müzik zaten ses olduğuna göre müzik sesi gibi şırıldamak doğru bir kullanım değildir. • Tümcede “ayarlandığı” sözcüğünün çatısından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu var. MİMAR SİNAN
Komisyon
“… (1) Sanat anlayışında meydana gelen değişikliklere rağmen onun eserleri, değerini korumaktadır. Kötü doğa koşulları, yağmurlar, rüzgârlar, seller, depremler bu eserlerin güzelliğini, sağlamlığını, inceliğini bozamamıştır. Sinan’ın büyüklüğü, yapılarının ölmezliği buradan gelmektedir. (2)Türkler, güzel sanatların mimari, süslemecilik, oymacılık ve yazı (hat) dallarında eşsiz eserler ortaya koymuştur. Bütün dünyanın beğenisini kazanan bu eserler, müzelerimizin en değerli hazineleridir. (ÖKK 134. sayfa) • Paragrafta iki düşünce işlendiği için bütünlük yok. DOKUMACI USTA
Niyazi Birinci
“…Bazen kuş, giriş kapısını uzun bir tünel şeklinde yapar. Yuva tersine dönmüş bir vazoyu andırır. Bu tünel, yılan gibi düşmanların içeri girmemesi için bir tedbir olarak kuşa öğretilmiş olmalıdır. Kim tarafından? Kuşa dokumacılığı ve cambazlığı kim öğretti? Bu iş için lâzım olan gagayı kim verdiyse onun tarafından. Yoksa kuşun kendi başına bütün bunları düşünecek bir aklı yoktur. Eğitim de görmemiştir. Hiçbir okuldan diploma da almamıştır.” (ÖKK 145.sayfa) • Metnin yalnızca dokumacı kuşunu tanıtmak amacıyla yazıldığına inanmak güç. YARIN BAYRAM
Ünver Oral
Hacivat - Karagöz’üm iyi ki geldin! Dükkânda yalnızlıktan içim bir hoş oldu. Karagöz - İçin bir hoş mu oldu? Hacivat – Değil efendim! Yani içime bir sıkıntı geldi. “Şöyle konuşmak için bir arkadaş olsa” diyordum ki sen geldin. (ÖKK 164. sayfa) • Oyunun geleneksel yapısına göre Karagöz’ün, Hacivat’ın sözlerini yanlış anlaması gerekiyor. Bu durumda, Karagöz’ün konuşmasındaki “hoş” sözcüğünün “boş” olması gerekir. Yapılan yanlışlık konuşmayı anlamsız kılıyor. BİR BAŞARININ ÖRNEK ÖYKÜSÜ
Bora Çınarcı
“Size bir soru. Başarılı olmayı ne kadar istiyorsunuz? Düşünün… Ne kadar? Başarıyla aranızdaki tek engel, kendinizsiniz. Çünkü insanı ancak kendisi yıkabilir, kendi sözleri ve düşünceleri. Diğerlerinin söylediklerine inanmak yine sizin kendinize yarattığınız bir engeldir.. “ (Metinde iki nokta) (ÖKK 190.sayfa) • Amerikalı bir basketbol oyuncusunun gösterdiği başarının anlatıldığı öykünün adında bozukluğu var. Örnek olan öykü mü, başarı mı? Başlık “Örnek Bir Başarının Öyküsü” olmalıydı.
anlatım
89
• Gözden kaçma olduğunu düşündüğümüz yan yana iki nokta kullanımı ders kitaplarına girecek kadar yaygınlık kazanmadı. HANGİSİNE BAŞLASAM
İsmail Hakkı Sunat
Hangisine başlasam? Diye sordum ablama. “Yüzmek, koşmak, futbol mu, Yoksa yüksek atlama?” Ablam dedi:” Sporlar Yaşa göre değişir. Çünkü bütün çocuklar, Büyüdükçe gelişir. Sizin için jimnastik En faydalı spordur. Büyüklerin yaptığı Hem yarıcı hem zordur. Şimdi senin sporun Her gün biraz yol aşmak Açık, temiz havada, Gezmek, koşmak, dolaşmak.” (ÖKK 193. sayfa) • Çocuğun sorusuna karşılık ablası ona yalnızca jimnastik yapmayı, gezip dolaşmayı, koşmayı önermektedir. Ablanın verdiği yanıttan yüzmenin çocuklara göre bir spor olmadığı anlaşılmaktadır. Bu yönüyle şiirin iletisi sağlıklı değildir. Sonuç: İlköğretim 4. ve 5. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metinler çoğunlukla öğrenciyi bilgilendirme amacı gütmekte; ancak bu amaçla yazılan metinlerde önemli bilgi yanlışları bulunmaktadır. Yazınsal metinlerin de birkaçı dışında; buluş, düzenleme ve anlatım özellikleri bakımından nitelikli olmadığı görülmektedir. Çok sayıda yazım ve noktalama yanlışı bulunan, dil duyarlığı düşük olan metinler öğrencinin okuma zevki ve alışkanlığı kazanmasına yeterli katkıyı sağlayacak düzeyde değil. Bu metinlerle dilimizin kurallarını kavratmak, Türkçenin gücünü sezdirmek ve öğrenciye dil bilinci kazandırmak güç. Bu metinlerle Türkçe öğretiminin başat amacı gerçekleştirilemez. Başka bir söyleyişle bu metinlerle “okur” yetiştirilemez. 1) Sever, Sedat (2003) Çocuk ve Edebiyat. Ankara: Kök Yayıncılık. 2) Montaigne, Michel de (1987) Denemeler. İstanbul: Cem Yayınevi. Kaynaklar MEB (2005) İlköğretim Türkçe 4 Kılavuz Kitabı. (Yazarlar: H.Çanakcı, S.Yardımcı, E.B.Yetimoğlu, K.Taşdemir, S.Özaykut) İstanbul: MEB Devlet Kitapları, Birinci Baskı, Uniprint. MEB (2005) İlköğretim Türkçe 5 Kılavuz Kitabı. (Yazarlar: N.Gören, Z.Yener, A.İldeniz, H.S.Aksal, N.Sarıöz) İstanbul: MEB Devlet Kitapları, Birinci Baskıya Ek, Uniprint.
90
İLKÖĞRETİM 1. KADEME TÜRKÇE DERS KİTAPLARINDA YER ALAN METİNLERDEKİ DEĞERLERİN İNCELENMESİ
Uzm. Özgen SEZER Ümraniye 60. Yıl Cumhuriyet İlköğretim Okulu Öğretmeni
Farklı alanlarda kendine özgü, tanım ve anlamları olan değerler aslında yaşadığımız hayatla doğrudan doğruya ilintilidir. Hayatın akışı içinde oluşan, değişen ve gelişen bir olgu olarak eğitimin ve eğitim kurumlarının temel düşüncesini oluşturmaktadır. Bilindiği üzere eğitimin temel işlevi toplumun devamını sağlamaktır. Siyasal işlev olarak kendini devam ettirmek için ideolojisine uygun bireyler yetiştirmek, ekonomik olarak hangi alanda ne kadar açığı olduğunu saptamak ve ona göre bireyleri yetiştirmek, toplumsal olarak da gelenek, göreneklerinin devamını sağlamaktır. Bütün bu işlevleri yerine getirmek için de değerlere ihtiyacı vardır. Yani bir başka deyişle, toplumu oluşturan ve devamını sağlayan değerler eğitim yoluyla kazandırılır. Eğitim bu işlevini örgün, yaygın ve algın eğitim kurumları ile yapar. Özellikle değerlerin nesilden nesile aktarılması görevini bir sosyal yapı olan okullar üstlenmiştir. Okulların temel amacı hem akademik açıdan başarılı hem de temel değerleri benimsemiş bireylerin yetiştirilmesidir. Nitekim toplumun okuldan beklentisi de gelecek kuşaklara toplumsal iş bölümü çerçevesinde ''iş'' edindirilmesi ve sorumluluk, saygı, adalet, özgürlük gibi temel insani değerleri kazandırmasıdır. Son yıllarda ülkemizde en çok şikayet edilen konuların başında yeni yetişen neslin duyarsızlığı gelmektedir. Madde bağımlılığı, hırsızlık, zorbalık, şiddet, suç işleme, hukuka saygısızlık, başkalarının haklarına saygı göstermeme, büyükleri ile olan ilişkilerinde saygısızlık başta büyük şehirler olmak üzere ülkemizin genelinde rahatsızlık yaratmaktadır. 2000'li yılların çocukları artık bütün bilgilere parmaklarının aracılığı ile ulaşabilmekte, her şeyi daha rahat elde edebilmektedir. Ancak çocukların ihtiyaçları şüphesiz bunlarla sınırlı değildir, değerler ve inançlar kişiye yaşama bağlar. Hayatta edilgen olmak değil, hayatın kurucusu ve düzenleyicisi olmak istemek insanın en temel isteklerinden biridir. Bu nedenledir ki ülkemizde ve tüm dünyada değerler eğitimi önem kazanmıştır. Değerleri aktarmanın okullar yoluyla gerçekleştiği bilinmektedir. İlköğretimin mecburi olduğu ülkemizde hemen her bireyin ilköğretim okullarına gittiği biliniyorsa değerleri aktarmanın en etkili yolu da ilköğretim okullardır. Ancak bu aktarım için belirli bir plan ve müfredat gereklidir. Bizim okullarımızda İlköğretim okulu programına göre eğitim yapılmaktadır. Bu programda Milli Eğitimin genel hedefleri açıkça belirtilmiştir. Milli Eğitim sisteminin yetiştirmek istediği insan modeli, bir başka ifadeyle bireylerinde bulunmasını istediği değerler bu hedeflerde ortaya koyulmaktadır. Bu temel amaçlar da dersler aracılığı ile uygulanmaktadır. Hayat Bilgisi ve Sosyal Bilgiler dersi bu amaçlar doğrultusunda hazırlanmıştır. Türkçe dersinin programında da bu amaçlara rastlanmaktadır. Bu genel hedefler Türkçe dersinin özel amaçlarına;
91
• Öğrencilere Türk dilini sevdirme, kuralları sezdirmek; onları, Türkçeyi gelişim süreci içinde bilinçle, özenle ve güvenle kullanmaya yöneltmek, • Onların ulusal duygusunu ve ulusal coşkusunu güçlendirmede kendi payına düşeni yapmak; sözlü ve yazılı Türk ve dünya kültür ürünleri yoluyla; Türk kültürünü tanıma ve kazanmalarında; Türk yurdunu ve ulusunu, doğayı ve hayatı, insanlığı sevmelerinde yardımcı olmak, • Onlara, bilimsel, eleştirici, doğru, yapıcı ve yaratıcı düşünme yollarını kazandırmada Türkçe dersinin payına düşeni gerçekleştirmek, şeklinde ifade edilmiştir. Bu amaçların her biri kendine göre değerleri içine almaktadır. Değerler ve değerlerin aktarılmasına bu yönüyle baktığımızda ilköğretim kurumlarının önemi, diğer eğitim kurumlarına göre daha çoktur. İlköğretim kurumları da bütün organlarıyla bu amaca hizmet etmektedir. Bu aktarımda en önemli öğelerden biri de ders kitaplarıdır Kitabın, eğitim içindeki yeri ve önemi de oldukça büyüktür. Kitapların, insanlığın tarihi gelişimine bakıldığında devletin kendi ideolojisini ve toplumun kendi kültürünü yeni nesillere aktarmada tarihi bir rol aldığını görürüz. Kitabın tarihi düşünüldüğünde, yeryüzündeki tek Tanrılı dinlerin de kitaplara dayandığını unutmamak gerekir. Buradan da ideolojik bütünlüğün sağlanması açısından kitapların önemi görülmektedir. Kitap, eğitime girince sistemleşir. Ders kitabı ise bir dersin öğretimi ile ilişkili olarak hazırlanan ve seçilen bir kitaptır. Benzer bir anlamda belli ölçülere göre incelendikten sonra belli bir okul, sınıf, ders için öğretmen ve öğrencilere temel kaynak olarak önerilen kitaptır. Gelişmiş veya gelişmekte olan ülkelere bakıldığında ders kitapları her zaman önemli bir eğitim aracı olarak görülmüştür. Ders kitabı işlevinden ve öneminden dolayı birçok toplumda “değerli” olarak da görülmüştür. Örneğin, Japonlardan bazıları ders kitaplarını bir toprak parçası kadar değerli görmüşlerdir. Önceleri Japon öğretmenler okulda derste iken deprem olduğunda kurtulması gereken öncelikler arasında kitapları belirtmişlerdir. Gelişen teknolojiye rağmen ABD’de ders kitaplarının büyük önemi vardır. Yapılan bir araştırmaya göre öğrenciler sınıfta zamanlarının yaklaşık %80'ini ders kitapları ve ders kitaplarıyla ilgili etkinliklerle harcamaktadır. Türkiye de ilk ve orta öğretimde kullanılan eğitim malzemeleri ve ders kitaplarının milyonlarca çocuk ve genç üzerinde etkisi olmasına karşın çok az sayıda incelemeye konu oldukları görülmüştür. İlköğretim birinci sınıfta okuma yazma etkinliği ile başlayıp okuma, anlama yorumlama, yazınsal etkinlikler, tür, dil ve benzeri özellikler açısından farklılık ve çeşitlilik kazanan anadili dersi, kuşkusuz örgün eğitimin temel ve en önemli derslerindendir Türkçe dersleri Milli Eğitim tarafından öngörülen programda 1., 2. ve 3. sınıflarda haftada 12 ders saati, 4. ve 5. sınıflarda ise haftada 6 ders saati okutulmaktadır. Bir başka ifadeyle, ilköğretim okullarında okutulan ders saati açısından en çok işlenen ders Türkçe dersidir. Türkçe dersleri ise geçmişten günümüze ağırlıklı olarak ders kitaplarıyla işlenmektedir. ABD’de ortaya konan yukarıdaki araştırma Türkiye için de çok farklı olmadığını düşündürmektedir. Hatta Türkçe dersinin amaçları (okuma, yazma, dinleme, konuşma) bu metinler üzerinden öğrenciye sunuluyor da diyebiliriz. Durum böyle olunca Türkçe ders kitaplarındaki metinler ayrı bir önem taşıyor. İlköğretim çağındaki çocukların Türkçe dersi kitaplarında ise çocuk edebiyatı ile ilgili ürünlerin olması beklenmektedir. Çocuğun yazılı edebiyatla ilk tanışması bu kitaplarla sağlanıyor denilebilir. Çocuk edebiyatının ve çocuk kitaplarının amaçlarından biri de çocuğa iyi olan davranışı kazandırmaktır. Araştırmada bu kitapta yer alan metinlerde hangi değerlerin, ne kadarının işlendiği sorularına cevap aranmaktadır. Frekans ve yüzde değerleri incelendiğinde en çok rastlanan değerlerin %11 ile Türk Milletini Yücelten Türk Büyüklerine Saygı Duyma değeri ve %10 ile Türk Milletini Yücelten Türk Büyüklerine Değer Verme olduğu görülmüştür. Bu değeri %8 ile Sağlık ve Temizlik Alışkanlığına Önem Verme ve %7 ile Okuma Alışkanlığına Hayatında Yer Verme değerinin izlediği görülmektedir.
92
Diğer taraftan Tarihi Eserleri Koruması Gerektiğine İnanma, Tarihi Eserleri Sevme Ailede Demokratik İş Bölümüne İnanma ve Ailenin Zor Şartlarına Katlanması Gerektiğine İnanma değerleri %0 ile ders kitaplarında yer almamıştır. Bilimsel Düşünceyi Üstün Tutma, Bilginlerin Eserlerine Değer Verme, Kanunlar Karşısında Eşit Olduğuna İnanma, Evde ve Okulda Sorumlulukları Olduğunu Bilme ve Yurtta Sulh, Cihanda Sulh ilkesine inanma değerleri %1 ile en az rastlanan değerler olduğu görülmüştür. İncelenen ders kitaplarındaki metinlerin devletin siyasi devamına hizmet eden değerlere yoğunluk verildiği görülmüştür. Örneğin, tutumlu olmayı savurganlığa tercih etme değeri kitaplarda en az rastlanan değerlerdendir. Oysa çocuklarımız her geçen gün tüketim toplumunun hatırı sayılır üyeleri haline gelmektedir. Televizyonlarda sık sık duyulan tarihi eser kaçakçılığı olayları ve ülkemizdeki tarihi eserlerin daha çok yabancılar tarafından incelenmesi Tarihi Eserleri Koruma ve Tarihi Eserleri Sevme değerinin yüzdeliklerine bakılınca anlaşılıyor. Toplum Menfaatlerine Üstün Tutma, İnsanlığa Hizmet Etmiş Bilginlerin Eserlerine Değer Verme değerlerine ders kitaplarında pek az rastlanmıştır. Bazı metinlerde sekiz ayrı değere vurgu yapılırken bazı metinlerde hiçbir değere vurgu yapılmadığı görülmüştür. Ders kitapları daha çok dil, imla ve görsel anlamda incelenmektedir. İçerikte ise daha çok olması gerekenlere değil, olması gereken unsurların varlığına dikkat edilmektedir. Ders kitabı hazırlayanların çocuk edebiyatı ürünlerini iyi tanımadığı görülmektedir. Oysa çok olmamakla beraber 90'lı yılların başından bu yana metinlerde anlamlı ilerlemeler olmuştur. Çocuklara bilimi sevdirmek, bilimsel düşünceyi üstün tutmak için yazılmış çocuk edebiyatı ürünleri seçilip kitaplara alınabilirdi. Diğer taraftan sınıf ve okul kütüphanelerinin durumu ders kitaplarından daha kötüdür. Kitapların içerikleri incelenmeden rafları doldurmak için alındığı da gözlenmektedir. Çocukların ulaşabileceği çocuk edebiyatı ürünlerinin özenle seçilmemesi düşündürücüdür. Araştırmada elde edilecek sonuçların çocuk edebiyatı yazarlarına, Eğitim Fakültelerinde okutulan Çocuk Edebiyatı derslerine, Milli Eğitim Bakanlığına ve öğretmenlere bakış açısı kazandıracağı düşünülmektedir. YARARLANILAN KAYNAKLAR BOBAROĞLU, Metin. Aydınlanma Sorunu ve Değerler. Ayna Yayınevi. Eylül, 2002. Değerler Eğitimi Dergisi. Sayı 3. Temmuz, 2003. DİLİDÜZGÜN, Selahattin. İletişim Odaklı Türkçe Derslerinde Çocuk Kitapları. Morpa Kültür Yayınları: İstanbul, 2003. GÜRSEL, Musa. Eğitim Yöneticisinin Değer Sistemi. Eğitim Kitabevi Yayınları. Konya 2004. KAPLAN, İsmail. Türkiye de Milli Eğitim İdeolojisi. İletişim Yayınları: İstanbul, 2002. KUÇURADİ, İoanna. İnsan ve Değerleri. Türkiye Felsefe Kurumu. İstanbul, 1998. EK DEĞERLER İNCELEME FORMU D1: YURT DEVGİSİ D2: YURDA HİZMET ETMENİN GEREKLİLİĞİNE İNANMA D3: BAYRAĞA SAYGI D4: TÜRK MİLLETİNİ YÜCELTEN TÜRK BÜYÜKLERİNE SAYGI DUYMA 93
D5: TÜRK MİLLETİNİ YÜCELTEN TÜRK BÜYÜKLERİNE DEĞER VERME D6: TARHİ ESERLERİ KORUMANIN GEREKLİLİĞİNE İNANMA D7: TARİHİ ESERLERİ SEVME D8: TÜRK MİLETİNİN AHLAKİ DEĞERLERİNİ BENİMSEME D9: TÜRK MİLLETİNİN İNSANİ DEĞERLERİNİ SEVME D 10:TOPLUM MENFAATLERİNİ ÜSTÜN TUTMA D11: AİLENİN ÖNEMİNİ BENİMSEME D12: AİLE BÜYÜKLERİNE SEVGİ D13: AİLE BÜYÜKLERİNE SAYGI D14: AİLE BİREYLERİ ARASINDA HOŞGÖRÜ OLMASI GEREKTİĞİNE İNANMA,Ü D15. AİLEDE DEMOKARATİK İŞ BÖLÜMÜNE İNANMA D16: AİLENİN ZOR ŞARTLARINA KATLANMASI GEREKTİĞİNE İNANMA D17: KENDİ İSTEKLERİNİ AİLENİN ŞARTLARINA UYDURMASI GEREKTİĞİNE İNANMA D18: GELENEKLERE SAYGI D19: ÖĞRENME MERAKINA ÖNEM VERME D20: BİLGİNLERİ TAKDİR ETME D21: SANATÇILARI TAKDİR ETME D22: BİLGİNLERİN ESERLERİNE DEĞER VERME D23: BİLMİN ÖNEMİNE İNANMA D24: BİLİMSEL DÜŞÜNCYİ ÜSTÜN TUTMA D25: TEKNİĞİN ÖNEMİNE İNANMA D26: İNSANLIĞA HİZMET ETMİŞ BİLGİNLERE DEĞER VERME D27: ARAŞTIRICI OLMAYI TERCİH ETME D28: RESİM YAPMAYI TERCİH ETME D29: MÜZİK DİNLEMEYİ TERCİH ETME D30: DOĞANIN GÜZELLİKLERİNE HAYATINDA YER VERME D31: SAĞLIK VE TEMİZLKİK ALIŞKANLIĞINA ÖNEM VERME D32: ÇEVRESİNDEKİ CANLI VARLIKLARA DEĞER VERME D33: ÇEVRESİNDEKİ CANSIZ VARLIKLARA DEĞER VERME D34: OKUMA ALIŞKANLIĞINA HAYATINDA ÖNCELİK VERME D35: GRUP ÇOĞUNLUĞUNUN KARARINA DEĞER VERME D36: TOPLUM HAYATI ADINA İŞ VE MESLEK SAHİBİ OLMASI GEREKTİĞİNE İNANMA D37: KANUNLAR KARŞISINDA EŞİT OLDUĞUNA İNANMA D38: TUTUMLU OLMAYI SAVURGANLIĞA TERCİH ETME D39: EVDE VE OKULDA SORUMLULUKLARI OLDUĞUNU BİLME D40: YURTTA SULH, CİHANDA SULH İLKESİNE İNANMA
94
“İLK VE ORTAÖĞRETİM ÖĞRENCİLERİ İÇİN 100 TEMEL ESER” TÜRKÇE – EDEBİYAT ÖĞRETİMİ, ÇOCUK VE GENÇLİK EDEBİYATI
Mustafa Ruhi ŞİRİN Şair, Çocuk Kitabı Yazarı, İletişim Uzmanı, Çocuk Vakfı Başkanı Okuma alışkanlığının günümüzdeki boyutlarını medya toplumu öncesi ve sonrası süreçleri bakımından değerlendirmeden anlamlandırmak mümkün değildir. Bugün artık bilgi yalnızca okuldan öğrenilmiyor; çünkü bilişim devrimi, geleneksel bilgi edinme yollarını da sistemine dahil etmiştir. Merkez medya televizyon, okuldan daha etkili konuma yükselmiştir. Okumaya karşı televizyon ve bilgisayar ikame edilmiştir. Türkiye, bilişim teknolojilerinin yaygınlaşması karşısında örgün ve yaygın öğretim odaklı eğitimde öngörüsüz bir toplum görüntüsü içindedir. Medya okur-yazarlığı bağlamında da bütün özneleri kuşatıcı medya kültürü bilinci oluşturulamadığı gibi, medya eleştirisi de içerikten yoksundur. Popüler kültürsüzleştirme üssüne dönüşen televizyon, okumayı ikincilleştirmiştir. Türkiye’de medya, özelde ise televizyon, okuryazar düzeyinde bir toplumu etkilemeyi daha kolay başarmıştır. Ders kitabına bağımlı örgün öğretim sisteminin ve okulun ezberci, aktarmacı, dogmatik geleneği karşısında televizyonun okuldan etkili duruma gelmiş olması ise kaçınılmaz bir toplum-medya gerçeğidir. Bu nedenle, medya toplumu öncesinde olduğu gibi, sonrasında da okuma alışkanlığı kültürü göstergeleri zayıf bir toplum durumundayız. Ne okuyan bir toplum ütopyamız ne de okuyan bir Türkiye idealimiz var. Niçin okumuyoruz? sorusuna karşılık toplumsal, kültürel, eğitim, ekonomi, zaman ve döneme ilişkin nedenler yanında, medyaları suçlu gösterme alışkanlığı da çok yaygın durumda. Bütün ilgili nedenler sıralansa da okumama alışkanlığı Türkiye’nin gerçeğidir; okur yetiştirmeyi esas alan, kültüre dayalı ülke ölçekli örgün ve yaygın öğretim programı olmadan okuma alışkanlığının zihniyete dayalı kök sorunları da çözülemez. Millî Eğitim Bakanlığı, okumayan Türkiye gerçeğini dikkate alarak, önce 2004’te ortaöğretim 1 ve ardından 2005’te ilköğretim 2 öğrencileri için “100 Temel Eser” başlığı altında iki kitap listesi açıkladı. İlk ve ortaöğretim okullarında okutulacak “zorunlu” 3 “100 Temel Eser” listelerindeki kitapların ortak amacı “okuma alışkanlığı kazandırmak” ve “ortak duygu ve bilincin oluşması”nı sağlamak biçiminde belirlendi. Listelerin Yöntem ve Model Yaklaşımı Var Mı? İlköğretimin 5., 6., 7. ve 8. sınıfları için okunacak kitap listesi genelgesinde, “Türkçe dersi müfredatı ile ilişkilendirilip okutulması” ve “öğrencilerin sınıf seviyeleri ve öğretim programlarına… zümre öğretmenlerinin dikkat etmesi” 4 bilgileri ve günde 30 dakikalık “Okuma Saati” uygulaması dışında hiçbir ölçüte yer verilmemiştir. Aynı genelgede, “Daha alt sınıflar için böyle bir liste oluşturmak oldukça zordur” görüşü ise, “Bu sınıflara yönelik sayısız yayın vardır” mazeretine dayandırılmıştır.
1
Millî Eğitim Bakanlığı’nın 19.8.2004 tarih, 2004/60 sayılı Ortaöğretim Okullarında Okutulacak 100 Temel Eser Genelgesi. Millî Eğitim Bakanlığı’nın 4.8.2005 tarih, 2005/70 sayılı İlköğretim Okullarında Okutulacak 100 Temel Eser Genelgesi. 3 100 Temel Eser Listeleri Üzerine, Necat Birinci ile söyleşi: Çağrı Gürel, MEB Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim, Kasım 2005, sayı 69, s. 40. 4 Adı geçen Genelge (2005/70). 2
95
“İlköğretim okullarında okutulacak “100 Temel Eser”in hangi niteliklere göre seçildikleri açıklanmadığı gibi, bu kitapların nasıl okunacağını belirleyen ne yöntem ne de model vardır. Burada, Malte Dahrendorf’un yaklaşımı ile model konusuna açıklık getirebiliriz: Kitap seçiminde ve okuma ilgisinin geliştirilmesinde, metnin okurdan belli beklentilerinin olması, önerilen kitapların, çocukların yaşantılarında daha önce karşılaştıkları ya da karşılaşmaları olası olan konularla ilişki kurabilmeleri ve yeni deneyimler kazanma ve öğrenme ilkesi 5 çerçevesinde, etkin olmayı merkeze alan bir yaklaşım da söz konusu değil. Okuma, anlama, düşünme becerilerinin kazandırılması amacıyla yapılacak kitap seçiminde çocukların yaş, sınıf, büyüme-gelişme ve sosyo-kültürel düzeylerine dikkat etmek gereklidir. “İlköğretim Türkçe Dersi Öğretim Programı ve Kılavuzu” 6 Türkçe öğretiminde okuma becerilerinin kazandırılmasında genel bilgileri içermektedir. İlk ve ortaöğretimde okutulacak “100 Temel Eser” listesinin hangi yöntem ve modelle okunacağını belirleyen okuma programı ilişkisi kurulmamıştır. Ortaöğretim listesi de edebiyat öğretimi ve okuma alışkanlığı ile ilişkilendirilmemiştir. Yeni Türkçe öğretiminin amacı yalnızca dinleme, konuşma, okuma, yazma, görsel okuma ve görsel sunu ile ilgili dil becerilerinin geliştirilmesi değil, aynı zamanda düşünme, anlama, sıralama, sınıflama, sorgulama, ilişki kurma, eleştirme, analiz-sentez yapma ve değerlendirme gibi zihinsel becerileri de geliştirme olarak 7 belirlenmiştir. Ezberci, aktarmacı ve dogmatik yaklaşıma karşı “yapılandırıcı, çoklu zekâ, öğrenci merkezli öğrenme ve bireysel farklılıklara duyarlı eğitim” yaklaşımına dayalı; yapılandırıcı, öğrenme-öğretme etkinlikleri ve tematik yaklaşıma göre hazırlanan yeni Türkçe öğretim modeli dikkate alınmadığı gibi,“100 Temel Eser”, soyut bir okuma alışkanlığı vurgusu ile amacını ve okuma öğretimini de sınırlandırmış, bu kitaplarla çocuğu dogmatik bir ilişkiye mahkûm etmiştir. Okuma Programı İçin Kaynak Öneri Listesi Millî Eğitim Bakanlığı, okuma programı’na kaynaklık edecek ve Türkçe ders kitaplarına alınacak metinler için çocuk edebiyatı öneri listesi hazırlanması 8 görevini o tarihte Başkanlığını yaptığım MEB Çocuk Yayınları Danışma ve Yayın Kurulu’na vermişti. Bakan imzasıyla 130 kişi ve kuruma gönderilen mektupta “100 Temel Eser” ifadesi yer almadığı gibi, eser sayısı da belirtilmemiştir. Kurulumuza gönderilen görüşler de dikkate alınarak; 4700 eser arasından Türkçe ve edebiyat öğretimi ve eleştirel okumaya katkı vereceği düşünülen; çocuk gerçekliğine ve çocuğa göre’lik ilkesine uygun 123 kitap seçildi. MEB Çocuk Yayınları Danışma ve Yayın Kurulu’nun bu yaklaşımı ilgili tutanakta şu şekilde yer aldı: “Öğrencinin anlama ve anlatım becerilerini geliştirmek, okuma sevgisi ve alışkanlığını kazandırmak amacıyla, Türk ve dünya edebiyatından dil, edebiyat, sanat ve estetik değeri yüksek seçkin örnekler arasından 7 ana başlık altında (okulöncesi- ilk kitaplar, masal, şiir, hikâye, roman, diğer edebî türler ve dünya edebiyatından) 123 kitaplık, “İlköğretime Yönelik Okuma Programı İçin Kitap Öneri Listesi hazırladı.” 9 Kurulun dil, içerik, edebiyat, sanat ve estetik temel ölçütüne, öncelikle çocuk gerçekliğine, çocuk özne için yazılmış ve çocuğa göre’lik ilkesine uygun kitaplar arasından hazırladığı 123 kitaplık öneri listesi, öncelikle yaşayan yazarlara yer verdiği ve okuma programı’nın hazırlanmasını esas aldığı için kabul görmedi. 10 Kurulumuzun 8 üyesinin istifa etmesinin birinci nedeni, Kurulumuzun hiçbir kararının Bakanlık birimlerince gereğinin yerine getirilmemesi; ikinci neden ise okuma programı için hazırlanan çocuk edebiyatı öneri listesinde yaşayan yazarların kitaplarına yer verilmesini Bakanın kabul etmemesi ve okuma programı için hiçbir çalışma yapılmadan kitap listesi açıklamakla yetinilmesidir. Bakanlık bünyesinde kurulduğu ileri sürülen yeni komisyonun “İlköğretim Öğrencileri İçin 100 Temel Eser” listesini belirleyerek açıklanmasına rağmen, Kurulumuzun “100 Temel Eser” ilişkisi, Bakanlık yetkilileri ve Kurul Üyeleri dışında doğru anlaşılamamıştır. “100 Temel Eser” konusu gündeme geldiği günden bu yana, listeler açıklanmadan önce ve sonra, farklı boyutlarda görüş bildirildi, içerikleri tartışıldı, değerlendirildi ve eleştirildi. 11 Listeden iki eser çıkarılarak 5
İletişim Odaklı Türkçe Derslerinde Çocuk Kitapları, Selahattin Dilidüzgün, Morpa Kültür Yayınları, İstanbul 2004, s. 52-53. “İlköğretim Türkçe Dersi Öğretim Programı ve Kılavuzu”, Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı, Ankara, MEB Basımevi, 2004. 7 Türkçe Öğretim Programı’nın Özellikleri, Güneş, Firdevs, Çoluk Çocuk Dergisi, Nisan 2004, sayı 59. 8 Millî Eğitim Bakanı Hüseyin Çelik’in “Okuma Programı” için “Çocuk Edebiyatı Öneri Listesi” çalışmalarına ilişkin 8 Nisan 2004 tarihli ve 130 kişi ve kurum temsilcisine gönderdiği mektup. 9 MEB Çocuk Yayınları Danışma ve Yayın Kurulu’nun 28.12.2004 tarihli tutanağı. 10 Öğretmenim Kral Hâlâ Çıplak, Çocuk Hep Çocuk, Şirin, Mustafa Ruhi, Radikal, 24.8.2006. 11 Mart 2004 tarihinden Ağustos 2006 tarihleri arasında 300’ün üzerinde, haber, yazı ve eleştiri yer aldı medyada. Cumhuriyet Kitap’ın Nilay Yılmaz yönetimindeki “Sihirli Değnek” sayfası başta olmak üzere, listeleri “Çocuk Edebiyatının Ölüm Fermanı” ilan edenler yanında (Necdet Neydim, Cumhuriyet Kitap 20 Mayıs 2004, sayı 744); çevirmen adı verilmeden listelerin açıklanması 6
96
iki şairden seçmeler eklendi ve her iki liste, ilk ve ortaöğretim okullarında “zorunlu” okuma kitapları olarak okutulmaya başlandı. Bildirinin bu bölümünde, “100 Temel Eser” listelerinin içerikleri ve uygulamasının Türkçe ve edebiyat öğretimi, okuma alışkanlığı, çocuk ve gençlik edebiyatımıza etkilerini üç başlık altında değerlendirmeye çalışacağız. I) Türkçe ve Edebiyat Öğretimi Açısından Değerlendirme Örgün eğitimde, okullarda edebiyat eğitimi için kullanılan okuma kitapları’nın içerikleri, yöntemi ve metin seçimi 12 Batı’da da eleştirilmiştir. İlk ve ortaöğretim okulu öğrencileri için zorunlu okuma kitapları Türkçe ve edebiyat öğretimi merkezli okuma programı’ndan yoksundur. Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı ders kitabına bağımlı öğretim geleneği ile okur yetişmediği ortak bir görüştür. Okuma kitapları’nın zorunlu okunması talimatı, öğrenciyi iki listedeki kitaplarla sınırlandırmıştır. İlköğretim okulları için belirlenen okuma kitapları, içerikleri bakımından temel eser-klasik özelliğine de sahip değildir. Listede yer alan 23 dönem kitabı (Ömer’in Çocukluğu, Vatan Yahut Silistre, Gulyabani, Altın Işık, Yalnız Efe, Hep O Şarkı, Peri Kızı İle Çoban Hikâyesi, Uluç Reis, Damla Damla, Bağrıyanık Ömer, Domaniç Dağlarının Yolcusu, Akın, Bitmeyen Gece, Barbaros Hayrettin Geliyor, Eşref Saati, Tiryaki Sözler, Falaka, Bir Gemi Yelken Açtı, Ülkemin Efsaneleri, Miskinler Tekkesi, II) Okuma Alışkanlığı Kazandırabilir Mi? Andre Maurois’un okumak bir iş midir? sorusunu, Valery Larbaud, “cezalandırmayan kötü huy” biçiminde yorumlar.“100 Temel Eser”deki kitapların “zorunlu” okuma durumuna getirilmiş olması, çocuklar için ağır bir iştir ve cezalandırıcı bir yüktür. Türkiye’de ilk ve ortaöğretim kurumlarında yazın metinlerini okumayı öğretecek bir eğitim verilmemektedir. Eğitim programlarımızdaki yazın dersleri daha çok yazın tarihi biçiminde yapılmaktadır. 13 Okuyan bir topluma dönüşmede ve “okuma kültürü edinmiş birey yetiştirmede en etkili yöntemin, çocuk-kitap etkileşimini sağlamak” 14 olduğu kavranmadan aktarmacıdogmatik yaklaşımı dönüştürmek imkânsızdır. Bu etkileşimin gerçekleşmesi, Türkçe ve edebiyat öğretiminin ders kitabına bağımlı olmaktan kurtarılması, çocuk gerçekliğine ve çocuğa göre yazılmış nitelikli çocuk kitaplarının okuma öğretimine katkı vermesi ile de yakından ilişkilidir. “İlköğretim Öğrencileri İçin 100 Temel Eser” listesinde yer aldığını belirttiğimiz yetişkin bakışına göre yazılmış 23 kitabın içerikleri nedeni ile edebiyat ve okuma öğretiminde kullanılması, çocuğun edebiyatla ve kitapla ilişki kurmasını engelleyici özellikte oldukları da göz ardı edilemez. III) Çocuk ve Gençlik Edebiyatına Etkisi Türkiye’de çocuk edebiyatı öğretimi okuma alışkanlığının geliştirilmesine dayalı programlardan oluştuğu halde, zihniyet değişimini sağlayıcı ve okuma alışkanlığı kültürümüzün düzeyini yükseltmek amacı ile hazırlanmış okur yetiştirme projesi de henüz yoktur. “100 Temel Eser”in yol açtığı telif eserlerin tahrifi, pedagojik, kültürel ve ticari diğer sarmallar düşünüldüğünde, “zorunlu okuma” listesinden vazgeçilmesi gerekmektedir. Okumama alışkanlığı sarmalı çözülünceye kadar geçerli olmak üzere, önerimiz şudur: Okuma alışkanlığı için Türkçe ve edebiyat öğretiminde çocuk ve gençlik edebiyatı merkezli kaynakça ile okuma programı’nın hazırlanması ve uygulanması. nedeni ile üç çevirmen adı öneren de oldu. Yüz Temel Eser ya da “Olay Rusya’da Geçiyor” (Metin Celâl, Cumhuriyet Kitap, 20 Temmuz 2006, sayı 857). 12 İletişim Odaklı Türkçe Derslerinde Çocuk Kitapları, Dilidüzgün, Selahattin, s. 27 Tanrı Misafiri, Bir Küçük Osmancık Vardı, Yankılı Kayalar) konu, içerik ve anlatım bakımından yetişkin bakışına ve yetişkin dil dizgesine göre yazılmış kitaplardır. Bu kitaplar arasında dili ve içeriği nedeni ile çocukların duygu ve düşünce sağlığına uygun olmayan (Gulyabani, Tiryaki Sözler, Miskinler Tekkesi, Tanrı Misafiri gibi) eserler de vardır. Dünya edebiyatından seçilen 30 çocuk klasiğinin çevirmen adlarının verilmemiş olması; “hazırlatılacak” kitap adlarının (Karagöz ile Hacivat, Mevlâna’nın Mesnevisi’nden Seçme Hikâyeler, Tekerlemeler, Türkçe’de Deyimler, Türk Atasözlerinden Seçmeler, Türk Bilmecelerinden Seçmeler, Türk Ninnilerinden Seçmeler, Türkülerden Seçmeler,Türk Manilerinden Seçmeler) listede yer alması, listenin en önemli çelişkilerinden biridir. 2003’ten bu yana Talim ve Terbiye Kurulu kararı ile yardımcı ders kitapları tavsiye uygulamasından vazgeçildiği halde, “zorunlu okuma” kitabı uygulaması da listelerin bir başka açmazıdır. Öğrenci, öğretmen ve anne-babanın kitap okuma özgürlüğünü sınırlayan, antiotoriter ve buyurgan bir zihniyet ve yaklaşım listelere egemendir. Her iki liste, “öğrenciye dil bilinci ve okuma zevki kazandırmak”tan yoksundur. 13 Çağdaş Çocuk Yazını –Yazın Eğitimine Atılan İlk Adım-, Dilidüzgün, Selahattin, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1996, s.121-122. 14 Çocuk ve Edebiyat, Sever, Sedat, Kök Yayıncılık, Ankara, 2003, s. VII “100 Temel Eser” listelerine Türk çocuk ve gençlik edebiyatını dışlayıcı bir anlayış egemendir.
97
Yerli eserlerin birkaçı hariç, yetişkin edebiyatı örneğinden oluşmaktadır. Zorunlu okuma kitapları yaygınlaştıkça çocuk ve gençlik edebiyatı örneklerine eğilim azalmaktadır. Medya toplumu öncesinde edebiyatın ve kitabın “tekel statüsü” zayıfladığı dikkate alınırsa, günümüz çocukları medya etkisine daha açık bir duruma gelmiştir. Çağımızda yazının egemenliği giderek zayıflıyor ve edebiyat da değişiyor. HausHeino Ewers, medya toplumunda çocuk ve gençlik edebiyatının değişimini üç açıdan değerlendiriyor: Bir, edebi değişim, içerik, konu edebi teknik ve form açısından. İki, işlevsel değişim, yani kullanım şekli açısından. Üç, sistem değişimi, yani konumlarındaki değişim ve statü değişimi açısından. 15 Ewers’e göre, bu sürecin sonunda “çocuk ve gençlik edebiyatı medya toplumunda vazgeçilmez bir rol alma arayışı içinde, çocuk edebiyatında yepyeni işlev tipi ortaya çıkardı: İlk okuma ve okumayı öğrenme edebiyatı.” 16 “100 Temel Eser” listesinde yer alan yerli kitapların hiçbiri okumayı öğreten ve sevdiren “ilk okuma kitabı” özelliğini taşıyan kitap değildir. Dünya edebiyatından seçilen ve çevirmen adı verilmeden açıklanan kitapların tamamına yakını ise, asıl metnin anlam ve içerik kurgusu bozularak hazırlanan kitaplardan oluştuğu için, bu kitaplar da okuma ilgisi kazandırmaktan uzaktır. Ayrıca, ileri sürüldüğü gibi, yerli eserlerin “ortak duygu ve bilincin oluşması”na katkı verecek özellikte oldukları da temelsiz bir varsayımdır. Listedeki kitaplara okumayı öğretecek kitap işlevi yüklenmesi, yeni filizlenmeye başlayan çocuk ve gençlik edebiyatımızı dışlayıcı bir yaklaşım olduğu gibi, “İlköğretim Öğrencileri İçin 100 Temel Eser” listesini hazırlayanlar, Türk çocuk ve gençlik edebiyatı birikimini de dikkate almamıştır.
15
Medya Toplumunda Çocuk ve Gençlik Edebiyatında İşlev Değişimi –Ortaya Çıkan Yeni Kitap Türleri ve Yeni Edebi İşlev TipiEwers, Hans-Heino, çeviren Ersin Çetinbaş, Binbir Kitap, İstanbul, 1998, Cilt 1, sayı 2. 16 A.g.e. s.21
98
ÖYKÜ ANLATMA TEKNİĞİNİN TÜRKÇE ÖĞRETİMİNDE ETKİN BİR YÖNTEM OLARAK KULLANILMASI: Çocuk Kitaplarının Dinleme - Anlama Becerilerini Geliştirme Aracı Olarak Kullanılması
Öğr. Gör. Nilay YILMAZ İstanbul Bilgi Üniversitesi
Türkçe öğretiminin temel işlevinin öğrencilerin bilişsel, duyuşsal ve devinişsel gelişimlerine katkıda bulunmak, dil bilinci ve duyarlılığı oluşturmak, dilsel becerileri geliştirmek ve okuma kültürü edinmiş bireyler yetiştirmek olduğu bilinir. Türkçe öğretim programının özel amaçlarına ulaşabilmek için bazı temel ilkeler bulunmaktadır. Bu ilkeleri Demirel (2004:18) şöyle sıralar: Dört temel dil becerisinin birlikte öğretilmesi; Anadili öğretiminin doğal bir ortamda yapılması; Türkçe öğretiminde bütün derslerden yaralanılması; Anadili kurallarını öğretirken tümevarım yaklaşımının izlenmesi; Temel dil becerileri ile öğretim etkinlikleri arasında sıkı bir ilişkinin kurulması; konuların seçiminde tematik bir yaklaşım izlenmesi ve dil becerileri geliştirmede çoklu ortamın sağlanması. Bu temel ilkelere ek olarak öğrencilere öğrendiklerini kullanma olanağı sağlayacak ortamların yaratılması, verilen bilgilerin günlük yaşama aktarılması, dersin planlanmasında bireysel farklılıkların dikkate alınarak öğretme etkinliklerine çeşitlilik getirilmesi gibi daha birçok yan ilke eklenebilir. Ancak bu temel ve yan ilkelerden yola çıkılarak hazırlanan uygulamalarda geleneksel öğretim anlayışının yaygın olması, Türkçe öğretiminin bir bilgi dersi olarak kabul görmesi, genellikle öğretici (didaktik) metinler aracılığıyla metinden kopuk soyut dil alıştırmalarının yapılması, düşünsel gelişim ve duyarlılık kazandırma etkinliklerine yeterince yer verilmemesi sıklıkla rastlanılan durumlardır. Her ne kadar yeni müfredat programında bilgiden çok beceriye önem verilerek bilgiye işlevsellik kazandırılmaya çalışılmış, dersleri çekici hale getirmek için oyunla eğitim, oyun biçiminde öğretim ilkesi gözetilmiş, eğitimcilere derste yapabilecekleri etkinlikler ve farklı öğretim yöntemleri önerilmiş olsa da hâlâ Türkçe öğretim ortamının değişik uyaranlarla zenginleştirilmesi ve programın aksayan ya da işlemeyen bölümlerine yönelik çalışmalar yapılması gerekmektedir. Ayrıca Türkçe öğretim programının sadece ders saatlerinde değil, ders dışı zamanlarda da öğrencileri yazınsal metinleri okumaya yönlendirici ve heveslendirici bir yaklaşıma sahip olmasının önemi gözden kaçırılmaması gereken diğer bir konudur. Ne var ki kağıt üzerinde mükemmel görünen müfredat programlarının uygulama alanlarında beklenen başarıyı sağlayamadığı da görülmektedir. PIRLS ve PISA araştırmaları Türk eğitim sisteminin son zamanlardaki durumuna ışık tutan çalışmalardan sadece ikisi. PIRLS, Uluslararası Eğitim Başarılarını Belirleme Kuruluşu’nun (IEA) “Uluslararası Okuma Becerileri Gelişim Projesi” kapsamında yaptığı bir araştırmadır. Bu araştırmaya 35 ülkeden ilköğretim 4.sınıf öğrencileri katılmış. 2001 yılında yapılan araştırmanın Türkiye ayağı 62 ilin 154 ilköğretim okulundaki 5390 öğrenciyi ve bu öğrencilerin ailelerini, sınıf öğretmenlerini ve okul müdürlerini kapsıyor. Öğrencilerin okuma ve kavrama becerilerinin yanı sıra yakın çevrelerinin çocukların okuma süreçlerine desteği de değerlendirilmiş. Türkiye 35 ülke içinde 28. sırada yer alıyor. Araştırmanın sonuçları; aile ortamında okuma etkinliklerine yer ayrılmadığını, evdeki kitap sayısının uluslararası ortalamaya göre oldukça düşük olduğunu, okuma çalışmalarının sadece ders kitaplarında bulunan metinlere dayalı olarak yürütüldüğünü, sınıf mevcutlarının çok kalabalık olduğunu, sınıfta çocuk kitaplarına, gazetelere ve dergilere dayalı etkinliklerin fazla yapılmadığını ve ölçme değerlendirmenin daha çok testlerden oluştuğunu gösteriyor. Değerlendirmelerde hemen hemen her alanda 99
İsveç ilk sırada yer alıyor. Ardından Hollanda ve İngiltere geliyor. Türkiye’nin PISA araştırmasındaki durumu da farklı bir şey söylemiyor. Matematik, fen, sorun çözme ve okuma alanlarında test edilen 15 yaş grubunun genel başarısının 41 ülke arasında yine son sıralarda olduğu görülüyor. Bu tür araştırmalar ve gözlemler ya da merkezi yerleşim sınavlarının sonuçları eğitim sistemimizin eksikliklerini gözler önüne seriyor. Eğitim anlayışındaki eksiklikleri fark eden ve bunlara çözüm yolları önerenlerden biri olan Morin (2003) geleceğin eğitimi için gerekli yedi bilgiden söz eder. Eğitimde gördüğü en önemli eksikliğin, eğitilenlerin “bilmenin” ne olduğu üzerinde düşündürülmeden hazır bilgilerle yüklenmesi olduğunu söyleyen Morin ikinci eksiklik olarak da “uzmanlaşma” konusuna değinir. Bütün ve parça ilişkisini kuramayacak biçimde eğitilenlerin, bağlantıları düşünmeden bilgi sahibi olanların hazır bilgilerle yüklendikleri için yanıldıklarının farkına bile varamadıklarını savunur. Morin, eğitimin, eğitilenlere hem insanın benzerlikleri ve farklılıkları (fiziksel, biyolojik, psişik, kültürel, toplumsal ve tarihsel) ile bir bütün olduğunu fark etmelerini sağlamasının hem de onlara insan olmanın ne demek olduğunu göstermesinin gerekliliğini vurgulamaktadır. Morin’e göre, eğitimde temel alınması gereken bir diğer nokta da “dünyasal kimlik” kavramıdır. Bu kavram ile eğitilenlere bütün insanların aynı kaderi paylaştığı gösterilmeli, onlarda insansal dayanışma isteği uyandırılmaya çalışılmalıdır. Başka bir nokta ise “belirsizlik” kavramıdır. Eğitilenlere kesin bilgilerin yanı sıra belirsizliğin de olduğu vurgulanmalı “beklenmeyeni beklemeye” alıştırılarak bir problemle karşılaştıklarında nasıl üstesinden gelebilecekleri onlara öğretilmelidir. “Anlamayı” öğretmek ve “etik eğitimi” de diğer temel noktalardır. Eğitilenlere her insanın, hem bir kişi hem bir toplum üyesi hem de insan türünün bir üyesi olduğu bilincinin kazandırılması ve bu sayede “insansal gelişmeyi” sağlayacak yaklaşımların edindirilmesi önemlidir. MEB’in yeni müfredat programında aktif öğrenmeye, işbirliğine dayalı öğrenmeye, bağımsız öğrenmeye, öğrenmeyi öğrenmeye, sınıf dışında eğitime ve bireysel farklılıklara duyarlı eğitim gibi çeşitli uygulamalara ağırlık verildiği görülmektedir. Eleştirel düşünme, yaratıcı düşünme, iletişim, problem çözme, araştırma, karar verme, bilgi teknolojilerini kullanma, girişimci olma, kişisel ve sosyal değerlere önem verme gibi beceriler “öğrenci merkezli” bir eğitim öğretim programında uygulanmaya başlanmıştır. Belirlenen bu yeni eğitim vizyonu ve amaçları doğrultusunda öngörülenler Morin’in vurguladığı noktalarla örtüşmektedir. “Bilgiyi değil de öğrenmeyi odak noktası yapan çağdaş eğitim anlayışında öğrenci “bilgi yüklenen bir obje” değildir; bilgi öğrenci içindir, öğrenci bilgi için değildir. Amaç öğrenciye bilgi yığmak değil, öğrencinin bilgiyi anlayabilmesi, kavrayabilmesi, gerektiğinde kendi başına da bağlantılar kurarak bilgi üretebilmesidir” (Dilidüzgün, 2003a:17). Çağdaş eğitim deyince ezberciliğe ve bilgi yüklemesine dayanan çağdışı eğitim anlayışının kökünden değiştirilerek, bağımsız ve eleştirel düşünmeye yer veren bir eğitim anlayışının benimsenmesinin gerektiği uzun yıllardır hemfikir olunan bir konudur. Ancak bunların sadece kağıt üzerinde amaçlanan yöntem ve uygulamalar olmaması için bütüncül ve istikrarlı bir eğitim politikası gerekmektedir. Şüphesiz, eski otoriter anlayışın değiştirilmesi, kitapların yenilenmesi, öğretmenlerin yeni yaklaşımlara uygun olarak yetiştirilmesi ve alışılagelmiş öğretmen rolünün değiştirilmesi zaman gerektiren uzun soluklu çalışmalardır. Kültürü ve bilgiyi taşıyan anadilinin doğru kullanılması, düşüncelerin paylaşılmasında ve yapılandırılmasında önemli bir rol üstlenmektedir. “Anadili eğitimi toplumsallaşmanın ve düşünce üretiminin de önemli bir koşuludur” (Dilidüzgün, 2003b:16). Anadili eğitimi çalışmalarının temel amacı, ilgili dilin yapısına yönelik bilgi kazandırmak; ancak öncelikle o dil ile rahat iletişim kurmayı sağlamaktır (Dilidüzgün, 2003b). Bu nedenle Türkçe ve Edebiyat derslerinin eğitim sürecinde ve müfredat programında ayrı bir yeri ve önemi vardır. “Yeniliklere, farklılıklara, değişimlere açık olan gençleri kendi yaşamlarıyla, toplumsal sorunlarla ve dünya ile ilgili konularda düşündürecek, çevrelerine karşı yeni duyarlılıklar kazandırabilecek en uygun ders edebiyat dersidir” (Acar, 2002:16). Anadilinde yetkin olan, kitap okuyan, araştıran, düşünen, düşünce üreten, hem ulusal hem de dünya kültürel değerlerini bilen, önemseyen bir birey yetiştirmek elbette kolay değildir. Anadili eğitiminin ve yazın eğitiminin içerdiği bileşenlerin, gerek Türkçe öğretimine, gerekse edebiyat eğitimine yüklenen misyonlar doğrultusunda “metin ve yöntem seçiminin” yanı sıra “öğretmen yetiştirilmesi” konusunu da içermesi gerekmektedir. Çünkü sadece programın ve ders materyallerinin iyi olması yeterli değildir. Bunlar olumlu olsa bile öğretmenin içinde “öğretme heyecanı” yoksa ne yazık ki bu olumlu noktalar da bir işe yaramayacaktır. Ancak “iyi yetişmiş, kendisi de edebiyat zevki almış bir öğretmen müfredat ne olursa olsun, neleri nasıl anlatacağını bilir ve anlattığını sevdirmeyi başarır” (Çolak, 2002: 191). O yüzden, “Nasıl bir Türkçe öğretimi ve yazın eğitimi” sorusunun bileşenlerinin 100
-dersin konusu, ders kitaplarının içeriği, yöntem, öğretmenlerin yetiştirilmesi- hem ayrı ayrı hem de bir bütün olarak ele alınması gerekmektedir. Bu çalışma, Türkçe öğretim programının özel amaçlarına ulaşabilmesi için gerek temel, gerekse yan ilkelerden yola çıkılarak hazırlanan uygulamaların içeriğine bir katkıda bulunabileceği için önemlidir. Bu yazı, “öykü anlatma tekniği” aracılığıyla çocuk kitaplarının, bütünsellik anlayışı kapsamında, neden etkin bir “dinleme-anlama becerileri geliştirme aracı” olarak kullanılabileceğini açıklayacaktır. Okuma sürecinin ve öğrenmenin en önemli unsurlarından biri olan dinlemenin ilköğretimde en fazla ihmal edilen konulardan biri olması bu çalışmanın çıkış noktasını oluşturmaktadır. Dinleme Becerisi ve Türkçe Öğretimi Dinleme becerisinin çocukların kazandığı ilk beceri olması ve diğer dil becerilerinin temelini oluşturması onu anadili öğretiminde önemli kılmaktadır. Yaşamın her alanında iletişime yön veren dinleme becerileri okulöncesi dönemde doğal bir biçimde edinilir. O nedenle de eğitimciler sahip oldukları zamanı genellikle okuma-yazma etkinlikleri için kullanmayı tercih ederler. Ancak dinlemeyi bilerek okul ortamına gelmiş olmak ne öğrencilerin dinlediklerini anlayabildiklerini, sınıflayabildiklerini ve eleştirip yorumlayabildiklerini gösterir, ne de bu becerinin anadili öğretiminde üzerinde fazla durulmaması durumunu açıklar. Araştırmalara göre insanlar okuma, yazma ve konuşmaya harcadıkları zamanın toplamı kadar zamanı dinlemeye harcamaktadırlar (Tompkins, 1998. Aktaran Akyol, 2006:1). Dinlemenin öğrenme sürecindeki yerine bakıldığında ise, öğrencinin bir ders süresi içinde dinleyerek ve izleyerek öğrenebileceği bir konuyu ders dışında öğrenebilmesi için üç katı fazla zaman ayırması gerektiği görülmektedir (Demirel, 2004:71). Bütün bu nedenler, öğretim programlarında özellikle de Türkçe derslerinde dinleme çalışmalarına önem verilmesi gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Yıldız (2003:96), çocukların sesli okumayı sevmesinden dolayı okuma eğitimine “sesli okuma” ile başlamayı önerir. Bunun sadece okumaya yeni başlayanlarla değil herkesle yapılması gerektiğini de ekleyerek çocukların anlayabileceği öyküleri onlara sesli okumanın edebiyata giriş yollarından biri olduğunu da belirtir. Sever, Kaya ve Aslan (2006:22) da öğrencileri okuma kültürü edinmiş bir birey olarak yetiştirmenin ve onlara dil bilinci, duyarlılığı kazandırmanın temel koşullarından birinin öğrencilerin düzeylerine uygun, sanatçı duyarlılığı ile hazırlanmış, değişik türdeki nitelikli edebiyat metinleri ile buluşturmak olduğuna dikkat çeker. Öğrencileri sesli okuma ve edebiyatla buluşturmanın en etkili yolu olarak bilinenen “öykü anlatma” (storytelling) tekniğinin, öğrencilerin hem dinleme-anlama becerilerini geliştirdiği hem de ders dışı zamanlarda onları yazınsal metinleri okumaya yönlendirici ve heveslendirici bir tutum kazandırdığı birçok araştırmada görülmüştür (Morrow, 1992; Neuman 1999; Peck 1989; Rosenhouse, Feitelson, Kita ve Goldstein, 1997). Öykü Anlatma Tekniğinin Dinleme Becerilerini Geliştirmeye Olan Etkisi Diğer okuma becerilerinde olduğu gibi dinleme becerisi de “dinlemeyi öğrenmek” ve “öğrenmek için dinleme” olarak ele alınmalıdır. Dinlemeyi öğrenme “aktif dinleme, stratejik dinleme, diyalog ve sunuya dayalı dinleme ve amaçlı dinleme olarak; Amaçlı dinleme de “bilgi edinme amaçlı dinleme, yorumlayıcı dinleme ve estetik dinleme” olarak sınıflandırılabilir (Hennings, 2000). Dinleme, her ne kadar dinlemenin gerçekleştiği ortama ve amaçlara bağlı olarak farklı yetenekler gerektiriyor olsa da dinleme eğitiminin hedeflediği belirli amaçlar bulunmaktadır. Demirel (2004:71) bu amaçları şöyle sıralar: 1. Söylenilen sözü, konu zaman, yer, ad ve kavramları tam anlamak için dinleyebilme, 2. Konuşulanı, okunanı anlamak için dinleyebilme, 3. Arkadaşlık, iş ve diğer insan ilişkilerinde nezaketle dinleyebilme, 4. Bilgi, düşünce, haber almak için dinleyebilme, 5. Boş zamanlarında müzik dinlemeye alışma, tiyatro ve sinemadan, radyo ve televizyondan yararlanmak için kesintisiz dinleyebilme,
101
6. Dinledikleri arasında sıra ya da neden sonuç ilişkisi kurabilme, 7. Dinlediği konuşmanın ana düşüncesini kavrayabilme, 8. Dinlediğini değerlendirirken ön yargılardan, kişisel sevgi ve karşıtlık duygusundan sıyrılabilmek için tarafsız olabilme, 9. Dinlediğinin eksik, yanlış, abartılı, gerçek, yararlı yönlerini seçebilme, 10. Dinlediklerini çabucak değerlendirebilme, 11. Dinlediklerine karşı hoşgörü duygusunu geliştirebilme. Bu amaçların hemen hemen hepsinin “öykü anlatma” sürecinin öncesinde, anında ve sonrasında yapılan etkinliklerin hedefledikleri ile örtüşmekte olduğu söylenebilir. Örtüşen bu noktalara değinmeden önce “öykü anlatma” tekniğinin ne olduğunu açıklamak yerinde olacaktır. Öykü anlatma, sözlü iletişimin tarihi kadar eskilere dayanır. İnsanoğlu kendini tanımlamak, dünyayı anlamlandırmak ve topluluklar kurmak için öyküler anlatmıştır. Yazılı ya da sözlü fark etmez, öyküler insanoğlunun hayatında hep varolmuştur. Ancak öykülerin bir eğitim aracı olarak görülmesi 19. yüzyılda filizlenmeye başlamış bir fikirdir. Öykü anlatma uygulamalarını Alman göçmenlerin Kuzey Amerika’ya geldiklerinde okulöncesi eğitim anlayışları ile birlikte getirdikleri söylenir (Bishop ve Kimbal, 2006). Öykü anlatma, 1905 yılında bir Amerikalı öykü anlatıcısının yazdığı kitapla okulöncesi eğitim müfredatının bir parçası olmuştur (Greene Akt. Bishop ve Kimball, 2006). Öykü anlatma yoluyla aktarılan bilgilerin doğrudan anlatma yoluyla aktarılanlardan daha kalıcı ve daha kolay hatırlanabilir olduğunun keşfedilmesi ile öykü anlatma tekniği eğitimde farklı amaçlar için kullanılmaya da başlanmıştır (Bishop ve Kimball, 2006). Öykü anlatmanın bir davranış kazandırma aracı olarak da kullanıldığı bilinir. Kitapla tanışan çocuğun sadece okuma yazma becerileri değil, iletişim becerileri de gelişir. Kitabın nasıl tutulacağı, sayfaların nasıl çevrileceği, resimlerin nasıl okunacağı gibi becerilerin kazanılmasına da katkıda bulunan kitaplarla tanışıklık süreci öykü anlatma ile desteklendiğinde başka kazanımlara da kapıları aralar. Özellikle okulöncesi dönemde kendilerine kitap okunan çocukların okul döneminde “okuma-yazma” becerilerinde diğer çocuklara oranla daha başarılı oldukları artık bilinen bir gerçektir. Bu başarı elbette sadece okuma becerisine değil, dinleme ve konuşma becerilerine de yansır (Bishop ve Kimball 2006; Zeece 1997). Çocuğun anlatılan öyküyü dinlemesiyle öyküyü kendi başına okumasının farklı kazanımlar getirdiğine dikkat çeken Zeece (1997) öncelikle öykü dinlemenin öykü okumaya oranla daha görsel olduğunu söyler. Öyküyü dinlerken kurulan göz kontağının paylaşılan bu yaşantıyı daha kişisel, katılımcı ve sıcak yaptığını belirterek öykü anlatmanın çocuklarda okuma isteği uyandırmada ve edebiyata yaklaştırmada daha etkili bir yöntem olduğunu vurgular. Ayrıca iyi bir öykü anlatıcısının çocukların psiko-motor, bilişsel ve duygusal alanlardaki gelişim bilgilerini de kullanarak öykü anlatma sürecini aslında daha da etkili kullanabileceğine dikkat çeker. Öykü anlatmaya uygun kitapların seçilmesi durumunda çocukların “öykü haritası”nı daha kolay algılayabildiklerini söyleyen araştırmalar da öykü anlatmanın bilişsel gelişim sürecine olan katkısına dikkat çekerler. Sıklıkla öykü dinleyen çocukların öykü yapısına aşinalık kazandıkları, bir başka deyişle, öykünün nasıl başladığını, devam ettiğini ve sonlandığını yani olayların sıralanışını ve olaylar arasındaki neden-sonuç ilişkilerini daha çabuk kavrayabildikleri; öykü anlatmak ve yazmak konusunda daha hevesli oldukları ve yarattıkları öykülerin de öykü dinlemeyen çocukların yarattıklarına oranla öykü yapısına daha uygun öyküler oldukları yapılan deneysel araştırmalarda da açıkça görülmektedir (Palmer, Harsbarger, Koch 2001; Rosenhouse, Feitelson, Kita, Goldstein 1997; Isbel, Sobol, Lindauer, Lowrance 2004, Peck 1989). Öykü haritasını kavrayan çocukların basit öykülerden karmaşık öykülere daha kolaylıkla geçtikleri, farklı türleri ayırt edebildikleri ve eleştirel dinleyici olarak yaşıtlarının anlattıkları öykülerdeki zayıf ve güçlü noktaları fark edebildikleri de gözlemlenen kazanımlardır (Peck, 1989). Bu kazanımların sözel becerilere de aktarıldığı, yani öykü dinlemekten hoşlanan çocukların bir süre sonra aynı öyküyü ya da kendi öykülerini anlatmak için istekli oldukları; öykü anlatıcısını örnek alarak anlattıkları öykülerde vurgu, tonlama ve mimikleri kullanma konusunda farkındalık geliştirdikleri görülmektedir. Bu kazanımlardan yola çıkarak
102
çocuğun öykü anlatma tekniğinin yardımı ile kendine güven duygusunu pekiştirdiği, öyküyü dinledikten sonra onu yeniden anlatma ya da yazma uygulamalarıyla -Türkçe öğretiminin bütünsellik anlayışına da hizmet ederek- dilsel becerilerini geliştirdiği söylenebilir. Çocukların yazınsal metinleri okumaya yönlendirici ve heveslendirici bir tutum edinmesine yardımcı olmanın, onlara okuma kültürü kazandırmanın uzun soluklu çalışmalar gerektirdiğini biliyoruz. Kendi başına kitap okumaktan sıkılan ya da okuma güçlüğü çeken çocuklar söz konusu olduğunda ise bu süre şüphesiz daha da uzamaktadır. Öykü anlatmanın, okuma problemleri olan çocukların da dilsel becerileri kazanma ve özgüven edinme süreçlerine katkıda bulunması dikkate değer bir durumdur. Beers (Aktaran Ariail ve Albright, 2006) öykü anlatmanın “okuma isteksizi” öğrencileri de harekete geçirdiğini söyler. Beers, “uyuşuk”, “kopuk” ve “gönülsüz” olarak sınıflandırdığı okuma isteksizi öğrencileri şöyle tanımlar: Uyuşuk okuma isteksizleri okumayı sevdikleri halde okumaya fazla zaman ayırmayanlar; Kopuk okuma isteksizleri okumayı sevmeyen; ama ileride okuyabileceklerini söyleyenler; Gönülsüz okuma isteksizleri ise okumayı sevmeyen ve okumayacağını söyleyenler. Yukarıda sözü edilen birçok araştırma, “sesli okuma” ve “öykü anlatma” teknikleriyle, nasıl bir okur ya da dinleyici olursa olsun öykü dinleyicisinin bir süre sonra okuma hızının arttığını, okuma güdüsünün uyarıldığını ve okumaya karşı geliştirdiği olumsuz tutumlarını olumlu tutumlara dönüştürdüğünü gösteriyor. Dinleme eğitiminin hedeflediği amaçlar ve bu amaçların hemen hemen hepsinin öykü anlatma sürecinin öncesinde, anında ve sonrasında yapılan etkinliklerin hedefledikleri ile örtüştüğü daha önce belirtilmişti. Öykülerden yola çıkılarak anlamı açıklama, bilgiyi yorumlama, organize etme, hatırlama, problem çözme, tecrübeleri farklı açılardan değerlendirebilme ve bunları yaşamla ilişkilendirme, dinleme eğitiminde “öykü anlatma” tekniğinin kullanılmasının etkili olacağını göstermektedir. Öykü anlatılırken öykünün resim, müzik vb. uyaranlarla desteklenmesinin, farklı tonlama ve vurgularla öykünün daha anlaşılır kılınmasının, tahminde bulunma gibi katılımcı etkinliklerle okuma ilgisinde süreklilik sağlanmasının dinleme sürecinin doğasındaki olumsuzlukları azaltacağı açıktır. Bunlara ek olarak, yapılacak drama etkinlikleri ile ya da öyküye yeni bir son yazma, öyküdeki karakterlerden birinin bakış açısıyla öyküyü yeniden anlatma, öyküye şarkı yazma, öykünün resimli kitabını oluşturma, öyküdeki kahramanlarla röportaj yapma gibi daha onlarca etkinlik ile desteklenebilecek “öykü anlatma” sürecinin, çocukların sadece dinleme becerisine değil diğer dilsel gelişimlerine de katkıda bulunacak ortamlar yaratacağı açıkça görülmektedir. Özellikle çocukların okulöncesi dönemden itibaren düzenli olarak “öykü anlatma” etkinliklerine katılmaları daha “okur” bile olmadan kelimelerin büyüsüne kendilerini kaptırmalarına neden olacak, bu yaklaşım da okuyan, düşünen ve sorgulayan birey olma yönünde ilerleyecek bireyin düşünce biçiminin erken yaşlarda şekillenmesi için gerekli ortamı sağlamaya katkıda bulunacaktır. Kazanımlar öykü anlatmayı oluşturan parçalar açısından değerlendirilecek olursa, öğrencilerin kendilerine sunulan anlama-algılama biçimini değil de kendi anlama biçimlerini yapılandırdıkları; öğrenmenin sosyal etkileşim ile gerçekleştiği ve otantik öğrenme alıştırmaları ile anlamlı öğrenmenin gerçekleştiği görülür. Morin’in (2003) sözünü ettiği “geleceğin eğitimi için gerekli yedi bilgi” ile de kolaylıkla örtüşebilecek yapısı olan “öykü anlatma”nın, öyküleri eğlenceli bir yolla çocuklara sunan bir anlayışı da beraberinde getirmesi, aslında “nasıl bir Türkçe öğretimi” sorusunda ele alınması gereken bütün bileşenlere de açılım sağlayacak bir yaklaşımın habercisi olabilir. Sonuç olarak, Sever’in (1997:12) de belirttiği gibi “eğitilmiş ses tonu ile; ses, hece, sözcük ve cümle gibi dil birimlerinin tam hakkını veren, cümle ve sözcük vurgularını doğru yapan, konunun duygu ve düşünce yönlerini sesiyle ayıran, konuşma içeriğinin anlamını yaptığı vurgu ve duraklarla aydınlatan; bedensel devinim, jest ve mimik gibi öğeleri konuşmaya katarak sözün anlamını güçlendiren konuşma becerilerine sahip bireylerin yetiştirilmesi” anadili eğitiminin sorumluluğundadır. Bahsedilen bu becerilerin kazanılması konuşma ve dinleme eğitimleri ile sağlanabilir. Ancak dinleme eğitimi, anadili öğretiminde diğer becerilere oranla, üzerinde fazla durulmayan bir öğrenme alanıdır. Temel dil becerilerinin birlikte öğretilmesini söyleyen “bütünsellik” anlayışının yaşama geçirilememesi, bir başka deyişle konuşma ve dinleme becerilerinin okulöncesi dönemde kazanılarak okula gelindiğinin düşünülmesi, bu becerilerin eğitimine daha az zaman ayrılmasına neden olmaktadır. Öykü anlatma tekniği, gerek dil becerilerini geliştirmesi, gerekse kelime gelişimini, okuma hızını, okuma isteğini artırması nedeniyle anadili eğitiminde kullanılabilecek etkili tekniklerden biridir. Dinleme eğitiminin hedeflemiş olduğu özel amaçlarla da örtüşmekte olan “öykü anlatma”, geleceğin eğitimi için gerekli yaklaşımın edinilmesine yardımcı olacak düşünsel yapıyı oluşturmak amacıyla da kullanılabilecek bir tekniktir. 103
KAYNAKÇA Acar, Bahri (2002) “Edebiyat Eğitiminde Sorunlar Açılımlar”. Nasıl Bir Edebiyat Eğitimi? ÇYDD Yayınları. Akyol, Hayati (2006) Yeni Programa Uygun Türkçe Öğretim Yöntemleri. Ankara: Kök Yayıncılık Ariail, Mary, Lettie K. Albright (2006) “A Survey of Teacher’s Read-Aloud Practices in Middle Schools”. Reading Research and Instruction. v45, n2, p69-89 Bishop, Kay, M. A. Kimball (2006) “Engaging Students in Storytelling”. Teacher Librarian. v33, n4, p28-31 Çolak, Ali (2002) “Suçlu Bulundu: ‘Failatün, Failün”. Nasıl Bir Edebiyat Eğitimi? ÇYDD Yayınları Demirel, Özcan (2004) Türkçe Öğretimi. Ankara: Pegem A Yayıncılık. Dilidüzgün , Selahattin (2003a) Çağdaş Çocuk Yazını. İstanbul: Morpa Yayınları. Dilidüzgün , Selahattin (2003b) İletişim odaklı Türkçe Derslerinde Çocuk Kitapları. İstanbul: Morpa Yayınları. Feitelson, Dina, Z. Goldstein, J. Iraqi, D. L. Share (1993) “Effects of Listening to Story on Aspects of Literacy Acquisition in a Diglossic Situation”. Reading Research Quartely, v28, n1, p70-79 Hennings, D.G (2000) Communication In Action: Teaching Language Arts. (7th Edition) Houghton Mifflin Company. Isbell, Rebecca, J. Sobol, L. Lindauer, A. Lowrance (2004) “The Effects of Storytelling and Story Reading on the Oral Language Complexity and Story Comprehension of Young Children”. Early Childhood Education Journal. v32, n3, p157-163 Morin, Edgar (2003) Geleceğin Eğitimi İçin Gerekli Yedi Bilgi. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları. Morrow, L. Mandel (1992) “The Impact of Literature-Based Program on Literacy Achievement, and Attitudes of Children from Minority Backgrounds”. Reading Research Quartely, v27 n3, p250-275 Peck, Jackie (1989) “Using Storytelling to Promote Language and Literacy Develeopment”, The Reading Teacher. v43, n2, p138-141 Sever, Sedat (2004) Türkçe Öğretimi ve Tam Öğrenme. Ankara: Anı Yayınları. Sever, Sedat, Zekeriya Kaya, Canan Aslan (2006). Etkinliklerle Türkçe Öğretimi. İstanbul: Morpa Yayınları. Stadler, M., G. Cuming Ward (2005) “Supporting the Narrative development of Young Children”. Early Childhood Education Journal. v33, n2, p73-80 Yıldız, Cemal (2003) Ana Dili Öğretiminde Çağdaş Yaklaşımlar ve Türkçe Öğretimi. Ankara: Pegem A Yayıncılık. Zeece, Pauline D. (1997) “Bringing Books to Life: Literature-Based Storytelling”. Early Childhood Education Journal. v25, n1, p39-43
104
4. ÇOCUK EDEBİYATI VE EĞİTİM
105
ÇOCUKLAR İÇİN ÜRETİLEN EDEBİYAT KiTAPLARINA FARKLI BAKIŞ AÇILARINDAN ÇÖZÜMLEMECİ BİR YAKLAŞIM: MASAL, ÖYKÜ VE ŞİİRLERLE LİDERLİK EĞİTİMİ
Aytül AKAL Yazar Glasser’in Seçim Teorisi’ne göre, tüm insanlar genlerine kayıtlı 5 temel gereksinimle doğarlar: Survival : hayatta kalma Love: sevgi Power : güç Fun: eğlence Freedom: özgürlük Toplumda, her bireyin temel ihtiyaçlarının ne olduğunu bilmesi ve yaşam içindeki seçimlerini bu ihtiyaçları karşılayacak yönde alıyor olduğunun farkındalığını geliştirmesi, kişisel gelişimi için öncelikli bir gerekliliktir. Bilmeliyiz ki, doğmak bizim seçimimizle olmasa da yaşam, bizim seçimlerimizle şekillenir. Her ne yapıyorsak, bunu adım adım biz seçeriz. Bir başkasının yönlendirmesiyle yol aldıklarından yakınanlar ise yanılıyorlar; çünkü aslında ihtiyaçlarını en iyi karşılayan seçeneğin, başkasının yönlendirmesini kabul etmek olduğunu seçen yine onlardır, başkası değil... Profesör Glasser’e göre, hayatımızdan yalnızca biz sorumluyuz, farkında olsak da olmasak da, çünkü sonuçta seçimleri yapan ya da yapmamayı seçen de biziz... (Choice Theory, A New Psychology of Personal Freedom,, William Glasser, HarperPerennial, HarperCollins, Şubat 1998) Kendi ihtiyaçlarının farkında olan bireyler, başkalarının da aynı temel ihtiyaçlarla doğduğunu daha kolay kavrayabilirler. Nasıl ki biz, yaşam sürecimizde bu beş gereksinimimizi birden en çok doyurabilen seçeneklerin peşindeysek, başkalarının da aynen bizim gibi ihtiyaçları olduğunu ve onların da bu ihtiyaçların doyurulması yönünde seçimler yapmanın peşinde olduğunu daha kolay kavrayabiliriz. İşte bu noktada -yani kendimiz kadar, başkalarının da ihtiyaçlarını anlama noktasında- artık empati / özdeşim duyarlılığından söz edebiliriz. Gardner’in Çoklu Zekâ teorisi, kimi disiplinlerde Duygusal Zekâ olarak da sınıflandırılan duygusal gelişim evrelerini ikiye ayırır: (Multiple Intelligences, The Theory in Practice, Howard Gardner, Birinci basım: BasicBooks’1999) Kişilerarası zekâ (Interpersonal intelligence): Kendinden başkalarının davranış biçimlerini şekillendiren etkenlerin neler olduğunu anlamak, onları motive edebilecek kaynakları bulmak ve onlarla nasıl başarılı işbirliği kurulabileceğinin ipuçlarını yakalamak için kişinin kullanacağı zekâ çeşidi, Kişilerarası
107
Zekâ olarak tanımlanır. (Başarılı politikacılar, öğretmenler, satış elemanlarında aranan özellikler, bu göstergeleri taşıyanlardan çıkmaktadır.) Kişiye dönük zekâ (Intrapersonal intelligence), Yedinci zekâ olarak da tanımlanan Kişiye Dönük Zekâ, karşılıklı kullanılabilen yeteneğin içe dönük olanıdır. Kendi iç dünyasının derinliklerine inebilen, iç yolculuklarını yapabilen ve kendisini tanımlayabilen insanların, bu bilgileri yaşamda model olarak alarak başkalarını anlamakta da kullanabilmesi, kişide bu zekânın varlığına işaret eder. Çoklu zekânın göstergelerinden olan bu yetenekler, tüm zekâ türleri gibi, yaşam içinde geliştirilebilmektedir. Kimi kendisinden yola çıkarak karşısındaki insanı anlayabilme yeteneğini geliştirir, kimi önce karşısındakini anlayarak kendi gizil güçlerine ve iç dünyasının derinliklerine ulaşabilir. Her iki durumda da duyguları yansıtacak bir ayna gereklidir ki insanın kendisini karşısındakine, karşısındakini de kendisine yansıtabilmesine olanak versin. O ayna...empati / özdeşim duygusudur. Sever, “Kitaplar sanatsal bir paydaya oturan dilsel ve görsel özellikleriyle çocuğu doğal bir sanat eğitimi sürecinin içine çeker; onun dil bilincini ve duyarlılığını geliştirir. Sunduğu yaşam durumlarıyla da çocuğun insan ve yaşam gerçekliğini tanımasına, kendi kişiliğini oluşturmasına yardımcı olur.” der. (Çocuk ve Edebiyat, Sedat Sever, Kök Yayıncılık’2003, s.19) İnsan ve yaşam gerçekliğini tanımada ve duyarlılık geliştirmede önerilebilecek en kestirme yol, çocuk kitaplarıdır. Elbette, görsel ya da yazınsal zafiyet içinde olan, çocukta duyarlılık geliştirmek yerine onu inciten, yaşama küskünlükle, anlamaz gözlerle bakmasına neden olan niteliksiz kitaplardan söz etmiyorum. Gerçi bugüne kadar çoğu kez olumsuz eleştiriyi hak eden kitaplara dikkati çekmek, onları ortaya çıkarmak ve eleştirmek üzerine çalıştım. Ancak bu kez, bu bildirimde, “Sanatçıya özgü duyarlığı, bilgeliği, çok seçenekli düşünebilmeyi, yaşamı ve insanı sevmeyi, insanlık onuruna saygı duymayı sezdirebilecek iletileri, çocuğun anlam evrenine uygun bir biçemde sunan” (Çocuk ve Edebiyat, Sedat Sever, Kök Yayıncılık’2003, s.22) kitaplardan söz ediyorum. Yalnızca onlardan... İşte bu kitaplar... çocuğa duyarlılık kazandıran, insanı ve yaşamı anlamasına kapı açan bu kitaplar, çocuğun hem kişilerarası, hem kişiye dönük zekâsını geliştirir. Özdeşim kurmalarına ve kendisinden başkalarının yaşam haklarına saygı gösterebilmesine ve kendi yaşamlarında, başkalarının özgürlük alanlarına yer açabilmesine olanak verir. Kişileri, önce kendisinin, sonra ailesinin, meslek arkadaşlarının ve sonunda bir toplumun lideri olabilecek düzeyde geliştirebilmesini sağlayan en etkin yoldur bu kitaplar... Sever: “Çocuk kitapları, yaşam çizgisinde karşılaşılabilecek sorunlara oluşturulacak yanıtları, verilecek tepkileri sanatçı bakış açısıyla örneklendiren bir kaynaktır. Bu kaynak, çocuklara insanların farklı özelliklerde olabileceğini sezinletir; değişik kültürlerdeki yaşamı ve insan ilişkilerini tanıtır. Çocukların yaşam çevrelerini genişletir, o çevrelerden sayısız duygu ve düşünce örnekleriyle buluşmasını sağlar. Okuma eylemini alışkanlığa dönüştüren çocukların, kendilerini tanıma, başka insanlarla karşılaştırma, onlara benzeyen ya da ayrılan yanlarını görme denemeleri, onları kendi kişiliğini tanımaya, çevresindekilerin kişiliklerini de anlamaya yönelik bir bilinçlenme sürecine sokar.” (Çocuk ve Edebiyat, Sedat Sever, Kök Yayıncılık’2003, s.47) Küçük yaşta kitapla tanışan ve bu beraberliği sürdüren çocuklar, gerek kendilerini, gerekse başkalarını tanıma, özgürlükleri ve sınırlarını kavrama, sorunlara çözüm yolları üretme yolunda, en hızlı gelişimi gösterirler... Geliştirilen bu özellikler, doğrudan kişiliğe katkı veren ve kişiliği oluşturan öğelerdir. Bir toplumda, gerek kendisiyle ilgili farkındalığı, gerekse kendisinden yola çıkarak karşısındakilerin temel ihtiyaçlarını kavramış olan bireyler, ancak toplumsal yaşamda, başarılı liderler olarak rol alabilirler. Benmerkezci, başkalarının kişilik ve özgürlüklerine saygı göstermeyen insanlar, ister genel müdür, ister öğretmen, ister iş adamı, ister şoför, ister doktor olsun, başka insanlara yol gösterebilmesi ve gerek kendine gerekse başkalarına gerçek bir lider olması beklenemez. Onların iktidarı, ancak dikta yoluyla otorite kurmaktan geçer.
108
Çocukluktan başlayarak kişiliğini çocuk kitaplarının da desteğiyle geliştirmeyi ve empati / özdeşim yoluyla başka bireylerin ihtiyaçlarını tanıma fırsatını bulmuş olan kişiler ancak gerçek liderler olabilirler ve toplumu ileriye taşıyabilecek kişiler, onlardır. Gerçek liderler, hayatta sürekli kontrol edebileceği ve yönetebileceği tek insanın, yalnızca kendisi olduğunun bilincindedir. Yaşamla ilgili tüm seçimlerin de beş temel ihtiyacın ne denli giderildiği ile orantılı olarak yapılmakta olduğunu bilirler. Başkalarının ihtiyaçlarını, öncelik sıralamasını da sezerek, beklentilerine uygun olarak gidermeye yönelen kişiler, başkalarına liderlik edebilir; ancak bu liderlik fırsatının onlara başkalarını “sürekli kontrol edebilme” olanağı tanımadığını da bilirler. Eğer öğretmenler, anne babalar ve yöneticiler başkalarına liderlik edebilmenin yolunun, ancak ve ancak onların bu “seçimi” yapmış olmalarından geçebileceğini ve bu seçimin nedeninin de, kendi iyiliklerine uygun bir zemin bulmuş olmalarından kaynaklanabileceğini bilseler, belki şiddete kadar uzanan yaptırımcı patronluklarından vazgeçip başkalarının duygularını ve ihtiyaçlarını anlamaya yönelik özdeşimler içine girebilirlerdi. Onlar... Keşke çocukluklarında kitap okusalardı! İnsanlar, yaşamları boyunca, az ya da çok, kontrolün kendilerinde olduğunu hissetmek isterler. Bu da zaten güç ve özgürlük ihtiyacının doğurduğu bir istektir. Bu nedenle, çoğu kez kendi iyilikleri için bile olsa, başkalarının onlar için verdikleri karara uymak istemez, önerilen yol kendisi için doğru da olsa o yolu seçmezler; hatta tamamen ters kararlar alabilirler. İster bir işyeri yönetin, ister öğrenciyle dolu bir sınıf, her durumda insanlara beş temel ihtiyaçlarından ne kadar fazlasını sağlar ve bunu onlara hissettirirseniz, onlardan o denli daha kaliteli verimlilik alabilirsiniz. İster öğrenciniz olsun, ister çocuğunuz, ister işyerinde bir elemanınız; aileniz ya da sevgiliniz... Onlara “güçlü” olduklarını hissettirin. Onlara “özgürlük”lerini verin. İnsan olarak değerli olduklarını, “sevildik”lerini hissettirin. Kendilerini iyi ve ihtiyaçları doyurulmuş hissettirin... İşte LİDERLİK budur... Dilidüzgün, “Modern edebiyat bilimi bugün, edebiyat metinlerinin belli boş alanlar bıraktığından söz eder. Bu boş alanlar metnin stratejik yapısıyla ilgilidir. Yazar, okurun da düş gücüne özgür bir alan yaratmak üzere her şeyi söylemez. Okur kendi beklentisi, dünya bilgisi, alımlama ufku doğrultusunda bu boş alanları doldurarak, metnin iletisini/iletilerini anlamaya çalışarak, yani alımlayarak yazarla bir iletişim sürecine girer.” (Çocuk Edebiyatı, Selahattin Dilidüzgün, Anadolu Üniversitesi 2002, s.6) Nitelikli çocuk kitaplarının özellikleri içinde, çocukları, liderlik ruhunu geliştirmeye yöneltecek ipuçlarını bulmak mümkün. Hasan Erkek, bir eleştiri yazısında şöyle diyor: “Şiirin önemli bir özelliği de her şeyi doğrudan dile getirmeyişi, boşluklar barındırması, çağrışıma açık olmasıdır. Böylece, okurdan yana, daha demokratik bir özellik kazandığı gibi, çocuklara boşlukları hayal güçleriyle tamamlama olanağı da yarattığından onları daha etkin kılmaktadır.” (Hasan Erkek, Çocuklara Şiirden Hayat Sofrası Kurmak) Nitelikli bir çocuk kitabının, “5 temel ihtiyacı” nasıl karşılayabileceğini göz atarsak: *Çocuk kitapları, okur çocukların düş gücüne özgür alanlar bırakarak, kendilerini güçlü ve özgür hissetmelerini sağladığı oranda, okurunu bulur... Otoriter anlatımların yer aldığı metinler çocuklarla buluştuğunda ise, okuma düzeyi düşer, kitap sevgisinden söz edilemez olur. *Çocuk kitapları, düşündürürken eğlendirdiği oranda temel ihtiyaçlardan birini daha doyurarak, okunurluluğunu artırabilir. *Kitaplar, okul öncesindeki çocuklara okunurken çocuk ve yetişkin arasında bir yakınlık oluşturur, sevgiyi pekiştirir. Çocuk, sevdiği bir kimseyle birlikte zaman geçirmekten mutlu olur, sevildiğini hisseder. Öte yanda, ona okunan kitaptaki kahramana özdeşip onun içinde bulunduğu sevgi dünyasına öykünür, bunu
109
kendi dünyasında da yansıtır. Sevgiyi duyumsar, duygularını sözcüklere dökebilmeyi, sevgiyi tanımlayabilmeyi öğrenir. *Kitaplar, pişirilip yenemediği için, “hayatta kalma” ihtiyacını karşılayamayacağı düşünülse de sindirim sistemini değil, ruhsal varlığımızı besleme, kişiliği geliştirme ve sorunlarla baş edebilmeyi destekleme özellikleriyle, aslında hayatta kalma ihtiyacını da karşılayabileceğini görüyoruz. Sonuçta, çocuk kitapları, çocukların temel ihtiyaçlarını giderdiği oranda daha çok okunacaktır. Okuyan ve okuma alışkanlığını kazanan çocuklar ise, Sedat Sever’in başta da alıntıladığım sözleriyle, gerek kişiler arası, gerekse kişiye dönük zekâ düzeyini büyük oranda geliştirecek, empati /özdeşim duygusunu kazanarak, yaşamına duyarlılık katacaktır. “Okuma eylemini alışkanlığa dönüştüren çocukların, kendilerini tanıma, başka insanlarla karşılaştırma, onlara benzeyen ya da ayrılan yanlarını görme denemeleri, onları kendi kişiliğini tanımaya, çevresindekilerin kişiliklerini de anlamaya yönelik bir bilinçlenme sürecine sokar.” (Çocuk ve Edebiyat, Sedat Sever, Kök Yayıncılık’2003, s.47) Bu kazançlar, kendisini anladığı kadar, başkalarını da anlayabilen ya da başkalarını anladığı kadar kendini de anlayabilen; yaşamda bu eğitim doğrultusunda başka insanların temel ihtiyaçlarına saygı duyan, onların beklentilerini doyurmaya yönelik davranış ve seçimler içinde bulunabilen bireylere dönüşmesini sağlayacaktır. İşte, başkalarının ihtiyaçlarının bilincinde olup nasıl davranacağını çözümlemiş olan bu bireyler, toplumun gerçek “Lider”lerini oluşturacaktır. Yararlanılan Kaynaklar: CHOICE THEORY: A New Psychology of Personal Freedom,, William Glasser, HarperPerennial, Birinci Basım: HarperCollins, Şubat 1998 ÇOCUK EDEBİYATI, Selahattin Dilidüzgün, Anadolu Üniversitesi 2002, s.6 (Çocuk Edebiyatı Açıköğretim Fakültesi Okulöncesi öğretmenliği Lisans programı.Haz: Doç.Dr. Selahattin Dilidüzgün, Doç. Dr. Sedat Sever, Yard. Doç. Dr. Ali Özturk, Dr. Ömer Adıgüzel, Ed: Yard. Doç.Dr. Zeliha Güneş, Anadolu Üniversitesi, 2002, ) ÇOCUK VE EDEBİYAT, Sedat Sever, Kök Yayıncılık’2003, s.22) ÇOCUKLARA ŞİİRDEN HAYAT SOFRASI KURMAK, Hasan Erkek Şiirden Hayat Sofrası Kurmak. MULTIPLE INTELLIGENCES, The Theory in Practice, Howard Gardner, Birinci basım: BasicBooks’1999. THE QUALITY SCHOOL, Managing Students Without Coercion, William Glasser, M.D., Birinci basım: HarperPerennial’1990.
110
ÇOCUK KİTAPLARININ ÇOCUĞUN SANAT EĞİTİMİNE KATKISI Doç. Dr. Selahattin DİLİDÜZGÜN İstanbul Üniversitesi Hasan Âli Yücel Eğitim Fakültesi
Biliyoruz ki sanat beğenisi, sanatsal duyarlığı gelişmiş toplumlar başka alanlarda da becerikli, yaratıcı ve sağlıklı düşünen bireylere sahiptir. Sanat beğenisinin ya da sanatsal duyarlığın kendiliğinden ya da sistematik olarak doğal kalıtım yoluyla geçmesi, gelişmesi beklenemez. Bu durumda sanat eğitiminin de planlı biçimde yapılması bir zorunluluktur. Öncelikle sanatın ne olduğu, neyi ya da neyleri kapsadığı konularına açıklık getirmemiz gerekmektedir. Sanatı tanımlayarak ve bu tanımı okullarda çocuklara belleterek (diğer alanlarda da sıkça yaptığımız gibi) sanat eğitimi vermiş olur muyuz? Bu sorulara yanıt ararken çocuk kitaplarıyla sanat eğitiminin nasıl verileceğine ilişkin verileri de bir araya getirmeye çalışalım: Sanatın tanımını yapmaya çalışmak bu aşamada çok da anlamlı sayılmaz. Çünkü onun yalnızca işlevini belirtmek ya da tanımı yapmak, onunla ilgili alanı kapsamaya yetmez. Ne kadar çabalasak da sanat kendi yaratı alanı çerçevesinde bütün tanımları aşacak, bütün sınırları zorlayacaktır. Ancak sanatın özüne yönelik kısa birkaç özelliği belirterek bir çıkış noktası oluşturabiliriz. Sanat, öncelikle bir anlatım biçimi, farklı ve kendine özgü biçemleri olan bir açıklama, bir haykırış bir dile gelme biçemidir. Sanat, bütün diğer söyleyiş biçimlerinden veya söylemlerden farklı olarak raporlaştırma yerine betimleme ve gösterme biçimlerinden yararlanır. Bu bakımdan sanat için, “Bir duygu, tasarı, güzellik vb.nin anlatımında kullanılan yöntemlerin tamamı veya bu anlatım sonucunda ortaya çıkan üstün yaratıcılık” (Türkçe Sözlük, TDK, 1695) gibi açıklamalar, tanımlamalar getirilir. Sanat kavramı çerçevesinde uzunca durmak yerine sanatın özelliklerine değinmek, onu anlamak adına daha yerinde olacaktır. Sanat aynı zamanda anlattığı şeyi doğaya öykünerek, doğa imiş gibi görünmeye çalışarak yapar. Başka deyişle, sanatın çıkış noktası doğa olmasına karşın sanat, doğanın bir kopyası, onun bir yinelemesi, onun raporlaştırılması ya da doğanın kendisi değildir. O zaman doğaya öykünüşün nedeni nedir? Belki şöyle bir açıklama yerinde olacaktır: Sanat, aslında, bizim bildik dünyamızın bildik araçlarını ve ilişkilerini kullanarak kendi içinde barındırdığı düşünceyi, özgün olan yorumu paylaşmak ister. Bu eylemi, yüzeyde bizim bildik dünyamızın gerçeklerini yeniden kurgulayarak yapar; ama asıl anlattığı ya da kastettiği şeyi içinde, derinliklerinde gizler, barındırır. O halde, sanat, biraz da dolaylı anlatım, söylenen ya da gösterilen arasındaki öğelerin anlamlı bireşiminde gizli olan bir anlatımdır. Başka deyişle sanat, bildik dünyamızın olgularından yola çıkarak, aslında anlatılması olanaksız olanı göstermek, sezdirmek için kullanılan bir araçtır. Bu kısa saptamadan sonra, neden bir sanat eğitimine gereksinim duyduğumuza değinelim. Sanat eğitimi, kendiliğinden gerçekleşecek bir şey olamayacağına göre böyle bir uğraş için bir yöntem geliştirmek ve bilinçli adımlar atmak gerekir. Sanat eğitiminin ilk adımlarının okulöncesi çocukluk döneminde atılması gerektiğinden, bu konudaki savlarımız için okulöncesi çocuk anlatıları olarak adlandırabileceğimiz bol resimli kitaplardan yararlanacağız. Çünkü, çocuk kitapları aracılığıyla verilecek sanat eğitiminin, çocuğa estetik yargı üretebilme konusunda yardımcı olmayı amaçlarken yeni biçimleri duyumsatmayı, eğlenmeyi ve heyecanlarını doğru biçimlerde yönlendirmeyi de öğreteceğini düşünmekteyiz. 111
Sanat eğitiminin yalnızca okullarda verilebileceğini söylemek doğru olmaz. Çocuk kitapları aracılığıyla gerçekleştirilecek olan sanat farkındalığı, okuru yaratıcılığa yöneltip onun bilişsel, duyusal ve duygusal eğitim gereksinimlerini de karşılamaya yöneliktir. Bu nedenle, çocukların erken yaşlarda sanatsal duyarlıklarla donatılmış kitaplarla karşılaşması onların duyarlıklarının ve beğenilerinin gelişmesine katkı sağlayacaktır. Bu bağlamda, resimli kitaplar ya da okulöncesi çocuk anlatılarında bulunan resimlere, metinlere ve resim-metin ilişkisine yönelik bazı saptamalar yapalım: Okulöncesi çocuklar için üretilmiş anlatılar bol resim içerir. Bu kitaplar için anlatı ya da okulöncesi anlatı kavramı bilinçli olarak kullanılmaktadır; çünkü söz konusu kitaplar neredeyse bütünüyle resimlerden oluşsa da alt alta yazıldığında bütüncül bir anlatı ortaya çıkar (Dilidüzgün, 2002, 60). Bu anlatılar gerçekte bildik edebiyat türlerinden birine tam olarak benzemez. Hem öykü gibidir hem masal gibidir, bazısı da şiirsel anlatımı da içinde barındıran karışık türdendir. Bu bakımdan bu türün tanımlanmasında, daha kapsayıcı nitelikte olması bakımından anlatı kavramı kullanılmaktadır. Bu kitaplardaki resimlerin işlevi, anlatının söz varlığını görsel öğelerle yinelemek değil, kastedilen asıl anlamı imgesel anlatım olanaklarıyla vurgulamaktır. Bu düşünceyi biraz daha açımlamakta yarar var. Çocuk kitaplarındaki resimler anlatılanı yinelemek için yapılmadığı gibi onlar birer bezeme aracı da değildir; yukarıda belirtildiği biçimiyle sanatın anlatmakastetme işlevinin bir parçasıdır. Diğer bir deyişle, artık sözcüklerle anlatılamayan, ancak yapıtın merkezinde oturan imgesel düşünceyi görsel öğelerle işler. Böylece sözlerle anlatılan düşünceler, görsel öğe ve renklerin yardımıyla ete kemiğe bürünür. Somut ile soyut arasındaki köprüler kurulmaya başlanır. Çocuğun çoğunlukla dinlediği anlatı ile gösterilen imge dünyası arasında bir hareketlenme, heyecan, seziş süreci başlar. İşte sanat eğitimi denilen sürecin de tam bu noktada başladığını söylemek kesinlikle yanlış olmayacaktır. Bu bakımdan Sever, çocuk kitaplarındaki resimlerin işlevini şu sözlerle açıklar: “Böylesi resimler, sözcüklerle anlatılanı, sanatçının görsel yorumuyla bütünler, metinde anlatılanlara görsel bir renk katar. Yazarın söz ile anlatamadıklarının dışavurumu için öncülük görevi yapar. Çocuğu bazen eğlendirir, bazen heyecanlandırır, bazen de düşündürür. Çocuğun görme, duyma, duyumsama, düş kurma, düşünme ve sezme yetilerini harekete geçirir.”(Sever, 2002, 18). Görüleceği gibi; resimleme, sözün anlatamadığını anlatır veya gösterir, sanatsal gösterimi heyecanlı ve hareketli kılar, aynı zamanda da çocuğun düşüncelerini devindirmeye başlar. Ancak, Sever (2002) ve başka kaynaklarda da belirtildiği gibi (Özel, 2003, 110-119), resimleme çocukların düş gücünü uyardığı için onları yeni öyküler yaratmaları konusunda uyarır ve yaratıcılıklarını körükler. Hasan Pekmezci bu konuya şöyle yaklaşır: “Yaratıcılığın temel koşullarından biri duyarlıktır. Nitelikli kitap resimlemeleri ilgi uyandırabilen, duyarlık kazandırabilen, çocuğu yaratıcı sürece çekebilen, onun sevme, çalışma, üretme, yaratma eylemlerine katılmasına zemin hazırlayabilen uyarıcılardır.”(aktaran: Sever, 2002, 19). İsmail Kaya ise: “Çocuk, kitabı eline her alışta resmin farklı bir yönünün keşfetmeli, çizerin dünyasından izler taşıyan küçük serüvenler yaşamalıdır. Resimlerde çocuğun hayalinde tamamlayacağı yanlar olmalı, plastik değer ve kompozisyon olarak da nitelikli olmalıdır.” (aktaran: Sever, 2002, 19). İsmail Kaya da sanatsal bir nesne olan resmin çocuğun düş gücünü devindirdikten sonra aslında resmin tamamlanmamışlığından, bitmemişliğinden söz eder. Bu da gerçek bir sanat yapıtının temel özelliklerinden birine işaret eder aslında. Nazan Erkmen’e göre resimlemeler çocukta resim yapma isteği uyandırmalıdır: “Sanatçı, çocuğun yorum yapabilmesi ve resim üstünde düşünerek onu tanımlayabilmesi için ne kadar ipucu verirse çocukta o denli biçimlendirme yeteneği harekete geçecektir. Algılama noktasına gelen her çocukta çizme yaratıcılığı başlar. Çocukları, sanatçı niteliği ile resim yapmaya bu resimler teşvik etmelidir.” (aktaran: Sever, 2002, 19). Uzmanların da belirttiği gibi, çocuk kitaplarındaki resimlerde estetik vazgeçilmez bir öğedir. Bu nedenle, yalnızca sayfaları doldurmak için yapılan özensiz, sevksiz, tekdüze anlatımlı kitapları ayıklamak, onları bir kenara bırakmak gerek. Özellikle okulöncesi dönemdeki çocukları görsel sanatların diğer alanlarıyla da yüz yüze getirmek anne baba ve eğitimcilerin sorumlulukları arasındadır. Bu nedenle çocuklar, resmin yanında fotoğraf, karikatür, grafik vb. sanatların olanaklarıyla oluşturulmuş nitelikli kitaplarla da buluşturulmalıdır. Yukarıda yapılan açıklamalar öncelikle resimli, okulöncesi dönemi kapsayan, okulöncesi anlatılar için geçerliydi. Çünkü henüz işlem öncesi dönemde bulunan çocuklar yazılı bölümlerdeki anlatıyla anlatılan ya da kastedilen düşünce ve olguları çoğunlukla kavrayamazlar. Çünkü Piaget’e göre 2-6 ya da 7 yaşları kapsayan işlem öncesi dönem çocuklarında “…düşünce mantık dışıdır ve anlık, görünür koşullara son derece bağımlıdır. Zihinsel tasarımlama şimdi olanaklı olsa da bilgi sistemli biçimde işlenmez. Küçük çocuklar 112
belirli bir zamanda bir durumun yalnızca bir yönünü ele alma yeteneğine sahiptirler”(Gander ve Gardiner, 2004,178). Bu nedenle karmaşık değerler çocuğa ancak sanatsal bir yapıt ile sezdirme yoluyla duyumsatılabilir. İşte, resimler bu noktada bu dönemdeki çocuklara yardımcı olur. Hedef kitle olan çocuğun yaşı ilerledikçe, resimler azalmakta yazılı olan bölümler artmaktadır. İlköğretimin birinci aşaması tamamlandığında ise çocuklar soyut işlem dönemine girerken resimlerin aracı olma işlevi giderek silikleşmeye başlar ve giderek hiç resim kalmaz. Artık okur çocuk anlatılanlardan kastedileni kavrayacak bilişsel düzeye erişmiştir. Çünkü yine Piaget’e göre somut işlem dönemi sonunda 12 yaş düzeyine erişip, “soyut işleme ulaşan ergenler varsayımlar kurabilir, mantıksal sonuçlar çıkarabilir ve ister somut, ister soyut biçimde sunulsun, karmaşık sorunları sistemli biçimde çözebilirler” (Gander ve Gardiner, 178). Şimdi bu söylenenleri örneklemek için okulöncesi bir anlatı kitabı olan, Ayla Çınaroğlu’nun “Küçük Mor Balık” kitabını inceleyelim ve söylediklerimizi somutlaştıralım:
Kitabın kapağından da görüldüğü gibi, geometrik şekiller ve pastel renkler ile oluşturulmuş görsel öğeler kitap hakkında ön bilgiler verir. Arka plandaki denizin farklı renklerde dalgalar olarak çizilmesi hem hareket öğesini resmin içine sokuyor, hem de deniz-dalga imgesini daha baştan yaratıveriyor.
Kitabın hemen ilk sayfasında küçük mor balık yalnız olduğu için mutsuzdur. Onun bu mutsuzluğu ağzının aşağı doğru çekik çizilmesi ve yalnız olarak resmedilmesiyle imgeleniyor. Yetişkinin okuduğu minik öykü ile resim arasında bağlantı kuran çocuk, aslında gün boyu kendinin de ağzını sarkıtarak ağladığında, mutsuz olduğunda bu balığa benzediğin fark etmeye başlayacaktır.
Üçüncü resimde bir başka küçük mor balık gelir ve küçük mor balığa birlikte oynamayı önerir. Sorun çözülmüş gibidir. Yaratılan beklenti önce budur aslında. Ne var ki bizim küçük mor balığın mutsuzluğu sona ermez; çünkü yeni gelen balık her ne kadar kendine benzese de onun benekleri kendisininkiler gibi pembe değil, mavidir. Bu nedenle onunla oynamaz. Ağız çizimlerine yine dikkat çekmek istiyorum. Mutsuz olan balığın ağzı sarkık bir görünümdeyken diğerinin, yani mutlu olan balığın ağzı yukarı doğru çekik olarak biçimlendirilmiştir. Bu küçük hareketlerle mutluluk, mutsuzluk öğeleri imgelenir. Başka deyişle, yukarıda da vurgulanmaya çalışılan sözlerle anlatılamayanı, imge dünyasının yardımıyla vurgulama, soyut bir öğeyi somutlama işlemi gerçekleşir. Bu arada metinde anılan önce 1, sonra da 2 sayısına dikkat çekmek isterim. Bu da bir başka olumlu öğretici öğedir. Yani sayıların öğretimi konusunda bir girişimin varlığı hemen sezinlenmektedir.
113
Diğer resimlerde bu süreç artarak ve çeşitlenerek sürer. Yani, önce iki yeşil balık, bir sonraki karede, üç sarı balık, bir sonraki görüntüde dört kırmızı balık, sonra beş mavi balık, sonra altı turuncu balık ve daha sonra yedi kara balık gelerek onunla oynamak ister. Ancak küçük mor balık hepsini kendinden farklı bulduğu için onlarla oynamaz ve mutsuzluğu sürer. Onun bu serzenişlerine kara balıkların yanıtı alaylı olur. Dönüp bir kez daha bakması gerekir tüm balıklara. Bir sonraki görüntüde zaten kendileri geometrik birer şekil olan balıklar bu kez bir araya gelerek yeni bir geometrik şekil de oluşturarak anlatımı/gösterimi daha bir ilginç kılarlar.
Artık ortalıkta bir renk cümbüşü, bir renk uyumu, canlı, eğlenceli bir görüntü vardır. Ne var ki gerçekten de hiçbiri birbirine benzemez. Yoksa küçük mor balık haklı mıdır kendini farklı ve yalnız duyumsamakta? Hayır, tam tersine o şimdi bir buluş yapacaktır. Sırasıyla bütün balıkları inceler, sonra dönüp kendini tepeden tırnağa, özellikle de kuyruğunu iyice süzer ve sonunda ağzından coşkuyla şu sözler dökülür: “Evet, hepimizinki aynı, hepimizinki alaca.”
Gerçekten de hepsinin ortak bir yanı vardır. Hepsinin kuyruğu alacadır, benzer biçimde rengarenktir. Bu durumda küçük mor balık da eğlenceye katılır, o da artık mutludur. Onun bu duygusu hemen ağzının aldığı biçimden okunur, çünkü ağzı artık yukarıya doğru çekik olarak çizilir. Okuma sürecinde çocukla bunları konuştuğumuzda çocuğun dikkati bu tür şekillere, renklere, biçimlerle duyguların yansıtılmasına, kısaca, imgesel anlatıma çekilecektir. Bu da baştan beri sözünü ettiğimiz sanatsal anlatımın ta kendisidir aslında. Görüldüğü gibi, okulöncesi döneme ait bir çocuk kitabı, sanatçı duyarlığı ile oluşturulduğunda soyut değerler içerse bile bunları başarıyla okuruna ulaştırabiliyor. Bu konuda ileri sürülen tezi kitaptaki bir örnekten daha yola çıkarak güçlendirebiliriz. Önce farklılık mutsuzluk nedeni olarak çizilir. Daha sonra ise, farklılıklar içinde benzerlikleri bulma ve görebilme bir değer olarak önem kazanır. Bu değer okur olan çocuklara açık söylenmese de dolaylı anlatım yöntemleriyle sezdirilir. Böylece bir değerler eğitiminden söz edilebilir. Yani farklı olanı hoşgörüyle karşılama, kendinin de başkalarından farklı olduğunu kavrayarak kendini tanıma ve demokrasi eğitimi gibi değerlerin bu kitabın içinde bulunduğu yadsınabilir mi? Elbette hayır. O zaman, okulöncesi döneme ait sanatsal duyarlığı içeren bir çocuk kitabının, sanat eğitimi vermek gibi bir işlevinin olduğu da kendiliğinden ortaya çıkar. Son görüntülerde küçük mor balık artık kalabalık ile kaynaşmış, mutlu çizilir ve son sayfada bir küçük mutlu kara balığın eşliğinde şu sözler yazılıdır: 114
“Bilmem inanır mısınız ama, Bu öyküyü bana Olayları yakından izleyen Pulları sedefli; Kuyruğu, yüzgeçleri bin bir renkli; Sevimli mi sevimli Minik bir kara balık anlattı.”
Başta vurgulanan sanatın özellikleri ve sanat eğitiminin erekleriyle bütünüyle örtüşen bu örnek, Nazan Erkmen’in de vurguladığı resim yapma isteğini körükler niteliktedir. Çünkü zaten basit kare ve üçgenleri her çocuk yan yana getirip çeşitli figürler yaratabilir ya da başta değindiğimiz gibi, doğaya öykünüp benzer bir nesnenin imgesel bir benzerini şekillendirebilir. Zaten kitabın böyle bir ereği olduğu için Ayla Çınaroğlu, kitabın arka kapağında çocukların bu şekilleri nasıl elde edebileceklerini şekillerle göstermeye çalışmıştır.
Böyle bir çalışma çocukları olduğu kadar yetişkinleri de yakından ilgilendirebilir. Sanatçı duyarlıklarını taşıyan okulöncesi döneme ait bir yapıt, henüz işlem öncesi dönemde bulunan çocuklara bile, mutluluk, mutsuzluk, yalnızlık, birliktelik, farklılık, ortaklık, paylaşımcılık, hoşgörü gibi soyut kavramları anlatabilir ve sezdirebilir. Bütün bunların ötesinde sayıların ve renklerin öğretimi gibi daha olağan; ama çocuk için mutlak anlamda gerekli olacak olan değerler de birkaç küçük sayfanın sınırları içinde başarıyla öğretilmektedir. Yararlanılan Kaynaklar Çınaroğlu Ayla, Küçük Mor Balık, Uçanbalık Yayınları, İstanbul, 1998. Dilidüzgün S., Sever S., Öztürk A., Adıgüzel Ö., Açıköğretim Fakültesi Okulöncesi Öğretmenliği Lisans Programı Çocuk Edebiyatı, Anadolu Üniversitesi Yayını No. 1420, Eskişehir, 2002. Gander Mary J., Gardiner Harry w, Çocuk ve Ergen Gelişimi, Yayıma Hazırlayan: Prof. Dr. Bekir Onur, İmge Kitabevi, 5. Baskı, Ankara, 2004. Özel Ayşe, Sanat ve Eğitim Üzerine, Erdem Yayınları, İstanbul, 2003. Sever S., Dilidüzgün S., Öztürk A., Adıgüzel Ö., Açıköğretim Fakültesi Okulöncesi Öğretmenliği Lisans Programı Çocuk Edebiyatı, Anadolu Üniversitesi Yayını No. 1420, Eskişehir, 2002. Sever Sedat, Çocuk ve Edebiyat, Kök Yayıncılık, Ankara, 2003. Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu, Anakara, 2005.
115
OKUMA YAZMA ÖĞRETİMİNDE ÇOCUK EDEBİYATININ ÖĞRETİM AMAÇLI KULLANIMINDAKİ YÖNTEM VE TEKNİKLER Yrd. Doç. Dr. Meral KAYA Rhode Island College, USA
Giriş Günümüzde çocuk edebiyatının ilkokul sınıflarında kullanımı, okuryazarlık konusunun temel taşını oluşturmaktadır. Çocuk edebiyatının çocukların okuma yazma öğrenimine olumlu katkıları, birçok araştırmacı, eğitimci ve aileler tarafından kabul edilmiştir. Bunun yanında, çocuk edebiyatının dil gelişimini kolaylaştırdığı da bir gerçektir. Cullinan’a (1990) göre “çocuklar duydukları dili öğrenirler; dili geliştirecek ne kadar çok ortam olursa, çocuklar da dil öğreniminden o kadar çok yararlanırlar” (s.20). Bu ortamı oluşturacak en zengin araçlar çocuk kitaplarıdır. Çocuk edebiyatının okuma yazma öğreniminde etkili olmasının yanında, çocuk kitaplarına ilgi ve okuma, yaşam boyu okuryazarlığın bir göstergesidir. Çocuk edebiyatının okuma gelişimindeki gücünün kabul edilmesi ile birlikte ilkokul eğitimi programları da değişime uğramıştır. Sınıf öğretmenlerinin etkisi ve rolü de değişmiştir. Bu değişikliklerle birlikte yeni okuma programları ortaya çıkmıştır. Okuma yazma öğretimi çocuk edebiyatı ile zenginleştirilirken araştırmacılar, eğitimciler ve öğretmenler Amerika Birleşik Devletleri’nde çocuk edebiyatına dayalı okuma programlarını okullarda uygulamaya başlamışlardır. Zarillo (1989) çocuk edebiyatına dayalı öğrenme ve öğretmenin “öğretim teknikleri, alıştırmaları ve etkinlikleri, hikaye kitapları (fiction), bilgi verici kitapları (nonfiction), kısa hikayeleri, oyunları ve şiirleri kapsaması” olarak tanımlamaktadır (s.22). Çocuk edebiyatı ile öğretimin tanımlanmasından önce çocuk edebiyatının tanımı yapılmalı, yararları bilinmeli ve bunlar öğretmenler tarafından anlaşılmalı ve benimsenmelidir. Çocuk Edebiyatının Tanımı Huck, Hepler, Hickman and Kiefer (1997) edebiyatı, hayatı ve düşünceyi çevreleyen düşsel ve imgesel betimlemelerin ve canlandırmanın dilin yapısına ve formuna dönüşmesi biçiminde tanımlar. Edebiyat iç yapımızı şekillendirerek hayatımızı zenginleştirir, süsler ve aydınlatır. Bu zengin deneyimleri çocuk edebiyatı da sunar. Çocuk edebiyatı kitap ve çocuğu, başka bir deyişle, okuyucuyu ve okuyucunun getirdiklerini içerir. Peki, çocuk edebiyatı nedir? Sever (2003) çocuk edebiyatını şöyle tanımlar: “Çocuk edebiyatı (yazını) erken çocukluk döneminden başlayıp ergenlik dönemini de kapsayan bir yaşam evresinde çocukların dil gelişimi ve anlama düzeylerine uygun olarak duygu ve düşünce dünyalarını sanatsal niteliği olan dilsel ve görsel iletilerle zenginleştiren beğeni düzeylerini yükselten ürünlerin genel adıdır” (s.9). Editör William Zinsser (1990) der ki “Hiçbir yazın türü belleğimize bu kadar yerleşemez çocuk iken hayatımıza giren kitaplardan başka...öyle ki, hayatımızın geri kalanına yankısı kalır” (s. 3). Peki, çocuk edebiyatının eşsizliği nedir? Çocuk edebiyatının eşsizliği yazarların hitap ettikleri okuyucularda yaşar. Çocuklar hissedebilir, düşünebilir, merak edebilir ve hayal edebilirler. Çocukların bunları yaşayabilmesi için kaliteli çocuk edebiyatına ihtiyacı vardır. İşte bu yüzden çocuk yazarlarının en zor görevi bir körpe beyne seslenmek, girebilmek ve orada yerleşmektir. Becerikli yazar çocuklar için sanki çocuklar kitabın biçeminin veya dilinin farkında olmayacakmış gibi çocukça, çok farklı ya da daha az dikkatli yazamaz. Çocuk 117
edebiyatının çocuğun dünyasını zenginleştirdiğine inanan yazarlar sanatsal üstünlüğü ve nitelikli anlatımı olan kitaplar üretmelidir. Çocuk Edebiyatının Yararları Huck, Hepler, Hickman and Kiefer (1997) çocuk kitaplarının yararlarını şu şekilde özetler: Çocuk edebiyatı, 1. çocuklara okurken eğlenme ve zevk alma fırsatı sağlar, 2. çocukların iç dünyalarını zenginleştirir, 3. çocukların okudukları ile kendi yaşamları arasında doğal ve güçlü bir bağ kurmasını sağlar, 4. yaşam deneyimleri ile iç içe olabilecek kapıyı aralar, yeni ve farklı yaşam deneyimleri ile karşılaşma şansı verir, 5. çocuklarda okuma-yazma farkındalığını geliştirir, 6. kitabın önemini vurgular, 7. okuma yazma etkinliklerine kaynak oluşturup okuduğunu anlayabilme ve düzgün dil kullanımını sağlar. Çocuk edebiyatının bu kadar olumlu etkilerinin olması ve öğretmen için çok kapsamlı kaynak oluşturması öğretmene de eğitim ve öğretimlerinde farklı görevler yüklemektedir. Öğretmenin, 1. kaliteli çocuk edebiyatının ne olduğunu bilmesi gerekir, 2. kitap seçimini yaparken öğrencinin ilgisini ve gelişim düzeylerini göz önüne alması gerekir, 3. çocuk kitaplarını okuması, bilmesi ve yeni kitapları takip edebilmesi gerekir, 4. öğretim yaklaşımlarını, yöntemlerini, öğretimsel etkinliklerini ve malzeme seçimini bilmesi gerekir, 5. kuramsal bakış açılarını anlayabilmesi çok önemlidir, 6. yaklaşım, yöntem ve etkinlik seçim nedenlerini bilmesi ve bunu amaçlı yapabilmesi gereklidir. Niçin bu kitabı seçtim, neden kullanacağım ve bu kitabı nasıl işleyeceğim sorularını yanıtlayabilmelidir, 7. öğrencileri için net beklentileri ve amaçları olmalıdır, 8. nitelikli ve iyi hazırlanmış öğretimsel planı olmalıdır. Kısaca, öğretmen sınıfta farklı ihtiyaçlara sahip öğrencilerin bu ihtiyaçlarını karşılamak için farklı yaklaşımlardan en iyi araç ve etkinlikleri seçerek kaliteli okuma yazma eğitimini çocuk kitapları ile sağlayabilmelidir. Okuma Öğretiminde Yaklaşımlar Roe, Smith and Burns (2005) Amerika Birleşik Devletleri’nde kullanılan yaklaşımları kısaca şöyle özetler: 1. Edebiyat Tabanlı Yaklaşımlar a. Bu yaklaşım hikayelerle çocukların önceki kişisel bilgi ve deneyimleri ile bağlantı kurmayı, hikayeleri analiz etmeyi, kitap ve materyal seçimini ve öğrencinin okuma materyalini anlayıp anlamadığını izlemeyi vurgular. 2. Yayınlanmış Okuma Serileri (temel seriler, ses-harf ilişkisi tabanlı öğretim vb.)
118
a. Dilbilgisel öğretimi içeren bir yaklaşımdır. Kurallar ve öğretim konuları kolay-zorluk derecesine göre planlanmıştır. Ama yeni programlar dil becerilerini birlikte sunma ve çocuk kitaplarından da yararlanmaya yönelmiştir. 3. Çok Kapsamlı Okuma Öğretimi a. Bu yaklaşım doğrudan öğretim ve edebiyat tabanlı yaklaşımın birlikte belli plan ve program çerçevesinde verilmesini vurgular. 4. Dil Deneyimi Yaklaşımı a. Farklı dil becerilerini birbiri ile örer ve çocuğun yaşam deneyimlerinde yola çıkarak öğretir. Okuma Yazma Öğretimi ve Öğreniminde Çocuk Edebiyatı Kullanma Yolları ve Teknikleri Fountas and Pinnell (1996, 2001) Amerika Birleşik Devletlerinde Çok Kapsamlı Okuma Öğretiminde kullanılan yöntemleri şu şekilde özetler: I. Sesli Okuma Öğretmen bütün sınıfa ya da küçük gruba çocuk kitabını sesli okur. Özenle seçilmiş çocuk edebiyatı ürünleri sesli okuma da kullanılmalıdır. Bu seçilmiş kitaplar tüm edebiyat türlerini içermelidir. Çok yararlı ya da çok sevilen kitaplar sınıfa birden fazla okunmalıdır. Yararları: 1. Zevk için okumaya alışkanlık kazandırır. 2. Okumanın bir amaç için olduğunu gösterir. 3. Okumayı iyi bilen (öğretmen) tarafından akıcı ve güzel okuma modeli sağlar. 4. Hikâye sağduyusunu ve anlamını geliştirir. 5. Yazılı anlatımın sözdizimi gelişimine katkı sağlar. 6. Metnin nasıl oluştuğu ve yapılandığını ve geliştiğini gösterir ve bu bilgiyi okuyucuya sunar. 7. Metin içi anlamı sergiler ve bunu dinleyiciye/okuyucuya sunar. 8. Bir dinleyici gruba ortak bilgi aktarır ve okuma zevkini paylaştırır. 9. Daha karmaşık fikirleri çocuklara sunar. 10. Sözel anlatımı ve gelişimini güçlendirir. 11. Sesli okuma ve tekrar okuma tekniği, yazma ve benzeri alıştırmalara bilinen bir metin oluşturur. II. “Paylaşımcı Okuma” Tekniği Bütün çocukların görebileceği büyük boyutlu kitaplar bu tekniğin aracıdır. Öğretmenin kelime ve cümleleri göstermesi ve öğrencilerin metne dikkatini çekmesi, öğrenciye kelimeleri ve metinleri okuyabilmesine yardımcı olur. Bu sürecin araçları ise: şarkıların söylenmesi ve büyük boyutlu kitapların ve şiirlerin okunması, tekrar hikayeleme ve tekrar okuma, öğrenciler tarafından yazılan hikayelerin okunmasıdır. Yararları: 1. Okuma stratejilerini geliştirir. Örneğin: kelime kelime karşılaştırma. 2. Tahmin etme ve hikayelemeyi geliştirmeye yardımcı olur. 119
3. Öğrencilere okuma zevkini verir ve güzel zaman geçirme fırsatı sağlar. 4. Gruptan (sınıftan) sosyal destek sağlar ve sunar. 5. Katılımı ve öğrencilerin bir okuyucu gibi davranmasını sağlar. 6. Kelime çalışması, yazma aktiviteleri ve serbest okumaya bir metin kaynağı oluşturur. III. Güdümlü Okuma Öğretmen okuma seviyeleri birbirine yakın küçük gruplarla güdümlü okuma aktivitesi uygular. Öğretmen yeni kitaplar seçer ve öğrencilere tanıtır. Öğrenciler öğretmen tarafından seçilip tanıtılan kitabı okur ve okuma esnasında veya sonrasında okuma stratejilerini sunar ve küçük grup ile alıştırmasını yapar. Yararları: 1. Okuma işleminin yapılmasını sağlar. 2. Anlamak amacı ile okurken problem çözme fırsatını sağlar. 3. Geliştirilmiş metinlerde strateji uygulama fırsatını sağlar. 4. Okuyucuyu ateşler. 5. Hikâye metinlerini anlamada başarıyı artıran okuma tekniklerindendir. 6. Metin içindeki kelimelere dikkat çekme fırsatı sağlar. 7. Kelime analizi ve gelişimine fırsat sağlar. IV. Serbest Okuma Öğrencilere değişik okuma materyalleri sunulur. Kendi başlarına okuma fırsatı bu teknik ile sağlanır. Yararları: 1. Öğrenilen okuma stratejilerini serbestçe uygulama fırsatı sağlar. 2. Okuma beceri ve davranışlarını uygulama fırsatı sağlar. 3. Kendi başına okuma fırsatı sağlar. 4. Kendi başına kelimeleri çözümleme ve okuma fırsatı sağlar. 5. Tekrar okuma yolu ile akıcılığı sağlar. 6. Kendine güveni sağlar. 7. İkili okumalarda desteği sağlar. Öğretmen bütün bu yöntem ve teknikleri uygularken öncelikle öğreniciye model olur. Örneğin, öğrencinin çocuk kitabından eleştirel düşünmeyi sağlayacak sorular çıkarmasını istiyorsa bunu öncelikle öğrenciye kendisi modellemelidir. Öğrencilerin eleştirel düşünmeyi sağlayacak soruların ne olacağını anlayabilmesi için bunu öğretmeninden görmüş olması gerekir. Bu yöntemler arasında Türkiye’deki ilkokullarda kullanılan yöntem çoğunlukla sınıfa sesli okuma yöntemidir. Sesli okuma yönteminde okuma öncesinde, okuma sırasında ve okuma sonrasında öğrencinin düşünce dağarcığını açacak etkinliklere yer verilmelidir. Bu yöntemde kullanılabilecek bazı etkinlikler aşağıda özetlenmiştir: 120
Sınıfta Sesli Okuma Yöntemi 1. Okuma öncesi etkinlikler a. Kişisel bilgi ve yaşam deneyimlerini paylaşma-önceki bilgileri aktif hale getirme b. Tahmin ı. Resim incelemesi (picture walk) ıı. Başlık incelemesi ııı. Kapak resmi incelemesi ıv. İçerik (yazı) incelemesi a. Öğrenci soruları b. Öğrenciyi belli konuya odaklama Ör: karakter tahlili Ör: Hikâyenin geçtiği yerin hikayenin temasına etkisini araştırma c. Drama-tablo etkinlikleri 2. Okuma sırasındaki etkinlikler a. Belli yerlerde durup sorularla yönlendirmek ve tartışma açmak b. Yaşam deneyimleri ile bağlantı kurmak c. Kitabın içeriği konusunda dönüt verme d. Farklı anlatımları ve doğru dil kullanımını model alma e. Tahmin 3. Okuma sonrası yapılan bazı etkinlikler a. Soru yöntemi ile çocukları hikayeyi anlayabilecek bir üst düzeye götürmek b. Karaktere farklı bir macera veya hikaye yaratmak c. Drama d. Hikaye karakteri ya da yazar ile mülakat alıştırması yapmak e. Kendi sözleri ile tekrar anlatma-özetleme f. Grafik ve şemalar kullanma (fikirleri örgütlemek amacı ile) g. Kitap kulübü veya edebiyat çemberi oluşturma Literatür taraması ve beş yıl sınıf gözlemlerim sonucunda Amerika’da öğretmenlerin kullandığı yöntemler sesli okuma, sesli yazma, paylaşımcı okuma, paylaşımcı yazma, sessiz (bağımsız) okuma, sessiz (bağımsız) yazma ve güdümlü okuma ve yazma olarak geçmektedir. Bu okuma ve yazma yaklaşım ve yöntemler farklı tekniklerle öğrenciye sunulmakta ve öğrenciyi öğrenmesinden sorumlu kılmaktadır. Sorucevap, ifadesel okuma, tahmin etme, tartışma, drama, tekrar yazma, tekrar anlatma gibi öğretimsel teknikler bu yöntem ve yaklaşımları başarılı bir şekilde uygulanabilir yapmakta ve kalıcı öğrenmeyi desteklemektedir. Amerika Birleşik Devletleri Ohio eyaleti Ohio State Üniversitesindeki doktora çalışmasında bu yöntem, teknik ve etkinliklerin nasıl başarılı bir şekilde kullanıldığını görebilmek amaçlanmıştır (Kaya, 2002). Bunun için üç başarılı sınıf öğretmeni seçilmiş ve bu öğretmenler dokuz ay boyunca gözlemlenmiştir. Anket, gözlem, video filmi kaydı ve mülakat yöntemleri sonucunda bu öğretmenlerin yöntem, teknik ve etkinlikleri detaylı bir şekilde incelenmiştir. Bu çalışmanın sonucunda izlenen sonuçlar göstermiştir ki başarılı sınıf öğretmenleri bu yöntemlerin hepsini sürekli kullanmakta ve yukarıda belirtilen çeşitli etkinliklerle de bu yöntemleri desteklemektedirler. Amaçlara göre başarılı bir şekilde sunulan bu yöntem ve teknikler çocukların okuma-yazma eğitiminde başarılı olmalarını sağlamaktadır. Öğrencinin farklı öğrenme-öğretme modellerinin bir arada verilmesinden daha çok yararlandıkları gözlemlenmiştir. Bu öğretmenlerin başarılarındaki en büyük etken ise dersi iyi planlamaları, öğrenciye iyi model olmaları, kaliteli çocuk kitabı seçebilmeleri ve öğrenciyi öğreniminde aktif kılabilmeleridir. Afyon Kocatepe Üniversitesi Eğitim Fakültesinde 2003–2005 yıllarında yüksek lisans yapan öğretmenlerin çocuk edebiyatı dersi sonucu kendi sınıflarında kullandıkları benzer yöntem ve teknikler de çocuk kitaplarını başarılı bir şekilde sınıfta kullanan öğretmen modellerini oluşturmuştur.
121
Kaynakça Galda, L & Cullinan, B. E (1991). Literature for literacy: what research says about the benefits of using trade books in the classroom. Handbook of Research on Teaching the English Language Arts. (J.Flood, Ed., pp. 529-535). New York: Macmillan. Fountas, I C. & Pinnell, G. S. (1996). Guiding Reading: good first teaching for all children.. Portsmouth, H: Heinemann. Fountas, I C. & Pinnell, G. S. (2001). Guiding Readers and Writers: Grades 3-6. Portsmouth, H: Heinemann. Galda, L., Cullinan, B., & Strickland, D .S (1993) Language Literacy and the child. Forth Worth: Harcourt Brace College Publishers. Huck, C. S., Hepler, S., Hickman, J., Kiefer, B. Z. (1997). Children’s literature in the elementary school. (6th Ed.). Madison: Brown & Benchmark. Kaya, M. )2002). An exploration of expert reading teachers’ beliefs and instructional practices related to children’s literature and reading development. Ohio State University, Unpublished Disseration. Columbus, Ohio, USA. Roe, B. D.; Smith, S. H.; Burns, P.C. (2005). Teaching reading in today’s elementary schools. 9th edition. Boston: Houghton Mifflin Company. Sever, S. (2003). Çocuk ve Edebiyat. Ankara: Kök Yayıncılık Zarillo, J (1989). Teachers’ interpretations of literature-based reading. The Reading Teacher. 43 (1), 2228. Zinsser, W. (1990). Worlds of childhood: the art and craft of writing for children. Boston: Houghton Mifflin.
122
ÇATALHÖYÜK ÖYKÜLERİ’NDE UYGARLIK TARİHİNİN YAPILANDIRILIŞI
Yrd. Doç. Dr. Betül ÖZÇELEBİ Zonguldak Karaelmas Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi
Bilgin Adalı, Çatalhöyük Öyküleri adıyla dizileştirdiği üç romanında (Dünyamızın İlk Şafağı, Ateşin Çocukları, Bolluk ve Savaş) İÖ yaklaşık on bin yıl varlığını sürdüren neolitik çağın ilk tarım toplumlarının yaşadığı merkezlerden biri olan Çatalhöyük’ü öyküleştirmiştir. Bu yönüyle ana öykü arkeolojik araştırmaların kimi verilerini de içermektedir. Ancak daha da önemli olan, yazarın insanlık ve uygarlık tarihinin ilk dönemlerinin pek çok önemli aşamalarını eğlendirici ve eğitici bir biçimde çocuklara kavratmayı amaçlamış olmasıdır. Arnold Toynbee, uygarlığı, içinde bütün insanlığın, herkesi kapsayan tek bir ailenin üyeleri olarak, tam bir uyum halinde yaşayabilecekleri bir toplum durumunu yaratmak için girişilmiş bir çaba olarak tanımlar. (1998:16), Günümüz dünyasında akıl almaz bir hızla çoğalan ve karmaşıklaşan bilgi yığını arasında çocuklara bu tanımın içeriğine uygun olarak uygarlık tarihinin başlangıcını ve gelişimini kavratmak, insanın insan olma sürecini ve varoluşunu sezdirmek oldukça zor. Adalı, bütün bunları, çocukların düşünsel, eğitsel, dilsel dünyalarını gözeterek kurmaca bir metinle yapılandırıyor. Aşağıda vurguladığımız ana başlıklarla, yazarın bu metinde uygarlık tarihinin ilk dönemlerini nasıl yapılandırdığını açıklamayı amaçladık. Kurmaca Yapı Adalı, öyküyü Çatalhöyük’te yaşayan Ningur ve kız kardeşi Ninlil’in günlük yaşantıları ve yaşadıkları serüvenler olarak tasarlamıştır. İki kardeşin yaşamlarına olayların akışına göre köyün bilgesi Bilgin Amca, Ningur’un arkadaşı Sungur ve daha sonraları da iletişim kurdukları bir başka köyün gençleri girer. Yazar, uygarlığın gelişiminde önemli rolleri olan pek çok buluşun ortaya çıkışını kurgulayıp bunları Ningur’un kişiliğinde somutlaştırıyor. Ningur, gözlem yapmayı, akıl yürütmeyi seven, olaylar ve nesneler arasında ilişkiler kurarak bunlar üzerinde yoğun düşünebilen ve tüm bunların sonucunda buluşlar yapan yaratıcı bir gençtir. Romanlar, Ningur’un her bir buluşunun öyküleştirildiği parçaların bileşkesinden oluşmaktadır. Her öyküde bir buluş vardır, ancak bu buluşlar kendi içlerinde özgül oldukları kadar birbirlerine de bağlıdır. Her buluş uygarlık tarihine bir tuğla koymakta, ana yapıyı dönüştürmektedir. Adalı’nın yazar anlatıcısı hem gözler hem anlatır hem yorumlar hem de bilgi ve ders verir. İlk romanın sunuş bölümünde yazar, yazarlık kavramını açıklayıp kendisini tanıtırken bilimsel gerçeklikle bir edebiyat yapıtı arasındaki ilişkiyi de şöyle sezdirir: “Bu öyküleri, Çatalhöyüklü Ningur, Ninlil ve Sungur’un (bunların kim olduklarını öyküleri okuyunca anlayacaksınız.) on bin yıl önceki Anadolu’da yaşadıkları serüvenler olarak tasarladım.
123
Bu öykülerde okuyacağınız pek çok şeyi ben uydurdum. Öykü yazarlarının böyle uydurma yetileri var. Örneğin, tekerleği kimin, nasıl icat ettiğini bilmiyoruz, ama okuyacağınız öykülerdeki kişilerden biri, bu büyük buluşu gerçekleştirecek.” (Adalı 2004c:7) Adalı, oluşturduğu kurgusal yapıda üçlü bir işlevsellik sergilemektedir. Öykü ilerledikçe anlatıcı yazar, zaman zaman günümüzle bağlantılar kuran hoş sohbet bir öğretmen olur, kimi zaman da olan biteni aktaran bir yazar konumuna çekilir. Romanlardaki Bilgin Amca kişiliği de yazarın eğitici öğretici işlevine uygun düşer. Gizli bir öğretmen figürü olarak değerlendirebileceğimiz Bilgin Amca, bir bilge olarak hem köyünün çocuklarına hem de anlatıcı yazarla örtüşerek kitabın okuru olan çocuklara ders verir. Adalı, ana öyküyü temellendirdiği arkeolojik verilerle bir kamera gibi şekillendirdiği anlatımını kaynaştırarak belgesel diyebileceğimiz bir biçeme ulaşmıştır. Aşağıdaki paragraflarda belgesel bir filmin anlatımı bulunmaktadır: “Bugün bildiğimiz evlere pek benzemiyor bunlar. Killi çamurla kuru otları karıştırıp tuğla haline getirdikten sonra, güneşte kuruttukları kerpiçlerden yapılma. Pencereleri yok. Kapıları tavanda. (…) Kapının tavanda olması, evlere girmeye kalkışabilecek yırtıcı hayvanlara karşı da bir önlem.(…) Biraz yaklaşınca köyün dışındaki meydanda akşam yemeği hazırlığı yapıldığını görüyoruz. (…) Herkes bu büyük ziyafetle ilgili. Hayır; Bir kişi var ziyafetle hiç ilgilenmeyen: Ningur bu. Onun aklı başka yerde. Sessizce yanına yaklaşıp izlemeye başlıyoruz.” (Adalı 2004c:7) Bu tekniklerin yanı sıra romanların içeriği, çocukların ilgisini çekecek şekilde illüstrasyon resimler, çeşitli haritalar ve Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde bulunan eserlerin fotoğraf ve çizimleri ile desteklenmiştir. Bu zengin görsellik çocukların eski çağlara ait bir öyküyü görsel temellere oturtarak algılamasını kolaylaştırmaktadır. Düşünsel Yapı Uygarlık tarihi, ilk insanın ortaya çıkışı ve gelişimi ile başlayan ve günümüze uzanan geniş bir süreci kapsar. Adalı, Çatalhöyük’ün gelişimi ile sınırlı tuttuğu öykülerini, uygarlığın tarihsel gelişim sürecine uygun olarak yapılandırmıştır. Yazar, üç kitabın bütününde sırayla bilimsel araştırmalara uygun olarak şöyle bir basamaklandırma yapmıştır: Dünyanın ve İlk Canlıların Oluşumu: Yazar dünyanın ve ilk canlıların oluşumunu bilimsel kuramlara uygun ve çocukların dikkatini çekecek biçimde öyküleştirmiştir. Daha sonra aradaki milyonlarca yılı ve insanların ilkel yaşama biçimlerini atlar, bugünküne benzer bir yaşamın temellerinin atıldığı Çatalhöyük’e geçer. Adalı, bu romanların başında atladığı milyonlarca yılı, Çatalhöyük Öyküleri öncesinde yazdığı Mavi Gezegenin İlk İnsanları, Zaman Bisikleti 1 ve 2’de başka kurgular içinde ele almıştır. Saydığımız eserler, bu yönleriyle düşünsel bütünlük oluşturmaktadır. Avcılık: İlkel bir biçimde yapılan avcılık, önce Ningur’un akıl yürütmeleriyle, sonrasında da arkadaşı Sungur’un bu uygulamaları geliştirmesiyle nitelikli hale gelir. Avcılık yerini zamanla hayvan üreticiliğine bırakır. Yazar, avcılığı o dönemin insanlarının beslenmesi ve diğer gereksinimleri için yaşamsal bir zorunluluk olarak sergilemiş, hayvanların avlanışı ve değerlendirilişi dışında şiddet içeriğine yer vermemiştir. Ateşin İşlevsel Kullanımı: Çatalhöyük halkının ateşi yaşamsal bir madde haline getirişi, kilin pişirilmesi, çömlekçilik, yemeklerin pişirilmesi, madenlerin eritilmesi birbirini izleyen ve geliştiren eylem ardıllıkları şeklinde düzenlenmiştir. Hayvanların Evcilleştirmesi: Ningur’un kız kardeşi Ninlil, hayvanlara sevgiyle yaklaşarak onları evcilleştirir. Bunun sonucunda zamanla sürüler oluşturulur, at ve köpek gibi hayvanlardan yararlanılır. Bunlar diğer yerleşim merkezlerindeki insanlara öğretilir. Tarıma Geçiş: Çatalhöyüklü çocuklar rastlantısal olarak tohumlardan filizlerin çıktığını keşfederler. Zamanla bitki yetiştirme öğrenilir, tarımsal üretim yapılır; yiyecekler depolanır, kış için hazırlanıp saklanır.
124
Madenlerin Bulunuşu ve Kullanılışı: Ningur rastlantı sonucu daha önce görmediği bir taş bulur. Arkadaşları ile birlikte bu taşa baltayla vurarak özelliklerini öğrenirler. Buldukları, bakırdır. Sonrasında da ateş içine bıraktıkları bıçağın erimesiyle madenleri eritip döküm yapmayı öğrenirler. Bu, maden çağının başlangıcıdır. Ardından gereksinimlere uygun olarak madenleri, bıçak, ok, şiş, ev eşyası vb. yapımında kullanırlar. İnsanın doğal çevresine egemen olması ve bu egemenliği örgütlü bir şekilde sürdürmesi neolitik dönemde gerçekleşmiştir. Çatalhöyük’te yaşanan ve yukarıda ana hatlarıyla sıralanan bu gelişmeler işbirliğine dayalı ve örgütlü çalışmanın ürünü olarak öyküleştirilmiştir. Çatalhöyük halkı, imece şeklinde çalışmakla birlikte başlangıç dönemlerinde kadın, erkek ve çocukların farklı görevleri vardır. Çocuklar işlerin hemen hepsine becerileri ve güçleri oranında katılmaktadır. Çatalhöyük, sosyal yaşantısı ve yönetim biçimiyle eşitlikçi bir toplumdur. Son yapılan araştırmalar da bu yönüyle onu döneminin diğer merkezlerinden ayırmaktadır. Çatalhöyük araştırmacısı Ian Hodder’e göre, Ortadoğu’daki diğer önemli merkezler belirli bir büyüklüğe ulaşınca bir yönetim hiyerarşisi ortaya çıkmıştır. Oysa yapılan arkeolojik araştırmalara göre Çatalhöyük’te hiyerarşiyi gösterecek binalar ve sosyal ilişkilerin bulguları yoktur. Köy, binlerce kişiyi barındırmasına rağmen eşitlikçi yapısını korumuştur (Hodder 2006). Adalı’nın romanlarında da bu bulgulara uygun bir sosyal yaşantı sergilenmektedir. Çatalhöyük’ü bir başkan ve iki başkan yardımcısı yönetmektedir. Yönetim, yaşlanan başkanın iradesiyle köyün en akıllı ve yaratıcı delikanlısı olduğunu kanıtlayan Ningur’a devredilir. Adalı, bu görevin Ningur’a verilmesini, onun aklını kullanarak köy yararına buluşlar yapması ile gerekçelendirir. O güne dek bilinmeyen pek çok yeni buluş yaparak köyünün insanlarının yaşam düzeyini yükselten Ningur, aldığı sorumluluğun bilincindedir. Kendisine bir eski başkan yardımcısını ve bir de çok iyi bir avcı olduğunu kanıtlayan arkadaşı Sungur’u yardımcı olarak seçer. Öykülerin bütününde ortaya konan bu gelişim basamaklarının bileşkesi uygarlık tarihinin erken süreçlerini yansıtmaktadır. Ningur liderliğindeki Çatalhöyük halkı, yazımızın başında belirttiğimiz tanımdaki gibi, uyum halinde yaşayabilecekleri bir ortam yaratmak için yeni buluş ve uygulamaların yaratıcısı olarak sergilenmiştir. Gereksinimleri karşılamaya yönelik buluşlarla ivme kazanan uygarlık düzeyi, Ningur ve çevresi tarafından toplumsallaştırılmıştır. Bu durum hem Çatalhöyük’ü çevresindeki diğer merkezlerden farklı kılmış hem de bu merkezin benzerlerini aydınlatmasını sağlamıştır. Ancak tüm bu gelişmeler, bilgiyle gelen bolluk, insanlık tarihine savaşı da ekler. Çatalhöyük, çalışmadan, hırsızlıkla aynı zenginliğe sahip olmak isteyen birtakım kötü insanların saldırısına uğrar. Bolluk kıskançlığa, kıskançlık saldırganlığa, saldırganlık savunmayı zorunlu kılmaya, savunma gereksinimi de avcıları savaşçılara dönüştürür.(Adalı2005c:48) Çatalhöyük halkı, yine Ningur’un liderliğinde önlemler alır, savunma amaçlı silahlar geliştirir. Artık savunma amaçlı bile olsa, günümüze kadar geri döndürülemeyecek bir başka süreç başlamıştır. Yazarın söylediği gibi, insanlık tarihi savaşların da tarihi olur. Bizce bu dizinin devamında öyküyü tamamlayıcı olması açısından iki dikkat çekici nokta geliştirilmeli: İlki her üç romanda pek çok kez değinilen kadınların bildik sosyal rollere karşı çıkışları, ikincisi gizemli Çatalhöyük’ün sanatsal yönü. Yazar, kızların eşitlik isteklerini ve bu isteklerini gerçeğe dönüştürebildiklerini çeşitli eylem halkalarında işlemiştir. Aklını kullanma konusunda ağabeyi Ningur’dan aşağı kalmayan, hayvanları evcilleştiren, metal dikiş iğnesini, fırını vb. bulan Ninlil, kadınların gereksinimlerini dile getirdiği gibi savunma amaçlı ilk askeri birliğin de tasarımını yapar. Ninlil, ağabeyinin gerisinde gözükse bile tüm buluşlarda onun parmağı vardır. Kendilerine dayatılan cinsiyet ayrımcılığına karşı iki kız arkadaşı Anilla ve Enil’le birlikte, avcılık konusunda erkeklerden daha iyi şeyler yapabildiklerini kanıtlayarak karşı çıkarlar. Kadınların eşitlikçi yönlerine dikkat çeken ve yeni araştırmalarda bu yönün tamamlanmayı beklediğini belirten Ian Hodder, Çatalhöyük’ü benzerlerinden çok farklı kılan sanatsal yönü de şöyle açıklar: “ (…) Duvar resimlerindeki anlatı özelliğinin ne Anadolu’da ne de Ortadoğu’da bugüne dek eşi görülmemiştir. Sanat ürünlerinin bu ölçüde bolluğu – tek bir yerleşim yerinde pek çok evde bulunması – başka hiçbir yerde söz konusu değildir. Gerçekten de Çatalhöyük’le ilgili asıl gizem bunca sanat ürününün ve sembolizmin, tasvirlerin neden bu dönemde bu bölgede yer aldığı sorusunda yatmaktadır” (Hodder 2006:16).
125
Öykülerde Çatalhöyük halkının pişmiş kilden, çanak çömlek daha sonraları da boğa başları, heykelcikler, süs boncukları yapmayı öğrendiklerini belirten Adalı, onların bu yönlerini vurgularken Ninlil’i de gizemli ve üretici bir küçük bir Tanrıça olarak sergilemiştir.. Eğitsel Yapı Yazar, eylem yoğunluğu, merak gibi öğelerin yanı sıra her iki cinsiyetten de çocuk roman kişileri kurgulayarak çocuk okurların onlarla özdeşim yapabilmesini sağlamaktadır. Romanlarda günümüzde sosyal alanları daralan çocuklar için özdeşim yapabilecekleri ve bir çocuk olarak toplum içindeki varlıklarını önemseyip birey oluşlarını fark edebilecekleri pek çok ayrıntının yanı sıra, çocukların gelişim dönemlerine ilişkin pek çok olay dizisine yer verilmiştir. Çocukların serüven merakları, oyun gereksinimleri, dostlukları, gençlerin ilk aşkları, evlilikleri, anne ve baba oluşları gibi pek çok yaşantıya yer veren yazar, yaşam döngüsüne de dikkat çeker. İlk romanda çocuk olanlar son romanda evli ve çocuk sahibi birer genç yetişkindirler. Onların toplum içinde işlevsel rolleri vardır. Çatalhöyük’teki çocuklar, yetişkinler gibi günlük yaşamda belli sorumluluklar almaktadır. Büyük çocuklar, buluşlar yapmakta, ava çıkmakta, ağıllardaki hayvanların bakımı ile ilgilenmekte; küçük çocuklar, kış için ot kesip biriktirmektedir. Adalı, yaşlıları ve onların bilgeliklerini de unutmamıştır. Bilgin Amca’nın her durumda ortaya çıkan bilgeliği, yaşlanan başkanın öğütleri, başı sıkışan Ningur’un yardımına koşar. Aklı kullanma becerisi insanın gelişiminin en önemli yönüdür. Yazar, Ningur’un kişiliğinde bu beceriyi her fırsatta vurgular. Ningur’un düşünce süreci, karşılaştığı sorunlara çözüm bulma isteği, merakları, gözlemleri ve rastlantıları yorumlama yeteneği bir yandan görünür kılınır, bir yandan da düşünce sürecinin sıradan neden- sonuç ilişkisinden eleştirel düşünceye evrimi gerçekleştirilir. Pek çok buluşa imza atan Ningur, kimi sonuçlara çocukların oyunlarını gözlemleyip bu oyunları başka bağlamlarda değerlendirerek ulaşır. Ningur, uygarlığın gelişiminin ve yayılımının en önemli araçlarından biri olan tekerleğin maddesini kunduzların hareketlerini ve kilin fırında pişirilerek bu maddeden sağlam kaplar yapılabilmesini çocuk oyunlarını gözlemleyerek gerçekleştirir; camı ve bakırı da rastlantıyla bulur. Adalı, Ningur’a farklı nesneleri ya da olayları, oyunlardan aldığı ipuçları yardımıyla ilişkilendirterek yeni buluşlar yaptırmaktadır. Zaten yazarın da amacı budur: Bilinen, yaşanan şeyleri ilişkilendirerek yeni buluşların yapılabileceğini göstermek. Ningur, buluşlarının köy halkı tarafından onaylaması, kutlanması ve alkışlar alması karşısında şımarmaz, alçakgönüllü davranır. Hatta başkan olarak görev ona devredildiğinde bile aldığı sorumluluğun bilincindedir. Başkanlığı hemen kabul etmez, yeterli olup olmadığını sorgular. Bu nitelikler çocukların özdeşim yapabilmelerinin gözetildiği davranışlardır. Paylaşmak, insanlara yararlı olmak, bencil olmamak, akılcı davranmak gibi… Ningur, köyün lideri oluşu ile birlikte daha karmaşık sorunlarla karşı karşıya kalır. Edindiği deneyimleri yeni ve karmaşık sorunların çözümünde yerli yerinde kullanan genç lider, sadece kişisel deneyimlerine göre değil, yardımcılarına ve köyün bilgesi Bilgin Amcaya danışarak kararlarını olgunlaştırır. Kimi zaman düşündüklerinin onu sonuca ulaştıramadığını, işbölümü yaparak daha kolay sonuca ulaştığını da görür. Kardeşi Ninlil, yardımcısı Sungur ve Bilgin Amca çoğu zaman ona yol gösterirler. Elde ettiği başarıları köyüne yansıtan Ningur bununla yetinmez, başka köylerden insanlarla da paylaşır. Ningur, köyün ulaşmış olduğu uygarlık yapısının dış tehlikelere karşı korunabilmesi ve üretim için gerekli işgücünün karşılanabilmesi için akıllıca bir dış politika izler. Köylerine gizlice gelip hırsızlık yapan gençleri cezalandırmak yerine onlara Çatalhöyüklülerin edinmiş oldukları gelişmeleri öğretmeyi tercih eder. Yazar bunu açık ve uygulamalı bir okul eğitimi olarak öyküleştirmiştir. Köy halkı, diğer köylerden on delikanlı ile on genç kızı köylerine kabul ederek bilgilerini paylaşır, onlara uygulamalı eğitim verir. Kızlar ve erkekler için yapılan evlerin ortak avlusunda Çatalhöyüklü kadınlar, bu kızlara bakır şişlerle örgü örmeyi, kumaş dokumayı, bakır iğnelerle dikiş dikmeyi, hayvanları evcilleştirmeyi ve onlara bakmayı, süt sağıp yoğurt ve peynir yapmayı, fırınlarda çeşitli yemekler yapmayı öğretirler. Çatalhöyüklü erkekler de delikanlılara çömlekçiliği, bakırcılığı, avcılığı ve tarımı öğretirler. Bilgin Amca da bu gençlere dünyayı, çevrelerinde olup bitenleri nasıl değerlendirebileceklerini, birbiriyle ilgisiz gibi görünen olaylar arasında ilişki kurarak sonuca ulaşmayı Ningur, Ninlil ve Sungur’un buluşlarından örnekler vererek öğretir.
126
Yazar, bilgilendirme yaparken Bilgin Amca figürü dışında doğrudan bilgi aktarımı yapmamıştır. Bilgiyi bir yandan öyküleştirirken bir yandan da geçmişle günümüz arasında bağlantılar kurarak bütünselleştirmiştir. Bolluk ve Savaş’ta sarnıçların inşa ediliş öyküsünü anlattıktan sonra bölümü şöyle bitirir: “Yıllar, yüzyıllar boyunca, kış ve bahar aylarındaki yağışlar sırasında içinde su biriktirilip kurak mevsimlerde kullanılacak sarnıçların ilk modeli inşa edilmişti. Yağmurlarla ağzına kadar suyla dolan bu sarnıçlar, hem yaz hem de kış aylarında köyün su gereksinimini bol bol karşıladılar. Karayoluyla Antalya’ya giderseniz, kente girerken, o sarnıçların daha gelişkin iki örneğini bugün bile görebilirsiniz. İstanbul’daki Yerebatan Sarayı ise bu sarnıçların bir başka örneği…” (Adalı 2005c:122) Adalı, geçmişle günümüz arasında bağlantılar kurarken kimi zaman da çocuk okurların düşünce süreçlerini harekete geçirmek üzere iç sesleriyle metne ve metnin düşünce yapısına eşlik etmelerini sağlıyor. Hemen her buluşun ardından günümüzle bağlantı kuran yazar, kimi zaman da çocuklara buluşların nasıl sonuçlara yol açmış olabileceğini sorar. Bu sorular aracılığıyla çocuklarla birlikte düşünüp onları düşündürmeyi amaçlamaktadır. Yazarın bilgi vermek için kullandığı bir başka teknik de geçmiş çağlarla günümüz dünyası arasında karşılaştırmalar yapmaktır. Özellikle çevre sorunları, çocuk okurların duyarlılıklarını uyandıracak biçimde vurgulanmıştır: “O günden sonra köydeki herkes, balık avlarken, Ningur’un buluşu olan çatal iğneyi kullanmaya başlamış. Çooook uzun yıllar sonra, geyik kemiğinden yapılma çatal iğnelerin yerini bugün kullandığımız kancalar, kurutulmuş bağırsaktan yapılma ince ipin yerini misinalar almış. Almış ama çevre kirliliği yüzünden, derelerdeki, göllerdeki, denizlerdeki balıklar o kadar azalmış, o kadar azalmış ki, o yarışma gününde Ningur’un yakaladığı kadar çok balığı bir daha hiç kimse yakalayamamış.” (Adalı 2004c:58-59) Yazar, bu bağlantılarla bilgi verirken geçmişle günümüz arasındaki gelişim köprülerini kurarak algılamayı da kolaylaştırmaktadır. Adalı, Çatalhöyük Öyküleri öncesinde yazdığı Zaman Bisikleti dizisinde bu bağlantıları kurgu öğesi olarak kullanmıştır. Zaman Bisikleti 1’de günümüzden yüz bin yılı öncesindeki Karain’e giden Bilgin Baba ile kızları Yağmur ve Damla, Zaman Bisikleti 2’de Karainli dostları Çuka ile Anin’i günümüz dünyasına konuk ederler. Adalı, bu yapıtlarında çocuk okurlara, bir yandan karşılaştırmalar yaparak zaman kavramını öğretirken, bir yandan da uygarlığın kimi zaman ağır, kimi zaman da hızlı adımlarla geliştiğini sezdirir. Dilsel Yapı Tarihsel bilgilerin belli bir sürenin dışında doğrudan anlatılması, çocukların dikkatinin çok çabuk dağılması nedeniyle uygun bir öğretim yaklaşımı değildir. Tarihsel bilgilerin verildiği kurmaca metinlerde de ilginin canlı tutulması öykülemenin tutarlılığına olduğu kadar dilin kullanımına da bağlıdır. Adalı’nın dili ve biçemi doğrudan bilgilendirici değildir. Yazar, bilgileri söyleşi havası içinde vermektedir. Onun kimi zaman masal havasını andıran bir kullanıma, kimi zaman da didaktik bir paylaşıma bürünen söyleminin hiç değişmeyen yönü, samimi havasıdır: “Arabaları önce kendileri çekiyormuş ama sonra, at, eşek gibi hayvanları evcilleştirince, çekme işini bunlara yaptırmaya başlamışlar. Zamanla daha iyi tekerlekler yapılmış. Arabalar daha kullanışlı hale gelmiş. Hayvanların çektiği arabaların yerini buharla çalışan, benzinle çalışan arabalar almış. Kimbilir, belki bir gün içinizden biri, suyla ya da havayla çalışan bir araba icat eder. O zaman ben de oturup onun öyküsünü yazarım. Ne dersiniz?” (Adalı 2004c:48) Yazar, sözcük seçiminde çok dikkatli davranarak hem bu samimi anlatımla çocuklarla iletişimini canlı tutmakta, hem de onların metindeki pek çok figürle özdeşim kurabilmelerini kolaylaştırmaktadır. İlk romanın başındaki, “Bugünkü bilgilerimize göre, insanların yeryüzünde kurdukları ilk kent burası…” (Adalı 2004c:48), cümlesindeki sözcüklerin seçimi çok dikkat çekicidir. Sonuçları son yıllarda sergilenen araştırmalarda tarihi daha eskilere dayandırılan Çatalhöyük’ün bilinenden daha yeni bir yerleşim merkezi olduğu ve ondan daha eski yerleşim merkezlerinin de bulunduğu açıklanmıştır. Yukarıdaki cümlede kullanılan “bugünkü” sözcüğü ile yazar, bilginin yenilenebilir oluşuna gönderme yaparak çocukları uyarmaktadır.
127
Yazar, çocukların merak duygularını gidermeye yönelik soru ve yanıt cümlelerinden, onların hoşlarına giden tekerlemelerden, yansımalardan ve ikilemelerden sık sık yararlanmıştır. Dünyanın ilk dönemindeki ilk canlıları şöyle anlatır: “Ortalığın aydınlanmasıyla hiç tanımadığımız sesler gelmeye başlıyor ormanın dört bir yanından: Vaaaaaa! Yiiiiii! Ğğğeeeeeee! Vik vik! Uuuuğğğğ! Groaaaa! Amanııın! Bunları duyunca tüylerimiz diken diken oluyor. Bizim bildiğimiz, alışkın olduğumuz hav hav’lar, miyav’lar, Ü-ürüüüüü’ler, me-e-e-e-eeeee’ler yok bu seslerin arasında. Orman, bize korkunç gelen bu seslerle çın çın çınlıyor. Bugün bizim kentlerimizi saran trafik gürültüsünden bile beter bir gürültü bu.” (Adalı 2004c:14) Esprili ve gülmeceli dil kullanımı çocukların günlük yaşamlarında önemlidir. Yazar kimi eylemlerin ve adların ortaya çıkışında bu kullanımı örnekler. Kimi eylemlerin ilk ortaya çıkışları çocukların seveceği türden minik oyunların esprili bir şekilde anlatımı ile verilir. Tekerleğin adının ve alkışlama eyleminin ortaya çıkışını şöyle açıklar: “Gerçekten de olmuş, diye kutlamış onu Bilgin Amca. ‘Ama bu çok küçük. Bununla hiçbir şey taşıyamazsın. Şimdi bunun büyüğünü yapman gerek. Tekerlenerek daha büyük bir salı taşıyacak, daha büyük ve sağlam tekerlekler yapman gerekecek.’ Böylece, Bilgin Amca da ‘tekerlenmek’ sözcüğünden, ‘tekerlek’ sözcüğünü türeterek, tekerleğin adını koymuş.” (Adalı 2004c:41) “Ningur’un bu konuşması tüm köy halkını sevindirmiş, coşturmuştu. Ellerine ikişer taş alıp birbirine vurarak onu onayladıklarını gösterdiler. Sanırım bugün bile iki elimizi birbirine vurarak yaptığımız alkışlama denilen eylem ilk kez böyle başladı. İnsanlar sonradan, çevrelerinde yeterince taş bulamayınca, bir şeyi onayladıklarını ya da beğendiklerini iki ellerini birbirine vurarak göstermeye başladılar.” (Adalı 2005c: 23) Sonuç Bilgin Adalı, Çatalhöyük Öyküleri ile yaklaşım, kurgu, dil ve içerik açısından çocuk edebiyatımıza önemli katkılarda bulunmaktadır. Uygarlık tarihinin ilk adımlarını Çatalhöyük düzleminde öyküleştiren yazar, bu öyküleri oluştururken çocukların dünyasını her yönüyle yansıtıyor. Kişilerin sürekli hareket halinde olması ve çevreye kısa gezintiler yapması, çocukların hayvanlarla yakın olması, buluşların neşeli bir biçemle anlatılması, çocuk oyunlarının buluşlar için esin kaynağı olarak işlenmesi ilgi çekici ve merak uyandırıcıdır. Yazar, uygarlık tarihinin temel taşları olarak kabul edilen ateşin kullanımı, tekerleğin ve yazının bulunuşu gibi basamakların yanı sıra Çatalhöyük toplumunun gündelik yaşantılarını, gereksinim ve zorluklarına çözüm bulmaya çalışmalarını, uygarlığa nasıl katkıda bulunmuş olabileceklerini de sergiliyor. Adalı, ele aldığı buluşların ortaya çıkışlarını eylem ardıllıklarıyla öyküleştirmiştir. Tekerleğin bulunuşu, olta ve balık ağının, sal, fırın, ok vb. birer buluş halinde ortaya çıkışı Ningur, Ninlil ve Sungur’un günlük yaşantılarının doğallığı içinde gerçekleşmektedir. Bu yönüyle öyküler, çocuklara hem buluşların nasıl ortaya çıkmış olabileceğini hem de buluş yapmanın dinamiklerini kavratmaktadır. Bu buluşların çıkış nedenleri zorluklarla baş edebilmek ve gereksinimleri karşılamak olsa da yazar, onların başlangıç noktalarını çocukların yaşamlarındaki sıradan olaylardan hareket ederek yapılandırıyor. Adalı’nın Çatalhöyük’ü, aynı zamanda insanların uyum içinde yaşadıkları ve örgütlü çalışarak geliştirdikleri barışçı bir toplum projesidir. Üçüncü roman Bolluk ve Savaş’ın sonunda Çatalhöyük halkı savaşın bulunmadığı eşitlikçi ve barışçı sistemden bir kırılmaya doğru gidiş yaşar. Yazar, bu romanın son sayfalarında kötülerin egemenliğinden ve savaşların başlamasından sonra neler olduğunu, Ningur ve Enil’in ikiz çocukları Ningurra ve Eninlil’in serüvenleri şeklinde anlatacağını belirtmesine rağmen yaptığı son söyleşilerden birinde uygarlık tarihinin bir savaşlar tarihine dönüşmesinden rahatsızlık duyduğunu, öykülerin devamını yazıp yazmamakta kararsız olduğunu belirtiyor. Ancak bizce, yukarıda da belirttiğimiz gibi, kadınların varoluş çabalarının devamı ve Çatalhöyük’ün sanatsal yönü yeni bir Bilgin Adalı romanında yazılmayı bekliyor.
128
*Makaledeki alıntı ve göndermeler Bilgin Adalı’nın romanlarının aşağıdaki baskılarından yapılmıştır: Bilgin ADALI (2004a), Zaman Bisikleti 1, İstanbul: Can Yayınları. Bilgin ADALI (2004b), Zaman Bisikleti 2 (Geçmişten Gelen Konuklar), İstanbul: Can Yayınları. Bilgin ADALI (2004c), Dünyamızın İlk Şafağı, İstanbul: Can Yayınları. Bilgin ADALI (2005a), Mavi Gezegenin İlk İnsanları, İstanbul: Büyülü Fener Yayınları. Bilgin ADALI (2005b), Ateşin Çocukları, İstanbul: Can Yayınları. Bilgin ADALI (2005c), Bolluk ve Savaş, İstanbul: Can Yayınları. Yararlanılan Kaynaklar HODDER, Ian (2006), Çatalhöyük/Leoparın Öyküsü (çev. Dilek ŞENDİL), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. TOYNBEE, Arnold (1988), Tarih Bilinci, İstanbul: Bateş Yayınları.
129
TÜRKİYE’DEKİ SOSYAL BİLGİLER ÖĞRETİMİ ALANI ÇOCUK EDEBİYATI ÜRÜNLERİNDEN YARARLANMA BAĞLAMINDA ÇAĞDAŞ DÜNYANIN NERESİNDEDİR? Arş. Gör. Dr. Ahmet ŞİMŞEK Gazi Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi GİRİŞ İlköğretimde bir ders olarak yer alan Sosyal Bilgiler, çocuğun toplumsallaşmasına katkı sağlamak ve gündelik yaşamda karşılaştığı sorunları çözmesine yardımcı olacak bir takım becerileri kazandırmak amacını taşımaktadır. Bu yönüyle sosyalleşmenin bilgisini de içereceği düşünülebilir. Dolayısıyla Sosyal Bilgiler dersi; okulu gerçek bir topluluk, çocuğu ise bu topluluğun yaşayan bir parçası olarak algılayarak, onun yaşamında karşılaştığı/karşılaşacağı sorunları belirlemek ve çözümünü göstermek amacını taşımaktadır. Bu amaca ulaşılmasında, öğretimin salt sosyal bilim alanlarından seçilen bilgi ve deneyimlerle gerçekleştirilmesi öğrenciler açısından sıkıcı olabilmektedir. Çünkü öğrencilerin çoğu, madde madde sıralanmış faydalı bilgileri ya ezberleyerek sorulduğunda aynen söyleme ya da okuyor gibi yaparak atlama eğilimindedir. İşte burada devreye çocukların okurken ya da dinlerken keyif alabilecekleri edebiyat ürünleri girmektedir. Modern anlamda, çocuk edebiyatı ürünlerinden sosyal içerikli derslerde bir öğretim materyali olarak yararlanma konusu Batı dünyasında oldukça eskidir. 1 Sosyal Bilgiler öğretim alanında bir öğretim materyali olarak kullanımının ise dünyada, özellikle Sosyal Bilgilerin anavatanı olan ABD’de uzun zamandan beri gerçekleştirilmesine rağmen Türkiye’de yeni olduğu söylenebilir. Bu bildiride, Türkiye’de Sosyal Bilgiler öğretimi alanında çocuk edebiyatı ürünlerinin kullanımına ilişkin yapılmış çalışmalar ele alınarak Türkiye’de Sosyal Bilgiler öğretimi alanında çocuk edebiyatından yararlanma durumu, dünyadaki, özellikle ABD’deki durumla karşılaştırılmaya çalışılmıştır. Sonra bu konudaki eksiklikler ortaya konarak çeşitli öneriler dile getirilmiştir. PROBLEM Sosyal Bilgilerde bir öğretim materyali olarak çocuk edebiyatı kullanımı konusunda ABD’de ve Türkiye’deki durum nedir? YÖNTEM Bu çalışmada, bir sorunu betimlemek için literatür taraması esas alındığı için “tarama” araştırma modeli benimsenmiştir. Bunun için önce, konuyla ilgili Türkçe ve İngilizce literatür taranmış, probleminin çözümüne ilişkin veriler toplanmıştır. Daha sonra ABD ve Türkiye’de Sosyal Bilgiler öğretim alanında çocuk edebiyatından yararlanma konusu karşılaştırmalı olarak tartışılmıştır. Bu karşılaştırma, öğretimde 1
Batı’da bu bağlamda bilinen en eski fikir Rousseau’nun, Emile (1762) adlı kitabında La Fontaine'nin Fabl'lerinin çocuk için uygun olmadığını düşünürken, Robinson Kruze'yi çocuklara okutmanın önemini vurgulaması olsa da bir eğitim filozofu olan Sohann Friedrich Herbart, 19. yüzyılın başında, öğretmenlerin çocuklarda olumlu sosyal tutumlar geliştirmek için tarihi, edebiyatla ilişkilendirmeleri gerektiğini belirtmesi sayılmalıdır (Ata, 2000: 159; Mc Gowan and Guzzetti,1991: 36). Konuyla ilgili olarak İnternetten ulaşabildiğimiz en eski çalışma ise 1894 yılında Parents' Review adlı dergide H.B. kısa ismiyle yayımlanan “History: History and Fiction.” adını taşımaktadır.
131
kullanılmasını ele alan çalışmaların durumu –ki buna akademik makaleler, bildiriler ve kitapların yanında öğretmenlere ya da öğretmen adaylarına yönelik yazılmış Sosyal Bilgiler öğretim kitapları da dahildir, çocuk edebiyatı ürünlerinin derslerde kullanılmasını sağlayan öğretim programları ve öğretmen meslek birlikleri ya da üst kurumların uygulamaları açısından yapılmıştır. ABD’DE SOSYAL BİLGİLER VE ÇOCUK EDEBİYATI Sosyal Bilgiler, 20. yüzyılın başında Amerika Birleşik Devletleri’nde “iyi vatandaş yetiştirmek” şeklinde politik bir yaklaşımla olduğu kadar olduğu kadar “çocuğun 15-16 yaşlarına kadar algı gelişiminin bütüncül olduğu” gibi eğitsel yaklaşımlardan da kaynaklı olarak ortaya çıkmıştır. Bu durum iki öğretimsel çıkarımın Sosyal Bilgiler öğretiminde esas alınmasını beraberinde getirmiştir. Bunlardan biri, iyi vatandaş yetiştirmek için değer aktarımı diğeri ise bütüncül algı için özellikler tarih ve coğrafya konularının ağırlığı oluşturduğu bir disiplinler arası yaklaşımdır. Bu gelişme kendisini II. Dünya savaşı sonrasında, özellikle 1950’li yıllarda çok daha fazla hissettirmiş, 1960’lı ve 1970’li yılarda ise her ne kadar Bruner’in buluş yoluyla öğrenmesi Sosyal Bilgilere alınmaya çalışıldıysa da uygulamada yaşanılan başarısızlıklar, 1980’lerde yeniden geleneksel bir Sosyal Bilgiler öğretimine dönülmesini sağlamıştır (Erden, Tarihsiz; 6). Bu yıllarda Sosyal Bilgiler, toplumların geçmişte, şimdide ve gelecekteki politik, ekonomik, kültürel ve çevresel görünüşleriyle ilgili çalışmaları kapsamış, öğrencilere, problem çözme, karar verme yanında, konuları değerlendirme ve diğer değer yargılarına da saygılı olma becerisini sunmayı amaçlamıştır. Sosyal Bilgiler programının da, çocukların kişisel ve sosyal dünyalarını anlamalarına yardım etmesi düşünülmüştür. Çocukların ülkelerinin mevcut mirasını anlamaya ihtiyaç duydukları ön kabulünden hareketle bunun gerçeklere dayanan tarihsel temsiller, ünlülerin biyografileri ve tarihsel kurgular aracılığıyla gelişebileceği üzerinde durulmuştur (Rapor:1). 1990’lı yıllarda ise ABD’de Sosyal Bilgiler eğitimi ile ilgili materyallerin daha çok vatandaşlık, tarih ve güçlü bir Amerikanizm üzerinde yoğunlaştıkları görülmüştür. Vatandaşlık eğitiminin temel unsurları olarak; ulusal gururun güçlendirilmesi, ülkeyi güçlü kılmak için özverili çalışma ve dayanışma belirlenmiştir (Evans ve Bruecner’den aktaran: Öztürk ve Otluoğlu, 2002: 9). ABD’de, Sosyal Bilgiler öğretiminde bütün bu amaçlara ulaşılabilmesinde sadece ders kitaplarının yeterli öğretimsel desteği sağlayamayacağı gerçeğinden hareketle, öğretmenlere ve öğretmen adaylarına yönelik alternatif bir öğretim materyalini sunma fikrinde çocuk edebiyatı ürünleri önemli bir yer tutmuştur. Çocuğun toplumsal yaşamda karşılaştığı sorunları belirleyerek çözümüne ilişkin bir takım beceriler geliştirilmesini öngören bir derste, öğrencilerin ilgisini çekmesi ve sosyalleşmeye katkı sağlaması yanında işledikleri konular açısından disiplinler arası bir yaklaşımın başarıyla uygulanabilmesine imkan tanımasını sağlayabilen ve bazı toplumsal değerlerin yeni nesillere öğretilmesinde önemli bir öğretim materyali olan çocuk edebiyatı ürünleri üzerine uzun zamandır pek çok çalışmanın yapıldığı bilinmektedir. Ancak buna rağmen, Sosyal Bilgiler öğretiminde tüm dünyada en çok kullanılan öğretim materyalinin hâlâ ders kitapları olması (Öztürk, Otluoğlu, 2002: V), öğretmenleri yönlendirmek amaçlı konuya ilişkin yayınların sürmesini zorunlu kılmıştır. Özellikle 1990’lı yıllarda, sayıları gittikçe artan Sosyal Bilgiler eğitimcilerinin, edebi çalışmaların Sosyal Bilgiler öğretimine önemli katkılarının olduğunu kabul etmeye başladıkları görülmüştür. ABD’de birçok eyaletin eğitim programlarında yer alan rehber ilkelerinde, özellikle ilköğretimde, Edebiyat ve Sosyal Bilgiler arasındaki güçlü ilişki vurgulanmıştır. Ders kitabı yayıncıları kitaplarına edebi parçalardan örnekler koymaya başlamışlardır. Editörler daha ileri giderek yöntem kitaplarını değerlendirirken Sosyal BilgilerEdebiyat ilişkisini vurgulayıp vurgulamadıklarını önemli bir ölçüt olarak ele almaya çalışmışlardır. Bilimsel toplantılarda da edebi kitapların Sosyal Bilgiler öğretiminde kullanılması ile ilgili bildiriler gittikçe artmıştır (Mc Gowan and Guzzetti,1991: 36). NCSS’nin Yayınlarına Yansıyanlar ABD’de, Sosyal Bilgilerde bir öğretim materyali olarak çocuk edebiyatı ürünlerinin, özellikle hikayelerin kullanımı üzerine pek çok yayına rastlamak mümkündür. Ülkede Sosyal Bilgiler öğretiminin asıl belirleyicisi olan NCSS’nin (Sosyal Bilgiler Ulusal Konseyi) yayımladığı “The Social Studies” ve “Social Education” adlı süreli yayınlarına bakmak bu konuda fikir verici olabilir.
132
The Social Studies dergisinin 1992’den beri yayımladığı sayılarında yer alan çok sayıdaki makalede, Sosyal Bilgiler kapsamında çocuk edebiyatı ürünlerinden; tarih eğitimi ve öğretimi, 2 coğrafya öğretimi, 3 arkeoloji eğitimi, 4 çevre eğitimi, 5 karakter ve ahlak eğitimi, 6 sosyal bilinç, 7 kültürel değerlerin öğretimi, ekonomi, sosyal konuların öğretimi 8 (göç, 9 kölelik, çok kültürlülük, 10 soykırım, 11 başka kültürleri tanıma, 12 savaş, 13 vb.) alanlarında yararlanmaya ilişkin örneklerin sunulması yanında genel olarak tarih, coğrafya ya da Sosyal Bilgiler öğretiminde çocuk edebiyatının değeri ve önemi üzerine de yazılar yer almıştır. 14
2
BILOF, Edwin G. (1996). The Killer Angels: A case study of historical fiction in the social studies curriculum. Social Studies, Vol. 87 Issue 1, p19; NADEAU, Frances A. (1994). Fiction as a springboard to U.S. history research projects. Social Studies, Vol. 85 Issue 5, p222; PALMER, Jesse and BURROUGHS, Susie. (1993). Integrating children's literature and song into the Social Studies. Social Studies, Vol. 93 Issue 3, p73, WALLER, Lynn; EDGINGTON, William D. (2001). Using songs to help teach the civil war. Social Studies, Vol. 92 Issue 4, p147; CHILCOAT, G.W. (1991). The illustrated song slide show as a middle school history activity. Social Studies, Vol. 82, Issue 5, p188; LABBO, Linda D.; FIELD, Sherry L. (1999). journey boxes: telling the story of place, time, and culture with photographs, literature, and artifacts. Social Studies, Vol. 90 Issue 4, p177; MAYER, Robert H. (1999). Use the story of Anne Hutchinson to teach historical thinking. Social Studies, Vol. 90 Issue 3, p105; AHERN, John; SANDMANN, Alexa. (1997). Literature and history--a focus on the era of the great... Social Studies, Vol. 88 Issue 6, p277; Van MIDDENDORP, Judy E.; LEE, Sharon. (1994). Literature for children and young adults in a history classroom. Social Studies, Vol. 85 Issue 3, p117. 3 BERSON, MICHAEL J.; OUZTS, DAN T.; WALSH, LISA S. (1999). Connecting literature with K-8 national geography standards. Social Studies, Vol. 90 Issue 2, p85; FLAIM, Mary L.; CHIODO, John J. (1994). A novel approach to geographic education: Using literature in the social studies. Social Studies, Vol. 85 Issue 5, p225; NELSON, J.T. (1994). Geography, imagery, literature and visuals can foster awareness of the rain forests. Social Studies, Vol. 85 Issue 4, p188. 4 COOPER, David. (2003). A virtual dig--joining archaeology and fiction to promote critical and historical thinking. Social Studies, Vol. 94 Issue 2, p69. 5 MEYER, Jason M. (2002). Accuracy and bias in children's environmental literature: A look at Lynne Cherry's books. Social Studies, Vol. 93 Issue 6, p277; IMESON, Jeanne; SKAMP, Keith R. (1995). A novel use of literature to integrate environmental education with social studies. Social Studies, Vol. 86 Issue 5, p215. 6 SANCHEZ, Tony. (2005). The Story of the Boston Massacre: A storytelling opportunity for character education. Social Studies, Vol. 96 Issue 6, p265-269; EDGINGTON, William D. (2002). To promote character education, use literature for children and adolescents. Social Studies, Vol. 93 Issue 3, p113; 7 OWENS, William T.; NOWELL, Linda S. (2001). More than just pictures: Using picture story book to broaden young learners' social consciousness. Social Studies, Vol. 92 Issue 1, p33. 8 SILLS-BRIEGEL, Toni; CAMP, Deanne. (2000). Using literature to explore social issues. Social Studies, May/Jun2000, Vol. 91 Issue 3, p116; GEORGE, Marshall A.; STIX, Andi. (2000). SMITH, J. Lea; Johnson, HOLLY A. (1995). Dreaming of America: Weaving literature into middle-school social studies. Social Studies, Vol. 86 Issue 2, p60. 9 SANDMANN, Alexa. (2004). Contemporary Immigration: first-person fiction from Cuba, Haiti, Korea, and Cambodia. Social Studies, Vol. 95 Issue 3, p115-121. 10 MATHIS, Janelle B. (2001). Respond to stories with stories: Teachers discuss multicultural children's literature. Social Studies, Vol. 92 Issue 4, p155; PERCIVAL, Jane E.; BLACK, Deborah J. (2000). A True and Continuing Story. Social Studies, Vol. 91 Issue 4, p151. 11 BRABHAM, Edna Greene. (1997). Holocaust education: Legislation, practices, and literature... Social Studies, Vol. 88 Issue 3, p139; DANKS, Carol. (1996). Using the literature of Elie Wiesel and selected poetry to teach the holocaust in the secondary... Social Studies, Vol. 87 Issue 3, p101. 12 LELONG, Peter; FEARNLEY-SANDER, Mary. (1999). E-mail communities--a story of collaboration between students in Australia and Indonesia. Social Studies, Vol. 90 Issue 3, p114; PEREZ-SABLE, Maria. (2005). discovering the united states through children's folk literature. Social Studies, Vol. 96 Issue 2, p86-92; FIELD, Sherry L. (2003). using children's literature and the universals of culture to teach about Mexico. Social Studies, Vol. 94 Issue 3, p123; WASTA, Stephanie. (2001). Changing Attitudes through Art, literature, and artifacts: A China experience. Social Studies, Vol. 92 Issue 1, p4; AHMED, Ali Jimale; MARKOVITZ, Irving Leonard. (1993). African literature and social science in the teaching of world studies. Social Studies, Vol. 84 Issue 2, p78. 13 WASTA, Stephanie; LOTT, Carolyn. (2000). Civil war stories: An integrative approach to developing perspective. Social Studies, Vol. 91 Issue 2, p62; JOHANNESSEN, Larry R. (2003). Making History come alive with the nonfiction literature of the Vietnam War. Social Studies, Vol. 94 Issue 4, p171-178; JOHANNESSEN, Larry R. Using A Simulation And Literature To Teach The Vietnam War. Social Studies, Vol. 91 Issue 2, p79; CARROLL, Wayne M.; TAYLOR, Gwen. (1998). Adolescent literature about the splendid little... Social Studies, Vol. 89 Issue 3, p134; PEREZ-STABLE, Maria A. (1996). A kaleidoscope of perspectives in children's literature about slavery and the American civil war. Social Studies, Vol. 87 Issue 1, p24, 14 Using multilevel young adult literature in middle school American studies. Social Studies, Vol. 91 Issue 1, p25; ; SAVAGE, Marsha K.; SAVAGE, Tom V. (1993). Children's literature in middle school social studies. Social Studies, Vol. 84 Issue 1, p32, DAVIS III, John C.; PALMER, Jesse. (1992). A strategy for using children's literature to extend the social studies curriculum. Social Studies, Vol. 83 Issue 3, p125; McGOWAN, T.; GUZZETTI, B. (1991). Promoting social studies understanding through literature-based instruction. Social Studies, Vol. 82 Issue 1.
133
Yine son on yılda, Social Education adlı süreli yayında ise tarih öğretimi 15 , sosyal çalışmalar 16 içerisinde miras, sosyal adalet 17 , Batı Afrika kadınları 18 , tarihte kadınlar ve hakları 19 , Afrika Edebiyatı 20 , çocuk işçiler 21 konularının işlendiği tespit edilmiştir. Şüphesiz, bu iki dergide de yayımlanmış olan bu çalışmalar, Amerika’da Sosyal Bilgiler dersinin öğretiminde, öğretmene büyük kolaylıklar ve imkanlar sunmaktadır. Öyle ki Sosyal Bilgiler, tarih ve coğrafya öğretimi başta olmak üzere arkeoloji öğretimi gibi Sosyal Bilgiler içinde yer alan unsurlarda çocuk edebiyatı ürünlerinden yararlanmanın ne gibi kazançlar sağlayabileceği üzerine genel değerlendirmeler yanında, yukarıda görüldüğü gibi çok özel alanlarda bu ürünlerden hangisinden, ne zaman, nasıl ve ne amaçla yararlanılırsa nasıl bir kazanç elde edilebileceği, sınırlılıklarıyla birlikte hem tartışılmış hem de zaman zaman yapılan araştırmalarla ortaya konmuştur. Bu durum, öğretmenlerin konuya ilişkin hem genel bilgi ve eğilim sahibi olmalarını hem de bazı özel konularda bu ürünlerden nasıl yararlanabileceklerine ilişkin bazı fikirlerin farkına varmalarını sağlamıştır. Sosyal Bilgiler Öğretiminde Ticari Kitaplar ABD’de NCSS’nin 1972’den beri yaptığı başka bir uygulamayı da buraya eklemek gerekir. Ulusal Sosyal Bilgiler standartlarını belirlemekle ilgili olan NCSS, her yıl, Sosyal Bilgiler öğretim programlarına uygun, çocukların hem okumalarını geliştirmek hem de Sosyal Bilgiler derslerinde gerekli desteği almalarını sağlamak amacıyla, ağırlığı biyografi ve hikayelerden oluşan bir seri çocuk edebiyatı ürününü tavsiye etmektedir. “Notable Trade Books” (ticari kitaplar) olarak adlandırılan bu proje ile beş ayrı konunun desteklenmesi amaçlanmaktadır. Bunlar, Düzey Farklılığı, İlgi, Geniş Kapsamlılık, Uygunluk ve Vatandaşlıktır (Mc Gowan and Guzzetti,1991: 36-38). Kitapların seçimi her yıl Ulusal Sosyal Bilgiler Konseyinin tayin ettiği kitap inceleme komisyonu ile Çocuk Kitapları Konseyi’nin işbirliği ile gerçekleştirilmektedir. Seçici kurul kitaplarda; sosyal gruplardaki farklılıkların temsil edildiği insan ilişkilerine ve kültürel deneyimlere duyarlı olunmasına, orijinal bir temanın ya da yeniden işlenen geleneksel bir konunun ele alınmasına, kitabın kolay okunabilmesine, edebi bir değere sahip olmasına, uygun yerinde resimlerin bulunduğu hoş bir formatta olmasına bakarak bu seçimi gerçekleştirir. Kitapların konusu, Sosyal Bilgiler Öğretim Programındaki temalarla mutlaka ilişkilidir (http:1). Sosyal Bilgiler Ulusal Konseyinin yayın organı olan Social Education dergisi her nisan ayında Sosyal Bilgiler alanıyla ilgili çocuklara yönelik önemli ticari kitaplar katalogu yayımlamaktadır. 2005 yılında yayımlanmış olan listeye bakıldığında kitapların ilk, ortaya yakın, orta ve üst düzey okuma derecelerine göre sınıflandığı görülmüştür. Biyografi başlığı altında, 24 kitap, çağdaş konularla ilgili 16, halk anlatılarıyla ilişkili 6, coğrafya, insanlar, yerlerle ilgili 8, tarih, yaşam ve amerikan kültürüyle ilgili 27, başvuru açısından 2, sosyal etkileşim ve ilişkiler alanında 9, dünya tarihi ve kültürü konusunda 11 kitabın ismi yer almıştır. Ticari kitap uygulamasının da Sosyal Bilgiler derslerinde çocuk edebiyatı ürünlerinin kullanımı konusunu desteklediği söylenebilir (http:2). Öğretmenler İçin Sosyal Bilgiler Öğretimi Kitapları ABD’de konuya ilişkin incelenebilecek kaynaklardan biri de öğretmen ve öğretmen adayları için yazılmış olan Sosyal Bilgiler Öğretimi kitaplarıdır. Bunlardan ülkemizde de en tanınanlarından biri olan John Michaelis, ve Jesus Garcia’nın yazmış oldukları “Social Studies For Children” adlı kitaba bakıldığında, çocuk edebiyatı ürünlerinden derslerde yararlanma konusunda özel bir başlığa rastlanılmamakla birlikte, 15
DYRO, Peggy. (1998). Using fiction to support history teaching. Social Education, Vol. 62 Issue 6. Houser, Neil O. (1999). Critical literature for the social studies: Challenges and opportunities for the elementary... Social Education, Vol. 63 Issue 4, p212. 17 WILSON, Elizabeth K.; WETZEL, Kathyshaver. (2005). Literature, Literacy, and Legacy: Teaching about the Civil Rights Movement. Social Education, Vol. 69 Issue 6, p345-348; SANDMANN, Alexa. (2004). Literature that Promotes Justice for All. Social Education, Vol. 68 Issue 4, p254-259. 18 DOUGHTY, Julie. (2003). Integrating Literature to Teach about Women of West Africa. Social Education, Vol. 67 Issue 1, p17. 19 TYSON, Cynthia A.; HINTON-JOHNSON, KaaVonia. (2003). Once Upon a Time: Teaching about Women and Social Justice Through Literature. Social Education, Vol. 67 Issue 1, p54 20 SULLİVAN, Margaret Lo Piccolo. (1998). The epic of Sundiata: Using African literature in the classroom. Social Education, Vol. 62 Issue 4, p201. 21 LAMME, Linda Leonard. (1998). Child laborers in children's literature. Social Education, Vol. 62 Issue 1. 16
134
kitabın farklı yerlerinde bu konuya değinildiği görülmüştür. Bunlardan ilki, “Eğitim Araçlarının Kullanımı ve Bunları Tanıma” ana başlığı altında okuma materyalleri arasında sayılan edebiyat ürünleri, ticari kitaplar, şiirler, hikayeler, biyografiler, kurgu eserler, mektuplar, efsaneler ve gezi kitaplarının katkılarına değinilmiştir. Sonra öğretim gruplarının nicelik ve niteliğine göre hangi çocuk hikayelerinin ne amaçla ders ortamında kullanılacağı örneklerle anlatılmıştır. Bu kitapları seçerken nelere dikkat edilmesi gerektiği hakkında da kısa bilgi verilmiştir (s. 62-63). Bir diğer değinme ise, “Temel Eğitimdeki Öğrenme Etkinliklerinin Bütünleştirilmesi” başlığı altında hikayelerin, halk anlatılarının, şiirlerin ve diğer edebiyatla ilişkili metinlerin başkalarının hissettiklerini anlama konusuna katkısına dikkat çekmedir (s. 161). Ayrıca, öğrencilerin eleştirel düşünme yeteneklerinin artırılması bağlamında yer verilen eleştirel yazma becerisini geliştirme çalışmalarında onların, hikayeler, şiirler, şarkılar yazmaları sağlandığında uygun öğrenme stillerinin fark edebileceğinden bahsedilerek, çocuk edebiyatı ürünü yaratma etkinlikleri önerilmiştir (s. 132). TÜRKİYE’DE SOSYAL BİLGİLERDE EDEBİ ÜRÜNLER Türkiye’de sosyal içerikli derslerde edebi ürünlerin kullanılmasının çok eskiden beri – özellikle tarih derslerinde dikkat amaçlı kullanılan tarihsel hikayeler, anekdotlar, okuma parçaları vs. − bilinmesine rağmen, ilköğretimde tarih öğretiminin biçimlendirilmesinde etkili olan, Kemal Kaya tarafından 1939’da Türkçe’ye çevrilen Eric Andraess’ın yazdığı “Çocuğa Uygun Tarih Tedrisatı” adlı eserdir. Eser, daha sonra Fuat Baymur tarafından yazılan ve öğretmen okullarında okutulan, “Tarih Öğretimi” adlı kitabın temelini oluşturmuştur. Bu kitap, çocuğun zihinsel gelişimini; 3-8 yaş arası masalları dinleyerek ya da okuyarak anlayabileceği “Masal Çağı”, 9-10 yaş arası tarihi bir kompleks olarak değil; ama hikaye formu içinde anlayabileceği “Robenson Çağı” ve 11-13 yaş arası ise uyanan benlik bilincine cevap verecek biçimde düzenlenmiş biyografi, hatıra, vakayiname ve tarihsel hikayelerin verilmesinin gerektiği “Gerçeğe Geçiş Çağı” olarak üç aşamada tamamlandığını söylemiştir (Andraess, 1939:5- 16). Daha sonra 1943 yılında II.si yapılan Maarif Şurası’nda da ilköğretimde öğretilecek tarih derslerinin nasıl olması gerektiği uzun tartışmalar sonucunda şu şekilde belirlenmiştir: “İlkokul tarih programı ile ders kitapları, sıkı bir zincirleme bilgi veren ortaokul ve lise ders kitapları gibi coğrafya ve yurt bilgisinden ilgisini kesmiş biçimde olmalıdır. Bunun için tarihin her döneminden örnek sayılabilecek tipik efsane, olay ve şahıslar seçilmeli ve bunlar çocukların ilgisini çekecek hikayeler, sade fakat canlı ve renkli bir üslupla belirtilmeli, konuların kuruluş ve sıralanışlarında gereksiz tarih ve isimlere, soyut ve genel kavramlara yer verilmemelidir” (II. Maarif Şurası, 1943: 199). Bu kararda yukarıda bahsedilen Andreass’ın fikirlerinin önemli rolü olduğu düşünülmekle birlikte, edebi ürünlerin ilköğretim tarih konularının işlenmesindeki öneminin daha o yıllarda vurgulandığı görülmüştür. Bundan sonraki yıllarda ise, ilkokullarda okutulacak tarih programlarında genel olarak; tarihte yer etmiş büyük şahsiyetlerin önemli rollerini, yaptıkları işleri, çocuklara örnek olacak biçimde tasvir yolu ile (hikayemsi) aktarılmasının istenmesi söz konusu olmuştur (Şimşek, 2000: 13). Konu, Sosyal Bilgiler bağlamına ancak 1968 yılında taşınabilmiştir. Türkiye’de, 1968 yılından beri 4. ve 5. sınıflarda öğretilen Sosyal Bilgiler, en son 1998 yılında ilköğretimin 4.-7. sınıflarını kapsayacak bir biçimde yeniden uygulanmaya konmuştur. Ancak, bununla tam anlamı ile bir bütünleşme olmamış, tarih, coğrafya ve vatandaşlık konuları keskin sınırlarla varlıklarını sürdürmüşlerdir. Dolayısıyla Türkiye’deki Sosyal Bilgiler öğretimi, evrensel durumundan uzak bir resim çizmiştir. Bu resmin çeşitli unsurları bulunmakla beraber, konumuz bakımından üzerinde durulması gerekeni “çocuğun ilgi ve gelişimini çok fazla dikkate almayan” yönüdür. Çünkü, 1998 Sosyal Bilgiler Programı çocuğun zevkle okuyabileceği ya da bir etkinlik olarak keyifle yerine getirebileceği içerik ve düzenlemeden uzak sayılabilir. Bu durum, çocuk edebiyatı ürünlerinden yararlanma konusundaki eksiklikle kendini göstermiştir. Sosyal Bilgiler Öğretim Programlarında Edebi Ürünler 1998 Sosyal Bilgiler Öğretim Programına bakıldığında bazı açıklamalarda konuya değinilmeye çalışıldığı görülür. Örneğin, “Tarihi olaylara yön veren kişilerin yerinde ve zamanında gösterdikleri ileri görüşlülük, yüksek kavrayış, cesaret, fedakarlık ve kahramanlıklarının örnek olaylarla kavratılması” önerilmekte ve “konuların işlenişinde, yalnız düz anlatım ve soru-cevap teknikleriyle yetinilmeyip konuların özelliğine göre münazara, örnek olay incelemesi, problem çözme gibi öğrenciyi aktif kılan, onu araştırmaya ve incelemeye sevk eden tekniklere de başvurulur” denmektedir (M.E.B. Tebliğler Dergisi, 2487: 535). Bu durum 1998 Sosyal Bilgiler öğretim programında çocuk edebiyatı ürünlerine doğrudan yer verilmediğinin, dolaylı olarak öğretmenlerden yeri ve zamanı geldiğinde derslerinde ekstradan bir durum yaratarak örnek olaylardan ve diğer öğrenciyi aktif kılan etkinliklerden yararlanmalarının beklendiğinin bir göstergesidir. 135
İçerik ve işleniş açısından “vatandaşlık bilgisi aktarımı” geleneğine dahil edilebilecek 1998 Sosyal Bilgiler Programı tam bir bilgi ve değer aktarım aracı konumunda olmasına rağmen, çocuk edebiyatı ürünlerinden bu amaçla yararlanma yoluna gidilmediği görülmüştür. 2004 Sosyal Bilgiler Öğretim Programına bakıldığında ise, pek çok yerde çocuk edebiyatı ürünlerinden yararlanılma yoluna gidildiği görülür. Bunlardan ilki, “Araştırma Becerisi” ana başlığı ve “Okuduğunu Anlama” alt başlığında “Anlamı zenginleştirmek için edebî metinleri inceleme (tarihî roman, hikâye…)” önerilmektedir (s.49). Başka bir yerde “Tarihî Empati Eğitimi” başlığı altında empatinin yapılabilmesi için birçok etkinliğin yanında “biyografiler ve tarihî romanlar”ın okutulması önerilmektedir (s. 70). Bir diğerinde, “Zaman ve Kronolojiyi Algılama” başlığı altında tarihsel hikayeler, kronoloji öğretimini destekleyen bir araç olarak sunulmuş ve oldukça ayrıntılı bir biçimde nasıl ele alınacağı üzerinde durulmuştur. Yine bu başlıkta, çocuk edebiyatı kitaplarından söz edilerek, bunların çocuklarda geçmiş algısının oluşmasında etkili oldukları üzerinde durulmuştur. Ayrıca, çocuklarda kronoloji öğretimi kapsamında yapılması önerilen “zaman kapsülleri” etkinliğinde dönemin ünlü şarkılarından yararlanılabileceği söylenmiştir (s. 75). “Değer Öğretiminde Yeni Yaklaşımlar” başlığı altında öğrencilere ahlaki muhakeme yapabilmelerini sağlamak amacı ile herkesin bildiği “eşinin hastalığı karşısında ilaç alamayacak durumda olan bir adamın, ilacı çalmak zorunda kalmasının ahlaki açıdan durumunu” anlatan bir hikaye yorumlatılmaya çalışılmıştır. Yine aynı konunun “Değer Analizi” başlığı altında ise başka bir hikaye verilerek çözümlemesi yaptırılmıştır (s.91-93). “Kültür ve Miras” öğrenme alanının açıklanmasında “6. sınıfta öğrencilerin, Türk kültürünün yazılı ve sözlü edebiyat ürünlerini inceleyerek Orta Asya’da yaşayan ilk Türk toplumlarının yaşamlarını ve onların Türk kültürüne katkılarını fark edeceklerinden” bahsedilmiştir (s.99). Yine programda, öğretmenlerin çocuklara birtakım beceriler kazandırmalarına vurgu yapılarak onların sınıf ortamında bazı etkinlikleri kullanabileceklerine dikkat çekilmektedir. Bununla ilgili etkinliklerden biri de “Şiir-Öykü Yazma/Şarkı Yapma”dır. Aynı konunun devamında “Yordama Yapma” etkinliğinden söz edilmekte, örnek olarak da bir öykünün ya da tarihteki bir olayın sonucunu tahmin etme sunulmaktadır. Yine aynı konuda ek etkinliklerden biri olarak “hikaye tamamlatma” sayılmaktadır. (s.105106). Ölçme değerlendirme kısmında kavram haritaları başlığı altında ise “Öğrencilerinize, kendi kavram haritalarına dayanan kısa bir hikâye yazdırınız.” denmektedir (s. 118). Ölçme değerlendirmenin devamında “Tutum Ölçme” başlığında ise “Tutumların ölçülmesinde hikâyeler anlatma yönteminden de yararlanılabileceği” belirtilmiştir (s. 118, 135). Bu durum, hikayelerden sadece öğretimin akışında yer verilecek birer öğretim materyali olma dışında dersin değerlendirilmesinde de yararlanabilecek bir araç olarak bakılmasının bir göstergesi sayılmalıdır. Yeni Sosyal Bilgiler Öğretim Programında çocuk edebiyatından daha çok etkinliklerde yararlanıldığı görülmüştür. Bu duruma şu etkinliklerde rastlanmaktadır: 4. sınıflarda • “Herkesin Bir Kimliği Var” ünitesinde “Mevlana’dan hoşgörü hikâyeleri”, • “Geçmişimi Öğreniyorum” ünitesinde “Barış Manço’nun Kahve Fincanı adlı şarkısı”, “Milli Mücadeleye ilişkin mektup ve şiirler”, • “Yaşadığımız Yer” ünitesinde “Yaşadığımız yer ile ilgili efsane, öykü, türkü ve şiirler”, • “Üretimden Tüketime” ünitesinde “Empati yoluyla bir ham maddenin ürüne dönüşmesinin hikâye edilmesi” ve “Paranın hikâyesi”, • “Hep Birlikte” ünitesinde, “Birçok kişinin yaşamını etkilemiş, önemli başarılar elde etmiş insanların yaşam hikâyeleri”, • “İnsanlar ve Yönetim” ünitesinde “fıkra tamamlama çalışması” önerilmektedir. 5. Sınıflarda • “Adım Adım Türkiye” ünitesinde “kültürel izleri takip için hikâye, masal, efsane ya da destanlar” • “Bölgemizi Tanıyalım” ünitesinde “Aşık Veysel’in Kızılırmak Türküsü” 136
• “Ürettiklerimiz” ünitesinde “Evliya Çelebi’nin Seyahatname’si”, • “Gerçekleşen Düşler” ünitesinde “Bir bilim insanının hayatı hakkında araştırma raporu”, “Bilim insanlarının emeklerine saygıyı anlatan bir hikâye”, • “Hepimizin Dünyası” ünitesinde “Öğrenci tarafından kullanılan herhangi bir eşyanın üretildiği yerden bize ulaşana kadar geçen öyküsünü hazırlama” 6. Sınıflarda • “Ülkemizin Kaynakları” ünitesinde “Benim Sadık Yârim Kara Topraktır türküsü”, “Mehmet Ali Kâğıtçı’nın yaşam öyküsü”, • “İpek Yolunda Türkler” ünitesinde “Oğuz Kağan Destanından seçilen metin”, “Türeyiş ve Ergenekon Destanları”, “Göktürk Yazıtlarından oluşturulan bir metin”, “Uygur dönemi yazıt ve destanları”, “Gazneli Sultanı Mahmut’un hayatı ile ilgili metinler”, “Büyük Selçuklu Veziri Nizamülmülk’ün hayatı ve eseri”, • “Elektronik Yüzyıl” ünitesinde “Bağışladığı organ ile birkaç insanın hayatını değiştiren kişilerin öyküsü”, 7. sınıflarda • “İletişim ve İnsan İlişkileri” ünitesinde “Hacivat ve Karagöz”, “Yunus Emre’nin şiiri”, • “Ülkemizde Nüfus” “Bir göç hikâyesi”, • “Türk Tarihinde Yolculuk” ünitesinde “Haçlı seferlerine katılan bir şövalyenin dönüş yolculuğu ile ilgili bir hikâye”, “Çeşitli dönemlere ait seyahatnamelerden alınmış metinler”. 2004 Sosyal Bilgiler Öğretim Programında çocuk edebiyatı ürünlerinden yararlanma durumunun, 1998 programına göre hem yoğunluk hem de yön bakımından farklı olduğu görülmüştür. 2004 programı çocuk edebiyatı ürünlerinden, hem genel açıklamalarında hem de derslerde kullanılması önerilen etkinliklerde, neredeyse her ünitenin tüm kazanımlarında olmak üzere, yararlanmayı planlamıştır. Ancak asıl dikkat çeken farklılık çocuk edebiyatı ürünlerinden yararlanma şekillerinde görülmelidir. Çünkü yeni program, Sosyal Bilgiler öğretimi alanında üç temel yaklaşımın her birinden bir iz taşımasına rağmen, ağırlıklı olarak yansıtıcı inceleme yaklaşımının etkisinde kalmasından dolayı, çocuk edebiyatı ürünlerini belirli bilgi, beceri ve değerlerin aktarılması şeklinde değerlendirmemiştir. Aksine bu ürünlerin, önerilmiş her konuda belli bir tasarım içinde belirlenmiş analiz, sentez ve değerlendirme düzeyi zihinsel etkinliklerle işlenmesini önermiştir. Bu işlenişle, çocukların üst düzey zihinsel beceriler geliştirmelerine imkan tanınması hedeflenmiştir. Bu durum, çağdaş Sosyal Bilgiler öğretiminin temel amaçlarından olan çocuğa toplumsal yaşamında karşılaştığı güçlüklerle baş edebilme tutumu, becerisi ve bilgisi kazandırma amacıyla örtüşmektedir. Sosyal Bilgiler Öğretiminde Edebi Ürün Konulu Akademik Çalışmalar Türkiye’de Sosyal Bilgiler öğretiminin çağdaş dünyanın neresinde olduğunu görebilmenin diğer bir aracı ise, bu konuda şimdiye kadar yapılmış olan makale, bildiri, tez ve kitap gibi akademik çalışmalardır. Bu çalışmalara genel olarak bakıldığında, sayılarının oldukça az ve son 7-8 yıl içinde yapılmış oldukları görülür. Bu konuda yapılmış ilk çalışma, tarafımıza aittir. Gazi üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Eğitimi Anabilim Dalı’nda 2000 yılında tamamlanmış bir yüksek lisans tezi olan çalışma “İlköğretim Okulu Sosyal Bilgiler Dersi Tarih Konularının Öğretiminde Hikaye Anlatım Yönteminin (Storytelling) Kullanımı 22 ” başlığını taşımaktadır. Çalışma konusu itibari ile alanda ilk olduğu için önce Türkçe bir literatür oluşturulmaya çalışılmış, bu bağlamda hikayenin doğası, Sosyal Bilgilerde yer alma durumu, ilköğretimde tarih öğretiminde İngilizce literatürde “storytelling” olarak adlandırıldığı şekliyle bir öğretim yöntemi olarak 22
Prof. Dr. Mustafa Safran’ın danışmanlığında tamamlanmıştır.
137
olası katkıları ve sınırlılıkları konuları ele alınmıştır. Yine bu tez kapsamında yapılan deneysel çalışmada ilköğretim 6. ve 7. sınıflarda hikaye anlatma yönteminin geleneksel yöntemlere göre çocukların akademik başarılarında bir farklılaşmaya yol açtığı bulunmuştur. Bu farklılaşmanın, öğrencilerinin bilgi ve kavrama düzeylerinde meydana geldiği görülmüştür. Çalışma nicel bir yöntem kullanılarak yapıldığı için çocukların akademik başarılarında bilgi ve kavrama düzeylerinde meydana gelen farklılaşmanın nedenleri açıklanmamıştır. Ayrıca çocukların tutum ve ilgileri başta olmak üzere duyuşsal alan kazanımlarında bir farklılaşma yaratıp-yaratmadığını da ölçülmemiştir. Yine de bu çalışma, ilköğretim Sosyal Bilgilerin sadece tarih konularında yapılmasına rağmen, hikayenin derslerde çocukların ilgisini çektiğine, dolayısıyla farklı uygulamalarla da olsa mutlaka yararlanılması gerektiğine dikkat çekmiştir. Bu çalışmanın bulguları iki yıl sonra “23-26 Eylül 2002’de KKTC’nin başkenti Lefkoşa’da bulunan Yakın Doğu Üniversitesi’nin düzenlediği XI. Eğitim Bilimleri Kongresi”nde bildiri olarak sunulmuştur. 2004 yılında da “İlköğretim Okulu Sosyal Bilgiler Dersi Tarih Konularının Öğretiminde Hikâye Anlatım Yönteminin Etkililiği” başlığı altında Türk Eğitim Bilimleri Dergisi’nde [2 (4) : 495-509] künyesi ile yayımlanmıştır. 2000 yılında Bahri Ata’nın “Tarih Öğretiminde Bir Araç Olarak; Tarihî Romanlar” başlıklı, “Türk Yurdu Dergisi, S. 153-154.” künyesi ile yayımlanan makalesini konuya önemli katkılar sağladığı için burada ele almak mümkündür. Çalışmada tarih öğretiminde bir araç olarak tarihsel romanların kullanılması; eğitim felsefesi ve pedagojik temeller açısından dayandığı program geliştirme anlayışı ele alınmıştır. Tarihsel romanın tanımı, gelişimi ve türleri üzerinde durulmuş, tarihsel romanı kullanmanın yararlılıkları ve sınırlıkları açıklanarak eğitim amaçlı olarak tarihî roman yazmak isteyenlere ve derslerde kullanmayı düşünen öğretmenlere pratik bir takım genelgeçer ipuçları sunulmuştur. Ata’nın bu çalışması, Türkiye’de konuya ilişkin en derli toplu bilgi veren amacına ulaşmış bir makaledir. Çalışmada özellikle, edebi bir metin olarak tarihsel romanların ilköğretimde dahil olmak üzere eğitimsel ve öğretimsel yararlarına hem felsefi hem pedagojik hem de öğretimsel açıdan değinilmiş olması aydınlatıcı olmuştur. Bu çalışma, teorik olduğu için tarih veya Sosyal Bilgiler öğretmenlerine genelgeçer bilgiler vermiştir. Bu konuda “Tarih Eğitiminde Efsane ve Destanların Rolü” başlığını taşıyan bir diğer çalışma yine tarafımızca yapılmış ve “G.Ü. Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi. C. 2, Sayı 3, (2001), 11-21” künyesi ile yayımlanmıştır. İlköğretimde hem ulusal bir tarih bilinci kazandırmak hem çocuğun tarih alanına olumlu bir giriş yapmasını sağlamak hem de destan ve efsanelerde yer alan bir takım kültürel kodları çocuğun algılamasına fırsat vermek gerçekleştirmek için destanların önemine yönelik öğretmenlerin dikkatleri çekilmek istenmiştir. Çalışma, etkili yurttaş yetiştirmek amacını taşıyan Sosyal Bilgilerin değer aktarımı konusunda destan ve efsaneleri bir araç olarak sunmuştur. Bu yönüyle çağdaş anlamda Sosyal Bilgilerde edebi metin incelemesi etkinliklerinden uzaktır. Diğer bir çalışma, Rahmi Otluoğlu tarafından 2001 yılında Marmara üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Sosyal Bilgiler Öğretimi Anabilim Dalı’nda yapılan yüksek lisans tezidir. Çalışmanın başlığı “İlköğretim Okulu 5. Sınıf Sosyal Bilgiler Öğretiminde Yazılı Edebiyat Ürünlerini Ders Aracı Olarak Kullanmanın Duyuşsal Davranış Özelliklerini Kazandırmaya Etkisi” 23 şeklindedir. Nicel bir yöntemin kullanıldığı çalışmada deneysel öntest-sontest modeli benimsenmiştir. İki farklı gruptan deney grubuna bilişsel bakımdan geleneksel yöntemlerine ek olarak çocukların derste okumaları için konulara uygun edebi metinler verilmiştir (s.45). Araştırma sonucunda, edebi metin verilerek uygulama yapılan grupta duyuşsal davranışlara erişi açısından anlamlı bir farklılaşma bulunmuştur (s.51). Çalışmada, bulgu üzerinde cinsiyet faktörünün etkili olmadığı tespit edilmiştir (s.56). Edebi metinlerin kullanıldığı gruptaki öğrencilerin %74.3 ile % 97’lik dilim arasında değişen katılımları ile Sosyal Bilgiler dersinin işlenişinde önceki işleyişlere göre olumlu bir farklılaşmayı da vurguladıkları görülmüştür. Bu farklılaşmalar; dersin işlenişinden hoşlanma, işlemlerin farkına varma, dersin ilgi çekmesi, derse katılma isteği duyma, derste kendini rahat hissetme, derste işlenenleri rahat anlatabilme, derste öğrenilenleri iyi hatırlayabilme, öğrendiklerini iyi zihninde canlandırabilme, daha önce öğrendikleri ile kolay bağ kurabilme, öğrendiklerine kolay örnek bulabilme ve öğrendiklerini kişiliğine katabilme durumlarında olmuştur (s.62-67). Bu durum, edebi metinlerin Sosyal Bilgiler derslerinde duyuşsal alanda oldukça olumlu sonuçlar yarattığının bir göstergesi sayılmıştır. Ancak, araştırma genel bir değerlendirme amacını taşıdığı için tarafımızca yapılan “İlköğretim Okulu Sosyal Bilgiler 23
Prof. Dr. Cemil Öztürk’ün danışmanlığında tamamlanmıştır.
138
Dersi Tarih Konularının Öğretiminde Hikaye Anlatım Yönteminin (Storytelling) Kullanımı” adlı tez çalışmasını bir yönüyle tamamlamasına rağmen, bu çalışma da duyuşsal alanda gerçekleşen farklılaşmanın nedenlerini açıklamamıştır. Diğer bir çalışma yine tarafımızca “İlköğretim Sosyal Bilgiler Dersinde Tarihsel Hikâyeye Yönelik Öğretmen Görüşleri” başlığı ile 15-18 Ekim 2003 tarihinde GÜ Eğitim Bilimleri Enstitüsü’nün Antalya’da düzenlediği XII. Eğitim Bilimleri Kongresi’nde sunulan bildiridir. Survey veri toplama tekniğinin kullanıldığı bu çalışmada, öğretmenlerin tarihsel hikâyeye yönelik düşünceleri olumlu olduğu bulgulanmıştır. Bununla Sosyal Bilgiler öğretmenlerinin aslında tarihsel hikayenin doğasına ve öğretimde önemine inandıkları bulgusuna ulaşılmıştır. Bunlara ek olarak öğretmenlerin hikayeye derslerinde yer verdikleri; ancak Türkiye’de eğitim öğretim ortamına getirilebilecek tarihsel hikâyelerin sayı bakımından yetersiz olduğunu dile getirmişler, konulara uygun hazırlanacak bir tarihsel hikâye başvuru kitabının gereğine dikkat çekmişlerdir ve şu önerilerde bulunmuşlardır: - Konuyla ilgili yazılı, görsel malzemeler çoğaltılmalı, - Sosyal Bilgiler Eğitim Programındaki tarih konularına uygun tarihsel hikâyeleri ele alan bir kitapçık çıkarılmalı, - Kaynağını Türk tarihinden alan tarihsel hikâyeler, çocukların daha çok ilgisini çekeceği düşünüldüğünden çizgi film formatında verilmeli, - Yan tutmayan ya da tek tarafı yüceltmeyen, müstehcen olmayan, eğitim ve öğretim açısından abartılı bulunmayan ve eğitimsel değeri olan tarihsel hikâyelerle ilgili yeterli sayıda kitap oluşturulmalıdır. Bu çalışmanın, konunun uygulayıcısı olan öğretmenlerin görüşlerini öğrenmek açısından olumlu olduğu belirtilebilir. Bahri Ata’nın John Dewey’den Türkçeye çevirdiği “Temel Eğitimde Tarihin Amacı” adlı makalesinde ilköğretimde tarih derslerinin gerekliliği yanında nasıl olması gerektiğinin de tartışıldığı görülür. Bu bağlamda, tartışmanın bir yönü ilköğretimde tarih derslerinde kurgunun yeri ne olmalıdır sorusunun üzerine kuruludur. Dewey, Herbert’in ilköğretim tarih derslerinde edebiyat ürünlerinden yararlanılması yaklaşımına karşı çıkarak bunun “tarih ile mitolojiyi birbirine karıştıracağını”, hatta daha iyi bir benzetmeyle “atın önüne arabanın koşulması” gibi yanlış olduğunu belirtmiştir. O kendi ifadeleri ile konuya ilişkin görüşünü şöyle sunmuştur: Neden çocuğa, etkisi daha büyük ve kuvvetli, değeri daha canlı ve devamlı olan gerçeği vermiyoruz?” O, ilköğretim tarih derslerinde biyografilerin kullanımın da çocuğun sosyal hayatın bir parçası olan kahramanların kişiliklerini öğrenmekle sosyal hayatla ilişkisinin artması ölçüsünde olumlu bulmakta; ancak bunu yapmak yerine biyografiyi sadece hikayelerde olduğu gibi duyumculuk amacıyla ele almayı da eleştirmektedir. Çünkü bunun tarih öğretimine bir yararının olmadığını düşünmektedir. Bu makale, şimdiye kadarki çalışmalarda biraz naif bir biçimde dile getirilen edebiyat ürünlerinin dikkatli bir biçimde ele alınmadığında yararından çok zararlarının olabileceğini güçlü bir biçimde dile getirmesi açısından önemlidir. Bir diğer önemli çalışma, Dursun DİLEK ve Gülçin SOĞUCAKLI YAPICI tarafından 15-17 Mayıs2003 tarihlerinde Dokuz Eylül Üniversitesi’nde düzenlenen I. Sosyal Bilimler Eğitimi Kongresinde “Öykülerle Tarih Öğretimi Yaklaşımı” başlığı ile sunulan bildiridir. Bu çalışmada, önce öykülerin derslerde kullanımın yararlarının neler olabileceği ilgili İngilizce literatür göz önünde bulundurularak tartışılmış, eğitimsel ve öğretimsel temelleri ele alınmıştır. Ayrıca, tarih-öykü ilişkisi her iki kavramın doğalarının benzerliği açısından irdelenerek, öykülerin öğretimde kullanımında öğretmen ve öğrencilerin dikkat etmeleri gerekenlere değinilerek yapılan nitel deneysel çalışmaya geçilmiştir. Araştırma sonunda, öykülerin öğrencilerin tarihsel anlamalarının gelişiminde önemli bir işlevi olduğu ve yaygın olarak kabul görmüş olan “öğrenmenin somuttan soyuta gerçekleşeceği” ilkesinin aksine ilköğretim çağı öğrencilerinin öyküler aracılığıyla soyuttan somuta öğrenebileceği ve çocukluğun kendine özgü bir soyut düşünme tarzı olduğu sonucu ortaya çıktığı belirtilmiştir. Bundan dolayı da tarihsel öykülerin Sosyal Bilgiler derslerinde kullanılmasının yararları üzerinde durulmuştur. Çalışma hem benimsediği yöntem hem de öykülerle tarih konusunda ortaya koyduğu yaklaşım açısından farklıdır. Bu yönüyle daha önce yapılanlardan ayrılmaktadır. Çalışma, araştırma öncesinde bazı tarih öğretimcilerinin de savunduğu gibi çocukların kendilerine has bir soyut dünyalarının olduğu, bunun da en iyi öykülerle kışkırtılabileceği/desteklenebileceği tezinin doğrulanması üzerinedir. Bu yönüyle öykülerin tarih öğretiminde sağladığı yararlara bir yenisi olan imgelem 139
ve düş gücünü eklemiştir. Araştırma sürecinin bir kısmının çalışmaya doğrudan yansıtılması, öykülerle tarih derslerinin nasıl işlenebileceğine ilişkin bir fikir verse de bunlar genel bir çerçevede kalmıştır. Ahmet Doğanay’ın T. McGowan ve B. Guzzetti’den Türkçeye çevirdiği “Edebiyat Temelli Sosyal Bilgiler Öğretimi” adlı çalışma da konu bakımından önemlidir. Sosyal Bilgilerde edebiyat temelli öğretimin literatürünü sunan çalışma, bunun önemine değinmiş, ABD’de NCSS tarafından her yıl yayınlanan “Notable Trade Books” listeleri, bu projenin önemi üzerinde durulmuştur. Nitelikli kitapların seçimi, kitapların çocuklara sunumu, derslerde nitelikli ticari kitap kullanımın sınırlarını belirleme konuları ele alınmıştır. Bu makale, ABD’deki ticari kitapların Sosyal Bilgiler derslerinde kullanımını ele almasına rağmen, Türkiye’de de bu tarz kitapların nasıl bir yarar sağlayabileceği, bunların nasıl seçilmesi ve nasıl kullanılması gerektiği ile ilgili de bilgi vermektedir. Çalışma şimdiye kadar olanlardan farklı bir konumdadır. Bir diğer çalışma yine tarafımızdan yapılmış olan “İlköğretim Sosyal Bilgiler Dersinde Tarihsel Hikayeye Yönelik Öğrenci Görüşleri” başlığını taşımaktadır. Bu araştırmada ise, Sosyal Bilgiler dersinde öğrencilerin, tarihsel hikâyeye yönelik olumlu tutum ve ilgiye sahip oldukları bulgulanmıştır. İlköğretim 6. sınıf öğrencilerinin 7. sınıflara göre, 7. sınıf öğrencilerinin ise 8. sınıf öğrencilerine göre tarihsel hikayeye yönelik daha olumlu tutum ve ilgiye sahip olduklarını, derslerinde tarihsel hikayelerin yer almasını daha çok istediklerini belirtmek mümkündür. Sosyal Bilgiler Öğretmenleri İçin Hazırlanan Özel Öğretim Yöntemleri Kitaplarındaki Durum Türkiye’de Sosyal Bilgiler öğretimi alanında çocuk edebiyatı ürünlerinden yararlanma konusunda irdelenmesi gereken bir araç da öğretmen eğitimi için yazılmış olan Sosyal Bilgiler öğretim kitaplarıdır. Burada, bu kitaplardan en tanınmışları olan Cemil Öztürk ve Rahmi Otluoğlu’nun yazdıkları “Sosyal Bilgiler Öğretiminde Edebi Ürünler ve Yazılı Materyaller”, Veysel Sönmez tarafından yazılmış “Sosyal Bilgiler Öğretimi”, YÖK/DÜNYA BANKASI tarafından hazırlatılan “İlköğretim Sosyal Bilgiler Öğretimi” Münire Erden’in “Sosyal Bilgiler Öğretimi” ve yine Cemil Öztürk ve Dursun Dilek’in editörlüğünde yazılmış olan “Hayat Bilgisi ve Sosyal Bilgiler Öğretimi” ders kitapları incelenmiştir. İlk kitap Sosyal Bilgiler öğretmenliği bölümlerinde yer alan “Sosyal Bilgiler Sözlü ve Yazılı Edebiyat İncelemesi” dersinde okutulması amaçlanan Cemil Öztürk ve Rahmi Otluoğlu’nun yazdıkları “Sosyal Bilgiler Öğretiminde Edebi Ürünler ve Yazılı Materyaller” adlı kitaplarıdır. Kitap, daha önce konuyla ilgili yüksek lisans tezini incelediğimiz Rahmi Otluoğlu’nun çalışmasından alıntılar içermektedir. Kavramsal olarak Sosyal Bilgiler ve evrensel durumu, Türkiye’deki tarihi geçmişi ve bugünkü şekli, Sosyal Bilgiler ve Edebiyat ilişkisi, Sosyal Bilgilerde edebiyat ürünlerinin kullanımı, öğretimin edebi metinlere tasarlanmasında felsefi akımların yeri ve belirleyiciliği, materyallerin seçiminde dikkat edilmesi gerekenler, derste kullanılabilecek edebi türler ve yazılı materyaller ile örnek ders tasarımları yer almıştır. Kitap, uygulamada öğretmene oldukça yardımcı olacak durumdadır. Biz kitabın ilk basımına bakabildiğimiz için örnek ders tasarımlarının 1998 Sosyal Bilgiler Öğretim Programına göre yapıldığı görülmüştür. Bir diğer kitap Veysel Sönmez’e aittir. Sönmez kitabında edebi ürünlerden yararlanma konusunu sadece “Düzanlatım Yönteminde Kullanılan Destekleyici Öğeler” başlığı altında birkaç cümle ile sunmayı yeterli bulmuştur. “Nükte, fıkra, espri, şaka, öykü, günlük olay,anı vb. gibi etkinlikler” alt başlığında bunların öğrencileri rahatlatan, öğretmenin derste zamanı geldikçe başvurabileceği, onların dikkatlerini uyanık tutabilen öğeler olduğunu belirterek, uygulamada dikkat edilmesi gerekenlerle ilgili birkaç madde sunmuştur (s. 167). Öğretmen adayları için bir diğer öğretim kitabı YÖK/DÜNYA BANKASI tarafından hazırlatılan rehberdir. Bu öğretim kitabında da Sosyal Bilgilerde çocuk edebiyatı ürünlerine başlı başlına yer verilmemiş, ancak strateji, yöntem ve etkinlikler ünitesinde birer etkinlik olarak “hikâyenin dinlenmesi %10, biyografi hazırlanması % 80, sözlü tarih çalışmaları kapsamında hikaye toplama % 80 oranında öğrenme sağlar” denmiştir (s. 4.12, 4.16, 4.18). Ayrıca Sosyal Bilgiler öğretimi içinde tarih, coğrafya ve vatandaşlık öğretimi alt başlıklarında da roman, hikâye, biyografi, şiirlerin kullanılabileceği, “bunların ders kitaplarının verebileceğinden daha fazlasını verebileceğini” belirtmişlerdir (Barth ve Demirtaş, 1996: 4.24, 4.26, 4.31). Münire Erden’in tarihsiz olarak baskısı yapılan “Sosyal Bilgiler Öğretimi” adlı kitabında, çocuk edebiyatı ürünlerinden sadece basılı materyaller başlığı altında çok sınırlı bir biçimde bahsedilmiştir. Erden, 140
bu kitapların roman ve “bibliyografya” (biyografi?) olduğunu, bunların öğrencinin konuya ilgisini artırdığını, olaylara farklı açılardan bakmasını sağladığını, kitapta geçen kahramanların model olarak öğrenciyi etkilediğini belirtmiştir. Erden devamla, “Sosyal Bilgiler programının amaçlarına hizmet edebilecek nitelikte bir çok roman ve bibliyografya (biyografi ?) bulmanın mümkün olduğunu” söylemiştir (s.183). Yazarın bu durum tespitini, değer aktarımını benimsemiş, genel amaç ve açıklamalarında eleştirel düşünme becerisinin gerçekleştirilmesine yer vermesine rağmen, bunun nasıl, ne zaman ve hangi örüntüyle verileceğinden bahsetmeyen 1998 Sosyal Bilgiler Programına göre yaptığını düşünmek gerekir. Çünkü Türkiye’de, çağdaş Sosyal Bilgiler yaklaşıma uygun çocuk edebiyatı öğretim materyali oldukça az olduğu bilinmektedir. Bir diğeri Cemil Öztürk ve Dursun Dilek’in editörlüğünde yazılan “Hayat Bilgisi ve Sosyal Bilgiler Öğretimi ders kitabıdır. Kitabın içinde “çözümlemeli öykü yöntemi” şeklinde yapılmış bir kavramlaştırma ile ilgili “İlköğretim Hayat Bilgisi ve Sosyal Bilgiler Derslerinde Kullanılabilecek Bir Öğretim Yöntemi Olarak Çözümlemeli Öykü” başlığında bir ek çalışma vardır. Yücel Kabapınar tarafından yazılan bu kısım, İngiltere’deki durumdan hareketle üç unsuru karşılamak amacıyla çözümlemeli öykü yöntemini ele almıştır. Bunlar, ahlaki çözümleme, düşünsel inceleme ve empatik düşünmedir. Kabapınar, çalışmasında her bir unsur için uygulama sunmuş, olası sonuçlarını da analiz etmiştir. En sonunda da üniversitede eğitim fakültesinde “Hayat Bilgisi ve Sosyal Bilgiler Öğretimi” dersi kapsamında bir uygulama örneği sunulmuştur. Sonuçta hayat bilgisi derslerinde çözümlemeli öykü yönteminin kullanılmasının olumlu olacağı vurgulanmıştır (s. 225-243). Öğretmenlere ya da öğretmen adaylarına yönelik hazırlanmış bir diğer kitap İsmail Hakkı Demircioğlu’nun 2005 yılında yayımladığı “Tarih Öğretiminde Yeni Yaklaşımlar” adını taşımaktadır. Kitapta, tarih öğretiminde hikâyelerden yararlanma konusu bir bölüm olarak ele alınmıştır. Hikâyelere dayalı tarih öğretiminin faydaları, hikâyeler yoluyla kazandırılabilecek bazı tarihsel beceri ve niteliklerin neler olduğu, tarih derslerinde hikâye anlatımında dikkat edilmesi gereken hususlarla ilgili genel bilgilerin ele alındığı çalışmada (134-144), tarih derslerinde hikâye anlatmaya iki örnek sunulmaya çalışılmışsa da bahsedilen resimlerin kitapta yer almaması tasarımın amacına ulaşmasını engellemiştir (144-146). SONUÇ VE ÖNERİLER Bu çalışmada, öncelikle ABD’de Sosyal Bilgiler öğretiminde çocuk edebiyatı ürünlerinden yararlanmaya ilişkin durum ve çalışmalara değinildikten sonra Türkiye’deki durum, Sosyal Bilgiler öğretim programları, akademik çalışmalar ve öğretmen adayları için hazırlanmış Sosyal Bilgiler öğretim ders kitapları taranarak ortaya konmuştur. Buna göre ulaşılan sonuçları şu şekilde maddeleştirmek mümkündür: 1. Türkiye’de Sosyal Bilgiler öğretiminde çocuk edebiyatı ürünlerinden derslerde yararlanma konusu her ne kadar geleneksel eğitim içinde hikâyelerin, fıkraların ya da örnek olayların çocukların ilgisini çekmek amaçlı kullanılması eskiden beri bilinse de çağdaş anlamda bir öğretim materyali olarak kullanılması ve buna ilişkin yapılmış çalışmalar oldukça yeni sayılabilir. 2. Türkiye’de Sosyal Bilgilerde çocuk edebiyatı ürünlerinden derslerde yararlanma konusunda yeterli olmasa da bir literatür oluşmaya başlamıştır. Mevcut çalışmaların çoğunun öğretmenlere konuya ilişkin genelgeçer bilgiler verirken pek azında (o da yetersizdir) örnek etkinlik tasarımları bulunmaktadır. Oysa, öğretmenler için uygulamada kullanabilecekleri etkinlik tasarımlarının önemi, işin kuramsal kısmından daha önceliklidir. Mevcut çalışmaların çoğunda dikkati çeken bir nokta ise, Türkçe literatürde “kendinden önce yapılmış olan çalışmaları” görme gereğinin duyulmamasıdır. Oysa, bir bilim alanında literatürün oluşması, ancak kendisinden önce yapılan çalışmaların (eksik ya da yanlış bulunması ayrıca ele alınmalıdır) görülmesiyle mümkün olabilir. Bunu aynı zamanda bilimsel düşünüşün de bir gereği olarak anlamak gerekir. 3. Özellikle hikâyeler ve bunların tarih öğretiminde kullanımları üzerine yapılmış çalışmalar ağırlığı oluşturmaktadır. Ancak bu çalışmalarda hikâyelerden yararlanma konusunda çok farklı kavramlaştırmaların ortaya çıktığı görülmüştür. Şimşek “storytelling” kavramından dolayı “Hikâye Anlatımı Yöntemi” derken, Dilek “Öykülerle Tarih Öğretimi Yaklaşımı”, Kabapınar “Çözümlemeli Öykü Yöntemi”, Demircioğlu ise “Hikâye Anlatımı” kavramlarını kullanmışlardır. Sadece hikâyeler konusunda değil, çocuk edebiyatı ürünlerinden herhangi birisinin öğretimde ele alınma şekline göre farklı kavramlaştırılabileceği söylenebilir.
141
4. İlköğretim tarih konularının öğretimi dışında, Sosyal Bilgilerin diğer alt unsurlarının öğretiminde kullanılabilecek çocuk edebiyatı ürünlerinden yararlanma konusunda herhangi bir çalışmaya rastlanmaması ilginç bulunmuştur. 5. Yeni Sosyal Bilgiler öğretim programında çocuk edebiyatı ürünlerinden yararlanma konusunda olumlu bir başlangıç yapıldığı söylenebilir. Bunun bundan sonraki program geliştirme çalışmalarında da devam ettirilmesi umut edilmektedir. ÖNERİLER 1. Türkiye’de konuya ilişkin yapılan çalışmalarda ABD’de olduğu gibi belli bir özel konuda uygun olan herhangi bir çocuk edebiyatı ürününün ders ortamında kullanımının ve sonuçlarının yer aldığı derinlemesine bilgi ve görgü sunan nitel çalışmalara yer verilmelidir. 2. Yapılacak çalışmalarda, bu edebi ürünlerden geleneksel eğitimin öngördüğü biçimde değil de çağdaş Sosyal Bilgilerin amaçladığı kazanımlara ulaşma noktasında nasıl yararlanılabileceği irdelenmelidir. 3. Çocuk edebiyatını diğer ürünleri olan şarkı/türkü, biyografi, gezi yazısı, masal, fıkra, keşif yazısı ve roman üzerine de çalışmalar yapılmalıdır. KAYNAKÇA ATA, Bahri (2000). Tarih Öğretiminde Bir Araç Olarak: Tarihi Romanlar, Ankara: Türk Yurdu Dergisi, S. 153-154. (http.1) http://www.socialstudies.org/resources/notable/ 23. 08. 2006 tarihinde alınmıştır. (http:2) http://www.socialstudies.org/cufa/trse/ 24. 08. 2006 tarihinde alınmıştır. Mc GOWAN, T.; GUZZETTI, B. (1991). Edebiyat Temelli Sosyal Bilgiler Öğretimi, (Çev: Ahmet Doğanay), Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. MEB İKİNCİ MAARİF ŞURASI (1943). Ankara: Maarif Bakanlığı Yayınları. ÖZTÜRK, Cemil ve Rahmi OTLUOĞLU. (2002). Sosyal Bilgiler Öğretiminde Edebi Ürünler ve Yazılı Materyaller , Ankara: PegemA. Yayınevi. (Rapor.1) NCSS BOARD OF DİRECTORS. (1988). Social Studies for Early Childhood and Elementary School Children Preparing for the 21st Century A Report. NCSS from Task Force on Early Childhood/Elementary Social Studies. ŞİMŞEK, Ahmet (2000). İlköğretim Sosyal Bilgiler Öğretiminde Hikâye Anlatım Yönteminin (Storytelling) Kullanımı, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. İNCELENEN ÇALIŞMALAR ATA, Bahri (2000). Tarih Öğretiminde Bir Araç Olarak: Tarihi Romanlar, Ankara: Türk Yurdu Dergisi, S. 153-154. BARTH, James; Abdullah Demirtaş, (1996). İlköğretim Sosyal Bilgiler Öğretimi, Ankara: Milli Eğitimi Geliştirme Projesi, Hizmet Öncesi Öğretmen Eğitimi, Deneme Basımı. DEMİRCİOĞLU, İsmail Hakkı (2005). Tarih Öğretimde Öğrenci Merkezli Yaklaşımlar, Ankara: Anı Yayıncılık. DEWEY, John. (2000). Temel Eğitimde Tarihin Amacı, çev. Bahri Ata, Millî Eğitim, 147: 43-45. DİLEK, Dursun ; Gülçin SOĞUCAKLI YAPICI (2003), Öykülerle Tarih Öğretimi Yaklaşımı, I. Sosyal Bilimler Eğitimi Kongresi, (15-17 Mayıs), Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi, İzmir. ERDEN, Münire (Tarihsiz). Sosyal Bilgiler Öğretimi, Ankara: Alkım Yayınevi. 142
İLKÖĞRETİM OKULU SOSYAL BİLGİLER PROGRAMI. (1998). Tebliğler Dergisi, S. 2487. İLKÖĞRETİM SOSYAL BİLGİLER DERSİ (4-5. SINIFLAR) ÖĞRETİM PROGRAMI. (2004). (Eğitim Amacıyla Hazırlanmış Taslak Baskı). Ankara: Devlet Kitapları Müdürlüğü Basımevi. Mc GOWAN, T.; GUZZETTI, B. (1991). Edebiyat Temelli Sosyal Bilgiler Öğretimi, (Çev: Ahmet Doğanay), Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi’nin web sitesinde yayımlanan çalışma. http://turkoloji.cu.edu.tr/GENEL/doganay _01.pdf. 24. 08. 2006 tarihinde alınmıştır. OTLUOĞLU, Rahmi. (2001). İlköğretim Okulu 5. Sınıf Sosyal Bilgiler Öğretiminde Yazılı Edebiyat Ürünlerini Ders Aracı Olarak Kullanmanın Duyuşsal Davranış Özelliklerini Kazandırmaya Etkisi, İstanbul: Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü. ÖZTÜRK, Cemil ve Rahmi OTLUOĞLU. (2002). Sosyal Bilgiler Öğretiminde Edebi Ürünler ve Yazılı Materyaller, Ankara: PegemA. Yayınevi. ÖZTÜRK, Cemil ve Dursun Dilek. (2005). Hayat Bilgisi ve Sosyal Bilgiler Öğretimi, Ankara: PegemA. Yayınevi. SÖNMEZ, Veysel (1994). Sosyal Bilgiler Öğretimi Ankara: Anı Yayıncılık. ŞİMŞEK, Ahmet (2000). İlköğretim Sosyal Bilgiler Öğretiminde Hikâye Anlatım Yönteminin (Storytelling) Kullanımı, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. ŞİMŞEK, Ahmet (2001) “Tarih Öğretiminde Efsane ve Destanların Rolü”, G.Ü. Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, Cilt 2, S.3, s.11-21. ŞİMŞEK, Ahmet (2003) “İlköğretim Sosyal Bilgiler Dersinde Tarihsel Hikâyeye Yönelik Öğretmen Görüşleri”, (15-18 Ekim), XII. Eğitim Bilimleri Kongresi, G.Ü. Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Antalya. ŞİMŞEK, Ahmet. İlköğretim Sosyal Bilgiler Dersinde Tarihsel Hikayeye Yönelik Öğrenci Görüşleri, Yayımlanmamış Çalışma.
143
SAĞLIK EĞİTİMİNDE ENGELLİLİK TEMASI VE YARI İNSAN, YARI MAKİNE KARAKTERLER
Doç. Dr. Ayşegül YARPUZLU Ankara Üniversitesi Sağlık Eğitim Fakültesi
Çağrı Kemal ACUNER Bilkent Üniversitesi Eğitim Fakültesi Öğrencisi
Dünya nüfusunun yaklaşık olarak yüzde onunu engelliler meydana getirir. Türkiye’de bu oran yaklaşık yüzde on ikidir. Engelliliğe sebep olan unsurlar başta trafik kazaları olmak üzere çocukluk çağı hastalıkları, savaşlar ve ev içi kazalardır. Engelli sayısını azaltmaya yönelik olarak çalışma koşullarını iyileştiren gelişmeler, tıp alanındaki ilerleme maalesef ki engelli sayısında kayda değer bir azalma meydana getirmemiştir. Bu sebepten engellileri topluma entegre etmeye yönelik çalışmalara hız verilmiştir. Son zamanlarda sayısı artan rehabilitasyon merkezleri bunun açık örneğidir.Fakat iş sadece engellileri rehabilite etmekle bitmemektedir. Toplum engelli insana engelli olarak baktığı sürece, engelli insanlar toplum içerisinde zorluk yaşamaya devam edecektir. Sağlık teknolojisi biliminin temelleri eskiçağlara kadar uzanır, ancak bu tasarımların ve düşsel insan makine arayüzlerinin edebiyat alanında ifade bulması 19. yüzyıl sonrasında yaygınlaşır. Siborg terimi, organik ve mekanik parçalardan oluşan sibernetik organizmalara yakıştırılan genel isimdir. Grekçe olan android kelimesi “andro” ve “eidos” kelimelerinin birleşiminden meydana gelir. “Andro” erkek, “eidos” ise görünüm demektir. Görünüm ve yapı olarak erkeğe benzeyen anlamına gelmektedir fakat günümüzde android insansı kelimesinin yerine kullanılmaktadır. Edebiyat var olduğundan beri işlediği konularla toplumun görüşlerini her zaman etkilemiştir. Hedef kitle konumunda bulunan ve gelecek nesli oluşturacak olan 12-18 yaş arası gençlere ulaşmanın yollarından biri de şüphesiz bilim kurgu edebiyatıdır. Bilim kurgu edebiyatında sıkça kullanılan androidler ve siborglar engelli insanlar tarafından her zaman gerçek olması istenen birer kavramdır; çünkü android ve siborgların gerçek olması engellerini bir anda ortadan kaldırabilecekleri belki de tek çıkış noktasıdır. Fakat belki de bu kavramları bir ütopya halinde görmekten vazgeçmeyen bilim insanları nedeniyle, engellileri topluma entegre etmeye yönelik çalışmalarda farklı bir boyuta geçilmesi gecikmektedir. Tüm bu gecikmeler, doğru yönlendirmeye sahip edebi eserlere sadece vakit geçirmek için değil, aynı zamanda yaratıcılığını geliştirmek için okuyan bir bilim insanının özverili çalışmalarıyla kısa sürede telafi edilebilir. Örneğin, bilim kurgu edebiyatının ürünü olan ve daha sonra da dizi film haline getirilen Uzay Yolu'nda görme özürlü mühendisi oynayan Geordi La Forge'nin kullandığı V.I.S.O.R. (Visual Instrument and Sensory Organ Replacement) adlı cihaz, günümüz bilim insanında bir fikir oluşturmuş dolayısıyla birçok görme engellinin umut ışığı olmuştur. Bu cihaz doğrudan karakterin beyniyle etkileşime girerek elektromanyetik spektrumda, kızıl ötesi ışıkta, normal ışıkta ve ultraviyole ışıkta görmesini sağlamaktadır. Yıllar sonra bu fikirden yola çıkan Amerikalı bilim insanı Dr. William Dobella Haziran 2002 tarihi itibariyle bir yapay göz geliştirmiştir. Bu yapay göz, normal gözün görüntüyü oluşturma prensibine göre çalışmaktadır. Şöyle ki: Bir 145
gözlük üzerine yerleştirilen bir kamera tarafından yakalanan görüntüler göz arkasında bulunan yongaya ışınlanır. Yonga bu ışınlar tarafından aktarılan sinyalleri işler ve sonra da beynin anlayacağı bir şekle sokar. Her ne kadar yapay göz tarafından üretilen görüntüler mükemmelden çok uzak olsa da özellikle doğuştan körler için mucizevi bir nitelik taşıyacağı vurgulanmaktadır. Baltimore'da bulunan John Hopkins Üniversitesi'nden Profesör Gislin Dagnelie tarafından tasarlanan yapay göz için bir yıl içinde insanlı deneyler gerçekleştirileceği duyurulmuştur. Gözün arkasında bulunacak olan "retinal implant" küçük elektrotlar barındırmaktadır. Tek bir elektrot uyarıldığı takdirde kişi tek bir ışık noktası görmektedir. Tasarım üzerinde pek çok sayıda elektrot kullanılmıştır. Fakat makul kalitede bir görüntü için bu sayı 100*100’dür. Bilim insanları biyonik gözün önünde hâlâ yıllar alacak olan araştırmaların bulunduğunu belirtmiştir. Bu araştırmanın sibernetik biliminde öncü bir rol alacağı tahmin edilmektedir. Bilim kurgu edebiyatında kullanılan diğer android ve siborg karakterlerin bir bölümünü şöyle sıralayabiliriz: Edmond Hamilton, “The Comet Doom” –“Yıldız Kaderi” adlı 1928 tarihli romanında romanında organik ve makine kısımlardan oluşmuş uzay araştırmacıları yaratmıştır. Günümüz astronotları 1969’daki Ay’a seyahatte ve sonraki uzay çalışmalarında, uzay aracının makine parçalarıyla ve kıyafetlerindeki özel mekanik gereçlerle âdeta bütünleşerek uzayda yaşamsal işlevlerini sürdürmektedirler. C. L. Moore’un 1944’te yayımlanan “No Woman Born” adlı romanında, bir yangında trajik bir şekilde ölen Deidre’nin sadece beyni yangından kurtarılabilmiş ve tüm vücudu makine parçalarıyla yenilenerek beyni organik vücudu mekanik bir insansı yaratılmıştır. Yani bir manada beyni ile makinelere sadece kablo bağlantıları ile hükmeden bir karakter var edilmiştir. Aynı kavram üzerine gerçek bir bilimsel çalışma 1970’lerde yapılmış ve saldırgan boğaların beynine yerleştirilen nöroçiplerle beyin kontrolü sağlanarak düşünce dünyasında elektronik bir arayüz oluşturulmuştur. Bazı tanımlamalara göre insanlığın en temel teknolojilerle kurduğu insani ve doğa ötesi bağlar, insanlığı zaten metafizik bağlara dönüştürmüştür. Tipik bir örnekte, insanın bir kalp piliyle uyum sağlaması veya insülin pompası siborgluğa örnek gösterilebilir; çünkü bu insanlar mekanik parçalar olmadan yaşamlarını sürdüremezler. Daha uç bir örnek olarak giyim, cildi iklimin etkilerinden koruyan bir sibernetik modifikasyon olarak düşünülebilir. Buna benzer olarak yazıyı kullanmak zihinsel yetilerimizi destekleyerek sadece hafızamızı kullanarak başaramayacağımız işleri başarmamızı sağlayan sibernetik bir uzantıdır. Sinir sisteminin öğrenme işlevi ile gelişmesi, motorlu araçların kullanımının öğrenilmesi sibernetik sistem teorisinin bir parçasıdır. Bu teori çerçevesinde, Donna Harraway’in feminist düşüncesine göre siborg teorisi, doğa-kültür ikilemini birbirinden ayırarak politik davranışın geliştirilmesini gerektirir. Bu teoride doğanın kadını, kültürün ise erkeği temsil ettiği açıkça görülmektedir. Alexander Chisenko’ya göre siborga ya da fonksiyonel siborga dönüşmek ya da dönüşmemek ise bilimkurgudan ayrılmış günlük yaşamda kontakt lensler, işitme cihazları ve mobil telefonler kullanan insanların bileşik uyumlu öz yetilerini geliştirmelerine bağlıdır. James Litten ise siborgasyon terimini tanımlarken eylem ve siborglaşma sürecine atıfta bulunmaktadır. Martin Caidin’in 1972 tarihinde yazdığı ‘Siborg’ isimli romanı vücudunun hasarlı parçaları mekanik parçalarla değiştirilmiş bir adamın hikayesini anlatmaktadır. Bu roman 1973 yılında da ‘Altı Milyon Dolarlık Adam” adında bir dizi olarak ekranlara yansımıştır. Bu romanda ve filmde işlenen konu, daha sonraları bilim dünyasında da kendisine yer bulmuş ve belki de bu sayede insanlık tarihi ampute insan bacaklarının yerine kullanılan C-Leg sistemi gibi sistemlerle tanışmıştır. C-Leg içerisinde bir mikroçip bulunan insan bacağı benzeridir. Barındırdığı teknoloji kişinin yürüme hızını öğrenerek ona uygun hareket etmeye programlanmıştır. Bu örnek ilk gerçek siborg kuşağıdır. Bilim kurgunun yarı insan yarı makine karakterleri, çocukluktan ve genç erişkinlikten yetişkinliğe uzanan gerçek geçiş sürecinde dünyanın elektro-mekanik gereçlerine ulaşma ve uyumla kullanabilme etkinliğine ve ekonomik erişim gücüne ulaşabilmeyi beklerken, öğrencilerin de durmadan geçmemesi gereken bir hayal istasyonudur. Unutmamalıdır ki nice bilim insanları bilimin gerçek kuşaklarını yönlendirecek takım ruhu içinde çalışabilmek için bu istasyonu durak edinmiş ve bu çevrede yerleşmişlerdir. 146
KAYNAKÇA 1. Prosthetics History, INTRODUCTION: History and Prosthetics, http://www.nupoc.northwestern.edu/prosHistory.shtml 2. Cyborg, http://en.wikipedia.org/wiki/Cyborg 3. Android, http://en.wikipedia.org/wiki/Android 4. Cyborg Manifesto, http://www.sanford.edu/dept/HPS/Haraway/CyborgManifesto.html 5. Android, http://sozluk.sourtimes.org/show.asp?t=android&kw=&a=&v=&p=2 6. Yapay Göz, http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=40682
147
ÇOCUKLAR İÇİN ÜRETİLEN EDEBİYAT KİTAPLARINA FARKLI BAKIŞ AÇILARINDAN ÇÖZÜMLEMECİ BİR YAKLAŞIM: MASAL, ÖYKÜ VE ŞİİRLERLE DUYGU EĞİTİMİ Mavisel YENER Yazar
Bu çalışmada amacımız, “Yazınsal metinler aracılığı ile duygu eğitimi nedir”, “Duygu eğitimi nasıl olmalıdır” ve “Duygu eğitiminin işlevleri nelerdir?” sorularına yanıt bulabilmektir. Bilimsel çalışmalar, duygularını tanımlamakta ve başkalarını anlamakta zorlanan “duygu sağırı”(aleksitimi) bireylerin düş kurma yeteneklerinin olmadığını ortaya koymuştur. (Aleksitimi konusunda ölçekli çalışmalar 1980’den bu yana sürdürülmektedir.) Düşler dünyasına masallar/ şiirler/öyküler aracılığıyla giren çocuk, aleksitimik olmayacak, ilerinin düş gücü gelişmiş, sevgiye ilişkin duyarlıklar kazanmış, yaratıcı bireyi olacaktır. Masal, öykü ve şiirler çocukların duygu ve duyularının eğitiminde en kolay, en hızlı, en etkin yoldur. Nermi Uygur diyor ki; “Duygu eğitimi sağlar edebiyat. Tüm duygu yönünü açar, açıklar, belli eder, bildirir. Yazarlar olmasaydı birçok duyguyu deneylemeyecek, tatmayacak, bilmeyecektik. İnsanı kendisine öğretir bu bakımdan edebiyat. Ben neyim? Kimim? Nasıl bir şeyim? çeşidinden sormadan edemeyeceğimiz soruları en iyi aydınlatan, hiç olmazsa aydınlatabilecek ipuçları veren etkinlik alanıdır. İnsanı insana yaklaştırır, insanı insana tanıtır. Böylece en azından bir hoşgörü aşıladığı söylenebilir” (Uygur, 158, 160, 162). Milattan önceden bu yana edebi ürünler ve çocuklar üzerindeki etkileri konuşulmuştur. (Platon, milattan önceki yıllarda masal ve efsanelerin çocuklara ne kadar anlatılması gereği konusunda sorgulamalar yapar.) “Niçin masal, öykü ve şiirle duygu eğitimi?” sorusunun yanıtını “çocuk” gerçeğinde aramakta yarar vardır. Çocukluğumuz öğretir bize masalları, öyküleri sevmeyi. Geleceğin, düş gücü gelişmiş, seçici, eleştirebilen, sorgulayan, gerçek ve kurmaca dünyayla iç içe yaşamanın tadına varabilmiş, öykü sever bireylerini çocuk yazını yetiştirir. Sever der ki; “Nitelikli çocuk kitabı, çocuklar için bilişsel, duyuşsal ve devinişsel içerikli davranışlar edinebilecekleri kültürel bir çevre yaratır.” Sever’in dikkat çekmek istediği noktalardan birisi de çocuk kitaplarının onların duygusal gelişiminde ne denli etkili bir uyaran olduğudur. Bu uyaranın sağlayacağı kazanımlardan en yüksek düzeyde nasıl yararlanabiliriz, sorusunun yanıtını bulurken disiplinler arası iletişim metodunu kullanmak gerekir. Duygular, bireyin yaşamdaki temel rehberleridir. Çocuklar için yazılan metinlerde onlara duygunun yerine aklı koymayı değil, ikisi arasındaki akıllı dengeyi bulma yöntemlerini sezdirmek önemlidir. Akıl ve yürek uyumunu sağlamak için duyguları zekice kullanmamız gereğini metinler aracılığıyla çocuk okura verebilmenin ilk şartı; eğitim, psikoloji, felsefe gibi diğer disiplinlerle de iletişim halinde olmaktır. Duygu ve duyu eğitiminde, çocuklara “göre” yazılmış edebi metinler aracılığıyla okurla iletişim kurarız. Goethe de bireydeki doğal yapının açılıp gelişmesi için "en değerli kişilik eğitimi" yolunun sanat olduğunu söyler. Ona göre çok yönlü eğitim, kişiliğin bütünlüğünü kapsar. Schiller, "İnsanın Estetik Eğitimi Üzerine Mektuplar" adlı eserinde, insanın gelişiminin amacını yeteneklerin tüm yönlü geliştirilmesinde , yani şahsiyetin harmonik bir bütün olarak geliştirilmesinde görmektedir. Tek yönlü eğitimin insan kişiliğindeki uyumu bozduğunu savunur. Dr. Daniel Goleman’ın duygu tanımında, duygu ve bu duyguya özgü belirli düşünceler, psikolojik ve biyolojik haller, bir dizi hareket eğilimi bir aradadır. Duygu eğitiminde çocuk kitaplarının kullanılmasının anlamı, sözü edilen bu düşünsel, psikolojik ve biyolojik hallerle ilgili olarak, kurgulardan yardım alarak etkin bir eğitim yapabilmektir. 149
Duygu Eğitimi İçin Hazırlanan Kurmaca Metinlerde Kullanılan Temel Duygu Kümeleri ve Alt Kümeler: Çeşitlemeleri ve değişimleriyle yüzlerce duygudan söz edebiliriz. Kuramcılar duygu kümelerinden hangilerini “temel” olarak adlandıracakları konusunda ortak karara varamamışlardır. Ancak, çocuklarla yaptığım duygusal eğitim çalışmalarında ele aldığım temel duygu kümeleri, Dr Daniel Goleman’ın söz ettiği; öfke, üzüntü, korku, zevk, sevgi, şaşkınlık, iğrenme, utançtır. Bu kümelerden her biri duygusal çekirdektir ve bu çekirdeğin çevresinde gelişen diğer duygular halkalar biçiminde yayılırlar. Çocuklarda duygusal eğitim için kullandığım kurmaca metinlerde, “Öfke” temel duygu kümesi içinde kızma, sinirlenme, hınç alma, kin gütme, alınganlık gösterme, düşmanlık yapma, hakaret etme gibi öfke alt kümeleri işlenmiştir. “Üzüntü” temel duygu kümesi içinde; acı hissetme, yalnızlık, umutsuzluk, kendine acıma, neşesiz olma ve bunların getirdiği sorunlar işlenmiştir. Korku temel duygu kümesinde; kaygılar, şüpheler, huzursuzluklar, ürküntüler, huzursuzluk, telaşa düşme, kuruntu yapma gibi alt kümeler işlenmiştir. Zevk temel duygusunun alt kümesinde; mutluluk, sevinç, eğlence, heyecan olduğu gibi kendinden geçme, alay etme güdüsü, gurur, tatmin için aşırı istekler gibi duygular da işlenmiştir. Dostluk, güvenme, iyilik yapma, hayranlık duyma, tutkun olma, kabul görme gibi alt kümeler ise sevgi temel duygu kümesine aittir. Şaşkınlık temel duygusuna merak eşlik edebilir, hayret etme, afallama da alt kümesindeki duygulardandır. İğrenme temel duygusu alt grubundaki aşağılama, küçümseme, nefret etme, itici bulma, hor görme duygularıyla birlikte işlenmiştir. Utanç temel duygusu; düş kırıklığını, pişmanlığı, küçük düşmeyi, üzülmeyi, suçluluk duygusunu alt kümesine alır. Dr. Goleman, duygusal yatkınlıklara yönelimlerden söz ederken bunların uzun süre sessiz kalabileceğine de dikkat çeker, bu nedenle metin çalışmaları sırasında, uygulayıcının (eğitmenin) temel kümeler dışındaki halkaları da iyi bilmesi, değerlendirmesi zorunludur. Örneğin, zevk temel duygu kümesini işleyen bir masalda alt küme olarak işlenmiş kapris duygusunu tanıma, tanımlama konusunda uygulayıcıya büyük rol düşmektedir. Çocuk okura bu alt kümeleri fark ettirecek olan, metin üzerinde konuşacağı bir yetişkindir ve bu nedenle o yetişkinin alt kümeleri iyi tanıması gerekir. Duygu Eğitimi Farkındalık Yaratmaktır: Einstein der ki: “Yaratıcılığın içinde sezgi vardır.” Birikim, bilgi, araştırma çok önemlidir; ama sezgi de bir o kadar önemlidir. Önemli olan sezgiyi eyleme dönüştürmektir. Sezgi, hangi alanda olursa olsun bilinç altından gelen bir değer yapısıdır. Bunun oluşturduğu süreç izlenip eğitilebilir. Bu nedenle duygu eğitiminde sezgi ve yaratıcılığın ön planda olması çok önemlidir. Çocuk kurmaca metinler yardımıyla aktif eleştiri yapabilme, önyargısız olabilmeyi başarma, duygu denetimi sağlayabilme, düş kurarak yanıtlara farklı yollardan gitme, esnek düşünebilme, araştırma sırasında duygularını denetleyerek paylaşabilme gibi pek çok yetisini de geliştirebilme olanağı bulabilir. Bütün bunları yaparken kendini tanıma sürecinden geçer. Çocuk gelişiminin kendine özgü dinamikleri olduğu, her gelişim evresinin büyük oranda daha önceki evreler tarafından belirlendiği göz önüne alınırsa, ruhsal gelişimin de buna koşut yürüdüğü anlaşılır. Araştırmalar, çocukluk yıllarında kazanılan davranışların yetişkinlikte, bireyin kişilik yapısını, tavır, alışkanlık, inanç ve değer yargılarını büyük ölçüde biçimlendirdiğini ortaya koymaktadır. Erken gelişim yıllarında temeli atılan ruhsal gelişimin ileri yaşlarda yön değiştirmekten çok aynı yönde gelişme şansı daha yüksektir. “Duygusal Gelişim” dediğimiz kavram, düzenli, uyumlu, sürekli ilerlemeyi dile getiren bir kişisel gelişim kavramıdır. IQ (akademik zeka) ile ölçülen bilişsel yeteneklerden farklı olan “duygusal zekâ”nın duygusal farkındalık olduğunu, Goleman “Duygusal Zeka” adlı kitabında açıklar. Ona göre duygusal zekâ “kişisel” ve “sosyal” yetkinliklerden meydana gelir. Kişisel Yetkinlikler; kendiyle ilgili farkındalık, kendini yönetme ve motivasyondur. Sosyal Yetkinlikler ise, empati ve sosyal becerilerdir. Liderlik, ilişki kurabilme, işbirliği yapabilme, ekip çalışmasına yatkın olma sosyal becerilerdendir. Goleman’ın sıraladığı bu beceri ve yetkinlikler duygu eğitimi ile bireye kazandırılabilir, Nasıl ki çocuk emeklemeden yürüyemez, yürümeden koşamazsa duygusal gelişim süreci de böyledir. Kimisinde hızlı, kimisinde daha yavaş ilerleyen bu gelişim süreci dinamik bir olgudur. Bazı çocukların kişisel ve duygusal gelişiminin diğerlerine oranla daha hızlı geliştiğini gözleriz. Bunda çevresel değişkenlerin rolü büyüktür. Atalardan miras gelen genetik özellikleri de görmezden gelemeyiz. Örneğin, kalıtsal zekâ potansiyeli düşük olan bir çocukta bu yol biraz daha uzun olabilir. Çocukta duygusal gelişim genelden özele, bütünden parçaya doğru gibi görünmekle beraber çocuk kendinin çevreden ayrılmaz bir bütün olduğunun farkındadır. Bu “farkında”lığı geliştirebilmek ise gelişim sürecinin ta kendisidir.
150
Gelişim alanları karşılıklı olarak birbirini etkiler. Örneğin, çocuğun zihinsel gelişimi dil gelişimini hem etkiler hem de ondan etkilenir. Duygusal gelişim ise diğer tüm gelişim alanlarını etkileyecek önemli bir süreçtir. Sosyal, bedensel, dil, motor, duygusal ve bilişsel gelişimi doğrudan etkiler. Sonuçta, çocuğun gelişim özellikleri ayrılmaz bir bütün oluşturur. Çocuğun duygusal gelişimini kavrayabilmek için, psikolojik olduğu kadar fizyolojik gelişimi de bilmek gerekir. Çünkü fiziksel gelişim, çocuğun davranışlarını hem doğrudan hem de dolaylı olarak etkiler. Doğrudan etkiler; çünkü bedensel gelişim, çocuğun neler “yapabileceğini” belirler. Fiziksel gelişimi çocuğun davranışlarını dolaylı olarak etkiler; çünkü çocuğun kendine ve diğerlerine karşı tutumu bedensel gelişiminin de etkisi altındadır. Bu tutumlar çocuğun gösterdiği uyumlara yansır. Metinler aracılığı ile çocuk okura duygu eğitimi verilirken uygulanacak yöntem sorunu: Dilidüzgün’e göre, eğitim sistemimizde öykülerin öğreticilik yanının ortaya çıkarılmasına yönelik çalışmalar yıllardır yapılmış; ancak metinlerden yararlanmanın diğer yolları göz ardı edilmiştir. Hangi türde olursa olsun hazırlanacak metinlerin çocuk okuru eğlenceli bir okumaya davet etmesi başarıda ilk koşuldur. Çocuklar için yazılacak metinlerde aranan bütün özellikler bu metinlerde de bulunmalıdır. Eğlenceli bir okuma ile, kişisel gelişim ve anadili bilinci sağlanırken, estetik duyguların gelişimi ve okuma gereksiniminin kazanımı da hedeflenir. Çocuk metni algılayacak, okşayacak, duyacak, görecek, koklayacak, tadacak, heyecanlanacaktır. Bunlara ek olarak, kurgulanan karakterlerin özelliklerinden yola çıkarak temel duygu kümelerini masal ve öykünün aynasında görmesi/anlaması sağlanmalıdır. Eğlenceli bir okuma ile, kişisel gelişim ve anadili bilinci sağlanırken estetik duyguların gelişimi ve okuma gereksiniminin kazanımı da hedeflenir. Bu çalışmalar ilerinin seçici okurunu, iyi yapıtların peşine düşen bireylerini yaratma sürecinde de görev üstlenecektir. Çocuklar için üretilmiş yazınsal metinlerden yola çıkarak gerçekleştirilecek duygu eğitimi çalışmasının uygulamasını danışman öğretmen, drama öğretmeni gibi ona rehberlik edebilecek yeterlikte, araştırmacı, hoş görülü, sevecen biri üstlenmelidir. Metinler aracılığıyla duygu eğitimi uygulaması sırasında yine her çocuğa “göre” farklı tanımlarla karşılaşacağını hem uygulamayı yaptıran eğitmen, hem de yazar bilmelidir. Bu nedenle, tartışmaya açık metinler kullanmakta yarar vardır. Uygulamacının da sorunlara çok yönlü bakabilme, yeniliklere hazır olma niteliklerine sahip olması gerekir. Bu özelliklere sahip olmayan yönlendirici örnek soru ölçütü ile yetinirse çalışmadan alınan verim düşük olur. Örnek soruları çocukla birlikte çalışma sırasında varsıllaştırması gerekir. Yazar, uygulayımcı ve çocuk okur el ele vererek metin üzerinde düşünecek, tanımlamalar yapacak, yaratıcı çözümler sunacak, birlikte merak edecek, birlikte düş kuracak, birlikte gözlem yapıp birlikte araştıracaktır. Bu sürecin tümünde yazar bulunmasa da duygu eğitimi sürecinde çocukları gözleme, değerlendirme deneyimini yaşamış olması, çalışmaya büyük katkı verecektir. Duygu eğitiminde söz konusu olan, çocuk okurun kendine sunulanı olduğu gibi alması değil, duygu kümeleri üzerinde düşünmesini, soru sormasını ve önermelerde bulunmasını sağlamaktır. Bu nedenle çalışmalar sırasında çocuğun yaratıcılığına ket vurmamak gerekir. Duygu kümeleri ve değerler kimi metinde simgeler aracılığı ile anlatılır. Bunların, çalışılan yaş grubuna göre; söz, ses, renk, devinim, biçimlerle somutlaştırılmasını sağlamak eğitmenin görevidir. Ancak, bu sırada öğrenci geleneksel eğitim yöntemlerindeki gibi pasif konumda değil, yaratıcı, yenilikçi, katılımcı konumda olmalıdır. Metni okuma, anlama, kavrama, metindeki karakterler için verilen ip uçlarını birlikte değerlendirme, bunlardan yola çıkarak duygu kümeleri üzerinde konuşma, duygularla ilgili temel fikirleri tartışma, sorular yaratma evrelerinde uygulayımcı çocuğa göre dil kullanmak ve sabırlı olmak zorundadır. Melih Cevdet Anday “Felsefe soru sorma sanatıdır, soracağız, yanıtlamaya çalışacağız, yanıtlayamasak ya da yanıtlarımız olayları yanıtlarsa gene soracağız.” diyor. Bu söz bütünsel bakış açısını yansıttığı kadar hedefin soru sormak olduğunu da güzel bir biçimde ortaya koyuyor. Çocuğun ruhsal gelişimini sağlayabilmek öncelikle onun sorular sormasını sağlamak, bu soruların yanıtlarını nerelerde bulabileceğini sezdirmektir. Birey bir bütün
151
olarak algılanmalıdır. Ruhsal gelişiminde olumlu adımlar atabilen çocuğun düşünsel donanımınında da başarılı olacağını görürüz. Üstünde çalışılan duyguyu bulma, kendi deneyimleriyle karşılaştırma, eleştirme, sonuçlandırma çalışmaları sırasında duygu kümeleri, sağlıklı/sağlıksız, normal/anormal, haklı/haksız gibi idealize etmeden, tartışılmalıdır. Çocuk okur o metinlerin bir yerlerinde kendini ya da yakınlarını bulacaktır. Bu tür suçlayıcı yargılar, suçlayıcı dil, duygularından utanması ve onlar hakkında konuşmaması gibi sonuçlara yol açabilir. Bu nedenle, metindeki dil ne denli önemliyse, metni açan sorular ve çalışma sorularının dili de o denli önemlidir. Metinler aracılığıyla duygu eğitimi tümüyle yaratıcılığı kapsar. Duygu kümelerine farklı görüş açılarından yaklaşmak ve önermelerde bulunmak temelinde sezgiler yatan bir eylemdir. Yaratıcılık ve sezgi yardımıyla, tanıdığını zannettiği duyguları yeniden sentezler çocuk. Bunu yaparken düşünme süreçleri ve imgelemi etkileşim halindedir. Bu eylem sırasında en büyük buluşunu yapacaktır: Kendini tanıma. Kendi duygularının farkına varma yeteneği yazınsal metinler aracılığıyla yapılan eğitimle geliştirilebilir. Duyguların eğitimi kişilik gelişiminin temel noktasıdır. Metinler duyguların ve sonuçlarının değişik yüzleri ve katmanlarıyla karşılaştırmalıdır çocuk okuru. Böylece o duygu kümesini tanıma ve anlama olanağı sağlar, sunulan kurgu insan gerçekliğini anlamanın en güvenilir araçlarından biridir. Edebiyatın dili buna olanak sağlar. O metinlerde çocuk kendini bulur. Çünkü her metin, ne kadar imge ve tasarım yüklü de olsa, insana döner. Metnin çocuğun yaşantısına tanıdık gelmesi ipuçlarından biridir. Usta yazar için çocuğun kahramanlardan biri ya da birkaçıyla özdeşleştirilmesi zor değildir. Duygu kümelerini aktarırken yazar yabancılık perdesi arkasından seslenirse, çocuk metne ilgisiz durur, yabancılaşır, içselleştiremez. Duygu eğitimi yapılması planlanan metinler mutlaka çocuk okurun rahatlıkla içinde yolculuk edebileceği metinler olmalıdır. Sözcüklerin aynasında duygularını tanımaya çaba gösteren çocuğun öncelikle metni okuyup anlaması, kendi dünyasına dönüştürmesi ve kendi varlığında yeniden yaşatması gerekir. Duygu eğitimi etkinliklerinde yaratıcı yöntemler uygulanır. Okuma, anlamanın ardından, beyin fırtınası yaptırılır. Bir duygu kümesi üzerinde yoğunluklu olarak çalışıldıktan sonra diğer kümeye geçilip dikkat başka yöne çevrilir, esas konuya yeniden dönüldüğünde “dinlenmiş” olduğu görülür. Beyin fırtınası sırasında, duygularla ilgili bütün yaratıcı fikirleri söylemesi sağlanır. Birbiriyle çelişen unsurlar birlikte değerlendirilir, ilişkilendirmeler yapılır. O konuyla ilgili deneyimleri olanlar aktarırlar. Metindeki olayla benzerlik ve ayrıldıkları yönler tartışılır. Duygu kümelerini saptayıp tanımladıktan sonra neden olabileceği davranış değişikliklerini tanımlamak gerekir. Bu tanımlamalar sırasında çocuk okur, metinden de yola çıkarak değerlendirmeler yapar, yol açabileceği davranış değişiklikleri konusunda problem tanımlarına gidilir. Bütün olasılıklar konuşulur. Sanatın hangi dalı olursa olsun, bunlardan biri/birkaçıyla tanışmış olan çocukların duygu eğitimi programlarında daha başarılı olduklarını çalışmalarım sırasında gözlemledim. Sanatla erken tanışmış çocuk gerçekleri daha iyi algılayan, empati kurabilen bir birey olarak yetişecektir. Kendi güdülerinin “farkında olmak” onu uyumda zorlanmayan kişi olarak geleceğe taşıyacaktır. Kendisi hakkında bilgi sahibi olan birey, davranışlarını istemli olarak kontrol altında bulundurma yeteneğini kazanır, dürtüsel hareketlerini denetlemeyi bilir. Dürtü kontrolü ile istemli karar verebilen bireyin kendine “saygı”sı ve çevre tarafından “onay”lanması onun çevre ile olan ilişkisini rahatlatır, sosyal ortamda başarılı etkileşim kurmasını sağlar. Değersizlik ve kabullenilmeme gibi duyguları yaşamak zorunda kalmaz. Diğer bireylerin duygularına duyarlıdırlar ve kendi gereksinimleri için diğer kişilerden aşırı isteklerde bulunmazlar. Bütün bunlar bireyin sevgi dolu ve doyurucu ilişkiler kurma yeteneğini geliştirir. Sevgi yüklü iletişimler kuran uyumlu birey yaşamla ilgili olumlu üretkenliklerde bulunur, enerjisini olumlu yönde harcar. Gerek metinlerin üretilmesi aşamasında, gerek uygulama aşamasında yaş grupları önemlidir. 0-6 yaş arası gelişimin temel taşlarının oluşturulduğu yıllardır. Temel bilgi ve becerilerin yanı sıra duygusal gelişim temellerinin de bu yıllarda olumlu yönde kazanılması önemlidir. 6 yaş grubu çocuğu oyun çağının özelliklerini taşır. Yılmaz’a göre; 6 yaş grubunda ortak çalışmalar sırasında ondan zaman ayarlamayı bilmesi ve uzun erimli planlar yapması beklenmemelidir. Dilin zenginleştiği bir dönemdedir; ancak unutulmaması gereken önemli bir ayrıntı; sessiz okuma hızının, sesli okuma hızına nazaran daha hızlı olduğunun bilinmesidir. Onlarla metin üzerinde duygu eğitimi çalışması yapılacağında hayvan masalları yeğlenmelidir. 6 yaş grubu çocuklar, hayvanların konuşturulduğu şarkılı oyunlara ve masallara ilgi gösterir. Bu yaş grubu sevildiği ve değer verildiğini duyumsamak ister. Yapılacak duygu eğitimi çalışmalarında onları 152
yüreklendirmek önemlidir. Yılmaz der ki; “8–9 yaşına geldiklerinde onlarla yapılması planlanan duygusal gelişim programları mutlaka demokrasi kavramını duyumsatacak biçimde geliştirilmelidir.” Bu yaş grubu öykü/masal ve şiirlerle yapılacak duygu eğitimi çalışmalarına coşkuyla katılırlar. Bu işbirliği için, kurmaca metinlerin o yaş grubuna uygun dil ve içerikte olması çok önemlidir. 12 yaş ve sonrasında duygu tanıma gelişim çalışmalarının tüm olanaklarından yararlanılması önerilir. Çocuk hızlı büyüme döneminin sürekli değişkenliğine uyum sağlayabilmek için zorluklar yaşayacaktır. Oysa ona uygulanacak duygusal gelişim programlarıyla bu zorlukları aşması kolaylaşacaktır. Yine bu dönemde enerjisini bilinçsizce hızla tüketen çocuk çabuk yorulacak, huysuz ve tedirgin olacaktır. Daha küçük yaş gruplarında büyüme daha yavaş olduğundan çocuk, birlikte yaşanılması daha kolay bir bireydir. Duygusal ve kişisel gelişim metotları, ergenlik öncesi ve ergenlik döneminde görülmesi olası anti-sosyal davranışların sağaltımında başarılı metotlardır. Çocuklara birlikte gerçekleştirdiğimiz öykü ve masallarla duygu eğitimi çalışmaları sırasında geçirilen zamanın nitelikli olabilmesi önemlidir. Metni okumaya başlamadan önce; okurken ve bitirdikten sonra o kitapla ilgili yapılacak olan her türlü çalışmanın zorunlu bir etkinlik değil, eğlenceli bir oyun olduğu hissettirilmelidir. Sesli okumalarda tonlama, vurgu ve tavırların doğru seçilmesi gerekir. Masal, şiir, öykülerle duygu eğitimi verirken metinlerin tek anlamı, tek yorumu olmadığı, aksine okuma sayısınca anlama olduğunu bilmesi gerekir eğiticinin. Tek bakış açılı yorumlar hem metni öldürür hem de çocuktaki yaratıcı yorum gücünü yok eder. Bu nedenle eğitmenin gerek sorular gerek uygulayıcı olarak önemini vurgulamak isterim. Ölçme, değerlendirmeyi yapacak eğitmenin pedagojik başarısını kanıtlamış olması şartı aranmalıdır. Duygu kümelerini tanıma çalışmasında “şiddet duygusu kötü müdür?” gibi nesnel bilgiler sormak yerine çocuk okuru özgün yorumlara yöneltecek soruları yeğlemek gerekir. Alışılmış, sıradan anlamaları destekleyici sorular amaca ulaştırmaz. Şiddet duygusunun alt duygu kümeleri üzerinde konuşmak, onların neden olduğu…. Konuşmak, çocuğun bu duygu konusunda yeni keşifler yapmasını sağlayacak sorular sormak önemlidir. Her çocuk ona verilen metni kendi algı düzeyinde, kendi yaşantı ve birikimlerinden yola çıkarak değerlendirecek, örneğin şiddet duygusunu yeniden anlamlandıracak, katmanlandıracak, ilintileri bulacaktır. Yazar sözcüklerine anlam varsıllığını ne oranda başarıyla katarsa, okuma sürecinde çocuk okur da o oranda çok anlam çıkaracak, anlayacak, tanıyacak ve varacaktır! Eğitmenin ve soruları hazırlayan pedagogun kılavuzluğu çocuğun metni “doğru” anlamasına yardım etmekten çok kendi yorumunu üretmesine fırsat verme biçiminde olacaktır. Çocuk okur kendi yaşantısından parçalar bulurken başka yaşamlara da tanıklık edecek duygu kümelerinin farklı bireylerdeki farklı etkilerini de algılarken empati kurabilmeyi öğrenecektir. Başkalarının duygularını anlamanın temelini oluşturan empatik tavır metin aracılığıyla çocuk okura geçecek, metindeki yaşantıyı iç aleminde yeniden üretmesini sağlayacaktır. Bu hem metni derinden kavrayıp alılmamasına hem de duygu eğitiminde epey yol almasına yardımcı olacaktır.
Uygulama Örneği: Aşağıda, 7 yaş grubu duygu eğitimi çalışmasında kullanılacak masallardan biri örneklem olarak sunulmuştur. Diyelim ki eğitmen bu masal yardımıyla duygu eğitimi çalışması yaptıracaktır. İlkin, metni okumadan önce kahramanların isimleriyle ilgili konuşulur. Kahramanın isminden yola çıkarak nasıl bir karakter olduğu tahmin etme oyunu oynanır. Kahramanın resmini çizmeye çalışmak çocuklara eğlenceli gelebilir. Uygulamayı yapacak yetişkinin metni önceden okuyarak yorum sorusu bulması gerekir. Bu yorum sorusu okuma öncesinde birlikte tartışılabilir, onunla ilgili küçük dramalar yapmaları çocuklardan istenebilir. Aşağıdaki örnek metin “kaygı” temel duygu kümesini ve alt kümelerini çalışmak için uygun bir masaldır. Bu masal için eğitmenin okuma öncesi sorusu, örneğin: “Evin anahtarını kaybettiğini fark ettin, evde kimse yok, o anda ne hissedersin?” gibi dolaylı olmalıdır. Çalışma grubuna yorumlar için yeterli zaman verilmeli, yorumlar sırasında, “Şimdi ne olacak, ne hissedersin, o sırada terler miydin, kalbin çarpar mıydı, ağlamak çözüm olur muydu?…” gibi yönlendirici sorular da sorulur. Kaygı konusunda yeterli alt yapı hazırlandıktan sonra metnin okumasına geçilir. Okuma sırasında masalı kesip “Sence niçin böyle yapıyor?” gibi sorular sormak çocuğu masaldan koparır, kurmacanın heyecanına kapılmış olan çocuk dikkatini yeniden toplamakta güçlük çeker, masalın tadına varamaz. Bu nedenle sesli ya da sessiz okuma bir kez kesintisiz tamamlanmalıdır. Sonrasında ikinci sesli okuma yapılıp “Onun yerinde olsaydın ne yapardın?” ya da “Niçin böyle davranıyor?” gibi sorularla konu yavaş yavaş açılmalı, metnin yüreğine yolculuğa başlanmalıdır. 153
“HOKUS POKUS Zologa gezegeninde yapılan yetenek ve bilgelik yarışmasının birincisi Çabi, dünyaya gezi yapacağı için sevinçten kanatlar takınmış. Masalcı dede onun hazırlıklarına yardım etmiş, dünya ile ilgili bilgiler vermiş. Zo insanları dünyaya konuk olarak gelip, dünyalılarla birlikte yaşarlarmış ama bunu çok az kimse bilirmiş. Ara sıra insan, kimi zaman hayvan, arada bir de bitki kılığına girerlermiş. Çabi, dünyayı çocuk kılığında gezmek istemiş. Böylece dikkat çekmeyecek, rahatça dolaşabilecekmiş. Çabi, gezegeninden sarkıttığı iple dünyaya indiğinde, ucu bucağı belirsiz bir bahçede bulmuş kendini. Kır çiçekleri, yabani otlar, havada ağaçların dalları birbiriyle sarmaş dolaşmış. Kırmızı bülbüller, mercan gözlü güvercinler, çığlıklı martılar, Çabi’nin gelişine sevinmişler. Çiçeklerin mis gibi kokusu doluvermiş Çabi’nin soluğuna. Dünyadaki çiçeklerin sevgilerini koku salarak gösterdiklerini hemen anlamış. Bahçedeki evin penceresi açıkmış. Usulca yaklaşıp bakmış. Odanın ortasında duran tahta masanın üzerinde kutular, minik toplar, değişik renkte sıvılar dikkatini çekmiş. Turuncu ceketli, kırmızı silindir şapkalı bir adam elini kolunu sallayarak garip hareketlerle odaya girmiş. Ceketinin kolunu silkelemesiyle bir anda odada güvercinler uçuşmaya başlamış. Çabi şaşkınlıktan, “Aaaaa... bu nasıl oldu?” diye çığlık atmış. Adam dışarıdan gelen sesi duymuş. Pencereden bakınca Çabi’yi görmüş: “Hoppalaaa... Sen de kimsin? Gecenin bu saatinde ne arıyorsun sokaklarda küçüğüm?” diye sormuş. “Şeyyy... ben yolumu kaybettim... Adım Çabi.” demiş. Adam onu içeri çağırmış. Çabi, adamın giysilerine, uçuşan güvercinlere, masaya merakla göz gezdirmiş. Adam, kırmızı şapkasını çıkartıp yerlere kadar eğilmiş: “Ah, evet... Kendimi tanıtmayı unutmuşum. Ben sihirbaz Milyus. Ne o, inanmamış gibi bakıyorsun? Hemen bir numara göstereyim sana.” demiş. Masanın üzerinde duran kırmızı ipi alıp, makasla üç parçaya ayırmış. Sonra “hokus, pokus, turtiluuus, milyusss...” diyerek kestiği ipi tek harekette birleştirivermiş. Çabi kendini tutamayıp, “Ben de yapacağım.” diye ipi ve makası Milyus’un elinden kapmış. Milyus derin bir soluk alıp iç geçirmiş, “Sihirbazlık göründüğü gibi kolay değil küçüğüm! Bırak o makası.” demiş. “Bunu söylerken neden hüzünlendiniz? Yoksa sevmiyor musunuz işinizi?” diye sormuş Çabi. “İşimi seviyorum ama bugünlerde terslikler oluyor hep. Sahneye çıktığımda ‘ya başaramazsam’ diye kaygılanıyorum. Geçen gün gösteri sırasında ortadan kaybetmem gereken bir mendili heyecan ile sihirli kutunun altından yere düşürdüm. Seyirciler bunu komiklik olsun diye yaptığımı sandılar. Oysa ben, gösteride hata yapma kaygısıyla böyle bir yanlışlığa neden oldum.” diye yanıtlamış Milyus. “Olsun! Ne diye üzülüyorsunuz, nasıl olsa seyirciler anlamamışlar neler olduğunu.” demiş Çabi.“Ustam Teodor, sihirbazlık eğitimim sırasında hep şunu söylerdi: ‘Yüzlerce sihirbazlık malzemesine ve numaraya sahip olabilirsiniz. Çok çalışmış da olabilirsiniz. Ama gerçek başarı için sabırlı ve sakin olmalısınız. Kendinize güvenin. Sahneye çıktığınızda kaygılarınız varsa, başarınız düşer, hokus, pokusunuz bir işe yaramaz!’ Haklıymış Teodor ustam!” diyerek iç geçirmiş. “Kendinize güveninizi artırmak için mi çalışıyorsunuz şimdi?” diye merakla sormuş Çabi. “Aslında kendime güveniyorum ama sahneye çıktığım anda sanki bir başarısızlığa uğrayacakmışım gibi bir duygu kaplıyor içimi. Midem ağrıyor, titremeye başlıyorum. Titreyince elimdekileri düşürüyorum. Terslikler başlıyor işte... Sıkıntımı silindir şapkamın içindeki tavşanlar da fark ediyor, onlar da tepinmeye başlıyor.” demiş Milyus. Çabi gülmeye başlamış, “Tavşanlarla aranızda bir fark kalmıyor yani, siz titredikçe, onlar daha çok titriyor öyle mi? Demek kaygı bulaşıcı. Hah hah hah... bunu hiç duymamıştım.” demiş sihirbaz, “Sana tavşanlarımı getireyim, çok seveceksin!” diyerek yan odaya gitmiş. O sırada Çabi’nin yüreğine ılık bir şeyler akmış, titremeye başlamış. Çünkü, Çabi’nin pantolonunun üstünde havuç resimleri varmış.” (Masal Sandığı, 2004) Masalın okunmasından sonra, yönlendiricinin yorum sorularıyla konu derinleştirilmeli, kitaplarda yer alan sorular yalnızca yönlendirmeler için örnek olarak kabul edilmelidir. Yepyeni sorular üretmek, çalışma grubunun özelliklerine göre uygulamayı yaptıran eğitmenin yaratıcılığına kalmıştır. Yukarıdaki örnek metin için hazırlanacak başlangıç yorum sorularının, güven, başarı, heyecan gibi anahtar sözcüklerden yararlanarak Çabi ve Milyus’un kaygı duygusu üstünde düşündürücü olması beklenir. Çiçeklerin koku salmasından yola çıkarak sevgi duygusu hakkında açılım getirmesi, Milyus’un neden sahnede başarısız olduğundan yola çıkarak kaygı duygusuyla ilgili tartışmanın derinleşmesi sağlanabilir. Son satırlarda Çabi’nin de kaygılandığı metinde örtük olarak verilmiş, bunun nedeni de satırarasına saklanmıştır. Hazırlanacak sorularda çocuğun bunu bulması, üstünde düşünmesinin sağlanması gerekir. Etkili metin çalışması yapıldıktan sonra kaygıyla başaçıkma yolları tartışılmalı, kaygılanan birine nasıl yardım edileceği konusunda açılımlar yaratılmalıdır. Masalı okuduktan sonra çocukta kaygı konusuyla ilgili fikir değişiklikleri olmuşsa bunu ifade edebilmesi için resim, kolaj, şarkı sözü yazma, çamurla çalışma gibi sanatsal çalışmalardan yararlanılabilir. Masalı yeniden oluşturabilir, pandomim yoluyla bunu canlandırabilir, yaratıcı drama çalışması yapılabilir. Kaygı konusunda bir televizyon programı hazırlasalardı nasıl bir yol izlerlerdi, nasıl hazırlık yaparlardı, bir tartışma 154
düzenleselerdi nasıl yönlendirirlerdi, gibi onları eğlendirecek farklı etkinlikler yaptırılabilir. Kaygı konusunda farklı görüşte olanlar gruplara ayrılarak farklı görüşlerini sunabilirler. Bu yöntem eleştirel düşünmeleri, dinlemeyi öğrenmeleri, farklı fikirdeki arkadaşlarını ikna etme yeteneklerini geliştirmeleri açısından da çok yararlıdır. Bu çalışmaların hepsi doğrudan ya da dolaylı olarak çocuğun masalın ayrıntılarını keşfederek kendi kaygılarını tanıması, başkalarını anlaması, kendine ve başkalarına yardım yöntemleri keşfetmesi fırsatını verecektir. Duygu Eğitiminin İşlevleri Duyguların eğitiminden anlamamız gereken şey, bazı temel duygu kümelerinin tanınıp adlandırılabilmesi yanında, çocuğun kendi duygularını ifade etmesi, duyguların şiddetini değerlendirebilmesi ve başkalarının duygularını anlayarak, gündelik yaşam içinde duygu kontrolünü yapabilmesini sağlamaktır. Bu, çocuklara duygu kümeleri konusunda bilgi kazandırırken aynı zamanda kişisel gelişimi yolunda yeni ufuklar açar, duygu sağırı (aleksitimi) bireyler olmalarını engeller. Kendi duygularını ve başkalarının duygularını tanıma yoluyla yepyeni keşiflere kapı açar çocuk. İnsanca bakış açısı kazanmanın anlamını kavrar. Yazınsal metinler aracılığı ile, duygular görünür kılınır, daha önce anlam ifade etmeyen durumlar çocuğun bilinç seviyesine girer, yani dikkati çekilmiş olur. O ana değin fark etmediği durumları artık fark etmeye başlamıştır. Yazınsal metinler aracılığı ile duygu eğitimi, okumanın ardından tartışmayı da içeren yaratıcı bir anlama sürecidir. Çocuk bu süreçte metni anlar, metindeki duygu kümelerini bulup çıkarır, anlamaya çaba gösterir. Eğitim sürecinde zıt duyguları değerlendirmeyi öğrenir. Duyguları eğitilmiş birey, dengeli, yaratıcı, özgür, uygar, üretken, araştırmacı, özgüvenli, coşkulu, sezgileri gelişmiş bireydir. Çocuğun duygu ve davranışlarında farkındalığını sağlamak, onu davranışının nedenlerini aramaya yönlendirir. Çocukla konuşmalı ve dinlemeli, gerçekleri gösterip olayları çözme yollarını “çocuğa göre bir dil” ile söylemelidir. Ondaki “farkındalık” bilincini geliştirmek önemlidir. Kendinin ve çevresinin “farkında” olan bireyde değerlilik, yeterlilik, özgüven, özsaygı kavramları gelişecektir. Masal ve öykülerle ya da şiirler aracılığı ile yapılan duygusal eğitim çalışmalarında kurgulanan olay üzerinde hep birlikte yorum yapmak, çocuğa beğenip beğenmediği yönleri söyletmek ve yaşamlarındaki olaylarla bağlantılar kurmalarını sağlamak, davranışlarını düşündürmenin en etkili yoludur. Bu çalışmalar onlara özgüven kazandıracak, nedenleri, niçinleri anlayıp anlatarak yeterlik duygularının gelişimine katkıda bulunacaktır. Hangi duyguların sonucunda hangi davranışların ortaya çıkabileceğini sezen çocuk, kendisine ve başkalarına karşı anlayışlı olur, olumsuzlukları daha çabuk yok eder, sosyal düzenin onaylamadığı hareketleri denetlemeyi başarır. Herhangi bir nedenle ortaya çıkan olumsuz duygusunu örtüleme gereği duymaz, kendine itiraf ederek kolayca çözüm yolunu bulur. Dürtü kontrolü ile istemli karar verebilen bireyin kendine “saygı”sı ve çevre tarafından “onay”lanması onun çevre ile olan ilişkisini rahatlatır, sosyal ortamda başarılı etkileşim kurmasını sağlar. Değersizlik ve kabullenilmeme gibi duyguları yaşamak zorunda kalmaz. Diğer bireylerin duygularına duyarlıdır ve kendi gereksinimleri için diğer kişilerden aşırı isteklerde bulunmaz. Bunlar, uyumlu bir birey olma yolunda atılan önemli adımlardır. Örneğin öfkeli, üzüntülü ve heyecanlı olduğu zamanlarda kendisini denetleme yollarını bilir, onlara kolayca yenilmez, yanlış düşünüp yanlış kararlar vermez. Öfke kontrolü duygu eğitiminde önemli basamaklardan biridir. Örneğin, yazınsal metinde öfke sonucu şiddet uygulayan kişiler varsa, gelişim psikolojisini iyi bilen eğitmen yardımıyla çocuk bu duyguyu ve neden olduğu sonuçları tartışma olanağı bulacaktır. Bu metinleri yazmayı başarmak ayrı iştir, metinler üzerinde yönlendirme soruları sormak ayrı bir iştir. Bu tür metinleri yazabilmek için psikoloji bilgisi sahibi olmak, eğitimle ilgili yayınları izlemek gerekir. Çocuk duygu eğitimi sırasında yaratıcılığına göre bazen dışavurumcu bir görüntü verir, bazen üretir, bazen buluş yapar. Eğitim sırasında çocuğa hükmetmek değil, kişiliğine uygun duygu gelişimi programı uygulamak gerekir. Çocuk kitapları aracılığıyla duygu eğitimi bir takım çalışmasıdır.
155
KAYNAKÇA Akal Aytül, Blade Sharp At Both Ends: Children's Books, 2000, tez çalışması. Akal Aytül, III. Dil, Yazın ve Deyişbilim Sempozyumu bildirisi, 7-9 Mayıs 2003. Aksan Doğan, Türkçenin Gücü, İş Bankası Kültür Yayınları, 198. Chomsky Noam, Dil ve Sorumluluk, Ekin Yayınları, 2002. Dilidüzgün Selahattin, Çağdaş Çocuk Yazını, 2002. Engin Firdevs, 1.Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu, AÜ Eğt.Bilimleri Fak. ve TÖMER Dil Öğretim merkezi, Ankara 2000. Goleman,D, Duygusal Zeka, Varlık Yayınları, 1995. Kagan, M ( 1993) Estetik ve Sanat Dersleri. (Çeviren: A. Çalışlar ) Ankara: İmge Kitabevi. Özdemir, Emin (2002) Yazınsal Türler. Ankara: Bilgi Yayınevi. Russell, B. (1954). Terbiyeye Dair (Çev. Hamit Dereli). Ankara, Maarif Basımevi. Sartre, J.-P. (1994). Denemeler (Çev. S. Eyuboğlu – V. Günyol). İstanbul, Say Yayınları. Schiller F, Estetik Üzerine, Kaknüs Yayınları, 1999. Şirin Ruhi Mustafa, Çocukluğun Kozası, İz Yayıncılık,1998. Uygur, N. (1985). İnsan Açısından Edebiyat. İstanbul, Remzi Kitabevi. Sever Sedat, Türkçe Öğretimi ve Tam Öğrenme, Anı yayıncılık, 2004. Sever Sedat 1.Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu, AÜ Eğt. Bilimleri Fak. ve TÖMER Dil Öğretim merkezi, Ankara 2000. Yavuzer Haluk, Çocuk Psikolojisi, Altın Kitaplar, İstanbul 1984. Yılmaz Nilay, Kim Korkar Kitap Kurtlarından, Mayıs 2003, Çoluk Çocuk Dergisi.
156
5. ÇOCUK EDEBİYATI VE ELEŞTİRİ
157
ÇOCUK EDEBİYATI ELEŞTİRİSİNİN TEMELLERİ VE TÜRKİYE’DE ÇOCUK EDEBİYATI ELEŞTİRİSİ Doç. Dr. Selahattin DİLİDÜZGÜN İstanbul Üniversitesi Hasan Âli Yücel Eğitim Fakültesi
Çocuk Edebiyatı alanında eleştiri, olur mu, olmalı mı? Olursa sınırları ve biçimi nasıl olmalı? Bu tür sorular belki de çoğumuzu ilgilendirmiştir. Ancak bu çalışmanın hazırlanmasındaki temel amaç, çocuk edebiyatının da öncelikle bir edebiyat olduğu ve sanatın, edebiyatın diğer alanlarında olduğu gibi bu alanın da bir eleştiri kültürüne, bir eleştiri mekanizmasına gereksinim duyduğudur. Yetişkinler için üretilen edebiyat kitapları, sinema filmleri, tiyatro yapıtları için ülkemizde de belli bir düzeyi tutturmuş eleştiri alanından söz edebiliyoruz. Çeşitli kültür-sanat dergileri ve iletişim araçlarında yayınlanan eleştiriler, yeni yayınlanan bir kitabı, gösteriye yeni giren bir filmi ya da sahneye konan bir tiyatro yapıtını elbette öncelikle tanıtır, tanıtmakla kalmaz, aynı zamanda onu yargılar. Bu yargılar olumlu olduğu kadar olumsuz da olabilirler. Olumlu yargı ya da eleştiriler tartışma yaratmaz; ancak olumsuz yargılar içeren eleştirel yayınlandığında çıkan çeşitli tartışmaları anımsarız. Bu tür tartışmaların, daha doğrusu eleştirilerin hedef kitlesi üzerinde aydınlatıcı, yönlendirici bilgilendirici işlevi vardır; ancak bunun ötesinde bunlar ilgili metni, filmi vs. üretenlerin de kendilerini ve yaptıkları işi sorgulama olanağı yaratır. Bu da sanat yapıtları hakkında üretilen eleştiriler, tanıtım ve yönlendirme işlevinin ötesinde o alanının da kendini sorgulaması demektir. Yapılan olumlu/olumsuz eleştiriyi haklılık/haksızlık düzleminde değerlendirirken kendini sorgulamak, niteliği artıran bir öğe olarak görülmelidir. Burada, eleştiri ve eleştiri kültürü hakkında öne sürülen bütün düşünceler, çocuk edebiyatı da öncelikle bir edebiyat olduğundan, çocuk edebiyatı ürünleri için de geçerli olmalıdır. Ülkemizde eleştiri alanına en çok gereksinim duyan alan belki de çocuk edebiyatıdır. Çünkü ülkemizdeki çocuk edebiyatı çerçevesinde gerçekleşen kuramsal ve eğitsel tartışmalar nicelik sorunlarıyla ilgili olmaktan çok nitelik sorunlarıyla ilgili. Başka deyişle, çocuk edebiyatı kitapları sayıca oldukça fazla; ancak bunların büyük bir bölümü (kabaca, % 90’ı) çağdaş çocuk edebiyatı beklentilerini sergilemekten uzak görünüyor. O halde, bu tür kitapların gerçek gerekçelerle neden nitelikten yoksun olduğunu söylemek de çocuk edebiyatı çalışmalarının zorunlu bir öğesi olmak zorundadır. Kuşkusuz her yazar, kendisinin iyi yazdığını, dahası en iyisini yazdığını düşünebilir. Bunda kendine göre haklı gerekçeleri vardır. Ne var ki; temel edebiyat ve estetik niteliklerin, günümüz çocuğunun özelliklerinin ve sorunlarının hiç farkında olmayan bir yazar, belki kendi dünyasında yine kendisini mutlu edecek öğretici, özlemli, güldürücü(!) öyküler yazabilir. Ancak yazdıklarının günümüz çocuğuna gerçekten ulaşması konusunda sorun varsa, ona bu gerçeği ancak eleştirmen en sağlıklı biçimde verebilir. Kısaca, her yazar kendisinin en iyisi olduğunu zannedebilir, bu konuda onun ne kadar iyi, ne kadar kötü, ne kadar günümüz çocuğunu kucaklayan ya da çocuğun ilgisini çekmekten uzak olduğunu eleştirmen söyleyecektir. İşte, bu gerçekler çocuk edebiyatı alanında nitelikli ve sağlıklı işleyen bir eleştiri kültürünün geliştirilmesini zorunlu kılıyor. Bu konuda iş öncelikle iletişim araçlarına düşüyor. Gazete, dergi, radyo ve televizyonlarda konuyla ilgili kişilerin duyarlığı bu alanı yönlendirici olacaktır. Ancak, özellikle çocuk edebiyatı alanında çalışan bizlerin iletişim dünyasını yeterince uyarmazsak, havanda su dövmekten öteye gidemeyeceği de açıktır. Yıllardır her ortamda ülkemizdeki çocuk edebiyatı ürünlerinin niteliğinin artması için bir eleştiri alanına gereksinim duyulduğu açıktır. Çok küçük de olsa bir hareketlenme olmasına karşın, istenilen düzeyde bir eleştiri kültürünün geliştiğini bugün söyleyemiyoruz. Olanların da çoğu, gerekçesi olmadan yazılmış beğeni ya da yergi yazıları olmaktan öteye gidemiyor. Bu durumda çocuk edebiyatının 159
niteliği ile çocuk edebiyatı ürünleri için yazılmış eleştiri metinlerinin gelişmişliği arasında bir ilişkiden söz edilebilir. Evet, gerçekten de bugün ülkemizde de çocuk edebiyatında akademik anlamda kuşatılmış çocuk edebiyatı eleştirisine gereksinim duymaktayız. Neden mi? Bu sorunun yanıtına ilişkin veriler kısaca yukarıda verilmişti. Şimdi bunları biraz açmak istiyorum. Öncelikle nitelik sorunlarına değinmek gerekiyor. Elbette hiçbir yazar bir diğerinin aynı olamaz, olmamalı da zaten. Ancak, bugün artık çocuklar için yazmak, bir zamanlar geçerli olduğu gibi hafife alınacak bir eylem değildir. Her zaman söylenegelinen bir şeyi burada yinelemekte yarar var: Çocuklar için yazmak yetişkinler için yazmaktan daha güçtür. Piyasa koşulları, dağıtımcıların ucuz kitap merakları, çocuk kitapları yayımlayan yayınevlerinin özensiz tutumları vs. gibi nedenler çocuk edebiyatı eleştirisinin gerekliliğini ortaya koyar niteliktedir. Ülkemizde çocuk kitaplarının geçmişi uzun yıllar geriye gitse de bu alandaki bilimsel araştırmaların oldukça yeni olduğu söylenebilir. Nitelikli bir çocuk edebiyatı istiyorsak, öğretmenlerimizi bu konuda duyarlı kılmak ve onların derslerinde kullandıkları metinlerin daha çocuğa yaraşır, daha bir çocuğu kucaklayan özelliklerde olmasını sağlamalıyız. Böylece özellikle Türkçe dersleri çocuğun kendi yaşam alanını dile getiren bir ortam yaratacak ve çocukların dikkati daha çok derslere çekilecektir. Bu tür yargılara sanırım katılmayacak kimse yok. Ne var ki her çocuk kitabının, çocuklar için üretilmiş her öykünün, masalın, şiirin hepsinin nitel bakımdan aynı olduğunu söylemek ise biraz güç olsa gerek. Çocuk edebiyatında eleştirinin nasıl olması ve sınırlarının nerelerde olması gerektiği sorusuna yanıt aramadan önce genel anlamda edebiyat eleştirisi nedir, neden yazılır kısaca değinmek gerekir. Edebiyat eleştirisi alanı aslında yeni bir alan değil. Geçmişi neredeyse edebiyat metinleri kadar gerilere gider. Bu saptama biraz abartılı olsa da gerçeği yansıtıyor. Çünkü edebiyat metni var olduğu sürece bu metinler karşısında beğenisini ya da yergisini dile getirenler her zaman olmuştur. Ne var ki burada sözü edilen edebiyat eleştirisi kavramı, daha çok yazınsal bir tür olarak kullanılmakta. Yani, edebiyat tarihinin çeşitli evrelerinde edebiyat eleştirisinin kendisinin de edebiyatçılar tarafından bir sanat yapıtı gibi yazılması gerektiği görüşü yaygındır. Bu nedenle ünlü edebiyatçıların edebiyat eleştirisi yazıları da bulunur. Ancak bu çalışmanın çerçevesi içinde edebiyat eleştirisi kavramı bir yazınsal tür olarak kullanılmamakta, daha çok yazınbilimsel bir çerçevede, başka deyişle yazınbilimin altında bir çalışma alanı olarak görülmektedir. Bu tür ile kültür-sanat dergileri, gazeteler, radyo ve televizyon programları, elektronik ve bilimsel dergiler gibi çeşitli iletişim araçlarında yayınlanan ve bir metnin salt çözümlemesini yapmaktan öte onun hakkında yargılar üreten yazılar anlatılmak istenmektedir. Bu arada edebiyat eleştirisi kavramı çerçevesindeki bir kavram karışıklığına da kısaca işaret etmek gerek. Anglosakson edebiyatbilimi geleneğinde bulunan literary critisism kavramı, bugün edebiyatbilimi yöntemleri olarak adlandırılan edebiyat metinlerini çözümlemek ve incelemek için kullanılan yöntemleri belirler. Yani Toplumbilimsel Yöntem, Olgucu Yöntem, Tarihsel Yöntem, Feminist Yöntem vb. Kavramın Türkçeye çevirisi doğal olarak edebiyat eleştiri yöntemleri biçiminde kısa sürede yerleşmiştir. Berna Moran’ın çok bilinen Edebiyat Kuramları ve Eleştiri başlıklı kitabı bu konuda iyi bir örnek oluşturur. Ancak bir metin türü olarak edebiyat eleştirisi bugün metindilbilimin de bir inceleme alanı olduğuna göre (Ayata, 2003), bu kavramla anlatılmak istenen asıl olgunun edebiyatbilimi ya da çözümleme yöntemleri olmadığı da açıktır. Yani tıpkı deneme gibi, yergi yazıları gibi kendi başına bir tür olan ve iletişim araçlarında hedef kitlesiyle eleştirel bir düşünce süreci ilişkisi başlatmak isteyen edebiyat eleştirisi metinlerini edebiyatbilimi yöntemlerinden ayırmak gerek. Bu konuda yaşanan kavram karışıklığına değişik kaynaklarda da dikkat çekilmektedir. Örneğin, bunlardan biri şöyle söyler: “Almanya’daki alışılmış biçimiyle edebiyat eleştirisi ile edebiyatbilimi alanları arasındaki ayrım, Anglosakson gelenekte pek yapılmaz. Çünkü bu ülkelerde literary criticism kavramı iki alanı birden içinde barındırır” (http://de.wikipedia.org/wiki/Literaturkritik, 28.08.2006). Bu kısa alıntıdan da görüleceği gibi, bir metin türü olarak edebiyat eleştirisi metinlerinin edebiyatbilimi alanındaki çözümleme yöntemlerinin yöntemleriyle karıştırılması yalnızca ülkemizde değil, başka ülkelerde de yaşanan bir gerçektir. Bir kurum olarak edebiyat eleştirisi, üretilmiş olan edebiyat metinlerini enine boyuna inceler, araştırır, ölçer, onu betimlemeye ve en ince noktasına kadar anlamaya çalışır. Eleştirmen bütün bunlarla da yetinmeyip nesnesi olan metni, yaratılış sürecinin en başından hedef kitlesi olan tüketicisine ulaşıncaya kadar olan her aşamayı mercek altına alıp yeterli-yetersiz, haklı-haksız, ustaca-acemice gibi uçlar arasında yargılar. Bu yolla edebiyat alanında yetkin olamayan yapıtların, bir rastlantı sonucu ortaya çıkan ürünlerin, deyim 160
yerindeyse ipliği pazara çıktığı gibi, başarılı yapıtlar da yalnızca tanıtılmakla kalmayıp aynı zamanda övgüler alır, her ortamda yapıcı değerlendirmeleri üzerine çeker. Böylece edebiyat eleştirisi sansürcü olmayan; ama dolaylı da olsa denetim işlevi üstlenen bir alan olarak görülebilir. Görüldüğü gibi edebiyat eleştirisi ya da eleştirmen olan kişinin ilk görevi, incelediği metni anlamaktır. Anlama süreci elbette karmaşık bir süreçtir. Öncelikle bir bütünü oluşturan parçaların bütün özelliklerini kavrama, parçaların o bütün ile ilişkisini betimleme ile ilgilidir anlama süreci. Eleştirmen bir sanat yapıtını oluşturan yazarından, yazarın yaşadığı dönemine, yapıtın izleğinden biçemine, hedef kitlesinin beklenti ve niteliklerine değin birçok olguyu değerlendirmek zorundadır. Yoksa yapacağı eleştiri ve yargılar haksız ve turtasız olacaktır ki böyle bir durum edebiyat eleştirisi alanının varlık nedenine bile terstir. Böyle eleştiriler yok mu? Elbette var. Bu çalışma, genelde olumsuz eleştirileri konu edinse bile, özelde niteliksiz ya da tutarsız eleştirileri konu edinmeyi ya da bunları örneklemeyi amaçlamamaktadır. Bu nedenle böylesi örneklerin olduğu bilinse bile, bunlara burada değinilmeyecektir. Edebiyat eleştirisi süreci, anlama olgusuyla iç içe olduğuna göre bu süreç nasıl işliyor, hangi temel adımları gerektiriyor kısaca bir göz atalım: Bir yapıtı anlamak üç temel adımı gerektiriyor: Bunlar, gözlem, betimleme ve çözümleme olarak sıralanıyor (İpşiroğlu, 1992, 20). Bu üç temel adım aslında bir edebiyatbilimcinin de gerçekleştirdiği temel adımlardır. Edebiyatbilimci bu üç adım ile belli bir sonuca ulaşır ve işini bitirir. Eleştirmen de aynısını yapar; ancak eleştirmen çözümleme sonucunda ulaştığı bilgiyi, hem metnin kendi iç ve dış oluşturucu öğeleri hem okur kitlesinin özellikleri bakımından değerlendirir. İşte eleştirmenin asıl işi bu noktada başlar. Şimdi bu üç temel adımı açımlamaya ve ardından eleştirmenin atacağı adımları mercek altına almaya çalışalım: Gözlem daha çok inceleme yapan kişinin metni okumasıyla ortaya çıkar. Bu okuma süreci aynı zamanda bir arayış sürecidir. Tıpkı yitirdiğimiz şeyi ararken aynı yerlere defalarca baktığımız gibi incelemeci (eleştirmen) de incelediği metni defalarca okuyup iz sürer (Uçarol, 2005, 41). Bu nedenle araştırmacı nesnesi olan yapıtı, elverdiğince özdeşleşmeden, yani eleştirel bir uzaklıktan gözler, onun hakkında düşünce sahibi olmaya çalışır, düşüncelerini not eder. Bu sırada özellikle ne anlatılıyor ve nasıl anlatılıyor? Sorularına yanıtlar arar. Kimi tanınmış yazar ya da araştırmacıların yayımlanan okuma notlarında da bu yaklaşımın izlerini görmek olanaklıdır. Betimleme süreci ise, gözlem sonucunda oluşmuş bütün bilgilerin o yapıtta ne anlama geldiği, parçaların bütünün oluşmasına hangi katkıları sağladığı ile ilgilidir. Daha doğrusu gözlem ile elde edilen bulguların anlam kazandırıldığı bir çalışmadır betimleme. Örneğin, metinde kullanılan anlatıcı kişinin birinci tekil mi, üçüncü tekil kişi mi olduğu ya da metne ve okurun düşüncelerine dışarıdan karışan çokbilmiş anlatıcı mı kullanıldığını saptamak gözlem aşamasıdır. Ancak bu anlatım yollarından birinin metnin bütünlüğü içinde nasıl bir anlam taşırdığı betimleme çalışması ile ortaya çıkacaktır. Birinci tekil kişi anlatıcının bakış açısı daha çok anlatan kişinin bakış açısıyla sınırlı olacağından ileri sürülen düşünceler de daha öznel ve sınırlı olacaktır. Oysa üçüncü tekil kişinin anlatıcı olduğu örneklerde anlatıcı, anlattığı kişiye uzaktaki bir noktadan baktığından bakış açısı daha geniş, değerlendirmeleri daha nesnel olacaktır. Bu bakımdan öznelliğin ağır bastığı, başka deyişle bir öznenin kendini anlatmasının söz konusu edildiği durumlarda birinci tekil kişi ya da ben anlatıcının kullanılması daha yeğlenen bir yöntemdir. Bu konudaki bulguların betimlenmesi edebiyatbilimcinin ya da incelemecinin işidir. Betimleme sürecinin çok yönlü sürdürülüp son aşamaya gelinmesinin ardından, çözümleme olgusundan söz edebiliriz. Çözümleme, gözlemlenen bütün ipuçlarının teker teker ne anlama geldiğinin, bunların ne işe yaradığının açıklanmasıyla topluca yapılan bir yorum, bir anlamlandırma evresidir. Başka deyişle çözümleme, işlevleri ayrı ayrı açıklanan edebiyat bilgilerinin, toplu olarak o yapıtta nasıl bir anlama, anlam yoğunluğu ve zenginliğine yol açtığını göstermektir. Bu da metindeki parça bütün ilişkisinin betimlenmesi, metnin yorumlanması, alımlanması anlamına gelmektedir. Daha doğrusu yukarıda da sözü edilen edebiyatbilimi yöntemlerinin öncülüğünde metin yorumlanır. Buraya kadar eleştirmen de edebiyatbilimci de aynı yöntemlerle çalışırlar. Edebiyatbilimcinin işi bu aşamada biter, çıkardığı sonuçlar bağlamında yapıtın iyi mi kötü mü, yetkin mi yoksa yetersiz mi olduğu konusunda hiç düşünmez. Buna gerek de yoktur zaten. Onun işi, çözümleme aşamasında bitmiştir. Buraya kadar yürütülen çalışmaların tümü nesnel bir yöntem anlayışıyla yürütülür. Yani edebiyatbilimsel bir anlayışla yürütülen çalışmada kişisel beğeniler, öznel yargı ve düşünceler asla işe karışmaz, yoksa yapılan edebiyatbilimsel bir çalışma olmayacaktır.
161
Eleştirmen ise, çözümleme sonunda varılan sonucu hem edebiyat metninin kendini oluşturan etmenler hem de okurun beklentileri açısından yargılar. Yani, ele alınan konuyu yazarın taraflı mı tarafsız mı işlediği, yapıt içinde varılan yargıların taraflılığı tarafsızlığı, kişilerin işlenişi, konunun yoğruluşu çok yönlü bir bakış açısıyla değerlendirilir. Sonuçta yazarın yapmak istediği şeyi yapıp yapamadığı, yaptıklarının niteliği tartılır ve eleştirmen tarafından bir yargı dile getirilir. Eleştirmenin bu yönü de nesnel verilerin değerlendirilmesini içeren öznel bir yargı sürecidir. Böylesi bir uğraş, yani hem nesnel değerlendirmelerin hem öznel yargıların belli bir denge çevresinde işlenmesi hiç de kolay bir iş değildir. Bu bakımdan eleştirmen, ortaya koyduğu bütün düşüncelerini gerekçeleriyle beslemeli, kendi öznelliğinden kaynaklanan bu düşünceleri kuşkuya yer bırakmayacak derecede temellendirmelidir. Bu nedenle edebiyat eleştirisi konusundaki kaynaklar, edebiyat eleştirisinin amacının, yazarı ya da okuru egemenliği altına almak olmadığını, yalnızca birlikte düşünme ve sorgulama süreci olduğunu söylerler (İpşiroğlu, 1992, 27-31; Uçarol, 2005, 40-48). Edebiyat eleştirisinin genel çerçevesini çizmek bakımından burada söylenenler yeterli olacaktır. Çocuk edebiyatı için de neden bir eleştiri alanının var olması gerektiği yukarıda vurgulanmıştı. Şimdi de çocuk edebiyatı eleştirisinin hangi özellikleri taşıması ve nasıl olması gerektiği konusunda bazı noktalara değinelim: Çocuk edebiyatı ürünleri konusunda eleştiri yazmaya çalışmak tıpkı yetişkinler için üretilen edebiyat yapıtlarına eleştiri yazmaya benzer. Ancak burada, hedef kitlenin değişken, hareketli yapısı ve özel koşulları işin içine girdiğinden yapılacak çözümleme çalışmalarının ardından çocukluğa/gençliğe ilişkin noktalar göz önüne alınmalı. Daha doğrusu değerlendirmede gereksinim duyduğumuz ölçütleri bize, eleştirinin yazıldığı zaman içindeki çocukluk ve gençlik bilgileri verecektir. Peki, nedir bu çocukluk ve gençlik bilgileri? Bunlara nasıl ulaşırız? Çocukluk ve gençliğin değişken, hareketli olması ne anlama gelir? Gerçekten de bugün nitelikli bir çocuk/gençlik yazarı yapıtını nasıl hedef kitlesini çok iyi gözlemleyerek oluşturuyorsa, eleştirmen de sürece tersinden bakarak yazarın gözlem ve değerlendirme gücünü tartmalıdır. Çocuk edebiyatı eleştirisi alanının bir ayağını anlama (gözlem, betimleme ve çözümleme) ve anlamlandırma (yorumlama) oluşturuyorsa, diğer ayağını da çocukluğa ilişkin bilgiler oluşturacaktır. Bu bilgiler, çocuğun gelişim özellikleriyle de özdeş tutulabilir. Yani, gelişim bilgileri ve gelişim psikolojisinin bize sunduğu veriler değerlendirilerek bir ölçütler sistemi kurulmalıdır. Çünkü nitelikli bir çocuk yazarı da zaten yapıtını oluştururken çocuk gerçekliğini çocuğa göre işleyerek edebiyat yapar. Eleştirmen de, yukarıda belirtildiği gibi sürece bir anlamda tersinden bakarak, yazarın yapmak istediklerinin hesabını tutar. Sonuç olarak ortaya artısıyla eksisiyle başından beri sözü edilen eleştiri metni çıkacaktır. Sever de bu konuda benzer bir anlayış sergileyerek, çocuk edebiyatı eleştirisinin temeline gelişim bilgilerini koyar. Ona göre, “eleştirilerin yapılandırılmasında bebeklik, erken çocukluk, çocukluk ve ergenlik döneminin gelişimsel özellikleri, bu dönemlerin ilgi ve gereksinmeleri de çocuk- yapıt etkileşiminin niteliğini belirleyen bir değişken olarak ele alınmalıdır”(Sever, 2005). O halde, öncelikle, çocuğa göreliği oluşturan temel bilgilerin neler olduğu ve hangi alanları kapsadığı konusunu irdelemek gerekir. Çocuğun çeşitli evrelerdeki tüm gelişim özelliklerini bu potanın içinde görebiliriz aslında. Çocuğun bilişsel gelişiminin, duygu ve kişilik gelişiminin, dil ve toplumsal gelişiminin, bedensel ve cinsel gelişiminin hangi evrelerde nasıl özellikler taşıdığını (Gander, Gardiner, 2004; Sever 2003) bilmek eleştirmenin ölçütü niteliğindedir. Çocukların ve gençlerin hangi dönemlerde nasıl konulara ilgi duydukları, tepki ve heyecanlarının nasıl olduğunu bilmek de bu bağlamda zorunludur. Zaten bu gerçekten hareketle, iyi bir yazarın bir eğitbilimci, bir toplumbilimci, bir ruhbilimci, olması gerektiği çocuk edebiyatı araştırmacıları tarafından vurgulanmaktadır. Çocuğun gelişimi temelde okulöncesi çocukluk, ilköğretimin birinci evresi ya da somut işlem dönemi, ilköğretimin ikinci evresi ya da soyut işlem dönemi, ön ergenlik (adolesans), ergenlik ve gençlik dönemleri olarak bölümlenebilir. Bu bölümlenme bağlamında bir birey olarak çocuğun temel özellikleri köklü değişiklikler gösterir. Özetle söylemek gerekirse, çocuk edebiyatı eleştirisinin temelinde edebiyat ve okur boyutundan söz etmek olanaklı. Bu iki boyut, nitelikli bir çocuk kitabı eleştirisinin önce çözümleme, ardından da yazarın izlediği benzer bir yolu izleyerek yapılacak yargıları içerir. Buna göre, yapıtta ne yapılmış, nasıl yapılmış, yapılanlar yeterli mi, doğru ve haklı mı, yoksa yetersiz, haksız ya da yanlış mı? Bu ve benzeri soruların yanıtını eleştirmen kurgulayacağı eleştiri metninde açık yüreklilikle belirtecektir. Eleştiri metni yazımı için kullanılacak içerik özelliklerini ve teknik adımlar çeşitli kaynaklar tarafından öneriliyor ve betimleniyor. Biz de burada bunlardan birini özetleyerek sözlerimizi sonlandıralım: 162
“1) Yapıtın yazın içindeki yeri 2) Yapıtın yazarın diğer yapıtları içindeki yeri 3) Yazarın yaşam öyküsüyle ilgili bilgiler 4) yazarın geçirdiği önemli değişim safhaları 5) Konu 6) Motif seçimi 7) Gerilim yapısı 8) Yapıttaki fikirler ve semboller 9) Yapıtın dilsel ve yazınsal niteliği 10) Yapıtın hangi okur kitlesine yönelik olduğu 11) Yapıtın eleştirmen üzerinde bıraktığı etki 12) Yazarın anlatım tekniği 13) Yapıtın sanatsal iletisi 14) Dil kullanımı, biçem 15) Yapıtın içeriği, biçimi ve eleştirmende bıraktığı etki arasındaki karşılıklı ilişki 16) Metinde karakteristik özellikler taşıyan yerlerin alıntılanması 17) Yapıtın sanatsal niteliğini, dilsel biçimini de dikkate alarak değerlendirme” (Gläser ve Klauser’den aktaran Ayata, 2003, 48). Burada önerilen temel teknik adımlara yukarıda sözü edilen çocukluğa ilişkin bilgiler, daha doğrusu bir yapıtı çocuğa göre yapan temel özellikler eklendiğinde, ortaya çocuk edebiyatı eleştirisi tablosu çıkmaktadır. Elbette, bütün bu koşulları göz önünde tutarak bir eleştiri yazmak oldukça güç bir iş. Hem önce yapılacak nesnel bir değerlendirmeyle kitabının anlamsal yapısının çözümlenmesi hem de hedef kitlenin tüm özelliklerini, özellikle de çocukluğun değişime açık bir kavram olduğunu gözden yitirmeden eleştiri yazmak belki de ideal bir tutumdur. Ne var ki böylesi kuramsal temellere dayanmadan yapılacak eleştiriler, çalışmamızın başında da sözü edilen temelsiz, eğreti yazılar olmaktan öte gidemeyecektir. Eleştiri metninin hem yazar hem de okur kitlesi üzerindeki etkilerinden de bu anlamda söz edilebilir. Nitelikli bir eleştiri metni aracılığı ile yazar kendi sınırlarını, göremedikleri tanıyacaktır. Eleştirmenin elbette kendi görüşlerini yazara dayatma gibi hakkı da kesinlikle olmayacağından, eleştirmenin bütün düşüncelerini yazar birer öneri niteliğinde alacaktır. Ancak, sağlıklı işleyen bir eleştiri kültürünün yaratılması yazarların kendilerini de sorgulamasının yolunu açacaktır. Eleştirinin okurlar üzerindeki etkisinden de söz edilebilir. Okurlar eleştiri metninden bir kitabın tanıtımı, o kitap hakkındaki önerileri ya da kitabın temelde nasıl bir sorunsalı gündeme taşıdığını öğrenebilir. Doğal olarak eleştiri metni aynı zamanda tanıtım işlevini üstlenir. Bunun yanında, yapıtın ele aldığı temel düşüncelerin tartışıldığı bir zemindir eleştiri metni. Bu nedenle eleştiri metni, yapıtın temel izleği çerçevesinde okurlarla bir tartışma, düşünce alış verişi sürdürür. Şimdi işin asıl önemli yeri olan çocuk edebiyatı eleştirisinin hedef kitlesini değerlendirelim: Çocuk edebiyatı eleştiri metinlerinin çocuklara yönelik olduğu kesinlikle söylenemez. Peki, bu tür eleştirileri kim okuyacak? Elbette, çocuklar için çoğunlukla kitap seçen / alan anne babalar ve öğretmenler. O halde çocuk edebiyatı eleştirilerinin bu hedef kitleyi yönlendirme, bilgilendirme işlevi de vardır, diyebiliriz. Ancak konusal olarak bir kitabın çocuklar üzerindeki etkisi konusunda herkes aynı düzeyde yargıları üretemeyebilir. İşte, çocuk edebiyatı eleştirmeni çocuklar için iyi, doğru ve gerekli olanlar konusunda ilettiği yargılarla yetişkinleri yönlendirir. Bu konuda bir örneğe değinmek istiyorum: Yaklaşık 5-6 yıl önce bir yayınevinin Fransızcadan çevirttiği bir kitabı bir eleştirmen, Türk çocukları için tabu bir konu olarak değerlendirdiğinden, yani yetişkinlerin küçük çocuklara cinsel tacizde bulunması gibi bir konuyu içerdiği için kıyasıya eleştirmişti. Hem eleştirmeni hem de yayınevinin yetkilisini çok iyi tanıdığımdan diyecek bir söz bulamamıştım; ama eleştirmenin haklı tavrına katılmakta da gecikmemiştim. Çünkü edebiyat konusunda 163
her ne kadar sansürcü bir anlayıştan yana olmasak bile, söz konusu çocuklarımız olduğunda daha duyarlı oluyoruz. Bunda da haklıyız sanırım. Çünkü bugün de böyle bir konu zor ele alınabilir. Yukarıda sözü edilen kitapta küçük kıza verilen öğütlerin ardından küçük kız her hafta sinemaya, parka gittiği kendi öz amcasını bile sorgular olmuştur. Burada çocukların özgüvenini sarsıcı, yanlış tartışmaların yanlış bir biçimde yapıldığına tanık olmaktayız. Belki aynı kitap Fransa’da da eleştiriler almıştır. Bu kısa örnekten de görüleceği gibi, çocuk edebiyatı eleştirisi çocukların ilgi beklentilerinin ötesinde, belli bir kültür ortamı, yani alımlama koşulları açısından da bir değerlendirme yapmak zorundadır. Yukarıdan beri sözü edilen çocuk edebiyatı eleştirisi alanı, ülkemiz açısından bugün artık geliştirilmesi zorunlu bir alandır. Çünkü nicel bakımdan küçümsenmeyecek oranda bulunan çocuk kitaplarının, nitel bakımdan aynı durumda olduğunu söylemek olanaksız. Dahası, çalışmanın başında belirtildiği gibi çocuk kitaplarının çok büyük bir bölümü yarardan çok çeşitli tehlikeler içeriyor. Doğru kitapların hangileri olduğunu bize söyleyecek alan ise çocuk edebiyatı eleştirisi alanı olacaktır. Çünkü çocuk kitapları konusundaki bilimsel çalışmaların akademik bir çerçevede kendi içinde kalması, konunun asıl tarafı olan anne babalara ve öğretmenlere neredeyse hiç ulaşmıyor. Bu durumda, gelişecek bir eleştiri alanı yazarların kendini sorgulamasını ve daha nitelikli çocuk kitaplarının ortaya çıkmasını koşullayacağı gibi, yayınevlerini, dağıtımcıları, kitapçıları da nitelik konusunda özen göstermeye itecektir. Umudumuz, sağlıklı çözümlemeler ile kitapların içinde barındırdığı değerleri imbikleyebilmiş, hem edebiyat hem okur çocuklarını özellikleri açısından sağlıklı değerlendirmeler yapılmış çocuk edebiyatı eleştirilerinin iletişim araçlarında bolca yer alması ve çocukların daha nitelikli kitaplarla buluşması yönündedir. Yarılanılan Kaynaklar Gander Mary J., Gardiner Harry w, Çocuk ve Ergen Gelişimi, Yayıma Hazırlayan: Prof. Dr. Bekir Onur, İmge Kitabevi, 5. Baskı, Ankara, 2004. İpşiroğlu Zehra, Eleştirinin Eleştirisi, Cem Yayınevi, İstanbul, 1992. Sever Sedat, Çocuk ve Edebiyat, Kök Yayıncılık, Ankara, 2003. Sever Sedat, “Çocuk edebiyatı ve eleştirisi”, Cumhuriyet Kitap Eki, 19.5.2005, Şenöz Ayata Canan, Almanca ve Türkçede Metin Türü Olarak Yazın Eleştirisi, Mavibilit Yayınları, İstanbul, 2003. Uçarolu Tuncer, “Eleştiri Ne İşe Yarar?”, Kuşadası’nda Öyküye ve Şiir’e Yolculuk, Kuşadası Belediyesi, 1. Basım, Ankara, 2005. http://de.wikipedia.org/wiki/Literaturkritik (Çevrimiçi), 28.08.2006.
164
BATI VE TÜRK EDEBİYAT ÜÇGENİNDE ÇOCUK EDEBİYATININ KARŞILAŞTIRMALI KONUMLANDIRILMASI VE TÜRKİYE’DEKİ ÇOCUK EDEBİYATINA ELEŞTİREL BİR YAKLAŞIM Prof. Dr. İbrahim İLKHAN Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Arş. Gör. Beyza AKYÜZ Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi “Bir çocuğu eğitmek bir vazoyu doldurmak değil bir ateş yakmaktır.” Montaigne
Giriş Bu çalışmamızda, üç farklı dilin, çocuk edebiyatı alanındaki ürünlerini ve ideolojik görüşlerini mukayese ederek durum tespiti ve tenkidi yapacağız. İncelediğimiz çocuk kitaplarını özellikle son üç yıl içinde basılmış olanlarla sınırlı tutmamızın sebebi ise, çocuk edebiyatının evrimsel sürecini takip eden ulusal akademik çalışmalarda gözlemlemiş olduğumuz, son dönem takibindeki eksikliktir. Bu araştırmanın amacı, şu gün itibariyle dünya çocuk edebiyatı evinin neresinde ve hangi şartlarda konumlandığımız sorusuna cevap bulmaktır. Türk Çocuk Edebiyatı olarak bulunduğumuz noktayı, ulusal haritanın üzerinde değil de bir dünya haritası düzleminde gördüğümüz takdirde gerçeklerle yüzleşmemizin daha kolay olacağı kanaatini taşıyoruz. Ayrıca belirtmek isteriz ki araştırmamız uzun yıllar devam edebilecek ve adım adım ilerleyip gelişecek bir muhteviyata sahip olduğu için, bu bildiri mukayese serüvenimizin başlangıcı niteliğindedir. I. Masal Masal, öz anası olarak kabul edilen bilge doğu ile üvey annesi olan eğitimli batı arasında çekiştirilip duruyor yüzyıllardır, tıpkı Çin Efsanesinde olduğu gibi * . Oysa masal ne Doğu’ya ne Batı’ya aitti, insana armağan edilmiş, sözden ve edebiyattan öte, efsunlu bir hâl idi. Ta ki Batı yarattığı kavramlarla beraber onu da sistemleştirip pedagojik kurallar çerçevesine hapsedene kadar. Batının katı değişmez dikdörtgen anlayışını, cevval bir çembere dönüştürüp onunla oynayan, oynatan yazarlar var elbette, hem doğuda hem batıda. Bir hikaye anlatmanın temel amacı, paylaşmaktı evvel zamanlarda. Paylaşımla beraber gelen mutluluk duygusu yeni yüce bilgilere de, kapıları gönüllü olarak açıyordu. Ve bu anlatım metodunun başarısı, sanıldığı gibi ilkelliğin doğurduğu rastlantısal bir sonuç değildi. Gelişen medeniyet ve sanayi devrimi birçok alanda olduğu gibi çocuk edebiyatında da yüzyıllık çamları düşünmeden devirip, yerine bir günde büyüyen hazır yontulmuş çamları dikiverdi. Oysa masallar yazı masasında bir anda oluşmazlar. “Gerçek masal bilinçsizce, kolektif biçimde, uzun zaman dilimlerinin akışı sırasında oluşur ve şairin yapacağı iş en çok eldeki malzemeyi düzeltmek ve törpülemektir. 1 ” Bizimki gibi yüzü batıya dönük doğu kültürleri, savruk ve şaşkın biçimde ilerliyor şimdilerde; çünkü batı edebiyatı o denli renkli bir manzara çiziyor ki hangi rengine uyum sağlayacağımızı bilemiyoruz. Sonuç * 1
Bertholt Brecht Der Kaukasische Kreidekreis adlı eserinde bu efsaneyi değerlendirmiştir. bkz. Hoernle, Edwin, 1969, s.222-224.
165
olarak, sanatsal nitelik taşımayan, ticari emellerin ötesinde bir gayesi olmayan piyasa edebiyatı, alternatiflerine galip geliyor hem doğuda hem batıda. İlk olarak, edebiyatın arka bahçesi olan siyasal- dinsel boyutun çocuk edebiyatını nasıl yönlendirdiği üzerinde duracağız. 2. KULÜP EDEBİYATÇILIĞI Kulüp edebiyatçılığı olarak adlandırdığımız bakış açısı, ideolojik görüşlerini yansıtmak için çocuk edebiyatını ideal bir ayna olarak görür. Bu kulüpleri iki ana başlık altında toplayacağız. Bunun yanı sıra, mevcut iki kulübün de üye olduğu bir üçüncü kulüpten de bahsedeceğiz: Sosyalist kulüp, Dini kulüp, Para kulüp. 2.1. SOSYALİST KULÜP Batıda 19. Yüzyılda, çocuk edebiyatını gelecek nesillerin eğitimi için en iyi araç olarak gören sosyalistler politik içerikli edebiyat yapma gerekliliği konusunda farklı görüşler taşıyorlardı. Aralarında süregelen tartışmalar atışmalar sonucunda hiçbir zaman aynı noktada buluşmadılar belki; ama çocuk kitaplarını, politik bildiri kitapçıklarına dönüştürmenin de ne denli anlamsız olduğunu anladılar. “Şimdiye dek çok kez, çocukların dünya görüşlerinin nasıl bozulduğunu görme fırsatım oldu. Anababalar, çocuk duyarlılığı için kavranamaz nitelikteki politik sloganları, sosyal demokrat tanımları çocuklarına öğreterek, onları büyümüş de küçülmüş bir havaya sokarak, onlar hizmet ettiklerini sanıyorlardı. Duyguları ve düşünceleri, karşımıza gelip söylediklerini kavramaktan çok uzak durumdaki çocukların alkışlandıklarını, övüldüklerini ve de her zaman herhangi bir devrimci şiiri cansız cansız okuduklarında azarlandıklarını görüp kızdığım çok oldu. 2 ” Bu görüşe karşın şovenist sosyalistler başkasının pişirdiği ekmek leziz dahi olsa yutmamakta kararlı görünüyorlardı. “Bir dizi burjuva yayınevi, pedagojik yayınevi, pedagojik açıdan bütünüyle göz önüne alındığında dev bir ilerleme sayılabilecek bir çocuk edebiyatı yarattılar: çocuğu ruhsal ve sanatsal açıdan geliştirmeye elverişli bir çocuk edebiyatı. Ama yoldaşlar, biz sosyalistler olarak bu çocuk edebiyatını çocuklarımız için bu haliyle kabullenemeyiz. Sanatsal ve edebi açıdan böylesine mükemmel olsa da, bu edebiyat bizim dünya görüşümüzle çelişmektedir. 3 ” Her çocuğu aynı politik sandalyeye oturtmaya çalışmak monarşist saplantılı bir idealdi. Artık, raflardaki kitaplardan sevimli kahramanlar seslenmiyordu çocuklara, kitap kapaklarından uzanan koca kafalı adamlar, bizim gibi inanmak için bu kitabı almalısın diye bağırıyorlardı çocuklara. Ve bu gerçekten korkunç bir manzaraydı. “Fakat şurası kesin ki; iş çocuğun okuduğu kitaplardan daha çok, onları okurken sahip olduğu psişik yapıya bağlıdır. Fakat şurası da yaklaşık olarak kesin; çocuk kitapları ister kendi istedikleri türden çocuklar için eser veren bir takım teyzeler tarafından yazılmış olsun, ister öğretmenler tarafından, ya da yükselmek zorunda oldukları için düşünülen çocuklar için söylenen şiirlerden derlenmiş olsun, içlerinde çocukların sindirebilecekleri şeyler bulunduğundan ötürü severek okunmaktadır. Ama bu kitaplar saptanmış amaçlarını gerçekleştirememektedirler. 4 ” Çocuk üzerinde çalıştığınız takdirde başarılı olduğunuzu sanabilirsiniz, lakin siz arkanızı döndüğünüz anda, az önce zorla içirdiğiniz suyu, ağızlarından hemen boşaltırlar. Bu nedenle çocuğu mekanik bir gelişim programı olarak görmekten vazgeçmeliyiz. Oyunlarına katılıp onlarla gülmeyi öğrenmeliyiz öncelikle. “Çocuklara öğretmenin bir zorunluluk olduğu bir yana çocuklardan öğrenmenin, bize çok büyük yarar getireceğini kavramalıyız. 5 ” Batı, çocuk edebiyatını keşfettikten sonra, tedricen deneme yanılma metodu ile bugünkü karma durumuna ulaştı. Peki batıda tüm bunlar olur biterken Türk çocuk edebiyatı nasıl bir strateji izledi? Bu sorunun net bir cevabını veremeyeceğiz, çünkü bir stratejimiz olmadı. Yüzü batıya dönük sosyalist 2
Maurer, G. Die Neue Zeit, 19/ II, 1901, s. 524. Alman Sosyal-Demokrat Partisi Kongresi’nin 23 Eylül 1906 Mannheim’de yapılan oturumlarına ilişkin protokolden, Berlin, s. 357. 4 Siegfried, Bernfeld, Die Literarische Welt, yıl 2, sayı 49, 1926, s.1. 5 Gorki, Maksim, Çocuklar ve Çocuk Edebiyatı Üstüne, Berlin, s. 46. 3
166
yazarların, çocuklar için birkaç edebi metin yazmaları dışında önemli girişimlerde bulunulmadı. O dönem şartlarında sanat ve edebiyatta kalite aramak elbette hata olur çünkü savaşın kargaşasında sanatın sözü edilemez düşüncesi bir hakikat. Kargaşanın sona ermesinden sonra ise, aidiyetsiz bir edebi anlayış ve yetersiz bilimsel çalışmalarla bu güne değin gelindi. Ama korkarım bugün dünden daha net ve iyileştirilmiş olan bir tablo yok karşımızda. Bunun nedeni ise ciddiyetsizliğin sürekliliğidir. Çocuk için yazan, çocuk için çizen, çocuk için bilimsel araştırma yapan bireylerin, kendilerini öncelikle neye adadıkları sorusu çok önemli? Yazarken yazıya mı, çizerken çizgiye mi, araştırma yaparken bilime mi, neye adıyorlar kendilerini? Her şeyin evvelinde çocuğa adamıyorlarsa kendilerini, işte bugünkü manzara çıkıyor ortaya. Sosyalist Türk yazarların uzun yıllardır iyi edebiyat yapmadıklarını gözlemliyoruz. Ama buna rağmen kendi kulüplerine sıkı sıkı tutunarak, bir varlık ispatı peşindeler. Oysa bu ispat daha iyi bir edebiyat yapmakla ortaya konulabilir ancak. Belki de kalelerden çıkıp çocuk parklarına inmenin tam zamanı. 2.2. DİNDAR KULÜP Dindarların edebiyat ve sanatla olan ilişkisi, yüzyıllardır devam edegelen gizli bir aşk hikayesi gibidir. Dindarlar, sanatın saf ve ilahi fıtratının dindar olmayanlar tarafından bozularak hafif meşrep bir hale dönüştürüldüğünü düşündükleri için sanatı tam manasıyla kabul etmemekle beraber, ona duydukları aşktan da hiçbir vakit vazgeçmediler. Bu arafi durumun yarattığı kaostan kurtulmak içinse sanatı düştüğü bataklıktan çıkarıp kirlerinden arındırıp ona Tanrısal özelliklerini yeniden kazandırmayı gaye edindiler. Batı Edebiyatında dindar kulüplerin yadsınamayacak büyüklükte önemli bir yeri mevcut. Hıristiyanlar mutlak bir otorite olmaya devam eden kilisenin gücüyle, Yahudiler de kimliklerinin ilk niteleyicisi olan din faktörünün ehemmiyeti sebebiyle edebiyat dünyasında seslerini kısmak zorunda kalmıyorlar. İrticanın biçiminin nazikleştikçe tehlikesinin arttığına inanan sosyalist kulüp, dindar kulübün sanat yapma hakkının olmadığını savunmasına rağmen, kendileri de eserlerine bir parça Tanrı inancı koymaktan geri durmuyorlar. Dindar çocuk edebiyatı yazarlarını, ilahi yasalara dayandırılmış, kısıtlayıcı, sıkıcı eserler veren bir grup sofu olarak nitelemek yerine, bu konuya tarihsel bir perspektiften bakmak eğilimdeyiz. Türkiye Avrupa’nın geçtiği aydınlanma çemberinden geçmek için sancılı dönemler geçiriyor son dönemlerde. Bunun göstergeleri ise, edebiyat alanında farklı seslerin daha yüksek çıkmaya başlaması, yazının her türünde çeşitliliğin artması ve bizi asıl ilgilendiren nokta, dindarların edebiyat sahasında daha etkin bir rol alma çabaları. “Aydınlanma Devri şairlerinin ortak bir özeliği de dindar çevrelerden gelmeleriydi, çoğu rahip çocuğuydu; fakat okul hayatında 18. yüzyılın aydınlanmacı filozoflarını, onların düşüncelerini öğrendiler ve çocukluk dünyalarının dine dayanan kültürüyle çelişkiye düştüler, güvenleri sarsıldı, yollarını yeniden çizmek zorunda kaldılar. 6 ” Türkiye’de de aileden aldığı kültürel eğitim örfi ve dini temellere dayanan bireyler, sanat ve edebiyat dünyasına girdiklerinde kendilerini düşünsel ve kimliksel bir gel git içerisinde buluyorlar. Bu med cezir döneminde kaybettikleri en büyük fazilet, dürüstlük oluyor ne yazık ki. Çünkü aidiyetlerini ve sahip oldukları prensipleri yitirmelerine rağmen, tıpkı sosyalistler gibi onlar da sahte bir varlık ispatı ile oyalanıyorlar. Kendileri, modern zamanı her şeyiyle kanıksamış çocuklara sahip olmalarına rağmen, başkalarının çocuklarına edebiyat yapmaya gelince sıra, muhafazakar bir kostüme bürünüyorlar. Geleneksel masalın dışında, sınırların ötesinde de yozlaşmamış, estetik hayallerin olabileceğini kabul etmiyorlar. Devrimci çocuk edebiyatçılarının ilk başta gösterdikleri katı ciddiyeti muhafaza etmeye çalışarak, gülmek gibi öldürücü bir silahtan yararlanmasını bilmiyorlar. “Ve eğer çocuklara vaizlerin o kuru sesiyle seslenmeye devam ederlerse, bu çocuklarda sıkıntı ve ruhsal direnç yaratacaktır. 7 ” Fanatik dini görüş, ”İslam’ın koşullarına uygun yaşayarak dinimizi, geleneklerimizi koruma, kadınlarımıza ve çocuklarımıza sahip çıkma gerekçesiyle bireye özgür yaşama hakkı tanımayan, yapay düşmanlar yaratarak bölücülüğe yol açan totaliter bir yönetimi savunmaktadır. Nitekim bu görüşlerin dayandığı ilkeleri ve ölçütleri, Nazi dönemindeki ölçütlerle kıyasladığımızda, din ve kültür aykırılıklarına karşın şaşırtıcı benzerliklerle karşılaşırız. 8 ” Bu gibi İslam fobisi taşıyan görüşler, en az sofu dini yayınlar 6
Aytaç, Gürsel, Yeni Alman Edebiyatı Tarihi, Ankara, s.58. Gorki, Maksim, Çocuklar ve Çocuk Edebiyatı Üstüne, Berlin, yılı belirtilmemiş. 8 İpşiroğlu, Zehra, Eğitimde Yeni Arayışlar, Adam Yayınları, İstanbul, 1997. 7
167
kadar fanatik bir duygusallık barındırıyor içinde. Metafizik ve soyut inanışların tamamen ortadan kalkmasını beklemek, beyhude bir hayal olur ancak. Milyarlarca insanın doğrudan ya da dolaylı olarak inandığı din olgusunu içselleştirmemeniz öznel bir tercihtir. Lakin bir aydın, çeşitliliklere -iyi ya da kötü- savaş açarak onları yok edemez; ancak daha iyisini var ederek alternatif bir yol sunabilir insanlığa. Son olarak dindar kulüp hakkında şunları söyleyebiliriz: Ruhlarındaki metafizik eğilimin etkisiyle, edebiyata renk kattıklarını, yeni bir soluk getirdiklerini yadsıyamayız. Ama ilk sosyal demokrat çocuk kitabı hakkında söylenenler gibi dindarların kitaplarında da, “insan sevgisi ve ahlaklılık göze çarpıyor hepsinde. Fakat kitaptaki her şeyin üzerinde buruk bir soluğun dolaştığı da yadsınamaz. Fazla abartılmış ‘kıssadan hisseler’ yüzünden saf sanatsal bir tat alınamıyor. İnsan, yapıtlarında bir dünya anlayışını elle tutulacak gibi dolduran ama bunu, o anlayışın temel ilkelerini kupkuru bir anlatıma kaçmadan açıklayabilen sanatçının gizli gücünü arıyor. Küçükler için hikaye yazma sanatı, kapitalizmin kendisini yıllardan beri içerde dolaşmaya zorladığı çemberleri kırdı, ama kendisine ilk kez verilen yeni giysinin içinde de henüz pek rahat değil. 9 ” Yeni elbisesine alışmaya çalışan dindar çocuk edebiyatçıları öncelikle, ruhlarını hurafelerden arındırıp sonra sanatı arındırmaya girişmeliler. Çünkü çocukların onların korumasına ihtiyacı yok. 2.3. PARA KULÜP Para kulüp, Batı’da ve Türkiye’de üye sayısı en fazla olan kulüp kategorisinde. Hem sosyalistlerin hem de dindarların ortak buluşma noktası. Batıda çocuk edebiyatı yayıncılığı, medyanın baskın büyüsüne rağmen, dev bir sektöre dönüştü. Artık amaç, çocukları sanatsal bir zevk eşliğinde, edebiyatla tanıştırmak değil. “Çünkü, önceden edebiyat dünyasına girebilmek için öğreniliyordu okumak; şimdilerde ise edebiyat, yani bu ilk öyküler, okumayı öğrenmek için okunuyor. Çocuk edebiyatı, ‘ilk okuma edebiyatı’ adını taşıyan işlev tipiyle hatlarını belirginleştirmesiyle acı bir gerçeğe uyuyor. Temel ve genel bir yazı edincine sahip olmak tartışılmaz bir gerçek haline geldi ve özellikle medya çağında çok revaçta. Diğer taraftan, edebi eğitim değeri gün geçtikçe düşüyor. Çocuk edebiyatı çok geniş bir kitleye hitap ederken, bunu sadece geçici ve hizmet edici bir rol oynama pahasına yaparak bu eğitim süreçlerine katılıyor. 10 ” Para kulüp, fast food gibi kolay tüketilen edebiyatı, özensiz mutfaklarda, marifetsiz aşçılara yaptırarak olabildiğince çabuk servise sunuyorlar. “Çocuklarımıza sunabildiğimiz edebi tat, ahmaklık, doğaya karşı gelme, yanlış bir duygusallık ve uyduruk bir romantizmin, hep aynı kalan, gerekli dozda Tanrı inancı ve yurtseverlikle bezenerek, farklı biçimler ve dış görünüşler altında servisi yapılan karışımdır. Tabi burjuvazinin büyük bölümü, bu tatta aradığını bulmaktadır. Çünkü böyle bir şey, onun anladığı anlamda zihin geliştirici ve eğiticidir. Fakat en kötüsü, bu türden edebiyat, pazarın şurasında burasında kalmış olan birazcık iyiyi de öylesine örtmüştür ki, artık kendisi, ağız tadı ve ruh bozucu bir şey olarak geniş halk kesimlerine kadar ulaşabilmektedir. 11 ” 3. KİTAPLAR NEYİ NASIL ANLATIYOR? Bugün Batının edebiyat pazarında, nitelikli, sanat değeri yüksek eserlerden, en çirkef edebiyata, en sofu metinlerden, pornografik kitaplara kadar her çeşit ürünün kendine ait bir tezgahı var artık. Yekdiğerinin yok olmasını arzulamaktan vazgeçen yazarlar, kendi kolonilerinde, kimisi menfaatleri için kimisi de daha iyi bir çocuk edebiyatı için çalışmaya devam ediyor. Tarihsel süreç gösteriyor ki piyasa edebiyatı her dönemde iyi konumunu muhafaza edecek. Çünkü “piyasa edebiyatının nereye isterse oraya el atma özgürlüğü var, evet, zaten ancak böyle bir ortamda oluşması mümkün onun; piyasa edebiyatı, böylece sahip olduğu motifleri eski serüven, takip ve kurtarma destanlarıyla, eski şövalye edebiyatının ilkel malzemesiyle paylaşıyor ve gene de güncel, konu bakımından tam özgür hülyalar içerisinde, iyi ile kötü arasındaki temel mücadeleyi ayakta tutuyor; tabi sonunda hep iyinin zaferini sağlayarak. Yani piyasa edebiyatı bu açıdan da, sadece oradan oraya süzülmekle kalmayan, uzakları kapsayan, bir oraya bir buraya karıştırılmış, yarı çarpık, yarı ölçüsüz bir gerçeklik öncesi araç yerine geçen düş gücünün motiflerinden de yararlanarak kendisini arıtmaktadır. Ve bu, nereye isterse oraya el atmanın içeriği oldukça kötü bir durum almaktadır: onlara engel olan hainler, geniş
9
Erdman, Else, Die Neue Zeit, 12/1, 1893, s.340. Ewers, Prof. Dr. Hans Heino, Binbir Kitap, Çocuk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Cilt 1, Sayı 2. 11 Levy, Richard, Die Neue Zeit, 21/II, 1902, s.772. 10
168
çayırlık, tehlikeli kent, haydudun sevgilisi, kötü dedektif, kahraman ve soylu intikamcı, tüm şeytansı ve ışıklı tipler. 12 ” Pedagojik eğitimi destekleyen seri okuma kitapları, bayram günleri için ideal birer hediye olarak sunulan mistik hikaye kitapları, kapitalizmin yarattığı - noel, anneler günü vb.- özel günler için hazırlanan sezon kitapları hepsi de raflarda yerlerini almış durumda. Batı edebiyatı, korku –macera-gizem içeren dedektif hikayelerini, büyücü- cadı masallarını, tıpkı farklı aktrislerle aynı konakta defaatle çekilen Türk filmleri gibi, farklı kahramanlarla aynı heyecanı tekrar tekrar yaratıp piyasaya sürüyor. Tabii ki piyasa edebiyatının yanında sanatsal değeri yüksek bir çocuk edebiyatı da varlığını sürdürüyor. Bu kitaplar politik içerikli, düşünmeye, sorunlara çözüm bulmaya teşvik eden, bilimsel yönlendirmeler yapan hiç de sıkıcı olmayan kitaplar. Çünkü çocukların macera ve merak tutkunluğunu da göz ardı etmeden, sadece daha kaliteli bir dil ve üslupla sunuyorlar malzemeyi. Batı edebiyatında dikkatimizi çeken en önemli nokta mizahı keşfetmiş olmaları. “Mizah hiçbir zaman fanatik ya da dogmatik değildir çünkü. Her zaman insani ve içtenliklidir. Mizah, kendi öz yetersizliğimizi acı çekmeden itiraf edebilmeyi ve kendimizi rahatlatmayı olanaklı kılan bir bilinç biçimidir. Başkalarının yetersizliklerini de bir gülümsemeyle karşılamayı olanaklı kılan yine mizahtır. Mizah bilgelikle aynı şey olmamakla birlikte ona yakındır. 13 ” Öyleyse bir eser ne anlatırsa anlatsın, sizi güldüren ironik bir yanı yoksa orada bir eksiklik var demektir. Bir diğer önemli husus ise çizerlerin en az yazar kadar önemsenmesi. Çünkü batı çocuk edebiyatında, çizer yazılmış olan metni canlandırırken, yazarın tasvirine bağlı kalarak karakterleri resmetmez. Onları yorumlayarak yeni karakterler yaratma özgürlüğüne de sahiptir. Batı çocuk edebiyatı, televizyon ve sinemada görsel bir doyuma ulaştığı için vasat çizimli kitaplara dönüp bakmayan çocukların ilgilerini çekebilme adına estetik bir kaliteyi muhafaza etmek zorunda olduğunun bilincinde. Türk çocuk edebiyatı sektörünün işleyişine baktığımızda ise en az batı kadar başarılı olduğunu görüyoruz. Ama nede? Elbette ki piyasa edebiyatında. Kitaplardaki suni komik olma çabaları, karakter yaratmaya yönelik değil sadece resmetmeye yönelik görsel basitlik, kitap kapağından, kağıt kalitesine kadar nasıl ucuza getiririm anlayışı ile devam ederken yola, çocukların kitap okumayıp sihirli dizileri tutkuyla izlemesini eleştirmeye ne kadar hakkımız olabilir sizce? Türk çocuk edebiyatına yeni bir soluk getirmeye niyetlenen harika bir masalcı mısınız, üzgünüm yayıncıların kapıları size sıkı sıkıya kapalıdır. “Çünkü çoğu zaman her birinin özel yayıncıları olan, kalıplara uygun diziler yayınlanır ve sözde yazarlar bıkmadan usanmadan önceden programlanmış yazılar üretirler. Her dizinin okuyucusunun yaşı cinsiyeti ve sosyal konumu belirlenmiştir. İşleyiş genellikle siyasal ya da dinsel bir ideolojinin egemenliğindedir. Özgün (böylelikle diğerlerine benzemeyen) bir yapıtın talihsiz yazarı, bu yerlerden birinin kapısını çalacak olursa, nezaket gereği yapıtı birkaç gün bekletilir ama hiçbir zaman okunmaz. 14 ” Şu anki mevcut tüm olumsuzluklara rağmen, Türk çocuk edebiyatının bu şaşkınlık ve açlık dönemini atlatıp doymuş bir mideyle daha sanatsal ürünler verebileceği ümidini taşımaktan öte, bunun için elimizden geleni yapmalıyız. Çünkü biliyoruz ki, yaşamak / berrak bir gökte / çocuklar aşkına savaşmaktır 15 . 4. SONSÖZ Çocuk edebiyatını özgün kılan husus, yazar-çizer arasındaki bağıntının bütünlüğü ile beraber, yapıtların ideolojik düşüncelerden arındırılmış olmasıdır. Zira, doğuştan ahlaklı ve erdemli olan çocukların, ideolojik saplantılarla yazar-çizer tarafından yönlendirilmesi, çocuk edebiyatının kısır döngü içerisinde kalmasına neden olacaktır. Piyasa edebiyatı yerine gerçek çocuk edebiyatının oluşabilmesi için çocuk edebiyatı eleştirmenlerine önemli görevler düşmektedir. Düzenlenen çocuk edebiyatı sempozyumlarının da bu açıdan büyük katkıları olacağı kanaatini taşıyoruz. 12
Bloch, Ernst, Die Literarische Welt, 1926, s.11. Ende, Michael, Metis Çeviri, 1991 Bahar, s.15. 14 Tournier, Michel, Unesco’dan Görüş, Haziran 1982, sayı 6. 15 Özel, İsmet, Erbain, 2005. 13
169
KAYNAKÇA Aytaç, Gürsel. Yeni Alman Edebiyatı Tarihi, Ankara, 1992. Bloch, Ernst. “Vinetu’ nun Gümüş Tüfeği”, Die Literarische Welt, 1926. Ende, Michael. “Fantezi Oyunundan Duyulan Haz”, Metis Çeviri, Bahar 1991 Erdman, Else. “İlk Sosyal Demokrat Çocuk Kitabı”, Die Neue Zeit, 12/1, 1893. Ewers, Hans Heino. “Medya Toplumunda Çocuk ve Gençlik Edebiyatında İşlev Değişimi”, Binbir Kitap Çocuk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Cilt: 1, Sayı: 2, İstanbul. Fuçik, Julius. Edebi Eleştiriler, Polemikler ve İncelemeler, Berlin, 1958. Gorki, Maksim. “Zamanımızın Çocuk Kitabı”, Çocuklar ve Çocuk Edebiyatı Üstüne, Berlin, yılı belirtilmemiş Zulliger, Hans. Çocukta Oyunla Tedavi, Cem Yayınevi, 2000 ………………, Çocuk Vicdanı ve Biz, Cem Yayınevi, 2000 .Hoernle, Edwin. “Sanayi Çağının Proleter Masalları”, Grundfragen Proletarischer Erziehung, Frankfurt, 1969. -------------------. “Masallar Diyarına Bakış”, Das Politische Kınd, Sayı: 2, 1921. İpşiroğlu, Zehra. “Kökten Dinci Çocuk Yazınına Eleştirel Bir Yaklaşım”, Eğitimde Yeni Arayışlar, Adam Yayınları, İstanbul, 1997. Kautsky, Karl. Die Neue Zeit, 12/ 1, 1893. Levy, Richard. “Gençlik Edebiyatı ve Sosyalizm”, Die Neue Zeit, 21/II, 1902. Maurer, G. “İşçi Kitaplıkları”, Die Neue Zeit, 19/ II , 1901. Özel, İsmet, Sevgilim Hayat, Erbain,s. 42, 2005 Siegfried, Bernfeld. “Çocuğun Çirkeften Korunmaya İhtiyacı Yoktur”, Die Literarische Welt, Yıl: 2, Sayı: 49, 1926. Şirin, Mustafa Ruhi. Çocuk Edebiyatı Yıllığı, Gökyüzü Yayınları, İstanbul, 1989. …………………… Dersimiz Çocuk, İz Yayıncılık, 2006 Tournier, Michel. “Çocuklar için Yazmak Çocuk Oyuncağı Değildir”, Unesco’ dan Görüş, Haziran 1982. İncelenen Çocuk Kitapları (9 Yaş ve üstü) Adalı, Bilgin. Dünyamızın İlk Şafağı, Can Yayınları, 2004. Ak, Sevim. Az Buçuk Teo, Can Yayınları, 2004. Ahlberg, Allan. Çocuk, Kurt, Koyun ve Masal, Can Yayınları, 2006. Banscherus, Jürgen. Ein Fall für Kwiatkowski, Verlag, Arena, 2005. Enderle, Dottı. Falcılar Klübü-6 Ayna Ayna, Neden Kitap, 2006 Frisch, Hermann. Josef, Segen für dein Leben, Patmos, 2005. Rowlıng,J.K. Harry Potter, YKY,2005 Hikmet, Nazım. Masallar, YKY, 2002.
170
Hughes, Carol. Toots ve Tepetaklak Ev, Epsilon Yayınevi, 2005. Knister. Yoko und die Gruselnacht im Klassenzimmer, Verlag Aren, 2005. Mauz, Christoph. Emma. Ein Girl wie Dynamit!, Dachs- Verlag, 2006. Nesin, Aziz. Gerçeğin Masalı, Nesin Yayınevi, 2006. --------------. Borçlu Olduklarımız, Adam Yayınları, 2005. --------------. Ben De Çocuktum, Adam Yayınları, 2005. --------------. Anıtı Dikilen Sinek, Adam Yayınları, 2005. Scheffler, Ursel. Ätze, das Tintenmonster, Schulausgabe, Verlag Ravesburger Buchverlag, 2005. Scheffler, Ursel. Zur Hölle mit den Hexen!, Verlag CBJ, 2005. Snıcket, Lemony,.Talihsiz Serüvenler Dizisi, Doğan Egmont Yayıncılık, 2005. İnternet Siteleri http://www.pcdi.com/ http://www.writingclasses.com/ http://www.write4kids.com/ http://www.childrensillustrators.com/ http://www.cln.org/ http://www.unm.edu/~lhendr/ http://www.writingforchildren.com/ http://www.emich.edu/public/english/childlit/ http://www.nationalgeographic.com/ngkids/ http://kidsfun.de/
171
ÇOCUK YAZINI ELEŞTİRİSİ Prof. Dr. Zehra İPŞİROĞLU Essen Üniversitesi / ALMANYA Türkiye’de Çocuk Yazını Medya kültürünün ağırlık kazandığı bir ortamda yaşamamız günümüz çocuk yazınını da ister istemez etkiliyor. Çocuk yazının gene de yaşamını sürdürebilmesi, çocukların ilgisini çekebilmesi, gereksinmelerini karşılayabilmesi, kısaca onların yaşamından kopuk olmamasına bağlı. Çağdaş çocuk yazınından söz ettiğimizde çocukları önemseyen, ciddiye alan, yaşadıkları ortam ve koşullarla hesaplaşmaktan kaçınmayan, onların dünyalarını bulgulamaya, sorunlarını gündeme getirmeye çalışan, gereksinmelerine yanıt arayan bir yaklaşımı arıyoruz. Türkiye’de sanatın her alanında olduğu gibi çocuk yazını ile ilgili gelişmeler sıkıştırılmış bir zaman süresi içinde aynı anda yaşanıyor. Ağırlıkta olan geleneksel çocuk anlayışının yanı sıra çocuğun dünyasını bulgulamaya çalışan çağdaş yaklaşımlar çocukları sımsıkı kuşatan medya kültürüyle iç içe gelişiyor. Çocuk ve gençlik yazının yetişkin yazını kadar hızlı gelişememesinin nedeni, toplumumuzda yerleşik olan çocuk imgesine bağlı. Bunların başında feodalizmin izlerini süren otoriter toplum ve devlet yapısı, baskıcı eğitim anlayışı, ataerkil aile sistemi ve İslam geleneğinin uzantıları geliyor. Bu anlayış çocuğu kendi kişiliği olan birey olarak görmekte zorlanıyor, onu yalnızca işlevsel bağlamda aileye ve topluma getireceği katkılar açısından değerlendiriyor. Bu anlayış çerçevesinde çocuk tepeden inme kurallar ve yasaklamalarla hem yoğurulması ve biçimlendirilmesi hem de korunması gereken bir varlık olarak görünüyor. Bu nedenle çocuklar için üretilen yazında da çoğu kez öğreticilik ilkesi ağır basıyor. Yazarlar kendi ideolojileri ve dünya görüşleri doğrultusunda çocuğu yönlendirmeye ve biçimlendirmeye çalışırken, çocuğu anlamaya ve keşfetmeye çalışma, onun sorunlarına eğilme gibi bir anlayışa uzak düşüyorlar. Kendini tüm dünyada kabul ettirebilecek nitelikli çocuk yazarlarının yetişerek bu alanda bir geleneğin oluşturulması ancak çağdaşlaşmanın yavaş yavaş kök salmasıyla birlikte uzun vadede gelişebilir. Son yirmi yıl içinde bu alanda hiç de küçümsenmeyecek olumlu gelişmelerin olduğunu görüyoruz. Ama bu gelişmelerin yaygınlaşarak, toplumun tüm katmanlarını kuşatması lazım. Günümüzde hem gelenekçi yaklaşımlar etkisini sürdürüyor hem de çağdaş çocuk yazını alanında çok nitelikli ürünler veriliyor. Otoriter bir yaklaşımın uzantısı olan gelenekçi yaklaşımın çıkış noktası,çocuk ve çocuğun dünyası değil, yazarın eğitimci yaklaşımı.Eğitim odaklı çocuk yazınının en tehlikeli yanı kolaylıkla ideolojik güdümlenmelerin etkisi altına girmesi. Yazar kendi görüşü doğrultusunda çocuğa belli doğruları aşılamayı amaçlıyor. Bu nedenle dünya görüşü birbirinden ayrılan yazarların yapıtlarını incelediğimizde, gene de ortal bazı noktalar saptayabiliyoruz. Yaşamın şematik bir iyiler/kötüler karşıtlığına dönüştürülmesi, kesin doğruların savunulması. Çocukların gerçekleriyle uzak yakın ilgisi olmayan şablon bir dünya yaratılması, parmak sallayan bir öğreticilik gibi. Bakanlıkların yıllardır çıkardığı milli ve dini duyguları hedef alan yayınlar buna örnek veriyor. Kahramanlık öyküleri, öğretmen dizileri, destan ve masallar okul kitaplarından alışık olduğumuz bir sevimsizlik içinde sunuluyor. Yayın piyasasının önemli bir bölümünü de son yirmi yıl içinde giderek sayıları artan dinci yayınlar oluşturuyor.Türk gücünü öven ve Müslümanlığın en üstün din olduğunu anlatan vurdulu kırdılı çizgi romanları,savaş öyküleri, ibret verici korku öyküleri gibi.Dinci yayınların çoğu kez Eğitim Bakanlığının çıkardığı kitapların ideolojisiyle örtüştüğünü görüyoruz. Öte yandan her tür ideolojik koşullanmadan uzak durarak gerçekten çocuğun dünyasını keşfetmeye çalışan, çocuk bakışını yakalayan çağdaş bir çocuk yazını anlayışı da çocuk yazınındaki önemli bir gelişime 173
de işaret ediyor. Bu yazın gülmece ve taşlama türü kitaplardan sorun odaklı yazına, fantastik yazından gerçekçi yazına, öykü ve romandan şiire değin çeşitli alanları ve türleri kuşatıyor. Bu kitaplar yavaş yavaş başka dillere de çevrilmeye başlandı bile. Zaman içinde bu tür yayınların artacağını düşünüyorum, umuyorum. Yazarların gerçekleri gizlemeden çocukların dünyalarını bulgulamaya başlamaları, sıkıntıları ve sorunlarını sergilemeleri altmışlı yıllarda toplumsal sorunlara duyulan ilgiyle birlikte başlıyor. Bu açıdan küçük çapta da olsa batıdaki gelişmelerle bir koşutluk olduğu söylenebilir. Küçük çapta, çünkü bu yıllarda başlayan olumlu kıpırtılar Batıda olduğu gibi temel yapısal değişikliklere yol açmadığından, yani eğitimde köklü bir reform yapılmadığından ister istemez sınırlı kalıyor. Bu bakımdan çocuğa yaklaşımda öğretici eğilimler ve otosansür etkisini sürdürürken, bu anlayışı kıran ya da kırmaya çalışan yayınların sayısı da parmakla sayılacak kadar az kalıyor. Taşlama türleri bu alanda yapıcı örnekler verirken, gerçekleri yalın bir biçimde dile getiren yapıtlar da farklı sosyal kesimlerin yaşamlarından, örneğin köylülerin, köyden kente göç edenlerin, orta kesimin, aydın kesiminin, göçmen işçilerin yaşamından kesitler veriyor. Bu yapıtlarda ekonomik sıkıntılar, çalışan ailelerin sorunları, baskı ve şiddet, yabancı olma ve dışlanma gibi sorunlar gündeme geliyor. Son yıllarda çıkan çocuk yayınlarında en göze çarpan özellik çocuk bakışının yakalanmaya çalışılması. Yazarın kendi görüşlerini çocuğun ağzından vermekten kaçınması, doğrudan çocuğun dünyasından yola çıkması. Çocuk yazını alanında yerli yapıtların az oluşu çevirinin ister istemez ağırlık kazanmasına yol açtı. Örneğin, Almanya ve Türkiye arasında çocuk yazını alanında bir kıyaslama yaptığımızda çağdaş çocuk yazının oluşmasında daha bir arayış sürecinde bulunmamıza karşın, çeviri alanında inanılmaz bir zenginlik göze çarpıyor. Böylece bizim çocuklarımızın bir Batı ülkesindeki çocuklara oranla farklı kültürlere ve dünyalara ilişkin daha zengin bir birikimleri olduğu söylenebilir. Ben bunu çok önemli ve güzel bir gelişim olarak görüyorum. Kültürlerarası etkileşimin ağırlık kazandığı bir ortamda bunun önemini gerçekten göz ardı edemeyiz. Ancak burada belirleyici olan hem çevirilerin niteliği, hem de seçimi. Çağdaş Batı yazınının en önemli örneklerinin arı bir dille Türkceye kazandırılması, hem çocuk kültürümüzü geliştirecek, hem de çocuğa yaklaşımımızda egemen olan otoriter yaklaşımı kıracak. Bu Batıya öykünme değil, dış dünyaya açılarak kendimizi geliştirmek, yenilemek demek. Örneğin, son yıllarda Alman çocuk yazınından yapılan çevirilerin içinde Christine Nöstlinger’in kitaplarının ağırlık kazanmasını çok önemli bir gelişme olarak görüyorum. Çocuk Yazını Eleştirisi Çocuk yazının sağlıklı bir gelişim gösterebilmesinde çocuk yazını eleştirisi yönlendirici olabilir. Nitekim köklü bir eleştiri geleneği olan Batı ülkelerinde, eleştirinin önemli bir işlevi var. Gerçi günümüzde göreceliği ön plana alan postmodernizmin etkisiyle, eleştirel bakış ikinci plana itiliyor gibi görünse bile, söz konusu çocuk olunca, gene de bazı temel ölçütlerin geçerliğini koruduğunu görüyoruz. Eleştirel bakışın sağlam bir düşünsel temele dayanabilmesi için, çocuk yazınını değerlendirmede bazı temel ölçütleri tutmak gerekiyor. Bunları ana çizgileriyle iki noktada odaklaştırabiliriz: Çocuk kitaplarının yapıtın bütünlüğü içinde öykü ve söylem düzleminde alımlanması ve tarihsel ve toplumsal bağlamı içinde incelenmesi ve değerlendirilmesi, daha somut bir deyişle yazarın duruşunun, dünya görüşünün çıkarılması. Çocuk yazınının tıpkı yetişkinler için yazılan yazınsal metinlerde olduğu öykü ve söylem düzleminde okunması, çözümlenmesi, yorumlanması metinin dilinin, gönderme alanlarının, anlamsal boyutunun ve katmanlarının, iletisinin metinde kullanılan imgelerin, motiflerin ve eğretilemelerin göz önüne alınarak çıkarılması anlamına geliyor. Nitelikli çocuk yazınının özelliği çocuklara olduğu kadar yetişkinlere de seslenebilmesi. Çünkü sonuçta yetişkinler çocuklar için çocuk kitaplarını okuyan, seçen ve değerlendiren aracı konumundalar. Ayrıca günümüzde çocuk ve yetişkin arasındaki sınırlar da yavaş yavaş çözülmeye başlamıştır. (Her yetişkinin içinde çocuğun, her çocuğun içinde de yavaş yavaş gelişmekte olan bir yetişkinin olması). Özellikle çocuk klasiklerinin hem çocuklara, hem de yetişkinlere seslenen bir gücü olması da buna örnek gösterilebilir.
174
Sözgelimi Mark Twain’in “Tom Sawyer”i ya da Lewis Carrol’in “Alice Harikalar Diyarında” gibi bir kıtabı çocuk okuyucuyu olduğu kadar yetişkin okuyucuyu da hedefliyor. Çocuk yazınının alımlanmasında yetişkinler için yazılan yazından farklı olarak çocuğa görelik önem kazanıyor. Çünkü nitelikli çocuk yazının yetişkinlere seslenme gücü olsa bile, çocuk yazınının birincil okuyucusu gene de çocuk. Kuşkusuz çocuğa göreliği belirlerken çağdaş dünyada çocuğa nasıl bakıldığı, bugünün çocukluk anlayışının ne olduğu önem kazanacak. Çünkü çocuğa görelik de tarihsel süreç içinde değişen bir kavram.Bu açıdan çocuk yazınını değerlendirirken çocuk okuyucunun yaş, yaşam deneyimi ve alımlama kapasitesinin ve içinde bulunduğu ortam ve koşulların göz önüne alınması gerekiyor. Çocuk yazının okunmasında tıpkı diğer yazınsal metinlerde olduğu gibi yorumbilimsel ve alımlama estetiğinin bileşimi bir yaklaşımdan yola çıkılabilir. 1 Yorumbilimsel yaklaşımın özelliği incelenen yapıtın yazıldığı tarihsel ortam, koşullar ve bağlantıları göz önüne alarak anlama doğrultusunda kuşatılmaya çalışılması. Alımlama estetiğine dayanan bakışın özelliği bugünün koşullarının göz önüne alınarak alımlama odaklı bir bakışın benimsemesi. Öte yandan konu çocuk olduğu için tıpkı feminist yaklaşımda olduğu gibi ideoloji eleştirisi de önem kazanacaktır. Bu bağlamda yazarların kendi dünya görüşlerinin ışığında çocuğa nasıl baktıkları, nasıl bir çocukluk anlayışından yola çıktıkları vb. ardalan bilgisini koşullayan sorular da önem kazanacaktır. İdeoloji eleştirisi çocuk haklarının çiğnenmesi, otoriter eğilimler, ırkçılık, milliyetçi ve dinsel söylemler, toplumsal cinsiyet vb. temel sorunlar üzerinde durmaktadır. Günümüzde çağdaş bir çocuk yazarından beklenen çocuğu kendi kişiliği ve gelişme gizilgücü olan birey olarak ciddiye alması, onun dünyasını önemseyerek keşfetmesi, bu bağlamda da cinsiyet ayrımcılığı yapmadan çocuk haklarına sahip çıkabilmesi. Bu çerçeve içinde çocuklar için yazılan metinler ancak öykü ve söylem düzleminde bütünüyle kuşatan ve çocuğa göreliği göz önüne alan bir incelemeden sonra, değerlendirmeye geçilebilir. Değerlendirmede yazarın bakışı önem kazanacaktır. Yazar çocuğun dünyasını verebiliyor mu, nasıl, yoksa kendi ideolojisini mi dayatmaya çalışıyor, öğretici yanı mı ağır basıyor vb. sorular üzerinde durulabilir. Öte yandan çocuk yazını eleştirisi de göz ardı edilmemesi gereken çok önemli bir sorun da bugün tüketim dünyasında yaşamımız oluşturuyor. Tüketim toplumunda her şey anlık, duygular, etkiler yaratmaya yönelik.İzlediğimiz televizyon dizileri, medyada bize sunulan çoğu şey böyle. Bu yüzeysel yaklaşımlar insanların duyularını köreltiyor.Çocuk yazını içinde de yayınevlerinin çok satsın diye para kazanmak amacıyla çıkardıkları, çabuk tüketime yönelik, anlık etkiler uyandıran, sadece gerilim yaratmak içn yazılan kitaplar var. Ancak yazının bunun çok ötesinde bir gizilgücü var ki, yazını yazın yapan değer de bu, anlık tüketimin çok ötesinde bir derinliği olması, okuyucuya bir şeyler kazandırması, çok yönlü, eleştirel düşünebilme, bir şeye farklı açılardan bakabilme, sorgulayabilme yetisinin geliştirilmesi, duyarlılığın, düş gücünün arttırılması. Aynı şey çocuk kitapları için de söz konusu. Çocuk kitaplarının içinde de çok yüzeysel, sadece satış amaçlı, çabuk tüketime yönelik kitaplar olabileceği gibi, çok farklı bir bakış açısı getirebilen, çocukları geliştirebilen, düşündürebilen, aynı zamanda eğlenceli olan kitaplar da var ki çocuk yazını eleştirisinde belirleyici onları. Bir ayıklama yaparak nitelikliyle niteliksizi birbirinden ayırabilmek. Toparlayacak olursak, değerlendirmede dikkat edilmesi gereken temel noktaları ana çizgileriyle şöyle verebiliriz: Çocuğun anlayabileceği bir dil kullanılmış mı ? Kurguda tutarlılık var mı? Çocuk bakışı ne derecede yakalanmış? Yazar çocuğun dünyasına gerçekten öğreticiliğin izlerini mi görüyoruz?
girebilmiş mi, yoksa otoriter bakışın ya da parmak sallayan
Anlatılanlar ne derecede çocuğa sesleniyor?
1
Zehra İpşiroğlu, Yazında Alımlama Boyutları ve Çeşitlemeleri, İstanbul, Papirüs 1999
175
Sansür ve otosansüre saplanmadan çocuğun yaşantısında yer alan konulara girilebiliyor mu, yoksa çocuk bunu anlayamaz düşüncesi mi ağırlık kazanıyor? İdeolojik yaklaşımdan kaçınılabilmiş mi, yoksa yazar kendi dünya görüşünü çocuğa dayatmaya mı çalışıyor? Anlatılanlar da cinsiyet ayrımcılığı vb. ideolojik eğilimler doğrultusunda bir güdümleme var mı? Anlatılanlar çok katmanlı mı? Hem çocuk hem de yetişkin okuyucuya seslenen bir düzeyi yakalayabilmiş mi? Anlatılanlar sorgulayıcı düşünme yetisini, empati duygusunu ve düş gücünü geliştirebiliyor mu? Bizde çocuk yazını eleştirisi daha yeterince gelişmemiş bile olsa, bu alanda olumlu gelişmeler de var. Bunların bir bölümü akademik çalışmalarda odaklaşıyor, bir bölümü de medya aracılığıyla daha geniş bir kitleyi hedef alıyor. Akademik çalışmaların tehlikesi, şu ne demiş, bu ne demişlere saplanarak doğrudan yapıttan yola çıkan bir yaklaşımdan uzaklaşılması ya da kolaylıkla milliyetçi ya da dinci bir söylemin etkisi altına girilmesi. Medyada çıkan eleştirilerin tehlikeli yanı kısa tanıtım yazılarının çerçevesi içinde yüzeysel kalması. Akademik çalışmalara olumlu bir örnek olarak Selahattin Dilidüzgün’ün Ömer Seyfettin çalışmasını getirmek istiyorum. Doğrudan yapıttan yola çıkarak, yapıtın gönderme alanlarını ve boyutlarını bulgulayarak okur merkezci bir yaklaşımla yapıta bugünün açısından yeni bir bakış getiriyor. Nihal Kuyumcu’nun çocuk tiyatrosu üzerine doğrudan metinleri temel alan çalışmaları da aynı bilimsel titizliği koruyor. Her iki yazar da yorumbilimsel yaklaşımla alımlama estetiğinin bütünleştiği bir anlayışta buluşuyorlar.Medyada çıkan yazılara baktığımda Nilay Yılmaz’ın Cumhuriyet kitap ekindeki sayfasını çok olumlu bir gelişme olarak değerlendiriyorum. Gerek yazarın kendi yazıları, gerek bu sayfada çıkan diğer yazılar çağdaş çocuk yazını alanında belli bir birikimin ürünleri. Gönül isterdi ki medyada çocuk ve gençlik yazını önemsensin, ciddiye alınsın, ayrıntılı inceleme ve eleştiri yazılarına daha çok yer verilebilir.
176
6. ÇOCUK EDEBİYATI VE İNCELEME
177
BİR “MASAL METİNLERİ İNCELEME MODELİ” ÖNERİSİ VE UYGULAMASI Yrd. Doç. Dr. Safiye AKDENİZ Adnan Menderes Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi
A.
EĞİTİMİMİZDE YENİ BİR MASAL GELİŞTİRİLMESİNİN GEREKLİLİĞİ:
METİNLERİNİ
İNCELEME
MODELİNİN
Günümüz bilim hayatında mit ve masal incelemeleri, çocukların ve gençlerin zihin ve ruh gelişimi için temel araçlardan birisi haline gelmiştir. Çağdaş pedagoji, mit ve masalların yeni neslin dünyayı ve gerçekleri (realite) doğru yorumlamasına, doğayı ve insanı gerçekliği içinde kavramasına, bilimsel düşünceye ve yaratıcılığa hazırlanmasına imkan verdiği, kısaca, onların düşünce ve ruh gelişimlerine katkı sağladığı görüşünde birleşmektedir. Günümüzde birçok bilim dalının ve çağdaş pedagojinin bütün disiplinleriyle bu kaynaklara yönelmiş olması, mitlerden ve masallardan eğitimde en üst düzeyde yararlanmanın yollarını araması bunun çok açık kanıtlarıdır. Psikoloji, pedagoji, naratoloji gibi bilimler, orijinal masal metinlerinin eğitimde özel bir yeri olduğu görüşünü benimsemiştir. Bunun sonucunda çocuğun kişiliğinin, zihninin, hayal gücünün gelişmesinde tabiatı ve toplumu doğru algılamasında, ana dili ve yabancı dil öğretiminde, öğrencilerin okumayı, anlamayı, yazmayı öğrenmelerinde masallar, temel eğitim malzemesi olmuştur. Pedagoglara göre masalın temel olarak dört fonksiyonu vardır: 1) Eğlence fonksiyonu, 2) Psikolojik fonksiyonu, 3) Eğitim fonksiyonu, 4)Toplum hayatına hazırlama fonksiyonu. Masalların bu işlevlerinden yararlanmak için öğretim programlarında çağdaş masal inceleme yöntemlerine yer vermemiz gerekmektedir. Batı eğitiminde mit ve masal incelemeleri, klasik metin inceleme yöntemlerinden yararlanılmakla birlikte daha çok Claude Lévy-Strauss’un, Vladimir Propp’un, A.J. Greimas’ın, C. Bremond’un geliştirdikleri metin çözümlemesi kuramlarının getirdiği yeni bakış açılarına göre yapılmaktadır. Batı pedagojisinin bu konuda dayandığı temel strateji şudur: İletişim bilimleri, dil bilimi, anlam bilimi, metin çözümlemesi, son yüzyılda çok soyut, dolayısıyla zor; ama vazgeçilemez teoriler üretmiştir. Bu teorilerin basit; ama önemli sonuçlarının daha ilköğretim çağında ve orta öğretim çağında yeni nesle masal metinleri aracılığıyla kavratılması gerekir. Bu yapıldığı takdirde çocuklar, bir metne yeni teoriler ışığında bakma imkanı kazanacak ve ilerleyen yaşlarında bu teorileri derinliğine kavrayabilecektir. 1 Batılıların tespit etmiş olduğu bu strateji, eğitimin bütünlüğünü ve eşzamanlılığını da sağlamayı amaç edinmektedir. Buna karşılık, yurdumuzda masal metinlerinin incelenmesinde genellikle hâlâ klasik metin çözümlemesi yöntemi uygulanmaktadır. Bu bildiride Propp 2 yöntemine dayanarak 10 - 18 yaş gurubundaki çocukların ve gençlerin metin incelemesi alışkanlıklarının geliştirilmesinde kullanılabilecek bir masal incelemesi modeli önerilecektir. 3
1 Centre Départemental de Documentation Pédagogique du Territoire de Belfort; İnspection Académique de L’Education Nationnale de Montbéliard; CİCV, Pierre Schaeffer; http://laby.cicv.fr/DISP/disp.html. 2 Propp, Vladimir. Morphology of the Folk Tale. 2nd ed., rev. and ed. with pref. by Louis A. Wagner. Introd. by Alan Dundes. Austin: University of Texas. 1968. ; Thompson, Stith. Motif-Index of Folk-Literature; a Classification of Narrative Elements in Folktales, Ballads, Myths, Fables, Mediaeval Romances, Exempla, Fabliaux, Jest-Books, and Local Legends. Rev. and enl. ed. Bloomington: Indiana University Press. 1966. 3 http://www.gwu.edu/~folktale/GERM232/bearskin/web%20pages/StructuralAnalysis.html.
179
Sunulan modelin okullarımızda halen uygulanmakta olan metin inceleme yöntemlerine göre oldukça gelişmiş, dolayısıyla daha güç olduğu görülecektir. İlk öğretimin ikinci döneminde ve liselerimizde, metin incelemelerinde her metin, giriş, gelişme, sonuç bölümleri içinde değerlendirilmekte, metnin özeti yapılmakta, ana fikir ve yardımcı fikirler bulunmakta, şahıs, zaman, mekan kadroları üzerinde durulmakta, dil ve üslup değerlendirilmeleri yapılmaktadır. Millî Eğitim Bakanlığı tarafından esasları Tebliğler Dergisinde yayımlanmış olan bu metin analizi yönteminin genel çerçevesi doğru olmakla birlikte günümüzde artık yeterli değildir. Sunulan model, aslında günümüzde sadece masal incelemelerinde değil bütün anlatı türlerinin incelenmesinde yararlanılan bir anahtar konumundadır. Bu modeller, mitlere, destanlara, fabllere, modern hikâyeye, romanlara, tarihe, güzel sanatlara, resimli romanlara, sinemaya, tabiî dillerin dışındaki dil ürünlerine de uygulanmaktadır. Bundan dolayı kavranması göreceli olarak güç de olsa Propp tarafından ortaya konulan ve zaman içinde geliştirilen bu modelin esaslarının eğitimcilerimiz tarafından tanınması ve öğrencilerimize kazandırılması gerekmektedir. B. MODELİN ÇOCUKLARA VE GENÇLERE PEDAGOJİK UYGUNLUĞU MESELESİ: Sunduğumuz model, göreceli olarak soyuttur. Modelle yeni karşılaşan eğitimciler için bile meseleyi kavramakta başlangıçta zorluklar vardır. Bundan dolayı modelin soyut olduğu 10-18 yaş gurubuna dahil öğrencilere zor gelebileceği ileri sürülebilir. Batılı ülkelerde yapılan araştırma ve uygulamalar bu modelin uygulanabilirliğini ortaya koymuştur: Çocuklar, üç yaşına doğru bağımsız bir biçimde olayları hikâye etmeye başlarlar; fakat kurdukları cümleler arasında pek ilişki yoktur. Bu yaştaki çocuklar, ancak günlük ve basit olayları hikâye etmeye çalışırlar. Ancak beş yaşına doğru hikâye etme dediğimiz şeye benzer bir anlatıma kavuşurlar. Cümleleri birbirine bağlarlar, bir anlatıyı bir gelişim noktasına ulaşacak biçimde düzenleyebilirler, olguları bir şahıs etrafında toplamayı başarırlar; fakat çok zaman bir sonuç bölümü ortaya koyamazlar. Beş altı yaşlarında çevrelerinde olup biteni hikâye edebilirler. Seçtikleri konular, çok zaman onları etkileyen olgulardır. Çocuklar ancak sekiz yaşında iyi kurulmuş hikâyeler anlatabilirler. Bu yaşta yaşadıkları olayların dışındaki şeyleri de hikâye edebilirler. Anlatılan bir hikâyeyi bütünlüğü içinde kavrarlar. Sekiz yaşından küçük çocuklar özeti kavramakta güçlük çekerler, buna karşılık sekiz yaşındakiler, özetlemekte sıkıntı çekseler de bir hikâye özetini kavrayabilirler. Çocukların özeti anlamaları, bir metni oluşturan bölümleri ve birimleri kavradıklarını gösterir. Sonuç olarak, dokuz - on yaşındaki çocuklar, masal ve anlatıların oluşturduğu şemaları kavrama gücüne sahiptir. Bundan dolayı önerilen modelin 10-18 yaş grubuna uygun düştüğünü söyleyebiliriz.4 C. TEORİK KAYNAKLAR VE UYGULAMA METNİ: Araştırmamızda önerdiğimiz model temel olarak , Vladimir Ja. Propp’un “Masalların Yapısı ve İncelenmesi” adlı eserinde ortaya koyduğu görüşlere dayanmaktadır. 5 Ayrıca A. J. Greimas’ın “Yapısal Anlambilim” 6 adlı eserindeki görüşlerinden ve “katılanlar / aktan” teorisinden yararlanılmış, üst yapı analizinde C. Bremond’un ve Paul Larivaille’in anlatı sözdizimi görüşlerinden yararlanılmıştır. Uygulama öneği olarak seçtiğimiz masal, Naki Tezel’in “Türk Masalları” 7 adlı eserinde bulunan “Keloğlan’ın Ali Cengiz Oyunu” adlı masalıdır. I. MASAL İNCELEMELERİNDE YAPILACAK ÖN ÇALIŞMALAR: Önereceğimiz analiz yöntemleri, sınıflarda bir masal incelemesi yaparken uyguladığımız klasik metin inceleme usûlünden tamamen uzaklaşmamız anlamına gelmemektedir. Önerilen yöntemler, klasik yöntemin geliştirilmesini amaçlamaktadır: Bir masal incelenirken, yine klâsik yöntemin önerdiği metnin tanımlanması, malzeme, tem, teknik, yapı, zaman, mekan, üslûp ve dil çalışmaları yapılmalıdır. Masalın adı, alındığı kaynak, masalın türü, ele alınan temler, bakış açısı, giriş, gelişme, sonuç bölümlerinin tespiti ve üslup özellikleri tespit edilmelidir. Bu incelemeler, önereceğimiz fonksiyon, aktan ve üst yapı analizleriyle derinleştirilmelidir. Öğrencilerle birlikte masal incelemesi yapılırken ayrıca şu çalışmaların yapılmasında yarar vardır:
4
Caroline Jaeger, Memoire D’Etude, http://www.enssib.fr/bibliotheque/documents/dcb/jaeger.pdf#search=%22Paul%20larivaille%2C%20analyse%2C%20model%22 5 Hüseyin Gümüş, “Masalların Yapısı ve İncelenmesi”, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1987.; Vladimir Ja. Propp, Morphologie du Conte, Editions Gallimard, 1970. 6 A.J. Greimas, “Sémantique Structurale”, Paris, 1966. 7 Naki Tezel, Türk Masalları, Cilt:2, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1985.
180
1. Masalın dinlenmesi ve okunması: Masal incelemelerinde başlangıçta öğrrencilerin bildiği masallardan yola çıkılmasında yarar vardır. Masal önce öğrencilere anlatılmalı, yahut okunmalı, sonra kişisel bir okuma yapmaları sağlanmalıdır. Masal anlatılıp okunduktan sonra öğrencilere masalın anlatılması ile okunması arasındaki farkları kavramasını sağlayacak sorular yöneltilmelidir: Masal anlatıcılar, bir masalı her anlattığında tamamen aynı şekilde mi anlatmaktadır? Bu anlatımlar arasında nasıl bir fark vardır? Masal kitaplarında, aynı masalın varyantları arasında fark var mıdır? Masal okuma ile dinleme arasında ne gibi farklar vardır? Masallar birbirlerine sadece padişah, şehzade, sihirli nesneler, devler, cinler bulunmasıyla mı benzer? Onların yapı yönünden de benzerlikleri var mıdır? Bu sorular öğrencilerin dikkatini, yüzeysel benzerliklerin dışında, masalda yapısal ve soyut benzerlikler bulunduğuna da çekecektir. Uygulama: Örnek masalımızda, birçok masalda bulunabilecek olan Keloğlan, padişah, sultan ve olağanüstü haller vardır. Ama bunun dışında bu masal bir mücadeleyi ve mücadele sonunda kazanılan bir zaferi hikâye etmesiyle de diğer masallara benzemektedir. Birinciler, masaldan masala değişebildiği halde ikinciler bütün masallarda aynı kalmaktadır. 2. Masalın birkaç cümleden oluşan çok kısa bir özetinin yapılması: Öğrencilerin masalı bütünlüğü içinde kavramalarını sağlamak için onun çok kısa bir özetini yapmalarının çok yararlı olduğu test edilmiştir. Uygulama: Örnek masalımızın kısa özeti şöyledir: Keloğlan annesine kendisine padişahın kızını istemesini söyler. Keloğlanın annesi padişahın kızını oğluna ister. Padişah “Ali Cengiz” oyununu öğrenirse Keloğlan’a kızını vermeyi vaad eder. Keloğlan, Ali Cengiz’i kandırarak bildiği sihirli oyunlarını öğrenir ve padişahın kızıyla evlenir. 3. Masallardaki Formel Unsurların ve Üçleme Tekniğinin Tanınması: Asıl masal metni ile masallarda tekrarlanan formel ifadelerin birbirinden ayrılması masalın analiz edilmesinde kolaylıklar sağlayacaktır. Masalın en belirgin niteliklerinden birisi, bazı hareket dizilerinin tekrarlanması olgusudur. Masalın değişik bölümlerinde bu teknikten yararlanılmış olabilir. Mesela, padişah üç oğluna güç bir görev verir, üç oğlunun görev maceraları bir üçleme oluşturur. Genellikle üç maceranın ikisi olumsuz, sonuncusu olumlu biter. Bunun gibi masallarda pek çok üçleme tekniği vardır. Masalda üçlemelerin önceden tespiti fonksiyon araştırmalarında ve masalın yapısının kavranmasında büyük bir kolaylık sağlamaktadır. Uygulama: Örnek masalımızda üçleme tekniği kullanılmıştır. Masaldaki avcılar ve pazar müşterilerinin masalın temel şahıs kadrosu içinde olmadığını ancak bu üçlemenin tespit edilmesiyle anlayabiliriz. II. FONKSİYON ANALİZİ: Bu yöntem Propp tarafından geliştirilmiştir. Vladimir Propp (1895-1970), 1928 yılında yayımladığı Masal Morfolojisi adlı eserinde olağanüstü masalların benzer hareket şemaları üzerine kurulduğunu gösterdi. Masalları incelemek için Botanik bilimine bağlı olan “morfoloji”nin ilkelerinden yola çıktı. Afanassiev’in derlediği Rus masallarının yüz tanesi üzerinde yapısal bir araştırma yaptı. Botanikçilerin yaptığı gibi bu masallarda değişen ve değişmeyen unsurları tespit etmekle işe koyuldu. Masallarda büyük bir çeşitlilik ve renklilik bulunmasına rağmen, onlarda değişmeyen, hepsinde aynı kalan bazı yönlerin bulunduğunu fark etti: Mesela, incelediği masallarda kahramanlar bir ülkeden bir diğer ülkeye, atla, kayıkla, kartal sırtında yahut sihirli bir yüzük yardımıyla gidiyorlardı. Burada ulaşım araçları her masalda değişiyordu; ama değişmeyen bir şey vardı, o da ortaya çıkan hareketti: Bütün bu masallarda kahramanlar bir krallıktan başka bir krallığa gidiyorlar, aynı hareketi yapıyorlardı. Propp, masallar arasında değişmeden aynı kalan hareketlere fonksiyon adını verdi. Olağanüstü masallarda bu şekilde değişmeyen otuz bir fonksiyon olduğunu tespit etti. Propp’un fonksiyon tanımı şöyledir: Fonksiyon, bir şahsın anlamını masalın gelişim çizgisi içinde bulan hareketidir. Her masalda bu otuz bir fonksiyonun tamamı bulunmaz. Bütün masallarda bulunması zorunlu olan bir tek fonksiyon vardır: O da “kötülük” yahut “yokluk” adı verilen fonksiyondur. Bütün olağanüstü masallar, yapılan bir kötülüğün bir kahramanın çabasıyla ortadan kaldırılışının hikâyesidir. Masallarda fonksiyon sayısı değişik olabilir; ancak bunların sıralanışı, dizilişi daima aynı kalır. Propp’un tespitine göre olağanüstü bir masalda otuz bir fonksiyon bulunabilir.Bu fonksiyonlar şunlardır: A. Hazırlık Bölümü: 1) Ailenin üyelerinden birisi evden uzaklaşır. Sembol : e. 2) Masal kahramanına bir yasak bildirilir. Sembol : k. 3) Kahraman bildirilen yasağı mutlaka çiğner. Sembbol : q. 4) Düşman bilgi elde etmeye çalışır. Sembol : v. 5) Düşmana bilgi verilir. Sembol : W. 6) Düşman, kurbanı 181
aldatmaya çalışır: Sembol: J. 7)Kurban aldanır. Sembol: g. B) Birinci Kısım: 8) Düşman ailenin bir üyesine zarar verir. Sembol: X . Yahut ailenin fertlerinden birinin bir şeyin yokluğunu hissetmesi. (Bu ikincisi, önceden vuku bulmuş bir kötülük gibidir.) Sembol: x. 9)Yapılan kötülük yahut yokluk haberi yayılır, kahraman yardıma çağrılır. Sembol: Y. 10) Arayıcı kahramanın harekete geçmeye razı olması. Sembol : W. 11) Arayıcı kahramanın yola çıkması. Sembol : ↑.12) Arayıcı kahramanın bağışçı tarafından sınavdan geçirilmesi. Kahraman başardığı takdirde büyülü bir nesneye yahut büyülü bir yardımcıya kavuşacaktır. Sembol : D. 13) Müstakbel bağışçıya kahramanın tepkisi. Sembol : H. 14) Kahramanın büyülü vasıtayı elde etmesi. Sembol : Z. 15) Kahramanın aranan nesnenin bulunduğu yere ulaştırılması. Sembol: R. 16) Kahraman ve düşmanın savaşı. Sembol: L. 17) Kahramanın daha sonra tanınmak için işaretlenmesi. Sembol: M. 18) Düşmanın yenilmesi. Sembol: V. 19) Masalın başlangıcındaki kötülük yahut yokluğun giderilmesi. Sembol: E. C) İkinci Kısım: 20) Arayıcı kahramanın geri dönüşü. Sembol : ↓. 21) Kahramanın düşman tarafından takip edilmesi. Sembol: P. 22) Kahramanın takipten kurtulması. Sembol: S. 23) Kahramanın kimliğini gizleyerek ülkesine dönmesi. Sembol: O. 24) Sahte kahramanın asılsız iddialarda bulunması. Sembol: F. 25) Kahramana zor bir görevin teklif edilmesi. Sembol: T. 26) Kahramanın görevi başarması. Sembol: A. 27) Kahramanın tanınması. Sembol: I. 28) Sahte kahramanın veya düşmanın maskesinin düşürülmesi. Sembol: Dv. 29) Kahramanın yeni bir fizikî görünüm kazanması. Sembol : Tr. 30) Düşmanın cezalandırılması. Pu. 31) Kahramanın evlenmesi ve tahta çıkması. Sembol: N. Olağanüstü masallardaki bu hareketlere fonkisyon adı verilir; ama masallarda bulunan her hareket fonksiyon değildir. Burada sorulması gereken soru şudur: Masalda hangi hareketler birer fonksiyon olarak algılanacaktır? Burada fonksiyon fikri hakkında kısa bir açıklama yapmamızda yarar vardır: Bir hareket fonksiyon olarak anlamını diğer hareketlerden alır: Beyaz bir baston, bir görme özürlü tarafından taşındığında farklı bir fonksiyon, moda olarak taşındığında farklı bir fonksiyon yüklenir. Bu durumda fonksiyonu belirleyen nesne değil onu taşıyan şahıstır. Aynı şekilde sivri bir demir parçası bulunduğu yere göre farklı fonksiyonlara sahip olur: Saat kadranında yer alıyorsa akrep yahut yelkovan, dikiş dikmekte kullanılıyorsa iğne fonksiyonu üstlenir. Akrep yahut yelkovanı, birbirlerinden boy farkıyla ayırt ederiz. Akrebi akrep saymamız onun sivri bir demir olmasından değildir, diğer sivri demirden kısa olmasıdır. Aynı şekilde masalda bir fonksiyonu diğer fonksiyonlardan ne olduğuyla değil, hangi amaçla kullanıldığıyla ayırt edebiliriz. Sivri demir parçası, kullanılışına göre akrep yahut iğne fonksiyonunu yüklenir. Aynı şekilde bir masalda devle savaş hareketi, kendisinden önce yahut sonra olanlara göre sınama yahut mücadele fonksiyonu adını alır. Bir masalda birçok seyahat motifi bulunabilir. Bunlardan hangisinin arayıcı kahramanın yola çıkması fonksiyonu olarak belirleneceğini aynı şekilde, kendisinden önceki ve sonraki fonksiyonlara bakılarak tespit edebiliriz. Ayrıca bu hareketi kimin yaptığına bakılır. Masalda herhangi bir kahramanın yola çıkması bir fonksiyon olmadığı halde Keloğlan’ın yola çıkması bir fonksiyondur. Uygulama: Öğrencilerin fonksiyonları bulabilmeleri için onlara değişik masallar üzerinde fonksiyonları tanıma çalışmaları yaptırılmalıdır. Bazı fonksiyonlar ilk bakışta fark edilebilecek kadar kolaydır: Mesela, öğrenciler, bir masalın başında bulunan aile bireylerinden birisinin evden uzaklaşması foksiyonunu hemen bulacaklardır. Mesela, baba çocuklarını evde bırakarak odun kesmeğe ormana gitmiştir. Öğrenciler, buradaki evden uzaklaşma fonksiyonunu hemen fark edeceklerdir. Fakat bir başka masalda, babanın ölümünün evden uzaklaşma fonksiyonunun en kuvvetli şekli olduğunu fark edemeyebilirler. Öğrencilerin fonksiyonları doğru bulabilmeleri, deneyimlerinin artmasıyla mümkün olabilecektir. Örnek masalımızda bulunan fonksiyonlar şunlardır: Keloğlan’ın annesi padişahın kızını ister. Padişah, Ali Cengiz oyununu öğrenir de gelirse kızını Keloğlan’a vereceğini söyler. Dikkat edilirse burada padişah, bir şeyin eksikliğini hissetmektedir. Bu, bir şeyin yokluğunun hissedilmesi fonksiyonudur: Bunu sembolik olarak ( x ) ile göstereceğiz. Bilindiği gibi yokluk olağanüstü masallarda kötülüğün bir şeklidir. Keloğlan’ın annesinin oğluna “Padişah sana kızını verecek; ama Ali Cengiz oyununu öğrenmeni istiyor.” demesi, Kötülük yahut eksiklik haberinin yayılması ( Y ) fonksiyonudur. Keloğlan’ın annesine “ Ondan kolay ne var, hemen gidip Ali Cengiz’i bulalım.” demesi “Arayıcı kahramanın harekete geçmeye razı olması ve karar vermesi” fonksiyonudur: ( w ). Keloğlan’ın Ali Cengiz’i bulmak üzere annesiyle yola çıkması yola çıkma fonksiyonudur: ( ↑ ) Ali Cengiz’in Keloğlan’ı evine götürmesi “kahramanın aranan objenin bulunduğu yere götürülmesi” fonksiyonudur: ( R ). Ali Cengiz’in kızının Keloğlan’a acıması, ( D ) ve sınamaya tepki ( H ) fonksiyonlarıdır. Yine Ali Cengiz’in 182
kızının Keloğlan’a “Babama oyunları öğrenemedim de, öğrendim dersen seni öldürür” demesi, Keloğlan’a bir büyülü vasıtanın verilmesi fonksiyonudur: ( Z ). Keloğlan’ın sihirli oyunları öğrendiği halde öğrenmedim diyerek Ali Cengiz’i aldatması, mücâdele ( L ) ve zafer ( V ) fonksiyonlarıdır. Keloğlan’ın sihirli oyunları öğrenmesi, masalın başlangıcındaki eksikliğin yahut yokluğun giderilmesi anlamına gelir. Böylece kötülük yahut yokluk ortadan kalkmış olur. Oyunları öğrenen Keloğlan’ın memleketine dönmek üzere hareketi, geri dönüş fonksiyonudur: ( ↓ ). Ali Cengiz’in, Keloğlan’ın oyunları öğrendiğini anlayıp onu takip etmesi, takip fonksiyonudur: ( P ). Keloğlan’ın öğrendiği sihirli oyunlar vasıtasıyla takipten kurtulması, kurtulma fonksiyonudur: ( S ) . Keloğlan’ın Padişahın kızının kucağına bir demet gül olup düşmesi, aynı şekilde padişahın huzurunda Ali Cengiz’den kurtulmak için darı olup yerlere saçılması, kahramanın kimliğini gizleyerek ülkesine dönmesi fonksiyonudur: ( O ). Keloğlan’ın tilki kılığına girerek tavuk kılığına girmesi ve Ali Cengiz’i yutarak yemesi düşmanın cezalandırılması fonksiyonudur: ( Pu ). Keloğlan’ın Ali Cengiz’i öldürdükten sonra güzel bir delikanlı haline dönüşmesi, kahramanın dönüşümü, transformasyonu fonksiyonudur: ( Tr ). Keloğlan’ın Padişah’ın kızıyla evlenmesi, düğün fonksiyonudur: (N). Bu durumda masalın fonksiyonları şu şekilde şematik olarak gösterilebilir: xYw
↑ R D-H Z L-V ↓ P S O Pu Tr N
Böyle bir fonksiyon analizi çalışmasının ancak lise düzeyinde uygun olacağını düşünüyoruz. Batılı ülkeler, bu seviyede bir analizi lise düzeyinde öğrencilerine kavratmaktadır. Bu şemanın elde edilmesi, öğrencilerin masalın değişmeden aynı kalan soyut yapısını kavramalarına ve onu daha derinden anlamalarına yardımcı olacaktır. Buradaki hareketlerin masalın şahıs kadrosu ile ilişkisinin kavranması ise masaldaki rol paylaşımının kavranmasına imkân hazırlayacaktır. Öğrenciler, ancak bu çalışmaları yaptıktan sonra masalın derin yapısını kavramaya ve üniversite düzeyinde anlambilimsel “sem” analizleri yapmaya hazır hale geleceklerdir. III. KATILANLAR / AKTANLAR ANALİZİ (Masalda Yer Alan Şahıslar ve Bu Şahısların Yüklendikleri Fonksiyonlar) Fonksiyonların kavranması ile masalın şahıs kadrosunun kavranması arasında sıkı bir ilişki vardır. Diğer taraftan şahıs kadrosunu tespit etmeden fonksiyonların doğru olarak tespit edilmesi mümkün değildir. Şahıs kadrosunun ve fonksiyonların doğru olarak tespiti, çok zaman karışık yapılı masallarda birçok sınamayanılma denemesinin yapılmasından sonra mümkün olabilmektedir. Masal kahramanları, derinliği olmayan kişilerdir. Onlar hayatta görüldüğü gibi hem iyi yönleri hem kötü yönleri olan şahıslar değildir ya iyidirler ya kötüdürler. Basmakalıp, “stéréotypes” kahramanlardır. Bununla birlikte olayın gelişimi içinde, faydalı ve zararlı olabilen roller üstlenebilirler. Yani onlar, iyi ve kötü olarak olaylara girerler; ama mesela düşman, yaptıklarıyla kahramana hem zarar verebilir hem yarar sağlayabilir. Yani üslendiği fonksiyonlar farklı olabilir. Propp, masallarda yedi temel şahıs olduğunu tespit etmiştir. Bunlar, bildiğimiz anlatı kahramanı anlamına gelmezler. Bunlar, insan, canlı, cansız olabilir yani birer temel rol anlamındadırlar. Bir şahıs birden fazla rolü üstlenebildiği gibi, bir rol birçok şahıs tarafından oynanabilir. Bu durumda yedi masal kahramanının masaldaki yedi kişi anlamına gelmediğini önemle belirtmek ve öğrencilerin dikkatini bu konuya çekmek gerekmektedir. Bu, kişilerin ve kişileştirilmiş nesnelerin masallarda yedi tarz rol yüklenebildiği anlamına gelir. Bu rolleri yüklenenlerin görevleri, yani yükleneceği fonksiyonlar Propp tarafından şahısların hareket alanları olarak tespit edilmiştir. Masaldaki yedi rolün fonksiyon paylaşımı Propp’a göre şöyledir: 1) Düşmanın hareket alanı : Kötülük yapma (X), Savaş, kavga, yarışma (L), Takip (Pr). 2) Bağışçının hareket alanı : Büyülü vasıtanın verilmesi (D) ve (Z). 3) Büyülü yardımcının hareket alanı : Kahramanın yer değiştirmesi (R), Kötülüğün telafisi (E)., Takipten kurtulma (S), Güç görevin yapılması (A), Kahramanın şekil değiştirmesi (Tr).
183
4) Aranan nesne (Prenses) ve Yönlendiriciye (Padişah) bağlı hareket alanı: Güç görevin teklifi (T), İşaretleme (M), Sahte kahramanın maskesinin düşürülmesi (Dv), Kimlik belirleme (I), İkinci düşmanın cezalandırılması (Pv), Düğün, Evlenme (N). 5) Yönlendirici’nin hareket alanı: Arayıcı kahramanı sefere gönderme. 6) Arayıcı kahramana bağlı hareket alanı: Karar verme ve yola çıkma ( W ↑ ), Bağışçının isteklerini yapma (H), Düğün, evlenme (N). İlk fonksiyon (W), arayıcı kahramanı tanımamızı sağlayan en önemli harekettir. Kurban kahraman, diğer kahramanların faaliyetlerine sadece pasif bir şekilde katılır. 7) Sahte kahramana bağlı hareket alanı: Karar verme ve yola çıkma ( W ↑ ), bağışçının isteklerine karşı tepki. Bu tepki çok zaman olumsuzdur. Asılsız iddialarla başarıyı sahiplenmeye çalışma (F). Uygulama: Örnek masalımızdaki şahıs listesi şöyledir: 1) Keloğlan, 2) Keloğlan’ın Annesi, 3) Kapıcılar, 4) Padişah, 5) Ali Cengiz, 6) Ali Cengiz’in karısı, 7) Ali Cengiz’in Kızı, 8) Avcılar, 9) Padişahın kızı. Bu listeyi Propp’un şahıs kadrosuna yerleştirirsek şu tabloyu elde ederiz: 1) Düşman : Ali Cengiz. Kötülük yapma (X), Savaş, kavga, yarışma (L), Takip (Pr) . Ali Cengiz bütün bu fonksiyonları yerine getirmiştir. 2) Bağışçı : Ali Cengiz’in Kızı ve Ali Cengiz’in Karısı: Sihirli vasıtanın verilmesi (D) ve (Z) fonksiyonlarını gerçekleştirmişlerdir. 3) Büyülü yardımcı : Ali Cengiz’in kızının öğrettiği sihirli sözler. 4)Aranan nesne (Prenses) ve Yönlendiriciye (Padişah) bağlı hareket alanı: Padişahın kızı. Düğün, Evlenme (N). 5) Yönlendirici: Padişah. Arayıcı kahramanı sefere gönderir. 6) Arayıcı kahraman: Keloğlan. Karar verme ve yola çıkma ( W ↑ ), Bağışçının isteklerini yapma (H), Düğün, evlenme (N). İlk fonksiyon (w), arayıcı kahramanı tanımamızı sağlayan en önemli harekettir. Kurban kahraman, diğer kahramanların faaliyetlerine sadece pasif bir şekilde katılır. 7) Sahte kahraman: Örnek masalımızda yoktur. Görüldüğü gibi, incelediğimiz masalda dokuz kişi olduğu halde bile Propp’un yedi şahıslı kadrosunun masalda tam olarak bulunmadığı görülmektedir. Bunun sebebi, bir rolü birden fazla şahsın yüklenmesidir. Masallarda bunun tersi de mümkündür: Aynı şekilde bir şahsın birçok rolü yüklenmesi de mümkündür: Örnek masalımızda, Ali Cengiz’in karısı ve kızı tipik bir bağışçı rolü üstlenmiştir. Propp yönteminin masalı kavramamıza getirdiği en önemli katkılardan birisi bu rol anlayışıdır. Bunun öğrencilere kavratılması zor olmakla birlikte gereklidir. A.J. Greimas, Propp’un yedili rol dağılımını altıya indirmiş ve bunlara “Katılanlar” (Actant) adını vermiştir. Araştırma ve incelemelerde, ilk öğretimin ikinci devresinde ve liselerde günümüzde Greimas’ın Propp’u sadeleştirerek elde ettiği bu sınıflandırma kullanılmaktadır. Greimas’ın “Katılanlar/Aktanlar” listesi şöyledir: 1) Yardımcılar (Les adjuvants): Mücadelesinde arayıcı kahramana yardımcı olan şahıslar ve elementlerdir. 2) Özne (Le sujet) : Hikâyenin kahramanıdır. 3) Muhalifler (Les opposants) : Mücadelesinde arayıcı kahramana karşı koyan, engel çıkaran şahıslar ve kuvvetlerdir. 4)Yönlendirici (Le destinateur ): Kahramanı göreve çağıran, görevlendiren şahıs ve kuvvetlerdir. 5)Nesne (L’objet ): Kahramanın elde etmek istidiği nesne yahut ulaşmak istediği amaçtır. 184
6)Yararlanan (Le destinataire ): Kahramanın çalışmalarını adadığı somut yahut soyut şahıstır. A. J. Greimas, masaldaki rol dağılımını şöyle bir tablo ile pratik bir hale getirmiştir: Buradaki her unsura “masalın katılanları yani aktanları” adını vermiştir. Yönlendirici
→
←
NESNE
(Destinateur)
Yararlanan
(Objets)
(Destinataire)
↑ Yardımcı
→
←
ÖZNE
Düşman
(Adjuvants)
(Opposants)
Masala katılan bu aktanları ve aktanlar arasındaki ilişkiyi kolayca anlayabilmek için küçük bir masal hayal edelim: “Bir Padişah’ın kızının kıymetli bir tacı varmış. Bir dev bu tacı çalmış. Padişah, Keloğlan’ı bu tacı bulması için görevlendirmiş. Keloğlan sihirli bir kılıç yardımıyla devi yenmiş ve tacı geri almış. Padişah’ın kızıyla evlenmiş.” Bu küçük masalda, Padişah yönlendirici, Keloğlan özne, dev düşman, sihirli kılıç yardımcı, taç nesne, padişahın kızı yararlanandır. Yapılan uygulamalar, masalın temel yapısını teşkil eden bu aktanlar şemasının 12-15 yaş gurubu öğrencileri tarafından kolayca kavrandığını göstermiştir. Bundan dolayı ilk öğretimin ikinci devresinde masal incelemelerinde bu tablodan yararlanılabileceği görüşündeyiz. Gerek anlatıya dayalı metinlerin anlaşılmasında, gerek yaratıcı yazı yazma aşamalarında bu tablonun kavranılmış olması, öğrencilere geniş imkanlar sunmaktadır. Bu şema bize masalın temel unsurlarını görme imkânı verecektir: Yönlendirici ve yararlanan şahıs, kahraman ile bir sözleşme yapar. Bunlar arasındaki ilişki, bir bildirişim (communication) ilişkisidir. Keloğlan, padişahın ne istediğini öğrenir ve gerekeni yapar. Öyleyse, Özne-Yönlendirici-Yararlanan ilişkisi, temelde bir “BİLMEK” ilişkisidir. Özne ile nesne arasındaki ilişki, bir arzu etme “İSTEMEK” ilişkisidir. Yardımcı ile düşman arasındaki ilişki ise bir savaş ilişkisi, bir muktedir olma, gücü yetme “YAPABİLMEK” ilişkisidir. Uygulama: Örnek masalımızda Padişah Yönlendiricidir, kızı ile birlikte Yararlanan şahıstır, Ali Cengiz oyunlarını görmek istemiş ve görmüştür. Keloğlan Özne, Ali Cengiz Oyunları Nesnedir. Keloğlan’ın annesi, Ali Cengiz’in kızı ve karısı, öznenin Yardımcıları, Ali Cengiz ise Düşmanıdır. IV. MASALIN ÜST YAPI ANALİZİ (SUPER-SUTRUCTURE), ANLATI SÖZDİZİMİ (Sentaksı) Bremond Modeli: Bu model, 12-15 yaş gurubunun daha kolaylıkla kavrayabileceği bir şema sunmaktadır. Esas olarak masalların üst-yapısını (super-structure) gösterir. Bu teoriye göre bir anlatı, dönüşüm (transformasyon) vasıtasıyla bir halden başka bir hale geçişin hikâye edilmesi olarak tanımlanır. Her masal yahut her anlatı, bir başlangıç hali ile başlar. Başlangıç hali aslında önceden teşekkül etmiş bir denge halidir. Sonra, bozguncu bir güç bu dengeyi bozar. Bunun üzerine bir karşı güç harekete geçer, dengeleyen bir kuvvet görevi yapar. Sonra yeni bir denge kurulur. Kurulan denge, başlangıç halindeki dengeye benzer, fakat onunla eşdeğerli değildir, aynı değildir. Bremond böylece anlatıyı beş temel bölüme ayırır. Bu modeli bir şemayla şu şekilde gösterebiliriz:
ÖNCE Başlangıç hali DENGE
ŞİMDİ
Bozguncu kuvvet, Provokasyon 1
SONRA
Dönüşüm, dinamik olgular TRANSFRMASYON
2
Hareket
3
Sonuç DENGE Dengeleyen kuvvet
4
5
185
Bu şemadan şu sonucu da çıkarabiliriz: Her anlatıda aslında iki tip epizot vardır: 1) Hal tasviri olan epizotlar: Bunlar denge yahut dengenin bozulmasıdır. 2) Bir halden başka bir hale geçişi tasvir eden epizotlar. Öğrencilerin bu iki tip epizotu kavramaları anlatının yapısını kavramalarını kolaylaştırmaktadır. Uygulama: Örnek masalımızda Padişah’ın ve Keloğlan’ın masalın başlangıcındaki halleri ilk denge halidir. Padişah’ın Ali Cengiz oyununun eksikliğini hissetmesi bir yokluktur, dolayısıyle dengenin bozulmasıdır. Bu oyunun öğrenilmek istemesi ise bir güç arayışıdır. Keloğlan’ın harekete geçmesi, mücadelesi, harekettir, aksiyondur, dönüşümü hazırlayan dinamik olgulardır. Keloğlan’ın Ali Cengiz oyununu öğrenmesi, dengeleyen kuvvetin dönüşümü (transformasyon) tamamlamasıdır. Keloğlan’ın yakışıklı bir delikanlı olması, dönüşümü gerçekleştirmesidir. Padişah’ın bu oyunu tanıması, Keloğlan’ın evlenmesi, yeni dengenin kurulmasıdır. Masal, bu haliyle ilk bakışta sanıldığı gibi sadece kahramanlarının mutsuzluktan mutluluğa geçişinin hikâyesi değil, bir gücü (Ali Cengiz Oyunu) ele geçirişin ve onun vasıtası ile değişimin hikâyesidir. Masalın temel kuruluşu, öğrencilere Bremond’un ve Larivaille’in sözünü ettiğimiz beşli modeliyle açıklanabileceği gibi dörtlü bir anlatı bölümlemesi ile de kavratılabilir: Her anlatıda yapılacak bir iş vardır. Bir de bu işi yapan bir özne vardır. Öznenin ayrıca bu işi yapabilme gücünde olması gerekir. Bir de öznenin bu işi yapması için yönlendirilmesi lâzımdır. Sonuçta özne tarafından yapılan işin takdir edilmesi, yani ödüllendirilmesi veya cezalandırılması gerekir. Bu bölümlere anlatı bölümleri (séquence narrative) denir. Anlatı bölümleri, olguların mantıkî bir tarzda dizilişinin kavranmasını sağlamaktadır. Masalların ve anlatıya dayalı metinlerin mantıkî düzenini şu tablo ile gösterebiliriz. 8
YÖNLENDİRME Manipulation
TAKDİR Sanction GÜÇ Competance
İŞ, İCRA Performance
Unutmamak gerekir ki bir masalda yahut herhangi bir anlatıda bu bölümlerin hepsinin bulunması şart değildir. Bölümler, karşımıza değişik bir sıralama içinde de çıkabilir. Anlatı bölümlemesi, metnin gizli göstergebilimsel organizasyonunu kavramak için analizci tarafından kurulmuş, ön varsayımsal bir yapıdır. Uygulama: Örnek masalımızda yönlendiren Padişah, güç, Keloğlan’ın iradesi ve sihirli sözler, iş, Ali Cengiz’in yenilmesi ve oyunlarının ele geçirilmesidir. Bu masalda yapılan iş, gücün ve bilginin elde edilmesidir. Padişah’ın kızını Keloğlan’a vermesi de “takdir” bölümüdür. SONUÇ: On-on sekiz yaş gurubu öğrencileri ile birlikte yapılan masal incelemelerinde fonksiyon analizi, katılanlar analizi ve yapı analizi yöntemlerinden yararlanılması, anlatının daha derinden ve doğru kavranmasını sağlamaktadır. Örnek masalımızı sadece klasik yöntemle inceleseydik ancak şunu söyleyebilirdik: Keloğlan istediğine ulaşmış, muradına ermiş, Padişah’ın kızıyla evlenmiştir. Önerdiğimiz analizleri yaptıktan sonra ise Keloğlan ve Padişah’ın bir dönüşüme uğradığını, bilgi ve güce ulaştığını söyleyebiliyoruz. Öyleyse örnek masalımız, sadece bir mutluluk hikâyesi değildir, bilgiye ve güce kavuşmanın hikâyesidir.
8
Rıza Filizok, Yapısal Metin Analizi, Temel Kavramlar, http://www.ege-edebiyat.org/modules.php?name=News&file=article&sid=69&mode=nocomments&order=0&thold=0
186
KAYNAKÇA BARTHES, R., Anlatıların Yapısal Çözümlemesine Giriş, Çev.: Mehmet Rifat - Sema Rifat, Gerçek Yayınevi, İstanbul, 1988 GREİMAS, A.J., On Meaning. University of Minnesota Press, Minneapolis, 1987. GREİMAS, A.J., “Sémantique Structurale”, Paris, 1966. GÜMÜŞ, H., “Masalların Yapısı ve İncelenmesi”, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1987. PROPP, V.Ja., Morphology of the Folktale. Austin: University of Texas Press, 1968. PROPP, V.Ja., Theory and History of Folklor. Manchester University Press, 1984. RİFAT, M.- RİFAT, S., XX. Yüzyılda Dilbilim ve Göstergebilim Kuramları, 2. Temel Metinler, YKY., İstanbul, 1998. TEZEL, N., Türk Masalları, Cilt:2, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1985. TODOROV,T., Yazın Kuramı, Rus Biçimcilerinin Metinleri, Çev.: Mehmet Rifat - Sema Rifat, YKY., İstanbul, 1995. YÜCEL, T., Yapısalcılık, YKY, İstanbul, 1999. WEB KAYNAKLARI: 1. Centre Départemental de Documentation Pédagogique du Territoire de Belfort; İnspection Académique de L’Education Nationnale de Montbéliard; CİCV, Pierre Schaeffer;http://laby.cicv.fr/DISP/disp.html 2. http://www.gwu.edu/~folktale/GERM232/bearskin/web%20pages/StructuralAnalysis.htm.l 3.Rıza Filizok, Yapısal Metin Analizi, Temel Kavramlar http://www.egeedebiyat.org/modules.php?name=News&file=article&sid=69&mode=nocomments&order=0&thold=0 4) Caroline Jaeger, Memoire D’Etude, http://www.enssib.fr/bibliotheque/documents/dcb/jaeger.pdf#search=%22Paul%20larivaille%2C%20analyse %2C%20model%22
187
YAZINSAL NİTELİKLİ ÇOCUK KİTAPLARININ ÇOCUĞUN GELİŞİM SÜRECİNDEKİ YERİ Arş. Gör. Dr. Canan ASLAN Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi
GİRİŞ Çocuğun her yönüyle sağlıklı yetişmesi için başta aileye, çevreye, sonra da radyo televizyon gibi iletişim araçlarına ve elbette eğitim kurumlarına büyük sorumluluklar düşmektedir. Bu bağlamda, yazılı ve görsel birer uyaran olarak “çocuğa göre”lik ilkesine uygun yazılmış ve gelişmiş ülkelerin üzerinde titizlikle durdukları yazınsal çocuk kitapları da çok önemli bir işleve sahiptir. Dilin anlatım olanaklarını, zenginliklerini, inceliklerini; kısaca tüm özelliklerini yansıtan ve çocuğa uygun kurguların yer aldığı, onların gelişim özelliklerine uygun bu kitaplar, okulöncesi dönemden başlayarak ortaöğretim çağına kadar uzanan evrede çocuğun dilsel gelişiminin yanı sıra, bilişsel, duyuşsal, kişilik ve toplumsal gelişiminde de çok önemli bir etkiye sahiptir. Kendisine göre yazılmış kitaplardaki kahramanlarla özdeşim kuran çocuk, orada yazarın sezdirmeyi amaçladığı iletilerle, farkında olmadan, bilişsel ve duyuşsal olarak zenginleşecek, kişiliği gelişecek, toplumsal ve kültürel değerlerin yer aldığı kitaplar yardımıyla da içinde bulunduğu topluma ve dünyaya uyum sağlamayı, bu arada farklılıkları görerek hoşgörülü olmayı öğrenecektir. Bilişsel gelişim Bilişsel alan, bireyin öğrendiği davranışlardan zihinsel yönü ağır basan davranışların bulunduğu alandır. Bilişsel gelişim ise, çocuğun, zihinsel beceri ve yeteneklerinde sürece bağlı olarak oluşan değişikliklerdir. Gander ve Gardiner (2001:166)’e göre bilişsel terimi; bilgiyi, belleği, akıl yürütmeyi, sorun çözmeyi, kavramları ve düşünmeyi, yani zihni içine alır. Gander ve Gardiner (2001:207), dil gelişimi ile birçok bilişsel becerinin ilişkili olduğunu belirtir: “Bunların arasında konuşma seslerini ayırt etme ve anımsama yeteneği, dili dinleyerek kurallarını keşfetme yeteneği, kavramları ses örüntüleriyle birleştirme yeteneği, ses çıkarmaya esas olan kasları kontrol etme yeteneği, düşünceleri sözcüklere dönüştürme yeteneği vardır. Öte yandan, dil becerileri... dil bilgi iletişimini, özellikle soyut bilgi iletişimini kolaylaştırmaktadır.” Norton’a göre, görsel ve işitsel algılar gelişmeden yazının sunduğu iletileri duyumsamak; bellek gelişmeden de yapıtlardaki ilişkileri kavramak olanaksızdır. Ona göre, bilişsel süreçlerin gelişmesinde yazının önemli bir işlevi vardır. Özellikle çocuk edebiyatı, “gözlemleme”, “karşılaştırma”, “sınıflandırma”, “uygulama”, “eleştirme” yapma olanakları yaratır ve böylece, çocuklarda düşünme ile ilgili bazı temel işlemlerin gelişmesine katkı sağlar (Akt.: Sever, 2003:39). Adodo (2001)’ya göre, çocuk için, “gerçek” ile “düşsel olan” birbirine benzer, buluşur ve atbaşı gider. Onun gerçek yaşamıyla düşsel yaşamı aynı yoğunlukta, aynı güçtedir. Bunlar, zorlanmadan, aynı rahatlıkla, aynı güvenle, bütünüyle aynı anlama, birinden ötekine geçebilir. Bir yazınsal tür olarak şiir, ona düşler eşliğinde, gerçeğin yolu üzerinde, düş gücünün delice eğlendiği bir evren açar. Böylece de çocukların düş gücünü geliştirir. Popet ve Roques (2002:21)’a göre yazınsal türler, özellikle de masal yoluyla anlatma becerisini kazanmak zihinsel (ussal), dilsel, anlatısal ve toplumsal olmak üzere dört tip etkinliğin gelişmesini sağlar. Zihinsel (ussal) etkinlikler şunlardır: * Belleğine yerleştirme, 189
* Çözümleme (inceleme, analiz etme), * Önceden sezme, kestirme, * İlişki kurma, * Yapılandırma, * Düşselliği geliştirme. Okulöncesi dönemdeki çocuklar okumayı bilmediğinden yazınsal metnin yalnızca dinleyicileri durumundadırlar. Bu dönem öğrencilerine öykü, masal gibi metinler okumak öncelikle onların bilişsel gelişimlerine katkı sağlar, ussal becerilerini geliştirir. Alpöge (2003:32)’ye göre, çocuklar kendilerine okunan nitelikli kitaplar sayesinde olayların bir sıra izlediğini ve buna bağlı olarak neden-sonuç ilişkisini öğrenirler; çünkü öyküler böyle bir sıra içerir. Öykülerin bir başı, gelişmesi ve sonu vardır ve genellikle bunlar bir problem ve çözümü üzerine kurulur. Bu tür kitapları okuyan çocuk, problemlere nasıl çözüm bulunduğunu görerek, insan yaşamında çok önemli bir yeri olan problem çözme becerilerini geliştirir. Oğuzkan (1993:135)’a göre, problem çözme, yeni olay ya da durumlar karşısında var olan ilişkileri ortaya çıkarma, yeni ilişkiler kurma ve güdülen amaca göre belli bir sonuç elde etme işidir. Her şeyden önce belli bir amaca erişmek için karşılaşılan güçlükleri ortadan kaldırmaya yönelik bir dizi çabayı içermektedir (Oğuzkan, 1985:127). Kanada’nın on eyaletinden biri olan Saskatchewan’da, Eğitim Bakanlığı (1999), ilköğretim 3. sınıf öğrencileri için “Toplumsal İlişkiler, Çatışmaların Çözümü” adlı bir “Model Ünite” hazırlamış; her yerde, özellikle de okullarda var olan ve çeşitli nedenlerle kendini gösteren sorunları çözmede çocuk yazınından yararlanmayı amaçlamıştır. Bu “Model Ünite”ye göre, öğretmenler de ebeveynler gibi, çocuklara sorunları ve çatışmaları şiddete başvurmadan çözmeyi öğretmenin önemini kabul ediyorlar; ancak ders programlarının çok yüklü ve ağır olduğunu ileri sürerek sorun çözme becerisini sınıfta öğretme düşüncesini gerçekleştiremiyorlar. Yine bu üniteye göre çatışma ya da sorun, çocuklar için yazılan yazınsal yapıtlarda, öyküyü sürekli olarak harekete geçiren ve onu başlatan önemli bir öğedir ve çocuk edebiyatı işlenecek durum ve olaylar bakımından oldukça zengindir. Öğrenciler, çeşitli öyküler okuyarak farklı çatışma durumlarını görselleştirebilir, öykülerdeki kahraman ve karakterlerle özdeşleşebilirler. Oradaki modelleri gözlemler ve sorunları farklı biçimlerde çözme yollarını görürler. Yazın, ayrıca birçok karakterin tepkileri arasında, çocukların bir sorunun farklı yönlerini düşünmelerine de yardım eder. Onlara, yaşamlarında bir sorunla karşılaştıklarında, plan yapmayı, harekete geçmeyi, kendi eylem ve seçeneklerini oluşturmayı ve bunların sonuçları üzerinde düşünmeyi öğretir. Bu durumu Türk çocuk yazınından örneklemek gerekirse, Dölek’in “Yeşil Bayır” (1999) adlı kitabında özellikle iki sorun vardır romanı sürükleyen: Atay’ın, arkadaşı Bülent’ten gizlice aldığı oyuncak otomobili sezdirmeden nasıl geri verebileceği ve Hüseyin’in hasta annesi için ameliyat parasının nasıl toplanacağı. İlk sorun Atay’ın dedesinin de yardımıyla iletişim becerisi kullanılarak çözülür. İkinci sorun ise, çocukların aralarında çalışarak topladıkları parayı Hüseyin’in babasına vermeleri ve daha sonra ailelerini de bu sürece katmalarıyla çözülür. Bu kitabı okuyan çocuk, kitaptaki kahraman(lar)la özdeşim kurarak yaşamda karşılaşabileceği bu tür sorunları nasıl çözeceğini öğrenecek, bilişsel gelişimin bir basamağını böylece çıkacak, yaşama böyle hazırlanacaktır. Çocuk kitapları, çocukların birçok durum, olay ve yer konusunda bilgi ve deneyim edinmelerine de katkı sağlar. Çocuklar, hem kendi ülkelerini hem de değişik ülkeleri bu yolla tanıyabilirler. Geçmişte yaşayan insanların yaşam koşullarını görür, şimdi ve gelecekle ilgili yorum yapma olanağı bulurlar. Dayıoğlu, “Kafdağının Ardına Yolculuk” (1998) adlı kurgusal olmayan yazın kitabında, okurla birlikte Singapur’a, Tayland’a, Tayland’ın başkenti Bangkok’a, Filipinler’in başkenti Manila’ya, Japonya’ya, Hong Kong’a, Kore’de bulunan Seul kentine, buralarda yaşayan halklara, inançlara, kültürlere, teknolojilere doğru uzunca bir yolculuk yapar. Bu arada başka halklara özgü o kadar çok şey öğrenir ki okur, bu gezegende kendisinden farklı birçok insan tipi olduğunu, bunlara saygı göstermek gerektiğini bilişsel gelişimin önemli bir ayağı olarak anlar. Nitelikli çocuk yazını ürünleriyle beslenen çocuklar, yazarların kitaplarda işlediği konulardan hareketle düşüncelerini oluşturmaya, doğruyu yanlışı ayırt etmeye ve kendi doğrularını yakalamaya başlarlar. En 190
önemlisi ise kendini sevmeyi, kendine değer vermeyi, yaşamdan zevk almayı, içinde yaşadığı topluma yararlı olmayı, neyin doğru neyin yanlış olduğunu öğrenirler; çünkü bu kitaplarda, yaşamdaki sorunlar ve çözümleri sanatçı bakış açısıyla örneklendirilmiştir. Ak’ın “Mavi Eşofmanlı Adam”ı (Kuşlar Kralı Nikola, 1996) ve öyküdeki küçük kahraman, çocuk okura, sağlıklı olmanın ne denli önemli olduğunu; sağlıklı olmak için spor yapmak gerektiğini; dünyayı değiştirmenin ve güzelleştirmenin yolunun ağaç dikmekten geçtiğini sezinletmekte; yine böylece çocuğun bilişsel gelişimini desteklemektedir. Yurttaş, “Küçük Çevreciler” (Beyaz Bisiklet, 2000) adlı öyküsünde çevreyi korumanın önemini; Güler ise, “Yeşille Mavinin Ölümü” (Adım Çocukların Olsun, 1991) adlı öyküsünde doğayı kirletmenin nelere mal olabileceğini duyumsatır. Dölek, “İpekkelebeği” (Kestane Şekeri, 2002) adlı öyküsünde, kozanın ne olduğunu, nasıl oluştuğunu, ipeğin bu kozalardan elde edildiğini öğrenir. Gürmen, “Selen’in Ormanı”nda (1999), çocuklara bir yandan, erozyonun ne demek olduğunu, nedenlerini ve sonuçlarını doğal bir kurgu içerisinde sunarken, öte yandan da onların ormanlara ve çevreye karşı bir duyarlık kazanmalarını sağlar (s.37-38). Gürmen’in “Kim Ne Yapar?” (Selen’in Doktor Dedesi, 2002) adlı öyküsü yardımıyla çocuklar çeşitli meslekleri, bu mesleklerde çalışanların neler yaptığını, bebeklerin dünyaya nasıl geldiğini, doğum sırasında nelerin yaşandığını, imece kavramının ne olduğunu çok eğlenceli bir yolla öğrenebilirler. Yine Gürmen, “Kaymayı Seven Kış” (Selen’in Doktor Dedesi, 2002) adlı öyküsünde, bir yılda kaç mevsim olduğunu, bu mevsimlerin adlarını ve özelliklerini, bir haftada kaç gün olduğunu, bu günlerin adlarını ve sırasını, bir yılda kaç ay olduğunu, bu ayların adlarını eğlenceli bir dille anlatır çocuğa: Annesi: “Yıl; yaşlı mı yaşlı, ak sakallı, bembeyaz giysili bir dede. Bu yaşlı dedenin dört tane çocuğu var. İsimleri de Kış, İlkbahar, Yaz ve Sonbahar. Bu dört çocuk evlendi ve her birinin üçer tane çocuğu oldu. Yani bizim ak sakallı dedenin tam on iki tane torunu var. Torunların isimleri Ocak, Şubat, Mart diye gidiyor. Sen zaten torun olan ayların isimlerini ezbere biliyorsun. Yılın çocukları mevsimler, torunları da aylar oluyor.” (s.49) Duyuşsal (Duygusal) Gelişim Yazınsal çocuk kitapları, çocuğun duyuşsal olarak gelişmesine, duyguca eğitilmesine de hizmet eder; çünkü duyguları; seçtiği sözcüklerle, kurguladığı olaylarla, yarattığı kahramanlarla; bir başka söyleyişle, oluşturduğu kurmaca evrenle en iyi anlatan ve betimleyen kişi sanatçıdır. Öztürk (2001:291)’e göre, “İnsanın düşünsel, bilişsel yanı ne denli gelişirse gelişsin, duygular olmadan insan mutluluğu, yaratıcılığı, sanatı vb. kalmaz. Bütün ilişkilerimizde, çevreye ve topluma uyumumuzda bu duygusal yanımız bizi yönlendirir; yaşamımıza doyum ya da acı verir.” Binyazar (1983:58-59)’a göre, kafanın ve duygunun gelişmediği yerde, kaba güç kendini gösterir, dostça ilişkilerin yerini düşmanca duygular alır. Temel sorun, insanı duyguca ve kafaca geliştirmektir; çünkü kafaca ve duyguca gelişmemiş bir insan da kendini var edebilmek için başka yollar dener. Çotuksöken (2003:149)’e göre, yazın insana duygu eğitimi sağlar. Yazınsal yapıtlarda insana ilişkin hemen bütün duyular, belirli bağlamlarda çeşitli görünümleriyle sunulur. Başka bir söyleyişle yazın, insanın bütün duygu yönünü açar, açıklar, belli eder, bildirir. Çotuksöken’e göre, yazarlar olmasaydı, birçok duygumuzun ayırdına varamayacak, onları uygun ortam ve bağlamlarda harekete geçiremeyecek, gerektiğinde de denetleyemeyecek; duyguların yaşamımıza kattığı tattan, renkten, sıcaklıktan yoksun kalacaktık. Sever (1998:2-3)’e göre, “Çocuğun, gencin yazınsal metinlerle kurduğu iletişim, her şeyden önce bir duygu ve düşünce eğitimidir. Bu süreç, bir duyarlık oluşumuna, zenginliğine; kültürel bilinçlenmeye olanak sağlar. Çünkü, insanoğlunun tüm serüvenleri, yazarın duyarlık alanına girer; onun duygu, düşünce, düş ve düşlem gücüyle beslenerek okura aktarılır. Yazarın yarattığı dünyada, okura sunduğu anlam evreninde, insanoğlunun gerçeği söz konusudur.” Yazın, kurgusal gerçeklikte rol alan kahramanların yaşadığı duygular ve bu duyguları yaşayış biçimleri yardımıyla çocuklara, onların duygularının başka çocuklarda da olduğunu, bunların da doğal ve olağan olduğunu, bir duyguyu her bireyin farklı farklı yaşayabileceğini, duyguları ne tür durumlarda ve nasıl yaşamak gerektiğini gösterir. Nefret, öfke, kin, intikam gibi olumsuz ve yıpratıcı duygularla nasıl baş etmeleri gerektiğine ilişkin ipuçları sunar. Bu arada sevgi, acıma, yardımlaşma gibi duyguların da güzelliğini sezdirir. Dölek, “Kestane Şekeri” (Kestane Şekeri, 2002) ve “Ömer” adlı öykülerinde, akıl sağlığı bozuk iki insana, Gamsız İbrahim ve Ömer’e karşı yalnızca kahramanları Çetin, Gülden ve Ertan’da değil, çocuk okurlarında da bir acıma duygusu yaratır. “Kahverengi Giysiler” adlı öyküsünde ise, Dölek, okurunda önce mutlu olma duygusunu yaşatır, sonra mutsuzluğu , hüznü, düş kırıklığını duyumsatır. Dağlarca, aşağıdaki şiirinde; 191
KARDEŞLİK “Birbirimize Kardeşim derken Neden Su içiyor gibiyiz? Birbirimize Kardeşim derken Neden Türkü söylüyor gibiyiz? Birbirimize Kardeşim derken Neden doyuyor gibiyiz? (Kuş Ayak, Açıl Susam Açıl, s.59) sorularını sorarak ve “kardeşim” derken yaşanan duyguları; su içmek, türkü söylemek ve doymak gibi mutluluk verici eylemlerle ilişkilendirerek “kardeşlik” duygusunun önemini vurgular. Çınaroğlu, “Barış Düşü” (Şiir Gemisi, 1999) adlı aşağıdaki şiirinde, barış sevgisi izleğini ele almış, kurgusuna bir çocuğun gördüğü düşü yerleştirerek çocuklara barışın ne denli önemli olduğunu duyumsatmak istemiştir: “BARIŞ DÜŞÜ Barış, yaymış eteklerini yeryüzüne Gelmiş yanımıza oturmuş Barış annemiz olmuş. Unutmuşuz geçmişleri Savaşlar baştanbaşa silinmiş Yazıtlardan, betiklerden, belleklerden. Barışa özlem yüklü dizeler Tarih öncesi fosiller gibi kitaplarda kalmış. Herkes dost, herkes mutlu ne güzel…derken Okula geç kaldım bugün barış yüzünden. Annem gördüğüm düşü anlamış olmalı Uyandırmaya kıyamamış.” (s.35) Yine Çınaroğlu, “Kırda Kabuğu Kırık Kaplumbağa ile Söyleşi” (Şiir Gemisi, 1999) adlı şiirinde; “Kim yapabilir bunu Nasıl bunca acımasız olabilir Nasıl kıyabilir sana Kabuğu kırık güzel kaplumbağa?
Sen, bütün kötülere inat Böğrüne batan kırık kabuğunun Acısına dayan ne olur Ölme!
Kim bilir günün birinde Kabuğunu kıran eller Yapayalnız kalır da doğada Bir kaplumbağanın ayak sesini özler.” (s. 49) dizeleriyle, hayvan sevgisini işlemiş, çocuğa bu duyguyu sezinletmek istemiştir. Kişilik Gelişimi Oğuzkan (1993:86)’a göre, kişilik, “1.Bireyin, toplumsal çevresi içinde karşılaştığı ve edindiği izlenimlerle oluşturduğu davranış özelliği. 2. Bireyin ruhsal ve toplumsal tepkilerinin tümüne verilen ad. 3. 192
Bir kimsenin kendine göre belirgin bir özelliği olması durumu”dur. Ryan ve Bohlin (1999:9)’e göre ise kişilik, bizim düşünsel (entelektüel) ve ahlaki alışkanlıklarımızın toplamıdır (Akt.: O’Sullivan, 2004:640). Kişilik gelişimi ise, “İç sistemler ile toplumsal etkiler karşısında sürekli uyum yapma durumunda kalan bireyin kişilik yapısı ve biçiminde doğumdan başlayarak olgunluk çağına değin görülen değişmeler”dir (Oğuzkan, 1993:86). Sever (2003:47)’e göre kişilik gelişmesi, “Karşılaşılan sorunlara uygun çözümler üretebilme, duygularını uygun biçimde gösterme, toplumsal çevreye uyum sağlama gibi kişinin geçirdiği bir değişim ve gelişim süreci” olarak değerlendirilebilir. Lickona (1991:51)’ya göre iyi bir kişilik (karakter), iyi olanı bilmekten, iyi olanı istemekten ve iyi olanı yapmaktan oluşur. Öztürk (2001:75)’e göre, insanda evrimsel gelişmeye bağlı olgunlaşma ve öğrenmeye bağlı bireyleşme-toplumsallaşma süreçleri birbirini etkileyerek kişilik gelişir. Kavcar (1999:4)’a göre, “Kişilik gelişmesi, her insanın kendi eğilimlerine, yeteneklerine göre gelişmesi, hayatta karşılaştığı yeni şartlara göre izleyeceği yolu kendisinin seçmesi demektir. Böyle bir hayat ve eğitim anlayışı, insanda çok çeşitli duyma, düşünme ve hareket etme bilincinin bulunmasını gerektirir. İşte edebiyat bu bilinci uyandırmaya yarayan araçların başında gelir.” Marshall (1994:48)’a göre, yazın öğretiminin görevlerinden biri de öğrencinin görgüsünü zenginleştirmek ve onu değişik yönleriyle insanlığın durumlarıyla ilişkiye sokarak kişiliğini geliştirmektir. Çocuklarda kişilik gelişimi oldukça önemlidir; çünkü çocuklar kendilerini anlamaz, tanımaz ve önemli olduklarına inanmazlarsa başkalarına değer vermeyi de öğrenemezler. Yazınsal çocuk kitapları, sunduğu yaşantı örnekleriyle çocukların kendilerini, yaşam ve insan gerçekliğini tanımalarına ve böylece kendi kişiliklerini oluşturmalarına yardımcı olur; çocukların olumlu birer kişilik olarak gelişmelerini sağlar. Sever (2003:48)’e göre, “Çocukların önemsedikleri kişilerin duygu, düşünce ve davranışlarını benimseyip kendilerine özgü davranışlara dönüştürdüğü bir dönemde, kitaplar yarattığı kahramanlarla, öykünebilecek yeni modeller yaratır. Bu modellerin, çocuk gerçekliğine uygun ve onların girişimciliğini destekleyecek eylemleri, çocukları da benzer davranışları yinelemeye isteklendirir. Bu süreç, çocuklara kendilerini tanımaları, önemli olduklarına inanmaları, başkalarına saygı duymaları gibi kişilik gelişimi için önemli olan yaşantıları edinme olanağı yaratır.” Çocuklar, yazınsal kitaplarda, bazen kendilerine benzeyen bazen de hiç benzemeyen; bazen benzer bazen farklı duygu ve sorunları yaşayan, kimi zaman kendisiyle aynı kimi zaman da farklı tepkiler gösteren, bazen farklı bazen de benzer beklenti ve ilgilere sahip karakterlerle buluşurlar; böylece öteki çocukları tanıma olanağı bulurlar. Kendileriyle onları karşılaştırarak kendi duygularını ve yaşadıklarını daha rahat anlar, kendi kişilik özelliklerini öğrenirler. Olumlu karakterlerle özdeşim kuran çocuklar, kendileri de böyle bir kişilik geliştirmeye özenebilirler. Bunun dışında kendi yeteneklerinin ya da eksikliklerinin de farkına varırlar. Kısaca, çocuklara yönelik yazınsal nitelikli kitaplar, içinde barındırdığı olumlu ya da olumsuz insan tiplemeleri yardımıyla, çocuğun başkalarını ve kendisini tanımasına yardımcı olur. Böylece çocuk, farklılıkların farkına varır, insanı ve insanlar arasındaki kendi yerini öğrenir. Çotuksöken (2003:149)’e göre, “Edebiyat, her şeyden önce insana kendi bireyini öğretir. ‘Ben kimim, neyim, nasıl bir insanım?’ gibi soruları kendimize sordurur. Bize doğrudan yanıt vermese bile, kimi ipuçları sunarak kimi gerçekleri göstererek ya da sezdirerek bir ayna görevi yapar. (…) Edebiyat, insanı insana yaklaştırır. Edebiyat yapıtlarında (romanda, öyküde, tiyatro yapıtlarında…) birçok insan tipiyle karşılaşırız. Bunların tümü iyi, ahlaklı, yakışıklı kimseler değildir. Aralarında kötü, çirkin, ahlaksız, namussuz… pek çok insan tipi de bulunmaktadır. Edebiyat insana tanımadığı, hayal bile edemediği pek çok özlemiyle insan tiplerini tanıtmaya çalışır. Bu tanıtma ve yakınlaştırma sürecinde bizde de birtakım duygusal süreçler yaşanmaktadır: Sözgelimi edebiyat yapıtlarındaki kimi tipleri, kahramanları beğenir, sever, onlarla özdeşleşirken; kimilerine kızar, öfkelenir, kimilerinden nefret eder, elimize geçse öldürmeyi bile düşünürüz. İşte edebiyat insanı insana tanıştırırken duygusal bir çember de oluşturur.” Adodo (2001), çocuğun gelişimiyle ilgili olarak yazınsal bir tür olan “şiir” üzerinde durur. Ona göre, çocuğun büyümek için şiire gereksinimi vardır. Büyümekse, deneyimlerle, heyecanlarla ve düş gücüyle gelişmektir (yetişmektir). Büyüme, kendisinin ötesine geçen, kendisinden üstün olan, kendisinin ötesine götüren işte bu doğal yönelme ile olmaktadır. Bir çocuk için yaşam deneyimi, zorunlu olarak kendi çevresinin dar sınırlarıyla kapalıdır. Çocuğun aradığı şey, bu sınırların dışına hızlı baskınlar yapma fırsatını yakalamaktır. İşte şiir, onu onun deneyimsizlik sınırlarının ötesine fırlatmakta, onu bilinmeyene, kendisinin ve başkalarının sınırsız düş dünyalarına doğru sıçramalar yapmaya götürmekte, düşsel olanı geliştirmektedir.
193
Deperrois (1999), “Şiirin Kazandırımları” (“Les Enjeux de la Poésie”) başlığı altında, yazınsal bir tür olarak şiirin, çocuğun yaşamında önemli bir rol oynayabileceğini ve çocukta imgelem yetisini geliştireceğini söyler. Ona göre imgelem yetisi, insan zihninin imgeler üretme ve gerçeğe farklı bir biçimde bakabilme yeteneğidir. Şiirsel dil, eğretilemeler (metafor) ve karşılaştırmalar yardımıyla, duygulanma ve heyecanlar evrenini canlı ve somut kılarak imgelem yetisinin kendini dile getirmesini sağlar. Şiirsel dil, bellekte yaratıcı bir dinamizm yaratmak için günlük basmakalıp betimlemeleri darmadağın eder. Bu olay, şiiri okurken de dinlerken de yazarken de olur. Tersten söylersek, dinleyicinin ya da okurun imgelem yetisi aracılığıyla uyanmıyor olsaydı, şiirsel dil var olmazdı. (…) Şiir, çocuğun imgelem yetisinin beslenmesini ve geliştirilmesini sağlar. Bu da çocuğun kişiliğinin yapılanması, kendisinden emin olması, dünyaya ve öteki insanlara açık olması açısından önemlidir. Michel Cosem (1983), “Okulda Şiir” (“La Poésie à l’Ecole”) adlı yazısında, “Şiir; dünyanın, kendi benliğinin ve başkalarının keşfidir” der (Akt.: Deperrois, 1999). Çocuk, şiirin dünya ile kendi algılaması arasında bir aracı olduğunu deneyim ederek özellikle kendisini ve dünyayı şiir sayesinde daha iyi tanır. Duyulanmaları (heyecanlanmaları) ve duyguları yansıtmaya çalışarak yaşamı daha iyi anlatır. Böylece çocuk kendisini ve başkalarını tanımayı öğrenerek kendi kişiliğini geliştirir. Şiir, yetişkin yaşamının karşısına biraz daha iyi çıkmak, onu korkusuzca karşılamak için çocuğun kendisini biraz daha iyi donatmasına (dayancını biraz daha artırmasına) katkıda bulunur (Deperrois, 1999). O’Sullivan (2004), “Kitaplarla Birlikte Yaşamak: Çocuk Yazınının Kişilik Eğitiminde Kullanılması” (“Books to Live by: Using Children’s Literature for Character Education”) adlı makalesinde, okullarda öğrencilere kişilik eğitimi vermek için öğretim programlarının çocuk yazınıyla bütünleştirilmesi, öğrencilere kişilik eğitimi vermede çocuk yazınından yararlanılması gerektiğini savunur. Guroian (1998), karakter eğitimi sürecinde öykü kullanılmasının, öğretimden daha etkili olduğunu söyler ve bunu da “ahlaki düşgücü” olarak adlandırır. Guroian, öyküde eğretilemelerin (metafor) kullanılmasına özellikle değer verir: çünkü, öyküde metafor kullanılması, çocuğun deneyimler ve ahlaki değerler arasında bağlantı kurmaları açısından önemlidir. Yine Bettelheim (1989) da masalların kişilik eğitimindeki önemini vurgular (Akt.: O’Sullivan, 2004:641). Fransa’da, 20 Şubat 2002 tarihinde yayımlanan yeni ilköğretim programında (Les Nouveaux Programmes de l’Ecole), yazına birinci planda yer verilmiş; yazınsal metinlerle yapılacak çalışmalar anasınıfından, özellikle de ilkokuldan başlayarak, etkinliklerin merkezine konmuştur. Bu programa göre, yazınsal ve sanatsal kültür, çocuğun kişiliğinin gelişmesini sağlamakta ve onun özerk olmasını kolaylaştırmaktadır. Öğrenciye simgesel (sembolik) dünyayı öğretmekte; onda, duyarlığı ve yaratıcı imgelem yetisini geliştirmektedir. (Fransa yeni ilköğretim programı, 2002:13; Cerquiglini, Akt.: Javerzat vd., 2003:991). Bu söylenenleri somut örneklerle destekleyecek olursak; Dağlarca, çocuklara yönelik yazdığı, “Anneme Verdiğim Söz” adlı şiirinde; “Ben güzel olacağım Taşıyacağım hep Akan suların güzelliğini Ben iyi olacağım Ellerim açılacak gece gündüz Bir bitki iyiliğinde Ben doğru olacağım Gökten düşen taş gibi Doğru” (Kuş Ayak, Açıl Susam Açıl, s.31) dizeleriyle, iyi, güzel ve doğru insan olmanın önemine vurgu yapmış, çocuklara kişilik gelişimi açısından önemli olan bu değerleri sezinletmek istemiştir. Sümer, “Yaralı Serçe” (Aklımda Kalan Masallar, 2002) adlı şiirsel bir dille yazılmış masalında, barışseverliğin, kardeşliğin, sevmenin; aydınlık, savaşsız bir 194
dünyada yaşamanın güzelliğini duyumsatır. Sümer, aynı kitaptaki “Tembeloğlan” adlı masalında ise, tembelliğin çok kötü bir kişilik özelliği olduğunu, tembel insanların hiç kimse tarafından sevilmediğini, bilmediğimiz işlere girişmememiz gerektiğini, alınan sorumlulukların üstesinden gereğince gelmenin önemini iletir çocuğa ve Ak Sakallı Top Sakallı Dede’ye, çalışkanlığın, emeğin, yeni düşünceler üretmenin, barışa, kardeşliğe, aydınlığa hizmet etmenin önemini sezdiren şu tümceleri söyletir: “Yeteneğini emeğiyle pekiştirmeyen, Çalışıp sanatını geliştirmeyen, Ne öykü okuyabilir tatlı tatlı, Ne duvar örebilir ustalıklı.” (s.65) Toplumsal Gelişim Yavuzer (2001:81)’e göre toplumsallaşma, bebeğin 3 ay dolaylarında insanla objeler arasındaki farkı görerek değişik tepkiler göstermesiyle başlar. Gander ve Gardiner (2001:297)’e göre toplumsallaşma, “Bireylerin, özellikle de çocukların belirli bir grubun işlevsel üyeleri haline geldikleri ve grubun öteki üyelerinin değerlerini, davranışlarını ve inançlarını kazandıkları süreçtir" ve çocuk gelişimindeki en önemli süreçlerden biridir. Sever (2003:54) toplumsallaşmayı, topluma özgü değerlerin bireylerce kazanılması süreci olarak adlandırır. Bireylerin kişilik gelişimleri toplumsal bir çevrede oluşur. İlk toplumsal ilişki ailede başlar, okulda ve çevrede devam eder. Özellikle anadilini öğrenip geliştiren bireyler, çevresiyle daha güçlü ilişkiler kurarlar; bunun doğal bir sonucu olarak da yaşadığı toplumla daha uyumlu yaşama becerileri edinirler. Toplumsal gelişme, insanların oynadığı farklı toplumsal rolleri anlamayı ve bunların farkında olmayı gerektirir. Dünyadaki insanların farklı görüş açılarının bilincinde olmak, bu süreçte çok önemlidir ve yazın bunun başarılmasına yardımcı olur. Sever (2003:55)’e göre, "Edebiyat yapıtlarıyla kurulan etkileşimde, yazarın biçimlendirdiği öznelliğin kaynağı, genellikle yaşadığı, var olduğu toplumun değerleriyle beslenir. Bazen olumlanan bazen de karşı çıkılan bu değerler, okura o toplumun geliştirdiği, önemsediği davranışlara ilişkin ipuçları sunar. Yaşam boyu sürecek öğrenmelerin temellendirildiği (0-6 yaş) ve desteklendiği (6-12 yaş ve üstü) dönemlerde çocuklara seslenen kitaplar, ailesi ve yakın çevresi dışında da öykünebilecekleri modeller yaratarak onların toplumsallaşma sürecine kalıcı katkılar sağlar." Dahrendorf, çocuk ve gençlik yazınının eğitsel amaçlarından birinin “Çocukların ve gençlerin aydınlanmalarını, deneyimlerinin artmasını, önyargılardan arınmalarını ve toplumsallaşmalarını koşutlayarak onların kimliklerini kazanmalarına yardımcı olmak” olduğunu söyler (Akt.: Dilidüzgün, 1996:27). Huneeus (1955)’e göre, yazınsal her metin, simgelediği toplumun kültürel özelliklerini taşıyarak o toplumun yaşam deneyimlerini yansıttığına göre, bu metinleri okuyan öğrenciler, o toplumun kültürünü ve yaşam görüşlerini de öğrenirler (Akt.: Özünlü, 1983:184). Binyazar (1983:62)’a göre, “Okulda öğrenci yazınsal ürünlerle beslenirse, yetiştiğinde, bir kültürel ortama da yabancı kalmayacaktır. (…) Yazar, toplum adına söz söyleyen, gören, algılayan, yorumlayan, uyaran bir kişidir. Çocuk, onun duyarlıklarıyla, onun dünyayı yorumlayışıyla ne denli erken yüz yüze gelirse, o denli yararlı olur.” “Okulda Şiir” (“A l’école de la Poésie”) adlı kitabında Georges Jean, “Şiirsel (şiirsi) bir metin yazmak ve hatta onu söylemek, çocuk için kendisini bir başkası olarak görmenin ve kendisini kendisine karşı savunmanın bir biçimidir. Benzerlerini ilgilendiren kurgusal resim kişiden yansır. Bu anlamda (bu bağlamda) şiir gibi dilsel bir nesnenin oluşturulması (oluşumu) kişinin toplumsallaşması ve olumlanması gibi bir işleve sahip olabilir. Şiir aracılığıyla çocuklar birbirlerini dinlemeyi öğrenirler. Bir şiirin okunmasında, kişilik oluşmasına bağlı olan kişinin kendisinin doğrulanması (olumlanması) söz konusudur; fakat çocuk kendisini şiir üretmede de gösterebilir. Georges Jean için şiirler çocuklardan, her çocuğun gizlice yaşadığı dramlardan ve sevinçlerden sık sık ve uzun uzun söz ederler (Akt.: Deperrois, 1999). Popet ve Roques (2002:20-21)’a göre, çocuğun yazılı metinleri (burada masalı) anlatma becerisini öğrenmesi, onda aşağıdaki toplumsal etkinliklerin gelişmesine katkı sağlar: * Dinlemeyi bilmek ve başkalarının sözlerine saygı göstermek, * Bir projeye katılmak ve bu projeyle bütünleşmek, 195
* Etkileşimde bulunmak ve birlikte bir şeyler yapmak, * Kültürel bir mirası paylaşmak. Yvan ve Dominique (2005)’e göre kitaplar, çocuk için dünyaya açılan bir penceredir. Çocuğun çevresini keşfetmesine yardımcı olur ve onların toplumsallaşma sürecine katkıda bulunurlar. Deperrois (1999) “Benliğin Oluşumu ve Toplumsallaşma” (“La Construction de Soi, la Socialisation”) başlığı altında, şunları söyler: “Paul Eluard şöyle yazıyor: ‘İnsan şiir sayesinde konuşabiliyor ve yine şiirle nasıl konuşacağını biliyor.’ Çocuklar kendilerinde konuşma cesaretini gösteremiyorlar; çünkü onların anlatım olanakları sınırlıdır ve bu sınırlılık onların nesneleri yakalayamamasına (kavrayamamasına) varlıklara da ulaşamamasına neden olmaktadır. O halde şiir (şiir sanatı), söyleme gücüdür; çünkü, şiir çocuğun gördüğünü duyumsadığını, düşlediğini anlatmasını (iletmesini) sağlar ve tüm yaşamı boyunca onun toplumsallaşmasına hizmet eder. Onun heyecanlarını dile getirmesini sağlayarak erkin olmasını (özgürleşmesini) ve böylece daha iyi yaşamasını sağlar. Kültür, bir halkı karakterize eden şeylerin tümüdür, toplamıdır. İnançlar, davranışlar (tutum), gelenekler, alışkanlıklar, dil, zevkler (beğeniler), düşünceler, teknik bilgiler, ahlak anlayışı, adalet, yaşam biçimi, bilim, yazınsal ve sanatsal yapıtlardan oluşur. Kültürleşme ise, “Belli bir kültür yapısına uyma ve o kültürü özümseme süreci”dir (Oğuzkan, 1993:92). Kişi, kültürü; başka bir söyleyişle andığımız bu değerleri bir topluluğun üyesi olarak çeşitli yollarla edinir. Yazınsal yapıtlar, bir yandan bireylere örnek yaşam durumları sunarak, içindeki kahramanların çatışmalarından hareketle onları eğitirken, bir yandan da kültürel değerlerimizi, geleneklerimizi, benimsediğimiz ya da benimsemediğimiz davranışları sezdirir. Popet ve Roques (2002:20-22)’ a göre, özellikle okulöncesi çocuklara seslenen ve yazınsal bir tür olan masal, gerçek bir kültürel gelişmenin garantisidir. Onlara göre masalın sözlü olarak anlatılması, kültürel kalıt öğelerinin edinilmesi yoluyla çocuğun düş dünyasını besler ve toplumsal yaşama katılmasını sağlar. Yurttaş, “Mavi Bilye” (2001) adlı kitabında, Tarık karakteri aracılığıyla bayrama özgü geleneklerimizi, alışkanlıklarımızı (özellikle Tarık’a yeni kıyafetler alınması, çocuğun bunları yatarken başucuna koyması, bayram sabahı erkenden kalkarak bu yeni giysilerini giymesi, aile büyüklerinin, akraba ve komşuların evlerine bayram ziyaretine gidilmesi, büyüklerin ellerinin öpülmesi, çocuklara harçlık verilmesi, dargın olanların barışması) duyumsatır çocuk okura. Bu kitapta çocuk, bir yandan toplumsal ve ulusal değerlerimizi öğrenirken; öte yandan, başına gelen bir hırsızlık olayıyla, yaşamın ve insan gerçeğinin kötü yanlarını da görmekte, bir haksızlığa uğradığında neler yapması, nerelere ve hangi yollara başvurması gerektiğini de öğrenmekte, işte böylece de toplumsallaşmaktadır. “Ülkem’in Renkli Haritası”nda (Balonlar Gökyüzünün Olsun, 1995) Güler, kurgusunun başına oturttuğu kahramanı Ülker’e yurdumuzun bir haritasını çizdirir ve ülkemizin folklor, yeme içme alışkanlıkları gibi kültürel öğelerine doğal bir kurgu içinde yer verir. Çocuk, bu öykü aracılığıyla Diyarbakır karpuzunu, Bursa’da yetişen şeftaliyi, Adana’da yetişen portakalı, Kayseri pastırmasını, İzmir’de yetişen çekirdeksiz üzümü, Erzurum dadaşlarının bar oyununu, bunların demli çay içme alışkanlıklarını, Trabzon’a özgü hamsi yemeklerini, burada çok yaygın olarak kullanılan kemençeyi, Konya’daki Mevlana’yı tanıma, en azından bunlardan haberdar olma olanağını yakalar. Bu öykü yardımıyla çocuk, Tuz Gölü’yle, Van Gölü’yle, Karadeniz’iyle, Akdeniz’iyle, başkentiyle, millet meclisiyle, Anıtkabiriyle bölgeleriyle ve bunların özellikleriyle, ırmaklarıyla, dağlarıyla, ovalarıyla, illeriyle, hatta komşularıyla yurduna özgü birçok şeyi öğrenirken bir yandan da kültürel ve toplumsal olarak gelişecektir. “Hıdrellez” (Üşengeç, 2002) adlı öyküsünde Yener, Hıdrellez gecesinde insanların sokaklara döküldüğünü, ateşler yakıldığını, kasetler çalınıp güllerin dallarına dilek kağıtları asıldığını, sokaklara termoslarla çaylar indirildiğini kültürümüzün bir parçası olarak sezdirir çocuklara. Ilgaz, “Kumdan Betona” (2004) adlı kitabında kültürümüze özgü olan, “koç etinden yapılmış kavurma”dan, “keşkek”ten, “lahana dolması”’ndan, “sütlaç”tan, “pilav” ve “hoşaf”tan (s.16) söz eder. Gürmen, “Doktor Dedem” adlı öyküsünde (“Selen’in Doktor Dedesi”, 2002), Selen karakterine şu tümceyi söyleterek bizden olan bir şeyi sezdirir. “Saygımızı göstermek için ve daha sonra annemden azar işitmemek için elini öpmeye çalışırdık; ama o yalnızca yanağından öpmemize izin verirdi. Elini asla öptürmezdi.” (s.7) Dağlarca da aşağıdaki şiirinde yine, bize özgü bir değeri, “bayram”ın gelişini şu dizelerle anlatır: BAYRAMLA Uzaklaşırım bütün oyuncaklardan Bütün masallara karışırım 196
Bayram yaklaşırken. Büyürüm de kimse anlamaz Kolay yürürüm yollarda Bayram yaklaşırken. Düşünürüm güzel bir aydınlık Anneme, karşıki eve, giden vapura Bayram yaklaşırken. Azalır gece Uzar uzar gündüz Bayram yaklaşırken. Yeni bir şey gelir bana Belki bir giysi belki bir arkadaş Bayram yaklaşırken. Dağlarca, Kuş Ayak, s. 40 Deperrois (1999)’ya göre, çocukların dinlediği şiirler, bazen onlara öteki çocuklardan, arkadaşlarından daha fazlasını söylerler. Zaten şiirlerin sınıfta kullanılmasının önemi büyüktür; çünkü bu şiirlerin, sınıfta ortak bir belleğin (ortak bir anının) oluşmasında ve ana babadan kalan anının devamının sağlanmasında payı (katkısı) vardır. Yazın, çocuğun toplumsallaşma sürecinde önemli bir yeri olan ulusal ve evrensel değerleri öğretir: Edebiyat yapıtları okurlarda yerine göre ulusal, yerine göre de evrensel değerlerin bilgisini ve bilincini kazandırır. Edebiyat yapıtları yerine göre bir bildiriyi aktarım ya da sezdirim yoluyla verir, kimi zaman bir duyguyu aşılar, kimi zaman da insanları bir eyleme yönlendirir. Biz, kimi edebiyat yapıtlarıyla toplumumuzun genel bir görünümü konusunda birtakım bilgiler, gözlemler ve duygular yükleniriz. Toplumsallaşma, yalnızca kendi ulusal değerlerini öğrenmek ve bunları içselleştirmek değildir; öteki kültürleri de tanımak ve özümsemek demektir. Çocuğun toplumsallaşmasına yardımcı olmak için, onun, öteki kültürlerden insanları ve onların yaşam biçimlerini, kültürel değerlerini anlatan yabancı çocuk yazını ürünlerinden de beslenmesini sağlamak gerekir. Böylece çocuk, öteki toplumlara özgü değerleri ve kültürel öğeleri de görmüş olacak ve daha geniş anlamda toplumsallaşacaktır. Kendisinden ve ait olduğu toplumdan başka toplumların da olduğunu görecek, kültürler arası farklılıkları özümsemeye, farklı inançları görüp kabullenmeye, hoşgörü duygusunu geliştirmeye, kısaca, demokratik değerlerini geliştirmeye küçük yaşlardan itibaren başlayacaktır. Alpöge (2003:33)’ye göre çocuklar, kitaplar aracılığıyla farklılıkları sezinler; kültürler arasındaki değişiklikleri görür, insan ilişkilerini, duygu ve düşünce örneklerini tanıklık eder, karşılaştırma yoluyla öteki insanlara göre kendilerini tanır ve kendi kişilik özelliklerini bilirler. Mendoza ve Debbie (2001), “Erken Çocukluk Dönemi için Yazılan Çokkültürlü Resimli Çocuk Kitaplarının İncelenmesi: Olanaklar ve Güçlükler” (“Examining Multicultural Picture Books for the Early Childhood Classroom: Possibilities and Pitfalls”) adlı yazılarında, resimli çocuk kitaplarının, özellikle erken çocukluk yaşlarında gittikçe artan bir öneme sahip olduklarını söylerler. Kurgu, şiir ve kurmaca olmayan yazın türünün, küçük çocuklara bilgi kazandırma, onların yazıyla içli dışlı olmalarını sağlama, onları eğlendirme ve kendi bakış açılarından başka bakış açıları kazanmaları gibi birçok olanak sunduğunu belirtirler. Özellikle çokkültürlü resimli çocuk kitapları, onlara etnik, ırksal ve kültürel grup çeşitliliğini gösterir, bu yolla çocukların başkalarını anlamalarına olanak ve fırsatlar yaratır. Bizim yazarlarımız da geleceğin demokratik bireyini yetiştirmek adına, öznel kurgularında yabancı kültürlere yer vermeli, onlara ilişkin farklılıkları duyumsatmalıdır. Dayıoğlu, “Amerika’ya Yolculuk” (1990) adlı, yukarıda yazarların sözünü ettiği kurgusal olmayan yazınsal kitabında, çocuk okuruna Amerika’yı, Amerika toplumunu, bu toplumun özelliklerini,
197
yaşam biçimini anlatarak çocuğa farklı toplumlara, onların yaşayış biçimlerine özgü bilgiler vererek onun evrensel olarak toplumsallaşmasına katkı sağlar. Ilgaz, “Bacaksız Tatil Köyünde” (2000) adlı kitabında, farklı bir yaşam biçimini, farklı bir beslenme alışkanlığını, farklı bir dili, kısaca farklı bir kültürü tanıtır çocuk okura. Fransız bir aile vardır kitapta. Kitaba konulan kimi Fransızca tümceler yoluyla bu ailenin dilinin Fransızca olduğu, bizden farklı olarak salyangoz yedikleri, farklı bir yaşam biçimleri olduğu sezinletilmiştir çocuğa. Ilgaz bu yolla, çocuklara bizlerden farklı olan “ötekileri” de göstermeye çalışmış, onları insana ilişkin farklılıklarla buluşturmuştur. Bu da çocuğun kişilik ve toplumsal gelişimi, demokratik değerleri içselleştirmesi ve onda daha küçük yaşlardan başlayarak hoşgörü duygusunun gelişmesi bakımından önemlidir.
SONUÇ Tüm bu söylenenlerden çocukların gelişiminde edebiyat yapıtlarının çok önemli bir etkiye sahip olduğu anlaşılmaktadır. Bu etki, ilk çocukluk döneminden başlar, ilköğretim sonlarına dek sürer. Elbette, bu etkinin olumlu olabilmesi için çocuğun her yönüyle nitelikli kitaplarla buluşturulması gerekmektedir. Ancak, bugün Bakanlığımızca önerilen 100 temel eser sorunu gündemdedir. Bu kitapların çocuğun gelişimi açısından ne kadar etkili olduğu ya da çocuğu ne yönde geliştireceği şüphelidir. Bu kitapların çoğunda çocuk, çocuğa özgü durum ve yaşantılar, kısaca “çocuğa göre”lik ilkesine uygun özellikler bulunmamaktadır. Her şeyden önce çocuğun anlayabileceği bir dil yoktur. Kısaca, bu kitaplar, günümüz çocuğunun gereksinim ve beklentilerine yanıt vermemekte, bugün önemli bir gelişme içinde olan Türk çocuk yazınını yansıtmamaktadır. Bu nedenle, özellikle anne ve babaların, öğreticilerin kitap seçiminde çok titiz davranmaları gerekli, hatta zorunludur. YARARLANILAN KAYNAKLAR Adodo, Ketline (2001) “Etude sur la poésie, la tradition orale et la littérature au Togo et Programme d’initiation pour les élèves de l’école primaire” / Document presented at the UNESCO Regional Meeting on Art Education, Port-Elizabeth, South Africa, (Bu yazı, http://portal.unesco.org/culture/es/ filedownload.php/11fda 3aa06b6c51dd36a1ed38b 0d42aaadodo.pdf. bilgisunar adresinden alınmıştır.) Ak, Sevim (1996) Kuşlar Kralı Nikola. İstanbul: Uçanbalık Yayını. Alpöge, Gülçin (2003) “Çocuk Edebiyatının Çocuk Gelişimine Katkısı”. Çoluk Çocuk, sayı:24, s.3233. Binyazar, Adnan (1983) "Anadili Öğretiminde Yazınsal Alanlara Açılım" Türk Dili. Ankara: TDK Yayını, sayı: 379-380, AÜ Basımevi, s.57-72. Çınaroğlu, Ayla (1999) Şiir Gemisi. İstanbul: Uçanbalık Yayını. Çotuksöken, Yusuf (2003) “Anadili Öğretiminde Edebiyatın Yeri ve İşlevi” Çağdaş Türk Dili, Sayı:184. Dağlarca, Fazıl Hüsnü (1999) Kuş Ayak, Açıl Susam Açıl. İstanbul: Doğan Kitapçılık. Dayıoğlu, Gülten (1990) Bambaşka Bir Ülke - Amerika’ya Yolculuk. Ankara: Üner Yayını. Dayıoğlu, Gülten (1998) Kafdağının Ardına Yolculuk. Ankara: Üner Yayını. Dayıoğlu, Gülten (2000) Fadiş. İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi. Deperrois, Caroline (1999) “Pourquoi et Comment Faire de la Poésie au Cycle III? Des Activités autour de la Poésie Comme Support Possible à la Maîtrise de la Langue , au Développement de l’Enfant et à l’Enrichissement de son İmaginaire.” Mémoire professionnel (PE2 – C) (Directrice du Mémoire: Mme Potoczny) IUFM Académie de Montpellier Site de Nîmes (Bu yazı 24.02.2006 tarihinde, http://www. acnancymetz.fr/petitspoetes/HTML/BUREAUENSEIGNANTS/BUREAUDOC/MemoPE/memo7.pdf adresin den alınmıştır.) Dilidüzgün, Selahattin (1996) Çağdaş Çocuk Yazını. İstanbul: Yapı Kredi Yayını. 198
Dölek, Sulhi (1999) Yeşil Bayır. Ankara: Bilgi Yayınevi. Dölek, Sulhi (2002) Kestane Şekeri. Ankara: Bilgi Yayınevi. Gander, Mary J. ve Harry W. Gardiner (2001) Çocuk ve Ergen Gelişimi. (Yay. Haz.: B. Onur) Ankara: İmge Kitabevi. Germain, Claude (1993) Evolution de l’Enseignement des Langues: 5000 ans d’Histoire. Paris: Clé International. Güler, Mehmet (1991) Adım Çocukların Olsun. İstanbul: Çocuk Vakfı Yayıncılık. Güler, Mehmet (1995) Balonlar Gökyüzünün Olsun. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayını. Gürmen, Aysel (2002) Selen’in Doktor Dedesi. İstanbul: Uçanbalık Yayını. Gürmen, Aysel (2000) Selen’in Ormanı. İstanbul: Uçanbalık Yayını. Ilgaz, Rıfat (2000). Bacaksız Tatil Köyünde, İstanbul: Çınar Yayıncılık. Ilgaz, Rıfat (2004). Kumdan Betona, İstanbul: Çınar Yayıncılık. Javerzat, Marie Claude vd. (2003) Livres et Apprentissages à l’Ecole. Paris: Hachette Livre. Kavcar, Cahit (1999) Edebiyat ve Eğitim. Ankara: Engin Yayınevi. Lickona, T. (1991) Education for Character: How Our Schools Can Teach Respect and Responsability. New York: Bantam. Marshall, Julia (1994) Anadili ve Yazın Öğretimi. (Çev.: Cahit Külebi) Ankara: Başak Yayınları. Mendoza, Jean ve Debbie Reese (2001) “Examining Multicultural Picture Books for the Early Childhood Classroom: Possibilities and Pitfalls” Early Chıldhood Research Practice, Volume 3, Number 2. Oğuzkan, A. Ferhan (1985) Orta Dereceli Okullarda Öğretim, Amaç, İlke, Yöntem ve Teknikler. Ankara: Emel Matbaacılık. Oğuzkan, A. Ferhan (1993). Eğitim Terimleri Sözlüğü. Ankara: Emel Matbaacılık. O'Sullivan, Sheryl (2004). Books to Live by: Using Children's Literature for Character Education. The Reading Teacher, 57, no7, 640-645. Öztürk, Orhan (2001) Ruh Sağlığı ve Bozuklukları. Ankara: Feryal Matbaası. Özünlü, Ünsal (1983) “Yabancı Dil Öğretiminde Yazınsal Metinlerin Yeri ve Kullanılması” Türk Dili. Ankara: TDK Yayını, Sayı: 379-380, AÜ Basımevi, s.178-190. Popet, Anne ve Evelyne Roques (2002) Le Conte au Service de l’Apprentissage de la Langue. Paris: Editions RETZ. Sever, Sedat (1998) “Demokratik Kültür Bilinci Edinimi Sürecinde Dil ve Edebiyat Öğretimi.” Yaşadıkça Eğitim, Sayı:56, s.2-6. Sever, Sedat (2003) Çocuk ve Edebiyat. Ankara: Kök Yayıncılık. Sümer, Dinçer (2002) Aklımda Kalan Masallar. Ankara: Bilgi Yayını. Yavuzer, Haluk (2001) Doğum Öncesinden Ergenlik Sonuna Çocuk Psikolojisi. İstanbul: Remzi Kitabevi. Yener, Mavisel (2002) Üşengeç. İstanbul: Bu Yayınevi. Yurttaş, Hüseyin (2001) Mavi Bilye. Ankara: Bilgi Yayını. Yurttaş, Hüseyin (2000) Beyaz Bisiklet. Ankara: Bilgi Yayınevi. Yvan, Rogg ve T. Dominique (2005) “Les İmages http://p7app.geneve.ch:8007/ f30405/article.php3?id_article=38.
dans
la
Littérature
Enfantine”.
199
Ministère de l'Éducation de la Saskatchewan (1999) “3e année, Les relations sociales, La résolution de conflits, Unité Modèle” (Bu yazı 04.09.2006 tarihinde, http://www.sasked.gov.sk.ca/docs/francais/hygiene/elem/relat. html adresinden alınmıştır.) Les Nouveaux Programmes programme/ecole dp.htm.
200
de
l’Ecole,
2002,
http://www.education.gouv.fr/presse/2002/
ÇOCUK YAZININDA MİZAH KULLANIMININ BİLİŞSEL, DUYUŞSAL VE TOPLUMSAL YÖNDEN ÖNEMİ Arş. Gör. Dr. İ. Seçkin AYDIN Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi
1. MİZAH (GÜLMECE) VE MİZAHIN İŞLEVLERİ Mizah, bazen edebiyatımızın gülen yüzü olmuş, bazen kara mizah olarak karşımıza çıkmış, bazen de hiciv aracılığıyla kendisine yer edinmeye çalışmıştır. Mizah tarihsel yönden çok eski bir geçmişe dayansa da böyle bir kültürel olgudan eğitimde bugün için yeterince yararlanılmadığı görülmektedir. Yapılan ön araştırmalarda özellikle mizah-eğitim ilişkisi yurt dışı kaynaklarda yoğun bir biçimde göze çarparken ülkemizde bu tip çalışmalara çok yer verilmemesi, konunun yönünü bu noktaya çekmemize neden olmuştur. Herhangi bir mizah türünün değerlendirilmesinde temel alınan unsurların başında “gülme” gelir. Gülme, tıpkı ağlama gibi, insanın belli olaylar ve durumlar karşısında verdiği temel fizyolojik eylemlerinden biridir. Bu eylem, çeşitli etkenlere bağlı olarak gerçekleşir. Birçok toplum, gülmenin yararları ve zararları üzerine çeşitli fikirler ortaya koymuş, gülmeyi kimi zaman vazgeçilmez bir insan eylemi kimi zaman ise gereksiz, insanları ciddiyetten uzaklaştıran bir davranış biçimi olarak görmüştür. Güncel Türkçe Sözlük (www.tdk.gov.tr)’te “gülme” kavramı, “insanın hoşuna veya tuhafına giden olaylar, durumlar karşısında, genellikle sesli bir biçimde duygusunu açığa vurması; mutlu, sevinçli zaman geçirmek, eğlenmek, hoşça vakit geçirmek; biriyle alay etmek; dikkati çekecek derecede hoş ve sıcak görünmek” biçiminde; “mizah” kavramı ise “bir gerçeği nükte, şaka ve takılmalarla süsleyip anlatan söz ya da yazı çeşidi” olarak tanımlanmıştır. Türkçe Sözlük (TDK, 2005: 806)’te mizahın karşılığı olarak gülmece sözcüğü de kullanılmış, “eğlendirme, güldürme ve bir kimsenin davranışına incitmeden takılma amacını güden ince alay, mizah; gerçeğin güldürücü yanlarını ortaya koyan edebiyat türü, mizah, ironi” biçiminde tanımlanmıştır. Martin (2000)’e göre ise mizah; bilişsel, duygusal, davranışsal, psikolojik, sosyal yönlerle ilgili karmaşık bir olgudur. Bu karmaşık olgu, bireylere bazen olumlu bazen de olumsuz yönlerden etkiler. Nesin (2001: 20) mizah yerine gülmece sözcüğünü kullanır ve gülmeceyi şöyle betimler: “Gülmece, seslendiği insanı, hangi oranda olursa olsun, sağlıklı olarak güldürebilen her şeydir. Çünkü güldürmek, gülmecenin işlevidir. Gülmecede bulunabilecek her türlü niteliğin, görevlerin hepsi, güldürmek işlevinden sonra gelir. Bir oranda olsun güldürmeyen bir şey gülmece değildir.” Bu tanımlardan hareketle mizahın, yaşamın tüm alanlarını kapsayan; duygu, düşünce ve davranışlarımızla sonunda iç gülmeden kahkaha derecesine varabilecek oranda çeşitlilik gösteren bir ifade biçimi olduğu söylenebilir. Şaka, lâtife ve ince alaya dayalı ifade biçimleri ise bu tepkinin içine giren başlıca unsurlardır.
201
Mizahî bir durumun beraberinde gülmeyi getirebileceğini söylememize karşın her gülmeyi mizahla açıklayamayız. Morreall (1997)’e göre mizahî gülme ve mizahî olmayan gülme durumları şu şekilde örneklendirilebilir: Mizahî Olmayan Gülme Durumları •
Gıdıklama,
•
Cee yapma,
•
Havaya atılıp tutulma (bebeklerde),
•
Sihirbazlık numarası izlemek,
•
Tehlikeyle karşılaşmanın ardında kendini yeniden güvence içinde duyumsama,
•
Bir bulmaca ya da sorunu çözme,
•
Bir spor etkinliğini ya da oyunu kazanma,
•
Yolda eski bir dostla karşılaşma,
•
Piyangodan para çıktığını öğrenme,
•
Zevkli bir işe girişme,
•
Utanç duyma,
•
Histeri,
•
Azot oksit soluma.
Mizahî Gülme Durumları •
Fıkra dinleme,
•
Birisinin bir fıkrayı mahvettiğini duyma,
•
Bir fıkrayı anlamayan birisine gülme,
•
Birisini garip giysiler içinde görme,
•
Bir örnek giyinmiş ikizlere gülme,
•
Birisinin bir başkasının taklidini yaptığını görme,
•
Saçma sapan böbürlenmelere ya da “abartılı öykülere” kulak misafiri olma,
•
Usturuplu hakaretlere kulak misafiri olma,
•
Bir çocuğun büyüklere özgü bir ifadeyi yerli yerinde kullandığını duyma,
•
Yalnızca aptalca bir kava içinde olma ve yerli yersiz her şeye gülme.
Mizahın ortaya çıkışında, hem toplumun hem de bireyin bilişsel ve duygusal değer yargıları belirleyici bir rol üstlenir. Toplum ve onu oluşturan bireyler, belli bir durum ya da olay karşısında dönüp kendi bilişsel ve duygusal şemalarından yararlanarak bir dışavurum gerçekleştirirler. Bu dışavurum ise çoğu zaman kendini gülme eylemiyle gösterir. Burada gülme eylemi yalnızca acı gülüş olarak değil; sevinç, coşku, rahatlama gibi duyguların bir belirtisi olarak da ortaya çıkabilir. Bu açıdan bakıldığında mizahı ve onun doğurduğu duyguları sevinç, coşku, huzur, haz, eğlenme, enerji gibi mutluluk bildiren kavramların yanına koyabiliriz. Mizahla uğraşanların buluştuğu ortak nokta, mizahın insanla olan ilişkisi, insanın olmadığı bir yerde mizahın düşünülemeyecek olmasıdır. Bergson (1996: 11)’a göre tümüyle insana özgü olanın dışında komik yoktur. Bir görünüm güzel, zarif, yüce, anlamsız ya da çirkin olabilir; ama hiçbir zaman gülünç olamaz.
202
Herhangi bir hayvana onda bir insan davranışı ya da insana özgü bir yüz anlatımı bulduğumuz için güleriz. Herhangi bir şapkaya gülüyorsak burada bizi güldüren keçe ya da hasır parçası değil, insanoğlunun bu şapkaya verdiği biçim, ona kalıbını veren insan kaprisidir. (…) İnsandan başka bir hayvan ya da cansız bir nesne bizi güldürebiliyorsa, bunun nedeni bunlarda insanoğlu ile bir benzerlik bulunması, insanoğlunun bunlara damgasını basması ya da bunları kullanmasıdır. Bergson’un belirttiği bu düşünceleri, daha genel anlamda mizah için de söyleyebiliriz; çünkü mizah; bilişsel, duyuşsal ve bunlara bağlı olarak davranışsal özellikler taşır. Bilişsellik, mizah üretme ya da onu anlamayı; duyuşsallık, mizahın üretim aşamasında ve ondan sonraki süreçte ortaya çıkan duyguları (sevinme, rahatlama, öfkelenme vb.); davranışsallık ise duyguların harekete geçirdiği gülme ya da somurtmayı gösterir. Belirtilen görüşler doğrultusunda mizahın şu özelliklere sahip olduğu söylenebilir: • Mizah, insana özgü olmakla birlikte toplumsal bir olgudur. • Mizah, gündelik yaşam yanında, sanatsal bir yaratı olarak da ortaya çıkabilir. • Her gülme mizah sayılamaz. Mizah, ancak sağlıklı gülmenin gerçekleştiği yerlerde görülebilir. • Mizah, farklı derecelerde olmakla birlikte, çoğu zaman gülmeyle sonuçlanır. • Mizahta olağanlıktan olağanüstülüğe, sıradanlıktan sıra dışılığa bir geçiş söz konusudur. • Mizah, beklentilerimizin dışına çıkıldığı durumlarda gerçekleşir. • Mizah, insanın kendini üstün görme endişesine de dayanabilir. • Mizah; bilişsel, duyuşsal ve davranışsal özellikler sergiler. • Mizah, yalnızca bir disiplinin ilgi alanında değildir. • Mizahta konu sınırlaması yoktur. İnsanı ilgilendiren her türlü konu, mizaha malzeme olabilir. • Mizah olumlu ya da olumsuz duyguların bir an olsun kesintiye uğramasıyla gerçekleşir. Mizahın yüzyıllardır çeşitli bilim dallarıyla ilişkisi göz önünde bulundurularak değerlendirmesi yapılmıştır. Mizah, sağlık, toplum, dil, ve eğitim konularında değerlendirildiğinde onun ne denli önemli bir ifade aracı olduğu daha iyi anlaşılacaktır. Sağlıklı bir gülmenin mizah aracılığıyla gerçekleşebileceği göz önünde bulundurulursa, mizaha ayrı bir işlevsel görev yüklenecektir; çünkü yüzyıllar boyu itile kakıla günümüze kadar gelen mizah, kimi zaman maskaralık kimi zaman gülme kaynaklı olarak günah kimi zaman ise boş, anlamsız bir tür olarak görülmüştür. Günümüzde ise mizah; tıp, felsefe, ruhbilim, dilbilim, psikoloji, edebiyat, sosyoloji gibi birçok bilim dalının farklı biçimlerde çözmeye çalıştığı, bazen de çözüm aracı olarak gördüğü, bir alan hâline gelmiştir. Ayrıca bugün, gülmeyi araştıran “Gelotoloji” birimleri kurularak buralarda gülmenin insan üzerindeki etkileri araştırılmaya başlanmış; bu çerçevede mizah da laboratuarlara taşınmıştır. Gülme o kadar temel, evrensel ve yararlı bir tepkidir ki herhangi bir yerde ya da herhangi bir zamanda gülmeyen bir insan topluluğunu düşünebilmek güçtür. Günlük dilde bir insanın “mizah duygusu”ndan söz eder, gülmenin ne kadar temel bir edim olduğunu kabul ederek onu geleneksel beş duyunun yanına yerleştiririz (Sanders, 2001:24). Bu beş duyunun yanına bir diğer tepki biçimi olan ağlamayı değil de gülmeyi koymamız, gülmenin ne denli duygusal bir ihtiyaç olduğunu da göstermektedir. Mizahın bugün için yüzde yüz olumlu yararlarını söylemek çok da akılcı görünmez; ancak yapılan kimi araştırmalar ve insanların çeşitli deneyimleri, mizahın yararlarını, özellikle psikolojik yönden etkilediğini göstermektedir. Berk (2001:323-339), mizahın psikolojik yararlarını sekiz maddede toplar: 1. Kaygıyı düşürür, 2. Gerginliği düşürür, 3. Stresi azaltır,
203
4. Depresyonu azaltır, 5. Yalnızlık endişesini azaltır, 6. Özsaygıyı geliştirir, 7. Umut ve enerjisini iyileştirir, 8. Kontrol ve güç duygusu sağlar. Mizah, uzun zamandan beridir, çeşitli psikoterapilerde kullanılmaktadır. Birçok araştırmacı, mizahın iyileştirici gücünü ön plana çıkarmaktadır. Bu araştırmacılar arasında yer alan Klein (1999:18), gülerek her türlü kötü durumun üstesinden gelebileceğimizi belirtir. Korku, güvensizlik, ümitsizlik gibi duygularımızın yok olduğunu vurgular. İşlerin kötü gittiği zamanlarda gülebilen insanların kendilerine acımaktan vazgeçtiklerini, kendilerini güçlenmiş ve cesaret kazanmış hissettiklerini dile getirir. Aynı zamanda kahkaha, her zaman söylendiği gibi “özgürleştirici”dir; yani gerilim gidericidir. İster açlıktan, ister cinsellikten, ister öfkeden, ister kaygıdan kaynaklansın gerilimden kurtulma her zaman zevk verici olmuştur (Koestler, 1997:37). Mizah, bir bakıma olumsuzluklar üzerine gitme, onlarla başa çıkma yaklaşımı olarak görülebilir. Klein (1999), bu durumu şu şekilde örneklendirir: Naton (Anatoly) Sharansky, Rus insan hakları savunucusu, ölüm kararı ile on altı ay hücre hapsi de dahil olmak üzere, toplam dokuz yıl Sovyet hapishanelerinde yatmıştı.Sovyet gizli polisi onu sürekli rustrel veya “ölüm mangası” kelimeleriyle tehdit etmişti. Sharansky, mücadele etmek zorunda kaldığı en büyük gücün , çoğumuzun sık sık mücadele ettiği şey, yani korku olduğunu söylüyor ve mizah ile korkusunu yendiğini, kendini koruduğunu açıklıyor.” Sharansky’nin sık sık ölüm mangası hakkında konuşarak espriler yaptığını ve bu esprileri on beş yirmi kez yapınca kelimelerin anlamını kaybettiğini; böylece “ölüm mangası”nın korkuyu çağrıştırmadığını ifade eder. Klein (1999:19-20), komedyenlerin de acılarına karşı bir silah olarak kullandıklarını dile getirir ve bu konuda en çarpıcı örneği Charlie Chaplin’den verir: Charlie Chaplin de teselliyi mizahta bulmuştu. Chaplin, Londra’nın en fakir bölgelerinden birinde büyümüştü. O, beş yaşındayken babası alkolizmden ölmüş; hemen arkasından annesi aklını yitirmişti. Chaplin, bu kötü anıları filmlerinde kullandı ve onları mücevher değerinde komedilere dönüştürdü. Yiyecek başka hiçbir şey bulamadığı için haşlanmış bir deri ayakkabıyı yediği, Altına Hücum filmindeki sahneyi kim unutabilir?” Klein’in aktardığına göre, Gail Sheey, Pathfinders (Kılavuzlar) adlı kitabında bir olayın mizahî yönlerini görebilmenin çalışmak, arkadaş desteği ve dua ile birlikte başarının anahtarı olduğunu; yaşamdaki krizlerin üstesinden gelmeyi başaran insanların bunu değişime ve başarısızlıklara bir kalkan olarak kullandığını vurgular (Klein,1999:22). Yaşanan olumsuz durumlar karşısında olaylara iyimser bir gözle bakmak, kendimizi stresten uzak tutmak mizah aracılığıyla sağlanabilir. Yaşanan olumsuz ve stresli olaylara karşı mizahın sağlayacağı katkı, bizi hem psikolojik hem de fizyolojik hastalıklara karşı daha dirençli tutacaktır. Mizah, olaylara ters açıdan bakmayı gerektirir. Bu bağlamda, mizahın insan üzerinde yeni bakış açıları kazandırma gibi bir özelliğinden de söz edilebilir. Bir bakıma, tek düze bakışı altüst eder. Yeni açılımlar, görünümler kazandırır. Bunun düşünce boyutundaki karşılığı ise “yaratıcılık” olarak addedilebilir. Morreall (1997), mizahın hem etkileme hem de saldırganlığı yok etme yönü üzerinde durur. Morreall (1997: 162)’e göre espri yeteneği olan insanlar, espri yeteneği olmayan insanlara göre, başkalarını daha kolay etkilerler. Espri yeteneği olan insanlar daha yaratıcıdırlar ve genel olarak daha uyumludurlar. Böyle oldukları için her şeye kafalarını takmazlar. Bu tür insanlar başkalarından gelecek önerilere daha açıktırlar, yani daha cana yakındırlar. İnsanın espri yeteneğinin olması onu ben-merkezci olmaktan kurtarır. Ayrıca, sosyal etkileşimi kolaylaştırma yanında, ciddi konuşmaların yol açabileceği saldırganlıkları yok eder. Morreall bununla ilgi olarak şu örneği verir:
204
Bir arkadaşımızdan şikâyetçi isek, genellikle bu şikâyeti şaka yollu dile getiririz. Şikâyetimizi komik bir hale getirmekle karşımızdakine aslında sorunun bizi bunaltacak kadar önemli olmadığını gösterir ve bazen “ucunda ölüm yok ya” gibi şeyler diyerek kendi bakış açımıza olan inancımızı sürdürürüz (Morreall, 1997: 162-163). Mizah, kuşkusuz insanları eğlendirmek, güldürmek gibi işlevleri yanında, olaylara karşı eleştirel bakma yeteneği de kazandırmaktadır. Belli bir olay ya da durum karşısında olağan bir tepki vermek yerine bunlara ters açılardan bakarak yeni fikirler ortaya koyabilmenin belki de en etkili ve çarpıcı yolu olarak görülebilir. Bunun yanında mizah, kendimizi ve çevremizi başka yönlerden değerlendirme fırsatları da bize verebilir. Morreall (1997: 163), mizahın yalnızca bizim kendi durumumuza dışardan bakabilmemiz yanında, arkadaşlarımızın kendi durumlarına da dışarıdan bakabilmelerini sağladığını dile getirir. Ona göre insanlar eleştirildiklerinde genellikle herhangi bir şeye kafalarını takıp kendilerini savunmak zorunda kaldıklarını; ancak eleştirilerimizi şaka ile karışık dile getirdiğimizde karşımızdakini kendisiyle yüzleşmek zorunda bırakmadan, aksine onun bir adım geri atıp eleştirimize bizimle birlikte gülmesini sağladığımızı belirtir. Bu durum bir bakıma insanda “özeleştiri” düşüncesinin geliştirilmesi olarak değerlendirilebilir. Mizah yoluyla insan, yalnızca kendi dışındaki durumları eleştirmekle kalmayıp içe dönük bir eleştiri yapma yeteneği de kazanacaktır. Bu öz eleştiriyi yaparken de kendisini olumsuz duygulardan arındırıp mizahın gülen yüzüyle gerçekleştirecektir. Bu durum, mizahta bir bakıma “nesnellik”i ortaya koymaktadır. Morreall (1997: 150), insanların psikolojik sorunlarını tedavi ederken eğer bir kişinin kendi içinde bulunduğu duruma gülebilmesini sağlarsanız bunun iyiye işaret olduğunu; çünkü onların artık kendi sorunları içinde kısılıp kalmadan onlara uzaktan bakabilmelerinin bir kanıtı olduğunu belirtir. Morreall’e göre bir şeye gülebildiğimiz ölçüde o şeyi nesnel biçimde değerlendirebiliriz, tutumumuzdaki değişiklik bakış açımızı da çok değiştirir. Morreall, bu çerçevede bakış açısının değişimine dayanan terapi yöntemlerinin geliştirildiğinden söz eder ve bu terapilerden birinin Victor Frankl’ın “çelişki terapisi”ni örnek verir: Bir hasta sorunların altında ezilip ona nesnel biçimde bakmayı başaramadığında, Frankl, sorunu hastanın gözüyle öyle abartır ki, sorun hastaya komik gelmeye başlar. Örneğin eğer, hasta bir şey hakkında endişeli ise, Frankl, hastaya endişeli olmakta haklı olduğunu, aslında her şeyin çok kötü durumda olduğunu söyler. Bu abartının yinelenmesi sonunda, Frank, kişinin endişesini kışkırtan durumun fazlaca önemli olmadığını düşünmesine ve duruma gülmesine yol açar; böylece kişi sorunundan uzaklaşmayı başararak çözüme yaklaşır (Morreall, 1997: 150). Morreall’in “çelişki terapisi”ne verdiği başka bir örnek ise daha çarpıcıdır: Bir psikiyatrist, hastasına günün belli bir bölümünü endişelenmek için ayırmasını söyler. Günün o saati gelip hasta endişelenmeye çalışmaya başlatınca, kendisini aptal gibi hisseder, endişelenemez ve rahatlar. Böyle bir tedavi pek çok değişik sorunun çözümünde yararlı olur: “Depresyon, uykusuzluk, kendinden şüphelenme, yerleşmiş şikâyetçilik, cinsel sorunlar, kıskançlık ve korku (Morreall, 1997: 151). Mizahın en önemli işlevleri arasına fizyolojik yararlarını da koyabiliriz. Morreall (1997: 151), mizahın akıl sağlığını koruyorsa, beden sağlığını korumasında da önemli rol oynadığını belirtir. Gülerken ciğerlerin ve diğer iç organların hareketlerinin masaj gibi olduğunu; gülerken fiziksel bir memnunluk hissetmemizin, bedensel olarak iyi olma hissini güçlendirdiğini kabul etmekle birlikte bunu daha ileri götürür: Tıbbi araştırmalar, düşüncelerimizin, duygularımızın ve olaylara genel bakışımızın vücudumuzun organik düzeni içinde çok fazla etkileri olduğunu göstermiştir. Hepimizin bildiği gibi, işinde çok baskı altında kalan bir insanda kas kasılması çoktur, sık sık baş ağrısından, yüksek tansiyondan ve ülserden şikâyet eder. Mizah, baskı unsuru olan durumlarla daha rahat başa çıkmamızı sağladığı için, tansiyon ve strese eşlik eden belirtileri göze çarpar bir biçimde azaltır. Kalp krizini çağrıştıran iki duygu – öfke ve korku – strese yol açarlar (Morreall, 1997: 152). Berk (2001: 323-339), gülmenin yararlarını yedi maddede toplar: 1. Zihinsel fonksiyonları geliştirir, 205
2. Kaslara egzersiz yaptırır, onları rahatlatır, 3. Solunumu güçlendirir, 4. Kan dolaşımını canlandırır, 5. Stres hormonlarını azaltır, 6. Bağışıklık sisteminin koruyuculuğunu geliştirir, 7. Endorphinlerin (mutluluk hormonu) üretimini geliştirir. Haines (1987, 135; aktaran Özünlü, 1999: 45) ise gülme eylemi ile mizahın yararlarını şöyle sıralar: Kalp kaslarını daha iyi çalıştırır, dolaşım hızını artırır, akciğerlerin bol oksijenle dolmasını sağlar, akciğer bronşlarını daha iyi temizler, dikkat hormonlarının daha iyi etkilenerek çeşitli dokuları harekete geçirir, beynin de harekete geçerek kardiyo-nörolojik sistemdeki baskıyı ve stresi azaltır, korkunun, öfkenin ve depresyonun geçtiği ve fiziksel hastalıklarla ilgili bütün ağrıları azaltır, ağrı ve acılara karşı dayanma gücünü artırır. McGhee (1999; Küçükbayındır, 2003: 56), kahkaha atarken o sırada kullanmadığımız tüm kasların gevşediğine ve gevşemenin de acıya dayanıklılığın yanı sıra kalp krizine, baş ağrılarına ve kronik kaygıya iyi geldiğini belirtmiştir. Gülmenin ve mizahın insan sağlığı üzerindeki bu denli olumlu yönlerine değinen araştırmacılar olduğu gibi, bu çalışmaları yeterli görmeyen ve popüler sayan araştırmacılar da vardır. Mizah duygusu ne kadar güçlüyse psikolojik sağlığımız da o kadar iyi olur diye bir söz vardır. Bu popüler söyleme rağmen, şu ana kadarki deneysel çalışmalar mizahın sağlık üzerindeki olumlu etkilerini bize tam olarak vermemektedir (Kuiper ve Nıcholl, 2004). Eldeki bulguları değerlendirerek mizahın sağlıkla olan ilişkisi daha güçlü bulgularla desteklenmelidir. Birtakım düşünürlerin ve hekimlerin mizahın sağlık üzerindeki etkilerini değerlendirmeleri ve yüzyıllardır gülmenin dolayısıyla mizahın yararları üzerine görüş belirtilmesine karşın son on yılda gülmenin ve mizahın yaraları giderek daha çok ilgi çekmeye başlamıştır. Araştırmalar doğrultusunda mizahın sağlık üzerindeki yararları ifade edilmesine karşın bunların tam olarak doğruluğu tartışma konusudur; çünkü yapılan araştırmalar çoğunlukla yerel araştırmalara dayanmaktadır. Ayrıca mizah ya da gülme, tek nedene bağlı olarak ortaya çıkan bir eylem değildir (Martin, 2004). Mizahın sağlık üzerindeki etkisi, mizah duygusunun anlaşılabilmesiyle ilgilidir. Kişinin mizah duygusunun ortaya çıkarılmasın da ise bireysel farklılıklar göz önünde bulundurulmalıdır (Martin, 2000). Bugün için mizahın insan sağlığı üzerinde yüzde yüz olumlu etki ettiğini söyleyemesek de mizahla ilgili yapılan çalışmalar ışığında, mizahın sağlık üzerinde olumlu etkileri görülmektedir. Mizah eğitim bağlamında da değerlendirilebilecek önemli unsurların başında gelir. Mizahın eğitimde kullanılması son dönemlere kadar çok fazla ilgi görmese de, mizahın sağlık ve toplum üzerindeki etkileri incelendikçe bunun eğitim üzerindeki etkileri ve eğitimle olan ilişkileri de değerlendirilmeye başlanmıştır. İlk kez sistematik olarak mizahı ve gülmeyi incelediği kabul görmüş Bergson’dan bu yana birçok araştırmacı (Freud, Morreall, Klein, Martin), mizahın ve mizah duygusunun nedenlerini açıklarken bunun sağaltıcı etkileri dolayısıyla kişide olumlu etkiler bıraktığını belirtmiştir. Mizahtan etkili bir biçimde yararlanmanın en önemli yollarından biri, daha çocukluk döneminde kazanılmaya başlanan mizah duygusudur. “Mizah Duygusu” sözünden ne anladığımız da burada çok önemlidir. Eysenck (Aktaran: Yerlikaya, 2003: 8), mizah duygusundan söz ederken karşımızdaki insanın bizim güldüğümüz şeylere gülüyor olduğunu (komformist anlam), o kimsenin kolayca ve oldukça fazla gülüp eğlenebildiğini (niceliksel anlam), o kimsenin komik şeyler söyleyerek diğer insanları çok fazla güldürdüğünü (üretici anlam) anlayabileceğimizi belirtir. Mizahla ilgili esas şaşırtıcı olan, birçok insanın bu becerinin çocuklarda ne kadar değerli ve istenen bir özellik olduğunu kavrayamamasıdır (Rein ve Rein, 2005: 129). Çoğu anne baba, kontrolü kaybetmemek ve ciddi görünüşün arkasına saklanmak uğruna bu yeni sevimlilik anlayışını görmekte zorlanır. Bunun sonucunda çocuklarla yaşanan anlarda anne babalar olayların komik ve eğlendirici yanlarını görmekten uzaklaşırlar. Özellikle ergenlik dönemi gençlerinde anne baba ile kurulan ilişkilerde mizahın yer alması, 206
olayların komik, esprili yanlarının fark edilmesi anne-baba-ergen ilişkisinin gelişimine katkıda bulunur (Yavuz, 2004: 210). Aynı durum öğretmen-öğrenci ilişkisinde de göz önünde bulundurulabilir. Öğretmenin baskıcı ve sert tutum yerine, olayların mizahî yanlarının ortaya çıkarılmasına yardımcı olması, öğrencinin sınıf içi iletişimine katkı sağlayacağı düşünülebilir. Mizahtan gerilimi azaltması, kendini ifade etmede bir olanak sağlaması, sınıf içindeki rahatsızlıkları gidermesi, diğer öğrencileri yumuşatması, can sıkıntısını gidermesi, iyi niyeti göstermesi, kendi gücünün farkında olmasını sağlaması, eğlendirmesi vb. hedefleri başarmak amacıyla kullanılabilir (Kane ve diğ., 1977; Durmuş, 2000). Ayrıca, dikkati artırır, öğrenmeyi teşvik eder, hatta en sıkıcı konuyu bile ilginç hale getirir (Rein ve Rein, 2005: 129). Yerinde kullanılan bir mizah, belirtilen olumlu özellikleriyle öğrenmeöğretme ortamını dolaylı/dolaysız etkiler. Mizah ve espri, doğru zaman ve doğru yerde kullanıldığında, kişinin kendisini iyi hissetmenizi sağlar; olayların yıpratmasını ve daha da olumsuz yönde etkilemesini önler ve endişelerin yok olmasına yardımcı olabilir (Yavuz, 2004: 210). İlk bakışta önemsiz, saçma, ciddiyetten uzak bir türmüş gibi düşünülen mizah, örneğin; kişinin kusurlarını görmesi, derslere olan aşırı kaygıyı azaltması, stresle başa çıkabilmesi vb. yönlerden eğitim ortamında kullanılması doğal bir yaklaşımdır; ancak böyle bir yaklaşım, özellikle sınıf ortamı düşünüldüğünde, daha farklı zorunlulukları beraberinde getirir. Elbetteki mizahı öğretim tekniği olarak kullanan bir öğretmen, sınıfta daha fazla enerji harcayacaktır. Öğrencilerini hazır bilgi alıcısı gibi görmeyip onları meraklı, oyun canlısı ve yaratıcı insanlar olarak gören öğretmenler, öğrencilerinin düşüncelerle oynadıklarını, sık sık garip sorular sorduklarını, kimi zaman da nükteli sözler sarf ettiklerini göreceklerdir. Böyle bir öğretmen artık öğrettiği şeyi yalnızca tek şekilde anlaşılabilen kuru bir bilgi olarak sunmayacaktır. Sınıfta geçen süreyi yalnızca bir şeylerin öğretildiği zaman süreci olarak görmez (Morreall, 1997: 139). Böylece öğretmen sınıf içinde soru soran, emirler yağdıran mekanik bir davranış biçiminden uzak, sınıf içinde hareketli, yaratıcı bir kimliğe bürünecektir. Mizah belli bir tavır ile yürütülürse, yaratıcı olarak yaşamak isteyen, yaratmanın coşkusuyla ya da acısıyla hayatını anlamlandırabilen genç yaratıcı adaylarının soluduğu yaratma atmosferinin renkli bir bileşeni oluverir. Mizah, yaratıcılığa can katacak, yaratıcılığı diri tutacak, yaratıcıya yaşama sevinci verecek, yaratıcının gözünü açıp kulağını daha duyarlı duruma getirecek, anlayışını, anlatımını keskinleştirecek bir gizilgüç olabilir (İnam, 1994: 29). Mizahın tek amacı, kişiye eleştirel düşünme/yaratıcı düşünme, özgürce düşünebilme yeteneği kazandırmak değildir; o aynı zamanda gülme/rahatlama işlevini de yerine getirmelidir. Eğitimsel alanda kullanılacak olan bir mizahî ögenin hem tartışmaya açık olması hem de öğrencide bir eğlenme/gülme/rahatlama hissi uyandırması gerekir. Gülme üzerine yapılan araştırmaların tam olarak insan üzerindeki etkileri saptanmamış olsa da ortaya konan bulgular gülmenin, dolayısıyla mizahın, insan üzerinde olumlu etkiler yaptığı görülmektedir. Bu açıdan bakıldığında, derslerde mizahın belli belirsiz kullanıldığı ya da kullanılabileceği söylenebilir. Özellikle “kılık değiştirme”ye dayalı yaratıcı drama etkinliği, altı şapkalı düşünme tekniği, mim (sessiz aktris) etkinliği; bunun yanında konuşan resimler etkinliği sınıfta kullanılabilecek mizah teknikleri arasında sayılabilir. Bunların yanında öğrencinin ilgisini çekebilecek konuyla ilgili mizahî hikâyeler, fıkralar, karikatürler, bilmeceler derse ayrı bir katkı sağlayabilir. Mizahın sağlıkla olan ilişkileri de göz önünde bulundurulduğunda, sınıf içinde mizah kullanımının öğrenciye kazandırabileceği beceriler şu şekilde özetlenebilir: 1. İletişim becerisi, 2. Yaratıcı/eleştirel düşünme becerisi, 3. Kültürel farkındalık becerisi, 4. İşbirlikli öğrenme becerisi, 5. Başa çıkma becerisi (Loomans ve Kolberg, 2002: 20).
207
Bu beceriler, öğrencilerin yalnızca sınıf ortamında değil, aynı zamanda gündelik yaşamlarında farklı ihtiyaçları giderebilmek için edinmeleri gereken temel yetenekler olarak da değerlendirilebilir. 2. SONUÇ Çocuk yazını denince, çoğu insanın aklına ilk önce nasihat veren, toplum kurallarını, gelenek ve görenekleri aşılayan bir ifade biçimi gelir. Böylece çocuk, kitapla tanıştığında onu, hayatını devam ettirebileceği, kendisine yol gösteren bir kılavuz olarak algılamaya başlar. Öyleki şiir, öykü ve çocuk romanlarında, özellikle ders kitaplarında, "bir ders verme" aranır. Bu yolla çocuk, kendi yazınını bir "öğreti" olarak algılar. Böyle bir yaklaşım, çocuğun estetik beğinilerini arka plana iter ve tek tip karakter yetiştiren bir yapı ortaya koyar. Oysa demokratik bir yapıya sahip toplumun oluşturulabilmesi, her şeyden önce farklı ve özgür düşünebilen, olaylara eleştirel bakan bir yapıyla gerçekleşir. Mizahın etkililiği ile ilgili olarak yapılan yayın ve araştırmalar (Topuz, 1995; Klein, 1999; Aydın, 2006), mizahla öğretimin başarıyı arttırdığını göstermektedir. Mizah, bilişsel ve duyuşsal nitelikler gösterdiğinden bireylerin yaşam biçimlerine doğrudan etki eden önemli bir ifade etme aracıdır. O halde mizahı çocuk yazınının içine daha fazla yerleştirerek ya da çocukları mizah yazınının içine çekerek onların yaşadıkları olaylara karşı daha farklı bir gözle bakmaları sağlanabilir. Loomans ve Kolberg (2002)’in takım ruhu yaratmak, toplumsal yaratıcılığı sağlamak, toplumsal iletişimi yükseltmek, kendine güveni genişletmek, çatışmaları azaltmak biçiminde beş maddede topladığı ve bizim bu özelliklerin yanına kusurları düzeltmek, eğlenmek gibi işlevleri de koyduğumuzda, mizahın toplumsal yönden önemli işlevlere sahip olduğunu söyleyebiliriz. Bunları eğitim ortamında “bireyin (öğrencinin) sosyalleşmesi” ya da “kültürel farkındalık” olarak değerlendirebiliriz. Berk (2001: 323-339)’in mizahın psikolojik işlevlerini “Kaygıyı düşürür, gerginliği düşürür, stresi azaltır, depresyonu azaltır, yalnızlık endişesini azaltır, özsaygıyı geliştirir, umut ve enerjisini iyileştirir, kontrol ve güç duygusu sağlar.”; mizahın fizyolojik işlevlerini de “Zihinsel fonksiyonları geliştirir, kaslara egzersiz yaptırır, onları rahatlatır, solunumu güçlendirir, kan dolaşımını canlandırır, stres hormonlarını azaltır, bağışıklık sisteminin koruyuculuğunu geliştirir, endorphinlerin (mutluluk hormonu) üretimini geliştirir.” biçiminde ifade eder. Cornett (1986; Özenç, 1998: 6) de mizah duygusuna sahip olmanın faydalarını, “Dikkati çeker ve düşünceyi harekete geçirir, yaratıcı yetenekleri ortaya çıkarır, arkadaş edinmeye yardım eder, iletişimi kuvvetlendirir, zor anları yatıştırır, kültürler arası etkileşimi teşvik eder, sağlığı güçlendirir, olumlu tavırlar ve kendine olumlu bir bakış açısı getirir, motivasyonu artırır ve enerji verir, sorunları çözer, öğrencilerin okuma miktarını ve kalitesini artırır, arzulanan davranışları kuvvetlendirir, eğlendirici değeri vardır.” biçiminde ifade ederken Loomans ve Kolberg (2002: 20) de mizahın “iletişim becerisi, yaratıcı/eleştirel düşünme becerisi, kültürel farkındalık becerisi, işbirlikli öğrenme becerisi, başa çıkma becerisi” üzerinde durur. Bu noktadan hareketle bireyin mizah aracılığıyla olumlu bir öğrenme ortamına kavuşabileceğini söyleyebiliriz. Mizahtan yararlanılabilecek en önemli noktaların başında, öğrencilere okuma alışkanlığı kazandırmak gelir (Dökmen, 1994). Mizahî metinler aracılığıyla öğrencilerin okumaya yönelik tutumlarında da bir değişme beklenebilir. Böyle bir tutum, öğrencilerin dilsel gelişimine de doğrudan etkileyeceği söylenebilir. 3. ÖNERİLER Belirtilen sonuçlar doğrultusunda, şu önerilerde bulunulabilir: Ailelere Öneriler 1. Çocuğun ilk eğitimi ailede gerçekleşir. Bu nedenle ailelerin çocuklarına özgür, eleştirel ve yaratıcı bir ortam sağlamaları gerekir. Böyle bir ortam içinde büyüyen çocuk her şeyden önce kendini gerçekleştirmeyi öğrenecektir. 2. Çocukta mizah duygusunun gelişebilmesi için onlara fırsat verilmelidir. Bu çerçevede çocukların çeşitli mizahî metinleri okumasına ve sosyal etkinliklere katılmasına olanak tanınmalıdır.
208
Programcılara ve Araştırmacılara Öneriler 1. Sınıfta mizah kullanımının öğrencinin duyuşsal ve bilişsel zekâsı üzerindeki etkililiği araştırılabilir. 2. Başta Türkçe dersleri olmak üzeremizahî etkinliklere ve mizah türlerine daha fazla ve daha sistematik yer verilebilir. 3. Öğretmen yetiştiren kurumlar, derslerde mizahın nasıl kullanılabileceğiyle ilgili program geliştirmeli ve bunları uygulamalı olarak göstermelidir. Bu noktada drama, sınıf yönetimi ve özel öğretim dersleri yeniden gözden geçirilmelidir. 4. Milli Eğitim Bakanlığı, mizahı yalnızca tekerleme, bilmece, fıkra vb. türlerde konu olarak değil, derslerin etkinliğine doğrudan katkı sağlayacak biçimde yeniden ele almalıdır; çünkü bu türler, öğrencilerin kendilerini daha kolay ifade edebilecekleri özgür ortamları yaratacaktır. 5. Mizah özünde bilişsel ve duyuşsal nitelikler barındırmakla birlikte aynı zamanda dilsel bir etkinliktir. Bu nedenle yapılacak olan etkinliklerde mizahın dilsel özellikleri de kullanılabilir. KAYNAKÇA Aydın, İ. S. (2006). Türkçe Derslerinde Mizah Kullanımının Öğrenci Tutum ve Başarısına Etkisi. DEÜ Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İzmir. Bergson, H. (1996). Gülme (çev. Yaşar Avunç). İstanbul: Ayrıntı Yayınları. Berk, R. (2001). The active ingredients in humor: psycho physiological benefits and risks for older adults. Educational Gerontology, Vol.27, 323-339. Cornett, C.E. (1986). Learning Through Laughter: Humor in The Classroom. Opinion Papers. Durmuş, Yücel (2000). The Relationship Between Sense of Humor and Coping Strategies. Dökmen, Üstün (1994). Okuma Becerisi, İlgisi ve Alışkanlığı Üzerine Psiko-Sosyal Bir Araştırma. İstanbul Milli Eğitim Basımevi. Haines, Wesley N. (1987). Laugh More, Live Longer: You’re Only Old Once. WHIMSY V. Arizona State Universty. USA. İnam, Ahmet. (1994). Mizahın Eğitimdeki Yeri, Çağdaş Eğitimde Sanat. s. 29-33. Kane, T.R., Suls, J., Tedeschi, J.T. (1977). Humor as A Tool of Social Interaction. In A.j. Chapman, H.C. Foot (Ed), It’s A Funny Thing, Humor. Oxford: Pergamon Press. Karasar, Niyazi (2001). Bilimsel Araştırma Yöntemi. Ankara: Nobel Yayın Dağım. Klein, Allen (1999). Mizahın İyileştici Gücü (çev.Sibel Karayusuf). İstanbul: Epsilon Yayınları. Koestler, Arthur (1997). Mizah Yaratma Eylemi (Çev. Sevin. Kabakçıoğlu-Özcan Kabakçıoğlu.) İstanbul: İris Yayıncılık. Küçükbayındır, Zeren (2003). The Effect of Humour Training on Job Satisfaction and Organisational Climate. İstanbul: Yüksek Lisans Tezi. Loomans, Diana-Kolberg, Karen (2002). The Laughing Classroom. California: New World Library. Martin, Rod A. (2000). Humor. In Kazdin, Alan E. (Ed.), Encyclopedia of Psychology, Vol. 4. Washington, DC: American Psychological Association, 202–204. McGhee, P. E. (1999). Health Healing and The Amuse System. Lowa: Kendall/Hunt Publishing Company. Morreall, John (1997). Gülmeyi Ciddiye Almak (çev. Kubilay Aysevener, Şenay Soyer). İstanbul: İris Yayıncılık. Mulder, M.P. and Nijhold, A. Humour Research: State of the Art. http://doc.utwente.nl/fid/1183 (Son erişim: 07.09. 2005). 209
Nesin, A. (2001). Cumhuriyet Dönemi Türk Mizahı (Haz. Turgut Çeviker). İstanbul: Adam Yayınları. Özenç, Semiha (1998). Algılanan Anne-Baba Tutumlarının Durumluk Mizah Tepki Düzeyine Etkisi. Samsun: Yüksek Lisans Tezi. Nıcholas A. Kuıper ve Sorrel Nıcholl (2004). Thoughts of feeling better? Sense of humor and physical health. Humor: International Journal of Humor Research; 2004, Vol. 17 Issue 1/2, p37-66. Özünlü, Ünsal (1999). Gülmecenin Dilleri. Ankara: Doruk Yayınları. Rein, R. P.; Rein, R. (2005). Çocuğunuzun Beceri ve Yeteneklerini Nasıl Geliştirebilirsiniz? (çev. Selda Göktan). İstanbul: Özgür Yayınları. Sanders, B. (2001). Kahkahanın Zaferi (çev. Kemal Atakay). İstanbul: Ayrıntı Yayınları. TDK. (2005). Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. TDK. http://www.tdk.gov.tr (Son erişim: 07.02.2006). Topuz, Sanem (1995). The Relationships Among Popularity, Sense of Humor and Academik Achievement. Ankara: Thesis of Master. Yavuz, Kudret E. (2004). 0-12 Yaş Dönemi Çocuklarda Duygusal Zekâ Gelişimi. Ankara: Ceceli Yayınları. Yerlikaya, E. Ercüment (2003). Mizah Tarzları Ölçeği’nin Uyarlama Çalışması. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı. Ankara.
210
İLKÖĞRETİM ÖĞRENCİLERİNİN ÇOKLU ZEKA ALANLARI İLE OKUMA İLGİ VE ALIŞKANLIK DÜZEYLERİ ARASINDAKİ İLİŞKİ Yrd. Doç. Dr. Ş. Dilek BELET Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Arş. Gör. Çiğdem SUNA Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Giriş Bireyler arasındaki iletişimi, duygu ve düşünce birlikteliğini, ulus bilincinin oluşmasını, ulusun ve insanlığın kültür birikiminin sonraki nesillere aktarılmasını sağlayan dil, aynı zamanda, düşünmenin geliştirilmesinde ve öğrenmenin oluşturulmasında da bütünleştirici rol oynar. Dilin, bireysel ve toplumsal işlevlerini yerine getirebilmesi, anlama ve anlatma olanaklarını olabildiğince arttıran anadili öğretimi ile gerçekleştirilir. Bireyin kendini gerçekleştirmesi, gelişme ve değişmelere uyum sağlayacak biçimde kendini yetiştirmesi, toplumsallaşması ve kültürlenmesini amaçlayan ilköğretim basamağında, iletişim kurma, toplumsallaşma ve kültürlenmenin temel gereği olan anadili öğretiminin önemli görevlerinden biri de öğrencilere okuma beceri ve alışkanlığı kazandırmaktır (Belet, 2005, s. ii). Okuma beynin yetenek ve gücünü, kuvvetli düşüncelere karşı kullanmayı geliştirme amacı ile yapılır. Okuma alışkanlığı edinmiş bir birey, değişik düşünceleri yargılamada, bunlar üzerine kurulmuş mantık ve önermeleri fark etmede beceri kazanmış olacaktır. Birey dünya görüşünü okuma ile genişletir, bilgilerini okuma ile artırır (Ruşen, 1991, s.15-16). Bağımsız ve anlayarak okuyan öğrenciler, bütün konu alanlarında başarılı olabilirler. Yapılan araştırmalar kitap okumanın çocuklarda genel bilişsel özelliklerin geliştirilmesinde etkili olduğunu dile getirmektedir. Ayrıca eğitim programlarında okumanın önemi üzerine vurgu yapılarak, derslerin okumaya dayalı olduğu, iyi okuyamayan ve okuduğunu anlayamayan bireylerin başarılı olamayacağı dile getirilmiştir (Croy, 2002, s.1 ; Luma, 2002, s. 55). Toplumu bilinçlendirmede en etkili araçlardan biri olan okuma, aynı zamanda insanın sık sık başvurduğu bir öğrenim biçimidir. Tüm toplumlar bireylerin okuma kültürü edinmeleri için yoğun çaba göstermektedir. Eğitim sürecinden geçen bireylere kazandırılması gereken özelliklerden biri de etkili okuma alışkanlığıdır. Bireylerin kendisini, çevresini doğru biçimde algılayıp, içinde bulunduğu sosyal çevreye uyum sağlaması yönünden de okuma alışkanlığını kazanmış olması önem taşımaktadır. Bir görsel motor semboller serisini sözlü ve sözsüz olarak ses dizilerine çevirme süreci olarak tanımlanan (Yavuzer, 2000, s. 45) okuma; öğrenme, anlama, düşünme, eleştirme gibi eylemlerin aracı olduğu gibi, bunlara bağlı olarak kişinin düşünce ve duyguları etkileyen değişkenlerden biridir (Özdemir, 1983, s.26). Okuma alışkanlığı hem etki ettiği hem de etkilendiği alanlar açısından düşünüldüğünde çok yönlü bir eylemdir. Bu alışkanlığın kazanılmasına ve geliştirilmesine etki eden etmenler okul, öğretmen, çocuğun ilgi ve beğenileri, aile bireyleri, arkadaş çevresi ve bunların yanı sıra içinde bulunduğu dönem ve bu dönemin özellikleri olarak sıralanabilir. Bu bağlamda, çocuğun ilgilerinin bazı nesneler ve uğraşılar üzerinde yoğunlaştığı, temel beceri ve alışkanlıkların kazanıldığı ve geliştirildiği bir dönem olan ilköğretim yıllarında çocuklara okuma alışkanlığının kazandırılması gerekmektedir (İnan, 2005, s.2; Suna, 2006, s.17-18). Garrett (2002, s.21)’in Alexander ve Filler (1976)’dan aktardığına göre; çocukların okumada ne kadar başarılı oldukları ve ne kadar kitap okudukları okumaya karşı tutumları ile doğrudan ilgilidir. Aynı zamanda, bireysel ve çevresel etmenler de çocukların okumaya karşı tutumlarını etkiler. Bu etmenler; başarı, özgüven, 211
aile, ev ortamı, öğretimsel etkinlikler, özel programlar, cinsiyet, zekâ, sosyo-ekonomik durum ve ilgidir. Öğrencilerin bilgiyi edinme ve bağımsız olarak öğrenmede önemli bir araç olan, ayrıca hem günlük yaşama uyum sağlamalarında hem de okuldaki öğrenmelerinde önemli bir role sahip olan okuma ilgisinin geliştirilmesi ve okuma alışkanlığının kazandırılması açısından bu etmenlerin göz önünde bulundurulması gereksinimi yadsınamaz. 21. yüzyılda eğitim alanındaki yeni yönelimlere bakıldığında gün geçtikçe bireysel farklılıklara ve dolayısıyla bireyi merkeze alan eğitim uygulamalarına daha fazla önem verildiği görülmektedir. Seber (2001, s.3)’e göre; bireyi merkeze alan eğitim uygulamalarının geliştirilebilmesi için, bireyi öncelikle güçlü ve değerli bir varlık olarak gören, bireyin kendine özgü gelişimini tüm gelişim alanlarında izleyebilen bir yaklaşımla tanımlamak gerekmektedir. Bireylerin kendilerini gerçekleştirmelerine ve yeteneklerinin ortaya çıkmasına olanak sağlayacak düzenlemeyi içinde barındıran uygulamalardan biri de çoklu zeka kuramıdır. Harvard Üniversitesi Öğretim Üyesi ve Öğrenme Psikoloğu Howard Gardner normal ve yetenekli çocukların bilişsel gelişimlerini ve beyinle ilgili hasarlardan kaynaklanan zeka bozukluklarını incelediği araştırma sonucunda, bir yeteneğin yitirilmesi durumunda diğerinin işlevini koruduğu, öyleyse insanların tek faktörlü bir zekaya değil birden çok zeka gücüne sahip oldukları, insan zekasının tüm yetenekleri tek bir yöne yönlendiren entelektüel bir motordan değil, birbirinden bağımsız çeşitli enerji birimlerinden oluştuğu kanısına varmıştır. Bu yaklaşım, zekanın toplumlar ve eğitim üzerinde yıllardır sürüp giden etkisini yani sadece dil ve matematik zekasını hesaba katan klasik zeka testi ve zeka tanımlamasını tarihe karıştırmıştır (Erturan ve Diğerleri, 2005, 1001). Klasik zeka tanımlamalarının yerini alan “Çoklu Zeka Kuramı”na göre sekiz tür zeka bulunmaktadır. Bu zeka türleri; Sözel/dilsel, Mantıksal/matematiksel, Görsel/mekansal, Bedensel/devinduyusal, Müzik/ritmik, Kişilerarası/ iletişimsel, İçsel/özedönük, ve Doğa zekalarıdır (Erdem ve Demirel, 2001, s.984). Bireysel farklılıklar doğrultusunda bireyler farklı zeka alanlarına ve farklı sayıda zeka alanına sahip olabilirler. Okuma eylemi genel olarak bireysel bir etkinlik olarak kabul edilir. Okuma eyleminin bireysel doğası, yazarın düşünceleri ile beyni arasında karşılıklı ilişki bu saptamayı doğrular. Zeka ise bireylerin okuma ilgisi ve okuma alışkanlığı kazanmalarında etkili olan bireysel etmenlerden biridir. Birçok ilgi ve alışkanlığın şekillendiği ilköğretimde, öğrencilerinin çoklu zeka alanlarının belirlenmesi ve çoklu zeka alanları ile okuma ilgi ve alışkanlıkları arasındaki ilişkinin incelenmesinin; bireylerin değişik düşünceleri yargılama, dünya görüşünü genişletme, bilgilerini artırma, kendisini, çevresini doğru biçimde algılayıp, içinde bulunduğu sosyal çevreye uyum sağlaması, kısaca toplumsallaşma ve kültürlenmesinde katkısı yadsınmayacak olan okuma ilgisinin geliştirilmesi ve okuma alışkanlığının kazandırılmasında rol oynayacağı düşünülmektedir. Araştırmanın Amacı: Bu araştırmanın temel amacı; ilköğretim öğrencilerinin çoklu zeka alanları ile okuma ilgi ve alışkanlık düzeyleri arasındaki ilişkiyi belirlemektir. Belirlenen bu temel amaca yönelik olarak şu sorulara yanıt aranması yoluna gidilmiştir: 1. İlköğretim öğrencilerinin okuma ilgi ve alışkanlık düzeyi nedir? 2. Öğrencilerin okuma ilgi ve alışkanlıkları ile sahip oldukları zeka alanı arasında ilişki var mıdır? 3. İlköğretim öğrencilerinin zeka alanlarına göre okudukları kitap türlerinin dağılımı nasıldır? Yöntem Araştırma Modeli İlköğretim öğrencilerinin çoklu zeka alanları ile okuma ilgi ve alışkanlık düzeyleri arasındaki ilişkiyi belirlemeye yönelik bu araştırma tarama modelinde gerçekleştirilmiştir. Evren ve Örneklem Bu araştırmanın evrenini Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı ilköğretim okullarında öğrenim gören öğrenciler oluşturmaktadır. Araştırmanın çalışma evrenini ise, 2005-2006 öğretim yılında Eskişehir Milli Eğitim Müdürlüğüne bağlı merkez ilköğretim okullarına devam eden 5. sınıf öğrencileri oluşturmaktadır. İlköğretim kurumlarında genel olarak öğrencilerin okuma ilgi ve alışkanlığının şekillendiği 5. sınıf düzeyi bu araştırmanın örnekleminin oluşturulmasında göz önünde bulundurulmuştur. Çalışma evrenini temsil edecek örneklemin belirlenmesi sırasında raslantısal örnekleme yönteminden yararlanılmıştır. Bu araştırmada il Milli Eğitim Müdürlüğünden sağlanmış olan listeden yararlanılarak raslantısal örnekleme yöntemi ile 22 212
okul örnekleme alınmıştır. Böylece 22 ilköğretim okulundaki 912 öğrenci araştırmanın örneklemini oluşturmuştur. Veriler ve Toplanması Araştırmanın temel verilerini alana ilişkin yerli ve yabancı kaynakların taranması sonucunda ulaşılan bilgiler yanında, Eskişehir ilinde Milli Eğitim Müdürlüğü’ne bağlı bulunan ilköğretim okullarına devam eden 5. sınıf öğrencilerinden sağlanan veriler oluşturmaktadır. Konuya ilişkin veriler Dökmen (1994) tarafından geliştirilen “Okuma İlgisi Ölçeği”, Seber (2001) tarafından geliştirilen “Çoklu Zeka Alanlarında Kendini Değerlendirme Ölçeği” ve araştırmacılar tarafından geliştirilen okuma alışkanlık ve okuma türlerinin belirlendiği birer sorunun bulunduğu veri toplama aracıyla elde edilmiştir. Dökmen (1994) tarafından geliştirilen geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılmış 20 maddeden oluşan “Okuma İlgisi Ölçeği”nin kullanılması için araştırmacılar tarafından ölçek sahibinden gerekli olan izin alınan envanterde; her durum için “hiç uygun değil” , “biraz uygun” , “kararsızım” , “oldukça uygun” , “çok uygun” biçiminde yanıt seçenekleri olan 5’li bir derecelendirme ölçeği bulunmaktadır. Seber (2001) tarafından geliştirilen geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılmış 64 maddeden oluşan “Çoklu Zeka Alanlarında Kendini Değerlendirme Ölçeği”nin kullanılması için araştırmacılar tarafından ölçek sahibinden gerekli olan izin alınan envanterde; her durum için “evet”, “kısmen”, “hayır” biçiminde yanıt seçenekleri bulunmaktadır. Veri toplama aracında, aynı zamanda öğrencilerin kişisel bilgileri, okuma alışkanlığı ve okudukları kitap türlerini belirlemeye yönelik birer soruya yer verilmiştir. Ölçme aracı 2005-2006 öğretim yılının bahar döneminde, örneklem içinde yer alan ilköğretim okullarındaki öğrencilere, araştırmacıların kendileri tarafından uygulanmıştır. Verilerin Çözümlenmesi Araştırma verilerinin elde edildiği ölçme araçları, toplandıktan sonra kodlama işlemine geçilmeden önce tek tek kontrol edilmiş, gerektiği biçimde doldurulmamış olanlar (16) “geçersiz” sayılarak değerlendirmeye alınmamıştır. Değerlendirmeye alınan veri toplama araçlarına 1’den 896’ya kadar bir numara verilmiş ve her araçtaki veri, bilgisayar ortamında işlenmeye hazır duruma getirilmiştir. Bilgi toplama aracında yer alan kişisel bilgiler, “Okuma İlgisi Ölçeği”, “Çoklu Zeka Alanlarında Kendini Değerlendirme Ölçeği”, okuma alışkanlığı ve okunan kitap türlerine ilişkin veriler aynı veri dosyasında toplanmıştır. “Okuma İlgisi Ölçeği”ne ilişkin verilerin bilgisayara girilmesinde ölçekte olumlu olarak düzenlenmiş 14 maddenin her biri için “çok uygun” seçeneğine 5, “oldukça uygun” seçeneğine 4, “kararsızım” seçeneğine 3, “biraz uygun” seçeneğine 2 ve “hiç uygun değil” seçeneğine 1 puan verilmesi; bunların dışında kalan 6 olumsuz madde (3,4,5,6,7,15) için tam tersi puanlama yapılması benimsenmiştir. Daha sonra ilköğretim öğrencilerinin bu ölçekten aldıkları toplam puanlara göre 0-52 arası “düşük”, 52-74 arası “orta” ve 74-100 arası “yüksek” ilgi düzeyi olarak belirlenerek, ilköğretim öğrencilerinin okuma ilgi düzeyleri tekrar kodlanmıştır. İlköğretim öğrencilerinin zeka alanlarını belirlemeye yönelik olarak kullanılan “Çoklu Zeka Alanlarında Kendini Değerlendirme Ölçeği”ne öğrencilerin yanıtlarından “evet” seçeneği 3 puanı ve bu puanın ağırlığı öğrencinin en yetenekli olduğu alanı; “kısmen” seçeneği 2 puanı ve bu puanın ağırlığı öğrencinin yetenekli olduğu ya da geliştirilmesi gerektiği alanı; “hayır” seçeneği 1 puanı ve bu puanın ağırlığı öğrencinin zayıf olduğu alanları belirlemeyi sağlamıştır. Bu bağlamda öğrenciler bir zeka alanına ait olarak minimum 8, maksimum 24 puan almışlardır. Ölçeğin her bir boyutundan alınan en yüksek test puanı , öğrencinin o zeka alanında daha güçlü, düşük aldığı puan ise o zeka alanında zayıf olduğunu şeklinde yorumlanmıştır. Bu ölçekten alınan puanlar doğrultusunda öğrencilerin ait oldukları zeka alanları kodlanmıştır. İlköğretim öğrencilerinin kitap okuma alışkanlığı düzeylerini belirlemek amacıyla kişisel bilgiler bölümünde yer alan okuma sıklığı ile ilgili soruya verdileri yanıtlara göre “ayda iki kitap ve daha fazlasını okurum” seçeneğini işaretleyenler için “çok okuyan”, “bir ayda bir kitap okurum” seçeneğini işaretleyenler için “orta düzey”, “iki ayda bir kitap okurum” seçeneğini işaretleyenler için “az okuyan” ve “hiç kitap okumam” maddesini işaretleyenler için “okuyucu olmayan” sınıflandırması yapılmıştır. Ancak yapılan istatistiksel değerlendirmeler sonucunda, “az okuyan” ve “okuyucu olmayan” seçeneklerinin birleştirilerek “az okuyan” olarak kabul edilmesi uygun bulunmuştur. 213
İlköğretim öğrencilerinin zeka alanlarına göre kitap okuma türlerinin dağılımına yönelik bilgiler % ve frekans analizi yoluyla verilmiştir. İlköğretim öğrencilerinin veri toplama aracına verdikleri yanıtlar, araştırmanın amacına yönelik soruların yanıtlanmasına uygun biçimde çözümlenmiştir. Bu bağlamda öğrencilerin zeka alanları ile okuma ilgileri arasında ve öğrencilerin zeka alanları ile okuma alışkanlıkları arasındaki ilişki olup olmadığını sınamak amacıyla istatistiksel teknik olarak khi kare (X2) tekniğinden yararlanılmıştır. Bilindiği gibi khi kare tekniğinde değişkenler arasındaki ilişki olup olmadığı test edilmektedir. Khi kare çözümlemelerinde khi kare değerinin hesaplanabilmesi için her gözenek için beklenen değerin hiçbir zaman sıfır olmaması, beklenen değerin beşin altında olan gözenek sayısının, toplam gözeneklerin %20 sini geçmemesi gerekir (Karasar, 1999, s.243). Khi kare çizelgelerinde, gözeneklere düşen frekansların boş olmaları ve gözeneklerin %20 sinde beş ve beşten aşağı frekans bulunması durumunda uygun kolonlarda birleştirme yoluna gidilmiş ve analiz yenilenmiştir (Özdamar, 1997, s. 88). Verilerin dağılımı nedeniyle khi kare değerinin hesaplanamadığı çizelgelerde yüzdelik değerlere yer verilerek açıklamalar yapılmıştır. Değişkenler arasındaki ilişkinin anlamlılığın test edilmesinde .05 güven düzeyi benimsenmiştir. Araştırmanın istatistiksel çözümlemelerinde SPSS paket programının 7.5 sürümünden yararlanılmıştır. Bulgular ve Yorum İlköğretim öğrencilerinin, okuma ilgi düzeyleri ve zeka alanları ile okuma ilgileri arasındaki ilişkiye ilişkin bulgular Tablo 1’de gösterilmiştir. Tablo 1’deki araştırma bulguları incelendiğinde, araştırmanın birinci amacına yönelik olarak, örneklemdeki ilköğretim 5. sınıf öğrencilerinin % 13,7’sinin yüksek, %68,9’unun orta ve %17,4’ünün düşük okuma ilgi düzeyine sahip olduğu bulunmuştur. İlköğretim öğrencilerinin zeka alanları ile okuma ilgileri arasında ilişki olup olmadığına yönelik olarak yapılan khi kare analizi sonucunda ise .05 düzeyinde anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Bulgular zeka alanları ve okuma ilgisi açısından incelendiğinde şunlar söylenebilir: Sözel/dilsel zeka alanına sahip öğrencilerden okuma ilgisi yüksek olan öğrencilerin oranı %3,1 iken, orta düzey okuma ilgisi olan öğrencilerin oranı %71,9, düşük düzey okuma ilgisi olan öğrenciler ise % 25,0 olarak dağılım göstermiştir. Mantıksal/matematiksel zeka alanına sahip öğrencilerden yüksek düzey okuma ilgisine sahip olanlar %21,9, orta düzey okuma ilgisine sahip olanlar %59,4, düşük düzeyde okuma ilgisine sahip olanlar ise %18,8’dir.
Tablo 1. İlköğretim Öğrencilerini Zeka Alanları ve Okuma İlgilerinin Karşılaştırılması Zeka Alanları s %
Yüksek İlgi s %
Orta İlgi s %
Düşük İlgi s %
Toplam
S/D 1 M/M G/U B/D M/R K/İ Ö/İ DOĞA 2 zeka 3 ve fazlası Toplam
3,1 7 12 14 7 12 16 19 15 20 123
71,9 19 66 46 18 63 42 100 100 140 617
25,0 6 17 1 4 11 8 16 53 32 156
100 32 95 61 29 86 66 135 168 192 896
23 21,9 12,6 23,0 24,1 14,0 24,2 14,1 8,9 10,4 13,7
8 59,4 69,5 75,4 62,1 73,3 63,6 74,1 59,5 72,9 68,9
32 18,8 17,9 1,6 13,8 12,8 12,1 11,9 31,5 16,7 17,4
58,55 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100
x
Sd
18
,00
p
Görsel/uzamsal zeka alanına sahip öğrencilerden yüksek düzey okuma ilgisine sahip olanlar %12,6, orta düzey okuma ilgisine sahip olanlar %69,5, düşük düzeyde okuma ilgisine sahip olanlar ise %17,9 olarak belirlenmiştir.
214
Bedensel/devinduyusal zekaya sahip öğrencilerden yüksek düzey okuma ilgisine sahip olanlar %23, orta düzey okuma ilgisine sahip olanlar %75,4, düşük düzeyde okuma ilgisine sahip olanlar ise %1,6 olarak belirlenmiştir. Müzik/ritmik zekaya sahip öğrencilerden yüksek düzey okuma ilgisine sahip olanlar %24,1, orta düzey okuma ilgisine sahip olanlar %62,1, düşük düzeyde okuma ilgisine sahip olanlar ise %13,8 olarak belirlenmiştir. Kişilerarası/iletişimsel zekaya sahip öğrencilerden yüksek düzey okuma ilgisine sahip olanlar %14, orta düzey okuma ilgisine sahip olanlar %73,3, düşük düzeyde okuma ilgisine sahip olanlar ise %12,8 olarak belirlenmiştir. Özedönük/içsel zekaya sahip öğrencilerden yüksek düzey okuma ilgisine sahip olanlar %24,2, orta düzey okuma ilgisine sahip olanlar %63,6, düşük düzeyde okuma ilgisine sahip olanlar ise %12,1 olarak belirlenmiştir. Doğa zekasına sahip öğrencilerden yüksek düzey okuma ilgisine sahip olanlar %14,1, orta düzey okuma ilgisine sahip olanlar %74,1, düşük düzeyde okuma ilgisine sahip olanlar ise %11,9 olarak belirlenmiştir. Aynı anda iki zeka alanına sahip (kişilerarası/iletişimsel ve Doğa; Görsel/uzamsal ve Doğa; Bedensel/devinduyusal ve Doğa; Kişilerarası/iletişimsel ve Özedönük/içsel; Özedönük/içsel ve Doğa zekasına aynı anda sahip olanlar) öğrencilerden yüksek düzey okuma ilgisine sahip olanlar %8,9, orta düzey okuma ilgisine sahip olanlar %59,5, düşük düzeyde okuma ilgisine sahip olanlar ise %31,5 olarak belirlenmiştir. Aynı anda üç ve daha fazla zeka alanına sahip öğrencilerden yüksek düzey okuma ilgisine sahip olanlar %10,4, orta düzey okuma ilgisine sahip olanlar %72,9 düşük düzeyde okuma ilgisine sahip olanlar ise %16,7 olarak belirlenmiştir. İlköğretim öğrencilerinin okuma alışkanlık düzeyleri ile zeka alanları ve okuma alışkanlıkları arasındaki ilişkiye ilişkin bulgular Tablo 2’de gösterilmiştir. Tablo 2. Zeka Alanları ve Okuma Alışkanlıklarının Karşılaştırılması Zeka Alanları p s S/D M/M G/U B/D M/R K/S Ö/İ DOĞA 2 zeka 3 ve fazlası Toplam
15
51 37
113
50,0 21 51 27 16 60,7 56,1 76 109 59,8 516
Çok okuyan % s
Orta düzey % s
Az okuyan %
Toplam
10 67,7 53,7 44,3 55,2 23 15 56,3 65,7 52 58,2
5 22,6 27,4 31,1 34,5 10 14 28,9 21,1 24 26,6
30 9,7 18,9 24,6 10,3 84 66 14,8 13,3 189 15,1
18,56 100 100 100 100
33,3 7 26 19 10 27,4 22,7 39 35 27,5 236
16,7 3 18 15 3 11,9 21,2 20 22 12,7 134
100 31 95 61 29 100 100 135 166 100 886
x 18
Sd
,41
100 100 100
Tablo 2’deki araştırma bulguları incelendiğinde, ilköğretim öğrencilerinin okuma alışkanlık düzeylerini belirlemeye yönelik olarak elde edilen verilere göre, örneklemdeki ilköğretim 5. sınıf öğrencilerinin % 58,2’si çok okuyan, %26,6’sı orta düzey ve %15,1’i az okuyan olarak bulunmuştur. İlköğretim öğrencilerinin zeka alanları ile okuma alışkanlıkları arasında ilişki olup olmadığına yönelik olarak yapılan khi kare analizi sonucunda ise .05 düzeyinde anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. İlköğretim öğrencilerinin %79,1’i hikaye/roman, %37,8’i destan, %62,8’i efsane %59’u şiir, %22,0’ı biyografi, %47’si anı, %40, 7’si gezi, %33, 5’i fabl, ve %69,5’i dergi, okuduğunu belirtmiştir. İlköğretim öğrencilerinin zeka alanlarına göre okudukları kitap türlerinin dağılımı ise Tablo 3’te belirtilmiştir. Tablo 3’teki veriler incelendiğinde, ilköğretim öğrencilerinin zeka alanlarına göre okudukları kitap türlerinin dağılımlarının % oranı birbirine benzer olduğu görülmektedir. 215
216 Tablo 3. Zeka Alanları ve Okuma Türlerinin Dağılımı Zeka Alanları S/D M/M G/U B/D M/R K/S Ö/İ DOĞA 2 zeka 3 ve fazlası Toplam
216
24
75 53
152 709
Hik./roman % s
Destan %
s
Efsane %
s
Şiir %
s
Biyografi Anı % s
%
Gezi s
%
Fabl s
%
Dergi s
%
3,4 29 77 43 18 10,6 7,5 106 132 21,4 100
3,2 9 29 28 9 8,3 7,4 45 77 23 100
12 2,7 8,6 8,3 2,7 50 38 13,3 22,7 121 563
2,1 18 57 38 20 8,9 6,7 92 117 21,5 100
21 3,2 10,1 6,7 3,6 57 33 16,3 20,8 105 529
4 17 50 38 17 10,8 6,2 80 111 19,8 100
8 3,2 9,5 7,2 3,2 13 12 15,1 21 47 197
4,1 9 21 9 7 6,6 6,1 26 45 23,9 100
4 16 37 26 13 10,2 6,2 58 95 21,4 100
17 3,8 8,8 6,2 3,1 34 19 13,8 22,6 78 365
4,7 14 34 24 9 9,3 5,2 50 86 21,4 100
14 3,8 9,3 6,6 2,5 26 17 13,7 23,6 67 300
4,7 18 31 18 8 8,7 5,7 35 66 22,3 100
23 6,0 10,3 6,0 2,7 68 41 11,7 22 127 623
3,7 23 64 47 18 10,9 6,6 96 116 20,4 100
11 4,1 10,9 6,1 2,5 28 25 15,0 18,6 78 339
17 4,6 10,7 4,6 3,6 43 26 13,2 22,8 90 421
s
3,7 10,3 7,5 2,9
15,4 18,6
Sonuçlar ve Öneriler Sonuçlar • İlköğretim öğrencilerinin yarısından fazlasının (%68,9) okuma ilgilerinin orta düzeyde olduğu bulunurken, aynı öğrencilerin yarısından fazlasının (%58,2) okuma alışkanlıklarının “çok okuyan” düzeyde olduğu bulunmuştur. • İlköğretim öğrencilerinin zeka alanları ile okuma ilgileri arasında ilişki olup olmadığına yönelik olarak yapılan istatistiksel analizler sonucunda ilköğretim öğrencilerinin zeka alanları ile okuma ilgileri arasında anlamlı bir ilişki bulunmuştur. • Okuma alışkanlıkları ile zeka alanları arasında ilişki olup olmadığına yönelik olarak yapılan istatistiksel analizler sonucunda ise anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. • İlköğretim öğrencilerini zeka alanlarına göre okudukları kitap türlerinin nasıl dağıldığına ilişkin yapılan istatistiksel işlemler sonucunda, ilköğretim öğrencilerinin %79,1’i hikaye/roman, %37,8’i destan, %62,8’i efsane %59’u şiir, %22,0’ı biyografi, %47’si anı, %40, 7’si gezi, %33, 5’i fabl, ve %69,5’i dergi, okuduğunu belirlenmiştir. Araştırma verileri incelendiğinde, ilköğretim öğrencilerinin zeka alanlarına göre okudukları kitap türlerinin dağılımlarının oranının birbirine benzer olduğu ve okuma türlerinin zeka alanlarına göre dağılımlarının farklılık göstermediği sonucuna ulaşılmıştır. Öneriler Bu araştırmanın sonuçlarına dayalı olarak, geliştirilen öneriler şunlardır: • Öğrencilerin okuma ilgilerini geliştirmeye yönelik yapılan etkinliklerde çoklu zeka alanları göz önünde bulundurulmalıdır. • Öğrencilerin zeka alanları doğrultusunda okuma ilgilerini geliştirme ve alışkanlık kazanmalarına yönelik olarak uygulamalı çalışmalara yer verilmelidir. KAYNAKÇA “Alexander, J.E. and R.G Fuller. Attitudes and Reading. Neward, DE: International Reading Association, 1976” (Garrett, 2002, s.21’deki alıntı). Belet, Ş. Dilek. Öğrenme Stratejilerinin Okuduğunu Anlama ve Yazma Becerileri ile Türkçe Dersine İlişkin Tutumlara Etkisi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları, 2006. Croy, Sandi. “Technological and Non-technological Supports Aimed at Increasing Voluntary Reading: A Review of the Literature,” 2002. (07.12.2004 tarihinde adresinden alınmıştır.) Erdem, Eda ve Özcan Demirel. “Çoklu Zeka Kuramına İlişkin Öğretmen Görüşleri”, XIV. Ulusal Eğitim Bilimleri Kongre Kitabı Cilt 1. Denizli: Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi, 28–30 Eylül 2005. ss.984-988. Erturan, A. Gökçe Uğur Dündar, Ayşegül Yapıcı, Hayriye Çakır, Elif Bozyiğit. “İlköğretim Okulu Öğrencilerinin Zeka Alanları İle Sporsal Uygunluklarının Karşılaştırılması”, XIV. Ulusal Eğitim Bilimleri Kongre Kitabı Cilt 1. Denizli: Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi, 28–30 Eylül 2005. ss.1001-1008. Garrett, Jerry E. “Enhancing the Attitudes of Children Toward Reading: Implications for Teachers and Principals”, Reading Improvement. 39, 1: 21-24, 2002. (08.12.2004 tarihinde Wilson Select Plus Database’den alınmıştır.) İnan, Derya Duygu. “İlköğretim I. Kademe Öğrencilerinin Okuma Alışkanlıklarının İncelenmesi”. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, 2005. Karasar, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemi. 9. Basım. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım, 1999.
217
Luma, Serpil. “7. Sınıf Öğrencilerinin Okuma Beceri ve Alışkanlıklarını Geliştirmeye Yönelik Uygulamalı Bir Araştırma.” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, 2002. Özdamar, Kazım. Paket Programlar ile İstatistiksel Veri Analizi I. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları No:1001, 1997. Özdemir, Emin. Okuma Sanatı. İstanbul: Varlık Yayınları, 1983. Ruşen, Mustafa. Hızlı Okuma. İstanbul: Alfa Yayınları, 1991. Seber, Gonca. “Çoklu Zeka Alanlarında Kendini Değerlendirme Ölçeğinin Geliştirilmesi”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, 2001. Suna, Çiğdem. “İlköğretim Öğrencilerinin Okuma İlgi ve Alışkanlıklarını Etkileyen Etmenlerin Analitik Olarak İncelenmesi ve Değerlendirilmesi”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, 2006. Yavuzer, Haluk. Eğitim ve Gelişim Özellikleriyle Okul Çağı Çocuğu. 5. Basım. İstanbul: Remzi Kitapevi, 2000.
218
KÜÇÜK PRENS’TE EĞİTBİLİMSEL GÖSTERGELER
Yrd. Doç. Dr. Ahmet ÇEBİ Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Eğitbilimsel göstergeler, yazınsal bir yapıtta okuyucuyu derinlikli düşündürüp çok yönlü bir bakış açısına yönelterek onun anlağının yeniden yapılanmasına kaynak oluşturan örgütlü anlatım birimleridir. Bu birimler, ulamsal nitelikteki üst göstergelerle okuru onlara ulaştıran alt göstergelerden oluşur. Okur, alt göstergeden üst göstergeye kimi kez adım adım yol alarak, kimi kez de aşamasız sıçramalar gerçekleştirerek ulaşır. Her iki durumda da sürecin başlayıp sonuçlanması, göstergelerin değer değişimini gerektirir. Dünya çocuk yazınının önde gelen ürünlerinden Küçük Prens’te başlıca üç eğitbilimsel gösterge ulamı öne çıkmıştır. Bunlar, sırasıyla, Çocuğun Evrenine Girmek, Büyüklerin Dünyalarını Açığa Vurmak, Sevginin Emek Olduğunu Vurgulamak biçiminde adlandırılmıştır. Bu çalışma, bunlardan salt birincisinin ele alınmasıyla sınırlandırılmıştır. Kuramsal Bağlam Yazınsal ürünlerde eğitbilimsel göstergeler, söz konusu ürünlerin alımlayıcılarını üst düzey anlaksal yapılanmalara, dolayısıyla da belirgin davranış değişikliklerine götürecek örgütlü anlatım birimleridir. Eğitbilimsel bağlam göz önünde bulundurulduğunda, bu örgütlü birimlerde gücül olarak kendini gösteren önemli bir özellik, içeriğin alımlanması sırasında, anlatımı oluşturan göstergenin, alımlayıcının beyninde gösterilen değiştirmesidir. Göstergenin gösterilen değiştirmesi, o kavrama ilişkin belleğe boca edilen tüm hazır kalıpların bozguna uğramasına, belleğin yanı sıra, anlakta da bir dizi altüst oluşun birbirini izlemesine, deyiş yerindeyse, öncüsü ve artçılarıyla bir tür beyin depremi sürecinin yaşanmasına, ardından da yabancılaştırma etkisinin yoğun bir biçimde kendini duyurmasına yol açabilmektedir. Beyinde olup biten bu “deprem” süreci, Saussure’ün kavramlaştırmasıyla, bir değer değişimi[1] olarak gerçekleşmektedir. Sözgelimi, taşıdıkları ve bizim dışımızda yüklendikleri tüm anlamlarıyla içeriklendirilip sınırlandırılarak belleklerimize hazır kalıplar biçiminde boca edilen çocuk, büyük, düzey… gibi anlamsal kesinlikleri tartışmasızmış gibi gözüken kimi sıradan kavramlar bile, böyle bir süreç sonrasında dilin derin yapısı bağlamıyla anlam değiştirebilmekte, beynimizde değer değişimine uğrayabilmektedir. Bir göstergeyi eğitbilimsel gösterge kılan, o göstergenin belleğimizle anlağımızda değer değişimine yol açabilmesi; böylece de beynimizde çok yönlü, derinlikli bir düşünme sürecini başlatabilmesidir. Eğitbilimsel gösterge üzerinden, ilgili göstergenin değer değişimi sonucu yeniden biçimlenen dizimsel bağımlılıklarıyla çağrışımsal bağıntılarının aracılık ettiği çok yönlü, derinlikli bir düşünme sürecine girmemiz, henüz yetmiş iki aylıkken oyun alanlarından koparılarak geleneksel sınıf sıraları arasında “tutsak” kılınmamızla başlayıp kimi kez bizden uzak tutulan, kimi kez de bizim kendimizi uzak tuttuğumuz ıraksak düşünme[2] biçimini beynimizin nadasa bırakılan alanlarında işlerliğe kavuşturmamız anlamını taşır. Iraksak düşünme, değer değişiminin daha üst bir düzeye ulaştırdığı belirtik, kavramsal düşünüşü de içermekle birlikte, yine değer değişimi sonucu kıvılcımlanıp tutuşmaya başlayan imgelem yetisini odak noktasına dönüştürüp örtük, imgesel düşünüşü kendine kılavuz edinir. Bu düşünme biçimi, bir yandan, üst düzey belirtik, kavramsal düşünüşü ve bu düşünüşe bağlı bilişsel davranış örüntülerini içermesinden ötürü, eğitbilimsel göstergeler bizi çözümleme, bireşim, değerlendirme gibi işlemlere yöneltir. Aynı düşünme biçimi, öte yandan, örtük, imgesel düşünüşü kılavuz edinmesi ve bunun da alışılagelen kalıpları sarsıp yerinden oynatan, beklenmedik sonuçlara kapı aralayan üst düzey duyuşsal davranış örüntülerine yol açması nedeniyle, eğitbilimsel 219
göstergeler bu kez bizi değer kazandırma, tutumsal sıçrama, yeniden biçimleme, yaratma gibi işlemlere götürür. Bu süreçte, çıkış noktası, eğitbilimsel göstergeler; ulaşılan aşama, üst düzey anlaksal yapılanmalardır. Antoine de Saint-Exupery’nin 1943’te yayımlanan son yapıtı Küçük Prens, yayımlandığı günden bu yana, dünya çocuk yazınının başta gelen ürünlerinden biri, bir bakıma da en yetkini olma özelliğini korumakla kalmamış; salt çocukların değil, erişkin okurların da ilgisini çekmeyi arttırarak sürdürmüştür. Bu arada, özellikle son zamanlarda, eğitimcilerin değişik ilgi alanlarına oldukça yakın bir konum edinmiş; Küçük Prens, eğitim alanının çeşitli düzenceleri açısından değerlendirilmeye başlanmıştır. İlköğretimde yetenekli çocukların eğitiminde ders planlarının biçimlendirilmesine (Dameron, 1980), dilbilimsel açıdan öğretici söylem çözümlemesine (Kaminskas, 1983), Fransızcanın ikinci dil olarak öğretimi etkinliklerinin varsıllaştırılmasına (Gollert and others, 1989), okul danışmanlarının ilköğretimde çocuklara nasıl yaklaşmaları gerektiği sorunsalının ele alınmasına (Cowles, 1997), 13–15 yaş öbeğine felsefe bağlamında düşünmeyi öğretme girişimlerine (Direk, 2004), fen bilgisi ve çevre eğitimi sorunlarına yönelik kimi kalıcı dersler çıkarılmasına (Munakata, 2005) konu edinilmiş; onda, bu birbirinden farklı eğitim düzencelerinin kendi içlerinde yeniden yapılandırılmaları bağlamında ipuçları aranmıştır. Eskiye oranla eğitimcilerin ilgilerinin Küçük Prens üzerine daha çok yönelmesinin önemli bir nedeni, yapıtın taşıdığı bir dizi eğitsel gizilgücün, sezgisel düzeyde de olsa, kendini eskisinden daha fazla ve daha farklı biçimler altında duyumsatıyor olmasıdır. Peki, nedir ilgiyi arttıran bu bir dizi gizilgüç? Hangi ulamlar altında ele alıp onları belirginleştirebiliriz? Çeşitlendirerek yoğunlaştırdığımız Küçük Prens okumaları[3] gibi bir uğraş sonrasında, başlıca üç eğitbilimsel gösterge ulamı belirledik. Bunları, sırasıyla, Çocuğun Evrenine Girmek, Büyüklerin Dünyalarını Açığa Vurmak, Sevginin Emek Olduğunu Vurgulamak biçiminde adlandırdık. Burada, çalışmanın sınırlandırılmasının dayattığı zorunluluktan ötürü, bu ulamlardan yalnızca birincisini dizgeli bir bağlam içinde ele alabildik. Küçük Prens’le Çocuğun Evrenine Girmek Çocuğu “küçük erişkin” olarak görüp onun erişkinlere oranla usavurma etkinliklerindeki eksikliklerini tek tek saptayarak onu erişkinler karşısında düzeyi oldukça düşük bir yerlere yerleştiren Ortaçağ kalıntısı anlayış, daha XVIII. yüzyılda Rousseau’nun Emil’iyle hiç değilse kuramsal düzlemde sarsılıp tökezlemişti. Piaget, XX. yüzyılın başlarında şunları yazıyordu: Rousseau, çocuğun kendine özgü gereksinimleri ve bu gereksinimlere uyarlı bir anlayışı bulunduğunu, onun küçük bir erişkin olmadığını söylemeyi severdi. Çocukların dili ile çizimlerini konu edinen çağdaş yaklaşımlar, bu görüşün doğruluğunu sık sık vurgulamıştır. (…) Bu bakımdan, hem anlatım özellikleri hem de kendine kılavuzluk eden ilgileriyle diğer tüm düşünme çeşitlerinden farklılaşan çocuk düşünmesinin mantıksal yapı ve işlevselleşme yöntemi bakımından da farklılaşıp farklılaşmadığını göstermenin zamanı gelmiştir. (Piaget, 1972:199) Piaget, çalışmalarıyla, söylediğini gerçekleştirmeyi başardı. Vygotsky de bu konuda, eleştirel tutum takınmayı elden bırakmaksızın, Piaget’ye arka çıktı[4] ve onun birçok denencesini destekleyen çeşitli çalışmalarda bulundu. Artık bilim çevrelerinde çocuktan “küçük erişkin” olarak söz edilmiyor, onun kendine özgü bir evreni olduğu gerçeği vurgulu bir biçimde dile getiriliyordu. Ancak bu, yaşamın günübirlik kısırdöngüsel uygulamaları arasında hiç de böyle yürümüyordu. Küçük Prens’in yazılışından on bir ya da on üç yıl gibi bir süre sonra Barthes’ın oyuncakları konu edinerek ortaya koyduğu göstergebilimsel saptamalar[5], bırakalım XX. yüzyılın ortalarındaki o eski Fransa’yı, günümüz teknolojisinin olanaklarıyla üretilen sanal oyuncak endüstrisinin beyinlerimizi gün geçtikçe daha çok kuşatmasının da etkisiyle, bugün tüm dünyada bir kat daha geçerlidir. İçinde bulunduğumuz koşullarda, Barthes’ın söyleyişiyle, yaratıcı değil, kullanıcı çocuklar yetiştirmeyi amaç edinen ve oyuncağından kitabına değin tüm ürünleriyle bu amacı gerçekleştiren günübirlik kısırdöngünün “küçük erişkin”i yeniden üretmesine karşı duran, çocuğun evrenine girmek gibi üst eğitbilimsel bir göstergeyi yapısında taşıyan ürünler de yok değil. Bunların başta geleni, Küçük Prens’tir.
220
Peki, Küçük Prens’te bu üst eğitbilimsel gösterge, hangi alt eğitbilimsel göstergeler aracılığıyla, nasıl kendini göstermektedir? Küçük Prens’te, anlatıcı, öyküsünü, “Altı yaşımdayken…” diye başlatır. Bir kitaptan, boa yılanlarının avlarını çiğnemeksizin, bütün olarak yuttukları, sonra da kımıldayamaz duruma geldikleri ve avı sindirmek için altı ay süresince uyudukları bilgisini edindiğini belirtir. Öykü, ardından, şöyle bir anlatımla sürdürülür: Orman serüvenleri üzerine derin derin düşünmeye başladım. Biraz uğraştıktan sonra ben de renkli bir kalemle ilk resmimi yapmayı başardım. 1 numaralı resim, aşağıdaki gibiydi. Yaptığımı büyüklere gösterip resimden korkup korkmadıklarını sordum. Bana: “Bir şapka insanı neden korkutsun ki?” diye yanıt verdiler. Oysa ben, şapka değil, bir fili sindirmekte olan bir boa yılanı çizmiştim. (Saint-Exupery, 1975: 7–8, 1987: 9–10, 2004: 9–10)
Büyükler, fil yutmuş boa yılanını şapka sanınca, onların anlaması için boa yılanının içindeki fili de gösteren açıklamalı ikinci bir resim çizdiğini söyleyen anlatıcı, öykünün bir yerinde şöyle bir anlatıma yer verir: Yaşamım boyunca bir sürü ciddi kişiyle bir sürü ilişkim oldu. Büyükler arasında bir sürü yıl geçirdim. Çok yakından tanıdım onları. Yine de ilk görüşlerim pek değişmedi. Bana kavrayış bakımından biraz parlak görünen birine rastladığımda, yanımdan hiç eksik etmediğim ilk resmimi gösterip düşüncesini soruyordum. Gerçekten kavrayışlı biri mi, değil mi, anlamaya çalışıyordum. Ama hepsinin verdiği karşılık aynıydı: “Şapka.” (Saint-Exupery, 1975: 9, 1987: 10–11, 2004: 10–11) Uçağının arızalanması sonucu, altı yıl önce, Sahra Çölü’ne düştüğünü öğrendiğimiz anlatıcı, orada, çölün ortasında, en yakın yerleşim biriminden bin mil uzaktadır. Ona ancak sekiz gün yetebilecek ölçüde suyu kalmıştır. Bu durum, onun için bir ölüm kalım sorunudur. Çölde ilk gecesini geçirir. Gün doğarken incecik bir sesle uyanır. Bu, kendisinden bir koyun resmi çizmesini isteyen bir çocuktur. Gözlerine inanamaz. Ama karşısında hiç de çöl ortasında kalmış birine benzemeyen ve ondan ısrarla koyun resmi çizmesini isteyen bir çocuk bulunmaktadır. Söz gelir, yine 1 numaralı resme dayanır: Daha önce hiç koyun resmi yapmamıştım. İster istemez sık sık yaptığım iki resimden birini çizdim. Yani boa yılanının dıştan görünüşünü… Bizimkinin bana şöyle yanıt verdiğini duyunca, şaşırıp kaldım: — Hayır! Hayır! Bir boa yılanı ve içinde bir fil istemiyorum. Boa yılanı çok tehlikelidir. Fil de çok yer kaplar. Bizim oralarda her şey küçücüktür. (Saint-Exupery, 1975: 13, 1987: 12–14, 2004: 12–14) Anlatıcının ilk kez altı yaşındayken vahşi ormanlar üzerine okuduğu bir kitaptan esinlenerek çizdiği ve büyüklerin hep “şapka” sandıkları fil yutmuş ama içi görünmeyen boa yılanının resmini, çizim amacına denk düşen bir kavrayışla, bir çocuğun algılayışı, anlatıcıyı şaşkınlığa uğratmıştır. Anlatıcının şaşkınlığının nedeni açık: Tüm erişkinlerin “şapka” anlamı üstlendirdikleri çizimsel bir göstergedeki boa yılanı gösterileninin
221
yanı sıra, oldukça örtük durumda bulunan, görünmeyen o gizil fil gösterileninin de göstergenin esinlenme sonucu çiziminden yıllarca sonra ilk kez bir çocuğun bakışında kendi kavramlarını, daha yerinde bir söyleyişle, kendi imgelerini bulması… Burada sorulması ve yanıtı bulunması gereken soru şudur: Yukarıdaki anlatımlarda yer alan altı yaş, çocuk, büyük, fil yutmuş, ama içi görünmeyen bir boa yılanı resmi (1 numaralı resim), fil yutmuş ve içi görünen bir boa yılanı resmi (2 numaralı resim) gibi alt göstergeler, bizi ne türden düşünme biçimlerine götürmektedir? Bu soruya yanıt aramadan önce, ele alınan soruna belirginlik kazandırabilmek amacıyla, benzer bir alt eğitbilimsel göstergeye daha göz atmak, yararlı olacaktır. Çocuk, takındığı tüm ısrarlı tutumuyla, anlatıcıdan bir koyun çizmesini istemektedir. Anlatıcının, ısrara dayanamayıp art arda çizdiği üç koyun resmini de beğenmez. Birincisinin hasta, ikincisinin koç, üçüncüsünün yaşlı olduğunu dile getirir. Anlatıcı, uğraşması gereken ciddi bir iş nedeniyle, bir yolunu bulup onu başından savmak ister. Baştan savma girişimi, şaşırtıcı bir başka durumun ortaya çıkmasına yol açar: Artık sabrım tükenmişti, üstelik uçağımın motorunu bir an önce sökmek istiyordum. Şu resmi [üç havalandırma deliği bulunan yalın bir sandık resmi] çiziktirdim. — İstediğin koyun şu sandığın içinde, diye kestirip attım. Küçük eleştirmenimin yüzünün birden aydınlandığını görünce şaşırdım. —Tam da istediğim gibi oldu! Peki, bu koyun çok ot yer mi dersin? — Neden sordun? — Çünkü bizim oralarda her şey küçücüktür de… — Ona yetecek kadar ot bulunur canım, dedim, ben sana küçücük bir koyun verdim. Resmin üstüne eğildi: — O kadar da küçük değil. Bak! Bak! Uyumuş. İşte Küçük Prens’le tanışmam böyle oldu. (Saint-Exupery, 1975: 15, 1987: 14–15, 2004: 14–15)
Üç havalandırma deliği bulunan yalın bir sandık resminin üzerine eğilip de söz konusu resmin içinde, hangi erişkin, imgelemini devindirip düş kurarak yarattığı bir koyunun imgesini görebilir? Büyüklerden birinin böyle bir eylemi gerçekleştirmeye kalkışması düşünülebilir mi? Kalkıştığında, bir zamanlar çocuk olduğumuzu usumuzun ucundan bile geçirme gereksinimi duymayan biz diğer büyükler, ona hangi gözle bakar, ne damgası yapıştırırız? Biz tüm büyükler, böyle düşünüp davranışlarımızı büyüklüğe göre ayarladığımız, durmaksızın ayar işlemi yapmanın bir sonucu olarak da düş kurma becerimizi yitirdiğimiz için mi kendimizi, kendimizle birlikte çocuklarımızı da günübirlik kısırdöngülerin dişlileri arasında öğütüp durmaktayız? Büyükleri şimdilik bir yana bırakıp yukarıda sıralanan alt göstergelere, Küçük Prens’in koyununun içinde uyumakta olduğu üç havalandırma deliği bulunan yalın sandık resmi alt göstergesindeki gizilliği de ekleyip sorduğumuz sorunun yanıtına dönelim. Piaget, Altı Yaşındaki İki Çocukta Dilin İşlevleri adını taşıyan araştırmasının “Sonuçlar ve Denenceler” bölümüne, bizim sorunumuza da ipuçları sunacak şu paragrafla başlar:
222
Tin-çözümlemeciler (psycho-analysts), düşünmenin birbirinden farklı iki temel biçimini ayırt etmeyi başardılar: yönlendirilmiş ya da belirtik düşünme ve yönlendirilmemiş ya da -Bleuler’in söyleyişiyle- örtük (autistic) düşünme. Yönlendirilmiş düşünme, bilinçlidir, sözgelimi, düşünenin kafasında bulunan bir amacı izler; gerçekliğe uyarlanabildiği ve gerçekliği etkileyebildiği için belirtiktir; doğruyu (görgül ya da mantıksal doğruyu) ya da yanlışı içerebilir ve dil aracılığıyla iletilebilir. Örtük düşünme, bilinçaltıyla ilişkilidir, onun çözmeye çalıştığı sorunlar ve izlediği amaçlar bilinçte bulunmaz; gerçekliğe uyarlı değildir, ama kendine imgelemde bir düş dünyası yaratır; doğrular kurgulamaz, ama isteklerin doyumuna eğilimlidir, sıkı bir biçimde bireysel nitelikte kalır ve dil aracılığıyla öyle kolay iletilebilir bir özellik taşımaz. Buna karşın, imgeler aracılığıyla iş görür ve kendini anlatmada dolaylı yöntemlere başvurur, kendini biçimlendiren duyguları, simgeler ve söylenler (myths) aracılığıyla açığa vurur. (Piaget, 1978: 43) Bu iki karşıt düşünme biçimi, her zaman birbiriyle bağıntısız değildir; girişte sözünü ettiğimiz ıraksak düşünme, onları şu ya da bu oranda etkileşime sokmak zorundadır; tersi bir durumda, ıraksak düşünmeden söz edemeyiz. Nitekim Piaget de bu alıntının yapıldığı sayfaya düştüğü bir dipnotta bunu açıkça dile getirir: “Bu iki düşünme biçimi arasında etkileşim vardır. Örtüklük, bazı buluşlar (icatlar) gerçekleştirir ve belirtiklik, bunları sonradan görünür kılıp açıklanabilir bir biçime sokar.” Ancak, öyle anlaşılıyor ki biz büyükler, çocukluğumuzu unutur unutmaz, ıraksak düşünme becerisini gerçekleştirme fırsatını kimi kez bile bile elimizden kaçırıyor, işimize geldiği için elimizde kalan belirtik düşünmeyi sığlaştırdıkça sığlaştırıyor, işin kötüsü, sanki bir düzeye ulaşmışız gibi, anlaksal yapısı gereği örtük düşünmeyi de sık sık kullanmaya yönelen çocuğu, “düzeyine inerek” kendimize benzetmeye çalışıyor, “küçük erişkin”e dönüştürüyoruz. Yukarıda sıralanan alt eğitbilimsel göstergelerin ilişkili oldukları başlıca düşünme biçimlerine gelince, şöyle bir kümelendirme işlemine gidilebilir: Altı yaş, çocuk, fil yutmuş; ama içi görünmeyen bir boa yılanı resmi, üç havalandırma deliği bulunan yalın bir sandık resmi alt göstergeleri, örtük düşünme biçimiyle; büyük (erişkin), fil yutmuş ve içi görünen bir boa yılanı resmi, koyun resmi alt göstergeleri, belirtik düşünme biçimiyle ilişkilidir. Kümelendirdiğimiz alt eğitbilimsel göstergelere bir de Göstergebilimsel Dörtgen[6] örnekçesinin karşıtlık bağıntısı açısından bakacak olursak, şöyle bir durumla karşılaşırız: Alt dizimsel eksenin bir ucuna, birinci kümedeki alt eğitbilimsel göstergelerden herhangi biri; aynı eksenin öteki ucuna, ikinci kümedeki alt eğitbilimsel göstergelerden diğer uca yerleştirilenin karşıtı konularak eşleştirme işlemine gidilir. Sözgelimi, uçlardan birinde çocuk göstergesi varsa, diğer uçta onun karşıtı büyük göstergesi yer almalıdır. Üst dizimsel eksene gelince, onun bir ucunda örtük düşünme, öteki ucunda belirtik düşünme göstergeleri bulunmalıdır. Ancak, örtük düşünme göstergesinin alt kısmında, kendisiyle içerme bağıntısı bulunan birinci kümedeki alt göstergelerden herhangi biri yer almalıdır. Aynı bağıntı, belirtik düşünme göstergesi için de geçerlidir. Kısacası, “Küçük Prens’le Çocuğun Evrenine Girmek” başlığı altında, bu yazıda buraya değin yapılanların tek tümcelik özeti şudur: Sırayla elde ettiğimiz birinci kümedeki alt göstergelerle, karşıtlık bağıntısı eşliğinde, önce örtük düşünme göstergesine ulaştık, ardından da Çocuğun Evrenine Girme ulamının sonuna geldik. Sonuç Yerine Kimi olağandışılıklar, belleğimizde, anlayışımızda ve kavrayışımızda olağanlaştırılmışsa, olağanlaştırılan bu tür olağandışılıkların olağanüstü bir biçime büründürülerek sunumu, anlaklarımızı yalın, yalın olduğu ölçüde de çıplak gerçekliklerle karşı karşıya bırakır. Böylesi bir karşı karşıya kalma durumunda, salt anlayış ve kavrayışımız değil, belleğimiz de bir altüst olma sürecine girer. Bu, “ezber bozma” sürecidir. Bir bakıma da belleklerimizdeki “eğri çubukların”, düzelsin diye, “tersine bükülmesi”dir. İçine girilen bu süreçte, bellek-anlak eytişimi devreye girer; beynimizde çözümleme, bireşim, değerlendirme, değer kazandırma, tutumsal sıçrama, yeniden biçimleme, yaratma gibi dönüştürümler kendini gösterir. İşte, dünya çocuk yazınının başta gelen ürünlerinden Küçük Prens, bunlara yol açabilecek donanımıyla önümüzde durmaktadır. Bu çalışmayı, Küçük Prens’ten eğitbilimsel göstergeleri aracılığıyla “ezber bozan” ya da “çubuğu tersine büken” bir örnekle, Çocuğun Evrenine Girmek ulamı bakımından burada sonlandırmak, yerinde olacaktır: Büyüklerin açıklamalara her zaman gereksinimleri vardır. (…) 223
Büyükler, hiçbir şeyi, hiçbir zaman tek başlarına anlamıyorlar, onlara durmaksızın açıklamalar yapmak da çocuklar için sıkıcı oluyor doğrusu! (…) Ben de artık onlara ne boa yılanlarından, ne balta girmemiş ormanlardan, ne de yıldızlardan söz açıyordum. Onların düzeyine iniyordum. Briç, diyordum, golf, politika, kravat mıravat… Onlar da böylesine aklı başında biriyle tanıştıklarına bayağı seviniyorlardı. (Saint-Exupery, 1975: 8–10, 1987: 10–11, 2004: 10– 11) Notlar [1] Saussure, dizimsel ve çağrışımsal bağıntılara ek olarak dizimsel bağımlılıklardan söz açar ve değer değişimini şöyle açıklar: “Hangi türden ve hangi uzunlukta olursa olsun, az ya da çok karmaşık her çeşit dizim belleğimizde bulunur. Bu dizimleri kullanacağımız zaman, seçim yapabilmek için çağrışımsal öbeklere başvururuz. Bir kimse yürüyelim! derken, arakesitlerinde yürüyelim! dizimi bulunan çeşitli çağrışım öbeklerini düşünür bilinçsiz olarak. Bu dizim bir yandan yürü! yürüyün! dizisinde yer alır ve bu durumda seçimi belirleyen, yürüyelim! dizimiyle bu biçimlerin karşıtlığıdır; yürüyelim! bir yandan da, aynı yöntemle içinden seçilip alındığı çıkalım! yiyelim! vb. dizisini anımsatır. Her dizide, aranan birime özgü ayrımlaşmayı elde etmek için neyin değiştirilmesi gerektiğini biliriz. Anlatılacak düşünce değişir değişmez, başka bir değer ortaya çıkarmak için başka karşıtlıklar zorunlu olacaktır. (…) Yürüyelim! karşısından yürü! yürüyün! biçimlerinin kalktığı gün kimi karşıtlıklar da yitip gidecek ve bu durumdan ötürü yürüyelim! biçiminin değeri de kendiliğinden değişecektir.” (Saussure, 1985: 140–141) [2] Iraksak düşünme (divergent thinking) ile yakınsak düşünme (convergent thinking) ikilisi, anlamsal kökenleri tin-çözümsel (psycho-analytic) kuramın kuruluş dönemine, Freud’a değin uzanan, ama sonradan Guilford’un (1967) belirlemeleriyle ete kemiğe bürünen kavramlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Yakınsak düşünme, belirtik, kavramsal (mantıksal) düşünüşle sınırlı olmasına karşın; ıraksak düşünme, kavramsallığı da kuşatan, ama asıl olarak örtük (içekapanık), imgesel düşünüşü kullanan bir düşünme biçimidir. [3] Küçük Prens’in tam 15 Türkçe çevirisini elde ettik. Bunları, değişik ölçütler kullanarak, tek tek elemeden geçirdik; sonunda, Süreyya ile Uyar’ın çevirisi (Elimizdeki verilere göre, Küçük Prens’in Türkçedeki ilk çevirisi budur.) ile Avunç’un çevirisinde (Son çevirilerden biridir.) karar kıldık. Ancak, zaman zaman özgün metne de bakma gereksinimi duyduk. İsteğimi gözlerimden okuyup zamansızlığın ortasında bana zaman ayıran, yapıtın Fransızca özgün metninden yaptığı çevirilerle benden yardımlarını esirgemeyen Dr. Mehmet Atalar’a minnet borçluyum. [4] Vygotsky, Piaget’nin The Language and Thought of the Child (Çocuğun Dili ve Düşünmesi) ile Judgment and Reasoning in the Child (Çocukta Yargı ve Uslamlama) başlıklı ilk iki yapıtının birlikte basılan Rusça çevirisine yazdığı önsözün başında şunları dile getiriyordu: “Psikoloji, Jean Piaget’ye çok şey borçludur. Onun çocuk dil ve düşüncesinin incelenmesinde devrim yapmış olduğunu söylemek abartma olmaz. Çocukların fikirlerinin araştırılmasında geliştirdiği klinik yöntem, o zamandan beri geniş ölçüde kullanılmaktadır. Çocuk algı ve mantığını sistemli bir biçimde ilk araştıran o olmuştur. Üstelik bu konuya son derece cesurca ve olağanüstü boyutlara sahip yepyeni bir yaklaşım getirmiştir. Piaget, yetişkinlerle karşılaştırıldığında çocuğun akıl yürütmesinde görülen eksiklikleri alt alta sıralamak yerine, çocuk düşüncesinin ayıt edici özgül nitelikleri üstünde, çocukta eksik olandan çok çocukta var olan şeyler üstünde yoğunlaşmıştır. Bu olumlu yaklaşım sayesinde, çocukla yetişkinin düşünme tarzları arasındaki farkın niceliksel olmaktan çok niteliksel olduğunu göstermiştir.” (Vygotsky, 1985: 27) [5] Barthes’ın Mythologies adlı yapıtını Çağdaş Söylenler adıyla Türkçeleştiren Tahsin Yücel, aşağıya alınan çeviri metnin asıl biçiminde “erişkin” sözcüğünü değil, “ergin” sözcüğünü kullanmıştır. Taşıdığı anlam yönüyle metnin algılanmasında sorun yaratabilecek bu sözcüğü, “erişkin” sözcüğü ile değiştirmeyi uygun bulduk.
224
Barthes, oyuncakları konu edindiği yazısında, tüm bilimsel bulgulara karşıt olarak, erişkinlerin 1950’li yıllarda (hatta büyüklerin dünyalarına bire bir uyumlu gerçeklerinin yanında sanal oyuncakların da çılgınlık düzeyinde ortalığı kapladığı XXI. yüzyılın ilk çeyreğinin ortalarına doğru gittiğimiz şu günlerde bile) çocuklara nasıl “küçük erişkin” olarak baktıklarını bakın nasıl ortaya koyuyor: Erişkin Fransızın çocuğu bir başka kendisi gibi gördüğünü hiçbir örnek Fransız oyuncağından daha iyi anlatamaz. Yaygın oyuncaklar her şeyden önce erişkin bir küçük evrendir; hepsi de insan nesnelerinin küçültülmüş kopyalarıdır, sanki kitlenin gözünde çocuk eni konu daha küçük bir adam, kendi boyuna uygun nesneler sağlanması gereken bir homonculus’muş gibi. (…) Hiç kuşkusuz, Fransız oyuncaklarının harfi harfine ergin işlevlerinin evrenini canlandırması, çocuğun düşünmesine zaman kalmadan onu bütün zamanlar boyunca askerler, postacılar, Vespa’lar yaratmış bir doğa kandırmacası oluşturarak bunların tümünü benimsemeye hazırlar. Erişkinin şaşmadığı ne varsa, hepsinin katalogunu verir oyuncak: savaş, bürokrasi, çirkinlik, Marslılar vb. (…) Fransız oyuncağı genellikle bir öykünü [daha uygun bir sözcükle, yansılama] oyuncağıdır, kullanıcı çocuklar yetiştirmek ister, yaratıcı çocuklar değil.” (Barthes, 1990: 42–43) [6] Göstergebilimsel Dörtgen örnekçesine ilişkin ayrıntılı bilgi için, Yücel (2005) ile Yalçın’ın (1991) yapıtlarına bakılabilir. Kaynakça Barthes, R. (1990), Çağdaş Söylenler, Çev. T. Yücel, İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları. Cowles, J. (1997), “Lessons from ‘The Little Prince’: Implications for the therapeutic relationship with children”, The Professional School Counseling, 1(1), 57–60. Dameron, J. R. (1980), “A mini-unit on The Little Prince Antoine de Saint-Exupery”, Journal for the Education of the Gifted, 3 (3), 157–164. Direk, N. (2004), Küçük Prens Üzerine Düşünmek, Üçüncü basım, İstanbul: Pan Yayıncılık. Gollert, H. and others (1989), “A touch of… Class!”, Canadian Modern Language Review, 45 (2), 362– 376. Guilford, J. P. (1967), The Nature of Human Intelligence, New York: McGraw Hill Book Company. Kaminskas, J. (1983), “ ‘Le Petit Prince’ ou la bonne pedagogie: Une analyse semiotique des structures didactiques (‘The Little Prince” or good teaching: A semiotic analysis of didactic structures)”, Canadian Modern Language Review, 40 (1), 61–69. Munakata, M. (2005), “Lessons from The Little Prince”, Science and Children, 42 (8), 40–42. Piaget, J. (1978), The Language and Thought of the Child, Third edition, Translated by M. and R. Gabain, London: Routledge & Kegan Paul. Piaget, J. (1972), Judgment and Reasoning in the Child, Translated by M. Warden, Totowa, New Jersey: Littlefield, Adams & Co. Saint-Exupery, A. de (1975), Küçük Prens, Çev. C. Süreya ve T. Uyar, İstanbul: Arkadaş Kitaplar, Cem Yayınevi Çocuk Dizisi. Saint-Exupery, A. de (1987), Le Petit Prince, Paris: Gallimard. Saint-Exupery, A. de (2004), Küçük Prens, Çev. Y. Avunç, İstanbul: Mavibulut Yayınları. Saussure, F. de (1985), Genel Dilbilim Dersleri, Çev. B. Vardar, Ankara: Birey ve Toplum yayınları. Vygotsky, L. S. (1985), Düşünce ve Dil, Çev. S. Koray, İstanbul: Kaynak Yayınları. Yalçın, M. (1991), Şiirin Ortak Paydası: Şiirbilime Giriş, Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları. Yücel, T. (2005), Yapısalcılık, İstanbul: Can Yayınları. 225
OKUL ÖNCESİ ÇOCUKLAR İÇİN HAZIRLANAN RESİMLİ HİKAYE KİTAPLARININ KONU VE ZAMAN KULLANIMI AÇISINDAN İNCELENMESİ
Arş. Gör. Filiz ERBAY Selçuk Üniversitesi Mesleki Eğitim Fakültesi
Yrd. Doç. Dr. Yasemin AYDOĞAN Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi
GİRİŞ Çocuk kitapları “küçük çocukların ilgi ve ihtiyaçlarına göre uyarlanmış, çocuğun hayal gücünü, kavrama yeteneğini, kendini ifade edebilme becerisini, kelime hazinesini ve düşünme çeşitliliğini geliştiren eğlenceli yayınlar” şeklinde tanımlanır (Akt.Aral ve Gürsoy, 2000). Kitaplar, çocuğun yaşamının her döneminde zihinsel, duygusal ve sosyal gelişim açısından önemli bir rol oynamakla birlikte (Yavuzer, 1998), özellikle okul öncesi dönemin zengin uyarıcıları arasında yer alan çocuk kitapları, çocukların kullandıkları dili öğrenmelerinde vazgeçilmez bir unsur olarak kabul edilir. Çocuğa güzel bir dil ve anlatım yeteneği kazandıran bu eserler çizgi ve resimlerle daha etkili hale gelir ve kitap okumayı bilmeyen çocuk resimlere bakarak onları isimlendirir, bilmediklerini sorarak öğrenir ve gördüklerini anlatarak ifade edici dilini geliştirebilirler (Yavuzer ve Ark. 1993; Spiegel ve Ark., 1993; Öztürk, 1995; Tür ve Turla, 1999; Oğuzkan, 2000; Akt.Güleç ve Gençel, 2005). Masal ve öykü dinlemeyi seven okul öncesi çocukları, kitaplardaki resimleri inceleyerek yorumlamaktan hoşlanırlar ve özellikle 2,5-3 yaşlarından itibaren resimli hikaye kitaplarına bilinçli olarak ilgi gösterirler (Şen, 2003). İşte bu erken yaşlarda çocuğun kitapla tanışması, duyarak öğrendiği dili görerek pekiştirmesini sağlar ve söyleyiş ilkelerine uygun olarak okunan metinlerin çocuklar tarafından dinlenilmesi, onların ses ve sözcüklerin doğru boğumlandırılmasına yönelik bir deneyim elde etmesine, dil bilinci ve duyarlığı kazanmasına yardımcı olur (Sever, 2003). Ayrıca çocuk kitapları, çocukla anne baba ve diğer yetişkinler arasında etkili bir iletişim kurulmasına aracılık eder (Güleç ve Geçgel, 2005). Çocuk kitapları çocuklara oldukça karmaşık gelebilen kavramları kazandırma konusunda da büyük bir öneme sahiptir. Özellikle zaman kavramı gelişimi uzun ve zor bir süreçtir. Piaget’e göre bunun gerçekleşmesi için zihinsel yönden bir yapılanmaya ihtiyaç vardır. Bu yapılanma süreci sonunda çocuk, bazı bilişsel işlemleri yapma becerisi kazanır. Bu işlemlerden biri de olayları zaman içinde sıralama işlemidir. Örneğin B, A’ dan sonra , C’ den önce gelir gibi (Akt. Şen, 2004). Yapılan araştırmalara göre, bir buçuk-iki yaşından itibaren çocuklar büyükleri taklit ederek farklı zamanları içeren basit cümleler kullanırken (“baba gitti”, “anne geldi”, “abla gelecek” gibi.), yaklaşık 3 yaşında zamanı doğru bir şekilde algılayabilmekte (yarın, daha sonra ve gelecek hafta gibi), 4 yaşından itibaren geçmiş, şimdiki zaman ve geleceğe ilişkin yeterli bir değerlendirme yapabilmekte, hatta 4-5 yaşlarında gelecek zamanı iyi bir şekilde kullanabilmektedirler (yarın anaokuluna gideceğim gibi). Kısaca 227
çocuklar 3-4 yaşlarından itibaren geçmiş, şimdiki ve geniş zaman kullanım becerilerinin oluştuğu, sözcük dağarcığının (konuşmasa da) 900’e ulaştığı bir dönem içerisindedirler ve dilin bu denli hızlı geliştiği dönemde çocuk kitapları gibi özenle hazırlanmış ve seçilmiş materyallere ihtiyaç duyarlar ((Ülgen ve Fidan, 1997; Çakır İlhan, 2000; Turan, 2001; Akt. Şen, 2004; www.rehabilitasyon.com; www.anafilya.org). Okul öncesi dönemde zaman kavramının kazanılması için gerekli bilişsel etkinliklerin verilmesi (sıralama, sınıflama, parça-bütün ilişkileri) ve zaman bildiren ifadelerle (önce, şimdi, sonra, geçmiş, gelecek) ilgili etkinliklerin düzenlenmesi çocuğun zaman kavramını ilk öğretim döneminde tam olarak kazanmasında önemli bir rol oynar (Akt. Şen, 2004). Okul öncesi çocuklar için hazırlanmış resimli hikaye kitaplarının çocuklarda zaman kavramı ve diğer tüm dil öğeleri konusunda hedeflenen gelişimi sağlayabilmesi için iyi dil ve anlatım özelliklerine sahip olmasının yanı sıra çocukların iç dünyasına canlılık getirebilecek, yaşama sevinci ve heyecanı uyandırabilecek konularla çocukların ilgisini çekmesi gerekir. Uzmanlar çocuk kitaplarındaki konuların çocuk dünyasının yabancı olmadığı olaylardan seçilmesi gerektiğini savunmaktadırlar. Çocuklar bu sayede yakın çevrelerini tanıma fırsatı elde edecek ve hayatı keşfetmeye başlayacaklardır. Çocukların gerçek ve günlük yaşantılarına uygun düşmeyen, onların kavrayış ve hayal güçlerini aşan konularda yazılan eserler, çocukların pek az ilgisini çeker, hatta bazen hiç çekmeyebilir. İyi bir çocuk kitabının konu bakımından yerli kültür değerleri yanında evrensel, insanlık ve ahlak değerlerini kazandırıcı nitelikte olması gerekir. Bu arada değişik yaşlarda bulunan çocukların ilgi duydukları konuların birbirinden farklı olduğu daima göz önünde bulundurulmalıdır. Çocuk kitapları için seçilen konular, küçük okurları ve dinleyicileri düşünmeye yöneltmeli, onların geçerli bir takım beceri ve alışkanlıklar kazanmalarına yardımcı olmalıdır. Çocuk kitaplarında eğlendirici ve güldürücü konulara da yer verilmeli (Şirin,1998; Tür ve Turla 1999; Ciravoğlu, 1999; Kıbrıs, 2000; Nas,2002) ve ele alınan konular çağın, yaşamın gerçekleriyle ilişkili olmalı ve çocuğun toplumsallaşmasına katkı sağlayarak ona toplumun bir parçası olduğu ve ondan soyutlanamayacağı bilincini vermelidir. En önemlisi de çocuğu siyasal ve dinsel bir bağnazlığa, yazgıcılığa yöneltmemelidir (Sever, 2000). Araştırmalara göre, okul öncesi dönemde kitaplarla ilgili deneyimleri çok olan çocuklarda dil becerilerinin daha ileri olduğu gözlenirken (Akt.Güleç ve Geçgel,2005), bu durumun aksine yaş ve gelişim düzeyine uygun dil becerilerini geliştiremeyen çocuklarda, okulun beklentilerini yerine getirme, sosyal uyumsuzluk ve okuma yazma becerilerinde zorluk çekme gibi sorunlar görülebilmektedir (Akt.Yazıcı ve Yaşar, 2004). Dili doğru kullanmada okuma ve dinleme önemli olduğu için erken yaşlardan itibaren çocuklara dil ve anlatım yönünden iyi nitelikler taşıyan hikaye vb. kitaplar okuyarak çocuğa dilini sevmeyi öğretmek mümkündür. Ayrıca okul öncesi çocuklar için hazırlanmış hikaye kitaplarının, çocuğun kişiliğini, içinde bulunduğu büyüme olgusunu ve gelişiminin çeşitli evrelerini sürekli olarak göz önünde bulundurması ve özellikle de çocukların dil gelişimlerindeki ilerlemeleri takip edecek ve destekleyecek nitelikte olması gerekmektedir. Aksi takdirde çocukların zihinsel ve dil gelişiminden uzak olarak hazırlanmış, onların ilgisini çekmeyen konuların yer aldığı çocuk kitaplarının arzulanan amaçları gerçekleştiremeyeceği muhakkaktır. Bu nedenle çocuğun gelişimini hayatı boyunca etkileyen, onları ilerideki okul dönemlerine hazırlayan, yaratıcı etkinlikleri teşvik eden ve okuma alışkanlığını kazanmasında temel oluşturan hikaye kitaplarının incelenmesi büyük bir önem taşımaktadır. Özellikle bu ve benzer çalışmalarla okul öncesi dönemde yoğun olarak kullanılan resimli hikaye kitaplarının dilin mekaniği açısından incelenmesinin, bu alandaki çalışmaları yönlendireceği ve çocuk yayıncılığına katkılar getireceği düşünülmektedir. AMAÇ Çalışmada, okul öncesi çocuklar için hazırlanan resimli hikaye kitaplarındaki metinlerin, ele alınan konu ve kullanılan zamanlar açısından incelenmesi amaçlanmıştır. Bu genel amaç doğrultusunda, aşağıdaki sorulara cevap aranmaya çalışılmıştır: 1. Okul öncesi çocuklar için hazırlanan resimli hikaye kitaplarındaki metinlerde hangi konulara yer verilmiştir?
228
2. Okul öncesi çocuklar için hazırlanan resimli hikaye kitaplarındaki metinlerde görülen geçmiş zaman, geniş zaman, şimdiki zaman, öğrenilen geçmiş zaman ve gelecek zamanın kullanılma sıklıkları nedir? YÖNTEM Araştırmanın örneklemi, Konya il sınırlarındaki yayınevleri ve kitap satış alanlarından elde edilen okul öncesi çocuklarına yönelik 400 resimli hikaye kitabından oluşmuştur. Örnekleme, okul öncesi alanda yayınlar hazırlayan tüm yayınevlerinden kitaplar dahil edilmeye çalışılmış ve dizi halinde olan kitaplar içerisinden sadece bir tanesi değerlendirmeye alınmıştır. Tarama modelinde gerçekleştirilen çalışmada, 400 resimli hikaye kitabı özel amaçlar doğrultusunda hazırlanan kriterlere uygun olarak bizzat araştırmacılar tarafından incelenmiş ve araştırma kapsamı çerçevesinde her bir kitaba ilişkin özellik kaydedilmiştir. Veri toplama sürecinde, kitap metinlerinde yer alan ve açık uçlu olarak kaydedilen konu isimleri birbirine benzerlikleri ya da örtüşmeleri nedeniyle toplam 16 başlık altında ele alınmıştır. Metinlerde kullanılan zamanların belirlenmesinde ise, herhangi bir zamanın metin içinde bir kez kullanılmış olması yeterli görülmüştür. Araştırma sonucunda elde edilen veriler toplanmış ve yüzdeleri alınarak tablolarda gösterilmiştir. BULGULAR VE YORUM Araştırmanın bu bölümünde okul öncesi çocuklarına yönelik resimli hikaye kitaplarındaki metinlerde işlenen konu ve kullanılan zamanlara ilişkin bulgulara yer verilmiştir. Konulara ilişkin dağılım Tablo 1’de verilmiştir. Tablo 1: Okul Öncesi Çocuklar İçin Hazırlanan Resimli Hikaye Kitaplarının İşlenen Konulara Göre Dağılımı Konular Sosyal İlişkiler Davranış Problemleri Eğlence ve Macera Hayvanlar Doğa ve Çevre Evimiz- Ailemiz Sağlığımız-Vücudumuz Mevsimler ve Gökyüzü Bitkiler Taşıtlar ve Trafik Kuralları Okulumuz ve Derslerimiz Meslekler Özel Günler Ben Kitaplar ve Okuma Alışkanlığı Kavramlar TOPLAM
Sayı 91 70 67 46 19 19 18 13 11 10 8 8 7 7 5 1 400
% 22.75 17.50 16.75 11.50 4.75 4.75 4.50 3.25 2.75 2.50 2.00 2.00 1.75 1.75 1.25 0.25 100.00
Tablo 1 incelendiğinde, okul öncesi çocuklar için hazırlanmış resimli hikaye kitaplarındaki metinlerde konuların, %22.75 oranla sosyal ilişkiler, %17.50 oranla davranış problemleri, %16.75 oranla eğlence ve macera, %11.50 oranla hayvanlar, %4.75 oranla doğa ve çevre, evimiz-ailemiz, %4.50 oranla sağlığımız vücudumuz, %3.25 oranla mevsimler ve gökyüzü, %2.75 oranla bitkiler, %2.50 oranla taşıtlar ve trafik kuralları, %2.00 oranla okulumuz-derslerimiz, meslekler, %1.75 oranla özel günler ve ben, %1.25 oranla kitaplar ve kitap okuma alışkanlığı, %0.25 oranla kavramlar şeklinde yer aldığı görülmüştür. Tablodan da anlaşılacağı gibi arkadaşlık-dostluk, yardımlaşma, fedakarlık, anlayış gibi sosyal ilişkilerin temelini oluşturan kavramlara kitaplarda daha fazla yer verilmiştir. Ayrıca tembellik, söz dinlememe, kötülük yapma, yalan söyleme, kıskançlık gibi çocuklarda rastlanabilecek davranış problemleri, beraberinde getirdikleri olumsuzluklarla birlikte anlatılarak, çocuklara öğretici dersler verilmesi amaçlanmıştır. Bu
229
nedenle davranış problemleri en fazla kullanılan ikinci konu olmuştur. Bunların yanında çocukların ilgi ve dikkatlerini kolayca çekebilen heyecan verici olaylar, macera ve eğlence konuları da en fazla kullanılan konular arasında yer almıştır. Diğer yandan çocukların daha çok ilgisini çekecek, eğlenceli, onlarda merak uyandıracak ve araştırmaya yönlendirecek konulara daha az yer verildiği görülmektedir. Özellikle dünyada hızlı değişimin yaşandığına tanıklık eden günümüz çocuklarına orijinal, çocuğun düş gücüne daha geniş bir boyut ve renk kazandıran, onlarda sanat zevki kazandırabilecek çok çeşitli tema ve konulara yer verilmesinin çocukların kitaplara olan ilgisini artıracağı ve okuma alışkanlığı kazanmalarında etkili olacağı düşünülmektedir. Gönen ve arkadaşları (1994), Türkçe ve İngilizce resimli hikaye kitaplarını konuları yönünden incelemişler ve sonuçta İngilizce hikaye kitaplarının konularının daha çeşitli ve eğlendirici olduğunu, bu kitapların çocuğu sıkmadığını gözlemişlerdir. Türkçe hikaye kitaplarında ise konuların daha kısıtlı olduğu ve bu kitaplarda çocukların yaş, ilgi, merak, beklenti, ihtiyaç ve gelişim düzeylerinin pek fazla dikkate alınmadığı ortaya konmuştur. Araştırmaya göre Türkçe kitaplarda en çok işlenen ilk üç konu “sosyal ilişkiler”, “doğa ve çevre”, “ben” konularıdır. İngilizce hikaye kitaplarında ise en çok işlenen ilk üç konu “ben”, “sosyal ilişkiler” ve “hayvanlar” olarak yer almıştır (Gönen ve Ark., 1994). Bu araştırma sonuçları incelendiğinde, “ben” konusu hariç “sosyal ilişkiler”, “doğa-çevre” ve “hayvanlar” konularının en çok işlenen ilk 5 konu arasında yer alması iki çalışma bulgularının birbirini destekler nitelikte olduğunu göstermektedir. Benzer bir çalışmada ise Konar ve Sargın (2004), okul öncesi hikaye kitaplarındaki bazı kavramları içerik ve biçimsel olarak incelemişler ve sonuçta kitaplarda “hayvanlar”, “bitkiler”, ve “gök cisimleri” gibi konulara yeterince değinilmediğini; “arkadaşlık”, “paylaşma” ve “anlayış” gibi sosyal ilişkilerle ilgili konuların ise oldukça yetersiz olduğunu belirtmişlerdir.
Tablo 2: Okul Öncesi Çocuklar İçin Hazırlanan Resimli Hikaye Kitaplarının Kullanılan Zamanlara Göre Dağılımı Zamanlar Görülen Geçmiş Zaman Geniş Zaman Şimdiki Zaman Öğrenilen Geçmiş Zaman Gelecek Zaman
Sayı 332 255 254 209 204
% 83.00 63.75 63.50 52.25 51.00
N= 400
Okul öncesi çocuklar hazırlanmış resimli hikaye kitaplarındaki metinlerde %83.00 oranla görülen geçmiş zamanın, %63.75 oranla geniş zamanın, %63.50 oranla şimdiki zamanın, %52.25 öğrenilen geçmiş zamanın, % 51.00 oranla gelecek zamanın kullanıldığı Tablo 2’de görülmektedir. Bunların dışında kitaplarda tek bir zamana yer verilmediği, genel olarak iki veya daha fazla zamanın aynı metin içinde kullanıldığı belirlenmiştir. Tablo 2’de yer alan bulgulardan da anlaşılacağı gibi örnekleme dahil edilen kitaplarda yazarların, çocukların görülen geçmiş zamanı daha kolay telaffuz etmelerinden ve daha çabuk öğrenmelerinden dolayı, görülen geçmiş zamana diğer zamanlara oranla daha çok yer verdikleri düşünülmektedir. Şen (2004), okul öncesi çocuklarının dil ve kavram gelişimlerine öykü ve masal kitaplarının etkisini incelemek amacıyla yaptığı çalışmada, zaman kavramını önce, şimdi, sonra gibi alt kavramlar halinde incelemiştir. Araştırması sonucunda, hem öykü hem de masal kitaplarında en çok “sonra” kavramına, daha sonra “önce” ve en son olarak da “şimdi” kavramına yer verildiğini vurgulamıştır. Bilir ve Bal (1989), yaptıkları araştırmada 4-6 yaş çocuklarının kullandıkları sözcük çeşitlerini incelemişler ve sonuçta ana okuluna gitmeyen çocukların gidenlere göre en yüksek oranda “şimdiki zaman” kipini, ana okuluna giden çocukların gitmeyenlere göre “geniş zaman, emir ve istek” kiplerini daha sık kullandıklarını belirlemişlerdir.
230
SONUÇ VE ÖNERİLER Okul öncesi çocukları için hazırlanan resimli hikaye kitaplarındaki metinlerde, konu ve zamanların incelenmesi amacıyla gerçekleştirilen çalışma sonucunda; kitaplarda sosyal ilişkiler, davranış problemleri, eğlence-macera ve hayvanlarla ilişkili konulara daha çok yer verildiği, yine hikaye kitaplarındaki metinlerinde görülen geçmiş zamanın daha yoğun, gelecek zamanın ise daha nadir kullanılmasına karşın, tüm zaman yapılarına yer verildiği görülmüştür. Araştırmada ortaya çıkan sonuçlar çerçevesinde, okul öncesi yıllarda yoğun olarak kullanılan hikaye kitaplarının çocukların dil ve bilişsel gelişim özelliklerine, ilgi, ihtiyaç ve beklentilerine uygun, içerdiği zengin dil öğeleriyle çocuğun dil gelişimini destekleyecek paralellikte hazırlanmasının, anne baba ve diğer yetişkinlerin çocuk eğitiminde ve gelişiminde çocuk kitaplarını daha yaygın kullanmalarının ve kitap tercihlerinde bilinçlendirilmelerinin çocukların ilerideki başarılarının temelini oluşturacağına inanılmaktadır. Çocuk kitabı yazarları, çizerleri, ressamları ve yayıncıları özellikle okul öncesi döneme ilişkin kitapların içerik bakımdan çeşitli, dış görünüş bakımından hem çocukların hem de yetişkinlerin hoşuna gidecek kadar güzel olmaları amacıyla çalışmaktadırlar. Oysa çocuklar zevk alıyorsa ve her bir kitapla ilgisi daha yoğun bir hale geliyorsa kitaplar çocuklar için cazip bir hale gelir. Bu nedenle çocuk yayıncılığında ve çocuk gelişimi alanındaki tüm uzmanların bilgi ve deneyim paylaşımı yoluyla ve süreç içerisine çocukları da dahil etmek suretiyle, çocuklar için nicelik ve niteliği arzulanan seviyede, değişik yaş gruplarına farklı konu ve içerik özellikler taşıyan, orijinal, çocukları araştırmaya sevk edecek, onlarda problem çözme ve yaratıcılığı teşvik edecek, sanat zevkinin oluşmasını destekleyecek yayınlar ortaya çıkması mümkün olacaktır. Ayrıca çocukların okudukları ya da kendilerine okunan kitapların özellikleri ile dil gelişimleri arasındaki ilişkiyi ortaya koyacak çalışmaların gerçekleştirilmesi konuyu farklı yönleriyle ortaya koyacak ve karşılaştırmalar yapabilme imkanını sağlayacaktır. KAYNAKÇA Aral, N., Gürsoy, F. (2000). “Kitabın Çocuğun Gelişimindeki Yeri ve Önemi”, 1.Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu, 20-21 Ocak, Ankara Bilir, Ş. ve Bal, S. (1989). “Kütahya İl Merkezinde Anaokuluna Giden ve Gitmeyen 4-6 Yaşlar Arasındaki Çocukların Kullandıkları İfadelerin Sözdizimi Yönünden İncelenmesi”, 6. Ya-Pa Okul Öncesi Eğitimi ve Yaygınlaştırılması Semineri, Ya-Pa Yayınları, İstanbul Ciravoğlu, Ö. (1999). Çocuk Edebiyatı, Esin Yayınevi, İstanbul Çakır, İ., A. (2000). “Çocuk Kitaplarının Sanat Eğitimi Açısından Değerlendirilmesi”, 1.Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu, 20-21 Ocak, Ankara Gönen, M. ve Ark. (1994). “Türkiye’deki Resimli Çocuk Kitaplarının Fizik, İçerik ve Resimlendirme Yönünden İncelenmesi”, 10. Ya-Pa Okul Öncesi Eğitimi ve Yaygınlaştırılması Semineri, Ya-Pa Yayınları, Ankara Güleç, H.Ç, ve Gençel , H. (2005). Çocuk Edebiyatı, Kök Yayıncılık, Ankara Kıbrıs, İ. (2000). Yeni Yüzyıl İçin Çocuk Edebiyatı, Eylül Yayınevi, Ankara Konar, E. ve Sargın, N. (2004). “1995-2002 Yılları Arasında Yayımlanan Okul Öncesi Hikaye Kitaplarındaki Bazı Kavramların İçerik ve Kitapların Biçimsel Olarak İncelenmesi”, Erken Çocukluk Eğitiminde Sanat Sempozyumu Bildiri Kitabı , Morpa Kültür Yayınları, İstanbul Nas, R. (2002). Örneklerle Çocuk Edebiyatı , Ezgi Kitabevi, Bursa Oğuzkan, A.,F. (2000). Çocuk Edebiyatı,6.Baskı, Anı Yayıncılık, Ankara Öztürk, H. (1995).”Okulöncesi Eğitim Kurumlarına Giden ve Gitmeyen İlkokul Birinci Sınıf Öğrencilerinin Alıcı ve İfade Edici Dil Düzeyleri”, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara
231
Sever, S. (2000). “Çocuk Kitaplarında Dilsel ve Görsel Duyarlılık”, 1.Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu, 20-21 Ocak, Ankara. Sever, S. (2003). Çocuk ve Edebiyat, Kök Yayıncılık, Ankara Spiegel, D.L., Fitzgeralg ve Ark. (1993). “Parental Perceptions of Preschoolers Literacy Development:Implications for Home-School Partnerships”, Young Children, July. Şen, S. (2003). “Okul Öncesi Masal ve Öykü Kitaplarında Çocuğun Görsel Algılamasını Geliştirmeye Yönelik Olarak Kullanılan Yöntemler”, Ana Dili Dergisi, Sayı; 27 Ekim-Kasım- Aralık Şen, S. (2004), “Okul Öncesi Çocuklarının Dil ve Kavram Gelişimlerine Etkisi Yönünden Öykü İle Masal Kitaplarının İncelenmesi” , Proje No: EĞF 01002, Adnan Menderes Üniversitesi Eğitim Fakültesi, Aydın Şirin, M., R. (1998). Çocuk Edebiyatı, Çocuk Vakfı Yayınları, İstanbul Turan, F. (2001). “0-6 Yaş Döneminde Dil Gelişimi”, Çoluk Çocuk Aylık Anne Baba Eğitimci Dergisi, Sayı 1, Ankara, Kök Yayıncılık , Tür, G. ve Turla, A. (1999). Okul Öncesinde Çocuk, Edebiyat ve Kitap, Ya-Pa Yayın Pazarlama, İstanbul Ülgen , G; Fidan, E. (1997). Çocuk Gelişimi, Milli Eğitim Yayınevi, İstanbul Yavuzer, H. ve Ark. (1993). Ana-Baba Okulu, Remzi Kitabevi, 5.Basım, İstanbul Yavuzer, H. (1998). Çocuk Psikolojisi, Remzi Kitabevi, İstanbul Yazıcı, Z. ve Yaşar, M.C. (2004). “İlköğretime Hazırlıkta Ana Dil Kazanımının Yeri, Disiplinlerarası Bakışla Türkiye’de Çocuk”, 4.Ulusal Çocuk Kültürü Kongresi, 15-17 Ekim www.anafilya.org www.rehabilitasyon .com (İfade Edici Dil Gelişimi)
232
ÇOCUK EDEBİYATININ SORUNLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ
Yrd. Doç. Dr. Rasih ERKUL Celal Bayar Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Arş. Gör. Nalan BAŞÖNCÜL Celal Bayar Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Arş. Gör. Hüsniye SEZER Celal Bayar Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Giriş Klasik edebiyat eserlerinin, çocuklar tarafından da okunmaya başlanmasıyla “Çocuk Edebiyatı” gündeme gelir. 16. yüzyıla kadar çocuklar için yazılmış bir kitaba rastlanmaz. Çocuklar, kendileri için yazılmamış kitaplara ilgi göstererek bir edebiyatın çıkış yolunu gösterirler. Daha sonraları da çocuk psikolojisindeki gelişmeler, çocuk kitaplarının yazılmasına yol açar. 19. yüzyıldan itibaren oluşmaya başlayan çocuk edebiyatı kültürüyle, çocuk duyarlılığı öne çıkar. 20. yüzyılın başında, çocuklar için yazılan kitaplar, bu edebiyata yeni bir açılım getirir. Dünya çocukları, çocuk edebiyatının ortak tipleriyle karşılaşır. Çocuk klasikleriyle başlayan, çocuklar için yazılan kitaplarla süren, Batı odaklı ve batı merkezli çocuk edebiyatı tekeli, aynı zamanda dünya çocuk edebiyatını da etkiler. Evrensel çocuk edebiyatını, bu yönelişin temsil ettiği kabul edilir (Şirin; 1993,34). Çocuk edebiyatının bu noktaya gelişinde ve mevcut durumunda sorunları yok mudur? Uzmanlarının dikkatleriyle, karşılaşılan sorunları ele almadan çocuk edebiyatı anlayış ve yaklaşımlarından söz etmek yerinde olacaktır. Çocuk Edebiyatı Anlayışı ve Yaklaşımları Çocuk edebiyatıyla ilgili olarak yapılan en son tanımlardan bazıları şöyle sıralanabilir: Okul öncesi ve okul çağındaki çocukların ihtiyaçlarını karşılamak için oluşturulan edebiyattır (Yardımcı - Tuncer; 2000). Çocukluk çağında bulunan kimselerin hayal, duygu ve düşüncelerine yönelik sözlü ve yazılı bütün eserleri kapsayan edebiyattır (Oğuzkan; 2001). Gelişme ve yetişme çağındaki çocukların dil düzeyine, duygu ve düşünce dünyasına, anlama ve kavrama becerisine seslenen edebiyattır (Şimşek; 2004). Üç yaşla ergenlik çağı arasındaki çocukların bilişsel, duygusal dünyasını sözlü ve yazılı sanat ürünleriyle besleyen etkinlikler alanıdır (Güleryüz; 2002)”. Bu tanımlara göre, daha yaygın anlamıyla çocuk edebiyatı, okur olarak çocuğun düşünüldüğü edebiyattır. Bu nedenle “çocuklar için edebiyat” ifadesinin kullanılması daha yerinde bir yaklaşımdır. (Şirin;1993,18) Ancak çocukların kendileri için yazılmamış kitapları okudukları ve sevdikleri de dikkate alınarak çocuk edebiyatının alanı geniş tutulmalıdır. Çocuk edebiyatının öncelikli sorunu; çocuk edebiyatı kültürünü özümsemiş yazar-sanatçı sorunudur (Şirin;1993,98). Yazarı, çizeri olmayan çocuk yayınları –özellikle çocuklar için hazırlanmış dergiler- çocuk edebiyatının küçümsenmesine zemin hazırlamıştır. Çocuğa yönelik duygu ve düşünceyi, ona, edebiyatla sunma başarısını gösterebilmiş yazar ve çizer çok azdır (Şirin;1993,12). Halbuki çocuk bakışını, sanatçı bakışıyla bütünleştirebilenler bu yazar ve çizerlerdir. 233
Çocukluk çağlarına ve çocuk psikolojisine uygun olarak gerçekleştirilen çocuk edebiyatının, adresi belli, öğretici, dar bir alan edebiyatı olarak eleştirildiği görülür. “Bazı yetişkinler, çocuk kitaplarının yetişkinlere hitap eden bir temanın basite indirgenmiş edisyonu olması gerektiği görüşündedirler. Bu görüş, çocuğun kendine özgü bir dünyası olduğunu kabul etmek yerine, onu “minik-yetişkin” olarak görür. Ülkemizde yayınlanan bazı eserlerde bu hataya sık sık rastlanmaktadır.” Bir diğer görüş, çocukluk döneminin insan yaşamında kısa bir yer tuttuğu, bu nedenle çocukluk deneyimlerinin önemsiz ve hızla geçilmesi gereken bir dönem olarak düşünüldüğü görüştür. Ancak, çeşitli etki ve biçimlendirmelere en yatkın olan bu dönemin, kısalığından ötürü kötü eserlerle geçiştirilemeyeceği bugün ulaşılan bir gerçektir. Çocuk edebiyatını diğer edebî türlerden ayıran üçüncü görüş ise, çocuk edebiyatının yetişkin edebiyatından farklı olduğu, edebi yönünden çok ahlakî ve pedagojik yönlerinin önemli olduğudur (Tuncer; 1993,42-43). Edebiyat, “insanın, dış dünyasıyla iç dünyası arasında dil yoluyla kurduğu ilişkinin ürünü olarak” (Oktay;1993,175) ifade edilebilir. Çocuk, edebiyatla okul öncesinde, kendisine anlatılan hikâyeler ve okunan kitaplarla karşılaşır. Okumayla edebiyatı sezmeye başlar. Edebiyatı tanımlayamasa da güzel edebiyattan hoşlandığını belli eder. Edebiyat çocuğun kendisini ve çevresini tanımasına, güzel konuşmasına, zevklerinin gelişmesine ve incelmesine katkıda bulunur. Düşünme ve yorum yapma yeteneğini geliştirir. Çocukların hoşlandıkları edebiyat örnekleri daha çok hayale dayanan eserlerdir. Çocuk hayale dayalı eserleri okurken gerçek dünyadan uzaklaşmaz. Büyüme ve gelişme çağlarının özelliklerine göre, edebiyat örneklerine ilgi duyar. Dünyası, edebiyatla zenginleşir. Ülkemizde çocuk kitaplarının sorunları üç bölümde ele alınabilir: a. Yayıncıların sorunları, b. Yazar/ressam sorunu, c. Değerlendirme sorunları. Yayıncıların en önemli sorunu “kâğıt”tır. Küçük çocuklar için hazırlanan yayınlarda mat-beyaz ve kalın kâğıt kullanılmalıdır. Bu cins kâğıt pahalı olduğundan, yerine ikinci hamur sarı kâğıt kullanılmakta, bu da kitabın çekiciliğini olumsuz etkilemektedir. İyi kitabın pahalı olduğu gelişmiş ülkelerde, bu tür yayınların satışı, çok sayıdaki yaygın kütüphanelerden yapılmaktadır. Yerli eserlerin azlığı ve de telif hakkı ödeme zorunluluğu yayıncıların diğer bir sorunudur. Bu yüzden yayıncıların yabancı eserlerin çevirilerine yöneldikleri görülür. Yanlış çeviri, hatalı imlâ, kötü baskı, adaptasyon sorunları bu eserlerde görülen olumsuz özelliklerdir. Özellikle okul öncesi çağdaki çocuklara yönelik eserlerde yazar/ressam sorunu göze çarpar. Çocuk kitabı yazabilmek, büyüklere eser vermekten çok daha zor olduğundan, edebiyat dünyasının tanınmış isimleri de çocuk kitabı yazmak istemezler. Kitaplardaki resimlerin ucuza çıkması için sıradan kişilere yaptırıldığı ve renksiz olarak basıldığı görülmüştür. Ülkemizde resimli kitap türünde çalışan yazar/ressam sayısı çok az olup bunlar da yeterince teşvik edilmemektedir. Ülkemizde çocuk kitaplarını sürekli inceleyen, değerlendiren, konu ve yaşlara göre sınıflandıran dergi, kitap ve kataloglar yoktur. MEB’e bağlı Talim ve Terbiye Dairesi ile Küçükleri Muzır Neşriyattan Koruma Kurulu eserleri değerlendiren iki kuruldur. Bu kurullar eserleri daha çok ahlak ve eğitim açısından ele almakta, değerlendirme yapılmamaktadır. Oturmuş, bir ödül sistem ve geleneğinin olmayışı ile çocuk edebiyatı alanında yeterli inceleme yokluğu da değerlendirme sorunları arasında ele alınabilir. Ülkemizde 1970’lerden bu yana dikkate değer gelişmeler görülmektedir. Sanat ve edebiyat başta olmak üzere günlük gazeteler, radyo ve televizyon kanalları, bankalar çocuk edebiyatına önemli bir yer ve zaman ayırmaya başlamışlardır. Bu dergilerde karşılaşılan sorunlar, ülkenin yaşadığı sorunlardan kaynaklanan kültürel ve ekonomik sorunlardır. Bu dergiler, genel olarak ciddi bir çalışmanın ürünü olmayıp amatör çalışmalardır. Yayıncılığın bir kolu olarak, tanıtım ve reklam için çıkarılan, ticari bir iş olan dergilerdeki çizgi roman, hikâye ve yazılar daha çok yabancı dergilerden doğrudan tercümedir. “Bir de çocuk yayınımız olsun” yaklaşımıyla çıkarılsa da bu dergilere için şimdilik “Hiç yoktan iyidir.” iyimserliğini sergilemek zorundayız.
234
Günümüzde çocuk klasiklerinin dayandığı temel sarsıldığı için, çocuk klasiklerinin bir kısmı, zamana karşı direncini yitirmiştir. Çocuk edebiyatını gündeme getiren bu eserler, her ne kadar hâlâ okunsa da yerini dolduracak eserlerin beklendiği de söyleyebiliriz. Öneriler Öncelikle, çocuk edebiyatının temel ilkelerinin benimsenmesinin sorunların çözümünde çıkış noktası olacağını düşünüyoruz. “Adresi belli oluş, metin yazarlığı, öğreticilik” gibi özellikler çocuk edebiyatının ön basamağı olarak kabul edilmelidir. Bir toplumda çocuğun yerini belirleyen en duyarlı alanlardan biri, çocuk edebiyatıdır. Bu gün çocuk edebiyatı, çocuğu kuşatan bir edebiyat olma yolundadır, Bu yüzden, çocuk edebiyatı diğer edebiyat türlerinden ayrılamaz, aynı edebî değer yargılarından geçer. Artık çocuk kitabı yazma da bir yazarlık biçimidir. Çocuk edebiyatı, hafife alınmamalı ve küçümsenmemelidir. Çocuk edebiyatının nitelikli bir duruma ulaşması için de “çocuk için edebiyat” yaklaşımı benimsenmelidir. Çocuk kültürü bütün alanlarıyla, ne kadar zor olsa da, medya dışında düşünülmelidir. Çocuk edebiyatı yayınlarının, çocukların okuma alışkanlığı kazanmalarındaki yeri kabul edilmeli ve gereği yerine getirilmelidir. Bu yayınlar, yazı ve çizgi-resim unsurlarıyla çocuklara kitap sevgisini aşılar. Bunun için çocuk yayınları özellikle çocuk dergileri, çocuğu eğlendirici, dinlendirici, hayatı tanımasına yardım edici çocuk edebiyatı ürünlerine yer vermelidir Çocuk edebiyatı alanında bilimsel araştırmalar yapılmalıdır. Bunun için, öncelikle Eğitim Fakültelerinin Türkçe Eğitimi bölümlerinin lisansüstü çalışmalarında, çocuk edebiyatı konularına ağırlık verilmelidir. Çocuk edebiyatımız, egemen edebiyat tekeli olan Batı edebiyatının etkisinden kurtulmalıdır. Keloğlan ile Teneke Robot’un yan yana oluşu bir kültürel arabesktir. Sözlü geleneğin zengin verimleri, yeni bir edebiyata dönüştürülememiştir. Ninni, tekerleme, bilmece, lâtife, masal, efsane, halk hikâyesi, destan söyleme ve anlatma gibi sözlü gelenek verimlerinden yararlanarak kültürel sembollerimizin yansıyacağı bir edebiyat oluşturma, çocuk edebiyatımızın zenginleşmesinde en önemli yöndür. Yazılı çocuk edebiyatımız da çeviri ve uyarlamaların etkisinde kalarak kendine özgü çıkışını yapmakta gecikmiştir. Yazılı edebiyatta erken yaşta olgunlaşmış çocuk tiplerinin anlatıldığı mesneviler ve şiirler üzerinde durulabilir. Kurum ve kuruluşla ait çocuk dergileri, günlük yayınlardan artakalan haber ve yazıların çöplüğü olmamalıdır. Farklı bölgelerde ve yurt dışında yaşayan çocuklarımız, din ve tarih gibi uzlaşma noktalarıyla, asgari müştereklerin oluşturduğu bir dergide buluşturulabilir. Sık sık tekrarlanan çocuk kitapları fuarları, kitap resimleri sergileri, yarışmalar, sempozyumlarla kitapla iç içe bir hayatın sürüp gitmesi sağlanmalıdır. Her yaştan çocuğun, çocuk klasiklerini okuyacağı kitaplar, çocuklar için yazma bilinci oluşmuş yazarlar tarafından uyarlanmalıdır. Usta yazar ve çizerlerin eserleri, her yaş grubunca zevkle paylaşılabilir. Çocuk yayınları devlet kurumları (Türk Dil Kurumu, Kültür ve Turizm Bakanlığı) tarafından teşvik (ödüllendirme) edilmelidir. Süreklilik içinde, sistemleştirilmiş teşvikler, çocuk yayınlarının değerlendirilmesinde önemli rol oynayacaktır. Eskiden başarı kazanmış; ancak piyasada mevcudu tükenmiş eserler yeniden basılarak okuyucunun hizmetine sunulmalıdır. Devletin, kaliteli kâğıt konusunda yayıncılara yardımcı olması kaçınılmazdır. Çünkü, çocuk yayınlarının kaliteli kâğıtlara basılması ve böylece oluşacak çekicilik bu yayınlarının en önemli özelliğidir. Kaliteli kâğıt kullanılması gerekliliğiyle pahalı olan çocuk yayınlarının basımından vazgeçilmemelidir. Çocuk ve okul kütüphanelerine özellikle pahalı olan kitaplardan yeterince alınarak bu kitapları alamayan veya genel olarak kitap alamayan öğrencilere ödünç verilmesi sağlanmalıdır.
235
Piyasada bulunan çocuk kitaplarının eleştirili ve özetli bir bibliyografyası hazırlanmalıdır. Bu bibliyografya, seçim yapma durumundaki ana babaya, öğretmenlere ve kütüphanecilere yardımcı olacaktır. Yararlanılan Kaynaklar Güleryüz, Hasan, Yaratıcı Çocuk Edebiyatı, Pegem Yayıncılık, Ankara, 2004. Şimşek, Tacettin, Çocuk Edebiyatı, Suna Yayınları, Erzurum, 2004. Şirin, Mustafa Ruhi, “Günümüzde oluşan yenilikçi çocuk edebiyatının yöneldiği duyarlılıklar nelerdir?” 99 Soruda Çocuk Edebiyatı, Çocuk Vakfı Yayınları, İstanbul, 1993, s.34. Şirin, Mustafa Ruhi, “Çocuklar için yapılacak edebiyatın oluşumundaki temel kavramlar ve duyarlıklar olan çocuğa göre, çocuksu ve içimizdeki çocuk kavramlarını çocuk edebiyatı kültürü çerçevesinde açıklar mısınız?” a.g.e., s.18. Şirin, Mustafa Ruhi, “Çocuk edebiyatımızın gecikmeli olarak gelişmesi hangi sorunlardan kaynaklanıyor?”, a.g.e., s.98. Şirin, Mustafa Ruhi, “Çocuk edebiyatını çocuk edebiyatı yapan öncelikler nelerdir?”, a.g.e., s.12. Oğuzkan, A. Ferhan, Çocuk Edebiyatı, Anı Yayıncılık, Ankara, 2001. Oktay, Ayla, “Çocuk eğitiminde edebiyat ürünlerinden nasıl yararlanılır?” 99 Soruda Çocuk Edebiyatı, Çocuk Vakfı Yayınları, İstanbul, 1993, s. 175. Tuncer, Nilüfer, “Çocuk edebiyatı konusunda bazı yanlış görüşler nelerdir?” 99 Soruda Çocuk Edebiyatı, Çocuk Vakfı Yayınları, İstanbul, 1993, s.42. Yardımcı, Mehmet – Tuncer Hüseyin, Eğitim Fakülteleri İçin Çocuk Edebiyatı, Ürün Yayınları, İzmir, 2000.
236
KLASİK TÜRK EDEBİYATINA ÇOCUĞUN YANSIMASI
Yrd. Doç. Dr. Aysun EYDURAN Adnan Menderes Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi
Toplumun en küçük bireyi olan çocuk, çevresini, dünyayı, yaşadığı dönemin ve ortamın değer yargılarını, birlikte yaşamanın getirdiği kuralları, ninni, tekerleme, masal, bilmece, hikâye ve efsane gibi sözlü gelenek ürünlerinden öğrendiği gibi okul öncesi ve okul döneminde karşılaştığı edebî ürünlerden de öğrenmekte, öğrenirken eğlenmekte ve karşılaştığı hayal dünyasıyla yaratıcılığını daha da pekiştirmektedir. Bu bakımdan çocuğun zihinsel ve ruhsal gelişimi açısından edebî ürünler büyük önem taşımaktadır. Edebî ürünlerin önemi XVI.yüzyılda Batı’da kavranınca, çocuklara yönelik yeni bir eğitim sistemi oluşturulma düşüncesiyle, çocuk eğitimiyle ilgili yazılar yazılmaya, kitaplar basılmaya, Homeros ve Ezop gibi klasik eserler çocuklar için yeniden düzenlenmeye başlanmıştır. Batı’da kendini gösteren bu yeni eğitim sisteminin Türk edebiyatına yansıması ise XIX.yüzyılda Fransa’da eğitim gören Tanzimat aydınlarının Fénélon’un Telemak’ı, La Fontaine’nin fablleri gibi çocuklara yönelik edebî ürünleri eğitsellik kaygısıyla Türkçeye çevirmeleri biçiminde olmuştur (Enginün, 392-394). Ancak bu alandaki ihtiyaç, Tanzimat’tan önce Klâsik Türk Edebiyatı döneminde yetişkinleri ilgilendirdiği kadar çocukları da ilgilendiren, çocuk yetiştirirken yapılması gerekenlerden söz eden, masal, fabl, atasözleri ve deyimleri içeren vs. telif veya Arapça ve Farsçadan Türkçeye çevrilen çok sayıda edebî ürünlerle giderilmeye çalışılmıştır. Bildiride, doğrudan ya da dolaylı çocukla ilgili Klâsik Türk Edebiyatı edebî ürünlerin hepsini sıralamak mümkün olmamakla beraber önde gelenleri üzerinde durulmaya çalışılmış ve bunlar anlatım tekniği ve içerik bakımından bir sınıflandırmaya tâbi tutulmuştur. Klasik Türk Edebiyatı’nda insanlara iyiyi, doğruyu göstermek, topluma ve devlete yararlı, çeşitli erdemlere sahip kişiler yetiştirmek amacıyla yazılan, “nasihat-nâme” veya “pend-nâme” olarak bilinen manzum veya mensur eserler bulunmaktadır (Devellioğlu, 2003: 808). Nasihat-nâme özelliği taşıyan çeşitli ahlak ve siyaset kitaplarında çocuk yetiştirirken anne ve babanın yanı sıra çocuğun ileride mutlu ve başarılı bir birey olabilmesi için yapması gerekenlerden söz eden bölümler vardır. XI.yüzyılda Karahanlı dönemi edebî ürünlerinden Yusuf Has Hâcib tarafından yazılan bir ahlak ve siyaset kitabı olmakla birlikte nasihatnâme özelliği taşıyan Kutadgu Bilig bu edebî ürünlerden biridir. Eserde “Çocukların Nasıl Terbiye Edileceğini Söyler” (Arat, 1988: 326) başlığı altında, anne ve babanın cinsiyet ayrımı gözetmeksizin çocuklarına ilk eğitimi vermeleri gerektiğinden, süt annesi olacaksa onun iyi ve temiz bir kişi olmasından söz edilmektedir. Ayrıca “Ay-Toldı’nın Oğlu Öğdülmiş’e Nasihat Verdiğini Söyler” (Arat, 1988: 94) ve “AyToldı’nın Oğlu Öğdülmiş’e Öğüt Verdiğini Söyler” (Arat, 1988: 102) başlığı altında da Ay-Toldı, ölümünden sonra henüz yaşı küçük olan oğlunun hem bu dünyada hem de diğer dünyada mutlu olabilmesi için yapması gerekenleri “Her türlü iyiliği ve kötülüğü Tanrı hükmü bil; Tanrıya inan ve ona kulluk et… Doğru ol, dürüst hareket et; doğruluk insanı mes’ûd eder. Hareketi doğru olan insan ne der, dinle; doğru insan her iki dünyayı kazanır… Dâimâ iyilik yap, kötülükten uzak dur; ister otur- ister kalk, bundan sana hep iyilik gelir. Kötü arkadaşa yaklaşma, sana zarar getirir; kötülük yılandır, dikkat et, seni sokar. İki yüzlü adama sır verme; sözün yayılır, sırrın ortaya çıkar… Eğer öfkelenirsen, kendini tut, sabırlı ol; sabırlı insan sonunda sevince kavuşur… Tecrübeli kimse ne der, dinle” (Arat, 1988: 102-106) gibi öğütlerle belirtir ve sözlerini “Her şeyi söyledim; buna inan ve sözümü tutarsan, dâimâ mes’ûd olursun. Sana söylediğim sözün adı vasiyettir; bu sözleri unutma, gönlüne yaz” (Arat, 1988: 106) diye bitirir. Bu bölümde çocuğu fazla nazlı yetiştirmenin iyi olmadığı, iyi ve güzel yetiştirmenin fazilet ve bilgiden geçtiği, iyi yetişen çocuğun anne ve babayı gururlandırdığı da dile getirilmektedir. 237
Türkçeye birçok kez çevrilen XIII.yüzyılda yaşamış olan Sa’dî-i Şirâzî’nin Osmanlı döneminde özellikle medreselerde, eğitim amacıyla okutulan “Gülistân” ve “Bostan”ında çocuklara yönelik çeşitli hikayeler ve öğütler bulunmaktadır. Bunlardan “Çocuğun Oruç Tutma Hikayesi” (Akça, 2005: 445), “Çocuk Terbiyesi Hakkında” (Akça, 2005: 480) başlıkları altında anılan hikayeler oldukça dikkat çekicidir. “Çocuk Terbiyesi Hakkında” başlıklı bölümde çocuk yetiştirirken anne ve babanın yapması gerekenler “Adının unutulmamasını istersen, çocuğuna ilim, hüner, marifet öğret ve onu akıllı düşünen biri olarak yetiştir… Babanın nazlı yetiştirdiği çocuk sonra çok zorluk yaşar. Onu seviyorsan nazlı büyütme. Ah küçük yaşta ona dinini ve ilmini öğretmeye başla. Arada sırada da onu azarla. Güzel şeyler için ona ödül vaad et ve kötü şeyler için de onu korkut. Yeni öğrenmeye başlayan bir çocuk için takdir edilmek, hocanın tehdit ve azarlarından çok daha yararlıdır. Karun kadar zengin bile olsan çocuğunu muhakkak iyi okut, ona iyi bir terbiye ver. Kim bilir, belki de kader yarın olduğunda onu gurbet gurbet gezdirir. Çocuğuna iyi bak ki, başkalarının eline bakmasın. Sen onu düşünmezsen başkaları düşünür; yani onu baştan çıkarırlar” gibi öğütlerle belirtilmektedir (Akça, 2005: 480). Türkçeye bir çok kez çevirisi yapılan, Ziyaroğullarından Emir Unsûrü’l-Ma’âli Keykâvus tarafından oğlu Geylanşâh için yazılan, bir ahlâk ve siyaset kitabı olan “Kabus-nâme”nin çevirilerinden biri de XV. yüzyılda yaşamış olan Mercimek Ahmed’e aittir (TDEA, 1982: 5/67). Mercimek Ahmed, “Ata ve Ana Hakkın Yerine Getirmeyi Beyan Eder” (Gökyay, 1966: 34-39) ve “Oğul Terbiyetin ve Beslemeğin Beyan Eder” (Gökyay, 1966: 202-213) başlığı altında kız ve erkek çocukların yetiştirilmesinde dikkat edilmesi gereken durumları birer hikayeyle desteklenerek sıralanmaktadır. Bedr-i Dilşâd’ın, Sultan II.Murad’a sunduğu “Murâd-nâme” de “Kabus-nâme”nin manzum bir Türkçe çevirisidir (Ceyhan, 1997: 43). “Murâdnâme”de “Ana-Baba Hakkını Bilmek Hakkında” (Ceyhan, 1997: I/441-446) ve “Çocuk Yetiştirmek ve Terbiye Etmek Hakkında” başlığı altında Tanrı’nın verdiği çocuğa cinsiyet ayrımı gözetilmeksizin şahsiyetini iyi yönde etkileyecek güzel bir adın seçilmesinden; beslenip yetiştirilmek üzere akıllı, dindar, temiz, şefkatli ve güzel konuşan bir kişiye verilmesinden; aklı başına gelen erkek çocuğunu okula gönderilip Kur’an okumayı öğrenmesinden, ileride muhtemel tehlikelerden kurtulabilmesi için silah kullanma, yüzme gibi hünerlerin kazandırılmasından; eğer bir çocuk zeki ve kabiliyetli ise onu bir okula veya bir öğretmene teslim edip okutmaktan; çocukların ilim ve sanatı, kendi isteklerinden çok ceza korkusuyla öğrendiklerinden, öğretmenin eğitim amacıyla çocuğu dövmesinin doğal olduğundan; eğitimde bir hatası veya kusuru olan çocuğu babanın değil de öğretmenin cezalandırmasından, ergenlik döneminde erkek çocuğa nasıl davranılması gerektiğinden söz edilmektedir. Kız çocuğu söz konusu edildiğinde benzer öğütlerle karşılaşılmaktadır. Bu öğütlerin başında onu beslemesi için örtülü bir dadıya teslim edilmesi, yedi yaşına ulaşınca, ibadetin şartlarını, dinin esaslarını büyüklerin öğretmesi veya okumuş bir kadına gönderilmesi gibi öğütlerin yanı sıra ergenlik dönemine giren kız çocuğuna nasıl davranılması gerektiğine dair bilgiler de bulunmaktadır (Ceyhan, 1997: I/159-162, II/863-878). XVII.yüzyıl şairlerinden Nâbî’nin oğlu Hayrî için yazdığı “Hayriye” ve XVIII.yüzyıl şairlerinden Sümbülzâde Vehbî’nin oğlu Lutfî için yazdığı “Lutfiye” manzum nasihat-nâmeler arasında yer almaktadır. Yazıldıkları dönemden itibaren medreselerde ders kitabı olarak okutulan “Hayriye” ve “Lutfiye”de diğer nasihat-nâmelerde olduğu gibi hayatta nasıl bir yol tutulması gerektiği öğütlenmekte, bütün çocuk ve gençlerin eğitilmesi amaçlanmaktadır (Pala, 1989; Beyzadeoğlu, 1994: 17; Kaplan, 1995). “Lutfiye”, Nabi’nin “Hayriye”si örnek alınarak yazılmıştır. Sümbülzâde Vehbî, eserinin sonunda “İhyâ-yı Ulûmi’d-dîn” ve “Ahlâk-ı Alâ’î”nin de medreselerde okutulması gerektiğini belirtir (Beyzadeoğlu, 1994: 165). Günümüzde eğitimcilerin en verimli eğitim ve öğretim metodu olarak kabul ettiği eğlendirerek eğitme yönteminin başında masal ve masalımsı ürünler olan fabller gelmektedir. Bunların Türk edebiyatında ortaya çıkışı ise aslında düşünüldüğü gibi geç olmamıştır. Klâsik Türk Edebiyatında doğrudan olmasa da siyasetnâme, pend-nâme ve letâ’if-nâme gibi çeşitli eserlerde masallara ve fabllere rastlanmaktadır. XIII.yüzyılda kaleme alınan Mevlânâ’nın “Mesnevî”si ve XVII.yüzyılda yazılan Güvâhî’nin “Pend-mâme”sinde doğrudan çocuklar için olmasa bile çeşitli hikâye ve masallar bulunmaktadır. Özellikle Mevlânâ’nın Mesnevî’sindeki ve Güvâhî’nin “Pend-nâme”sindeki hikâye ve masalların kaynağı, Brahman filozofu Beydeba tarafından yazılan “Kelile ve Dinme”ye dayanmaktadır. Hatta XVII.yüzyıl Fransız yazarı La Fontaine de fabllarında “Kelile ve Dinme”den yararlanmıştır. “Kelile ve Dinme”nin kaynağı ise M.S. ilk yüzyıllarda bir araya getirilmiş Sanskritçe masal ve öykülere dayanmaktadır (Batur, 2005: 12). Beydeba felsefî içerikli düşüncelerini hükümdarın daha kolay anlayabilmesi ve onun üzerinde etkili olabilmesi için Tarla Kuşu ile Fil, Kurnaz ile Budala, Bit ve Pire, Güvercin, Demir Yiyen Fare, İki Balık, Martı ile Deniz Perisi gibi masal 238
ve fabller ile anlatmakta, insanlara hikmet ve felsefe dersi vermektedir (Karkaya, 2005: 346). Güvâhî, Pendnâme’sinde daha çok çevresinde gördüğü, duyduğu ve kendi başından geçen olayları gerçekçi bir açıdan ele almış, bunları kısa hikâye, latife ve fıkralar biçiminde anlatarak, sonunda atasözleriyle öğütler vermiştir. Öğütler, doğrudan doğruya konuyu ilgilendiren başlıklar altında verilmektedir (Hengirmen, 1990: 17). Pendnâme’de Ezop tarzında yazılmış çeşitli hikâyeler de vardır. Bunlardan biri Ezop’un “Karınca ile Ağustos Böceği” hikâyesidir (Hengirmen, 1990: 18). La Fontaine, hikâyelerinin konusunu Ezop’tan aldığını söyler. Ezop’ta bulunmayan Güvâhî’nin bir hikâyesi La Fontaine’de geçmektedir (Güvâhî, 1990: 218-220/b.16751699). Pend-nâme’deki vatan sevgisi, tuzağa düşüp yakalanan bir kuş hikâyesiyle (Güvâhî, 1990: 15157/b.848-881); çalışmanın yararları, tembelliğin zararları, Ağustos böceği ile karınca hikâyesiyle (Güvâhî, 1990: 159-161/b.910-927b), yersiz söz söylemenin zararları, iki kaz hikâyesiyle (Güvâhî, 1990: 218220/b.1675-1699) vs. verilmektedir. XVI. yüzyıl şairlerinden Lâmi’î-zâde Abdullah Çelebi’nin manzum eseri olan “Letâif: Latîfeler” (fıkra, nükte ve şakalar) adlı kitabının ikinci bölümünde “Şehrin Çocuklarının peşine düştükleri kimsesiz deli (Lâmi’î-zâde Abdullah Çelebi, 1994: 134/Latîfe 66), “Remil öğrenen fakat anlayışı kıt olduğu için doğru hüküm vermeyen çocuk” , (Lâmi’î-zâde Abdullah Çelebi, 1994: 279/ Latîfe 155); “Horozla namaz kılmak isteyen tilki” Lâmi’î-zâde Abdullah Çelebi, 1994: 337/ Latîfe 198); aç tilkinin bulduğu küçük bağırsak Lâmi’î-zâde Abdullah Çelebi, (1994: 342/ Latîfe 200); kedinin boynuna çan takmayı kararlaştıran sıçanlar” Lâmi’î-zâde Abdullah Çelebi, (1994: 356/ Latîfe 208) gibi latife başlığı altında çeşitli çocuk hikaye ve fabller bulunmaktadır (Çalışkan, 1994). XVIII. yüzyıl şairlerinden Giritli Aziz Efendi’nin “Muhayyelât-ı Aziz Efendi” adlı eseri, “Bin Bir Gece ve Bin Bir Gündüz usulü, üslubu ve havası içinde yazılmıştır. Eser, bağımsız üç hayal üzerine kurulmuş olmakla birlikte hikâye içinden hikâye yer almaktadır. Muhayyelât’ta konu ve olaylardan çok daha fazla, insanı şaşırtan hayaller ve bu hayallerle verilmek istenen ibretler, ahlak, tasavvuf, fazilet dersleri öne çıkmaktadır. Çocuklar için yazılmasa da Muhayyelât, birçok yönüyle masalımsı unsurlar içermektedir 1 (Kabaklı, 1990: VIII-IX). Klasik Türk Edebiyatında XV.yüzyıl şairlerinden Şeyhî’nin çeviri olmakla birlikte Har-nâme’si ve XVI.yüzyıl şairlerinden Fütûhî’nin “Pire Manzumesi” gibi güldürü niteliği taşıyan ürünler de bulunmaktadır (Levend, 1988: 152). Yazarı bilinmeyen “Bahtiyar-nâme” (On Vezir Hikâyesi) ve XV.yüzyıl yazarlarından Şeyh-zâde Ahmed Mısrî’nin “Erbain Subh u Mesâ” (Kırk Vezir Hikâyesi)’sı gibi mensur nitelikteki (Levend, 1988: 143) edebî ürünlerin yanı sıra “Mantıku’t-tayr”, “Lisânü’t-tayr”, “Deh Murg”, “Gülşen-i Sîmurg”, “Gülşen-i Ebrâr” (Bülbül-nâme), “Sîmurg-nâme”, “Bülbüliyye”, “Tûtî-nâme” gibi ibret dersi veren kuş dili hikâyeleri de vardır (Levend, 1988: 46). Çeviri ya da benzetme yoluyla yazılmış olan “Danişmend-nâme”, “Battal-nâme” gibi edebî ürünler de destansı öyküler içermektedir (Levend, 1988: 127). Ayrıca insanlar arasındaki anlaşmazlıklara ve bunların nedenlerine işaret etmek amacıyla Fuzûlî tarafından yazılan “Sohbetü’l-esmâr”’da bir bahçede bulunan çeşitli meyveler konuşturulup tartıştırılmaktadır. Seydî Ali Reis’in “Mir’âtü’l-memâlik”i gibi coğrafya ile ilgili gezi eserlerinin yanında Evliya Çelebi’nin “Seyahatnâme”si gibi doğrudan doğruya gezi izlenimlerini yansıtanlar da vardır (Levend, 1988: 157). Doğrudan çocuklar için yazılmış olmamakla birlikte bu tip edebî ürünler, o dönemde içerik ve anlatım tekniği bakımından hem yetişkinlerin hem de çocukların dikkatini çekebilecek eğitici ve felsefî nitelikler taşımaktadır. Günümüzde bu tür eserlerin uyarlaması sayısı fazla olmamakla birlikte yapılmaya başlanmıştır. Birçok kez çevirisi yapılan Feridüddin Attar’a ait olan “Mantıku’t-tayr”ın günümüze uyarlanması, Cahit Zarifoğlu tarafından “Kuşların Dili” 2 adıyla yapılmıştır. Mehmet Önder de Mevlânâ’nın Mesnevî’sinden çocuk ruhunu yakalayabilecek nitelikte çeşitli seçmeler yapmıştır 3 (Günaydın, 2005: 315). Osmanlı döneminde çocuklara Arapça ve Farsça öğrenimini kolaylaştırmak için iki veya üç dilli sözlüklerin yazıldığı ve bunların “lugat-ı sıbyân” olarak adlandırıldıkları bilinmektedir. Bu sözlükler “sıbyân’ ve ‘mübtedî’ olmak üzere iki çocuk grubuna göre hazırlandıklarından sözlüklerin nitelikleri birbirinden farklılık göstermektedir. Bazı sözlükler zor anlaşılan kelimeleri anlatmak için yazılırken, bazıları
1 2
Ayrıntılı bilgi için bkz. Recep Duymaz, Muhayyelât Üzerine Bir İnceleme, Arma Yayınları, İstanbul 1999. Cahit Zarifoğlu, Kuşların Dili, Akabe Yay., 1.b., İstanbul 1988, 77s. Bu çalışma Cahit Zarifoğlu’nun müstear adı Abdurrahman Cem imzasıyla birkaç baskı yapmıştır. Kuşların Dilinden Hikâyeler, Erdem Yay., 2.b., İstanbul 1992, 80., Cem Yay., 3.b., İstanbul 1998, 88s. 3 Mehmet Önder, Çocuklara Mevlâna’dan Hikâyeler, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 1.b., Ankara 1988.
239
basit yeni bir dili öğrenmeye başlandığında ezberlenecek kelimeleri anlatmak için yazılmışlardır (Kartal, 2003: 21; Erdem, 2005: 179). Klasik Türk şairleri, şiirlerini topladıkları divanlarında da çocuğun saflığını, temizliğini, bakımını, eğitimini, oyun ve eğlencelerini vs. çoğunlukla asıl anlatmak istediklerine vasıta olacak biçimde çeşitli benzetme ve mecazlarla kullanmışlardır. Çocuk için “tıfl, etfâl, nev-civan, beççe, piser” gibi kelimeler kullanılırken gönül, gonca, ben, nebat, yıldız, gözyaşı, hayal, bülbül vb. çocuğa benzetilmektedir (Nedîm, 1972: 197/Kıta 76-1; Mesîhî, 1995: 42/Kaside 8-5, 52/Kaside 11-7; Sâlim, 1994: 321/Gazel 112-2, Helâkî, 1982: 196/Gazel 156-4, Fuzûlî, 1990: 24/Kaside 1-18). Kasidelerde övülen kişiden çocuk ya da genç olarak söz edilirken (Sâlim, 1994: 58/Kaside 10-151), “tıfl-ı nâz…” gibi ifadelerin sevgili için de kullanıldığı görülmektedir (Nedîm, 1972: 243/Muhammes 17-2). Ancak bu tür beyitler, sadece çocukla ilgili içerdikleri bilgiler yönünden değerlendirmeye alınmışlardır. Çocuğun söz konusu edildiği beyitlerin bir bölümünde bebeklik evresinden söz edilirken, bebeğin beslenme ve bakımıyla ilgili çeşitli unsurların ele alındığı görülmektedir. Bunlardan bazıları şöyle sıralanabilir: Bebeğin anne sütüyle beslenmesi (Mesîhî, 1995: 42/Kaside 8-5), insanlardaki adaletsizliğin çocukken anne sütüyle beslenmeye dayandırılması (Rahmî Harputî, 1996: 216/Gazel 145-1); acıktığında ağlaması (Enderunlu Vâsıf, 324/Gazel 71-5); beşikte anne tarafından sallanması (Nedîm, 1972: 359/Gazel 163-2; Mesîhî, 1995: 49/Kaside 10-4); kundaklanması (Nedîm, 1972: 197/Kıta 78/6); diş çıkarması (Sâbit, 1991: 558/Ebyât 46); eskiden, evlatlık alınacak çocukların anne adayının yakasından, gömleğinin içinden geçirilmesi (Abdulkadiroğlu, 1985: 220); iyi eğitimli bir bakıcı dahi olsa anne sevgisinin yerini alamaması (Sâbit, 1991: 441/182-4); dadıların bazen çocuklara şiddet uygulaması (Nedîm, 1972: 197/ Kıta 76-1); nazara karşı annelerin muska yazması (Enderunlu Vâsıf, 214/Kaside 14-32) gibi. Klasik Türk şairleri şiirlerinde, kendi dönemlerindeki eğitim sistemi hakkında bazen doğrudan, bazen de benzetme ve mecazlarla çeşitli bilgiler vermektedirler. Bu bilgiler arasında çocuğun yetişmesinde, iyi bir vatandaş olmasında anne ve babanın yanı sıra çevrenin etkisinin çok fazla olduğu (Helâkî, 1982: 196/Gazel 156-4; Şeyhülislam Yahyâ, 10/Kaside 5-10); belli bir yaştan sonra çocuğun terbiyesiyle özellikle babanın ilgilenmesi gerektiği (Enderunlu Vâsıf, 276/Gazel 1-2) ve beli bir yaştan sonra da bir öğretmenin gözetimine bırakılması gerektiği (Enderunlu Vâsıf, 331/Gazel 82-3); okul öğretmeninin çocuğu “debiristan”a alabilmek için gece gündüz çalıştırdığı çocuklara dini eğitim verildiği (Sâbit, 1991: 360/Gazel 19-1); “Kur’ân-ı Kerîm”in okutulduğu (Fuzûlî, 1990: 135/Gazel 10-6); “Kur’an-ı Kerîm”i hatmetmeleri durumunda bazı törenlerin düzenlendiği (Bâkî, 1994: 22, Kaside 7-3); şarkı öğretildiği (Cinânî, 1994: 48/Kaside 13-9); yeni yetişmekte olan çocuğun okulda öğretmeni öğretmenleriyle bazı konuları tartışabildiği (Rahmî Harputî, 1996: 216/Gazel 145-3); çocukların okuldan uzaklaştırılmaları durumunda öğretmenin bir belge doldurduğu (Münif, 1999: 174/Gazel 16-6); bugünkü eğitim sistemine uymamakla birlikte sırasında çocuklara bazı şiddet içerikli davranışların uygulandığı, kulaklarının büküldüğü, tokat atıldığı (Enderunlu Vâsıf, 668/Gazel 84-2; Münif, 1999: 182/Gazel 28-2); çocuğun yazısının sürekli yazarak güzelleştiği (Münif, 1999: 217/Matla 18; Fuzûlî, 1990: 256/Gazel 256-6); ezbere dayalı bir eğitim sisteminin olduğu (Şâhî, 2000: 106/Gazel 32-5; Rahmî Harputî, 1996: 263/Kaside 8) gibi bilgiler bulunmaktadır. Çocukların genel mizaç ve davranışlarının çeşitli benzetme ve mecazlarla şiire yansıdığı da olmuştur. Bunların başında çocukların tehlikenin nereden geleceğini bilememeleri (Fuzûlî, 1990: 239/Gazel 222-6); bildikleri, duydukları ve gördükleri her şeyi anlatmaları, sır saklayamamaları (Sâlim, 1994: 491/Müfred 170); çevrede olan biteni tam kavrayamadıkları için esirken bile gülüp oynamaları (Şeyh Gâlib, 1993: 278/Gazel 53-3); çevrelerini neşelendirmeleri (Şeyhülislam Yahyâ, 72/Gazel 96-4); temizliğe fazla dikkat etmemeleri (Sâlim, 1994: 257/Lugaz 3-9); son derece güçlü olmaları (Şeyhülislam Yahyâ, 185/Gazel 321-3), lüknet halleri (Şeyh Gâlib, 1993: 353/Gazel 185-1); meyve yemeyi sevmeleri (Enderunlu Vâsıf, 302/Gazel 39-2); destan, hikâye, masal dinlemeyi sevmeleri (Şeyh Gâlib, 1993: 404/ Gazel 281); genelde müzik dinlerken uyumaları (Şeyh Gâlib, 1993: 281/ Gazel 57); yetim çocukların üzgün ve boynu bükük durmaları (Enderunlu Vâsıf, 324/Gazel 71-4); ellerine aldıkları oyuncak, ayna gibi nesneleri kırmaları (Şeyh Gâlib, 1993: 386/ Gazel 244; Enderunlu Vâsıf, 348/Gazel 106-6); sahura kalkmak istemeleri (Enderunlu Vâsıf, 269/Kaside 285); bayramları sevmeleri (Cinânî, 1994: 117/Kaside 34-22) ve heyecanla uyuyamamaları (Şeyh Gâlib, 1993: 315/Gazel 116); bayramda ellerine kına yakmaları (Necâtî, 1963: 64/Kaside 16-6); el öpmeleri (Enderunlu Vâsıf, 276/Gazel 1-1) gelmektedir.
240
Şiirlerin bir kısmına ise çocuk, oynadığı oyunlarla, eğlenceye düşkünlüğüyle yansımıştır. Çocukların sokakta oynamaları (Şeyh Gâlib, 1993: 297/ Gazel 83); taş atmaları (Mesîhî, 1995: 297/Gazel 281/3; Cinânî, 1994: 29/Kaside 6-34; Usûlî, 189/Gazel 93-4); su, ateş ve toprakla oynamaları (Helâkî, 1982: 84/Gazel 44-5; Necâtî, 1997: 246/Gazel 163-3), parayla oynamaları (Sâbit, 1991: 354/Gazel 8-5); kuşları sevmeleri (Nev’î, 1977: 357/Gazel 213-1) kuş avlamayı ve kuş yuvalarını bozmaları (Cinânî, 1994: 581/Gazel 229-4, Şeyhülislam Yahyâ, 153/ Gazel 257-3); çiçek koparmaları (Şeyhülislam Yahyâ, 237/Gazel 425-2); genelde delilerin etrafında toplanmayı sevmeleri (Fuzûlî, 1990: 276/Gazel 295-7), çenberle oynamaları (Şâhî, 2000: 105/Gazel 32-4) dönme dolaba binmeleri (Nev’î, 1977: 50/Kaside 15-5, 395/Gazel 277-4); bir ağaç veya tahta parçasını at yapıp koşturmaları (Nev’î, 1977: 50/Kaside 15-6); çeşitli canbazlık hareketlerinden hoşlanmaları, bunların bazen kazayla sonuçlanmaları (Ahmed Paşa, 1966: 327/Gazel 315-6); uçurtma uçurmaları (Şeyh Gâlib, 1993: 310/Gazel 107-11); yüzük saklama oyunu oynamaları (Kurnaz, 1997: 445456) o dönemde çocuklar tarafından oynanan oyun ve eğlencelerin başında gelmektedir. Özellikle Osmanlı dönemi şenliklerini konu edinen sur-nâmelerde büyüklerin yanı sıra bugün hâlâ varlığını sürdüren Karagöz ve Hacivat oyunu gibi çok sayıda çocukları ilgilendiren oyunlar yer almaktadır. Sur-nâmelerden çocukların gösterileri seyretmekle kalmayıp ip ve direk canbazlıklarında, güç, akrobasi ve denge gösterisinde bulunan kûzebazların gösterilerinde, dans gösterilerinde, gözbağacılık ve hokkabazlık gibi gösterilerde, güç ve dayanıklılık gösteren zûrbazların bazı numaralarında yardımcı olarak kullanıldıkları, bazı gösterilere aktif olarak katıldıkları anlaşılmaktadır. Osmanlı şenliklerinde çocuğun eğlencesinin sınırlı olduğu; buna karşın gösterilerdeki yerinin eğlencesinden daha fazla olduğu görülmektedir (Nutku, 1995: 91-98; Arslan, 1999: 234-288). Ölen çocukların ardından duyulan acılar kaleme alınırken yine çeşitli benzetme ve mecazlara yer verilmekle birlikte artık bu tip şiirlerde çocuk ana tema olarak işlenmekte, asıl anlatılacak duyguya vesile olacak şekilde kullanılmamaktadır. Diğer mersiyelerde olduğu gibi ölen çocukların ardından yazılan mersiyelerde duyulan sonsuz acı ve keder doğadaki çeşitli unsurlarla birleştirilerek anlatılmakta, feleğe, zamaneye sitem, kazaya, kadere razı gelmek gerektiği vs. belirtilmektedir 4 (Cinânî, 1994: 358/Tesdis 9). Ayrıca divanlarda sayısı fazla olmamakla birlikte çat pat konuşmaya başlayan çocukların söyledikleri veya öğrendikleri kelimeleri içeren çocuk diliyle yazılmış bazı şiirler de bulunmaktadır 5 . 4
“Bir Ferzend-i Dil-Pesendimüz Vefât İtdükde Hem Mersiye Hem Hasb-i Hâlimüz Olmışdur: Virür gubâr-ı gamı hâtıra perîşânî Yıkılsa bâri sipihrün bu köhne eyvânı (…) Zamâne seng-i cefâ ile gülsitânumdan Resîde eyledi bir bülbül-i hoş-elhânı
Yürek buna nice döysün ki dest-i berd-i ecel Kopardı gonce-i nev-hîz-i gülşen-i cânı (…) Kanı o nahl-ı berûmend-i gülşen-i ömrüm Dehânı piste idi sîb idi zenahdânı (…) Hutût-ı levh-i mezârı revâdur ol tıflın Unutmaga bu cihânı virürse nisyânı (…) Sezâ budur ki virüp Hâletî kazâya rızâ Karîn-i hüsn-i kabûl eyle hükm-i Yezdânı (…) Be-hakk-ı tıfl-ı sirişk-i dil-i belâ-zedegân Be-âh-ı germ ü dem-i serd ü dâg-ı pinhânı” (Mustafa İsen, Acıyı Bal Eylemek, Türk Edebiyatında Mersiye, Ankara 1993, s.325-327) 5 Küçücek oğlan bebek takyesi oldu tata Neni babam uykudur su budu ekmek papa Atacık oldu vedâ taşraya dek hoppacık Kıh kesici nesnedir cici iyi bed kaka Çip çip akar suya de dahdah olupdur devab Korkutucudur böcü öcü böcü bed sadâ Koğulamak bir bir ayağa basmak çive Nemnecik oldu taam hem dahi derler mama Övve der evvel dili okudurur bülbülü Tavuğa der bilbili beyzaya derler koka
241
Divanlarda yer alan “lügaz” ve “muamma”ların, doğrudan çocuklar için yazılmış olmasalar da o dönem çocukların zihin jimnastiği yapmalarını sağladığı, eğlendirici ve öğretici oldukları, imgesel düşünce açısından önem taşıdıkları düşünülmektedir (Köktürk, 2005: 121) 6 . Müstakil muamma risalelerinin olduğu da göz ardı edilmemelidir 7 . Şiirlerde çocukların yaşamları boyunca kullanabilecekleri önemli öğütler, atasözleri ve deyimlerle de verilmektedir. XII.yüzyılda Edip Ahmet, XIII-XIV.yüzyılda Yunus Emre, Gülşehrî, Mehmet (Işk-nâme), Âşık Paşa, XV.yüzyılda Necâtî ve XVI.yüzyılda Bâkî, VII.yüzyılda Nâbî, Sâbit, XVIII.yüzyılda Sümbülzâde Vehbî, Şeyh Gâlib, XIX. Yüzyılda Yenişehirli Avnî gibi şairlerle XIX.yüzyıl sonlarına kadar atasözü ve deyim kullanma geleneği sürmüştür. Sonuç olarak çok sayıda Klasik Türk Edebiyatı edebî ürünleri, bazen içerik, bazen de anlatım tekniği bakımından bugün de çocukların dikkatini çekebilecek bazı nitelikler taşımakla birlikte, okuyucu kitlesi olarak doğrudan çocuğu hedef alan edebî ürünlerin sayısı yok denecek kadar azdır. Çoğu büyükler için yazılmasına karşın çocukları da ilgilendiren “nasihat-nâme” veya “pend-nâme” niteliği taşıyan edebî ürünlerde, daha çok okul dönemi çocuklarına doğrudan öğüt verme yoluna gidilirken, o dönem eğitim sistemi hakkında da bilgi sahibi olunmaktadır. Amaç çocukları eğlendirerek eğitmek olmasa da Klasik Türk Edebiyatı edebi ürünlerinin bir bölümünde, öğütlerin çocuğun ilgisini çekebilecek bir dil ve anlatım tekniğiyle verildiği, bitki, eşya ve hayvanların konuşturulduğu görülmektedir. Dönem şairleri de divanlarındaki şiirlerinde, çocukla ilgili unsurları asıl anlatmak istediklerine vasıta olacak şekilde çeşitli benzetme ve mecazlarla kullanmışlar; amaç bu olmasa da belli ölçülerde dönemin sosyal hayatını ve çocuğa bakışını yansıtmışlardır 8 .
KAYNAKÇA ABDULKADİROĞLU, Abdulkerim (1985), Nuhbetü’l-Âsâr Li Zeyli Zübdeti’l-Eş’âr, Ankara. AKÇA, Kamil (2005), Şeyh Sa’dî-i Şirâzî, Bostan ve Gülistan, Elif Yayınları, İstanbul. AKYÜZ, Kenan-BEKEN, Süheyl-YÜKSEL, Sedit-CUNBUR, Müjgan (1990), Fuzûlî Divanı, Akçağ Yay., Ankara. ARAT, Reşid Rahmeti (1988), Yusuf Has Hâcib-Kutadgu Bilig II Çeviri, Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara. ARSLAN, Mehmet (1999), Türk Edebiyatında Manzum Surnameler (Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri), Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yay., Ankara. BATUR, Suat (2005), Kelile ve Dimne, Beydaba, Altın Kitaplar Yay., İstanbul.
Ceh bakış u cız yakış mahhacık oldu öpüş İşemeğe dendi çiş dâyeye derler dada Amin âmin okumak handeye de gülücük Mâh’a denir Ay dede bekçiye tak tak koca Patacık oldu kötek habbecikoldu yemek Pis kedi kuçu köpek gitti koma öpe ha Kimseyi pat eyleme mini mini mısdıka Kim bu lûgati okur isteye gönlü lapa. Amil Çelebioğlu, “Çocuk Dili (Lisan-ı Sıbyan) İle Yazılmış Şiirler”, Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları, MEB.Yay., İstanbul 1998, s.489. 6 “Lügaz: Manzum bilmece demekdir. Eski divanların çoğunda bunlardan birkaç tane bulunduğu gibi halk lisanında hece vezniyle tertib edilmiş olanları da vardır… Divan şairleri, her şey hakkında lügaz yaparlar, onu bir takım teşbihler, ihamlar, hatta harflerin Ebced hisabındaki kıymetleriyle anlatırlardı… Bunun bir de ‘Muamma’ denilen kısmı vardır ki ‘insan isimlerine dâir bilmecedir” (Tahirü’l-mevlevî, Edebiyat Lügatı, Enderun Kitabevi, 1973, İstanbul, s.93). 7 Ayrıntılı bilgi için bkz. Ali Fuat Bilkan, Türk Edebiyatında Mu’ammâ, Akçağ Yay., Ankara 2000. 8 Sebahat Deniz, “Klasik Türk Şiirinin Sosyal Hayatla İlgisinin Çocuk Konusunda Değerlendirilmesi”, Uluslar arası V. Dil, Yazın, Deyişbilim Sempozyumu, Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Yabancı Diller ve Türkçe Eğitimi Bölümleri, İstanbul, 2425 Haziran 2005; Dursun Ali Tökel, “Eskilerde Çocuk Eğitimi: Çocuk Edebiyatı Gözüyle Eskiye Bakmak”, Hece Aylık Edebiyat Dergisi, Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı, Yıl: 9, Sayı: 104-105, Ankara, 2005.
242
BEYZADEOĞLU, Süreyya Ali (1994), Vehbî, Lutfiyye, Bedir Yay., İstanbul. BİLKAN, Ali Fuat (2000), Türk Edebiyatında Mu’ammâ, Akçağ Yay., Ankara. CENGİZ, Halil Erdoğan-EREN, Gönül Hatay (1996), Rahmî-i Harputî Divanı, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara. CEYHAN, Âdem (1997), Bedr-i Dilşad’ın Murâd-nâmesi, Milli Eğitim Bak. Yay., İstanbul. ÇALIŞKAN, Yaşar (1994), Latîfeler, Lâmi’î-zâde Abdullah Çelebi, Millî Eğitim Bakanlığı Yay., İstanbul. ÇAVUŞOĞLU, Mehmed (1982), Helâkî Dîvân, Tenkidli Basım, İstanbul. DENİZ, Sebahat (24-25 Haziran 2005), “Klasik Türk Şiirinin Sosyal Hayatla İlgisinin Çocuk Konusunda Değerlendirilmesi”, Uluslar arası V. Dil, Yazın, Deyişbilim Sempozyumu, Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Yabancı Diller ve Türkçe Eğitimi Bölümleri, İstanbul. DEVELLİOĞLU, Ferit (2003), Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Aydın Kitabevi, Ankara. DUYMAZ, Recep (1999), Muhayyelât Üzerine Bir İnceleme, Arma Yayınları, İstanbul. ENGİNÜN, İnci (1991), “Edebiyat ve Çocuk Edebiyatı”, Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, Dergah Yay., İstanbul. ERDEM, Mehmet Dursun (2005), “Osmanlı Dönemi Manzum Çocuk Sözlükleri ve Bir Lugât-ı Sıbyân Yazması”, Hece Aylık Edebiyat Dergisi, Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı, Yıl: 9, Sayı: 104-105, Ankara. GÖKYAY, Orhan Şaik (1966), Keykâvus, Kabusnâme, Çev. Mercimek Ahmed, Maarif Matbaası, İstanbul. GÖLPINARLI, Abdülbâki (1972), Nedîm Divanı, İnkılâp ve Aka Kitabevleri Yay.,İstanbul. GÜNAYDIN, Yusuf Turan (2005), Çocuk Edebiyatında Tasavvuf Üzerine Değinimler”, Hece Aylık Edebiyat Dergisi, Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı, Yıl: 9, Sayı: 104-105, Ankara. GÜREL, Rahşan (yıl:?), Enderunlu Vâsıf Divanı, İstanbul. HENGİRMEN, Mehmet (1990), Güvâhî, Pend-nâme (Öğütler ve Atasözleri), Kültür Bakanlığı Yay., Ankara. İNCE, Adnan (1994), Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Dîvânı, Tenkitli Basım, Yüksek Öğretim Kurulu Matbaası Yay., Ankara. İSEN, Mustafa (1990), Usûlî Divanı, Akçağ Yay., Ankara. İSEN, Mustafa (1993), Acıyı Bal Eylemek-Türk Edebiyatında Mersiye, Akçağ Yay., Ankara. KABAKLI, Ahmet (1990), Muhayyelât-ı Aziz Efendi, Kültür Bak. Yay., Ankara. KAPLAN, Mahmut (1995), Hayriyye-i Nâbî (İnceleme-Metin), Atatürk Kültür Merkezi Yay., Ankara. KARACAN, Turgut (1991), Bosnalı Alaeddin Sabit, Divan, Cumhuriyet Üni. Yay., Sivas. KARAKAYA, Zeki (2005), “Çocuk Felsefesi ve Çocuk Edebiyatı”, Hece Aylık Edebiyat Dergisi, Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı, Yıl: 9, Sayı: 104-105, Ankara. KARTAL, Ahmet (2003), Tuhfe-i Remzî, Akçağ Yay., Ankara. KAVRUK, Hasan (2001), Şeyhülislâm Yahyâ Divânı, Tenkitli Metin, Milli Eğitim Bak. Yay., Ankara. KILIÇ, Filiz (2000), Şâhî, Hayatı ve Divanı, Kültür Bak. Yay., Ankara.
243
KÖKTÜRK, Şahin (2005), “Çocuklara Şiirin, Felsefenin ve İmgesel Dünyanın Kapılarını Açan Tür Bilmeceler”, Hece Aylık Edebiyat Dergisi, Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı, Yıl: 9, Sayı: 104-105, Ankara. KURNAZ, Cemal (1997), Türküden Gazele, Halk ve Divan Şiirinin Müşterekleri Üzerine Bir Deneme, Akçağ Yay., Ankara. KÜÇÜK, Sabahattin (1994), Bâkî Dîvânı, Tenkitli Basım, Türk Dil Kurumu Yay., Ankara. KÜÇÜK, Sabahattin (1999), Antakyalı Münîf Divanı, Kültür Bakanlığı Yay., Ankara. LEVEND, Agâh Sırrı (1988), Türk Edebiyatı Tarihi I. Cilt, Giriş, Türk Tarih Kurumu Yay., İstanbul. MENGİ, Mine (1995), Mesîhî Divanı, Atatürk Kültür Merkezi Yay., Ankara. NUTKU, Özdemir (1995), Tarihimizden Kültür Manzaraları, Kabalcı Yayınevi, İstanbul. OKÇU, Naci (1993), Şeyh Galib (Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri, Şiirlerinin Umûmî Tahlîli ve Divânın Tenkidli Metni), Kültür Bak. Yay., Ankara. OKUYUCU, Cihan (1994), Cinânî, Hayatı, Eserleri Dîvânının Tenkildi Metni, İstanbul Üni. Edebiyat Fak. Yay., Ankara. PALA, İskender (1989), Şâir Nâbî, Hayriye, Bedir Yayınevi, İstanbul. TARLAN, Ali Nihad (1966), Ahmed Paşa Divanı, Millî Eğitim Bak. Yay., İstanbul. TARLAN, Ali Nihad (1997), Necati Beg Divanı, Millî Eğitim Bak. Yay., İstanbul. TULUM, Mertol-TANYERİ, M.Ali (1977), Nev`î-Divan-Tenkidli Basım, İst. Üni. Edeb. Fak. Yay., İstanbul. Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi (1977-1998), Dergah Yay., İstanbul.
244
ÇOCUK KİTAPLARINDA KAHRAMANIN YERİ VE ÖNEMİ Figen ZİVTCİ Eğitim Uzmanı
Edebiyat incelemelerinde sıkça karşılaştığımız çeşitli kavramlar vardır. Bunlar; karakter, tip, kahraman, başkahraman ya da yan kişi olarak karşımıza çıkarlar. Bu kavramları tanımladığımızda ise karakter, “Bir eserde duygu, tutku ve düşünce yönlerinden ele alınan kimse” ve tip, “Eserlerde belli bir düşüncenin, topluluğun zihniyetini ve ideolojinin temsilciliğini yapan yani benzerlerinin ortak yönlerini kendisinde toplayıp onları simgeleştiren kişi” olarak ifade edilir. Kahraman ise, “Bir anlatıda olayların merkezi durumunda olan ya da olaylara yön veren kişi ya da kişiler” şeklinde tanımlanır. Edebiyatta kahramanlar, hem yetişkin hem de çocuklara seslenen eserlerin kurgusuna göre farklı görevler üstlenirler; bunlar kimi zaman başkahraman kimi zaman da yan kişi olarak eser kurgusunda bulunabilirler. “Başkahraman” ya da “başkişi” eserde başrolü oynayıp eserin kurgusunda anlatılanlarla doğrudan ilişkili olan ve olayları yönlendiren kişidir. Okura bütün yönleriyle tanıtılan başkahraman, fiziksel özelliklerinden çok karakter özellikleriyle ön plana çıkar. Okur, başkahramanı o kadar iyi tanır ki olay örgüsü ilerledikçe onun olaylar karşısında vereceği tepkileri bile önceden kestirebilir. Örneğin, Gülten Dayıoğlu’nun küçük bir kızın acı ve mücadele dolu öyküsünü anlattığı “Fadiş” adlı romanındaki Fadiş karakteri başkahraman rolünü üstlenmiştir. Küçük okur Fadiş’i bütün yönleriyle tanır ve onu benimser. Olaylardan doğrudan değil de daha çok olayların sonuçlarından etkilenen “yan kişi” ise çok fazla karakteristik unsurlar taşımayan ve okura daha çok tek bir yönüyle tanıtılan kişidir. Yan kişiler yapıtta, olayları yaratan ya da yönlendiren bir rol üstlenmekten ziyade kahramanın yönlendirdiği olayların sonuçlarından etkilenen kişilerdir. Yine Dayıoğlu’nun aynı adlı romanındaki üvey baba Kamil Bey karakteri de yan kişi olarak örneklendirilebilir. Çocuk okur kitaplarla etkileşim içine girerek kitabın kahramanına öykünür ve onunla özdeşim kurar. Bu kahraman, çocuğun kitapla etkileşim içine girdiği ilk andan itibaren bir “kahraman” olmaktan çıkar ve artık onun “arkadaş”ı olur. Bu düşsel kahraman sayesinde çocuk, kendiyle özdeşleştirdiği başka çocukların olabileceği ayrımına varır. Yazarın yarattığı dünya, çocuğun da dünyası olur ve çocuk, başka yaşamlara tanıklık ederek toplumu ve insanları anlamaya başlar. Çocuğun kendiyle özdeşleştirdiği kahraman, eserlerde canlı veya cansız olmak üzere değişik biçimlerde karşımıza çıkabilir; bazen bir bitki, bir hayvan bazense bir eşya, bir oyuncak, veya bir makine eserde kahraman olabilir. Bu kahramanlar olgusal dünyada varolmak zorunda da değildir. Bunlar fantastik karakterler de olabilirler. Örneğin, Carlo Collodi’nin “Pinokyo” adlı kitabındaki “Pinokyo” karakteri fantastik bir karakterdir. Ya da Christine Nöstlinger’in “Kim Takar Salatalık Kral’ı” adlı eserindeki “Salatalık Kralı” okuru şaşırtan karakter özellikleriyle fantastik bir kahraman olarak karşımıza çıkar, tıpkı “Konserve Kutusundan Çıkan Konrad”taki “Konrad” karakterinde olduğu gibi. Çocuk kitaplarındaki karakterler onların yaş dönemine göre değişiklik gösterirler. Örneğin okulöncesi döneme ait çocuk kitaplarında genellikle kişileştirilmiş bir hayvan karakteri vardır. Ya da çocuğun çok sevdiği o oyuncak ayı başkahraman rolünü üstlenmiştir. Bu yaştaki çocuklar, çevresinde gördüğü, duyduğu, bildiği ve yakından tanıdığı canlıları veya nesneleri kitaplarda görmekten hoşlanırlar. Görselliğe daha çok ihtiyaç duyulan bu dönemde, tanıdık canlılar veya nesneler (kahramanlar), resimler aracılığıyla tanıtılır ve kahramanların fiziksel özellikleri ön plana çıkarılır. Çocuk böylece eserdeki kahramanla daha kolay özdeşim kurabilir. Okul dönemindeki çocuklara hitap eden kitaplardaki kahramanlar ise daha çok karakter özellikleriyle ön plana çıkarlar. Artık kahramanın fiziksel özelliklerden ziyade karakter yapısı çocuk okur için önem taşımaktadır. Bu yaş grubuna hitap eden kitaplardaki kahramanlar, olay örgüsünde yaşadığı deneyimler ve engelleri aşmada kullandığı yöntemlerle çocuk okurun özdeşim kurabileceği karakterlerdir. 245
Eserlerdeki kahramanın niteliği çocuğun yeni yaşantılar kazanmasına imkân sağlar. Çocuğun mantık dünyasından uzak, fiziksel ve ruhsal özellikleri abartılmış, yaşamdan kopuk tasvir edilen kahramanlar, çocuğun kitaptan uzaklaşmasına yol açabilir. Kahramanın sorunlarla başa çıkamaması, yenilgiye uğraması ya da yılgınlık yaşaması çocuk okur üzerinde olumsuz bir etki yaratabilir. Bu yüzden geliştirilecek olan kahraman, olaylara yön veren, sorunları çözüme ulaştıran, merak ögesini sürekli canlı tutabilen bir kişiliğe sahip olmalıdır. Çocuk, bu kahramanlar aracılığıyla karşısına çıkabilecek engelleri aşmaya ve sorunları çözebilmeye dair ipuçları edinir ve bunun sonucunda da güven duygusu gelişir. Eserlerde yer alan kahramanlar aracılığıyla çocuk, yaşamı ve insan gerçekliğini tanımaya başlar. Yazar, iyi geliştirilmiş karakterlerini kullanarak çocuğa ulaşır ve onunla iletişim içine girer. Yazar bu durumu, yarattığı kahramanlara açık (geliştirilmiş) / kapalı (geliştirilmemiş) ve devingen (dinamik) / durağan (statik) gibi özellikler yükleyerek gerçekleştirir. Bu kahramanları geliştirirken ise çeşitli yöntemler kullanır. Yazarın çocukla iletişim kurmakta kullandığı açık (geliştirilmiş) karakterler; konuşmaları, duygu ve düşünceleri, davranışları ve görünüşleri gibi birçok yönüyle okura tanıtılan ve inandırıcı nitelikleriyle öne çıkan karakterlerdir. Bu karakterlerin olaylar karşısında verecekleri tepkiler okur tarafından önceden tahmin edilebilir. Okur, bu karakterleri gerçek hayattaki arkadaşı gibi yakından tanır. Çetin Öner’in “Gülibik” adlı romanındaki “çocuk” ve “baba” karakterleri açık karakter özelliğine örnek olarak gösterilebilir. Ya da Nöstlinger’in “Konserve Kutusundan Çıkan Konrad” adlı eserindeki “Konrad” ile “Bayan Berti Bertolotti” karakteri açık karakter örnekleridir. Kapalı karakterler ise okur tarafından yüzeysel olarak tanınır. Bunlar öykü boyunca bilinen veya kolay anlaşılan bir rol üstlenirler. Kapalı karakterler iyi kalpli, yardımsever, fedakâr veya huysuz, kötü, çıkarcı, yalancı, kurnaz gibi karakter özelliklerine sahip olabilirler. Kötü kalpli kraliçe, kurnaz tilki, inatçı keçi, tembel ağustosböceği ya da çalışkan karınca gibi masallardan tanıdığımız kahramanlar yalnızca belirgin özellikleriyle çocuk okura tanıtılan kapalı karakter örnekleridir. İhmal Amca’nın “Pencereme Konmuştu” adlı eserindeki “anne” karakteri ve Peter Härtling’in “İhtiyar John”undaki “Bayan Marianne Besemer” karakterleri de kapalı karakterlere örnek olarak gösterilebilir. Ayrıca kapalı karakterlerden başkahramanın özelliklerinin çocuk okur tarafından daha iyi anlaşılması ve çocuğun başkahramanla özdeşleşmesini kolaylaştırması açısından da yararlanılabilir. Böylece çocuk, açık karakterle kapalı karakterin özelliklerini karşılaştırabilme fırsatını elde eder. Çocuk kitaplarında karşımıza çıkan karakterler açık veya kapalı karakter özellikleri taşımalarının yanı sıra, değişen ve değişmeyen kişilik özelliklerine de sahip olurlar. Bu karakterler eser boyunca gösterdikleri değişime bağlı olarak durağan veya devingen karakter olarak adlandırılırlar. Durağan karakterler eserin başından sonuna büyük değişim göstermeyen ya da okur tarafından önemsenmeyecek derecede küçük değişimler yaşayan karakterlerdir. Rıfat Ilgaz’ın “Öksüz Civciv” adlı eserindeki “Erdem” ve “Zeliha Nine” karakterleri ile Erich Kästner’in “Uçan Sınıf”ındaki “Hakçı Öğretmen” veya “Sigaraiçmez” karakterleri durağan karakterlere örnek olarak gösterilebilir. Olay örgüsü ilerlemesine rağmen eserdeki durağan karakterde bir değişiklik meydana gelmek zorunda değildir. Ancak yazar, kahramanda bir değişiklik olmama sebebini okura ustalıkla sezdirebilmelidir. Diğer karakter özelliği olan devingen karakter ise eserin başıyla sonu arasındaki kesitte değişim gösterir ve bu süreç boyunca kahraman, yeni karakter özellikleri edinir. Önemli olan, bu değişimin çocuk okur tarafından inandırıcı bulunmasıdır. Çocuk okuru etkileyen bu devingenlik ondaki okuma isteğini de perçinler. Devingen karakterlere örnek olarak Fatih Erdoğan’ın “Korsan Kitap Çetesi” adlı eserindeki “baba” ve “anne” karakterleri veya Muzaffer İzgü’nün “Can Dayım” adlı kitabındaki ”Can Dayı” ve “dede” karakterleri gösterilebilir. Çocuk kitaplarında yer alan kahramanların özelliklerinin belirlenmesi ve kahramanın geliştirilmesi konusunda ise çeşitli yöntemler vardır. Bunlar: Karakterin davranışlarıyla ve eylemleriyle geliştirilmesi, Karakterin konuşmalarıyla geliştirilmesi, Karakterin fiziksel özellikleriyle geliştirilmesi, Karakterin diğer karakterlerin yorumuyla geliştirilmesi, Karakterin yazarın yorumuyla geliştirilmesi şeklinde sıralanabilir. Bu yöntemlerden ilkinde yani davranışlarıyla ve eylemleriyle geliştirilen karakterler, içinde bulundukları duruma veya yaşadıkları olaylara göre sergilediği davranışlardan yola çıkılarak geliştirilir. Bu davranış ve eylemler aracılığıyla kahramanın karakter özellikleri hakkında ipucu edinilebilir. Karakter özelliklerinin saptanmasının diğer bir yöntemi kahramanın eserdeki konuşmalarından yola çıkılmasıdır. En sık kullanılan yöntemlerden biri olan bu yöntem, yazarın kahramanını geliştirmesinde önemli bir rol oynar.
246
Kahramanlar bunlardan başka fiziksel özellikleriyle de geliştirilebilir. Yazar ve çizerlerin kullandığı bu yöntemle çocukların imgelerinde kalıcı resimler yaratılarak karakter geliştirme yoluna gidilir. Bir diğer yöntem ise karakter özelliklerinin diğer karakterlerin yorumlarıyla geliştirilmesidir. Eserdeki diğer karakterler, sergiledikleri davranışları, konuşmaları ve düşünceleriyle kahramanın tanınması açısından çocuk okura önemli ipuçları sunarlar. Böylece okur, kahramanın kişilik özelliklerini tanır. Karakter geliştirmede kullanılan yollardan sonuncusu ise yazarın yorumudur. Yazar, söz konusu edilen tüm bu yöntemleri tek tek kullanarak karakterlerin özelliklerini oluşturabilirken birkaçını ya da hepsini kullanarak da kahramanını geliştirebilir. Önemli olan, geliştirilen karakterin inandırıcılığını yitirmeden anlatıyla bütünleşmesi ve iç içe geçmesidir. Çocuk kitaplarında inandırıcılık öğe büyük önem taşımaktadır. Çocuk okur eser kahramanına inanır ve ona güvenir. Eserdeki kahramanın tutarsız davranışlarda bulunması ya da sorunlar karşısında yılgınlığa uğraması veya eser kurgusunda meydana gelen ve beklenmeyen büyük değişimler çocuğun kahramana olan güveninin sarsılmasına yol açabilir. Çocuğa iyiyi, doğruyu, güzeli vermek adına “ideal insan, ideal kahraman” yaratılması da okurda esere karşı duyulan güveni sarsacak bir öğe. Yaşamda kötülüklerin, yanlışların ve çirkinliklerin de var olduğu, çocuğa mutlaka anlatılmalıdır; yazar bunu sezdirerek iletmelidir. Geliştirilen karakterler çocukta acıma duygusu yaratmamalı eser, koşullandırma üstüne kurgulanmamalıdır. Diğer bir ifadeyle, çocuk kitaplarında yaratılan kahramanların ve ele alınan konuların aşırı duygusal bir üslupla işlenmemesi gerekir. Aksi takdirde çocukta oldukça duyarlı olan acıma duygusu, arabesk bir biçim kazanabilir. Sonuç olarak, çocuk kitaplarında yer alan kahramanlar en az eserlerdeki iletiler kadar önemli bir işleve sahiptir. Eser kahramanına öykünen çocuk, onunla özdeşim kurarak kahramanı içselleştirdiğinden, geliştirilen kahramanın karakter özellikleri özenle oluşturulmalıdır. Geliştirilen kahramanlar aracılığıyla yazar, çocuk okurla iletişime geçer. Böylece onu yeni okumalara yönlendirir. Çocukluk döneminde kitaplarla tanışan çocuk insan kişiliklerini tanıyarak hayata daha kolay uyum sağlamayı, toplumsal değerleri önemsemeyi ve böylece çevresine sevgi ve saygıyla yaklaşmayı, sanatçı duyarlığıyla tanışarak özgür düşünüp demokratik davranabilmeyi ve bir birey olmayı öğrenir. YARARLANILAN KAYNAKLAR Amca, İhmal (2002) Pencereme Konmuştu. İstanbul: Can Yayınları. Dayıoğlu, Gülten (2001) Fadiş. İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi. Dilidüzgün, Selahattin (1994) ”Çocuk Kitapları ve Çevirisi Üzerine Düşünceler” Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi 4. Germanistik Sempozyumu 20-22 Mayıs 1993 (Yay. Haz.: Mustafa Kınsız), İzmir. Erdoğan, Fatih (2001) Korsan Kitap Çetesi. İstanbul: Mavibulut Yayınları. Golden, Joanne M.(1990) The Narrative Symbol in Childhood Literatur: Explorations in the Construction of Text, Mouton de Gruyter Berlin: New York, s. 41-53. Härtling, Peter (1994) İhtiyar John. Çev.: Necdet Neydim, İstanbul: Afa Yayınları. Huck, C.S., Hepler, S., Hickman, J., Kiefer, B.Z (2001) Children’s Literatur in the Elementary School (Seventh Edition) New York: McGraw-Hill, s. 17-18. Ilgaz, Rıfat (1993) Öksüz Civciv. İstanbul: Çınar Yayınları. İzgü, Muzaffer (2002) Can Dayım. Ankara: Bilgi Yayınevi. Kästner, Erich (1989) Uçan Sınıf. Çev.: Hüseyin Tüzün, İstanbul: Can Yayınları. Nöstlinger, Christine (2003) Konrad ya da Konserve Kutusundan Çıkan Çocuk. Çev.: Mine Kazmaoğlu, İstanbul: Günışığı Kitaplığı. Nöstlinger, Christine (2003) Kim Takar Salatalık Kral’ı? Çev.: Selahattin Dilidüzgün, İstanbul: Günışığı Kitaplığı. Öner, Çetin (2001) Gülibik İstanbul: Can Yayınları. Sever, Sedat (2003) Çocuk ve Edebiyat. Ankara: Kök Yayıncılık. TDK (1998) Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. Türk Dil Kurumu Yay. : 549. Zivtci, Figen (2005) Türk ve Alman Çocuklarına Seslenen Kitaplardaki Yetişkin Kahramanların Karakter Çerçeveleri Açısından Değerlendirilmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2005.
247
TÜRK DİLİNDE ÇOCUK VE GENÇ
Öğr. Gör. Dr. Mehmet HAZAR Dicle Üniversitesi Fen - Edebiyat Fakültesi
GİRİŞ: Çocuklara ve gençlere birer bayram hediye etmiş olan Atatürk, bütün ümidini yeni kuşağa bağlamıştır. Gençlik sadece biyolojik bir dönemi kapsamaz, yeniliği ve gerçeği ifade eden süreci de içerisine alır. Atatürk’ün “Genç fikirli demek, doğruyu gören ve anlayan gerçek fikirli demektir” sözü bu anlamda kullanılmıştır. Mustafa Kemal, Türk gençliğinin proto tipidir (Kocatürk 1986: 21-25). Bu çalışmada çocuk ve gençliğe bu kadar önem veren Türk büyüğünün buyrukları doğrultusunda dilimiz şuurla incelenerek Türk dilindeki çocuk ve gençlik ile ilgili örnek sözcükler tespit edildi. 1 Çocuklarımız ve gençlerimiz, güzel Türkçelerinin kendileriyle ilgili kavramlarda bile ne kadar zengin olduğunu bilmelidirler. Bir şeyin kıymeti öğretilmeden onun sevilmesi istenemez. Bu çalışmada Türkçemizin ne kadar güçlü bir dil olduğunu göreceğiz ve ona sahip çıkacağız. Türkçe çok üretken bir dil olmasına rağmen radikal ve tutucu da değildir. Türkçe kullandığı sözcüklere türetme veya alıntı yoluyla yenilerini katmaktadır, onlara yeni anlamlar yükleyerek renklerdeki tonlar gibi bir zenginlik oluşturmaktadır. Şimdi çocuk ve gençlikle ilgili ne kadar anlam nüansı oluştuğuna hep beraber bir göz atalım. Bu çalışmada çocuk ve gençlikle ilgili Türk dili ve lehçelerinde yaklaşık 400 sözcüğe (396 örneğe) rastlandı. Şüphesiz bu sayı artırılabilir. Ancak bu durum, yapacağımız değerlendirmenin sonuçlarını pek de değiştirmeyecektir. Araştırmaya başlarken 40, 50 sözcüğe rastlayacağımı tahmin etmiştim. Türkçenin zengin bir dil olduğuna bir kez daha şahit oldum. Elbette çocuğa ve gençliğe, yani yeni nesillere bu kadar önem veren bir dil, bir çok coğrafya ve alfabe değiştirmesine rağmen gücünden hiçbir şey kaybetmeden yaşamını sürdürecektir. Ne mutlu bize ki Türkçe gibi bir dille konuşuyoruz. Düşünce bir kıyafetle ortaya çıkar. O kıyafet sözcüktür. Konuşma ise maskeli balodur (Dilâçar 1988: 11). Şimdi aşağıda Türk dilinin çocuk ve gençlik ile ilgili defilesini hep beraber seyre dalalım. 1. Çocuk ve Gençlikle İlgili Sözcüklerin Sınıflandırılması: Türk dilinde çocuk ve gençlik kavramlarını incelemeden önce, “Çocuk kime denir, Çocuk denilince akla ne gelir? gibi soruların cevaplandırılması gerekmektedir. 2 Genellikle, bedensel ve zihinsel gelişim bakımından insanoğlunun 0-16 yaş grubuna çocuk denildiği bilinmektedir. Ancak, bu sınırlamanın her zaman ve her şartta geçerli olduğunu söylemek oldukça güçtür. Nitekim, bazı bilim adamları, 0-14 yaş grubunu çocukluk dönemi 3 olarak almaktadırlar… Çocuk; iki yaşından ergenlik çağına kadar büyüme dönemi içinde bulunan insan yavrusu, henüz ergenlik dönemine erişmemiş kız ve erkek olarak tanımlanmaktadır. Çocuğun fiziksel gelişimi ile zihinsel gelişimi çoğu zaman aynı seviyede olmayabilir. 1
“Türk dili, dillerin en zenginlerindendir; yeter ki bu dil, şuurla işlensin.” -Gazi M. Kemal Bodinter’in çocukla ilgili değişik bir bakış açısıyla çocuğu değerlendirmesi dikkat çekicidir: “Çocukluk hali, ölüm olayından sonra insan doğasının en iğrenç ve aşağılık halidir.” (Sucu 2002: 4). Halbuki canlıların en sevimlisi küçüklükleridir. İnsanoğlunun küçüklüğü de çocukluk dönemidir ve bu dönemde sevgiye ve bakıma muhtaçtırlar. Çocuğun zayıflığı ilerde doğaya hakimiyetini hazırlayan temel sebebidir. 3 Bilindiği üzere çalışma mevzuatına göre 14 yaş ile 19 yaş arası (19 yaşından gün almamış olmak) çocuk işçilerde çıraklık yaşı olarak tespit edilmiştir. 2
249
Gelişim sürecinin bazı temel dönüm noktalarından hareketle, kimi araştırmacılar çocukluk dönemini, çocukluk ve erken gençlik çağları olmak üzere iki döneme ayırmaktadır.” (Yalçın 2005: 13). Aşağıdaki lügatçeye göre soy, akrabalık, bebeklik, çocukluk, ilk gençlik, gençlik, yetişkinliğe hazırlık olmak üzere 7 safha görülmektedir. Soya, evlilik hazırlıklarından itibaren dikkat edilir. Akraba evliliği yapılmaz. Mesela, Kazak Türklerinde üç jüz (yüz) vardır, evliliklerde kendi yüzünün (boyunun) dışında evlenilmesine dikkat edilir. Döl, tohum, yük (yüklü) gibi sözcüklerle türetilen çocuk anlamındaki kelimelerde hamilelik dönemine vurgu yapılmaktadır. Yakınlık derecesine göre, mesela, üveyliği ifade etmek için besleme, evlatlık, yad oğul gibi sözcükler kullanılmaktadır.Küçüklük kavramı içerisindeki ağı kurdu, bacaksız, kuzu gibi sözcüklerle bebeklik anlatılmaktadır. Evlat, kerime gibi akrabalıkla ilgili alınma sözcüklerle ve emikdaş, oğulduruk, uşak gibi Türkçe kökenli sözcüklerle çocukluk dönemi öne çıkmaktadır. Çocukla ilgili örnek sözcüklerin bir kısmının önce hayvan yavrusu (çocuk ‘domuz yavrusu’, bala ‘kuş yavrusu’) olarak kullanıldığı da görülmektedir. Danadöğen, ergen, fidan, örimtal gibi sözcüklerle ilk gençlik dönemi tasvir edilmektedir. Babayiğit, delikanlı, küçük hanım gibi ruhu okşayan sözcüklerle gençlik dönemi anlatılmaktadır. Cahil, kalfa, taze gibi tecrübeye dayanan sözcüklerle tam da ben adam oldum vehmine kapılan yeni kuşağa halen hayata hazır olmadıklarını ifade ederek tenkit yoluyla yetişkinliğe hazırlığın anlatıldığı görülmektedir. İşte dil böylece bir yaş türküsü tutturmuştur. Bu türkünün başlangıç dizeleri çocukluk ve gençliktir. Bu yaş türküsünün hepsini incelemek ancak bir doktora tezi konusu olabilir. 1.1. Soyla İlgili Sözcükler: 1.1.1. Kanun ve Töreye Göre Soyla İlgili Sözcükler: Batın, evin ocağı, göbek, kuşak, mirasçı, nesep, nesil, omak, ölke, süyek, vâris. 1.1.2. Bebeklik Öncesi Hamilelik Dönemindeki Sözcükler: Cenin, döl, dölüt, embriyo, nur topu, oğulcuk, oğulduruk, tohum, urluk, urpak, uruk, yük. 1.2. Akrabalıkla İlgili Sözcükler: Abaga, abla, açı, aga-ini, agu, ağabiye, ağiçem, ahfat, ahtıg, aka-uka, atalas ini, ati, azrabılġan ōl, bağır, baldız, besleme, beşik, birader, bir doğanın kızı, bolokcot, bovak, böle, ceka, cigi, cuortu, çıkan, çinü, çi’irzi, dadaş, doğan, dolanan, dunma, dügane, ece, ekige oylanñan egeç, eloğlu, emikdaş, ençi uul, evlatlık, elin çocuğu, elkızı, güvey, hafit, hede, here, iki doğan, ikiz, ini, kadaş, kanoy, kardeş, kariyen kızardaş, kavluk, kekey, keregi cok, kerime, kızbozbala, koltu, köpün, kötükçe, kuka, kurdaş, kustı, kuzen, kuzin, küçük hanım, lala, nebire, nebise, netirge, nevale, neveste, oğulluk, öz, piç, pidze, sıgan, sırgalcı, singil, songu, sunnen, sunzi, surus, sütkız, şanı, şöpşek, torun, tüvenşer, uka, unık, urdus, uya, üç doğan, ürünli, üvey, yad oğul, yeğen, yézne, yinak, yımıl, yuvluk. 1.3. Bebeklikle İlgili Sözcükler: Apalak, bala, balapan, bebe, bebek, bebiş, beççe-i nev, dadaş, evin çiçeği, evin meyvesi, evin neşesi, ımırkay bala, naaday, nevreside, prematüre, süt kuzusu, süt çocuğu, tımık, togırgan oğlan, tosuncuk, yavru, yeni doğan. 1.4. Çocuklukla İlgili Sözcükler: 1.4.1. Okul Öncesiyle İlgili Sözcükler: Afacan, ana kuzusu, apalak, bacaksız, bıdık, bızdık, bit (a. biti), bitirim, bitmiyesice, boncuk, bozo, böcü, bücürük, büdük, cimcime, comba, çoni, doğma, enik, evin böceği, evin çiçeği, elleş, fıdıl, fırlama, göbel, gödek, gözümün nuru, haylaz, ilk göz ağrısı, karağım, kazan dibi, kereta, kıvırcık, kopil, körpe, kuş cücüğü, kuzu, küçük, manık, muzır, nokta, pedo, serçe, sıçırık, sidikli hallaç, sirke saçlı, sünnet çocuğu, şebek, şovşak, şümşük, tombalak, ufaklık, yaramaz, yavşak, yumurcak. 1.4.2. Okul Çağıyla İlgili Sözcükler: Ayal, bala, bayram çocuğu, beççe, bisküvi çocuğu, çağa, çalı kuşu, çırak, çocuk, çoluk, dünkü çocuk, ebna, erke, evlat, etfal, ferzent, ibn, , kenç ‘çocuk’ (OT), kenje, keregi cok, kız, köpün, küçük bey, mahdum, mektep çocuğu, muhallebi çocuğu, nimkâr, oçhuh, oğlan, oğo, oğul, oğulcuk, okul çocuğu, orospu çocuğu, orostopol, öğrenci, öksüz,, öz çocuk, pur, püser, sokak çocuğu, sübyan, şabi, şakirt, şehir çocuğu, , talebe, tıfıl, tinerci çocuk, , uşak, üvey, velet, yedi, yetim, yetmen, zade, zamane çocuğu, zorık. 1.5. İlk Gennçlikle İlgili Sözcükler: Akl-ı baliğ, büluğ, balan jigit, boz ökpe bala, bozlak, danadöğen, ferik, fıdıl, filiz, ilk gençlik, kopil, meri, öndirşin, ören, örimtal, öspürüm, piliç, yavru kuş.
250
1.6. Gençlikle İlgili Sözcükler: Azimet> azamat, cillop, civan, çiçek, çiçek çocukları, çupa, dava, deli divane, delikanlı, embesil, filinta, fıstık, fidan, genç, hayta, jön, kızbozbala, seme, sülün, şebab, toraman, yaş. 1.7. Yetişkinliğe Hazırlıkla İlgili Sözcükler: Araştırma görevlisi, asistan, aya, bahadır, bakir, bakire, bekâr, cahil, dadaş, damat, delişmen, efe, ev kızı, gelin, güveyi, jigolo, kabaç, kabadayı, kalfa, kazak, kırkın, kıro, koşşı, koşundaş, küçük hanım, muavin, levent, otrulmış kız, pehlivan, prens, prenses, reşit, serseri, sevgili, şeyhzade, taze, telekız, timsah, toy, urı ogıl, yakışıklı, yakın, yardımcı, yaver, yavuklu, yiğit, yosmam, zeybek.” 2. Cinsiyetle İlgili Sözcüklerin Sınıflandırılması: Bilindiği üzere Türkçede cinsiyet bildiren bir ek yoktur. Yalnız alınma kelimelerde kaynak dildeki şekil esas alınır. Türkçede kız ve erkek çocuklar için farklı sözler kullanılır. Altay Türkçesinde kız çocuğu için kullanılan keregi cok ‘gereği yok’ ifadesi şüphesiz olumsuz bir yaklaşımın göstergesidir. Türk Dil Kurumunun genelağ adresindeki kişi adları sözlüğünde 3612 kız ve 7230 erkek adı olmak üzere toplam 10842 kişi adı vardır. Burada da kız çocuklarına toplumun daha az değer verdiği yargısına varılabilinir. Nitekim bizim lügatçemizde de kız çocuğuyla ilgili sözcükler erkek çocuklarınkine göre daha azdır; erkek çocukla ilgili sözcükler kızlarınkine göre üç kat daha fazladır. Rasonyi’nin amaçlı adlardan “kız değil de oğlan doğsun” tespitine şu örnek güzel bir kanıttır: Tkm. Yanılbuke
3. Dil İncelemesi: 3.1. Ses Özellikleri: Türk dilinin iç tarihi bakımından bazı temel ses değişiklikleri çocuk ve genç ile ilgili sözcüklerde görülmektedir. Bunlar, alfabetik sırayla aşağıda görülmektedir: 3.1.1. Ünlü Değişmeleri: ä> e: er <ET är, é> i: çiçek <ET çéçek, i> e: beşik <E Uyg. bişük, ü> i: beşik <E Uyg. bişük. 3.1.2. Ünsüz Değişmeleri: b> v ~ Ø : ev <ET, sev- <ET *säb-, uşak
s: Bşk. kustı <*kuçtı ‘dost, arkadaş’, ç> ş: Uşak Ağzı geşlik y ve egü> ev: güvey <* küyev <ET küdegü <ET küd- ‘beklemek’ <*kü- ‘davet etmek’, f> p: Kzk. ruvtaypa <ET uruk + Ar. tā’ife, ġ> ğ ~ v ~ Ø : bağır, Kzk. bavır, Krg. boor <ET baġır ‘karaciğer; dost, akraba’), çağa k ~ Ø: uruk T Lhç. <ET urug “Soy, nesil.”, Bşk. zat-ırıv, Kzk. ruvtaypa, Krg. urū ~ uruk, Özb. uruğ, Tat. zatıru; Tuv. uruġ, g> k: öksüz <ET ög ‘ana, üvey ana’ + süz ‘yokluk eki’, ġ> Ø: yavru <ET *yavrıġ ‘zayıf şey’ g: genç (<ET kenç), k> h: Çuv hır <*kır2 ‘kız’, ng> n ve ç> j: kenje Kzk. <ET kängçi, ng> ñ> y: ET singil, Alt. sıyın, Çuv. şĭllĭm, Kzk. siñli, Krg. ece-siñdi, Özb. singil, Tat. siñil, Uyg. siñil ‘Küçük kız kardeş, bacı.”; silik ‘kız kardeş’ [gl> lk yer değiştirme] <siñgil, Ø> h: haylaz <*aylan- ‘dönmek’, hay+la-z, -z ‘fiilden sıfat yapan, işlek olmayan bir ek’, oġu> uØu> uu: ençi uul (Alt. <*añçı oġul, añ ‘av, mirastaki pay’, añçı ‘avcı’), oğlan ( kp: boz ökpe bala (<*AT bōz ‘boz renk’, ökpe ‘öfke’ <ET öpke ‘ciğer’, r2> z: ikiz <*eki r2, Çuv. hır yerçĩn ‘üvey kız’, s> h: ET singil, Bşk. hiñli, Bşk. ükhiz ‘öksüz’, y> c ~ j ~ s: Alt. keregi cok (‘gereği yok’), Yak. surus
<-AġU: güv-ey <ET küdegü <ET küd- ‘beklemek’ <*kü- ‘davet etmek’; -dIk: saçı bit-me-dik yetim, tuwdık; -gI: sev-gi+li <ET *säb-gli <ETsäb- ‘sevmek’; -GIn: yet-kin; -h: salla-h <salla- ‘bırakmak’; -Ik: emik+daş, yakış -ık+lı; -Im / -Um: ör-im+tal <örim+tal <*ör-üm, ös-pür-üm
4. Alınma Sözcükler: Açı <Moğ. açı, aga <Moğ. aka, agu <Çin. ā gū, ah batır, bakir
254
Türk dili tarihine ait bazı (b> v, d> y, ġ> ğ ~ v ~ Ø, ng> ñ> y, oġu> uØu> uu, pk> kp, y> c ~ j ~ s) temel ses değişiklikleri çocuk ve gençlikle ilgili kelimeler de de görülmektedir. Benzetme, küçültme, kuvvetlendirme ve pekiştirme (+ca, +cik, +(U)k, +me) ekleri çocuk sevimliliğini ifade etmeye yardımcı yapım ekleridir. Yine -(G)An, -(y)As, -Ar, -dIk, -mIş sıfat-fiil ekleriyle çocukla ilgili sözcükler türetilmiştir. Ayrıca -ir-, -n-, -pür- = -kür-, -ş-, -t- çatı eklerinin de bu sözcüklerde kullanıldığına tanıklık etmekteyiz. +(I)m / +(U)m, +(s)I / +(s)U, +GA, +(n)In / +(n)Un, +lAr, +kU / +KI çekim ekleri de incelediğimiz sözcüklerde kullanılmıştır. Kelime grubunda ise en çok belirtisiz ad tamlaması ve iki sözcükten oluşan sıfat tamlamaları dikkat çekicidir. Alınma sözcüklerin sayısı azdan çoğa doğru şöyle sıralanmaktadır: Ar. (61), Far. (34), Fr. (13), Moğ. (12), Çin. (6), Yun. (4), Rus. (3), Erm. (1), Rom. (1) ve Çing. (1). Hayvan adları ile ilgili sözcüklerin çocuk adlarında kullanılması ise ayrı bir özelliktir. Kısacası Türkçemiz yaşadığı her iklime uygun bir gül bahçesi açmıştır. Bize düşen bu gülistanda yaşamasını bilmektir. Sözcük Listesi: abaga (Özb. àbàġa) “Torununun torunu, uzak torunlar.” (Li 1999: 224). abla “1. Bir kimsenin kendinden büyük olan kız kardeşi. 2. Büyük kız kardeş gibi saygı ve sevgi gösterilen kız veya kadın.”: “Ne vefalı komşumuzdun sen Fahriye abla.” -A. M. Dıranas, Bşk. olo apay, Kzk. apa, Özb. àpä, Tat. olı apa. açı (Alt. açı <Moğ.) açı karındaş ‘ağabeyin oğlu’, açı sıyın ‘ağabeyin kızı’ (Naskali 1999: 20). afacan (<*ivecan ‘aceleci’ <ET év- ‘acele temek’), “Zeki ve yaramaz (erkek) çocuk, ele avuca sığmayan çocuk.” (Nişanyan 2003: 5). aga-ini (Özb., Uyg. aġa-ini<Moğ. + T aka ‘ağabey’, ini ‘küçük kardeş’) “Erkek kardeşler.”, Tuv. haduñma, bk. aka-uka, duñma (Li 1999: 39, 40). agu (Sal. <Çin. ā gū ‘hala, görümce’) “Hala oğlu.” (Li 1999: 39, 40). ağabiye (Çuv.) aġabiye “Hala kızı.” (Li 1999: 188). ağiçem (Uyg.) “1. Abla. 2. Bayan.” (Necipoviç 1995: 4). ağu kurdu “Tırtıla benzediğinden çocuğa da ağu kurdu denir”, bk. Der. Söz. ağu ‘zehir, susam tarladayken dadanan tırtıl’. ah (
255
asistan ( ET adak] +sız ‘yokluk eki’) “Yaşından büyük işlere kalkışan çocuklara ünlem olarak söylenen bir söz”. bacı “Kız kardeş.”, bk. siñil. baga (ET BKD14) “Küçük (rürbe ve unvanlarda).” bağır (<ET bagır ‘karaciğer; dost, akraba’) “Kardeş.”, Kzk. bavır, Krg. boordaş. bahadır ( batır, batur), “Yiğit, savşlarda kahramanlık gösteren kişi”. bakir (
256
bebek (<*bébé ‘taklidî ses, onomotophe’, +k ‘küçültme ve pekiştirme bildiren ek, intensive’) “Emzirme dönemindeki küçük çocuk.”, Hlk. bebe, Kzk. böpe, Krg. böbök, Trkm. bääbek, Uyg. bovak, bebe torağı ‘öllük’ (Der. Söz. IX: 3332). bebiş “Çocuk dilinde bebek.”, Bşk. bäpis. beççe (
çoçuk+u), “Şehirde yetişmiş, kibar çocuk.”, bk.
bit (Argo
bozo (Der. Söz.) Arhavi, Rize ağızlarında “Kız.”, Güney-doğu ağızlarında “Sarışın erkek çocuk.” bovak (Uyg. bowa+k) “Küçük kardeş.” böcek Halk ağzında böcü, Der. Söz. böci, “Küçük çocuk.” böle (De. Söz. <Moğ. böle ~ bülü) “Kuzen ve Kuzin.”, Kzk., Kkp. böle, Krg., Alt. bölö, Hak., Şor. pöle (Li 1999: 182). buvın (T Lhç.
çıtır (Argo) “Evlenilecek kız, erdemli kız.”, bk. taze. çiçe (Çağ. <*içi + eçe) “Teyze, abla.” (Li 1999: 170). çiçek (<ET çéçek, Argo) “İstek uyandıracak güzellikte genç (kız); genç (oğlan).” (Aktunç 2002: 79), çiçek olmak ‘yaşına, durumuna uymayan aşırı davranışlarda bulunmak.’, bk. evin çiçeği. çiçek çocukları “Çağdaş toplumu eleştiren, özgürlük hareketlerini destekleyen, kendine özgü düşünceleri sergileyen gençlik kesimi.” çinü (Sal. <Çin. zhi nǔ) “Kız yeğen.” (Li 1999: 215). çi’irzi (Lhç.
Küçük yaştaki oğlan veya kız: "Çocuğun bir sütninesi vardı."- R. H. Karay.
2.
Soy bakımından evlat: "Anası olacak bir kadın çocuğu omuzundan yakalamış."- B. R. Eyuboğlu.
3 . Bebeklik ile erginlik arasındaki gelişme döneminde bulunan oğlan veya kız, uşak: "Çocuk köşeyi dönerken ana arkasından su içmeye gitti."- B. R. Eyuboğlu. 4.
Genç erkek.
5.
mecaz Büyükler arasında daha az yaşlı olan kişi.
6 . mecaz Büyüklere yakışmayacak biçimde düşüncesizce davranan kimse: "Otuz yaşında ama hâlâ çocuk."- . 7.
mecaz Belli bir işte yeteri kadar deneyimi ve yeteneği olmayan kimse.
Deyim ve birleşik fiillerde çocuk: çocuğu olmak, çocuk aldırmak, çocuk dergiciliği, çocuk dünyaya getirmek, çocuk düşürmek, çocuk edebiyatı, çocuk eğitimi, çocuk gibi, çocuk gibi sevinmek, çocuk kalmak, çocuk kılasiği, çocuk olmak, çocuk oyuncağı haline gelmek, çocuk peydahlamak, çocuk sözlükleri, 4 çocuk yapmak, çocuk yetiştirmek, ‘çocukla çocuk, büyükle büyük olmak’, çocuklar!, çocuklara maskara olmak, çocuklar başı Deli Ömer “çocukların oyunlarına karışmayı, onları başına toplayıp çocuksu işler yapmayı seven yaşlı adam”, çocukluk etmek, çocukluktan kurtulmak, çocuk tiyatrosu, çocukluğu tutmak, çoluk çocuk elinde kalmak. Atasözlerinde çocuk: Çocuğun yediği helal, yemediği haram. Çocuk düşe kalka büyür. Çocuksuz kadın meyvesiz ağaca benzer. Çocuktan al haberi. Birleşik Sözler: bayram çocuğu, çiçek çocukları, çocuk aklı, çocuk bahçesi, çocuk bakıcı, çocuk bakıcısı, çocuk bezi, çocuk bilimci, çocuk bilimi, çocuk dili, çocuk doktoru, çocuk edebiyatı, çocuk eğitimi, çocuk felci, çocuk giysisi, çocuk hakları, çocuk hastahanesi, çocuk hastalıkları, çocuk işi, çocuk karakolu, çocuk kitapları serisi, çocuk mahkemesi, çocuk odası, çocuk oyuncağı, çocuk oyunu, çocuk romanları, çocuk ruhlu, çocuk ruhluluk, çocuk sempozyumu; çocuk teması (Sucu 2002); çocuk tiyatrosu, çocuk vakfı, çocuk yuvası, çocuk zammı, çocukça fikirler, çocukça laflar, çoluk çocuk, dünkü çocuk, köprü altı çocuğu, kucak çocuğu, mektep çocuğu, muhallebi çocuğu, okul çocuğu, orospu çocuğu, sokak çocuğu, sünnet çocuğu, süt çocuğu, üvey çocuk, zamane çocuğu.
4
Bu türü bulan Amerikalılardır. Bunlardan en büyüğü 10.000 kelimelik Courtis Watters sözlüğüdür (Türkay 1982: 165).
259
Türemiş Kelimeler: Çocukcağız, çocukça, çocuklama, çocuklamak, çocuklaşma, çocuklaşmak, çocuklaştırma, çocuklaştırmak, çocuklu, çocukluk, çocuksu, çocuksuluk, çocuksuz, çocuksuzluk. İkilemeler: Çağa çoluk, çoluk çocuk, çoluklu çocuklu. Yayınlar: Çocuklarımıza Neşîdeler -A. Ulvi Elöve, Çocuk Şiirleri -İ. Alâattin Gövsa, Adını Göklere Yazdıran Çocuk (Japon Kaoru İkeya) -Cumhuriyet Gazetesi Bilim ve Teknik Dergisi; Düşkün Çocuk, Çalınmış Çocuklar, Çocuklar Adası, Çocuksuzlar -K. Tuğcu; Kaptanın Çocukları -A. Gürbüz; Başak Çocuk (aylık dergi), Çocuğa Selam (aylık dergi), Çocuk Bahçesi (aylık dergi), Çocuk Dünyası (haftalık dergi), Diyanet Çocuk Dergisi (2 aylık dergi), Doğan Kardeş (aylık dergi), Kandil Çocuk (aylık dergi), Milliyet Çocuk (haftalık dergi), Milliyet Kardeş (aylık dergi), Şeker Çocuk (aylık dergi), Tercüman Çocuk Dergisi (aylık dergi), Türkiye Çocuk (haftalık dergi), Vakıf Çocuk (2 aylık dergi), Yavru Türk (haftalık dergi), Yeni Can Kardeşler (haftalık dergi); Çocuklara Mahsus Gazete. çoluk (Der. Söz çoluh çocuk [bk. uşak] ~ çor çocuk ~ çol çocuh ‘hayvanları bağlamak için boyunlarına geçirilen ‘U’ şeklindeki ağaç; bıldırcın kuşu; irili ufaklı kalabalık’, Rize ağzında çeluk ‘çocuk’), “Çocuk.”, çoluk çocuk (İng. offspring) ikilemesinde geçer, bk. kızan (kız kızan). çoni (Argo <Çing. çoni) “Çocuk, erkek çocuk.” (Aktunç 2002: 381). çorsak (Argo) “Çocuk, erkek çocuk.” (Aktunç 2002: 82). çupa (Arn. çupi) “Yetişmiş genç kız.”, Rize ve çevresinde ‘çalıdan daha küçük çubuk.’ (Der. Söz 1993: 1305). dadaş “Erkek kardeş; yiğit kimse; bebek, bir aylıktan iki yaşına kadar çocuk.”, Hal. dadāş ‘erkek kardeş’ (Li 1999: 154). damat (
dünkü çocuk “Deneyimi az, toy, acemi kimse.”: “Dünkü çocuk bize akıl öğretmeye kalktı.” dügane (
261
evin ocağı “Çocuk.”, ocak ‘Ev, aile, soy.’: “Henüz temelleri atılmayan kendi ocağım kurulmadan yıkılmıştı.” -A. Gündüz. evkızı “Ev işleriyle uğraşan ve bu işi iyi başaran, evliliğe hazır olan genç kız.” evlat (
Yaşı ilerlememiş olan, ihtiyar karşıtı: "Genç kızı bir gece pencerede görmüştü."-H. Taner.
2.
Gelişmesini tamamlamamış olan (bitki, hayvan): "Genç ağaç. Genç at." .
3.
Gençlikteki özelliklerini koruyan, dinç, “Genç Kalemler”.
4.
Zihin bakımından yeterince gelişmemiş, toy.
5 . mecaz Yeni gelişmekte olan, kısa bir geçmişi olan: "Atatürk'ün tabutu arkasından ağlayan on beş milyon Türk'ün yaşadığı, genç Türkiye mutluydu."- B. Felek. Birleşik Sözler: Genç irisi. 262
Yer İsimi: Bingöl iline bağlı ilçelerden birinin adı, Genç. Şahıs İsimleri: (Erkek çocuklara konulur.) Ergenç, genç, gençağa, gençalp, gençaslan, gençay, gençel, gençer, gençkal, gençosman, gençsav, gençsoy, gençsu, gençtan, gençtürk, özgenç. göbek “Kuşak, nesil, batın.”: “Temiz bir isim, züğürt evlatlarda ancak bir, nihayet iki göbek dayanabilir.” - R. N. Güntekin, yedi göbek “1. bir soyun bilinen en büyüğü. 2. Yedi cet. göbel “Halk ağzında kimsesiz, başıboş çocuk.”, Der. Söz.’nde ‘piç, çocuk, yaramaz çocuk, kimsesiz çocuk, öksüz çocuk’ anlamlarında da kullanılmaktadır. gödek (Tar. Söz. göde ‘kısa boylu, şişman, göbekli’, +k ‘küçültme eki’), Özb. gödäk “Çocuk.” göz bebeği “Mec. Çok sevilen, önem verilen kimse vb.”: “Bir insanla değil, bir milletin göz bebeğiyle evleniyorsun.” -H. Taner. gözümün nuru “Değer verilen bir kimseyi (daha çok çocukları) severken kullanılan ifade.” gugey (S Uyg.) “Kadına göre kız kardeşin oğlu.” (Li 1999: 215). güvey (<ET küdegü <ET küd- ‘beklemek’ <*kü- ‘davet etmek’) “1. Evlenmekte olan bir erkeğe, evlenme töreni sırasında verilen ad. 2. Bir kızın ailesinden olan büyüklere göre kızın kocası, damat.”: “Güvey girdiğinin ertesi günü askere çağrıldı.”, Bşk. kiyäv, Kzk. küyev, Krg. küyöö bala, Özb. küyàv, Tat. kiyäv, Trkm. giyev, Uyg. küyoğul. güz nebisi (nebi ‘mısır’ bk. Der. Söz: 3242), mısır bitkisinin tohumları bir ilkbaharda bir de sonbaharda olmak üzere iki defa ekilir ancak sonbaharda ekilen mısır ürün veremez, taze taze süt veren hayvanalara verilerek yeme katkıda bulunulur, buradan hareketle mecazen “ömrün sonbaharında, yaşlılık dönemine yakın devrede olan son çocuğa denir”, bk. kazandibi. hafit (OT
263
ilk göz ağrısı “ilk doğan çocuk”, anne babanın nezdinde ayrı bir yeri olan ilk evlat, çocuk sevgisini ebeynine tattıran bebeklere büyüse de anne babası tarafından çocuk gibi davranılır. ini “Küçük kardeş”, Kzk., Krg., Trkm., Uyg., Yak. izbasar (
264
kereta (
kömekçi (
266
muavin (
267
Diğer sözler: amca oğlu, oğul balı, oğulduruk, oğullanma, oğullanmak, oğullu, oğulluk, oğul otu, oğul uşak, oğul oğul, oğulsuz, sütoğul, üvey oğul, âdemoğlu, dayı oğlu, amca oğlu, çapanoğlu, dayı oğlu, el oğlu, emmi oğlu, hala oğlu, herifçioğlu, hinoğlu, insanoğlu, kişioğlu, köpek oğlu, köpoğlu, kuloğlu, köpekoğlu, köpoğlu, ölmezoğlu, sultanoğlu, yokoğluyok. Şahıs İsimleri: (Erkek çocuklara konulur.) Eroğul, karaoğlan, köroğlu, oğulbalı, oğulbaş, oğulbay, oğulbey, oğulcan, oğulçak, oğultan, oğultekin, oğul türk, özoğul. Diğer kelimeler: Paşa paşa, paşazade, paşaağa (Der. Söz.), oġul oġlancuk ‘çoluk çocuk’. oğul II “Arıların baharda çıkardığı yavrular.” (Der. Söz. IX: 3269). oğulcuk “1.Oğul sözünün sevgi bildiren küçültme ve okşama biçimi. 2. Döllenmiş yumurtacığın gelişmeğe başladığı andan dölüt olmasına kadar geçen süredeki adı, rüşeym, embriyo. 3. Bitki tohumlarında bir kökçük ile bir filizcikten oluşan ana bölüm.” oğulduruk Birinci anlamı ‘döl yatağı’, “Sülâle, oğul ve torun gibi kimseler”. oğulluk (Tar. Söz. oġulluk) “Üvey oğul, evlatlık.” oğuş “Erkek çocuk.” (Der. Söz. IX: 3272). okul çocuğu “Öğrenci.”, bk. mektep çocuğu. olma (<ET bolma, boġaz bol- ‘gebe olmak’) “Doğma, doğmak.”: “Filandan olma filan oğlu.” bk. kendi, öz, doğma. omak (<Moğ. omaġ ‘kabile’) “Soy, akraba.” (Li 1999: 61, bk.Courteille 1870). orospu çocuğu (
öz (<ET öz ‘kendi’) “Aynı anne ve babadan olma.” öz çocuk, öz evlat, öz kardeş, öz kız, öz oğul, bk. doğan, kendi. paşa (
269
sevgili (<ET *säb-gli bk. Gabain 1998: 52) “Sevilen ve aşık olunan kimse.”, ET säb- ‘sevmek’, säwiglig ‘sevimli’ (Gabain 1998: 293), Bşk. höyöklö, Kzk. süyikti, Krg. süyüktǖ, Özb. sevikli, Tat. söyikli, Trkm. söyğüli, Uyg. süyümlük, bk. aşıktaş, oynaş. sıbt (
270
süt kuzusu Mec. “1. Çok küçük çocuk, bebek, yavru. 2. Çok nazlı büyütülmüş kimse.” süyek (Alt. söök <Moğ. süñük ‘kemik’) “Kuşak.” (Naskali 1999: 157), Özb. àk süyek ‘soylu kimseler’, Türkçede halk ağzında sınıkçı ‘kırıkçı’ <sınık ‘kemik’ < süñük. şabi (ET <Çin. sha-mi) “Buda dinine mensup, şakirt, öğrenci” (Gabain 1998: 295). şakirt (Far. şāgirt) “Öğrenci, çırak.”, “Dedeye -yeni şakirdiniz efendim- diyerek çekilip gidince kız odanın ortasında kala kaldı.” -H. E. Adıvar, Azr. şākirt ‘çırak’, Kzk. şäkirt ‘çırak’, Krg. şakırt ‘çırak’, Özb. şàgird ‘çırak’, Trkm. şääğirt ‘çırak’, Uyg. şagirt ‘çırak’, bk. öğrenci, talebe. şanı (Alt.) “Kuzen veya kuzin oğlu.” (Li 1999: 188), Alt. şanı ‘amca çocuğu’, Alt. çanı ‘üç göbek geriden akraba’ (Naskali 1999: 70, 161). şebab (
tokmakçı (Der. Söz. tokmakçı ‘yolsuz birleşmelere aracılık eden kadın.’) “Hlk. Jigolo.”, tombalak (<*tom ‘yuvarlak’) “Kısa boylu, şişman, tıknaz, ve tobulca: “O, o zaman vara yoğa gülen tombalak bir çocuktu.” -R. N. Güntekin. toraman (Der. Söz. torum ‘deve yavrusu’ şekli +an ekiyle genişlemiş) “İriyapılı bir genç”. torun (<Erm. t’oŗn) “torun, çocuğun çocuğu”, ET torum “deve yavrusu” sözcüğü İrani bir dilden alıntı olmalı (Nişanyan 2003: 462), Bşk. toron ‘erkek torun’, toronsa ‘kız torun’ (Li 1999: 222). tosuncuk “Olağandan iri doğmuş bebek.” toy “Gençliği sebebiyle görgüsüz ve beceriksiz olan, çaylak: “Meslektaşlarım, kim bilir, beni ne kadar bilgisiz ve toy bulacaklardı?” –Y. K. Karaosmanoğlu. tüvenşer (Nog. tüwenşer <Moğ. toġonçer) “Torununun çocuğu.”, Bşk. tıwa ‘torununun erkek çocuğu’, Krg. toġonçor ‘torununun çocuğu, kızın torunu’ (Li 1999: 222). uka “Küçük erkek kardeş” Özb. üke, Uyg. uka. urı ogıl (ET KTD24, BKD20, BKD7) “Erkek evlât.” (Tekin 1988: 178), orı ‘erkek, genç’ (Gabain 1988: 289). ufaklık “Küçük çocuk; çocuklar için kullanılan bir seslenme sözü.” unık (Lehç.
yad oğul (Tar. Söz.) “Evlatlık, üvey oğul.”: “Kimisi istemezken verir evlat / Kimisi ister ana yad oğul eyler.” -Niyazi (Tar. Söz. 1996: 4191). yakın (<Sarı Uyg. yakın <ET yak- ‘yaklaşmak’) “Gayri meşru sevgili.” (Li 1999: 61). yakışıklı “Güzel gösterişli (erkek)”.: “Genç bir adamdır, ama hiç de yakışıklı sayılmaz.” -Y. K. Karaosmanoğlu, bk. levent, flinta. yaramaz “Haşarı çocuk”; “Annesine bakabilmek için akşama kadar elliye yakın yaramazın kahrını çekiyordu.” -R. N. Güntekin. yardımcı “Yardım eden kimse.”, Başk. yädemsi ‘kalfa’, Kzk. järdemşi ‘kalfa’, Tat. yärdemçi ‘kalfa’. yaş (<ET yaş ‘taze, genç’ <*yāş) “Genç.”, Bşk. yäş ~ yäş-yilkinsäk [yilkinsäk <* ilk ‘başlangış’, +in, +säk], Bşk. yäş üsmir ‘delikanlı’ [üsmir <ös- ‘büyümek’ bk. Krg. öspürüm], Karç-Balk. caş ‘oğul’, Kkp. caş ‘konuşanın dilinde oğul’ (Li 1999: 203).; Kzk. jas, Krg. caş, Özb. yàş, Tat. yäş ~ yäş üsmir, Trkm. yāş, Uyg. yaş. yaver (
273
yézne (Azr.) “1. Enişte, kız kardeşin kocası. 2. Damat.” (Altaylı 1994: 1250). yiğit (ET yigit) “Delikanlı, genç erkek”: “Yiğide ölüm geçine / Al beni zülfün ucuna / Sallanayım tel yerine.” -Karacaoğlan, Bşk. yigit, Kzk.- Uyg. jigit, Krg. cigit. yinak (Çul. <*yēnaġa) “Büyük kuzenin oğlu.” (Li 1999: 213). yımıl (Çuv.) yĭmĭl ‘küçük kız kardeş’ (Li 1999: 179). yosma şen, güzel, şirin, albenili, çekincesiz, fettan (genç kadın), “Kaldırımdan bir yosma geçiyor” Orhan Veli Kanık. yumurcak (<ET *yumbur ‘yuvarlağımsı nesne’, +ca ‘benzetme eki’, +ok ‘pekiştirme edatı’ [DLT yumur ‘hayvanların göden bağırasğı’; ET kumursġa ‘karınca’, Kır. qurmursqa gibi *yum murtqa <*yumburtqa, <ET yum- ‘kapatmak, top haline getirmek’]) “Yaramaz küçük çocuk.”: “Bizim yumurcaklar ağızları gibi açık o güzel gözleri yuvarlacık, verdiğim derse bakıyorlardı.” -T. Buğra. yuvluk (Trkm.) “Torununun torunu.” (Li 1999: 224). yük (Tar. Söz.) “Rahimdeki çocuk, cenin.”: “Sitervan [Far.]: Kısır olan dişi ki karnında yükü olmaya.” (Tar. Söz. 1996: 4753). zade (
A. Kısaltmalar: a) Dil ve lehçe kısaltmaları: Alt.: Altay Türkçesi Ar.: Arapça Arn.: Arnavutça AT: Ana Türkçe Azr.: Azeri Türkçesi Blk.-Krç.: Balkar, Karaçay Türkçesi
274
Bşk.: Başkurt Türkçesi Çağ.: Çağatay Türkçesi Çin.: Çince Çing.: Çingenece Çul.: Çulım Türkçesi Çuv.: Çuvaşça
Dol.: Dolganca E Uyg.: Eski Uygur Türkçesi Erm.: Ermenice ET: Eski Türkçe Fr.: Fransızca Hak.: Hakas Türkçesi
Hal.: Halaç Türkçesi Hlk.: Halk ağzı. K Tat.: Kazan Tatatcası Kıp. T: Kıpçak Türkçesi Kkp.: Karakalpak Türkçesi Koy.: Koybalca. Krg.: Kırgız Türkçesi Kzk.: Kazak Türkçesi Mac.: Macarca Mec.: Mecaz anlamı Moğ.: Moğolca
Nog.: Noğayca O Far.: Orta Farsça OT: Orta Türkçe Özb.: Özbek Türkçesi Rom.: Romence Rus.: Rusça. S Uyg.: Sarı Uygur Türkçesi Sag.: Sagayca Sal.: Salur Türkçesi Şor.: Şor Türkçesi T: Türkçe
T Lhç.: Türk Lehçeleri Tar. Söz.: Tarama Sözlüğü Tat.: Tatar Türkçesi Tel.: Teleüt Türkçesi Trkm.: Türkmen Türkçesi Tuv.: Tuva Türkçesi Uyg.: Uygur Türkçesi Yak.: Yakutça. Yun.: Yunanca
b) Eser kısaltmaları: BKD: Bilge Kağan doğu cephesi DK: Dede Korkut DLT: Divanu Lügati’t-Türk
Der. Söz.: Derleme Sözlüğü KTD: Kültigin Doğu cephesi KTK: Kültigin Kuzey cephesi
Tar. Söz.: Tarama Sözlüğü.
c) Diğer kısaltmalar: bk.: Bakınız
vd.: Ve devamı
Zoo.: Zooloji
G: g, k. I: ı, i. U: u, ü.
Ø: Sıfır ek.
B. İşaretler: a) Eklerde Kullanılan Ses İşaretleri: A: a, e. C: c, ç. D: d, t.
b) İşaretlerin Anlamları: (…): y, s, n gibi ihtiyari sesleri gösterir.. * : Tahmini şekli gösterir. - : Fiile bağlanmayı gösterir; örnek cümlenin kime ait olduğunu gösterir. /: Ekin diğer şeklini gösterir. []: Açıklamaları içerir. ‘: Ayın sesini gösterir.
‘…’: Anlamı belirtir. ’ : Hemze sesni gösterir. “…”: Sözcüğün anlam açıklamasını belirtir; alıntıları gösterir. +: İsime bağlanmayı gösterir. <: İşaretin açık tarafı sözcüğün geldiği şekli gösterir.
c) Transkript İşaretleri: ä: a-e. ā: uzun a. d:dh. é: kapalı e. ē: uzun e. ę: güzel h ile yazılan e ünlüsü ()ﻪ. ġ: erime öncesi görülen g sesi. h: kalın h ()ح. h: hırıltılı h ()خ. ĩ: kısa i ünlüsü. į: zun i (î) ünlüsü. k: kaf, kalın k ()ﻖ.
ñ: nazal n ( ). ō: uzun o ünlüsü. r2: r’leşme dönemindeki z’ye dönüşen r ünsüzü. s: peltek s. s: sad, kalın s. t’: th t: tı ()ﻃ. ū: uzun u ünlüsü. ǖ: uzun ü ünlüsü. w : vav-ı ma’dule. w: çift dudak v’si.
2752
D. Kaynakça: Aksoy, Ömer Asım (1976), Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü 2, Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 968 s. Aktunç, Hulki (2002), Büyük Argo Sözlüğü, (4. baskı), İstanbul: YKY, 406 s. Altaylı, Seyfettin (1994), Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü I-II, Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı yayınları, 1292 s. Atalay, Besim (1970), Abuşka Lûgatı veya Çağatay Sözlüğü, Ankara: Ayyıldız Matbaası, 452 s. Clauson, Sir G. (1972), An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish, Oxford: At The Clorendan Press, 999 s. Courteille, P. de (1870), Dictionare Turk-Oriental, Paris. Devellioğlu, Ferit (1997), Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat Eski ve Yeni Harflerle, (yayına hazırlayan: Aydın Sami Güneyçal), (14. baskı), Ankara: Aydın Kitabevi yayınları, 1195 s. Dilâçar, A. (1988), “Dil ve Gerçek”, Dil Yazıları, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basım Evi, 282 s. Ercilasun, Ahmet Bican (Komisyon Başkanı) (1991), Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü Cit: I-, Dizin Cilt: II, Ankara: Kültür Bakanlığı yayınları, 1183 + 502 s. Eren, Hasan (1999), Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Ankara: Bizim Büro Basımevi, 512 s. Gabain, A. Von (1988), Eski Türkçenin Grameri, Çeviren: Mehmet Akalın, (2. baskı), Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları, 313 s. Grönbech, K. (1992), Kuman Lehçesi Sözlüğü Codex Cumanicus’un Türkçe Sözlük Dizini, (Çeviren: Kemal Aytaç), Ankara: Kültür Bakanlığı yayınları, 238 s. Gülsevin, Gürer (2002), Uşak İli Ağızları, Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları, 396 s. Hazar, Mehmet (2005), Joldasbay Turlıbayev Rayımbek Batır (Dil İncelemesi, Sözlük; Harf Çevirimi, Türkiye Türkçesine Aktarımı) 1. Cilt, Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Orta Öğretim Sosyal Alanlar Türk Dili Ve Edebıyatı Eğitimi Anabilim Dalı, Türk Dili Programı (yayımlanmamış) Doktora Tezi, 506 s. Hazar, Mehmet (2003), “-DIrIK sosder.com/dergidetay.php?id=44).
Eki
Üzerine
Bir
Deneme”,
E-SOSDER,
(http://www.e-
Kaçalin, Mustafa S. (2006), Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuz-nâmesi, İstanbul: Kitabevi yayınları, 406 s. Kocatürk, Utkan (1986), “Atatürk’te ‘Gençlik’ Kavramı ve Atatürkçü gençliğin Nitelikleri”, 2. Millî Gençlik Kongresi (Tebliğler), 6-8 Kasım 1986, Konya: Selçuk Üniversitesi yayınları, s. 21-25, 227 s. Koç, Kenan (Başkan) (2003), Kazak Türkçesi Türkiye Türkçesi Sözlüğü, Türkistan: Turan yayınevi 637 s. Kolcu, Ali İhsan (2004), Çağdaş Türk Dünyası Edebiyatı, Ankara: Salkımsöğüt Yayınları, 1194 s. Li, Yong-Sǒng (1999), Türk Dilinde Akrabalık Adları, İstanbul: Simurg yayınları, 415 s. MEB (1995), Örnekleriyle Türkçe Sözlük 1-2-3-4, Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı yayınları, 3337 s. Necipoviç Necip, Emir (1995), Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları 480 s. Nişanyan, Sevan (2004), Sözlerin Soy Ağacı ÇAğdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü, (gözden geçirilmiş 2. basım), İstanbul: Adam yayınları, 561 s. Özçelik, Sadettin (2005), Dedekorkut Araştırmalar, Notlar / Dizin / Metin, Ankara: Gazi Kitabevi yayınları, 931 s. Paasonen, H. (1950), Çuvaş Sözlüğü, İstanbul: Türk Dil Kurumu yayınları, 218 s. Sami, Şemseddin (1998), Kâmûs-I Türkî, İstanbul: Alfa yayınları, 1574 s. + (Ö. F. Akün) önsöz 32 s. 263 276
Sertkaya, Osman Fikri (2006), Dede Korkut Kitabı Dresden Nüshasının “Giriş” Bölümü, İstanbul: Ötüken yayınları, s. 160. Sucu Polat, Müge (2002), Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın Şiirlerinde Çocuk Teması, Ankara: Kültür Bakanlığı yayınları, 413 s. Yalçın, Alemdar ve Aytaş, Gıyasettin (2005), Çocuk Edebiyatı, (3. baskı), Ankara: Akçağ yayınları, 286 s. TDK (1996), Türkçe Sözlük Cilt I-II A-Z, (2. baskı), Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları, 4814 s. TDK (2005), Türkçe Sözlük, (10. baskı), Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları, 2243 s. Tekin, Talat (1988), Orhon Yazıtları, Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları, 200 s. + atlas. Tekin, Talat vd. (1995), Türkmençe-Türkçe Sözdik ‘Türkmence-Türkçe Sözlük, Ankara: Simurg yayınları, 725 s. Vasiliev, Yuriy (1995), Türkçe-Sahaca (Yakutça)Sözlük, Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları, 312 s. Yudahin, K. K. (1994), Kırgız Sözlüğü Cilt: I (A-J), Cilt: II (K-Z), Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları, 809 + XXXIII s.
277 264
“NARNİA GÜNLÜKLERİ: ASLAN, CADI VE DOLAP” VE UR-FAŞİZM Yrd. Doç. Dr. Şükran KARA
Roland Barthes, 1978’de Collège de France’da verdiği derste, ülkesine egemen olmaya başlayan “tehlikeli” durumun bileşkelerini şöyle sıralamıştır: ideolojik bağlamda, küçük burjuvazinin güçlü tırmanışı; medya düzenini ele geçirerek orada hüküm sürmeye koyuluşu ve soylu değerlerin itilip kakılışı; entelektüel düşmanlığının semirmesi (…) (Barthes, 1978:309 ) Roland Barhes’ın ülkesi için tehlikeli olmaya başlayan bileşkeleri; hem “Narnia Günlükleri” adlı 7 ciltlik seride hem de önceki metin Rowling’in Harry Potter serisinde de bulmak olasıdır. İrlandalı yazar C.S. Levis’in tüm dünyada yüz milyon satan “Narnia Günlükleri”adlı 7 ciltlik serisinin ilk kitabı “Aslan, Cadı ve Dolap” kendinden önce okunma ve izlenme rekorları kıran Harry Potter’in rakibi olarak okura sunulur. İki romanın konusu ve kahramanları arasındaki ilişkiler birbirine benzemektedir. Her iki masalsı fantastik romanda ak ve kara büyülerini işlenir ve faşizme koşut biçimde entelektüel düşmanlığı semirtilir. Metinler Arası Okuma Gerard Genette, bir yapıtla ondan öncekiler ve sonrakiler arasındaki ilişkilerin okur tarafından algılanmasına “metinler arası ilişkiler” adını verir. Gerard Genette, Palimsestes adlı yapıtında “öncekimetin”, “sonraki-metin” kavramlarını kullanır (Genette, 1982:.558-559). Genette’in bu kavramlarından hareketle, Rowling’in Harry Potter serisinin önceki-metin, “Narnia Günlükleri: Aslan Cadı ve Dolap” adlı kitabın sonraki-metin olduğunu söyleyebiliriz. Her iki metinde de büyücülük, cadıcılık ve kehanet konuları işlenir. Her iki metnin kahramanlarının üstlendiği roller birbirine benzer. Her iki anlatının başlangıç durumuyla bitiş durumu arasında bir geçiş, bir dönüşüm gerçekleşir. Bu dönüşüm sürecinde eyleyenler değişik işlevler ve roller üstlenirler. “Narnia Günlükleri: Aslan, Cadı ve Dolap”ta dört çocuğun fantastik bir ülkedeki maceraları anlatılır. Pevensie kardeşler, Adolf Hitler’in hava kuvvetlerinin bombaladığı II. Dünya Savaşı İngiltere’sinin kabus gibi ortamından kaçarak bir profesörün evine sığınırlar. Çocukların en küçüğü olan Lucy’nin, bir saklambaç oyunu sırasında evdeki bir gardıroptan, konuşan hayvanlar ve mitolojik yaratıklarla dolu peri masallarındakilere benzer büyüleyici başka bir boyuta geçmesiyle macera başlar. Bu büyüleyici yerin adı ”Narnia” dır. Narnia ülkesi bir büyücünün uyguladığı buzlu iksirin etkisi altındadır. Narnia’da hiç bitmeyen bir kış yaşanmaktadır. Lucy; tüm bunları belinden yukarısı insan, bacakları keçi bacağı şeklinde olan kuyruklu ve alnının her iki yanında boynuzları olan Tumnus adında bir faundan Narnia’ya yaptığı ilk ziyarette öğrenmiştir. Başlangıçta diğer kardeşler Suzan, Peter ve Edmund, Lucy’nin anlattıklarına inanmaz; fakat onlar da Narnia ülkesini gördüklerinde Lucy’nin yalan söylemediğini anlarlar. Narnia’daki bir kehanet onları çok yakından ilgilendirmektedir. Lucy ve kardeşlerinin gizli bir gardıroptan başka bir evrene, Narnia’ya geçmesi ve yüzyıllar önce yapılan bir kehanetin parçası olduklarını anlamaları ile gelişiyor öykü… Görülüyor ki Narnia Günlükleri’nde fantastik dünyada yaşamını sürdüren bir cadı ve sihirli yaratıklar anlatılır. Cadı, cüceler, konuşan hayvanlar, büyülü ağaçlar, faunlar, orman ve su perileri, bedenlerinin bir bölümü iri İngiliz çiftlik atlarına diğer bölümü de sert ve yakışıklı dev insanlara 279
benzeyen sentorlar, insan başlı boğalar vb. gibiler iyi ve kötü diye ayrılmaktadır. Örneğin: Beyaz Cadı Jadis, kötü büyücü; Aslan ise iyi kurtarıcıdır. Cüce Mougrim cadının gizli polis şefi ve kötülüklerin en büyük yardımcısıdır. Aslan, iki Adem oğlu ve iki Havva kızının en büyük destekçisi ve bilge kişidir. Aslan’ın da Beyaz Cadı Jadis’in de yardımcıları ve engelleyicileri vardır. Aslan’ın yardımcıları, Jadis’in engelleyicileri olur. Karşı öznenin yani Jadis’in yardımcıları da baş kahraman, Aslan’ın engelleyicileri olurlar; çünkü hem baş kahraman hem de karşı özne aynı nesnenin Narnia ülkesinin peşindedir. Önemli eylemlere katılan Aslan’dır. Görüldüğü gibi anlatıda baş kahraman yani özne bir insan değil, hayvandır. Aslan, efsanevi iki Adem oğlu ile iki Havva kızının yani Pevensie kardeşlerin kral ve kraliçeleri olmaları için Beyaz Cadı Jadis’e (Karşı özne) karşı fedakarca bir mücadeleye girişir. Aslan, Narnia ülkesini ele geçirmek için fiziksel güçlerinden öte olağanüstü güçlerle kötü kahraman Beyaz Cadı Jadis’i yok eder. Pevensie kardeşler de Narnia ülkesinin kral ve kraliçeleri olurlar. Narnia ülkesine ve orada yaşayanlara huzur ve barış getirmek adına Aslan; kendisine aykırı gelen “ötekini”, Beyaz Cadı Jadis’i gözünü kırpmadan yok eder; böylece ulusal kahraman kimliğiyle şiddeti yüceltir. Harry Potter serisinde de modern dünyada yaşamını sürdüren bir cadı ve sihirbaz toplumu betimlenir: cadılar, safkan büyücüler (doğuştan anne ve babası büyücü olanlar), sihirbazlar (Sihir Bakanı ve bakanlıkta çalışan görevliler), vampirler, kurt adamlar, ruh emiciler, cinler, periler, ölüm yiyenler (suç işlemiş büyücüler). Bütün bunlar iyi ve kötü diye ayrılmaktadır. Örneğin: Fenrir Greyback, kötü kurt adam. Remus Lupin ise iyi kurt adam. Dobby, iyi cin. Kreacher de kötü cin. Harry Potter’ın anne ve babasını öldüren zalim Voldemort örnek alınmaması gereken ”kötü” ve kara büyücü; Dombledore, kötü olanı yok etmeye odaklaşmış ak büyücü olarak karşımıza çıkar. Dombledore’ın yönlendirdiği Harry de doğaüstü güçlere sahip “iyi” büyücüdür. İyi büyücü, Harry, kendisine aykırı gelen “öteki”, kötü büyücüyü Voldemort’u gözünü kırpmadan yok eder; sonuçta iyilerin kahramanı kimliğiyle şiddeti yüceltir, şiddetin benimsenmesini sağlar. Her iki romanda baş kahraman, kendisine aykırı gelen “ötekini” gözünü kırpmadan yok eder. Bu gerçekten hareketle, “Narnia Günlükleri: Aslan Cadı ve Dolap” “ile önceki-metin “Harry Potter ve Felsefe Taşı” arasındaki benzerlikler saptanır. Her iki masalsı fantastik romanın benzer öğeleri, U. Eco’nun Urfaşizm adlı çalışmasında saptadığı özelliklerle karşılaştırılır. Sonra da şiddet öğelerinin ve Ur-faşizm’in çocuklar üzerine etkileri belirlenir. “Narnia Günlükleri: Aslan, Cadı ve Dolap” ve “Harry Potter ve Felsefe Taşı” ve Ur- faşizm Her iki masalsı romanda da “nazileştirme politikası” fantastik bir biçimde verilir. Bu gerçekten hareketle bu çalışmada, U. Eco’nun Ur-faşizm adlı çalışmasında saptadığı özelliklerle, “Harry Potter Felsefe Taşı” ve “Narnia Günlükleri: Aslan, Cadı ve Dolap” başlıklı fantastik masalsı romanlar arasındaki benzerlikler karşılaştırılır. İnsanları ve dünyayı koruyacak kahraman; kendisine aykırı gelen “ötekini” gözünü kırpmadan yok eder; böylece ulusal kahraman kimliğiyle şiddeti yüceltir; sonuçta öz savunma aracı olarak şiddeti ve korkuyu yaratan bu olguları, Umberto Eco Ur-faşizm olarak adlandırır (Batur, 1998:50-54). U. Eco’nun Ur-faşizm adlı çalışmasında saptadığı özelliklerle “Narnia Günlükleri: Aslan, Cadı ve Dolap” ve “Harry Potter ve Felsefe Taşı” adlı masalsı fantastik romanlardaki benzerlikler karşılaştırmalı olarak şöyle sıralanabilir: “...Ur-faşist ideolojinin kökeninde, bir komplo saplantısı vardır. Komplonun en kolay yolu da yabancı düşmanlığı duygusuna başvurmaktır. Yalnız komplonun bir içeriği ve kaynağı olmalıdır...” Hagrid, Harry’i Hogwarts Büyücülük ve Cadılık Okulu’na götürmek için teyzesinin evinden alır. Hagrid, trafik kazasında öldüğünü sanan Harry’ye ailesini Voldemort’un öldürdüğünü; ama kendisini öldüremediğini, o günden sonra ortalarda hiç görünmediğini söyler. Ayrıca Hagrid, Voldemort’un bir yerlerde yaşadığına ve eski gücünü yitirdiğine inanıldığını; felsefe taşındaki yaşam iksirini ele geçirince kendi bedenini yaratabileceğine dikkat çeker. Beyaz Cadı Jadis sihir gücünü kullanarak Narnia ülkesini, lanetli bir büyü yaparak hiç bitmeyen bir kış yaşamaya mahkum eder. Cadının hükümranlığına son verecek efsanede iki Adem oğlu ve Hava kızı Narnia ülkesine yeniden baharı ve barışı getirecektir. Bu efsaneyi bilen cadı, İki Adem oğlundan Edmund’u tuzağa düşürüp sihirli yiyeceklerle kandırarak diğer kardeşlerini de saraya getirmesi için komplo kurar.
280
“Ur-faşizmde … bireylerin birey olarak hakları yoktur ve halk bir nitelik gibi algılanır, ortak iradeyi ifade eden tek gövdeli bir varlık olarak ve büyük sayıda hiçbir insan topluluğunun ortak bir iradesi olamayacağından lider onların tercümanıymış gibi davranır.” Harry, felsefe taşının Voldemort’un eline geçmesini engellemek için tek başına zorlu bir savaşı göze alır. Bu savaşta her şeye “o” karar verir. Aslan altın rengi yelesi ve büyük, soylu, heybetli ve karşı konulamaz gücüyle Beyaz Cadı Jadis’e karşı savaşta liderdir. Aslan, Narnia ülkesine barış ve huzuru getirmek için zorlu savaşı göze alır, fedakarca mücadele eder; savaşta her şeye o karar verir.. “Ur-faşizm farklı olana karşı duyulan doğal korkuyu kullanarak ve abartarak görüş birliği arar. (...) araya girenlere, uyumsuzlara karşıdır. Dolayısıyla Ur-faşizm tanımı gereği ırkçıdır.” Voldemort’un karanlık güçlerle uğraştığına, yandaş aradığına, yandaş olmayan ya da kendine karşı olan Harry’nin anne ve babasını öldürdüğüne; ama Harry’i öldürmek isteyip de öldüremediğine, o günden sonra da eski gücünü yitirip ve başkasının bedeninde yaşadığına ve felsefe taşı ya da yaşam iksiri eline geçince tekrar bedenini yaratacağına inanılır; böylece doğal korku yaratılır ve Voldemort’a karşı tepki oluşturulur. Beyaz Cadı Jadis, Narnia ülkesindeki hükümranlığında büyüyü ve zulmü kullanarak kendine yandaş bulur. Beyaz Cadı Jadis’in yandaş olmayanları, kendine karşı gelenleri acımadan taşa çevireceğine inanılır; böylece doğal korku yaratılır ve Beyaz Cadı Jadis’e karşı tepki oluşturulur. “Ur-faşizm de düşmanlar hem çok kudretli, hem de çok zayıf gösterilir.” Başlangıçta Voldemort kendisine karşı olan herkesi öldürecek kadar güçlü büyücüdür. Anlatının sonunda Voldemort gücünü yitirir; Quirrell’in sarığı içinde yaşayan korkunç bir yüzle karşımıza çıkar. Voldemort felsefe taşına sahip olmak için Quirrell’in sarığına sığınarak felsefe taşına ulaşıp kendi bedenini yeniden yaratmak ister. Beyaz Cadı Jadis sihir gücünü kullanarak düşmanlarını taşa çevirecek, Aslan’ı öldürecek kadar güçlü büyücüdür; ama taş masa efsanesinde aldanır. Kehanete göre ortada eğer gerçek bir ihanet yoksa taş masa kırılacak ve kendini feda eden yeniden dirilecektir. Aslan, Edmund’un ihanetine inanmaz ve kendini Beyaz Cadı’ya feda eder; ama Edmund suçsuz olduğu için taş masa çatlar. Aslan da dirilir. “Ur-faşizm, Aydınlanmayı modern çürümüşlüğün başlangıcı olarak görür. Bu nedenle entelektüel dünyaya karşı güvensizlik Ur-faşizm’in her zaman bir belirtisi olarak olagelmiştir.” “Harry Potter ve Felsefe Taşı” kitabında aydınlanma düşüncesinin sona erdiği ve gotik olanın yeniden egemen olmaya başladığı görülmektedir. “Harry Potter ve Felsefe Taşı”ndaki uçan süpürgeler, havada uçuşan toplar ve kanatlı anahtarlar yer çekimi yasasından kaçınmak için birer araçtır. Unutulanları hatırlatan küre, yaşam iksiri ve felsefe taşı, görünmez tren peronu, sihirli asa, insanın hayvana dönüşmesi, cinler yaşanan tarih dilimindeki toplumsal ilişkileri belirleyen yasaları görmezden gelmenin ve bu yasaları açıklama çabasından kaçınmanın aracıdır. “Narnia Günlükleri: Aslan, Cadı ve Dolap” kitabında aydınlanma düşüncesinin sona erdiği ve gotik olanın yeniden egemen olmaya başladığı görülmektedir. “Narnia Günlükleri: Aslan, Cadı ve Dolap” kitabındaki konuşan hayvanlar, cadı, cüceler, orman ve su perileri, büyülü ağaçlar, sentorlar, faunlar, sihirli yiyecekler, sihirli ninniler yaşanan tarih dilimindeki ilişkileri belirleyen yasaları görmezden gelmenin bu yasaları açıklama çabasından kurtuluşun fantazyanın tasvir ettiği başka bir dünyaya, büyülerin ve cadıların dünyasına erişmenin sihirsel esrikleşme yoluyla olası olacağı izlenimini verir. “Ur-faşist ideolojide kahramanlık olağandır. Bu kahramanlık kültü ölüm kültüyle sıkı sıkıya bağlantılıdır(...) Neredeyse ölmek için sabırsızlık içinde olan ur-faşist kahraman, başkalarını ölüme götürür.” Harry, felsefe taşının Voldemort’un eline geçmemesi için her şeyi; hatta ölümü bile göze alır. “Felsefe taşı”nı ele geçirme savaşının içine Ron ve Hermione’i de çeker. 281
Aslan, Narnia ülkesi için her şeyi, hatta ölümü bile göze alır. Ülkenin kurtuluşu için Pevensie kardeşleri de savaşının içine çeker. “Ur-faşizm “newspeak” (yeni söylem) diliyle konuşur. Bu terim İngiliz Sosyalizmi anlamına gelen “ingsoc” un resmi dili olarak, Orwell tarafından “1984” adlı eserinde icat edildi.”. Yeni söylem, akıldışı, uydurma bir gelenekçilik anlayışı içinde oluşturulmuş farklı bir gruba ya da bir topluluğa hitap eden kurgusal bir dil ve bu dil çevresinde dönen söylemdir. Harry Potter ve Felsefe Taşı’nda yeni söylem anlayışı anlatının içinde kemikleşmiş bir yapı oluşturur. Burada yeni söylem içindeki sözcükler ve söylemler şöyle oluşmuştur: Var olan anlamlı sözcüklerle anlatıya uygun kavramlar oluşturmak: Şeytan Kapanı, Kelid Aynası, Görünmez Pelerin, Cadılık ve Büyücülük Okulu... “Narnia Günlükleri: Aslan,Cadı ve Dolap”ta yeni söylem anlayışı anlatının içinde kemikleşmiş bir yapı oluşturur. Burada yeni söylem içindeki sözcükler ve söylemler şöyle oluşmuştur: Varolan anlamlar sözcüklerle anlatıya uygun kavramlar oluşturmak: tek boynuzlu atlar, Çoban cini, insan yiyen devler, minotourlar (yarı insan, yarı boğa, insan etiyle beslenen mitolojik canavar), sentorlar (bedenlerinin bir bölümü iri İngiliz çiftlik atlarına diğer bölümü de sert ve yakışıklı dev insanlara benzeyen varlıklar)…
Sonuç Masum bir evrene; çocukların evrenine giren “Narnia Günlükleri: Aslan Cadı ve Dolap” adlı kitapta büyücülük, cadılık ve doğa üstü konularının işlendiği ve fantazya ile gotiğin karıştırıldığı görülür. Tıpkı Harry Potter serisinde olduğu gibi…Görülüyor ki bugünün fantastik yazını, akıl ve bilimi işler kılan ve yücelten aydınlanma düşüncesinin sona erdiğini ve gotik olanın yeniden egemen olmaya başladığını vurgular. Örneğin; “Narnia Günlükleri: Aslan, Cadı ve Dolap” başlıklı kitapta büyücülük, cadıcılık ve kehanet konuları işlenir; ayrıca ormanlar kralı aslana kendini ölümüne feda eden İsa mesih rolü verilmesi de dikkati çeker. Kehanete göre ortada eğer gerçek bir ihanet yoksa taş masa kırılacak ve kendini feda eden yeniden dirilecektir. Aslan, Edmund’un ihanetine inanmaz ve kendini ölümüne feda eder. Beyaz Cadı Jadis, Aslan’ı öldürür; ama Edmund suçsuz olduğu için taş masa çatlar ve Aslan dirilir. Aslan, Beyaz Cadı’nın taşa çevirdiği yandaşlarını diriltir ve yandaşlarıyla Beyaz Cadı Jadis’i dehşet ve korku saçarak öldürür. İki Adem oğlu ve iki Havva kızı Narnia ülkesinin kral ve kraliçesi olurlar; böylece Narnia ülkesine huzur ve barış gelir. “Narnia Günlükleri: Aslan, Cadı ve Dolap” da Hıristiyanlık’ta kötülük olmadan iyiliğin, savaş olmadan barışın olmayacağı vurgulanır. Ayrıca erdemli doğaüstü gücün simgesi kadın değildir. Kötü gücün simgesi kadın Beyaz Cadı Jadis’tir. Öz olarak Narnia ülkesini koruyan kahraman, Aslan; kendisine aykırı gelen “ötekini” Beyaz Cadı Jadis’i öz savunma aracı gözünü kırpmadan yok eder; sonuçta ulusal kahraman kimliğiyle şiddeti yüceltir. Gerçek ve kurmaca arasındaki farkı yetişkinler kadar kolay algılayamayan çocuklar, öz savunma aracı olarak şiddeti, dehşeti, gerilimi ve korkuyu yaratan satırlardan; bir başka deyişle tehlikeyi ayrımsamadan okuduğu satırlardan olumsuz etkilenirler. Fantazya düzeyinde bile olsa çocuklar, öğrenme ve taklit etme yoluyla gördüklerini içselleştirme sonucunda, şiddeti günlük yaşamlarının ve davranışlarının bir parçası olarak kabul ederler (Oskay, 1982:369). Çocuk, neyi nasıl yaşıyorsa yaşamını aldıklarının üzerine koyup da yapılandırmıyor mu? Öz savunma aracı olarak savaşı ve şiddeti yücelten bir başka deyişle kendi ülkesini korumak ya da ele geçirmek adına savaşana “iyi kahraman” kendine karşı olan ”kötü kahraman” rolünü veren kitapları okuyan çocukların olumsuz etkilenmediğini kim yadsıyabilir?
282
KAYNAKÇA Barthes, R. Le Neutre: Cours au Collège de France, Amazon yay.,1978 Eco, U. “Ur-faşizm Ya da Ebedi Faşizm Varlık, Ekim 1995, sayı:7 ve Mussoliniler Olmasın Diye...,Cumhuriyet, 23 Temmuz 1995” BATUR Yüksel, Bilim Kurgu Sinemasında Şiddet ve İdeoloji, Kitle yay., Ankara, 1998:50-54 deki alıntı Genette, G. Palimsestes, Seuil yay., Paris,1982 Lewis, C.S. “Narnia Günlükleri: Aslan, Cadı ve Dolap” (çev. Müfit Balabanlar), Doğan Egmont yay., İstanbul, 2006 Rowling, J.K. Harry Potter ve Felsefe Taşı (çev. Ülkü Tamer), Yapı Kredi yay., İstanbul, 2001 Oskay, Ü. İletişimin Kültürel İşlevleri, A.Ü. S.B.F yay, Ankara, 1982
283
ÇOCUK GELİŞİMİNDE ÇİZGİ ROMANIN ETKİSİ Hasan Hüseyin KARABAĞ Yönetmen, Oyuncu
Giriş Bu bildiri, üç aşamalı bir tasarının ikinci bölümü olarak da değerlendirilebilir. İlki Oluşum Drama Enstitüsü’nün 2005 yılında düzenlediği Türkiye 7. Drama Liderleri Buluşması ve Ulusal Drama Semineri’nde sunduğum “Drama’da Bir Anlatı Biçimi Olarak Masal” adını taşıyan bildirimdir. Okuma ve okul öncesi sözlü kültür geleneğini, anlatı biçimlerini irdeleyen bu bildiri, masalın okumaya geçişte ve çocuğun hayal dünyasına neler kazandırdığını irdeler. Ülkemizde yeteri kadar anlaşılamayan Çizgi Roman ise bana göre okuma öncesi ikinci basamağı oluşturur. Dünyada ve ülkemizde yarar ve zararları tartışılan, Türkiye’de kalıcı etkilerine rağmen üzerinde çok fazla düşünülmeyen Çizgi Roman, okuma yetisine ne oranda hizmet etmiş ya da ne oranda zarar vermiştir. Bu bildirinin amacı, konuya dikkat çekmektir. Konunun devamında Çocuk Klasikleri ve Gençlik Edebiyatını inceleyeceğim. Tarihçe Tarihsel süreç içerisinde resmin kullanımının mağara duvarlarına resim yapan insanla başladığını, resimli anlatımın yazıdan önce varolduğunu arkeolojik keşif ve bulgulardan biliyoruz. Günümüzde bilinen anlamda çizgi öykü ve çizgi romanlar ise 19. yüzyıl başında Amerika Birleşik Devletleri’nde gelişmiştir. Bu gelişmeyi etkileyen öncülerden biri Alman Wilhelm Busch’un 1865’te çizdiği “Max und Moritz” adlı çizgi dizidir. Gazetelerde ve çeşitli kitaplarda görülen karikatürlerden, gravürlerden farklı olarak çizgi roman, başlı başına bir öyküyü içerir. Özellikle gazetelerde sık rastlanan ve Çizgi Romanın ilk gelişim çizgilerini oluşturan Çizi Bantlar ise, hikayeyi daha az resimle anlatma yolunu seçer. Bu yönleri ile karikatüre daha yakın kabul edilebilirler. Çizgi Öykü: Çizgi öyküler, gazete ve bazı dergilerde çıkan, devamı olan öykülerin, 4 ya da daha fazla kare dizilimiyle anlatımından oluşur. Çizgi Roman: Çizgi romanlar ise, çizgi öykülerden oluşmuş olmakla birlikte farklı olarak kendi başlarına da bir kitle iletişim aracıdırlar. Dergi veya kitap biçiminde olabilir, bir ya da birkaç öyküyü içerebilirler. Her iki biçimin ortak özellikleri şöyledir: 1- Birbirini izleyen resimlerle anlatılan bir öykü, 2- Karakterlerin, bir maceradan diğerine süregelen özellikleri, 285
3- Konuşma veya metnin resmin içinde yer alması, 4- Resim ile metnin bir bütün oluşturması, resmin daha ağır basması, 5- Düzenli aralıklarla çıkması. Çizgi romanlar 1920’lerden sonra Amerika Birleşik Devletleri dışında da yayılmaya başlandı. Bu tarihten sonra diğer ülkelerde kendi özgün eserlerini vermeye başladılar. Farklı ülkeler kendi folklorik yapılarını, efsanelerini, çocuk masallarını ve masal kahramanlarını kullanıp çok güçlü Amerikan etkisini azalttılar. Türkiye’nin çizgi roman gelişiminde geçirdiği süreç de bu görüntü ile paraleldir. Türkiye’de Çizgi Roman Ülkemizde çizgi roman sayılabilecek ilk örnek 1929’da yayımlanmaya başlanan Çocuk Sesi adlı dergidir. Çocuk Sesi, çizgi romanı ilk olarak kullanmaya başladı. Karikatürist Cemal Nadir Güler’in bu dönem eserlerine çizgi roman denebilir. Orhan Tolon, ilk yerli çizgi roman “Zıp Zıp ve Arkadaşları”nı Çocuk Sesi dergisinde çizmeye başladığında yıl 1934’tür. Bu tarihten sonra ülkemize özgü eserler görülmeye başlandı. 1939’da 1001 Roman ağırlıklı olarak çizgi roman vererek yayına başladı. Çocuk Sesi ve Afacan birleşti. 1939’da Çocuk Dünyası “Kara Maske” adlı çeviri çizgi romanı yayımlamaya başladı. 1941 – 1945 arası II. Dünya Savaşı’nın etkisi ile çok fazla çizgi romana rastlanmaz. 1945’lere kadar çocuk okuyucu kitlesi hedef alınarak çizgi roman üretildi. Bu dönem Türk masal kahramanlarının yanı sıra Türk tarihinden kahramanların ve yurt dışından gelen çizgi roman kahramanlarının bir arada olduğu bir süreçti. 1945’te Doğan Kardeş “Mandrake” ve “Tarzan”ı yayımlamaya başladı. 1948’de “Swing”, 1950’de “1001 Özel”, 1951’de “Pekos Bill”, 1953’te “Koca Teks” ve “Tarzan” gibi haftalık dergilerle çizgi roman akımı artmaya başlar. Çocuk dergilerinin içinde bölümler halinde verilen çizgi roman 1951’de “Pekos Bill” ile ayrı bir dergi halinde ortaya çıkar. 1950 konu ve kahramanlarını tarihten alan ürünlerle geçildi. Ratip Tahir Burak tarafından çizilen “Barbaros’un Son Seferi”, ve “Koca Yusuf” Hürriyet Gazetesi’nde, Turhan Şimga’nın çizdiği “Preveze Deniz Seferi” de Armağan Gazetesi’nde yayımlandı. Gerçek anlamda çizgi roman Türkiye’de bu tarihlerden sonra tanınmaya başlandı. Ratip Tahir bu yılda Hürriyet Gazetesi için “Cem Sultan”ı çizdi. Kore Savaşı’nın etkisi ile yine Hürriyet, Sururi’nin çizdiği “Kunuri Savaşı”nı ilk sayfada yayımlamaya başladı. 1953’te ilk yerli çizgi roman dergisi “Köroğlu” çıktı. 1954 ve 1956 arası karikatüristlerin de ağırlıklı olarak çizgi roman yapmaya başladıkları dönem oldu. Bedri Koraman, Altan Erbulak, Eflatun Nuri, Turhan Selçuk ve Oğuz Aral dönemin önde gelen çizerleri idi. 1955’te çizgi roman denince bir döneme ad olan “Tommiks”, 1956’da “Teksas” çıktı. 1957’de Turhan Selçuk “Abdülcanbaz”a başladı. 1959’da “Red Kit” ve “Sipru” Türkiye’de yayımlanmaya başladı.
286
1959’da Akşam, tarihi çizgi roman döneminin başlangıcı sayılan “Kaan”ı yayımlamaya başladı. 1959 – 1976 dönemi yerli yapıtların çokça görüldüğü bir devredir. 1963 “Karaoğlan”, 1964-1968 “Timur”, 1964 “Kahramanlar”, “Akbulut Kaan”, 1966 “Ogan”, 1967 “Kızıltuğ” ve “Akbulut”, 1968 “Alptekin”, 1970 “Tarkan”, 1971 “Tolga”, 1972 “Bahadır”, 1973 “Baytekin” 1974 “Kaan”, “Malkoçoğlu” ve “Kara Murat” ve 1975 “Arhan” bu devrede yayımlanan tarihi kahramanlı çizgi romanlardı. 1962’de başrollerinde Orhan Günşiray, Fatma Girik ve Öztürk Serengil’in oynadığı “Kaan”, Atıf Yılmaz tarafından filme çekildi. 1963 “Kaan” albümler halinde “Karaoğlan” ise dergi şeklinde çıkmaya başladı. 1965’te Suat Yalaz “Karaoğlan”ı filme çekti ve büyük ilgi gördü. Tarihi kahramanlar bu dönem sonrası çoğaldı. 1967 korku türü hikâyelerden oluşan “Korku” ve genç kızlar için “Tina” çıktı. Sezgin Burak “Tarkan”ı ortaya çıkardı. 1970 Oğuz Aral, Günaydın Gazetesi’nde “Gırgır” adlı köşesine başladı. 1972 Oğuz Aral “Gırgır”ı bağımsız olarak yayımlamaya başladı. Dostlar Tiyatrosu “Abdülcanbaz”ı tiyatroya uyarladı. 1972’de “Milliyet Çocuk” yayıma başladı. 1979’da Yaşar Kemal’in “İnce Memed” romanı İsmail Gülgeç tarafından Milliyet Çocuk için çizildi. 1977 “Tercüman Çocuk” çıktı. 1978 Gırgır ekolü fire vermeye başladı. “Mikrop” adlı bir mizah dergisi çıktı. 1980 12 Eylül Askeri Darbesi gerçekleşti. 1981 Ayhan Başoğlu devletin verdiği sipariş üzerine “Altın Saçlı Çocuk” adlı çalışmasını yaptı. 1982 yayın hayatına başlayan Güneş Gazetesi önemli çizerleri toplayarak çıktı. “Alaska – Ken Parker” yayımlanmaya başladı. “Hürriyet Çocuk” yayımlanmaya başladı. 1986 Gırgır ekolü yine bölündü “Limon” dergisi çıktı. Bu bölünme, 1989’da “Hıbır” “Dıgıl”, ve “Fırfır”ın çıkması, “Gırgır”ın satılması ile zirveye çıktı. 1991 “Limon”, bağlı olduğu yayın grubundan ayrılıp “Leman” adlı bağımsız dergiye dönüştü. 1980 sonrası çizgi roman satışları eski hızını yitirmeye başlarken 12 Eylül Askeri Darbesi’nin etkisi ile mizah dergilerinde bir patlama yaşandı. Toplumsal muhalefet kendisini mizah yolu ile ifade etme yolunu seçti. Türkiye’de çizgi roman gelişim sürecinde okuyucu kitlesini 1930 – 1955 arası, 1955 – 1980 arası ve 1980 sonrası okuyucu kitlesi olarak üç gruba ayırmak gerekir. 1930 – 1955 arası okuyucu kitlesi, Cumhuriyetin model insan yetiştirme düşüncesi ile bu anlayışa karşı çıkan düşüncenin arasında sıkışmış kalmış, her iki kesim için de ürünler sunan çizgi roman açısından arkaik bir devirdir. Daha çok çocuklara seslenen, çocuk dergilerinin içinde yer alan, onların görsel hafızalarından yararlanarak eğitme düşüncesi ile hareket eden çizgi romanlar, zaman içinde farklılık göstermeye başlar.
287
Daha çok gazete tefrikaları yolu ile okura ulaşan çizgi roman, bağımsız bir ürün olarak görülmeyip yalnızca gazeteye okur ilgisini çekmek amacıyla değerlendirilir. Devletin Amerikan yanlısı milliyetçi yaklaşımıyla anti komünist bir seyir takip eder. Seçilen konu ve kahramanlar da bu düşünceye hizmet eder. 1955 – 1980 arası okuyucu kitlesi, çizgi romanın altın dönemine tanık olur. Her türlü okur kitlesine seslenen, zengin seçenekleriyle ekonomik getiri sağlayan, sinema endüstrisini de yanına alan bir panorama görünmektedir. Ağırlıklı olarak İtalyan ve Belçika ekolü çizgi romanların yanı sıra Türk çizerlerin ürünleri de revaçtadır. Dönemin siyasi yapısının yansıması mizah dergilerinde kendini gösterir. Bu nedenle soruşturmalar, mahkeme süreçleri yaşanır. Tommiks, Teksas, Zagor, Mandrake, Teks, Mister No, Kaptan Swing, Tarkan, Karaoğlan, Malkoçoğlu vd. günümüze kadar ulaşan ürünler olurlar. Bugün onları toplayan orta yaşlı varsıl bir kuşak yetişmiş durumda. Çocukluk yıllarına ait kitaplara sahip olmak, onları ellerinde tutmak, sanki çocukluk yıllarına geri dönmekle eşdeğerde gibi. Orson Welles’in “Yurttaş Kane” adlı filminde canlandırdığı medya baronu ölüm döşeğinde “Rose bud” diye sayıklar. Yanındakiler ne demek istediğini anlamazlar. Bu onun son sözleridir. Kamera şömineye döndüğünde yanmakta olan tahta kızağın üzerindeki kırmızı gül dövmesi ve “Rose bud” yazısı okunur. İnsanın hafızası, bilinçaltı, ölüm anında bile çocukluğunu aramaktadır. Hayat boyu kalıcı edinimler çocukluk yıllarında belleklere kazınır. Yılların çok önce yaşanmış olması anıların izlerini hafızalardan kolay kolay silemez. 1980 arası okuyucu kitlesi ise konularını Western ya da tarihi macera romanlarından alan eski çizgi romanlara değil, American Comics diye tanımlanan “Supermen”, “Batman”, “Örümcek Adam” ve “X-Men” gibi Marvel karakterlerine ilgi duymaya başladılar. Kırk yaşın üzeri ağırlıklı olarak eski tip çizgi roman okuru iken gençler ise American Comics ve Heavy Metal çizgilere yöneldiler. Bunda dinledikleri müziğin, takip ettikleri modanın etkisi de göz ardı edilemez. Aralarında “Barbar Conan” okurları da azımsanmayacak sayılardadır. Bu dönemin okuru aynı zamanda mizah dergilerinin ve büyükler için çizilen erotik çizgi romanların da takipçisidir. Çizgi Roman Konu ve Kahramanları Çizgi romanlarda konular folklorik öğeler taşısa da iki yönlü bir açılım görülür; Macera ve güldürü öğesi taşıyanlar. Günümüzde sosyal muhalefet ve politik görüşlerle beslenen, belli bir ideoloji aktaran çizgi romanlarda sayıca artmıştır. Macera romanları, Antik Yunan’da olduğu gibi bir kahraman çerçevesinde iyilerin kötülerle mücadelesini anlatır. Her ülke kendi kültüründen yararlanma yoluna gitmiş, tarihi öyküler ortaya çıkmıştır. Burada Amerikan kovboy hikâyeleri de önemli bir yer tutar. Western çizgi roman edebiyatı için sonsuz bir kaynak özelliği taşır. Klasik edebiyat eserleri de çizgi roman şeklinde ürün olarak sunulmuştur. Ülkemizde bunun en önemli örneği Milliyet Çocuk dergisinin verdiği “Resimli Klâsikler” serisidir. Güldürü ağırlıklı çizgi romanlarda ise güldürü öğesi tip özelliklerinden yola çıkılarak ya da esas kahramanın yanındaki yan karakterlerle verilir. Çocukları Çizgi Roman Okumaya Yönelten Etkenler Çizgi roman okurlarının çoğunlukla çocuklar olduğunu söylemek tam anlamı ile doğru olmaz. Toplumun çeşitli kesimlerinden insanlar çizgi roman okumaktadırlar. Ancak ben daha çok çocuk okuyucu üzerinde duracağım ve dünkü çocuğun bugünkü konumuna bakacağım. İlk başta değindiğim gibi sözlü anlatı kültürünün ürünü masallarla, klasik edebiyat arasında bir geçiş kabul ettiğim çizgi romanlar, çocukların hayal dünyasındaki boşlukları doldurma adına onlara sonsuz
288
açılımlar sunuyorlar. Bunda çizgi romanın yapısında varolan sinemanın da kullandığı geçmeli ve kesmeli anlatı biçiminin etkisi büyüktür. Çocuk boşlukları kendi zihninde dolduruyor. Çocukların çizgi roman okumasında etken olan nedenler şöyle sayılabilir: 1- Çizgi romanlar, çocuğun hareket ve macera isteğini doyurmaktadır. 2- Olaylar hızla gelişmekte olup öyküler kısadır. 3- Okunmaları kolaydır. Okuma bilmeyen çocuklar bile resimden öyküyü anlayabilir. 4- Çizgi romanların satın alınması çok kolaydır; çünkü her yerde satılmakta ve fiyatları ucuzdur. Mahalledeki her çocuk dergilerini değiş tokuş aracı olarak kullanmakta ya da ödünç vermektedir. 5- İstendiği zaman sinema önlerinde ya da çocukların oyun alanı olan arsa ve parklarda paraya, sinema biletine ya da yeni maceraların olduğu kitaplara dönüştürülebilmektedir. 6- Çizgi roman okumak, herkesin yaptığı bir eylemdir. Çocuklar grup onayına önem verirler. Diğerleri çizgi roman okurken birinin okumaması, o çocuğu topluluk içinde yalnız bırakabilir. 7- Okunan öyküler oyun alanlarında çocuklar tarafından farklı kurgularla yeniden oluşturulup oynanmaktadır. Günümüzde filmlerin oyuncaklarının yapıldığı gibi o dönemde de kitaplar filme çekilmekte ve oyun konusu olmaktaydı. 8- Pek çok çocuğun okumak için başka bir seçeneği yoktur. Son on yıllık süreç dışında çizgi roman okumak ucuz bir uğraştı. Ancak son yıllarda koleksiyonerlerin artması eski çizgi romanlara olan ilgiyi de artırdı. Eski kitaplar normal değerinin üzerinde alıcı bulmaya başladılar. Bu da çizgi roman piyasasında eskilerin yeni basımlarını gündeme getirdi. Şimdilerde hareketli bir pazar oluşmuş durumda. Çizgi Romanın Çocuklar Üzerindeki Etkileri Çizgi roman çocuğun ruhsal ihtiyaçlarından olan bir gruba ait olma, bir gruba kabul edilme duygusunu tatmin ettiğinden dolayı özellikle 6-14 yaş arası ilgiyi toplamaktadır. Arkadaşlarının çoğunluğunun yaptığı çizgi roman okuma eylemi kabul görme isteği taşıyan çocuk tarafından tekrarlanır. Bugün bunun yerini bir ritüel gibi topluca gidilen oyun salonları almıştır. Makinenin başına oturan çocuk diğer arkadaşları gibi oyun oynamakta ve bu gruba kabul edilme yönünde en temel şart olmaktadır. Daima kazanan, yaşadığı tüm sayısız tehlikeye rağmen hayatta kalmayı başaran kahraman motifi çocuktaki başarı duygusunun tatminini sağlar. Çocuk, kahramanla özdeşlik kurup kendi sıkıntı ve sorununu geçici de olsa unutmaya, sanal çareler bulmaya başlar. Bu sorunların üstesinden gelmek için yeterli değildir. Çocuk çizgi romana bağlı kalıp çocuk klasiklerine, gençlik klasiklerine ya da klasik edebiyat eserlerine geçiş yapamıyorsa bunda sorun var demektir. Bu sorun ilerleyen yaşlarda başka bir şey okuyamamakla ortaya çıkar. Ancak büyüklerin koleksiyon merakı ile ya da arada çizgi roman okumaları ile karıştırmamak gerekir. Çünkü klasik edebiyat eserlerinin çizgi roman uyarlamaları da gerek dil, gerekse anlatı açısından aynı özellikleri barındırır. Büyüklerden farklı yapıda fizyolojik ve ruhsal özellikler taşıyan çocuklara büyüklerin yaşantısı monoton ve durağan gelir. Değişiklik ve hareket ihtiyacında olan çocuk bu duyguyu çizgi romanlarda bulur. Çocuğun içinde doğal olarak varolan şiddeti oyun yoluyla gidermek aynı şekilde çizgi romanlarla da sağlanabilir. Çizgi romandaki özdeşlik hali onun şiddetini ve saldırganlık dürtüsünü yok etmesine yardımcı olurken aşırı şiddet içeren çizgi romanlarında saldırganlık dürtüsünü artırdığı bilinmektedir. 1954 yılında Amerika’da çocuk ve gençleri şiddete yöneltebilecek nitelikte olduğu tespit edilen çizgi romanlara rastlanması üzerine yayıncılar kedi yapıtlarını denetleme kararı aldılar. Bunun sonucu ortaya Çizgi 289
Roman Yayın Kuralları (American Comic Code Authority) çıkmıştır. Ülkemizde de bazı yayınların üzerinde bunların uygulandığına dair kısaltmalar görülse de bunlar Amerika için hazırlanan kurallardır. Farklı Görüşler Çizgi romanın uzun zaman okumaya engel olduğunu, okumayı gerilettiğini savunan uzmanlar farklı kullanımlar sonucu bu görüşlerini tekrar gözden geçirmek zorunda kalmışlardır. Son yıllarda önemi anlaşılan “Eğitimde Drama”, çizgi romandan yararlanma yoluna gidip yeni açılımlar sağlamıştır. Noktalama işaretlerini ve cümlenin öğelerini öğretme amacıyla çizgi romanlar kullanılmıştır. Çocukların resimli kitapları tercih etmeleri okumayı sevdirmek adına kullanılabilir. Resimli kitaplar sözcük öğreniminde katkıda bulunup genel okumaya yardımcı olurlar. Bir eğitimci çizgi romanı şu amaçlarla kullandığını belirtmiştir: 1- İyi okuyup yazmayanların okumalarını ilerletmek için, 2- Okuyan; fakat yazmaktan hoşlanmayanları yazmaya teşvik için, 3- Sınıfta toplum içinde söz konusu olan çeşitli konularda tartışmaları başlatmak için, 4- Karakterler yoluyla toplum değerlerini bulmak için. Yine Eğitimde Drama kullanımına bir örnek olarak Fen derslerinde molekülleri öğretmek adına çizgi roman karakterlerinden yararlanılmıştır. Çizgi roman balonlarını öğrencilerin doldurması yazma becerisi ve çocuğun hayal gücünü geliştirirken, yine boyama ve kesme metodu ile yeni hikayeler yaratma görsel beceriyi artırmakta ve küçük yaşta sanat eğitiminde faydalar sağlamaktadır. Sonuç Ülkemizde uzun zaman değer verilmeyen, okunması ailelerce ve öğretmenlerce yasaklanan çizgi romanlar geçmişte banyo kazanlarında su ısıtmak için kullanılmışlardır. Ancak anne babalar günümüzde okumaya mesafeli bir kuşakla karşılaşınca edebiyatı nasıl sevdireceklerini aramaya başlamışlardır. Dünün çizgi roman okuru çocukları bugün kırk yaşın üzerindedir. Çizgi romanla başladıkları yolculuklarında kitap dostluğunu, kitap sevgisini kazanmış bireyler olarak hayatlarını sürdürmekteler. Kendi çocuklarında göremedikleri kitap okuma alışkanlığının kökeninde masal anlatan anneanneler, babaanneler ve dedelerin yok olması kadar televizyon denilen kitap katilinin gücünün etken olduğunu da biliyorlar. İlk adımın anlatı geleneği olduğunun altını çizerek, çizgi romanların okuma yolculuğu içerisinde bir ara durak olduğunu belirtmeliyim. Bundan bir sonraki aşama ülkenin folklor zenginliği ile orantılı yerel edebiyat ve dünya klasiklerine ulaşan yoldur. Çizgi roman kaliteli edebiyat ürünüdür. Yalnızca ehil ellerde değerlendirilmeyi beklemektedir. KAYNAKÇA Levent CANTEK, Türkiye’de Çizgi Roman, İletişim Yayınları, İstanbul-1996. Nilüfer TUNCER, Çizgi Roman ve Çocuk, Çocuk Vakfı Yayınları, İstanbul-1993. Üstün ALSAÇ, Türkiye’de Karikatür, Çizgi Roman ve Çizgi Film, İletişim Yayınları, İstanbul-1994.
290
AYTÜL AKAL’IN MASALLARIYLA ÇOCUKLARA DEMOKRATİK YAŞAM EĞİTİMİ
Yrd. Doç. Dr. Türkan KUZU Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Dünyadaki toplumlar yüzyıllarca farklı sistemlerle yönetilmiş, uzun ve yorucu uğraşlar sonucunda da büyük çoğunluğu cumhuriyet rejimini, dolayısıyla demokrasiyi benimsemiştir. Bilindiği gibi demokrasi “halkın egemenliğine dayanan yönetim biçimi”dir (Ergeneci ve diğerleri, 2002, s.550). Demokrasi cumhuriyet yönetiminin temelidir. Kendi hakkına sahip çıkabilen, başkalarının hakkına saygılı davranabilen, hukukun üstünlüğünü benimseyip kendi geleceklerine özgürce karar verebilen insanların yaşam şeklidir demokrasi. Demokrasilerde kararlar ortak alınarak doğruya ulaşma hedeflenir. Herkes kanunlar karşısında eşittir, hiç kimse düşüncesi, inançları, dili ve ırkı gereği aşağılanamaz, kınanamaz. Temelinde sevgi, saygı ve hoşgörü bulunmaktadır. Bu bağlamda demokrasi, siyasi bir sistem olmaktan çok, bir yaşam biçimidir ve bu özelliğinden dolayı da yaşanılarak öğrenilebilir. Demokrasinin dayandığı bir takım ilkeler vardır ve bu aynı zamanda demokratik yaşamın ilkeleridir. Bu ilkelerin öğrenilmesi, yaşatılması ve gelecek kuşaklara aktarılması her bireyin temel görevidir. Bu anlamda demokratik yaşamın ilkeleri ancak eğitim süreci içinde öğrenilebilir ve geliştirilebilir. Bu nedenle demokrasinin eğitime gereksinimi vardır ve eğitim demokrasinin ön koşuludur. Demokrasi eğitimi doğal olarak bireyin ailesinde başlar. Aile içinde, çevresinde demokratik yaşamın ilkelerini öğrenmeye başlayan çocuk, formal eğitime başladığında yani okul öncesi, ilköğretim, orta öğretim vb. kısacası eğitimin her bir aşamasında bu ilkeleri uygulamak, geliştirmek ve korumak durumundadır. Bu uzun süreçte kendisine yol gösterecek olan yardımcılara gereksinim duyacaktır çocuk. Yardımcılar arasında anne, baba, kardeş, akraba, öğretmen, arkadaş, medya, ders kitapları vb. sayılabilir. Ancak yazınsal bir tür var ki –masallar- onun yardımı asla yadsınamaz. Masal, çocuğun daha okuma yazmayı öğrenmeden önce tanıştığı ilk yazınsal eserdir. Masalların yaşamımızda ne kadar önemli olduğunu söylememize gerek yok sanırım ama, yine de Dickens’in “Benim ilk aşkım Kırmızı Şapkalı Kız’dı. Biliyordum ki Kırmızı Şapkalı Kız’la evlenebilseydim, dünyanın en mutlu insanı ben olurdum.” (Kurt, 2000, s.309) sözleri, çocukluğumuzda dinlediğimiz masalların bizi ne denli etkilediğini çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır. İnsanları böylesine etkileyen masal, aynı zamanda okulöncesinden yüksek öğretime kadar eğitimin her aşamasında kullanılabilen, eğitici ve öğretici bir gereçtir. Onun aracılığıyla evrensel değerler kolayca öğrenilebilir ve temalar güncelleştirilerek eğitimde rahatça kullanılabilir. Çünkü masallar düş yanının zenginliği kadar içinde barındırdığı öğretiler, konular açısından her çağa uyarlanabilen özelliğiyle (bkz: Dilidüzgün, 2003, s.31) güncelliğini hep devam ettirebilen, hem çocuklara hem de yetişkinlere hitap edebilen yazınsal bir türdür. Dolayısıyla temelde çocuklar için yazılmamış olsalar bile, bugün çocuk edebiyatının içinde değerlendirilmekte, yetişkinler tarafından da sevilerek okunmaktadır. Bu nedenle de yukarıda değindiğimiz gibi eğitimin her aşamasında kullanılabilen bir özelliğe sahiptir.
291
Masallar sayesinde çocuk, küçücük yaşta bazı değerleri öğrenip, bunları korumayı ve yaşatmayı kendisine hedef edinebilir. Çocuktaki demokrasi bilincinin geliştirilmesinde masalların öneminin farkında olan Türk çocuk edebiyatı yazarları bu nedenle masal türünde bir sürü eser vermiş ve vermeye devam etmektedir. Bunların arasında, özellikle son yıllarda Nur İçözü, Mustafa Ruhi Şirin, Gülsüm Cengiz, Ülkü Tamer, Ayla Çınaroğlu, Erdal Öz, Oğuz Tansel, Kemal Özer, Hasan Latif Sarıyüce, Tarık Dursun Kakınç, İbrahim Zeki Burdurlu, Aytül Akal (bkz: Dilidüzgün, 2003, s.46; Kıbrıs, 2000, ss.40-41) vb. isimleri sayabiliriz. Bu bildiride çocuğa demokratik yaşam ilkeleri, dolayısıyla demokrasi bilinci kazandırmada Aytül Akal’ın “Geceyi Sevmeyen Çocuk”la başlayan beş serilik masal kitaplarına yer verileceğinden, Akal hakkında biraz bilgi vermemiz, tanımamız açısından yararlı olacaktır. 1952 yılında İzmir’de doğan Akal, İzmir Amerikan Kız Koleji Edebiyat Bölümü’nden mezun oldu. Çeşitli dergi ve gazetelerde yazıları ve röportajları yayımlandı, çocuk oyunları yazdı. 1991 yılında çocukların büyülü dünyasına girerek, ilk masal kitabı olan “Geceyi Sevmeyen Çocuk”u yayımladı. Bunu “Canı Sıkılan Çocuk” (1993), “Kardeş İsteyen Çocuk” (1994), “Sabahı Boyayan Çocuk” (1995) ve “Masalları Arayan Çocuk” (1997) izledi. Ciltli masal kitaplarından başka yayımlanmış 32 karton kapaklı masal kitabı vardır. 315 yaş arası çocuklara yönelik yüzlerce kitabı bulunan Akal, 1995 yılında Aysel Gürmen ve Ayla Çınaroğlu ile birlikte Uçanbalık Yayınları’nı kurarak, çocuk kitapları yayımlamaya başladı. Bugün diğer işlerinin yanında yazmaya ve yayımcılığa devam etmektedir (bkz: Kuzu, 2005, s.323; Akal, 1998c, s.Dış Kapak) Akal’ın çocuklara demokratik yaşam ilkelerini “çocuğa görelik” ve “çocuk gerçekliği” prensipleri doğrultusunda öğretmeye çalışma çabası, 1993 yılında yayımladığı ve daha sonra devamını getirdiği ve hâlâ da yazmayı sürdürdüğü masallarında açıkça görülmektedir. Akal, masalın çocuğun değerler sistemini öğrenme konusundaki etkisinin bilincinde olarak yazdığı eserlerinde güncel konulara yer vererek, çocuğu hem içinde bulunduğu çağa, hem de demokratik yaşamın gerektirdiği ilkelere hazırlamaktadır. Bu ilkeleri öğrenen çocuk demokratik bir kişiliğe sahip olacak, sosyalleşecek ve çocuğun ilerdeki yaşamında bunları uygulaması ve yaşatması daha kolay olacaktır. Demokratik bir kişiliğe sahip olmanın belirtilerinden biri, bireyin içinde bulunduğu toplumun yaşayışını düzenleyen kurallara uymasıdır (bkz: Şenünver ve diğerleri, 2005, s.18; Yanıklar ve Elyıldırım, 2004, s.3)). Kurallara uyulmadığı zaman ailede, okulda, çevrede kısaca toplumda bir kargaşanın, düzensizliğin, huzursuzluğun olabileceği kaçınılmazdır. Çocuk için soyut olan bu olguların öğrenilmesi güçtür. Ancak çocuğa bu kurallar uygun yollarla anlatılabilirse, zamanla çocuk anlayabilir ve öğrenebilir. Peki nedir bu kurallar? Kuralların ilki başkalarının hakkına saygı duymaktır. İnsan belli bir topluluk içinde yaşadığına ve toplumdaki herkesin yaşama hakkı olduğuna göre, birlikte yaşanılan kişilerin hakkına saygı göstermek gerekir. Sen başkasının hakkına saygı duyacaksın ki başkası da senin haklarına saygılı olsun. Aksi bir durumda, yani herkes istediği gibi davranmaya çalışırsa ortaya hiç de hoş olmayan durumlar çıkabilir, tıpkı “Geceyi Unutan Fil” masalındaki filin başına gelenler gibi: “Geceyi Unutan Fil” masalında canı sıkılan yavru fil, hortumuyla kocaman kocaman sesler çıkarır, kendi sesini öyle beğenir ki bir türlü susmak bilmez. Gece olur; ama yavru fil hâlâ sesler çıkarmaya devam eder. Filin sesinden kimse uyuyamaz. Sonunda maymun dayanamaz, uyumak istedikleri ve gürültüyü kesmesi konusunda yavru fili uyarır. Ama yavru filin uykusu kaçtığı için bu sefer de top oynamaya başlar, topa tekmeler atar, eğlenir, gürültüsünden kimsenin uyuyamadığını düşünmez. Sabaha karşı iyice yorulur ve uyumaya başlar. Tam uyuyacakken dışardan müthiş bir gürültü duyar. Ayılar, maymunlar, kurbağalar, geyikler, aslanlar uyanmış, oyun oynuyor, değişik sesler çıkarıyormuş. Arkadaşlarına uyumak istediğini söyler; ama onlar da uyku saatinin çoktan bittiğini, sabah olduğunu söyler. Yavru fil yatağına döner; ama bir türlü uyuyamaz. Birilerinin gürültü yaparken uyumaya çalışmanın ne kadar zor olduğunu ve dün gece kendisinin oyun oynayıp, bağırıp gürültü yaparken arkadaşlarının neler hissettiğini daha iyi anlar, o günden sonra kurallara uyarak uyumak isteyenleri hiç rahatsız etmez (Akal, 1996, ss.5-6). Çocuk bu masalla, kendisinin bazı hakları olduğunu ve birlikte yaşadığı arkadaşlarının da aynı haklara sahip olabileceğini, haklarını, özgürlüklerini sınırsız kullanamayacağını, başkalarının haklarına saygılı olunması gerektiğini anlar. Gerçek yaşamında bunu asla unutmaz. 292
Kendim eğleneyim derken bütün insanların günlük yaşamlarının alt üst olmasına neden olan yaramaz trafik lambasının anlatıldığı masalda da, canı sıkılan ve ne olacağını merak eden trafik lambası kırmızı ışığını yakmış ve hiç söndürmemiş. İnsanlar, arabalar durup beklemiş, öğrenciler derslerine, işlerine gidenler iş yerlerine, ekmek taşıyan kamyonlar bakkallara ulaşamamış. Ortalık darmadağın olmuş; ama trafik lambası çok eğlenmiş. Bir müddet sonra yine canı sıkılmaya başlayan trafik lambası bu sefer yeşil ışığını sürekli yakmış. Otomobiller birbirine çarpmış, insanlar taşıtların arasından dolaşarak tehlikeli bir şekilde karşıdan karşıya geçmeye çalışmış, yine öğrenciler okullarına, insanlar işyerlerine ulaşamamış, arabalar arka arkaya sıralanmış, trafik alt üst olmuş. Sonra trafik ekipleri gelerek lambayı sık sık arıza yapıyor diye depoya kaldırmak ya da yedek parça olarak kullanmak istemiş, trafik lambasının yüreği ağzına gelmiş, ekip arızayı düzeltip bir müddet daha çalışmasını denemek istemiş. Yaramaz trafik lambası yedek parça olmaktan kurtulmuş; ama eğlenmek isterken kendinin ve insanların başına nasıl bir iş açtığını anlamış ve bir daha lambalarını yanlış yakmayı hiç denememiş. Çünkü kendi hak ve özgürlüklerinin olduğu gibi başkalarının da olabileceğini ve bunların sınırsız kullanılamayacağını anlamış (Akal, 1997b, ss.33-36). Demokratik ve huzurlu bir toplum için insana saygı anlayışının küçük yaşlardan başlayarak verilmesi ve bunun ayrıca davranışlara da yansıtılması gerekmektedir. Yoksa yukarıdaki örneklerde olduğu gibi karşımızdakinin hak ve özgürlüğüne saygı göstermezsek, onlar da bize saygı duymaz ve toplumda huzur ve düzen kalmaz. Demokratik yaşamın ilkelerinden birisi de yardımlaşma ve paylaşmadır. Toplum halinde yaşama, kişilerin birbirleriyle yardımlaşarak, birbirlerini destekleyerek bütünlük içinde iş görmelerini gerektirir. Toplumda sağlıklı ve huzurlu yaşanabilmesi için zaman zaman başkalarının yardımlarına gereksinim duyulabilir. Yardımlaşma, kendi gücümüzü ve olanaklarımızı başkalarının iyiliği için de kullanmaktır. Dayanışma, topluluğu oluşturan bireylerin herhangi bir konuda, duygu ve düşünce birliği içinde olmalarıdır. Her insan bir başka insanın yardımına gereksinim duyar. Hiçbir insan tek başına yaşayamadığı gibi, gereksinimlerini de tek başına karşılayamaz. Bu bağlamda yardımlaşma ve paylaşma devreye girer. Yardımlaşma, paylaşma maddi ve manevi olabilir. Maddi yardımlaşma, dayanışma her türlü mal ve para yardımıdır. Manevi yardımlaşma ise, insanların acılarını, sevinçlerini, iyi ve kötü günlerini birlikte paylaşma, mutlu ve huzurlu olmak için karşılıklı çaba göstermektir. Toplumun gücü, dayanışmayla güçlenir, ortaya çıkacak her türlü zorluk bu şekilde yok edilebilir (bkz: Şenünver ve diğerleri, 2005, ss.28-29; Yanıklar ve Elyıldırım, 2004, ss.3-4), tıpkı aşağıdaki masal örneklerinde olduğu gibi. İki kavgacı çocuğun diktiği elma ağaçları birbirleriyle sürekli kavga edip kendi gelişimlerini engeller. Günlerini kavga ederek geçirdiklerinden hiçbir kuş dallarına yuva yapmaz, kelebekler, arılar tırtıllar onlarla arkadaşlık yapmak istemez, meyve vermedikleri için çocuklardan da sevgi göremezler. Sonunda yaprakları sararmaya, dalları kurumaya başlar. Doktorlar dertlerine çare olarak kavgayı bırakıp, öteki ağaçlar gibi birbirlerine yardım ederek gelişmeyi, büyümeyi ve çiçeklenmeyi önerirler. İki kavgacı ağaç yaptıklarından utanır ve yapraklarını birbirinin üzerinden çekmeyi dener ama boşuna, yapraklar öyle iç içe girmiş ki ayıramazlar. Bir kuş bunların yardımına koşar, tüm kuş arkadaşlarını çağırarak yaprakların birbirinden ayrılmasını sağlar. Ama sorun sadece yapraklar değildir. Kökleri de birbirine dolanmıştır. O sorunu da solucanlar çözümlerler ve iki kavgacı ağaç o günden sonra bir daha kavga etmezler, kuşlar, kelebekler, çocuklarla dost olurlar (Akal, 1998a, ss.40-48). “Işığını Yitiren Yıldız” masalında yaramaz çocukların taş atarak kırdıkları sokak lambası artık sokağı aydınlatamaz, buna çok üzülen bir çocuk ona yardım etmek ister. Belediyeye haber verir ve tamir edilmesini sağlar. Sokak lambası bu yardımlaşmadan çok mutludur (Akal, 1997b, ss.55-59). “Rengini Arayan Top” masalında ise, renk dağıtılırken geç kalan renksiz top çok üzülür, Diğer renkli toplar bir kez renksiz topa dokunarak onun rengarenk olmasına, dahası dünyanın rengarenk olmasına yardım ederler (Akal, 1997a, ss.27-29). Örnekler, çocuklara paylaşmanın, yardımlaşmanın ne kadar güzel ve insanı mutlu eden bir olay olduğunu, böylelikle içinde bulunulan dünyanın daha yaşanılası olduğunu kanıtlamaktadır. Dayanışma ve yardımlaşma olmasaydı, iki kavgacı ağaç kuruyup gidecekti, sokak lambası bozuk kalacak ve top ise renksiz olacaktı. Masallardan anlaşıldığı üzere hem yardım edenler, hem de kendilerine yardım edilenler çok mutlu oluyor ve yardımlaşmanın, paylaşmanın, birlikteliğin tadına varıyor, güçlüklerin kolayca çözüleceğini
293
görüyorlar. Demokratik yaşamda da bu olay böyle değil midir? Birlikte, paylaşarak, yardımlaşarak yapılan işler insanları hem mutlu eder, hem de işler daha hızlı ve güzel gerçekleşir. Demokrasinin temel ilkelerinden bir başkası, çok seslilik, insanların kendilerini yöneteceği kişiyi yine kendilerinin seçebilme hak ve özgürlüğüdür (Şenünver ve diğerleri, 2005, s.24). Fikirlerin çokluğu, doğru olanın seçilmesinde kolaylık sağlar (Final, 2005, s.26) Kendi hak ve özgürlüklerini koruyacak ve sürekliliğini sağlayacak idarecileri toplu halde seçmek, insanların en doğal haklarından biridir. Bu hak demokrasi ile güvence altına alınmış ve insanların vatandaş olarak yerine getirmesi gereken bir ilke haline gelmiştir. Demokrasilerde seçme ve seçilme hakkı, çok seslilik, çoğulculuk, uzlaşmacılık, hukuken güvence altındadır ve bu haktan hiç kimse men edilemez. Vatandaşlar eğer yaptıklarını beğenmiyorsa yöneticileri değiştirme hakkına da sahiptir, tek seslilik yerine çok sesli, çok bakış açılı olmanın zenginliği Akal’ın “Şımarık Fil” ve “Rengini Arayan Top” masalında çarpıcı bir şekilde vurgulanmıştır. Kocaman bir ormanda tüm hayvanlar mutlu ve huzurlu yaşarken bir gün fil iri cüssesine, aklına ve gücüne güvenerek ormandaki gölü sahiplenmiş ve kimseye gölden su içirmemiş. Hayvanlar kendilerine başka bir göl bulmuşlar. Sonra fil, gölün çevresindeki ağaçları sahiplenerek kimseyi ağaçlara yaklaştırmamış. Hayvanlar çaresiz başka ağaçlara taşınmışlar. Fil iyice şımarmış ve bu orman benim diyerek hepsini ormandan kovalamış. Herkes kendine bir ev bulmuş ama, hiç kimse yeni evinden memnun değilmiş. Sonunda çare olarak bir yönetici, temsilci seçmeyi düşünmüşler. Zürafa, aslan ve gergedanın temsilci olmasına karar verirken, bir çocuk onlara yol göstermiş ve uzlaşarak, hep birlikte ormanlarına geri dönmüşler. Fil de şımarıklıktan vazgeçmiş ve mutlu yaşamışlar (Akal, 1998a, ss.16-19). Topluca alınan kararların doğruluğunu, yöneticisini seçebilme özgürlüğünü, uzlaşmanın yararını, çoğulculuğu, çocuk yaşayarak öğreniyor. Daha önce değinilen “Rengini Arayan Top” masalında da çok sesliliğin, uzlaşmanın, dayanışmanın önemi sunulmuştu. Kişinin kendi hakkında karar verebilmesi, kendine güvenmesi, zorluklarla baş edebilmesi, demokratik yaşamın ilkelerinden sayılmaktadır. Kendine güvenmeyen, kendi hakkındaki kararları alamayan, zorluklar karşısında pes eden, güçlüklerle savaşamayan bireyler, toplum içinde yok olmaya mahkûmdur. Demokrasi, topluma uyum sağlayan, güçlü, kararlı bireyler yetiştirmeyi hedefleyen bir rejimdir. Bu şekilde yetişen bireyler, hem kendi, hem de toplumun hakkını savunabilir, haksızlıklar, güçlükler karşısında dimdik durabilir. Korkarak, kendisi hakkında başkaları karar vererek hiçbir yere varamaz, kişiliksiz, asosyal biri olarak kalır. “İp Bacaklı Uzaylı Çocuk” masalında yemek yemek yerine sürekli olarak çikolata ve şekerleme isteyen çocuğun bir gün dileği yerine gelmiş ve ip bacaklı uzaylı bir çocuğun uçan dairesi ile onların gezegenine gitmiş. Çocuk mutludur, çünkü bu gezegende her şey şeker ve çikolatan yapılmıştır, istediği kadar yer, ama çok tatlı yediği için midesi bulanır. Su içer, aslında portakal suyu içmek ister ama bu gezegende ne bir ağaç, ne bir yaprak, ne bir hayvan, hiçbir şey yokmuş. Her yer kurak ve çikolata gibi kahverengiymiş. Çocuk süt içmek istemiş, süt yokmuş. Gezegenin nasıl bir yer olduğunu anlamaya çalışmış, çocukların et, meyve ve sebze yemeden, süt içmeden nasıl büyüyebileceğini düşünmüş. İp Bacaklı Uzaylı Çocuk da kendisini örnek göstererek gayet güzel büyüdüklerini söylemiş. Çocuk, dengeli beslenmeyip hep şeker ve çikolata yerse, tıpkı ip bacaklı uzaylı çocuk gibi olacağını anlamış, kendisi için en iyisinin annesinin güzel yemekleri olduğuna karar vermiş ve ülkesine geri dönmüş (Akal, 1996, ss. 7-13) Çocuk burada masal sayesinde kendisi için neyin iyi neyin kötü olacağına yine kendisi karar veriyor. Başkaları kendisi hakkında karar verse belki bu karara uymayacaktı; ama burada çocuk olayı içselleştirerek kendi hakkında kararı veriyor. Tıpkı “Ben Büyüküm” masalındaki çocuk gibi. Bu masalda da abisine ve babasına özenen, onlar gibi büyük olmak isteyen çocuğun isteği yerine gelmiş ve önce abisi olmuş; ama küçük olduğu için okula gitmek, okuldan sonra da ders çalışmak, arkadaşlarıyla satranç oynamak ona zor gelmiş. Çünkü o oyuncaklarıyla oynamak istiyormuş. Daha sonra babası olmuş. Her gün erkenden tıraş olup işe gitmek, yorgun argın akşam geç saatlerde eve dönmek, oyuncaklarla oynayamamak çocuğa çok zor gelmiş ve kendisi için en iyi seçimin yine kendisi olmak, herkes gibi yavaş yavaş büyüyüp her şeyi zamanında yapmak olduğunu anlamış ve oyuncaklarıyla oynamaya başlamış (Akal, 1996, ss.114-20).
294
Kendine güvenen kişinin zorluklarla baş edebilmesi de kolay olur. Çünkü insan her an yanında kendisine yardım edecek birisini bulamayabilir. Böyle bir durumda kendi kendisini telkin ederek veya farklı bir davranışta bulunarak korkusunu yenebilir, karşısına çıkan engelleri aşabilir. Örneğin, “Karanlıktan Korkan Çocuk” karanlıkta bir şeylerin üzerine atılıvereceğini sanıyormuş. Yatarken ışığı yakıp yatıyormuş, evde gece bir odadan başka bir odaya giderken tüm ışıkları yakıyor, geri dönünce de bunları söndürmüyormuş. Annesi bir gün odasından ceketini getirmesini istemiş, çocuk korktuğunu söyleyememiş, tüm ışıkları yakarak annesinin ceketini getirmiş, annesi ona yaktığı elektrik yüzünden hem bir sürü para ödediklerini, hem de ülkenin enerjisinin boşa harcanmış olduğunu söylemiş, çocuk annesine hak vererek bu korkusunu yenmeye karar vermiş. Akşam odasına giderken bildiği bütün şarkıları yüksek sesle söylemeye başlamış, şarkı söyledikçe korkusu azalmış, o günden sonra artık karanlıktan hiç korkmamış, çünkü aydınlık ve karanlığın sadece bir renk ve her ikisinin de içinde aynı şeylerin olduğunu anlamış (Akal, 1996, ss.53-57). Korkusunu kendi kendini telkinle yenen bireyin aslında özgüveni de yerine gelmiş demektir. Çünkü kendi kendisine bir şeyler başarmanın mutluluğunu ve önemini kavramıştır. Başkalarına gereksinim duymadan da kendisi bir şeyler yapabiliyor, karşısına çıkan engelleri aşabiliyordur artık. “Üç Gözlü Çocuk” masalında da hayatından hiç memnun olmayan bir çocuk hep “keşke” ile başlayan cümleler kurar ve sürekli mutsuzluğundan şikayet edermiş. Bunun şikayetlerini duyan “Keşke Perisi” dileklerini gerçekleştirmek istemiş, çocuk önce üç gözünün olmasını dilemiş, peri kabul etmiş; ama çocuk üç gözü ile bir sürü olumsuzluklar yaşamış, sonra üç kolunun ve en sonunda da üç ayağının olmasını dilemiş. Ama bu dilekleri gerçekleşince de bir sürü olumsuzluklar yaşamış ve yeniden normal bir çocuk olmayı istemiş, peri ona yardım edemeyeceğini, ancak sihirli kelimeyi bulursa normal bir çocuk olacağını söylemiş. Çocuk çok pişman olmuş ve iyi ki daha fazla burun, kulak, kafa istememişim diye düşünürken, karşısında başka bir periyi bulmuş. Bu “İyi ki Perisi” imiş. Peri onu eski haline döndürmüş ve çocuk o günden sonra hep “iyi ki” ile başlayan cümleler kurmuş ve mutlu olmuş (Akal, 1997b, ss.24-31). Bu masaldan da çocuk kendinden hoşnut olmanın, buna bağlı olarak kendine güvenmenin ve böylelikle zorluklarla baş edebilmenin önemini anlar. Hayattan tat almaya başlar. Mutlu olan bireyler çevrelerine pozitif enerji verirler, mutluluk aşılar. Bu kişiler aynı zamanda söz dinleyen, kurallara uyan bireylerdir. Söz dinlemenin yararlarının farkındadırlar ve sonucun kendileri için iyi olacağını bilirler. “Suda Oynamayı Kim Sevmez?” masalındaki yavru su aygırı da annesinin sözünü dinleyerek hasta olmaktan kurtulur, ama arkadaşları söz dinlememenin cezasını evde bir hafta hasta yatarak çekerler; çünkü anneleri onlara havaların artık soğuduğunu ve bu havalarda suya girmemeleri gerektiğini, yoksa üşütüp hasta olacaklarını söyler. Ancak onlar bunu dinlemez ve sonunda hasta olurlar. Ama yavru su aygırı annesinin söylediklerinin kendi yararına olacağını anlar, arkadaşlarını uyarır; ancak sözünü dinlemezler, o olaydan sonra yavru su aygırı kendine başka arkadaşlar bulur (Akal, 1996, ss.49-52). Çünkü söz dinlemeyenlerle arkadaşlığını devam ettirse, belki kendisi de hasta olacaktı, belki daha sonraki günlerde başına daha tatsız olaylar gelecekti. Bunun bilincinde olarak arkadaşlığını kesip, yeni arkadaşlar bulur yavru su aygırı. Demokratik yaşamın bir yansıması olan masaldaki konu, çocuğu söz dinleme anlamında bilgilendirip ona yol göstermesi açısından yararlı bir örnektir. Yukarıda sözünü ettiğimiz ilkelerin dışında bazı ilkeler var ki, -bunlar sevgi, arkadaşlık, dostluk, iyilik, güzellik ve doğruluk vs. gibi- hem demokratik yaşam ilkeleri hem de evrensel ilkeler kapsamında değerlendiriliyor. Bu değerlerin çocuklara öğretilmesi, onların uygar, hoşgörülü, barışsever, dürüst, dostluğa, arkadaşlığa önem veren, insana ve doğaya sevgiyle yaklaşan bireyler olması açısından oldukça önemlidir. Demokratik toplum yaşamında bu ilkelerin de “olmazsa olmaz” gibi bir önceliği vardır. Örneğin, içinde sevgi barındırmayan bir birey, ne karşısındaki kişiyi, ne doğayı, ne hayvanı sever, ne de onlara değer verir. Bireysel olarak yaşar ve belki kendisi de diğer insanlar tarafından sevilmez. Böyle bir yaşam tarzı doğaldır ki hiç arzulanmaz ve demokrasi ile bağdaşmaz. Bu bağlamda çocuklara evrensel değerleri öğretmek, demokrasi bilinci kazandırmada, demokratik yaşamda oldukça önem arz etmektedir. Toplumun huzuru, mutluluğu, birlikteliği, o toplumun gelişimini de etkilemektedir. Akal’ın masallarında işte bu ilkeler oldukça yoğun bir şekilde karşımıza çıkmaktadır. Örneğin, “Nerden Çıktı Bu Kardeş” (Akal, 1998b, ss.4-10) masalında kardeş sevgisi, “Üç Sihirli Öpücük” (Akal, 1997a, ss.50-55) de anne sevgisi, “Park Yiyen Robot” (Akal, 1998a, ss.20-26), “Buruşuk Kağıt Parçası” nda (Akal, 1997a, ss.39-43) doğa sevgisi, “İki Kavgacı Ağaç”, (Akal, 1998a, ss.40-48), “Uzaylı Çocuğun Ödevi” nde (Akal, 1997a, ss.44-49) dostluk, arkadaşlık, “Işığını Yitiren Yıldız” da ( Akal, 1997b, ss.55-59) iyilik, dostluk ilkeleri çocuğa en güzel örnekleriyle aktarılmıştır.
295
Aslında Akal’ın tüm masallarında demokratik yaşamın ilkeleri iç içe geçerek öyle güzel kurgulanmış ki bir masalı tek bir ilke ile sınırlandırmak da yanlış olur. Her bir masalda, çocuğu demokratik yaşama hazırlamak, çocukta demokrasi bilincini geliştirmek, çocuğu sosyalleştirmek için gerekli koşullar, ilkeler “çocuğa görelik” ve “çocuk gerçekliği” kapsamında kurgulanmış ve çocukların hizmetine sunulmuştur. Çocuklarımız gelecek adına elimizde tuttuğumuz en değerli emanetlerimizdir. Çocuklarımızda, demokrasi kültürünün ve bilincinin kazandırılması, kendi sorunlarını kendi bakış açılarıyla ele aldıkları, katılım ve hoşgörü anlayışının aşılandığı, çoğulculuk, farklı görüşlere, evrensel değerlere saygı ile birey ve bireyin önemini de içeren ilkelerin yerleştiği bir demokrasi bilincinin ve kültürünün oluşması büyük önem taşımaktadır. Demokrasi devam eden bir süreç olduğundan, her bireye ve kuşağa bu konuda görev düşmektedir. Demokrasi eğitiminin etkin bir şekilde amacına ulaşması, demokrasi ile özdeşleştirilen ilke ve değerlerin bireyler tarafından ne kadar iyi öğrenildiğine ve benimsendiğine bağlıdır. Bu ilke ve kavramların yeterince benimsenmemesi ve özümsenememesi durumunda bireyler, demokratik bir toplumda yaşamanın ne anlama geldiğini ve böyle bir toplumun gelişmesi ve ayakta kalması için gerekli kişisel davranışları ve sorumlulukları yeterince anlayamayacaklardır (bkz: Yanıklar ve Elyıldırım, 2004, s.1). Bu bağlamda çocuklarımıza demokrasi bilincini ne kadar erken kazandırırsak, onların demokratik yaşama uyumu ve demokrasiyi sahiplenmeleri de o kadar erken olur. Eğitimin farklı basamaklarında bulunan öğrencilere demokrasi eğitimi doğrudan ya da dolaylı olarak oldukça farklı tarzlarda verilebilir. Ancak böyle bir eğitim, her şeyden önce öğrencinin yaşı ne olursa olsun, onun ilgisini çekebilmeli ve hayâl dünyasına seslenebilmelidir. İşte Akal’ın masalları bu bağlamda okul öncesi ve ilköğretimdeki öğrencilere mükemmel örnek oluşturabilecek, onların yaş ve hayal dünyalarına hitap edebilecek şekilde kurgulanmış masallar olarak değerlendirilebilir. KAYNAKÇA Akal, A., Geceyi Sevmeyen Çocuk, İstanbul: Uçanbalık Yayınları, 1996. Akal, A., Sabahı Boyayan Çocuk, İstanbul: Uçanbalık Yayınları, 1997a. Akal, A., Masalları Arayan Çocuk, İstanbul: Uçanbalık Yayınları, 1997b. Akal, A., Canı Sıkılan Çocuk, İstanbul: Uçanbalık Yayınları, 1998a. Akal, A., Kardeş İsteyen Çocuk, İstanbul: Uçanbalık Yayınları, 1998b. Akal, A. U., Beni Bırakma Hayat, İstanbul: Bilgi Yayınevi, 1998c. Dilidüzgün, S., Çocuk Edebiyatı, (Editör: Zeliha Güneş), Eskişehir: Anadolu Üniversitesi, Açık Öğretim Fakültesi Yayını No: 765, 2003. Ergeneci, S. ve diğerleri., Tüm Dersler İlköğretim-6, Ankara: Aydan Yayıncılık, 2002. Final Hazırlık Dergisi, İstanbul: Milsan Basın San. A.Ş., Sayı: 16, 2005. Kıbrıs, İ., Yeni Yüzyıl İçin Çocuk Edebiyatı, Ankara: Eylül Kitap ve Yayınevi, 2000. Kurt, K., “Bir Çocuk Kitabı Yazarının Düşünce, Kaygı ve Küçük Mutlulukları”, I. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu, Sorunlar ve Çözüm Yolları, Ankara: Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Fakültesi – Tömer Dil Eğitim Merkezi Yayınları No: 1, ss.609-630, 2000. Kuzu, T., “Moderne Märchen von Aytül Akal”, IX. Internationales Germanistensymposium, Eskişehir: ss.321-329, 3-7 Mayıs 2005. Şenünver, G. ve diğerleri., Sosyal Bilgiler 6, İstanbul: MEB. Yayınevi, 2005. Yanıklar, C. ve Elyıldırım, Ü. Y., Demokrasi Eğitimi ve Uygulamalar, http://www.bianet.org/2004/12/01_c/49907.htm.
296
ÇOCUK EDEBİYATINDA KÜLTÜREL DEĞERLER AÇISINDAN ŞEKER PORTAKALI VE FADİŞ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Yrd. Doç. Dr. Salim KÜÇÜK Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ordu Fen-Edebiyat Fakültesi
GİRİŞ Bir topluluğu millet yapan unsurların başında gelen kültür; nesilden nesile aktarılan, gelenek ve göreneklerden beslenen, bireye kimlik ve kişilik kazandırmanın yanında her şeyden önce bir topluma ait olma bilinci veren bir değerler sistemi, bir hayat ve düşünce tarzıdır (Tural 1988, 52, 57; Kafesoğlu 2003, 15-16). Bireyin kendine ait maddî ve manevî değerlere sahip çıkarak içinde yaşadığı toplumla bütünleşmesini, uyum sağlamasını ve kimlik kazanmasını sağlayan kültür, etkileşime bağlı olarak etkileyen ve etkilenen bir yapıya sahiptir. “Ulusun dili ruhudur; ruhu da dili” diyen Humboldt’tan günümüze dil-toplum-kültür ilişkisi sosyolojik manada varlığını korumuş ve toplumsal boyutta çeşitli ortamlarda sorgulana gelmiştir. Söz gelimi “Bir ulusun yaşayış biçimi, inançları, gelenekleri, dünya görüşü, çeşitli nitelikleri ve hatta tarih boyunca bu toplumda meydana gelen çeşitli olaylar üzerinde hiç bir bilgimiz olmasa, yalnızca dilbilim incelemeleriyle bu dilin söz varlığının, söz hazinesinin derinliğine inerek bütün bu konularda çok değerli bilgiler ve güvenilir ipuçları edinebiliriz.” (Aksan 1995, 65) Çünkü dil, edebiyat, onu çepeçevre kuşatan toplum ve kültür ayrılmaz bir bütündürler ve dolaylı olarak düşünce yapımızı, varlığımızı ve geleceğimizi şekillendirirler (Tural 1991, 27; Müller 2001, 17). Bir dilde, kültür birimler olarak kabul edilen kalıplaşmış anlatımlar (kalıp sözler, atasözleri ve deyimler) mecazlar, söz sanatları, türküler, şarkılar, ninniler ve bir topluma özgü danslar, halk oyunları, maniler, hitaplar, akrabalık isimleri, selamlaşma biçimleri, çeşitli ritüeller, yiyecek-içecek, kılık-kıyafet ve sporla ilgili kavramlar, gelenek ve görenekler, dinî, ahlâki ve sosyal değerler, çeşitli araçlarla ilgili adlandırmalar, el sanatları vb.leri kültür kavramı içerisinde sorgulanan başlıca hususlardır (Gökdayı 2003, 31, 36). Çünkü bir dilde kullanılan her kelime, her cümle o kültüre ait bir göstergedir (Özbay 2002, 116). Seçme, değiştirme ve yeniden kurma olarak da adlandırabileceğimiz yazma eylemi sırasında yazar olaylara belli bir kültür penceresinden, yani inançlar bütünü açısından yaklaşır (Öztürk 1991, 3). Dolayısıyla yazar doğuştan hazır bulduğu veya toplumun kendisine kazandırdığı bakış açısını, ait olduğu sosyal ve kültürel değerleri, edebiyatın ana malzemesi kültür taşıyıcısı ve kültür aktarıcısı dil aracılığıyla doğrudan eserine, dolaylı olarak okuyucuya ve topluma yansıtır. Ancak bu bazı yazarlarda bilinçli, bazılarında bilinçsiz veya yarı bilinçsiz gerçekleşir. Milliyet kavramına bağlı olarak her yazarın kültür dünyası diğerine göre farklılık gösterir. Farklı kimlik ve kültürlerin esere yansımasından kaynaklanan bu durum son derece doğaldır ve bu her yazarda farklı ölçülerde gerçekleşir. Burada kastedilen evrensel değil, içerisinde mahallî kültürü de barındıran millî/ulusal kültürdür (Günay 2000, 113-114). Milletler arası karşılıklı etkileşim, toplumsal olaylar, tarihsel süreç, bilim ve teknolojideki değişmeler, zaman, sosyal değerler ve normlar kültürü, edebiyatı ve dili geçmişten günümüze sürekli şekillendirmekte işlemekte, zenginleştirmekte ve geliştirmektedir (Tural 1991, 12, 61). Bu süreçte bazı unsurlar ister istemez doğasına uygun olarak değişime uğrarken, bazıları da değişmeden geleceğe taşınmakta, nesilden nesile aktarılmaktadır (Özbay 2002, 114). 297
Ancak toplumun gerçekleriyle edebî bir eserin bire bir örtüşmediği durumlar da söz konusu olabilir. Bu noktada araya yazarın tercihleri, kimliği, bakış açısı girer. Yazılan her eserde şüphesiz yazarın cinsiyeti, eğitimi, yaşı, karakteri, mesleği, yetiştiği sosyal çevre, devir, birikim ve bilgi kaynakları, ait olduğu mahallî ve millî/ulusal kültür, sosyal tabaka, meslekî veya edebî gruplar, milliyet belirleyici bir nitelik taşır (Tural 1993, 164, 170; Werder 2002, 84-86). Zira edebiyat eseri ait olunan toplumun ve çağın aynı zamanda bir aynası, tanığıdır. Yarının büyükleri çocuklarımızın ve gençlerimizin küreselleşen bir dünyada, sağlıklı bir şekilde, toplumsal değerlere yabancılaşmadan kendi içerisinde bütünleşmiş, çağdaş bir toplumda, kimlik ve kişiliklerini korumaları kültürel değerlerine sahip çıkmalarına ve onlara sadık kalmalarına bağlıdır. Aksi durumda ulusal değerlerle beslenmeyen bir toplum ister istemez kendine yabancılaşacaktır (Binyazar 2004, 54). Kültür aktarımını karşılaştırmalı edebiyat kavramı çerçevesinde eleştirel bir bakış açısıyla sorgulamayı amaçlayan bu çalışmada, ülkemizde beğeniyle okunan Latin Amerika Edebiyatı’nın önemli isimlerinden Kızılderili bir anneyle, Portekizli bir babanın oğlu olan José Mauro De Vasconcelos’un kendi hayatından yola çıkarak yazmış olduğu büyük şehrin mahallelerinde yoksul bir hayat süren Zezé’nin yaşamını konu edinen Şeker Portakalı ile ülkemizde çocuk edebiyatına gönül vermiş Kemalettin Tuğcu ile eş değer eğitimci yazar Gülten Dayıoğlu’nun Fadiş adlı eseri karşılaştırılmıştır (Gündüz 2005, 446). 2005 yılı itibarıyla ülkemizde 76. baskısını yapan Şeker Portakalı, Kızılderili ve Portekizli bir aileye mensup, hayatı boyunca Kızılderili haklarını ve Kızılderili gerçeğini Brezilyalılara ve tüm dünyaya duyurmayı amaçlayan José Mauro De Vasconcelos’un ülkemizde yayımlanan ilk kitabıdır. Vasconcelos eseri 1968 yılında, 12 günde yazdığını ancak onu yirmi yıldan fazla yüreğinde taşıdığını ifade etmektedir. Düşle gerçek arası bir eser olan Şeker Portakalı’nın kahramanı Zeze aynı zamanda Güneşi Uyandıralım ve Delifişek adlı eserlerin de ortak kahramanıdır. Yazarlığının 43. yılını kutlayan ve nitelikli bir Türk toplumunun oluşmasına bugüne kadar 72 eser vererek katkıda bulunan Türkiye’nin en çok okunan önde gelen çocuk edebiyatı yazarlarından Gülten Dayıoğlu Fadiş’i 1971 yılında yazmıştır. Eser ilk baskısında 10 bin adet basılmış ve iki buçuk ay gibi kısa bir sürede tükenmiştir. 2005 yılı itibarıyla 34. baskısını yapan eseri Hüsnü Terek gizli bir klasik olarak değerlendirmekte ve her yıl 5-6 bin sattığını ifade etmektedir. Tanınmış gazeteci yazar Ülkü Tamer ise Gülten Dayıoğlu’nu kendi kuşağının Kemalettin Tuğcu’su olarak nitelemekte ancak onu daha insaflı bulduğunu ve eserlerinde duygunun acımanın önünde olduğunu belirtmektedir. 1 On beş yıl ilkokul öğretmenliği de yapmış olan Gülten Dayıoğlu rahat anlatımı ile ülkemizde çocuk edebiyatında önemli bir yer edinmiştir. Çocuklarla içiçe olan yazarın yalnız çocuk edebiyatı ve eğitimöğretim sorunlarıyla ilgili otuza yakın bildirisi bulunmaktadır. 1920’li yıllarda, Kurtuluş Savaşı’ndan sonra köy ile şehir arasına sıkışmış yoksul bir hayatı kasaba ve köy çizgisinde incelemeyi amaçlayan melodram bir çocuk romanı olan Fadiş’te, küçük bir kızın yedi yaşına kadar annesinden ayrı yaşadığı zor günler konu edinilir. Yer verilen acıklı olaylar dizisi biraz Kemalettin Tuğcu’yu anımsatsa da eser bu hâliyle köy romanlarına benzer özellikler barındırmaktadır (Ateş 2005, 418). Yazar bu eseriyle köyü, köylüyü, köy ortamını folklorik unsurlar aracılığıyla çocuklara sevdirmiş; yaşanan çevrenin kültürünü, kişilerin yaşam şeklini, kullanılan araç ve gereçleri, halkın kullandığı dili eserine başarıyla yansıtmıştır (Ateş 1998, 31, 43). Müller’in (2001, 34) dediği gibi: “Kültürler devamlı akan bir nehrin içindedirler, gelişirler ve genellikle yavaş yavaş; ama ara sıra da aniden özelliklerini değiştirirler. Bir yapı ya da süreç olarak algılanabilirler. Bundan dolayı farklı kültürleri karşı karşıya getirmek ve yüzleştirmek doğru değildir, zira, farklı zamanlarda çok ayrı niteliklere sahip olabilirler.” Bu nedenle biz her iki eseri kültür aktarımı yönünden karşılaştırmaya değil değerlendirmeye çalıştık. Bunu yaparken kültürün dilden soyutlanamayacağını, bir değerler manzumesi ve tıpkı dil gibi sosyal bir varlık olduğunu, gelişime açık, yenilenen, toplumu bütünleştirici, devamlılık esasına dayalı dinamik, sosyal bir olgu ve bir paylaşımdan ibaret olduğunu da gözden uzak tutmadık.
1
Milliyet.com.tr/2002/02/19/Pazar/yazulku.html
298
Şeker Portakalı ve Fadiş’i kültürel yönden değerlendirirken kültürel unsurlar olarak nitelendirdiğimiz birtakım ölçütleri göz önünde bulundurduk. Bunları şöyle sıralayabiliriz: 1. BESLENME ALIŞKANLIĞI VE YİYECEK-İÇECEK KÜLTÜRÜ Şeker Portakalı: İçecekler: Şarap, bira, likör, kahve, limonata, içki, soda, portakal suyu, frenküzümü suyu, gazoz, süt. Meyveler: Hintarmudu, portakal, şeker portakalı, elma, hintkirazı, muz, kestane, üzüm. Bakliyat: Kara fasulye, pirinç. Kuruyemişler: Fındık, ceviz, incir, kuru üzüm. Çeşitli Yiyecekler: Kuru ekmek, şaraba batırılıp yağda kızartılmış ekmek, meyve salatası, taze darı, tavuk, salam, yumurta, tavuk, püre, peynir, çorba, konserve, balık. Yağ Çeşitleri: Zeytinyağı, domuz yağı. Hamur İşi Yiyecekler: Kremalı börek, sandviç. Tatlılar: Pasta, Maria-Mole (Bir çeşit pasta), muzlu pasta, şekerleme. Fadiş: İçecekler: Su, çay, kahve, ayran/yoğurt ezmesi, erik hoşafı, şerbet, sirke. Kahvaltılık Yiyecekler: Zeytin, reçel, beyaz peynir, tereyağ, pekmez, pancar pekmezi, üzüm pekmezi. Meyveler: Erik, elma. Sebzeler: Domates, patlıcan, taze mısır, biber, fasulye, patates, soğan, kabak, hıyar. Bakliyat: Fasulye, nohut, buğday, bulgur. Kuruyemişler: Kuru üzüm, leblebi, incir, yemiş, fıstık, fındık, patlamış mısır, kavrulmuş nohut, elma kurusu, erik kurusu. Çeşitli Yiyecekler: Erişte, tarhana, bulgur pilavı, yoğurt, patates haşlaması, turşu, et, tavuk, domates salatası, külde pişmiş patlıcan, yoğurtlu çorba, et yemeği, konserve, kül hamursuzu. Hamur İşi Yiyecekler: Ekmek, börek, pide, simit, gözleme, yufka, hamursuz. Tatlılar: Baklava, şeker, lokum, mevlut şekeri, helva, akide şekeri, sütlü incir tatlısı, bisküvi, çikolata. Balık Çeşitleri: Sazan. Eserde kahvaltı kavramının yanında köye özgü sabah çorbası, akşam aşı gibi ifadeler de geçmektedir. 2. GİYİM-KUŞAM Şeker Portakalı:Atkı, önlük (Ev işleri için), boyunbağı, postal, lastik/tahta pabuç, tulum, terlik, galoş, pantolon, gömlek, pantolon askısı, yelek, mendil, yemeni, ceket, şapka, önlük (Okul giysisi), kovboy giysisi, don (İç çamaşırı), altın kol düğmeleri, kemer (Erkek eşyası), kuşak (Fıtık için), kasket, kayış, çizme. Fadiş: Kundura, ayakkabı, basma, elbiselik pazen, cübbe, entari, manto, hırka, kayış, basma giysi, ceket, pazen entari, yün ceket, lastik (Ayağa giyilen bir çeşit ayakkabı), basma entari, pamuklu çorap, yelek, fötr şapka, pantolon, mest, içi kuzu derisi kaplı gocuk, kaput, gömlek, iç donu, palto, avcı yeleği, asker pantolonu, şalvar, yün çorap, nakışlı yün çorabı, takunya, baş örtüsü, sokak örtüsü, canfescar (Bayanlar tarafından kullanılan bir çeşit sokak örtüsü), bayramlık, yağmurluk, örtü (Bayanların kullandığı bir çeşit örtü; üslük), car (Evli bayanların sokağa çıkarken kullandıkları bir çeşit siyah çarşaf), mintan, mendil, saçlık (Renkli boncuklarla yapılan bir tür toka), önlük (Okul giysisi), kordela. 299
3. AKRABALIK İSİMLERİ Şeker Portakalı: Anne/ana, anneanne, baba, ağabey, abla, yeğen. Fadiş: Ana/anne, sütanne, baba, ağabey, nine, teyze, teyze oğlu, teyze kızı, kaynana, yenge, dede, amca, gelin. 4. DİNİ DEĞERLER Şeker Portakalı Romanda geçen Hıristiyanlıkla ilgili kelimeler arasında şunları görüyoruz: Vaftiz babası, şeytan, dua ezberlemek, şeytanın vaftiz çocuğu, Noel, Noel Baba, Noel Armağanı, Noel Baba’nın armağanı, Noel gecesi yemeği, küçük İsa, peri, melek, gece yarısı ayini 2 , kilise, çan, şaraplı ekmek, Tanrı, Ulu Tanrı, aziz, kutsal eşya 3 , Papaz efendi, tılsım, iblis, cehennem. İlginç bulduğumuz diğer dinî ifadeler arasında ise şunları sıralayabiliriz. -
Evi kem gözlerden korumak için bir dua (s.20).
-
Tanrı’dan evi kutsayıp korumasını, kötü ruhları uzaklaştırmasını dileyen duayı okudum (s.20).
-
Hazreti Yusuf’un 4 Mısır’daki hikâyesi (s.22).
-
Omuzlarında bir kuzu taşıyan Aziz Jean (s.42). 5
-
Yeryüzü, Ulu Tanrı’nındır değil mi? Yeryüzündeki her şey de Ulu Tanrı’nındır öyleyse (s.81).
Eser Hıristiyanlığın Katolik mezhebindeki dinî ifade ve ritüel nitelikteki davranışlarla örtüşmektedir. 6 Bunda yazarın Katolik inancına bağlı olmasının da önemli bir payı bulunmaktadır. Noel’de “küçük İsa’nın doğması”, şaraplı ekmek yenilmesi, kiliseyle ilgili ifadeler ve yukarıda yer verdiğimiz alıntılar bunu desteklemektedir. Roman kahramanı Zeze’nin kendini “şeytanın vaftiz oğlu” veya “küçük İsa” olarak nitelemesi de hayli ilginçtir. 16. yüzyıla kadar Avrupa’da kilise çocukların dinsel yayınlar dışında kitap okumalarına karşı çıkmış, ancak çocuklar da dinsel içerikli kitapları okumayı sıkıcı bularak bu tür kitapları okumak istememişlerdir. Buna rağmen 18. yüzyıla değin çocuklarla ilgili yazılan metinler kilisenin etkisinden kurtulamamış ve öğretici-didaktik yapısından sıyrılamamıştır (Kıbrıs 2000, 3). 18. yy’a kadar çocuk edebiyatı ile ilgili ürünlere rastlanamayan Almanya’da da ilk çocuk edebiyatı örneklerinde kilisenin etkisiyle belli ahlâk kurallarının öğretilmeye çalışıldığı, dinsel geleneklerin işlendiği yapıtlar ortaya konulduğu gözlenmiştir. Aynı eğilim 19. yüzyılın sonuna kadar Amerikan çocuk edebiyatında da söz konusudur (Kıbrıs 2000, 4-5). Bunun yansımalarını Latin Amerikan Çocuk Edebiyatı’nda da görüyoruz. Fadiş Romanda geçen başlıca dinî ifadeler şunlardır: Ezan, akşam ezanı, sabah ezanı, sabah namazı, öğle namazı, ikindi namazı, alın yazısı, dua, Allah, Tanrı, Ulu Tanrı, mevlut, Bismillah, Ramazan, Bereketli olsun, dua etmek, Ramazan hazırlığı, oruç, oruca niyetlenmek, iftar, sahur, teravih, teravih namazı, namaz, 2
Katolik inancına göre Noel’de veya diriliş bayramında yapılan gece yarısı ibadeti. Katolik kilisesinde ibadet sırasında kullanılan kase ve ekmek. 4 Hz. Yakup’un 12 oğlu içerisinde en çok sevdiği oğludur. Güzelliğiyle meşhurdur. Görmüş olduğu rüya ile bilinir. Mısır hükümdarının rüyasını doğru tabir ederek maliye bakanı olmuştur. 5 Doğrusu Yahya Peygamberdir. Hz. Zekeriya’nın İsâ adlı eşinden olan çocuğudur. Tevrat’a inanırken sonradan Hz. İsa’yı peygamber olarak tanıyıp İncil öğretisini seçmiştir. Yuhanna İncili’nde kuzu ve Yahya Peygamberle ilgili olarak şu ifadeler geçmektedir: Yu. 1:29 “Yahya ertesi gün İsa’nın kendisine doğru geldiğini görünce şöyle dedi: ‘İşte dünyanın günahını ortadan kaldıran Tanrı kuzusu!” MÖ 7. yy.da yazılmış Tevrat’ta kuzu konusu şöyle geçmektedir: Yşa 53:7 “O baskı görüp eziyet çektiyse de ağzını açmadı. Kesime götürülen kuzu gibi, kırkıcıların önünde duran koyun gibi açmadı ağzını.” 6 Brezilya’da halkın %91’i Hıristiyan olup nüfusun %73’ü Katolik mezhebine mensuptur. Bunda Katolik Kilisesinin Brezilya’da Hıristiyanlığı yaymasının önemli bir payı bulunmaktadır. İkinci sırada Protestanlık gelmektedir (Bknz. Operation World 2000, Copright © 2001 Patrick J. St. G. Johnstone. Paternoster Publishing). 3
300
namaz duası, dindar, sure, imsak, abdest, şükür duası, amin, hacı, imam, hafız, secde, rekat, namazda selam vermek, Arife günü, cami, bayram namazı, bayram, sevab, mübarek, yatır. Bu noktada dikkatimizi çeken Cuma Namazı’na değinilmemesidir. Bunda yazarın cinsiyetini önemli bir etken olarak kabul edebiliriz. Eserde dinî terimlerle ilgili olarak Fadiş ile kendisine bakan yaşlı Hafize nine arasında geçen bir dialog da içerik yönünden dikkati çekmektedir. Hafize Nine mevlût dinlediğinde içinin arındığından bahseder ve daha sık mevlude gitmek istediğini belirtir. Buna karşılık Fadiş mevlutten bir şey anlamadığını, sıkıldığını ancak dürgü dürgü mevlut şekerini alınca sıkıntısının geçtiğinden söz eder. Yani o, mevludu şeker için sevmektedir. Nine Fadiş’in bu sözlerine kızar. Çünkü mevlut zorunluluğu olmayan dinî bir merasimdir. İnsanlar mevlutten maddî bir çıkar yerine manevî bir doyum beklemektedirler. Ardından mevludu anlayıp anlamama konusunda aralarında kısa bir münakaşa geçer (s.57-58). Fadiş’in mevludu anlamaması son derece normaldir. Çünkü küçüktür. Arapça bilmemektedir. Henüz sure ve ayetleri öğrenmediği gibi üstelik dinî bir eğitim de almamıştır. Romanda ayrıca Anadolu’da sıkça rastladığımız yatır kavramına da yer verilmiştir (s.124-125). 5. GELENEK-GÖRENEKLER İLE ÇEŞİTLİ AHLAKİ VE SOSYAL DEĞERLER Şeker Portakalı a. Kâğıt üzerine yapılmış bir yıldızın üzerine Tanrı’dan evi kutsayıp korumasını ve kötü ruhları uzaklaştırmasını dileyen bir dua yazılması. b. Erkeklerin bayanlara günaydın dedikten sonra şapkalarını çıkarması. c. Noel gecesinde şaraplı ekmek yenilmesi ve kahve içilmesi. d. Zeze’nin babasına sigara satın alırken dükkân sahibi tarafından sigara içmemesi konusunda uyarılması. e. Bayan Maria de Penha’nın Zeze’nin Fanny şarkısını bağırarak söylemesini hoş karşılamaması ve bu yüzden bay Ariovaldo ile tartışması ve onu Zeze’yi sömürmekle suçlaması. Papaz Efendi ile konuşacağını söyleyerek tehdit etmesi. Yargıca ve polise gideceğinden söz etmesi. f. Manuel Valadares/Portekizli/Portuga’nın Zeze’nin hayvanları hırpalamasını hoş karşılamaması. g. Zeze’ye babası, ablası ve ailenin diğer üyeleri tarafından uygulanan dayağın şiddet olgusu olarak ön plana çıkması. h. Küçük yaşta her şeyin parayla ve pahalı olduğunu gören Zeze’nin yoksulluğun farkına vararak hiçbir şeyi çarçur etmemeyi öğrenmesi. i. Zeze’nin öğretmeninin kendisine börek alması için verdiği parayla aldığı böreği zenci kız Dorotilia ile paylaşması ve öğretmeninden ara sıra ona da para verebileceğini söylemesi. j. Portekizlinin Zeze’yi insanlara sövmemesi, kötü ve müstehcen kelimeler kullanmaması hususunda uyarması. k. Hastalanan Zeze’nin Nega Eugênia tarafından kusmasının kesilmesi için karnının üzerine okunup üflenmesi. Fadiş a. Fadiş’in annesi Cemile hanımın kentte başka bir kadınla yaşayan kocası Kâmil Bey’den ayrılanları kınarlar ve kötü gözle bakarlar düşüncesiyle son ana kadar ayrılmak istememesi. b. Genç kadınların erkeklerden yüzlerini ve kendilerini sakınırken yaşlı kadınların yabancı erkek görünce yüzlerini kapamaması. c. Köyde on bir yaşına giren kızların, üslük denilen örtülerle başlarını örtmeleri. On beş yaşına gelince de “car” denilen çarşaflarla sokağa çıkmaları.
301
d. Ölen kimselerin ardından veya onları anmak amacıyla mevlut okutma. e. Yemeğe ilk kaşığı babanın uzatması. Diğerlerinin onu izlemesi. Yemek bitince babanın şükür duası yapması ve diğerlerinin ellerini açıp amin demesi. f. Sofrada yemeğe başlarken bismillah denilmesi. g. Ramazan gelmeden evlerde Ramazan temizliği yapılması. Köyün ortak çamaşırlığı olan çayın hareketlenmesi. Sahur ve imsak vaktinin davulla bildirilmesi. Akşamları teravih namazına gidilmesi. Çocukların öğlene kadar tekne orucu tutarak oruca alıştırılması. h. Askere giden gençlere çıkın hazırlanıp askerlik türküleri eşliğinde davul zurnayla köy çıkışına kadar asker uğurlama töreni yapılması. i. Ramazanın on beşinci gecesi çocukların köy davulcusunun peşine takılması, kapı kapı dolaşılması, her kapının önünde davul eşliğinde mani ve deyişler söylenmesi, bahşiş toplanması. Ev sahibinin kapıya çıkarak varlığına göre çocuklara ve davulcuya bir şeyler vermesi, çeşitli şakalar yapılması. j. Çocukların bayramda bayramlık denilen giysiler giymesi. Arife günü tüm ev halkının yıkanıp temizlenmesi. Bayram namazının camide kılınması. Yalnızca erkek çocuklara çarşı dükkân gezerek erkeklerin elini öperek el öpmelik bayram parası biriktirme izni verilmesi. k. Kışın köyde geceleri bir evde toplanılması. Karşılıklı maniler söylenmesi. Masal anası denilen bir kadın tarafından masallar anlatılması. Evlerde çeşitli eğlenceler düzenlenmesi. l. İneği doğuran kadının konuklarına doğum şerbeti ikram etmesi. 6. HAYVAN ADLARI Şeker Portakalı: At, kelebek, yarasa, vampir, tavuk, piliç, papağan, dudu kuşu, aras 7 , maymun, aslan, panter, inek, boğa, ayı, geyik, kaplan, ağustos böceği, öküz, yaban öküzü, eşek, arı, yılan, iskete kuşu, yaban öküzü, bizon, ördek, sülük, kara tavuk, Bengal kaplanı, bizon, muhabbet kuşu, kanarya, keçi, sivrisinek, domuz, sıçan, leopar, timsah, goril, cırcır böceği, ispinoz, şahin, saka kuşu, kurbağa, çırçır (bir tür balık). Fadiş: Köpek, kuzu, eşek, katır, at, kurt, koyun, tavuk, horoz, karga, inek, kedi, sıpa, buzağı. 7. ÇOCUKLARIN OYNADIKLARI OYUNLAR Şeker Portakalı: Sinema yıldızlarının resimlerini toplayıp değiş tokuş etmek, yarasa 8 , uçurtma uçurmak, avcılık, futbol, bilye oynamak, topaç, kâğıttan balon yapmak, düğmelerle teleferik oynamak, kovboyculuk, makinistçilik, atçılık oynamak. Fadiş: Salıncakta sallanmak, evcilik, beş taş, longoz 9 , kaydırak 10 , ebecilik, sek sek, gagı, yesir oyunu, ballıbaba çiçeğinden çelenk örmek (Ateş 1998, 30). 8. OYUNCAK ADLARI Şeker Portakalı: Tekerlekli at, bilye, uçurtma, topaç, kement, kılıç, gazoz kapağı, sapan, paçavradan yapılmış top, çeşitli taşlar, balon, artist resmi, düğme, kasket, düdük, madalyon. Fadiş: Taş ve kiremit kırıkları, kırmızı çamur, kaydırak taşı, hayvan boynuzu, çeşitli taşlar. 9. DİLE AİT UNSURLAR Şeker Portakalı çeviri bir eserdir. Eserin orijinali üzerinde çalışılmadığından dile ait unsurları Türkçe açısından değerlendirmek pek güvenilir ve sağlıklı olmamakla beraber, çevirmenin Türkçeye hakimiyetini iyi olarak değerlendirebiliriz.
7
Çoğunlukla Güney Amerika’da yaşayan bir papağan türü. Otomobilin ardından koşup arkasındaki yedek tekerleğe yapışarak bir müddet seyahat etmek. 9 Toprağa bir daire çizilir ve ortasına bir hayvan boynuzu konulur. Ebe boynuzun başında durur. Diğer oyuncular ebenin arkasında olurlar. Ellerindeki kaydırak taşlarıyla boynuzu daireden dışarıya fırlatmaya çalışırlar. Longuz daireden fırlayınca ebe, onu yerine koyup el taşını almaya gelen oyuncuyu yakalar. Yakalanan oyuncu ebe olur. 10 Taşla oynanan bir çeşit oyun. 8
302
9.1. Kalıp Sözler Şeker Portakalı: Hoşça kal, Tanrı aşkına, oh olsun, oh canıma değsin, günaydın, günah, rica ederim, alacağım olsun, iyi bayramlar, çok teşekkür ederim, teşekkür ederim, lütfen, iyi akşamlar, bayanlar, baylar, evet bayım, hayır efendim, aman Tanrım, efendim, yarın görüşmek üzere, elbette, bayım. Fadiş: Aferin, rahmetli, sağ olun, sağol, uğurlar olsun, Allaha ısmarladık, Allah kısmet ederse, hele şükür, inşallah, sizlere ömür, hoş geldin, Tanrıya şükür, güle güle gidin, evelallah, sağlıcakla kal, sağlıcakla gidin, yine buyurun, bereketli olsun, günah, kısmetiniz bol olsun, Allah çocuklarını bağışlasın, Allah cezanı versin, yaşadık, yaşa, uğurlar olsun, sağlık ve esenlikler dilerim. 9.2. Deyimler Şeker Portakalı: Kafasını kurcalamak, ağzı açık kalmak, palavra atmak, kafadan kontak olmak, gözbebeği, sus payı, akıl etmek, pılıyı pırtıyı toplamak, göz kulak olmak, çene yormak, canından bezmek, değiş tokuş, hayal kırıklığı, gırtlağında (boğazında) düğümlenmek, boğazından geçmemek, eli ayağı (yüzü) düzgün, taş yürekli, topu topu, göze almak, gönlünü almak, ayak altında dolaşmak, göz atmak, içini çekmek, tabanları yağlamak, tadı damağında kalmak, ağız dolusu (sövmek/küfür), başı derde girmek, görmez(lik)ten gelmek, tepeden bakmak, kendinden geçmek, aralarından su sızmamak, üzerine çullanmak, gözlerinde şimşekler çakmak, tepeden tırnağa, gevezelik etmek, ağzına geleni söylemek, göz yummak, yüreğini hoplatmak, göz gezdirmek, elini sürmemek, çarçur etmek, tüyleri ürpermek, burnunu çekmek, gözü kara, boyun eğmek, iç çekmek, kulp (bulmak) takmak, eli ayağı (buz) kesilmek, gözleri yaşarmak, ortaya çıkmak. Fadiş: Alt üst (etmek) olmak, baştan başa, taş taş üstünde bırakmamak, kolu kanadı kırılmak, kulp takmak, boynunu bükmek, üstüne (üzerine) titremek, bağrına basmak, kulağı seste (kirişte) olmak, göz kaş süzmek, lafa tutmak, göz alıcı, dudak sarkıtmak, gönlünü yapmak, yürek burkmak, iç çekmek, içi cız etmek, açığa vurmak, yüzünü buruşturmak, hor görmek, diken üstünde olmak, tepesine çıkmak, içi içine sığmamak, ok gibi (yerinden) fırlamak, belli belirsiz, yüz vermek, başından aşağı kaynar su dökülmek, göz atmak, güngörmüş, dört dönmek, havadan sudan konuşmak, dizlerinin bağı çözülmek, dudak bükmek, yola koyulmak, çıt çıkarmamak, gününü gün etmek, kan başına (beynine) sıçramak, duymazlıktan gelmek, alın yazısı, dil dökmek, yüreği yanmak, ağır başlı, göğüs germek, düşünüp taşınmak, burnunda (gözünde) tütmek, ölçüp biçmek, içinden geçirmek, yüreği yerinden (fırlamak) oynamak, yaygarayı basmak, ağız dolusu (küfür), katı yürekli, diken diken olmak, fiskos etmek, ağız (söz) birliği etmek, ununu elemiş, eteğini asmış, bol keseden atmak, tepeden inme, gürültüye (patırtıya) pabuç bırakmamak, yüreği hoplamak, sabun köpüğü gibi sönmek, bıyık altından gülmek, gözü tutmamak, hal hatır sormak, biçilmiş kaftan, yakışık almamak, dili varmamak, adam yerine koymak, başından savmak, kuruntuya kapılmak, kan çanağı gibi, yüreği ağzına gelmek, Hanya’yı Konya’yı öğrenmek (anlamak), yüzü kalmamak, içi burkulmak, gözü ilişmek, aklı ermek, gözleri çakmak çakmak olmak, üst baş, beyninden vurulmuşa dönmek, burnunda tütmek, çıkmaza girmek, sudan bahane (neden), boğazında düğümlenmek, düşünüp taşınmak, göz atmak, can atmak, el sürmemek, ağızdan ağza, göz kulak olmak, hatır sormak, gönül almak, tüyleri diken diken olmak, tozu dumana katmak, içi ezilmek, her kafadan bir ses çıkmak, ayaküstü, göz nuru, kafa tutmak, sarmaş dolaş olmak. 9.3. Kişi Adları Şeker Portakalı: Totoca, Faulhaber, Zezé, Edmundo, Severino, Labonne, Glória, Dindinha, Scottfield, Lalá, Luis, Jandira, Alaıde, Antônio, Aracy, Jurandyr, Julinho, Biriquinho, Dimerinda, Chico Franco, Celina, Paulo Vasconcelos, Baron Drummond, Godóia, Benedito, Nardinho, Paixáo, Coquinho, Rozemberg, Manuel Valadares, Adaucto Luz, Serginho, Aristides, Estefania Pinagé de Vasconcelos, Eulália, Cecilia Paim, Jacop, Godofredo, Corujinha, Dorotilia, Zacarias, Nanzeazena, Corinha, Fanny, Ariovaldo, Maria de Penha, Ladislau, Bié, Nega Eugênia, Baron de Capanema, Cordélia, Narcisa, Abel, Tentena, Rosena, Ladislau, Lota, Orlando, Rosena, Jerônimo, Helena Villas-Boas, Orlando Cabelo de Fogo, Zico. Fadiş: Cemile, Naciye, Naci, Kâmil, Galip, Edip, Aydın, Fadiş, Fatma, Fadime, Saime, Hamdi, Gülsüm, Sami, Mustafa, Hafize, Zeliha, Zehra, Hüseyin, Hamdi, Fatma, Zalhe, Mahmure, Hasan, Bekir, Ali Kadir, Ahmet, Adil, Feten, Habibe, Sıdıka, Emine, Ayşe, Hanife, Şerife, Hamza, Hasibe, Elif, Aziz, Arif, Mahmut, Halil, İbrahim, Süleyman, Nezihe, Sedat, Emeti, Şatır, Halit.
303
9.4. Lakaplar Şeker Portakalı: Topal ördek Nardinho. Fadiş: Türklerde İslami isimler, unvanlar ve lâkap kullanma çok eskilere dayanmaktadır (Kafesoğlu 2003, 355). Eserde kullanılan başlıca lakaplar arasında şunları görüyoruz: Malak Ahmet, Adam Ahmet, Topal Ayşe, Fadiş-Fadik (Fatma/Fadime), Habiş (Habibe), Sümüklü Sıdıka, Bitli Emine, Hacı Gülsüm, Hacı Halil, Karagözoğul’nun Mahmut, Davulcu İbir (Davulcu İbrahim), Hacı Şatır, Aymazoğlu. 9.5. Yöresel Kelime Kullanımı Fadiş: Tutağaç, ura kabı, pişirgeç, kıyı, saçlık, dürgü, dikiltmek, yağ cızlatmak, longuz, esiklenmek, içine güve yayılmak, kayışı çekmek, ünlemek, tavsamak. 10. ÇEŞİTLİ ARAÇ VE GEREÇLERLE İLGİLİ ADLANDIRMALAR Şeker Portakalı: Çamaşır teknesi, yılbaşı kartı, maşrapa, ipek kağıt, tahta perde, kilise çanı, donanma fişeği, komodin, rugan pabuç, tahta pabuç, sigara, posta arabası, pudra, jilet, bobin, salıncaklı koltuk, teleferik, hamak. Fadiş: Kilim, bohça, karyola, demlik, fırın, somya, pösteki, testi, soba, asma kilit, minder, sedir, mangal, beşik, döşek, idare lambası, tokaç, heybe, çıkın, tutağaç, sofra, tahta kaşık, takunya, pişirgeç, hamur teknesi, ura kabı (un kap), oklava, tabla, saç, çamaşır taşı, çinko tas, susak kabağından yapılmış tas, peşkir, davul, tokmak, bakraç, kese, sabunluk, sahan, kandil, okka, maşa, kağnı, yumak, iplik çilesi. 11. ŞARKILAR VE TÜRKÜLER Şeker Portakalı: Eserde daha çok şarkıya yer verildiğini görüyoruz. Zeze’nin annesi sözleri “Ey denizcim, denizcim..” diye başlayan bir şarkı söyler. Eserde geçen diğer şarkıların adları ise şunlardır: Casinha Pequenina (Küçük Kulübe), Geçici Aşkın İçin, Ramona, Bağışlama, Fanny, Seni Beklerken Sigara İçiyorum, Hoşçakalın Delikanlılar, Kralların Gecesi, Gökyüzünün Işığı, Numaracı, Claudionar. Fadiş: Çocukların söylediği “Daha dün annemizin kollarında yaşarken, çiçekli bahçemizin yollarında koşarken…” şarkısı haricinde eserde genellikle türkü ve bunun yanında marş söylendiğini görüyoruz. 12. AMERİKA VE LATİN AMERİKAN TOPLUMU İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER Fred Thompson, Tom Mix, Buck Jones, Richard Talmadge, Ken Maynard, Hoot Gibson (Kovboy filmi kahramanları ve oyuncuları), Rudolf Valentino (İtalyan asıllı sinema oyuncusu), Laura La Planta, Patsy Miller, Frank Merril (Sinema oyuncuları), Califa Stork (Yazar), Rio-Sáo Paulo (Portekizli papazlar tarafından kurulmuş Brezilya’nın en büyük şehri), Santo Alexio (Bir yer adı), Bangu (Rio de Janeiro yakınlarında bir kasaba adı), Trás-os-Montes (Portekiz’de bir yerleşim birimi), Escopa, dört kollu iskambil (bir tür oyun), footing (İng. yürüyüş), Campo dos Afonsos (Brezilya’da Rio de Janeiro’da kargo taşımacılığına yönelik bir askeri havaalanı), Joga de Bicho (Bir çeşit oyun, eğlence), Amazon, Carborundum (Bir çeşit maden), Realengo askeri okulu, Mangaratiba (Brezilya’ya özgü bir çeşit tren), Reis (Bir çeşit para birimi), Kızılderili, Pinagé, Komançi, Apaçi, Reis Sakin Boğa, kovboy, şerif yıldızı, Casinho Pequenina (Jose Barrense Dias’ın ünlü müzik eseri), Chico Viola, Vicente Céléstino (Brezilya’nın ünlü şarkıcıları), samba, tango (bir tür dans), Kral Luis (Sofokles’in Yunan Mitolojisini konu edinen Kral Oedipus adlı trajedik eserinin kahramanlarından Kral Oedipus’un babası), Kraliçe Charlotte (İngiltere krallarından 3. George’un kendisine hediye olarak Buckingham sarayını verdiği ve 17 yaşındayken evlendiği eşi), Özgürlük Kanatlarını Aç Ülkemize (Brezilya’nın Ulusal Özgürlük Marşı’ndan bir mısra), Ulusal Bayram, Büyük Marş, Bayrak Marşları, Baron de Capanema (Bir sokak adı), Tarzan. 13. TÜRKİYE VE TÜRK TOPLUMU İLE İLGİLİ DİĞER BİLGİLER Atatürk, Anadolu, Kurtuluş Savaşı, İstanbul, Haydarpaşa, Ankara, Başkent, Cumhuriyet Bayramı, asker uğurlama töreni, abdestlik, keselenmek, döğen sürmek, tekne orucu (Büyüklerin çocukları oruca alıştırmak amacıyla icad ettikleri öğlene kadar tutulan çocuk orucu), mani atmak, deyiş söylemek, ninni söylemek, türkü söylemek, bayramlık, el öpmelik bayram parası, gelinlik kız, imece.
304
SONUÇ Bir metnin oluşturulması, hedef kitlenin algılama düzeyine, ruh dünyasına, ilgi alanına ve yaş durumuna uygun olmasına bağlıdır (Yalçın ve Aytaş 2002, 4). Bir hikâyenin, romanın yazılış amacı yalnız eğiticilik öğreticilik değildir. İyi bir metin aynı zamanda edebî ve estetik bir bütünlük içerisinde çeşitli kültür ve değer yargılarını, dinî, ahlâkî hükümleri, dile ait unsurları da içermelidir. Eğer çocuk okumuş olduğu metinde kendini, yaşadığı dünyayı, ait olduğu topluma ait çeşitli değerleri, inanışları bulabiliyorsa yazar başarılıdır. Bu nedenle çocuk edebiyatı, yazarın; ‘Neleri yazmalıyım?’ yerine ‘Nasıl?’ ve ‘Ne kadarını?’ ‘Niçin yazmalıyım?’ diye düşündüğü ve kendisini sorguladığı bir yazma süreci olarak da adlandırılabilir (Yalçın ve Aytaş 2002, 6). Yazarken amaç yabancılaştırmak değil, kendi kimliğini yansıtmak, ait olunan kültürel özellikleri millî değerleri gerçeğe uygun bir şekilde bireye aktarmak, sağlıklı bir kimlik ve kişilik kazandırmaktır. Dile dayalı kültürleme olgusu tek taraflı bir oluşum değildir. Milli kültür ile evrensel kültür arasındaki karşılıklı etkileşime ve geçişliliğe dayanır. Her şeyin insan için olduğu bir dünyada, çocuk içinde yaşadığı ülkenin gerçeklerini yeterli, sağlam, güvenilir kalemlerden okumalı, geçmişten haberdar olmalı, geleceğe karşı ümitsizlik beslememeli, kalıcı ve sağlıklı bir güven duygusu geliştirerek ülkesiyle ve dünyayla uyum sağlar bir yapıda yetişmeli, insanlığın ortak malı olan evrensel değerlerden de payına düşeni almalıdır (Çetin 2004, 11). Atatürk’ün de işaret ettiği üzere ulusal kültürden yola çıkılarak evrensel dünyaya açılmalıdır. Aksi takdirde ulusal bilince ermemiş toplumlar “gelişmiş ülkelerin düzeysiz kültür tüketicileri” olmaya devam edeceklerdir (Binyazar 2004, 53, 56). Çocuklar için yazılan eserlerde ulusal değerlerin yanında evrensel temalara da yer vermek kaçınılmaz bir zorunluluktur (Kıbrıs 2000, 29). Ancak bu doğal olmalı, zoraki ve kuru hamaset şeklinde olmamalıdır. Geleneksel toplumlarda rastladığımız, kasıtlı kültürleme olarak da adlandırabileceğimiz bu süreçte bilgi, bakış açısı, yaşam ve deneyim; estetik, dil ve kültürle birleştirilerek ölçülü bir şekilde harmanlanmalıdır (Nas 2002: 77). Toplumun bir üyesi olan çocuklar için yazmak aslında büyükler için yazmaktan daha zordur. Çünkü çocuk edebiyatı yazarının hedef kitlesini 2-16 yaşları arasında iyiyi kötüden, yanlışı doğrudan ayıramayan, koşullandırmaya açık çocuk ve gençler oluşturmaktadır (Kıbrıs 2000, 2). Bu yaşlar arasındaki çocuk ve gençlerin algılama, bellek, muhakeme ve kavrama süreçleri yetişkinlerden farklıdır (Güleryüz 2002, 6). Yazarın yapacağı küçük bir yanlış güdüleme, dış etkilere açık, saflığı, temizliği, dürüstlüğü temsil eden binlerce çocuk ve genci olumsuz etkileyecek ve tarım toplumundan henüz tam olarak sanayi toplumuna geçemeyen ülkemizde şehir ve büyük şehirlerde kendine ve kültürüne yabancılaşmakta olan gencin üzerinde telafisi mümkün olmayan zararlara yol açacaktır (Tural 1988, 80-82; Üstünova 1999, 25). Çünkü çocuklar kültür çatışmalarında taraf değildirler. Bilinçsiz ve önyargılı ideolojik yaklaşımlar çocuğun kişiliği ve değer yargıları üzerinde kalıcı olumsuz etkilenmelere yol açabilir (Dayıoğlu 30 Yıl Çocuklarla Soluk Soluğa, s.58; Ural 1987, 536). Bu nedenle yazar bilgi sahibi olmadığı konularda temkinli olmalı, dil, din, ırk ayrımı yapmamalı, cinsel, dini ve ahlaki konularda tartışmalı konulara değinmemeli, anayasamızda şekillenmiş olan ilkelerin dışında bir ideolojiyi benimsetmeye kalkışmamalı, politik konulara girmemeli, toplumun değer yargılarını küçümsememeli, ulusal değerlere saygılı olmalıdır (Kıbrıs 2000, 30, 124; Güleryüz 2002, 296; Nas 2002, 63-64, 72; Tuncer ve Yardımcı 2000, 57). İyi bir çocuk edebiyatı yazarı her şeyden önce geniş bir kültüre sahip olmalı ve bunu iyi bir şekilde örneklemelidir. Ait olduğu toplumun gelenek-görenek ve değer yargılarıyla barışık olmalıdır. Ancak bunu yaparken onlara küresel düşünmeyi ve dünya vatandaşı olmayı da öğretmelidir. Öyle ki geleceğin bireyleri kendi ulusal kültür değerlerinin yanında evrensel kültürle de iç içe yaşamayı ve bunu bir hayat tarzına dönüştürmeyi bilmelidirler.
305
KAYNAKÇA Aksan, Doğan, 1995, Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim, Türk Dil Kurumu, Ankara. Ateş, Kemal, 1998, Gülten Dayıoğlu’nun Çocuk Romanları, T.C. Kültür Bakanlığı, Ankara. Ateş, Kemal, 2005, “Çocuk Edebiyatımız ve Gülten Dayıoğlu”, Hece, Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı, Sayı: 104-105. Binyazar, Adnan, 2004, “Ulusal Bilinç/Evrensel Kültür”, Çağdaş Türk Dili, Sayı: 194, ss.51-56. Çetin, Şaban, 2004, “Değişen Değerler ve Eğitim”, Millî Eğitim, Sayı: 161, ss. 5-16. Dayıoğlu, Gülten (Yılı Belirtilmemiş), 30 Yıl Çocuklarla Soluk Soluğa, Altın Kitaplar Yayınevi. Gökdayı, Hürriyet, 2003, “Sözlü İletişimde Kalıp Sözlerin İşlevleri” Ana Dili, Sayı: 28, ss.31-45. Güleryüz, Hasan, 2002, Yaratıcı Çocuk Edebiyatı, Pegem Yayıncılık, Ankara. Günay, Doğan, 2000, Metin Bilgisi, Multilingual, İstanbul. Gündüz, Üzeyir, 2005, “Acıların Mayaladığı Bir Yazar Jose Mauro de Vasconcelos”, Hece, Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı, Sayı: 104-105. Kafesoğlu, İbrahim, 2003, Türk Millî Kültürü, Ötüken Yayınları, İstanbul. Kıbrıs, İbrahim, 2000, Uygulamalı Çocuk Edebiyatı, Eylül Kitap ve Yayınevi, Ankara. Müller, Harald, 2001, Kültürlerin Uzlaşması, Çev. Ali Çimen, Timaş Yayınları, İstanbul. Nas, Recep, 2002, Örneklerle Çocuk Edebiyatı, Ezgi Kitabevi, Bursa. Özbay, Murat, 2002, “Kültür Aktarımı Açısından Türkçe Öğretimi”, Türk Dili, Sayı: 602, ss.112-120. Öztürk, Hüseyin Emin, 1991, Batı Çocuk Klasiklerinde Temel Değerler, Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu, Ankara. Üstünova, Mustafa, 1999, “Safahat’ta Çocuk ve Toplumsal Değerler”, Türk Dili, Sayı: 565, ss.23-32. Tuncer, Hüseyin ve Yardımcı, Mehmet, 2000, Anadolu Öğretmen Liseleri İçin Çocuk Edebiyatı, MEB, Ankara. Tural, Sadık K., 1988, Kültürel Kimlik Üzerine Düşünceler, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara. Tural, Sadık K., 1991, Zamanın Elinden Tutmak, Ecdad Yayınları, Ankara. Tural, Sadık K. 1993, Edebiyat Bilimine Katkılar, Ecdad Yayınları, Ankara. Ural, Serpil, 1987, Çocuk Edebiyatı Yıllığı, Gökyüzü Yayınları, İstanbul. Werder, Von Lutz, 2002, Kreatives Schreiben von Wissenschaftlichen Hausarbeiten und Referaten, Schibri-Verlag, Berlin-Milow. Yalçın, Alemdar; Aytaş, Gıyasettin, 2002, Çocuk Edebiyatı, Akçağ Yayınları, Ankara.
306
İLKÖĞRETİM DÖRDÜNCÜ SINIF TÜRKÇE DERS KİTABINDA YER ALAN ARAÇ METİNLERİN TÜRKÇE ÖĞRETİM PROGRAMI AMAÇLARI VE ÇOCUK EDEBİYATI ÜRÜNLERİNİN İÇERİKSEL ÖZELLİKLERİ AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Öğr. Gör. Şükran OĞUZ Celal Bayar Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Türkçe öğretiminin temel bir aracı olarak çocuk edebiyatı ürünleri, Türkçe ders kitaplarının içerik düzenlemesinde ana kaynak olarak kullanılmaktadır. Öğrenciler anadillerinin en güzel örneklerini, kullanımındaki inceliklerini ve ilk edebi-sanatsal değerlerini Türkçe ders kitapları aracılığıyla tanımaktadır. İlköğretimde Türkçe dersi öğrencinin bilişsel ve ruhsal açıdan gelişmesine ve sosyalleşmesine katkıda bulunduğu gibi olumlu kişilik gelişimine de yardımcı olmaktadır. Bu durum Türkçe ders kitaplarının önemini arttırmaktadır. Çalışmamızın amacı, ilköğretim 4.sınıf Türkçe öğrenci ders kitabında yer alan araç metinlerin, yeni Türkçe öğretim programı amaçları ve çocuk edebiyatı ürünlerinin içeriksel özellikleri açısından uygun olup olmadığının incelenip değerlendirilmesidir. Çalışmanın amacına uygun olarak tarama yöntemi kullanılmıştır. Dil öğretiminde temel amaç bireyin iletişim gücünü ve becerisini arttırmaktır. Günümüzde Türkçe öğretimi: sadece dinleme, konuşma, okuma, yazma, görsel okuma ve görsel sunu ile ilgili temel dil becerilerinin geliştirilmesi anlamına gelmemektedir. Son yıllarda tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de anadili öğretim yöntemleri üzerine yapılan tartışmalarda, ana dili öğretiminde 1970’li yıllarda gündeme gelen ve uzun bir süre gündemde kalan “öğrenme hedeflerine yönelme” anlayışından vazgeçilerek, öğrencinin dersin merkezine yerleştirildiği “öğrenci merkezli” bir anlayışa geçiş gerçekleştiği gözlemlenmektedir. (YILDIZ, 2003, s.131.) Bu nedenle yeni Türkçe öğretim programı ayrı bir önem taşımaktadır. Türkçe öğretiminin amacı, Türk Milli Eğitiminin genel amaçları ve temel ilkelerine uygun olarak: Öğrencilerin; • Dinleme, konuşma, okuma, yazma, görsel okuma ve görsel sunu dil becerilerini geliştirmek, • Türkçeyi sevdirmek doğru ve etkili kullanmalarını sağlamak, • Zihinsel gelişimlerine uygun olarak anlama, sıralama, sınıflama, sorgulama, ilişki kurma, eleştirme, tahmin etme, analiz-sentez yapma ve değerlendirme gibi zihinsel becerilerini geliştirmek, • Metinler arası düşünme becerilerini geliştirerek söz varlığını zenginleştirmek, • Eleştirel ve yaratıcı düşünme, kendini ifade etme, iletişim kurma, işbirliği yapma, problem çözme ve girişimcilik becerilerini geliştirmek, • Bilgiyi araştırma, keşfetme, yorumlama ve zihinde yapılandırma becerilerini geliştirmek, • Bilgiye ulaşma, bilgiyi kullanma ve üretme becerilerini geliştirmek,
307
• Bilgi teknolojilerini kullanarak okuma, metinler arası anlam kurma ve öğrenme becerilerini geliştirmek, • Kitle iletişim araçlarıyla verilen mesajları sorgulama becerilerini geliştirmek, • Kişisel, sosyal, kültürel, ekonomik ve politik yönlerden gelişmelerini sağlamak, • Milli, manevi, ahlaki, tarihi, kültürel, sosyal ve sanatsal değerlere önem vermelerini sağlamak; milli duygu ve düşüncelerini güçlendirmek, • Yazılı ve sözlü ürünlerle Türk ve dünya kültürünü tanımalarını sağlamak, • Okuma sevgisini ve alışkanlığını kazandırmaktır. (VURAL, 2005, s.18.) Türkçe dersinin ifade ve beceri dersi oluşu, öğrenme ve öğretme sürecinde kullanılacak araç ve gereçlerin seçiminde belirleyici bir özelliktir. Öğrenme-öğretme sürecinden beklenen verimin elde edilebilmesi, bilgi toplumunun bir üyesi olan öğrencilerde bulunması gereken bilimsel, yaratıcı ve eleştirel düşünme, problem çözme, işbirliğine dayalı öğrenme, araştırma yapma gibi öğrenme yeterlilikleri olarak kabul edilen üst düzeydeki bilişsel becerilerin, öğrenme-öğretme sürecinde koordineli bir şekilde öğrencilere kazandırılmasını gerekli kılmaktadır. Bu durum, genel yapısı itibariyle, hala okul öğrenmelerinde öğrencilerin dil gelişimine, zihinsel gelişimine, kişilik gelişimine ve sosyal gelişimine katkı sağlayan en önemli materyaller olarak kabul gören Türkçe ders kitaplarının ders öğretim programı amaçlarına ve ilkelerine bağlı olarak hazırlanmasını gerektirmektedir. (ŞENGÜL, 2005, s.305.) Türkçe öğretiminin amaçlarının gerçekleşmesinde temel bir araç olarak kullanılan çocuk edebiyatı ürünlerinin ayrı bir yeri ve önemi vardır. Çocuk edebiyatı ürünleri, ders içi ve ders dışı etkinliklerle, öğrenme ve öğretme yaşantısına sunduğu olanaklarla öğrencilerin anadili öğrenme sürecini kazanımlarla sürdürmelerini sağlamaktadır. Etkili ve işlevsel dil öğretiminin nitelikli araç metinlerle yapılan çalışmalar sayesinde istenilen düzeye ulaşacağı göz ardı edilmemelidir. Türkçe ders kitaplarının içerik düzenlemesinde ana kaynak olarak çocuk edebiyatı ürünlerinden yararlanılmaktadır. Çocuk kitapları, çocuk gazete ve dergileri, kısaca çocuklar için hazırlanmış edebi ve sanatsal değer taşıyan, çocuğa görelik ilkesi göz önünde bulundurularak yazılan her türden çocuk edebiyatı ürünü Türkçe öğretim programında belirtilen amaç ve ilkelere göre Türkçe ders kitaplarında araç metin olarak yer almaktadır. Türkçe öğretiminin temel bir aracı olarak çocuk edebiyatı ürünlerinin içeriksel özellikleri şöyle sıralanabilir: • Yaşama sevinci, iyimserlik aşılamalıdır. Çocuklar karamsarlıktan, kötümserlikten uzak tutulmalıdır. • Çocuğun dilsel becerilerinin gelişmesine katkıda bulunmalıdır. • İnsanı, doğayı, hayvanı sevdirmelidir. • İnsanı idealize etmeden işlemelidir. • Korku, acı, şiddet, kin gibi öğeler, ölçülü ve abartılmadan işlenmelidir. • Çocuğun düzeyine uygun ruhsal çözümlemelere yer verilmelidir. • Mizah öğesine yer verilmelidir. • Çocuğa, toplumsal olaylara, yaşama karşı eleştirel, sorgulayıcı bir bakış açısı kazandırılmalıdır. • Bağnazlığı aşılamamalıdır. • Din, ırk üstünlüğünü ve ayrımcılığını aşılamamalıdır.
308
• Şovenizmden arınık ulus ve yurt sevgisi kazandırılmalıdır. • Bireyciliği özendirmemeli, yardımlaşma, dayanışma anlayışını kazandırmalıdır. • Çocuğun barışçı olmasına katkıda bulunmalıdır. • Emeği, emeği ile geçinenleri küçümseyen anlatımlara yer verilmemelidir. • Otoriteye körü körüne itaat anlayışı kazandırılmamalıdır. • Hayvan adları sövgü olarak kullanılmamalıdır. • Hiçbir ulus aşağılanmamalıdır. • Ataerkil baskıyı yansıtan anlatımlara yer verilmemeli, cinsiyet ayrımcılığı yapılmamalıdır. • Engellileri aşağılayıcı, küçük düşürücü anlatımlara yer verilmemelidir. • Yaşamın gerçeklerine ilişkin konular işlenmeli, dile getirilmelidir. • Doğrudan öğüt verilmemeli, öğretici tutum takınılmamalıdır. • Belli bir öğretiyi dayatmamalı, güdümlü olmamalıdır. (NAS, 2002, s.59-76.) Çalışmamızın amacı, ilköğretim 4.sınıf Türkçe öğrenci ders kitabında yer alan araç metinlerin, yeni Türkçe öğretim programı amaçları ve çocuk edebiyatı ürünlerinin içeriksel özellikleri açısından uygun olup olmadığının incelenip değerlendirilmesidir. Milli Eğitim Bakanlığı Talim Terbiye Kurulu’nun 18.07.2005 gün ve 272 sayılı kararıyla ders kitabı olarak kabul edilen ve 2005-2006 eğitim-öğretim yılında ders kitabı olarak kullanılan ilköğretim 4.sınıf Türkçe ders kitabı (ÇANAKÇI ve diğerleri, 2005.), tarama yöntemi kullanılarak incelenmiş ve aşağıdaki bulgulara ulaşılmıştır. İlköğretim okulları (1-5.sınıflar) Türkçe dersi öğretiminde bir eğitim-öğretim yılı içerisinde ele alınacak tema sayısı sekizdir. Bu sekiz temanın dördü zorunlu, dördü ise seçmelidir. Zorunlu temalar: Atatürk, Değerlerimiz, Sağlık ve Çevre, Birey ve Toplum’dur. Seçmeli temalar ise Güzel Ülkem Türkiye, Yenilikler ve Gelişmeler, Oyun ve Spor, Dünyamız ve Uzay, Üretim-Tüketim ve Verimlilik, Hayal Gücü ve Gizemler, Eğitsel ve Sosyal Etkinlikler, Kurumlar ve Sosyal Örgütler, Doğal Afetler, Güzel Sanatlar’dır. Seçmeli temalar, listede yer alan temalardan seçilebilir veya listede olmayan yeni temalar belirlenebilir. (VURAL, 2005, s.75.) İncelemeye konu olan İlköğretim 4.sınıf Türkçe ders kitabında sekiz tema bulunmaktadır: 1- Birey ve Toplum 2- Atatürk 3- Sağlık ve Çevre 4- Üretim-Tüketim ve Verimlilik 5- Yenilikler ve Gelişmeler 6- Güzel Sanatlar 7- Değerlerimiz 8- Güzel Ülkem Türkiye Türkçe 4.sınıf ders kitabında yer alan her temada dört araç metin bulunmaktadır. Bunlar öyküleyici, bilgilendirici ve şiir türünde araç metinlerdir. Bu araç metniler, aşağıdaki tabloda tema sırası, temanın adı, araç metin ve araç metnin içeriksel özelliği başlıkları altında gösterilmiştir. 309
Tema
Temanın Adı
Araç Metin
Araç Metnin İçeriksel Özelliği
Kendine İnandığın Kadarsın
Başarıya giden yol kendini tanımaktan ve kendine inanmaktan geçer.
Kazların Uçuşu
Adalet, topluluk bilinci, yardımlaşma ve dayanışmanın önemi.
Hoşgörü
Hoşgörünün birey ve toplum yaşamındaki yeri ve önemi.
Sırası
1
Birey ve Toplum
Ödül
Toplumsal yaşamda insanlar birbirinin hakkına saygılı olursa toplumda düzen ve huzur olur.
Bir Haber
Atatürk ulusumuz için aklı ve yüreği ile çalışan, inancı, cesareti ve bilgisiyle pek çok konuda örnek alacağımız gerçek bir kahramandır.
Ben Mustafa Kemal
Atatürk Türk ulusunun çağdaş uygarlık seviyesine ulaşması ve bağımsız olarak yaşaması için pek çok alanda yenilik yapmıştır.
2
Atatürk
Atatürk Anadolu’da
Atatürk Anadolu’nun her köşesine sinmiş, buram buram özgürlük ve umut olmuştur.
Atatürk ve Sanat
Atatürk sanata ve sanatçıya önem vermiştir.
Koku
Kişisel temizliğimize özen göstermeliyiz.
Vücudumuzun Davetsiz
Sağlıklı yaşam için temizlik ve beslenmemize özen göstermeliyiz.
Misafirleri 3
Sağlık ve Çevre
Renkler Olmasaydı
Renkler insanlar için pek çok fayda sağlarken, bitki ve hayvanlar için de
Çevreni Temiz Tut
Çevre temizliğine özen göstermek uygar insan olmanın bir ölçütüdür.
farklı farklı anlamlar ifade etmektedir.
Neyi Seviyorsanız O
İnsanlar başaracaklarının en iyisini yapmak için yeteneklerinin en fazla olduğu alanlara yönelmelidir.
4
Üretim-Tüketim
Yerli Besinlerimiz
Yerli besinlerimizi tanımalı ve onları tüketmeye özen göstermeliyiz
ve Verimlilik
Tüketici Ailesi
Alışveriş yapmadan önce iyi bir planlama yapılmalıdır.
Bulduk
İnsanlığa faydalı olmak, faydalı işlerle uğraşmak önemli bir özelliktir.
Haberleşme
İnsanoğlu geçmişten günümüze kadar haberleşmek amacıyla çeşitli yollar kullanmıştır.
Teknolojinin Hayatımızdaki Yeri Teknoloji doğru kullanıldığında insanlığa yararlı, yanlış kullanıldığında insanlığa zararlıdır. 5
Yenilikler
Hayalimdeki Robot
Robotlar insanoğlunun hayatını kolaylaştıran pek çok işi yaparken onların duygularının da olması hayal edilebilir.
ve Gelişmeler Çocuklar Doğuştan Bilim
Bilimin temelinde insanların çocukluğundan başlayan soru sorma ve
Adamıdır
merak etme duygusu yatar.
Tiyatro
Anne babalar çocuklarının yerine, çocuklar da anne babalarının yerine kendilerini koysalar birbirlerine karşı daha anlayışlı davranabilirler.
6
Güzel Sanatlar
Ebru
Geleneksel Türk el sanatlarından olan Ebru sanatının tanıtılması.
Flüt Çalıyoruz
Müzik sayesinde duygular seslere aktarılır ve seslerle sevgiye ulaşılır.
Resim
Resim sanatı, duygularını renklerle, desenlerle kalbini de katarak kağıt üzerine geçirmektir.
Bayram Heyecanı
Bayramlar paylaşımın sevgi ve saygının yoğun bir biçimde yaşandığı önemli günlerimizdendir.
Türkçemiz 7
Değerlerimiz
Dil sevgisi ve bilinci kazanarak Türkçemizi geliştirmeliyiz.
Para
Ülkelerin en büyük değerlerinden biri de paralarıdır.
Mektup Örneği
Mektup yazmanın kendine özgü kuralları vardır.
Türkiyem
Türkiye’nin coğrafyası, kültürü, tarihi eserleriyle tanıtılması.
Benim Anadolum
Anadolu coğrafyası kültürel değerleriyle her bir köşesi güzelliklerle bezenmiş bir tablo gibidir.
8
Güzel
Müze
Ülkem Türkiye
Kaybolan Çocuklar
Müze, tarih, sanat ve kültürün buluştuğu yerdir. Çocuklar merak ve macera duygusu nedeniyle sorumsuzca davranışlarda bulunarak onları sevenleri üzmektedirler.
310
Bilgi çağı insanını yetiştirme anlayışından hareketle hazırlanan Türkçe öğretim programı; eleştirel ve yaratıcı düşünebilen, öğrenmeyi öğrenebilen, bilgiyi kullanabilen, üretebilen, mantıklı kararlar alabilen, girişimci, sorun çözebilen, Türkçeyi doğru, etkili ve güzel kullanan, kişisel ve sosyal değerlere önem veren bireyler yetiştirmeyi amaçlamaktadır. (VURAL, 2005, s.15.) İncelemeye konu olan Türkçe ders kitabında yer alan araç metinlerin, tema ve konu açısından ders öğretim programının amaçları ve temel ilkelerine uygun olarak düzenlendiği görülmektedir. Türkçe ders kitabında yer alan araç metinler çocuk edebiyatının içeriksel özellikleri açısından değerlendirildiğinde: • Yaşama sevinci ve iyimserlik aşıladığı, • Dilsel becerilerin gelişmesine katkıda bulunduğu, • İnsanı, doğayı, hayvanı sevdirdiği, • Düzeye uygun ruhsal çözümlemelere yer verildiği, • Korkuya ölçülü ve abartılmadan yer verildiği, • Acı, şiddet, kin gibi öğelere yer verilmediği, • Mizah öğesine yeteri kadar yer verilmediği, • Toplumsal olaylara, yaşama karşı eleştirel, sorgulayıcı bir bakış açısı kazandırıldığı, • Bağnazlığın aşılanmadığı, • Din, ırk üstünlüğünün ve ayrımcılığının ön plana çıkarılmadığı, • Şovenizmden arınık ulus ve yurt sevgisinin kazandırıldığı, • Bireyciliğin özendirilmediği, yardımlaşma, dayanışma anlayışının kazandırıldığı, • Barışçı olmaya katkıda bulunulduğu, • Emeği, emeği ile geçinenleri küçümseyen anlatımlara yer verilmediği, • Otoriteye körü körüne itaat anlayışı kazandırılmadığı, • Hayvan adlarının sövgü olarak kullanılmadığı, • Hiçbir ulusun aşağılanmadığı, • Engellileri aşağılayıcı, küçük düşürücü anlatımlara yer verilmediği, • Yaşamın gerçeklerine ilişkin konuların işlendiği, • Doğrudan öğüt verilmediği, öğretici tutum takınıldığı, • Belli bir öğretiyi dayatmadığı, güdümlü olmadığı görülmektedir. Belirtilen içeriksel özelliklerin yanında incelemeye konu olan Türkçe ders kitabındaki Yenilikler ve Gelişmeler temasının “Hayalimdeki Robot” (ÇANAKÇI ve diğerleri, 2005, s.73.) ve Değerlerimiz temasının “Bayram Heyecanı” adlı araç metinlerde dolaylı olarak cinsiyet ayrımcılığına yer verilmektedir. (ÇANAKÇI ve diğerleri, 2005, s.93.) Ders kitabındaki araç metinlerde genel anlamda insanın idealize edilmeden işlendiği ancak Birey ve Toplum temasının “Ödül” adlı araç metninde, öykü kahramanı küçük kızın ideal bir çocuk tipi çizdiği görülmektedir. (ÇANAKÇI ve diğerleri, 2005, s.18.)
311
Sonuç olarak, Türkçe eğitim-öğretim sürecinde, Türkçe ders kitapları yaygın olarak kullanılan temel araç olma özelliğini sürdürmektedir. Türkçe dersinin ifade ve beceri dersi oluşu, dil öğretimi ile edebiyat öğretiminin birbirinden ayrı düşünülemeyeceği gerçeği, öğrenme ve öğretme sürecinde kullanılacak araç ve gereçlerin seçiminde belirleyici bir özelliktir. 2005 Türkçe öğretim programı vizyonuna göre: “Türkçe öğretim programı, öğrencilerin hayat boyu kullanabilecekleri, dinleme, konuşma, okuma, yazma, görsel okuma ve görsel sunu becerilerini kazanmaları; bu becerileri kullanarak kendilerini bilişsel, sosyal ve duygusal yönlerden geliştirmeleri; etkili iletişim kurmaları; Türkçe sevgisiyle, istek duyarak okuma-yazma alışkanlığı edinmeleri amacıyla hazırlanmıştır.” Bilgi toplumu insanını yetiştirme anlayışından hareketle hazırlanan yeni Türkçe öğretim programından beklenen verimin elde edilmesi için; Türkçe ders kitapları hazırlanırken, çocukların gelişim özellikleri, hazır bulunuşlukları, ilgi alanları, gereksinimleri göz önünde bulundurularak Türkçe dersi öğretim programındaki amaçlarla çocuk edebiyatı ürünlerinin içeriksel özelliklerini taşıyan dil ve anlatım yönünden uygun araç metinlere yer verilmelidir. Ayrıca araç metin seçiminde çağdaş çocuk edebiyatındaki yenilikler ve gelişmeleri yansıtan araç metinler kullanmaya özen gösterilmelidir. Yararlanılan Kaynaklar ÇANAKÇI, Hurşit ve diğerleri, İlköğretim Türkçe 4 Ders Kitabı, İstanbul: M.E.B. Devlet Kitapları, 2005. NAS, Recep, Örneklerle Çocuk Edebiyatı, Bursa: Ezgi Kitabevi, 2002. ŞENGÜL, Murat, “Türkçe Ders Kitaplarındaki Metinlere Dayalı Olarak Hazırlanan Soruların Öğrencilerin Bilişsel Gelişimine Etkileri”, XIV.Ulusal Eğitim Bilimleri Kongresi, 28-30 Eylül 2005, Cilt 2, Ankara: Anı Yayıncılık, 2005, s.305-312. VURAL, Mehmet, En Son Değişiklikleriyle İlköğretim Okulu Ders Programları ve Öğretim Kılavuzları, 1-5.Sınıflar, 2005-2006, Erzurum: Yakutiye Yayıncılık, 2005. YILDIZ, Cemal, Ana Dili Öğretiminde Çağdaş Yaklaşımlar ve Türkçe Öğretimi, Ankara: Pegem A yayıncılık, 2003.
312
SALİNGER’DA ÇOCUK VE AİLE İLİŞKİLERİ - GÖNÜLÇELEN Prof. Dr. Uğur ÖNER Çankaya Üniversitesi Fen - Edebiyat Fakültesi
Öğr. Gör. Dr. Zeynep Yılmaz KURT Çankaya Üniversitesi Fen - Edebiyat Fakültesi
Amerikalı yazar J.D.Salinger, Gönülçelen adlı romanında 17 yaşındaki başkahraman Holden Caulfield’in bunalımlarını anlatır. Roman çok değişik açılardan incelenmiş olmakla beraber, çoğunlukla Holden’ın ergenlik bunalımları üzerinde durulmuştur. Bu sunuda, romanın başkahramanı Holden’ın psikolojisi farklı psikolojik teoriler ışığında değerlendirilecek, ancak Holden’ın temel probleminin zorlu ergenlik döneminde, ailesinin duygusal desteğinden yoksun olmasından kaynaklandığı vurgulanacaktır. Bilindiği gibi, ünlü Beatles grubunun üyelerinden John Lennon 1980 yılı Aralık ayında öldürülmüştür. Katil Mark David Chapman adlı bir gençtir. . . . Mark David Chapman, John Lennon’ı öldürdüğünde cebinde Salinger’ın romanını taşıyordu. Katil, daha polis olay yerine gelmeden kendi Kendine yüksek sesle romanı okumaya başladı. Mahkeme başladığında yargılama sırasında ise Holden’ın [ “Çavdar tarlasında kollayıcı” olmak istediği] bölüm’ü yüksek sesle okudu . . . . i (Whitfield 1997, 571).
Bir eleştirmen, Salinger’ın romanıyla ilişkilendirildiğinde Chapman’ın, John Lennon’ı öldürmesine gerekçe olarak, onu , Beatles grubunun ilk üne kavuştukları dönemlerdeki masumiyetlerinin tek yolla Holden’ın ölen kardeşi Allie örneğinde olduğu gibi - ölümle korunabileceğini söyler (Whitfield 1997, 572). Bu bakış açısına göre, paradoksal bir biçimde, John Lennon masumiyet adına öldürülmüştür. Amerikalı yazar J. D. Salinger’ın 1951 yılında basılan ve 17 yaşındaki başkahraman Holden Caulfield’in ergenlik bunalımlarıyla başa çıkma mücadelesini yansıtan, ilk ve tek romanı Gönülçelen de benzer tarzda bir paradoks üzerine kurulmuştur. Holden’ın ergenlik bunalımlarının, ruhsal çöküntüyle sonuçlandığı gözlenir bu romanda. Holden yetişkinler dünyasına tepkilidir. Dört yıl önce ölen ve kendisinden iki yaş küçük kardeşi Allie ile özdeşleştirdiği çocuk dünyasının masumiyetine sığınmaya çalışır. Holden’ın, romanın temel mecazını da oluşturan “çavdar tarlasında çocuklar” düşü bu kaçışın ve masumiyet arayışının en belirgin simgesidir. Holden için çocukluk, yetişkinliği temsil eden sarp kayalıklar üzerinde ki bir çavdar tarlasıdır, o ise buradaki çocukların kayalardan düşüşünü engellemeye adar kendini: . . . büyük bir çavdar tarlasında oynayan çocuklar geliyor gözümün önüne. Binlerce çocuk, ortada da, onlara göz kulak olacak benden başka tek büyük yok. Bana düşen, oraya buraya koşup önünü göremeyen çocukların, sarp kayalıklardan aşağıya yuvarlanmalarını önlemek, uçurumun kenarında yakalamak onları. Gün boyunca bütün işim gücüm bu, çavdar tarlasında çocukları kollamak. (Salinger 1990,187).
313
Holden’ın anlatıcılığını da yaptığı ve aslında kendisinin sarp kayalıklardan düşüşüne direncini ve “çavdar tarlası”’nda kalma çabasını yansıtan bu roman basıldığı ilk günden itibaren çok tartışılan bir eser olmuş, özellikle gençler üzerindeki etkisini uzun süre sürdürmüştür. Gönülçelen 1967 yılında Türkçeye çevrilmiştir. Gönülçelen’i Türkçeye kazandıran Adnan Benk, yazar Salinger’ı, “ . . . 1950 yıllarında Amerikan gençliğini kendi durumunun bilincine vardıran . . . romanıyla bütün bir kuşağı etkileyen, günümüzün en gerçek, en katıksız Amerikan yazarlarından biridir” diye tanımlar ( Benk 1990, 6). Başkahraman Holden’ı ise, genel yaklaşımın aksine, “ yumuşak”, “utangaç” ve “çekingen” bir karakter olarak niteler, Adnan Benk (Benk 1990, 7). Amerika’da hem en çok sansüre uğrayan kitaplar listesinin başında, hem de okullarda en çok okutulan kitaplar listesinin ikinci sırasında yer almıştır, Gönülçelen (Whitfield 1997, 574). Bir eleştirmen de, gençlerin ilk defa bu romanla edebiyat’ın sadece okul kitaplarındaki gibi sıkıcı şiir ve hikayelerden ibaret olmadığının farkına vardığını ileri sürer (Burrows 1990, 80). Dahası, bir kuşak genç, Holden’ın konuşma ve tavırlarını taklit edip dünyanın “sahte” 1 ve “iyi” insanlardan oluştuğuna dair inancını benimsemişler ve alttan alta bir “Gönülçelen kült’ü” oluşturmuşlardır (Burrows 1990, 80) Öte yandan, bazı aileler müstehcenlikle suçlamışlardır romanı (Whitfield 1997, 596). Böylesine etkin olan ve çok kısa sürede klasik eserler arasındaki yerini alan roman, görüldüğü gibi pek çok açıdan ele alınmış, incelenmiş, Holden’ın asi duruşundan dolayı da çoğu zaman olumsuz eleştirilere hedef olmuştur. Geismar, örneğin, romanın “nörotik anarşist” kahramanını “paranoid kurtarıcı” ve çocuklara olan tutkulu, takıntılı duygusallığıyla betimlemektedir (Melard, 1990) Romandaki olaylar kısaca Holden’ın atıldığı üçüncü okuldan, Noel arifesinde, New York’taki evine dönüş serüvenini anlatır. Sadece üç gün süren bu serüven sonucunda Holden, kendi ifadesiyle, “ . . . hasta düşüp kalafata çekilmek üzere. . . ” bir sanatoryum’a yatırılır (Salinger 1990, 9). Holden Caulfield ergenlik bunalımları büyük bir ruhsal çöküntü’ye dönüşmüş bir gençtir. Johnson, yirminci yüzyıl edebiyatında ergenlik temasını incelediği makalesinde, şöyle tarif eder ergenliği, “ . . . çocukluğu takip eden geçici bir dönemdir, ancak aynı zamanda da çok ciddi izler bırakabilen, yaşamın en kritik dönümlerinden biridir . . . . ergen in bilişsel yapısı, çocukluğun masumiyetinden ve yetişkinin olayları pratik kabulünden yoksun bir bakış açısına sahiptir . . . ” (4) Romanın başında kendini anlatırken ergenliğin fizyolojik ve psikolojik karmaşasını tarif eder Holden, şöyle derken, “ O zamanlar on altı yaşındaydım- şimdi on yedisindeyim. Gene de on üç yaşında bir çocuk gibi davrandığım olur. Gerçekten matrak bir durum, çünkü sırık bir boyum var . . . kimi zaman, on iki yaşındakiler gibi davranırım. Herkes böyle söylüyor, hele babam.” (17) Uzun boyu ve hatta doğuştan kısmen beyaz saçlarıyla, fiziksel olarak yetişkin görüntüsünde olsa bile, Holden’ın özellikle çelişik ifade tarzında görüldüğü gibi,“Yarı çocuk yarı yetişkindir” (Johnson 1959, 4) Ergenlikte ortaya çıkan bütün biyo-kimyasal değişimlerin en önemli etkilerinden birisi, Holden örneğinde görüldüğü gibi, cinsel dürtülerdeki ve duygulardaki artıştır. Bir çok ergen için bu yeni keşfedilen duygular şaşkınlık ve kaygı kaynağı olabilmekte ve aynı zamanda da kendi kendini her şeyin merkezinde görmesine neden olmaktadır. Ergenin, benmerkezci düşünce yapısı onun bilişsel gelişiminin her evresinde farklı biçimlerde dile getirilir. Ergenlik döneminde gençlerin yaşadıkları bedensel ve cinsel değişimlere duyarlı olmaları onları her an kendileriyle ilgilenmeye yöneltir. Ergenler, çevrelerindeki insanların “onların davranışlarıyla ve görünümleriyle kendileri kadar saplantıyla ilgilendiklerini” ve her zaman ilgi odağı olduklarını düşünürler ve kendi yarattıkları seyirci kitlesi tarafından izlendiklerine inanırlar. Bu tutumu Holden’da da görmek mümkün. Asansörcü Maurice’den çok kötü dayak yemiştir, ancak hissetiği acı sanki barsağına saplanan bir kurşundan kaynaklanıyormuş gibi düşler kendini, bir başka ifadeyle bir film yıldızı olarak canlandırır kendini: “Durum iyice canlanıyordu gözlerimin önünde . . . giyinmiş olarak yıkanma odasından çıkıyorum. Otomatik tabancam elimde . . . üstüne ateş ediyorum herifin . . . . Sonra da sürüne sürüne odama çıkıyorum . . . Jane hemen geliyor, yaramı sarıyor. Çok acı duymayayım diye de bir cigara tutuşturuyor ağzıma.” (Salinger 1997, 117) Elkind, buna düşsel seyirciler der(Elkind, 1979) Özel ve biricik olduklarını düşünürler. Bu kişisel anlatım ergenin kendine anlattığı gerçek olmayan bir öyküdür. Örneğin “insanlık tarihinde kimse benim gibi hissetmemiştir.” Bunun Gönülçelen’deki en belirgin yansıması Holden’ın “Çavdar tarlasında”’ki tek büyük olma isteğidir. Holden çocukları yetişkin olmaktan korumak gibi insan üstü bir misyon üstlenmeyi düşler. Ergenlikte ortaya çıkan bütün biyo-kimyasal
314
değişimlerin en önemli etkilerinden birisi de cinsel dürtülerdeki ve duygulardaki artıştır. Birçok ergen için bu yeni keşfedilen duygular şaşkınlık ve kaygı kaynağı olabilmektedir. Geismer Salinger’ın romanı annesine adadığını söyler. Ancak, aslında bu roman, Holden Caulfield’in öyküdeki bir gölge ya da duvarların ardında kalan bir ses gibi beliren annesine ve adeta “yokluğuyla” kendini hissettiren babasına adanmıştır (Mellard, 1990). Holden kaygılıdır, düşmanca olduğunu algıladığı, kötülüklerle dolu olan bir dünyada ona destek verecek sevme, sevilme ait olma gereksinimini karşılayacak bir yetişkin de yoktur. Erkek kardeşini kaybetmiştir. Central Park’taki göl donunca oradaki ördeklerin nereye gidecekleri onu kaygılandırmaktadır. Birisi gelip onları bu donan gölden alıp bir hayvanat bahçesine götürecek midir? Yoksa onlar bir yerlere çekip gidebilecekler midir? Aslında bu kaygılar kendi yok olma korkusuyla bağlantılıdır. Ördeklerden söz ederken düşünceleri kendi yok oluşuna kayar daha sonra ölen kardeşini hatırlar ve sonra kendisinin de zatürree olup öleceğini belirtir. Sonra kendi cenaze merasimini düşünür. Erkek kardeşinde olduğu gibi amcalar, halalar, kuzenler tüm o insan yığını cenazeye geleceklerdir. Çocuğun kendi cenaze törenini hayal etmesi aslında anababasının sevgi ve ilgisini istemesidir. Lacan’a göre buradaki sorun ana-baba sevgisine duyulan gereksinimdir (Mellard, 1990). Çocuğun ölüm fantezisini tetikleyen ana-babasıyla olan sevgi yoksunluğuna dayalı yaşanan ilişkilerdir. Romanda, Holden zatürree olduğunu ve ölmek üzere olduğunu düşlerken aynı zamanda ana-babasını da düşünüp onlar adına üzülmeye başlar. Özellikle de annesine üzülür, çünkü o daha kardeşinin ölüm acısını atlatamamıştır. Bu kayıplar düşlenirken onun asıl arzusu ana-baba sevgisine sahip olabilmek onların ilgi ve sevgisine ulaşabilmektir. Neden ölen erkek kardeşin Holden’ın yaşamında çok kritik bir yeri vardır? Aslında Allie Holden’ın ego idealidir. Holden Allie ile özdeşleşmiştir. Bu özdeşleşim Holden’ın bilincinde yer almaktadır. Ancak bilinçdışına bastırılmış, daha derinlerde olan özdeşimini ise Allie’nin beyzbol eldiveni sembolize etmektedir. Bu eldiven Allie’ye ait bir nesne olmaktan çok “eli” simgeleyen bir nesne olarak anlamlıdır Holden için. Bu eldiven Holden’a Allie’nin ölümü sırasında kendi elinin kırılmış olmasını hatırlatmaktadır. Eldiven Allie’yi hatırlattığı kadar bu kırık eli de hatırlatmaktadır ona Birçok eleştirmene göre, Holden Caulfield, ergen okuyucular için bir roman kahramanından daha öte bir özdeşleşme figürü olmuştur. Ergenler için adeta bir kahraman olmuştur. Bir yönüyle toplumdaki tüm kötülüklerle savaşan cesur bir şövalyedir Holden. Bir yönüyle de, onun dünyayı kötülüklerle dolu bir açıdan görmesi, tüm baş kaldırıcı, öfke dolu, isyankar ergenler için, topluma kafa tutmak için bir çerçeve oluşturmaktadır. Adler’in bakış açısından ise, Holden normal bir ergen modelinden çok uyumsuz ergen tipinin bir prototipidir. Salinger’ın roman kahramanı kökleri çok derinlerde var olan aşağılık duygularının etkisindedir. Bu duyguları ödünleme çabası ile de hep üstünlük, güçlü olma arayışı içerisinde bocalamaktadır (Huber, 1990). Holden’ın yaşam biçimine bir bütün olarak bakarsak doğal olarak onun aşağılık duygularıyla baş etmeye çalıştığını ve üstün olma çabaları içinde bocaladığını görebiliriz. Holden içinde yaşadığı dünyanın olumsuzluklarıyla mücadele etmeyi seçmiştir. Bu da onun nörotik davranışlarına temel oluşturmaktadır. Kendi derinlerinde yatan aşağılık duygularını ödünleme için ise çevresindeki kendisine destek olamayan, ona sevgi veremeyen insanları ve çevre koşullarını kötülemekte, suçlamaktadır. Holden’ın yaşamını incelemeye, daha yakından ve bir bütün görmeye başladığımızda onun yaşam biçimindeki ve kişiliğindeki uyumsuzlukları algılayabiliyor ve anlayabiliyoruz (Huber, 1990). İnsanın dünyayı algılayış biçimi onun yaşam biçimini yansıtır. Holden’ın da tüm davranış ve tutumları onun tüm kişiliğini oluşturan parçaları yansıtıyor. Adler davranışlarla bireyin dünyayı algılayış biçimi birbiriyle yakından ilişkilidir. Eğer kulaklarımızı onun sözlerine tıkayıp davranışlarını gözlemlersek onun kişiliğinin anlamını yakalayamayız. Aslında onun öykü boyunca sergilediği, tüm tutumları, hareketleri, iletileri, tavırları, umuları, alışkanlıkları ve kişilik özellikleri onun yaşama yüklediği anlamla doğrudan ilişkilidir. Holden’ın dünyayı algılayış biçimi onun yaşadığı yoğun aşağılık duygularının etkisindedir. İşte bu nedenle de benlik algısı bu duyguları yansıtır.
315
Üstün olma çabası ile aşağılık duyguları diyalektik bir yöntemle çalışır. Aşağılık duyguları yoğunlaştıkça bireyin amaçları da abartılı (şaşaalı, muazzam) olur. Çocuklukta yaşanan güvensizlik ve aşağılık duyguları insanüstü, gerçekçi olmayan amaçların oluşturulmasına neden olur. Bu bir savunma mekanizmasıdır birey için. Holden’ın ürettiği fantezi onun nevrotik yapısına yardımcı olur. Holden’ın bu abartılı benlik algısı tehdit edildiğinde, kendini yaralanmış, kanlar içinde ölmek üzere olan biri olarak hayal eder. Holden ürettiği fantezilerle kendi benliğini değerli bulmaya çalışır, adeta üretilen bu fantezilerle kişiliği değer kazanmaktadır. Kendini John Wayne gibi görür. Bu Adlere göre “erkeksi protesto” dur. (Kadın ya da erkeğin kendilerini güçsüz gördükleri bir alanda ödünleme mekanizmalarını kullanmalarıdır). Holden sergilediği erkeksi protesto ile aslında gerçek bir erkek (adam) olmak istemektedir. Eğer John Wayne olursa kendi güçsüzlüklerinin üstesinden gelecektir. Görünürde, Holden’ın yaşamındaki üç günden ibarettir romanda anlatılan olaylar, ancak bu üç gün, daha önce yaşadığı olumsuz deneyimlerin tam doruk noktasıdır. Holden’ın dayanma gücünün tükendiği, parçalanıp dağılmanın eşiğine geldiği aşamadır. Her ergen gibi, Holden da yetişkin olma yolunda aşılması gereken arkadaş ilişkilerini, karşı cinsle ilişkileri ve aile ile ilişkilerini oturtmak, ayrıca da “Allie’yi gömmek” zorundadır, der bir eleştirmen (E. H.Miller 32). Holden’ın, yalnızca toplum ve onun bireyleri ile değil karşı cinsle de problemleri vardır. Holden, ne kızları ne de bir erkek olarak kendini anlayamamakta, sadece sosyal değil cinsel kimlik arayışı içindedir de. Yaşamla etkili bir biçimde baş edemediği için her şey ve herkese yabancılaşmaktadır. Bütün New York’a karşı hissettiği yabancılaşma, kendi içinde de gittikçe yoğunlaşan bir huzursuzluğa dönüşür. İç bunaltısından, yalnızlıktan söz eder (58). Otele döndüğünde, “ Uykum falan yoktu ama, leş gibi hissettim kendimi. Bezginlik, bıkkınlık. Hani ölmek işten bile değildi.” (102) Özellikle, otelde maruz kaldığı şiddet Holden’ın zaten tepkili olduğu yetişkinler dünyasından hem sosyal hem de cinsel açıdan iyice uzaklaşmasına neden olur. Yetişkinler dünyasının en anlaşılmaz ve acımasız yüzüyle karşılaşmıştır. İntihar etmeyi bile düşünür, ancak nefret ettiği “phoney”lerin kendisini parçalanmış kanlar içinde görmelerini istemediği için vazgeçer (117). Holden’ın psikolojik problemleri aslında, Caulfield ailesinin geçmişindeki sağlıksız anne-baba-çocuk ilişkisinden kaynaklanır. Ergenlikte zaten zorlaşan aile içi ilişkiler anne baba ile iletişimsizlik nedeniyle bir travmaya dönüşmüştür, Holden için. Baumbach’ın belirttiği gibi Holden’ın ailesiyle ilişkisi çok da ayrıntılı bir biçimde anlatılmamıştır (55). Holden’ın okulu, arkadaşları, dış dünyayla ve kardeşleri ile ilgili anlattığı pek çok ayrıntı arasında, ailesi yoktur, başka olayları anlatırken araya sıkıştırdığı çok küçük detaylar dışında. Ancak Holden’ın anlattıklarının satır aralarında, anne ve baba’nın çocukların yaşamında, özellikle baba’nın, çok fazla bir etkinliklerinin olmadığını görebilmek, his edebilmek olanaklıdır. Çocuklar da, ilgisizlikleriyle kendilerini dışlayan anne babayı dışlayarak kendilerine alternatif bir dünya kurmuşlardır. Anne ve babaları ile ulaşamadıkları duygusal paylaşımı birbirleriyle sağlamaya çabalamışlardır. Ancak, Holden’ın yaşamında Phoebe dışında artık destek verecek kardeşleri de yoktur. Çocukların yaşamında baba, ya hiç yoktur ya da sadece otoritesiyle hissedilir. Phoebe, Holden’ın Penceyden de atıldığını öğrenince ilk söylediği şey, “ Öldürür babam seni!” dir (178). Annesinin Holden’ın yaşamındaki yeri de babasınınkinden farklı değildir. Annesiyle ilgili yansıttığı tek olumlu şey, onun Phoebe’yi giydirmekteki zevkidir; ya da kendisine hediye aldığı patenlerdir. Mr. Caulfield, “Oğlunun . . . gelişimini boğmak ve tehlikeye atmak için karısıyla elbirliği yapar”, der Edwards (155). Ergen Holden için, yetişkinliğe geçişte model alabileceği anne ve baba’nın yeri boştur. Edwards, Mr. Caulfield’in model oluşturmaktan çok uzak olduğunu vurgular. O, Holden’ın “ . . . özdeşim kurabileceği, normal gelişimini tamamlamasına model oluşturabilecek bir baba değildir, ulaşılmaz ve soğuktur . . . ” der, Edwards (1990, 155). Pek çok eleştirmene göre, Holden’ın “Çavdar tarlasında koruyucu” olma düşü, bu arayışın en belirgin simgesidir. Baumbach bu düşü bir paradoks olarak değerlendirir: Holden çocukların düşüşünü engellemek için çavdar tarlasında olmak ister, ancak kendisi de hâlâ “çavdar tarlasında” koştuğu için kendi düşüşünü engelleyecek birine ihtiyacı vardır, “ Masumiyet koruyucusu olmak için kendi masumiyetinden vazgeçmesi gerekmektedir” (56) .
316
Bir eleştirmene göre Holden, “ iyi babalardan . . . yoksun bir dünyada kurtuluşu çocukluğa, düşe ve psikoza kaçmakta bulduğu, ruhsal yönden yıpratıcı bir karmaşalar dünyasında bulur kendini .” (Baumbach 57) Bu ruh çöküntüsü içinde Holden’ın kendisini ait hissettiği ya da kendisine yakın hissettiği tek şey kardeşi Allie’ye ait hatıralar ve Phoebenin temsil ettiği çocuk dünyasıdır. Allie öleli dört yıl olmuştur, ancak Holden hala onun üzerine şiirler yazdığı beysbol eldivenini yanında taşımaktadır. Çaresiz kaldığında ve bunalarak adeta yok olacakmış gibi hissettiğinde de Allie ile konuşur, ondan yardım ister, Allie’nin ölmüş olduğunu inkar ederek(111). Bu gerçeği görmezden gelirse sanki değiştirebilecekmiş gibi hisseder. Aynı kaçışı yetişkinler dünyasına olan tepkisinde de görmek olanaklıdır. O dünyaya ait olması gerektiği gerçeğini görmezden gelirse, sanki hep çocuk kalabilirmiş gibi gelir ona. Çocuklara ait her şey, tavırları, saflıkları, giysileri, defterleri, öyküleri, düşleri hoşuna gider Holden’ın(173-174). Anlatımının başından beri, Holden’ı mutlu eden ilk şey, ailesiyle birlikte kiliseden çıkmış sokakta yürüyen ve şarkı söyleyen küçük çocuktur: “ İçim açıldı. Yüreğimin karaları dağıldı sandım.” (129). Phoebe’ye, “iki ön dişi düştü diye sokağa çıkmaktan utanan küçük kız”’ın hikayesini anlatan, “Little Shirley Beans” plağını aldığı zaman da aynı mutluluğu duyar (128). Holden’ın gerçeği kabullenme ya da olgunlaşma sürecinde Phoebe’nin çok önemli bir rolü vardır. Allie’nin ölümünün kendisini üzdüğü gibi, kendi ölümünün de Phoebe’yi üzeceğini anladığında kardeşine duyduğu sevgi ve bağlılığın farkına varır. Phoebe’yi sevdiği birini kaybetme acısından korumak için kurtarıcı görevini üstlenmiş, büyümüştür artık (Burrows 1990, 85). Miller da Holden’ı, kız kardeşi Phoebe’nin, sevgisi ve masumiyetinin kurtardığına inanır ve Phoebe’yi, “ . . . yaşı ve cüssesi küçük bir anne modeli . . . ” olarak nitelendirir (H. Miller 1990, 139). Phoebe, Holden’a onun hiç de karşı koyamayacağı bir yolla, “sevgi” ile ulaşmıştır. Holden’a duyduğu saf sevgiyle, o da Holden’la batıya gitmeye karar vermiştir. Onu kocaman bavuluyla görünce, bu koşulsuz sevgi karşısında Holden kendisini Phoebe’den sorumlu hissetmiş ve bir yetişkin gibi düşünmek zorunda kalmıştır : “ . . . ana-baba, bir ağabey – kısacası bütün yetişkinler gibi . . . ”, Phoebe’yi , kendisiyle gitmesinin doğru olmadığına ikna etmeye çalışır. Ciddi bir biçimde bir başkasını düşünmek zorunda kalınca sorumluluk üstlenmiştir, Holden. “ . . . ilgi görme gereksinimi içinde olan ve ilgi bekleyen çocuk değildir artık.” (E. H. Miller 1990, 142) Sonuç olarak, Holden çok duyarlı kişiliği, kardeşinin zamansız ölümü, bu ölümün annesinin ruh hali üzerindeki etkisi, babasının süreki meşgul olmasından dolayı normal bir ergenlik yaşayamamış ve gerçeklerden kopmuştur. Gerçeklerle yüzleşmek zorunda kalınca da psikolojik dengesi bozulmuş, parçalanıp dağılmıştır. Bu aşamada ise, anne ve babası değil kızkardeşi Phoebenin sevgisi kurtarmıştır onu bu karmaşadan. Yararlanılan Kaynaklar Baumbach, Jonathan. “The Saint as a Young Man: A Reaapraisal of The Catcher in the Rye.”Critical essay on Salinger’s The Catcher in the Rye . Joel Salzburg (Ed.) Boston: G. K. Hall and Co., 1990. Benk, Adnan. “Sunuş”Gönülçelen Adnan Benk (Çev.) İstanbul: Can Yayınları, 1990. Burrows David J. “Allie and Phoebe”Holden Caulfield Harold Bloom (Ed.) New York: Chelsea House Pbl.,1990. Edwards, Duane. “Holden Caulfield: ‘Don’t Ever Tell Anybody Anything’” Critical essay on Salinger’s The Catcher in the Rye . Joel Salzburg (Ed.) Boston: G. K. Hall and Co., 1990. Elkind, D., R. Bowen. “Imaginary Audience Behavior in Children and Adolescents” Development Psychology, 15 (1979) Huber, R. J., “ Adlerian Theory and The Catcher in the Rye”Holden Caulfield Harold Bloom (Ed.) New York: Chelsea House Pbl.,1990. Johnson, James William. “The Adolecent Hero: A Trend in Modern Fiction” Twentieth Century Literature . Vol.5, No. 1 (april 1959) pp. 3-11. Mellard, James M. “The Disappearing Subject: A Lacanian Reading of The Catcher in the Rye”. Critical essay on Salinger’s The Catcher in the Rye . Joel Salzburg (Ed.) Boston: G. K. Hall and Co., 1990. Miller, E. H. “In Memoriam: Allie Caulfield.” Holden Caulfield Harold Bloom (Ed.) New York: Chelsea House Pbl.,1990. Salinger, J. D. Gönülçelen. Adnan Benk (Çev.) İstanbul: Can Yayınları,1990. Whitfield, Stephen J. “Cherished and Cursed: Towards a Social history of The Catcher in the Rye.” The New England Quarterly . Vol.70, No.4 (December 1997) –pp.567-600. 317
ÇOCUK EDEBİYATI ELEŞTİRİSİ BAĞLAMINDA NEZİHE MERİÇ’İN ÇOCUK KİTAPLARI
Hüseyin ÖZÇELEBİ Ankara Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Türk Dili Okutmanı
Nezihe Meriç’in yazmış olduğu çocuk kitapları (Alagün Çocukları, Ahmet Adında Bir Çocuk, Dur Dünya Çocukları Bekle, Küçük Bir Kız Tanıyorum) hem çocuklar, hem de büyükler tarafından okunabilecek türden yapıtlardır. Meriç, çocuğun dünyasını ortaya koyabilen, onun dünyasına girmeyi başarabilen “has” yazarlarımızdan biridir. Yazar, kurmaca ile gerçekliğin iç içe geçtiği bu kitaplarda, hem gözlem ve yaşantılarından, hem de imgelem gücünden bol bol yararlanmıştır. Çocuklarla söyleşir gibi öykülerini yazan Meriç, çocukların yaşama sevincini, dünyayı algılayış biçimini, büyüme serüvenini onların içinden biriymiş gibi ortaya koyar. Küçük Bir Kız Tanıyorum ırmak romanında büyüyen, sanki Ayşe değil de, yazarın kendisidir. Köyden kente göçen bir ailenin anlatıldığı Alagün Çocukları’nda yazar, Ali ile birlikte hem köyü bir masal ülkesi olarak algılar, hem de “la” sesinin anlamını arar. Bir başka deyişle Meriç, Ali’yi anlatırken biraz da kendini anlatır: çocukluk anılarını, düşlerini, özlemlerini… Yazar, iletisini verirken kıssadan hisse çıkarmaz; düşüncelerini satır aralarında, öykünün içine yedirerek ortaya koymaya çalışır. Meriç, bu kitaplarda öykü kurarken kullanılacak malzemelerin ne olduğunu, çocukların anlayabileceği bir dille verir. O, dili bir kuyumcu ustalığıyla işleyen, gün 24 saat dil düşünen bir yazardır. Onun dili kullanmadaki ustalığını diğer kitaplarında olduğu gibi, konusu çocuk olan bu yapıtlarında da görürüz. Meriç’in kitapları, çocukların düş ve imgelem gücünü, dil becerilerini geliştirebilecek; onların birer birey olduklarını algılatabilecek; onlara okuma ve yazma sevgisini aşılayıp nitelikli yapıtın ne olduğunu kavratabilecek yetkinliktedir. “Çocuk için çocuk edebiyatı” düşünmeyen Nezihe Meriç, doğrudan çocuklar için yazılmayan, ama konusu çocuk olan, çocukların okumakta güçlük çekmediği, ilgiyle izlenen kitaplar yazmak ister. Bunun ilk örneği Alagün Çocukları’dır. Dur Dünya Çocukları Bekle, yazarın bu anlayışını en iyi ortaya koyduğu yapıtıdır. Küçük Bir Kız Tanıyorum adlı ırmak romanı ile Ahmet Adında Bir Çocuk ise, çocuklara yönelik yazılmışlardır. Çocuk yazını alanında bir boşluk, daha doğrusu başıbozukluk olduğunu düşünen Nezihe Meriç, bu alandaki niteliksiz yapıtlar üzerine ağır eleştirilerde bulunur. Onun bu sözleri, çocuk yazınına nasıl bakılması gerektiğinin de ipuçlarını verir: “Genellikle, çocuk, büyük adamın küçüğü gibi düşünülüyor. Oysa çocuk başlı başına bir dünya, bir âlem, bir kişi. Dili algılayışı, dili kullanışı, düşünce sistemi, yargılaması, usa vurması hep kendine has. (…) Ortada çok kitap var da, (…) bunlarda, çocuğa dil yoluyla metinden geçecek olan dili iyi kullanma zevki, becerisi, estetik duyguların uyanması, kendini düşünme, çevreyi algılama vb. üzerinde durulmadığı için amaç gerçekleşmiyor. (…) İnceleyin kitapları, dil bozuk, kurgu bozuk, çocuk psikolojisi sıfır, renk bozuk, koku bozuk. Yani bu çocuklara yaşadıkları kültür yansıtılmıyor. Şu dünyanın neresinde yaşıyorlar. Hangi koşullar içindeler. Gelmişleri geçmişleri nedir, gelenek görenek denilen şey nedir, çağdaş yaşam ne demektir, atasözlerimiz, deyimlerimiz, âdetlerimiz, masallarımız, alışkanlıklarımız artılarıyla eksileriyle nelerdir vb. aktarılmıyor çocuklara. Yaşadıkları kültürü algılayıp üzerinde düşünmeleri falan verilmiyor, yok canım, bir uydur uydur yaz tekniği var, akıllarına estiği gibi yazıp gidiyorlar.” (2004:18-19/38)
319
Küçük Bir Kız Tanıyorum’da Ayşe’nin 6 yaşından 12 yaşına kadar geçen yaşam serüveni anlatılır. Ayşe, anne ve babası çalıştıkları için evde tek başına kalan, yalnızlığını kendi kendine oyunlar üreterek, komşularıyla balkonda konuşarak, evlerinin balkonuna kadar uzanan meşe ağacıyla söyleşerek gidermeye çalışan, akıllı, düşünceli, duygulu, sevecen, sevimli bir çocuktur. Meriç, Ayşe figürüyle, aslında toplumsal kaderi ona benzeyen binlerce çocuğun da öyküsünü anlatır. Köyden kente göç olgusunun işlendiği Alagün Çocukları’nda ise, mekânsal açıdan yükseklerden -bir dağ köyünden- alçaklara, hatta aşağılara –bir apartmanın kapıcı dairesine- zorunlu iniş; bir başka deyişle güneşi hiç yitmeyen bir dağ köyünden “yolu da gara, kendi de gara” bir kentin gün görmeyen, “mezer gibim, havasız” bir kapıcı dairesinde son bulan bir yolculuğun; bu yolculuğun son durağı olan kapıcı dairesi ve bu daireyi çevreleyen dairelerin, apartmanların, kırların; “la” sesini arayan yaşlı bir kadının öyküsü anlatılır. “Gız anam biz ölürük la Hüsün burda. Mezer gibim töbeler ossun.” diyen Güzel, bu durumu yalın bir biçimde ortaya koyar. Kapıcı Hüsün, eşi Güzel ve oğulları Ali’nin yaşantıları ve düşlerinin anlatıldığı bu romanda kentli-köylü, varsıl-yoksul çelişkisi, gecekondulaşma/apartmanlaşma olgusuna da değinilir. Güzel ve Hüsün için köy, bir uzak düş gibidir. Ali, anne ve babasının köydeki günlerini, köyden kente göçleri sırasındaki düşlerini duyduklarına kendisinden de bir şeyler katarak yazara anlatır. Yazar, bu anlatılanlara bin katarak romanını oluşturur. Ali’nin okumasını, kendileri gibi sürünmemesini isteyen Hüsün ile Güzel’in içlerinde hep bir gün döneceklerini düşündükleri, mor dağlı, reyhan kokulu, rüzgârı vuv vuv diye esen köyleri vardır. Gerçeklerle yüzleşildiğinde ise, aranılan bir kondu, kapı aralarından görülen ev içleridir. Ali, anne ve babasının yüreklerini dağlayan bu özlem yüzünden, görmediği, bilmediği doğayı bir düş gibi sevmeye başlar. Bu nedenle apartmanların henüz yapılmaya başlanmadığı kırlık bölgelerde oynamayı, oralarda dolanmayı yeğler. Babasının kulaklarında “vuv vuv” eden rüzgârı arar. Gecekonduları apartmanlardan daha çok sever. Onların bahçeleri, çevrelerindeki çiçekler onun için dağdaki köyüdür. Ali de, Hüsün de böyle bir gecekondunun düşünü kurar. Bu düşlerde geniş mekândan dar mekâna geçişin de bir payı vardır. Köy aydınlığı ve genişliği simgelerken, kent karanlığı ve darlığı simgeler. Bunun çözümü için üretilen yol ise, gecekondulaşmak, henüz apartmanlaşmanın yaşanmadığı kırlara çıkmak, tenekelerde yetişen çiçeklerde hayat bulmaktır. Bir simge olarak kullanılan “la” sesi, yaşama sevincinin, coşkunun, sevginin, birlikteliğin sesidir. Bu sesin yitmesi bunların yitmesi demektir. Eski bir müzik öğretmeni olan Nazlı hanım, bu nedenle yitirdiği “la” sesini arar. Bu ses bulunduğunda yalnız yaşadığı bağ köşküne, geçmiş günlerdeki fener alaylarının, eski yeşilliklerin, çiçeklerin, yeryüzünü bolluğa, berekete boğduğu günler geri gelecektir. Bu nedenle Ali de, Ayşe de, yazar da tüm insanların aynı şarkıyı söylemeleri, insanların birbirlerini daha fazla sevmeleri için “la” sesini ararlar. Alagün Çocukları, işte yarım kalan bu arayışın romanıdır. Dur Dünya Çocukları Bekle’de yaşamı kavramaya çalışan sekiz çocuğun öyküsünü anlatılır. Bu öykülerde yazarın öyküleri nasıl kurguladığının işaretleri de vardır. Ahmet Adında Bir Çocuk ise, bir dağın tepesinde kocaman bir deniz olduğunu düşleyen, bu düş denizinde yüzen anaokulu çocuklarına yönelik yazılmıştır. Kurmaca ile Gerçeklik Roman/öykü içinde gerçekleri ne kadar barındırırsa barındırsın, sonuçta bir kurmacadır. Bunun bilincinde olan ve kitaplarını buna göre yazan Nezihe Meriç, yazdıklarının gerçek değil kurmaca olduğunu Alagün Çocukları’nda, Küçük Bir Kız Tanıyorum dizisinde ya da Dur Dünya Çocukları Bekle adlı öykü kitabında açıkça ortaya koyar. Böylece, kurmacayla/düşle gerçeği yaşı gereği birbiriyle karıştırabilen, öykü ya da roman kişisiyle kendisini özdeşleştirebilen çocuğa, kitaplarda anlatılanların gerçeğe ne kadar benzerse benzesin gerçek değil, bir kurmaca, bir yaratı ürünü olduğunu, daha ilk çocuk romanı Alagün Çocukları’nda kesin çizgilerle duyumsatır. “Sonra oturdum, onun anlattıklarıyla kendi çocukluk anılarımı birleştirdim. Onun düşlerine, özlemlerine kendiminkileri ekledim. Onun bir uydurduğu yere, ben bin uydurup kattım. Bu öykü böyle başladı.” (1990-14) Küçük Bir Kız Tanıyorum ırmak romanında da bu söylenilenlere uyan bir çok örnek vardır. Bu örneklere baktığımızda yazarın söyleminin Ayşe’nin yaşı büyüdükçe değiştiğini, daha çok yazınsal bir nitelik taşıdığını görüyoruz: “Yeryüzünde, adı Ayşe olan ne çok kimse vardır kimbilir. Kimse bilemez. Ben bir tanesini tanıyorum. Bu, beş yaşını bitirip, altısına basan küçücük bir kız. 320
O, benim bir parçam. Çünkü, benim bu öykülerimle geldi yeryüzüne. (…) Bu öyküleri yazarken yüreğim sevgiyle kabarıyor. Seviniyorum. Çok eğleniyorum kendi kendime.” (1999a: 7-8) “Normal çocuklar, on iki ayda bir yaş büyürken Ayşe neredeyse altı ayda bir büyüyordu. Evet, Ayşe bir kurgu çocuk. Bunu biliyoruz. Ama, o sahici çocuklar gibi yaşayıp duruyor. Nerede? Nerede olacak, içine doğduğu Türk çocuk edebiyatı içinde.” (2005c: 7) “Bir de, biliyorsunuz, her zaman konuşuyoruz sizlerle, bu Ayşe bir kurgu çocuk. Ama, her kurgu kişiyi yaratan yazar, elbette belli bir coğrafyada, belli bir toplumun içinde, belli bir dili konuşarak, yazarak yaşıyor. Böylece yarattığı kişi de genellikle yaşadığı toplumun kişisi gibi oluyor. Yani, yazarın gözlemleri, yaşadığı toplumun yapısı, geleneği, göreneği, toplum yapısındaki değişiklikler vb. olduğu gibi yansıyor yarattığı kişiye ve yazdıklarına. Elbette, yaşanan gerçeklikten, yaratılan gerçekliğe dönüşerek.” (2005d: 11) Çocuklar, genellikle roman kişileriyle kendilerini özdeşleştirirler. Öyküdeki serüven, kişinin özel durumu, betimlemelerdeki canlılık özdeşleştirmeyi kolaylaştırmaktadır. Bu kitaplarda da çocuk okur, kendisini Ayşe, Ömer, Ali gibi çocuk figürleriyle karşılaştırır. Çünkü anne babası çalışıp da evde tek başına günlerini geçiren; köyden kente göç eden, yoksul, ama çalışkan, bir o kadar da dirençli; haylaz, şakacı, meraklı, serüven düşkünü, babaları tarafından terk edilen, aile içi şiddete uğrayan vb. binlerce çocuk vardır. Nezihe Meriç, çocukları yaşanılır kıldığı, onları tüm yönleriyle ortaya koyduğu; bunları yaparken sanatsal kaygıdan vazgeçmediği, sanatla yaşamın birebir örtüşmediğini, sanatın eninde sonunda kurmaca olduğunu bildiği için başarılı olmuştur. Dur Dünya Çocukları Bekle’deki “Ömer Adında Bir Çocuk” adlı öyküde, hep aynı yörenin insanlarının oturduğu, suyun, kanalizasyonun olmadığı bir gecekondu mahallesi olan Kuşlu Bayır’da hasta annesiyle birlikte oturan Ömer’in yaşam serüveni anlatılır. Bu bölgede insana çoşku veren, yaşama sevinci uyandıran şeyler kuş cıvıltıları ve tenekelerdeki çiçeklerdir. İnsanlar da çiçekler gibi zor koşullarda yaşarlar. Bu ortamda ocakları yanar, tencereleri kaynar, çocuklar büyür. Ömer de bu çocuklardan biridir. O, 11 yaşındadır. Babası onları terk etmiştir. Annesi ile birlikte çoğu zaman aç yaşarlar. Ömer, deniz kıyısında önce çay, daha sonra da mahallenin kasabının adına domates satmaya başlar. Anne, oğlundaki bu çabayı görünce içine yaşama sevinci dolar. Önce gündelikçi olarak evlerde çalışır, daha sonra da mahallenin esnafı sayesinde bir bankaya hademe olarak girer. Ömer ise, ortaokula gider. Yazar, Ömer’in öyküsünü yazma serüvenini anlatırken aynı zamanda öyküyü niye okuduğumuzu, öykünün kurgusunu, öykü yazarken nelerden yararlandığını da anlatır. “Burcu Adında Bir Çocuk”ta, öykünün yalnızca olay olmadığını anlatan Meriç, “Murat Adında Bir Çocuk”ta ayrıntının (Bu öyküyü Alagün Çocukları ile ilişkilendir: Köyden kente göç olgusu, kapıcılık, uydurma, Ali=Murat, Güzel=Zeliha, Hüsün=Mustafa, Ayşe=Maral), “Selin Adında Bir Çocuk”ta ise öyküyü zamanında bitirmenin önemi üzerinde durur: “Bir öyküyü zamanında bitirmek, öyküye açıklanmamış, gizemli güzellikler katar.” (1999b: 32) Eğitim Anlayışı Nezihe Meriç’in kitaplarında katı bir eğitim anlayışı yoktur. Çocuğun sorumluluk sahibi, çalışkan, yardımsever, paylaşımcı olması istenir, ama bu öğütlerle değil, uygulamalarla sağlanmaya çalışılır. Çünkü yazar, insanın öğütlerle değil -her ne kadar son kitabında öğütler verse de- (2005f: 77-82) yaşantılarla, hayatın kendisiyle geliştiğinin bilincindedir. Alagün Çocukları öğretici bir roman değildir. Daha doğrusu öğreticilik gibi bir amacı yoktur. Verilmek istenen ileti okurun yorumuyla birlikte gün ışığına çıkar. Selahattin Dilidüzgün’ün dediği gibi, “kitabın sanat eğitimi veren boyutu, çevre sorunlarına duyarlı ve antiotoriter yaklaşımı” çocuk yazınımız için yenilikçi bir gelişmedir. (Dilidüzgün, 1996: 106) Meriç, bu yaklaşımını diğer çocuk kitaplarında da ortaya koyar. Meriç’in anne figürü, Selin hanım, çocuğunun her türlü sorunuyla ilgilenir. Onun gelişiminin her evresinde yanındadır. Ayşe’nin tüm sorularını özenle, dikkatle, onu ciddiye alarak, onun bir birey olduğunu unutmadan yanıtlar. Söylenilenler, yeterince canlı çizilmeyen, sanki var olması gerektiği için romanda yer alan baba figürü için de geçerlidir. Bir başka deyişle annenin çocuğuyla ilişkisini daha derinden, daha bilinçli bir biçimde ortaya koyan Meriç, aynı ustalığı babayla çocuk ilişkisinde gösteremez. Sanki baba figürü, 321
olmak zorunda olduğu için romanın ya da öykünün içindedir. Evin bütün yükü, çocuğun eğitim işi, aynı zamanda bir bankada çalışan annenin sırtındadır. Babanın görevi sanki çeşitli içkileri tatmak, piposunu tüttürmek, dalga geçmek, iş yemeklerine katılmak, sadece bir yerde de çocuğunun sorularını sabırla yanıtlamaktır. Yapılan yanlış davranışlar, söylenilen kötü sözler anne tarafından düzeltilir. Bu düzeltmeler kimi zaman doğrudan, kimi zaman da dolaylı biçimde, örnekler verilerek yapılır. Bu tutum, yazarın eğitim anlayışını daha açık biçimde görmemizi sağlar: Ayşe, apartmana yeni taşınan komşularının yapmış oldukları gürültü sonucu uyanır. Bu bağırış çığırışlardan komşularının çaylarının olmadığını anlayan Ayşe, evden bir paket çay alıp komşularına gider. Onun bu davranışını (izin almadan evden çıkıp komşuya gidişini, çay paketini vermesini) anneanne onaylamaz. Anne ise aynı kanıda değildir: “Anne önce sevmeyi öğrensin. Yardımlaşmayı öğrensin. Ne zaman izin alması gerektiğini sonra ben ona öğretirim.” (1999: 37) Ayşelerin apartmanının karşısında yeni bir inşaat yapılmaktadır. Buradaki işçiler, içinde argo da yer alan bir dil kullanırlar. Onların konuşmalarını duyan Ayşe, bir gün anne ve babasıyla yemek yediği bir ortamda, yemekle oynamamasını söyleyen babasına “Boşversene lan!” der. Anne, bu sözün güzel olmadığını, bu nedenle bir daha bu sözü niçin söylememesi gerektiğini uygun bir dille, örnekleme yaparak anlatır: “‘Bak sana ne diyeceğim. İster misin seninle yarın berbere gidelim. Saçlarını kıvırcık yaptıralım. Tırnaklarına da kırmızı oje sürdürürüz. Ha? Olur mu’ Hoppala! Ayşe neye uğradığını şaşırmaz mı yani şimdi? Bu da ne böyle, şaşkınlıktan ağzı açık kalıyor. ‘Aa! Ama olmaz ki! Ben küçüğüm.’ ‘Elbette olmaz. Bu da öyle işte. Bazı sözleri, bazı insanlar söyleyebilir. Ama senin gibi küçük çocuklar söyleyemez.’ Haaa, şu mesele.” (2005a: 80) Meriç, çocuğun kişilikli olmasını, bir birey olarak kendini ifade etmesini ister. Çocuğun bireyleşmesi, özgürleşmesi, haklarının ve sorumluluklarının bilincine varması anne-baba figürleri tarafından desteklenir. Çocuğun hangi yaşta hangi sorumluluğu taşıyacağı, neler yapacağı gelişim psikolojisine uygun olarak verilir. Sorumluluklar yaşa uygun bir biçimde çocuğa duyumsatılır. Yazar, öyküsünü anlatırken anlatılan yaşa uygun bilgiler de verir. Bunu sorular aracılığıyla, merak öğesini de dikkate alarak ortaya koyar: “Akşamdan sonra ne gelir? Gece olunca yatarız. Sabah olunca kalkarız. Eee? Ne gelirmiş? Sabah! İşte aydınlık, güzel sabah. İyi ki sabahlar var.” (1999: 86) Çocuğun eğitimi konusunda Meriç’in yanlışları da vardır. Çocuğun yanında babanın pipo içmesi, anne ve babanın rakı, şarap, bira içmeleri, konyak ısmarlamaları içkiyi olumlama anlamı taşımaktadır. Çocuğun bilinçaltına işleyen bu durum, Ayşe’nin ev hayali kurması sırasında ortaya çıkar: “Artık Ayşe de şarap içiyor. Kırmızı şarap. Çünkü çok zayıf. İştahı da yok. Anne ona özel bir şarap bardağı aldı. Küçük bir bardak. Onunla, her yemekte bir bardak içiyor. Baba diyor ki: ‘Bizim Orta Anadolu şaraplarımız gibisi yoktur!’ Köfteyle öyle güzel oluyor ki.” (2005c: 83) Eğitim konusunda yazarın ikinci yanlışı, özellikle Küçük Bir Kız Tanıyorum 12 Yaşında’da verdiği söylevdir. Meriç, “İnsan Tükenmez” bölümündeki söylevinde çocukların sorunlara duyarlı olmalarını, ülkemizdeki ve toplumumuzdaki karışıklıkların kaynağını öğrenmelerini, eğitimdeki aksaklıkların farkına varmalarını, bunları onarmak için düşünce üretmelerini, bu yönde binlerce soru sormalarını ister. Yazarın bunu bilinçli bir biçimde yaptığı, “Bugün amma da öğütçü başı oldum ben de be!” demesinden bellidir. Böyle de olsa, yapılan hem çocuğun eğitimi, hem de çocuk yazını açısından doğru değildir. Nezihe Meriç, öğretici bir yazar değildir. Bunu söylerken hiçbir şey öğretmez demiyoruz. O, öğretme işini kuru bir bilgi olarak, ya da öğütler vererek gerçekleştirmez. Öğretilmek istenilen her şey, yaş grupları da dikkate alınarak metne yedirilir. Onun asıl yapmak istediği şey, çocuklara duyarlık kazandırmak ve onların 322
güzele yönelik duygularını geliştirmek, düşünmelerini sağlamaktır. Bunu başaran Meriç, böylece Sedat Sever’in de imlediği gibi çocuk yazınının öncelikli sorumluluğu olan, çocukların duygu ve düşünce evrenini genişletmek; onlara dilin (ve çizginin) olanaklarıyla yaşam ve insan gerçeğini tanıtmak işini yerine getirir. (2003: 133) Anlatım Tekniği Yazar, özellikle Küçük Bir Kız Tanıyorum dizisinde kendine özgü bir anlatım geliştirir. Olaylardan etkilenen yazar mıdır, Ayşe midir bu belirsizdir. Ayşe’nin coşkusu, sevinci, üzüntüsü ortaya konulurken sanki anlatıcı yer değiştirir. Daha doğrusu kimlikler aynılaşır. “Sabah her sabahki gibi başlayacaktır. Yumurta? Yok, yemez! Ekmeğin üzerine yağ, onun üzerine de reçel? Hayıııır! Olmaz. Ekmeğin üzerine peynir, onun üzerine de domates? Yaaa! İstemez. Peki, sahanda sucuk? Aaaay! Evet evet evet…” (1999: 57) “Ayşe giydiriliyor. Çünkü heyecanlanınca eli ayağı tutmaz oluyor sanki. Acaba sahiden Hızır Dede kutuya ayakkabı koymuş mudur? Ah! Ay! Koşmuş mudur? Çoraplarını da giydi. Tamaaaam. Hadi anneanne, çabuk, n’olur, n’olur çabuk ol.” (2005b: 94) Yazarla Yazılan Arasındaki İlişki Kimlikler aynılaşır, çünkü anlatılan aynı zamanda Küçük Nezihe’nin öyküsüdür. Meriç, Çavlanın İçinde Sessizce’de bu durumu çok net biçimde ortaya koyar: “Küçük kızı –yani beni- ortaokula dek getirmiştim.” (2004: 123) “Babam dalgacı bir adamdı.” (2004: 56) “Ben, yalnız bir çocuktum. Hep öyle sürdü gitti.” (2004: 90) “Küçük kızı –yani beni- ortaokula dek getirmiştim. (…) Dik kafalı, hırçın, yaramaz, haksızlıklara hiç dayanamayan, aşırı duygulu olduğundan sinirli, çok merhametli, eli bol, hoşgörülü, paylaşmayı seven, çocuk delisi, hep düşler, hayallar içinde yaşayan, herkesi seven çocuk… ” (2004: 123) Ayşe ile Meriç arasında bir çok bağ kurulabilir. Ayşe, dil sevgisi, doğa sevgisi, çocuk sevgisi, insan sevgisini yaşayan, kurmaca olmayan bir kişiden Nezihe Meriç’ten almıştır. Ayşe’nin sürekli canı sıkılması, hep “üf”lemesi, “ay” sözcüğünü kullanması ile Nezihe Meriç’in çocukluğu arasında bir ilişki vardır: “Yeni yetişirken çok canı sıkılan bir çocuktum. Durmadan ‘üf’ derdim. Adımı ‘Üf Hanım’ koymuşlardı.” (2004: 47) “Ay” ünlemi bu ırmak romanın neredeyse hemen her sayfasında yinelenir. Bu ünlemin gereğinden çok yinelenmesi, bir yandan çocuğun heyecanlı, coşkulu bir çocuk olduğunu gösterirken, diğer yandan da bize göre metnin sakatlanmasına yol açar. Dili Düşünmek ve Yaşamak Dili çocuğun yaşına uygun olarak kullanan Nezihe Meriç, Ayşe’yi anaokulu çağından ilköğretimin ikinci evresine gelinceye dek dikkatli bir biçimde ele alır. Ayşe’nin 6 yaşındayken kullandığı dil ile 12 yaşındayken kullandığı dil arasında bir ayrımın olmaması düşünülemez. Bu kitaplarda ünlemli, sorulu tümcelerle sık sık karşılaşırız. Yazar, özellikle anlattığı yaş grubunun anlayacağı bir dil kullanır. Bu dil, olabildiğince yalın, açık ve durudur. Nezihe Meriç, dili yaşayan, dili düşünen, bu yönde yoğun bir çaba harcayan, kısaca dil bilinci olan bir yazardır. Bu anlayışını çocuklara da yansıtan Meriç, anlatım bozukluklarına, dilde yabancılaşmaya vb. çocukların dikkatini çekecek oranda değinir. Yazar, bunu yaparken öyküden ayrılmaz, söyleyeceklerini metne yedirir, okurun roman kişisiyle birlikte sorulara yanıt aramasını sağlar. Küçük Bir Kız Tanıyorum 9 Yaşında’da Ayşe’nin annesi ile anneannesi arasında şöyle bir tartışma yaşanır: “ ‘Anne, rica ederim başlamayın. Nesi varmış bu semtin? Herkes aklı başında aileler…’ Ayşe azar işittiği için bozulmuştu ama, gene de dayanamadı, lafa karıştı: ‘Öyle denmez?’ Anne bir an anlamadan baktı: 323
‘Ne denmez.’ ‘Herkes aklı başında aileler denmez.’ ‘Ne denir peki?’ ‘Bilmem.’ ‘Tamam. Haklısın. Yanlış söyledim ama, sen de düşün bakalım ne denir. Yani doğrusu ne?’” (2005c: 20) Nezihe Meriç, öykü ve romanlarında deyim ve atasözlerine özel bir önem verir. Bunu yaparken hem çocuğun eğitimini, hem de dili önceler. Bunlarda, Doğan Aksan’ın deyişiyle, bir ulusun kültürünü, yaşam biçimini, dünya görüşünü, yaşam koşullarını ve deneyimlerini buluruz. (Aksan, 2002: 13) Çünkü dilin gizemli, imgesel yönü, çoğu zaman deyim ve atasözleriyle çocukların karşısına çıkar: “ ‘Koşma!’ diyor anne her zaman. Her zaman söylüyor. Gel gelelim, Ayşe’nin bir kulağından girip öbüründen çıkıyor. Neye benziyor peki? Ne neye benziyor? Hani Ayşe’nin bir kulağından girip öbüründen çıkan şey. Ayşe böyle sözlere çok gülüyor. Anne buna benzeyen bir şey söyleyince: ‘Annecim, bak bak…’ diye bağırıyor. Anne her seferinde aldanıyor. Soruyor: ‘Neye bakayım?’ ‘Hani bu kulağımdan girip bu kulağımdan çıkan şey var ya, bak bak uçuyor, bak bak işte şurda.’ Anne gülüyor. ‘Deli’ diyor. ‘Bunlar deyimlerdir. Her dilde böyle deyimler vardır. Örneğin çekil git demek istediğimiz zaman ‘çek arabanı’ deriz. Hani araba?’” (2005d: 37) Çocukların –büyüklerin de- dili doğru kullanmalarını amaçlayan Nezihe Meriç, dile saygılı, dili düşünen, dili üreten usta bir yazar olduğunu tüm kitaplarında ustalıkla göstermiştir. Kişiler Nezihe Meriç’in ana karakterleri, tıpkı kendisi gibi kendilerini seven, kendileriyle barışık kişilerdir: Ayşe, Ali… Ayşe: Paylaşımcı, duygulu, sevecen, kitapları çok seven, sorumluluk sahibi, meraklı, araştırmacı, kitaplarla dost, yalnız bir apartman çocuğudur. (Bu nedenle izlemese de, evde televizyonu hep açık tutar, çünkü televizyon sayesinde evin içi kalabalıkmış gibi görünür.) Onun toplumsal kaderi, çalışan bir anne ve babanın çocuğu olmaktır. Ayşe of, öf, yaa gibi kimi şikayetleri ve annesine bir kere yalan söylemesi (Can’la koruluğa gittiğini söylemeyip, otobüsü kaçırdığı yalanını söylemesi) dışında neredeyse kusursuzdur. Bu onun inandırıcılığını belli oranda da olsa sakatlar. Buna karşın Ayşe tüm yönleriyle fiziksel ve ruhsal yönleriyle ele alınır. Bu da Ayşe diye bir roman kişisini yaşanılır kılar. O, olumlu-olumsuz yönleriyle, inişleri ve çıkışlarıyla bizden biri gibidir. Arkadaş tercihleri, insanları irdeleyişi (annesinin iş arkadaşları, anneanne ve babaanne) ile birey olduğunu gösterir. Nezihe Meriç’in anne figürleri baba figürlerine göre daha baskındır. Anne, evin tüm işlerini çekip çeviren, çocukla ilgilenen, her şeyi kendine dert edinen, tam anlamıyla sorumlu bir insan; baba yalnızca işe giden, ekmek parası kazanan, neşeli, dalgacı, tasasız; çocuğun gelişimi ve eğitimiyle ilgilenip ilgilenmediği neredeyse belirsiz olan, ama çocuğunu çok seven bir kişi olarak karşımıza çıkar. Sözgelimi Selmin, bankacı, okuyan, evin tüm işlerini çekip çeviren, becerikli, inatçı, çocuğuna düşkün, kuralları olan, ailesinin tüm yükünü çeken, çocuklarını bir aile düzeni içinde olabildiğince özgür, ama belli bir disiplinle yetiştirmek isteyen (2005f: 32-34), “yaşamayı çok seven, canlı, akıllı, keyifli, durmadan küçücük küçücük sevinçler, mutluluklar üreten” (2005e: 70) bir annedir. Hasan ise, çocuğuna düşkün, onun sorularını hiçbir zaman yanıtsız bırakmayan bir babadır. (2005a: 64)
324
Özellikle Küçük Bir Kız Tanıyorum romanında ikincil dereceden figürler bizce Ayşe’den daha canlıdırlar. Ayşe, yukarda da dediğimiz gibi neredeyse kusursuz çizilmiştir. Oysa deli dolu, arsız, yaramaz, sıradan bir kız olan Sarı Ayşe; dedikoducu, insanları sınıflandıran, bundan dolayı damadının ailesini küçümseyen anneanne; Alagün Çocukları’nda, “Bunlar kapıcı milleti. Yaşadıkları yeri görüyorsunuz. Allahın bodrumu. Orada yer, orada yatarlar. Bunların temizliğinden ne beklenir. Her türlü mikrop bulunur vallahi.. ” (1990: 70) diyen babaanne böyle değildir. Bunlar doğruları ve yanlışlarıyla yaşarlar. Ali ile yazarın ortak noktaları “uydurukçu”, yani düş güçlerinin, imgelemlerinin zengin olmasıdır. Ali, yazara göre “bir söz bolluğuyla, uçsuz bucaksız bir düş evreni” kuran, “la” sesini arayan bir çocuktur. O, akıllı ve duygulu bir çocuktur. “Ali, cin fikirliğini anasından, güzelliğini babasından almış.” (1990: 85) Güzel, adı gibi güzel, kara gözlü, Hüsün gibi garip, kimsesiz bir kızdır. Ufacık, tefecik, yerinde duramayan, hamarat, köyünün yaşlılarından Durdu Nineye göre “insanın göynünü şenlendiren” yaşam dolu biridir. Hüseyin (Hüsün) ise, yoksul, kimsesiz, garip; çalışkan, bir apartmanda kapıcılık yapan bir dağ köylüsüdür. İkisinin de derdi Ali’nin okuması, adam olmasıdır. Sonuç 1. Nezihe Meriç çocuğu bir değer olarak ele alır, onu büyüklerin küçük bir modeli olarak görmez, bir birey olarak kabul eder. 2. Yapıtlarında çocuğu ilgilendiren konu ve olgulara değinir. 3. Başarılı bir biçimde çocuğun iç dünyasına girmeyi başarır. Bir iki istisna dışında öğretiliği amaç edinmeden çocuklara güzeli, doğruyu, paylaşmayı öğretir. Sevginin ve sevincin yazarıdır. Amacı çocukları düşündürmektir. 4. Irk, cinsiyet, varsıl-yoksul ayrımı yapmaz. İnsanları iyi/kötü olarak sınıflandırmaz. Onları eksileri ve artılarıyla vermeye çalışır. 5. Otoriter bir anlayışa sahip değildir. 6. Bir dil ustasıdır. Özellikle Küçük Bir Kız Tanıyorum romanında ve Ahmet Adında Bir Çocuk’ta seslendiği yaş grubuna uygun bir dil kullanır. 7. Yazınsal kaygıyı hiç bırakmaz. Bu nedenle eserlerinin kurgusu sağlamdır. 8. Yaşanılan sıkıntıları, baskıyı, dışlanmışlığı, yalnızlığı, sevinci; köyden kente göç olgusunu, aile içi şiddeti vb. çocuğun bakış açısına uygun olarak verir. 9. Yapıtları çok katmanlı okumaya açıktır. “Çocuk için çocuk edebiyatı” düşünmediği için yapıtları hem çocuklar, hem de yetişkinler tarafından okunabilecek niteliktedir. 10. Düşünen, yorumlayan, sorgulayan, kısaca hazıra konmayan, öyküyü tamamlayan bir okur ister: “Sonra? Ne sonrası? Sonra ne oluyor? Sen ne olmasını istersin? Bilmem. Bilmelisin. Okuduğunu anlamaya, üzerinde düşünmeye alışmalısın. Peki söz. Öyle yaparım. Sen sonra ne olduğunu söyle de. Bence sen, iyi bir okur değilsin. Aaa! Ya! Ne yazık ki böyle.” (1999b: 53) 325
Kaynakça: Aksan, Doğan (2002), Anadilimizin Söz Denizinde, Ankara: Bilgi Yayınevi. Dilidüzgün, Selahattin (1996), Çağdaş Çocuk Yazını, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. Meriç, Nezihe (1990), Alagün Çocukları, İstanbul: Can Yayınları. Meriç, Nezihe (1999b), Dur Dünya Çocukları Bekle, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. Meriç, Nezihe (1998), Ahmet Adında Bir Çocuk, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. Meriç, Nezihe (1999a), Küçük Bir Kız Tanıyorum 6 Yaşında, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. Meriç, Nezihe (2005a), Küçük Bir Kız Tanıyorum 7 Yaşında, İstanbul: Alkım Yayınevi. Meriç, Nezihe (2005b), Küçük Bir Kız Tanıyorum 8 Yaşında, İstanbul: Alkım Yayınevi. Meriç, Nezihe (2005c), Küçük Bir Kız Tanıyorum 9 Yaşında, İstanbul: Alkım Yayınevi. Meriç, Nezihe (2005d), Küçük Bir Kız Tanıyorum 10 Yaşında, İstanbul: Alkım Yayınevi. Meriç, Nezihe (2005e), Küçük Bir Kız Tanıyorum 11 Yaşında, İstanbul: Alkım Yayınevi. Meriç, Nezihe (2005f), Küçük Bir Kız Tanıyorum 12 Yaşında, İstanbul: Alkım Yayınevi. Meriç, Nezihe (2004), Çavlanın İçinde Sessizce, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. Sever, Sedat (2003), Çocuk ve Edebiyat, Ankara: Kök Yayıncılık.
326
İLKÖĞRETİMDE ÇOCUK EDEBİYATI NE KADAR YER ALMAKTA? NE KADAR YER ALMALI?
Dr. Sevgi ARKILIÇ SONGÖREN Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi
“Çocuklar için ayrı bir edebiyat var mıdır, gerekli midir?” soruları son yıllarda tartışma konusu olmaktan çıkarak, yerini, çocuk gerçekliğini içeren, nitelikli çocuk ve gençlik eserlerinin yaygınlaşması ve ilköğretim okullarındaki yeniden yapılandırma programı çerçevesinde, bu eserlerin okullarda yer alması konusunu gündeme getirmiştir. Nitelikli çocuk ve gençlik edebiyatının eğitimde kullanılması çocuk ve gençlerimizin hem bilişsel gelişim, hem duygusal gelişim, hem de davranışların olumlu gelişiminde çok önemli rol oynar. Bu edebiyat türüne okullarda yer verilmesinin gerekliliği pek çok araştırmacı ve edebiyatçı tarafından vurgulanır. Çünkü çocuk ve gençlik edebiyatı hem konu ve içerik bakımından hem de “oldukça basit yapısı, kolay anlaşılır olması, konuşma diline yakın ifadeleri ve günlük yaşamdaki anlatımlara yakınlığı” Dahrendorf (1999) gibi özellikleriyle çocuklara hitap eder. Bu bildiri ile ilköğretimde çocuk edebiyatı ya da biraz daha genelleyecek olursak, okullarda çocuk edebiyatı ne kadar yer almakta, ne kadar yer almalı konusunda yoğunlaşmaya çalışacağız. Ülkemizdeki çocuk edebiyatı ve okullardaki uygulama biçimine geçmeden önce, çocuk ve gençlik edebiyatı alanında 70’li yıllardan bu yana büyük gelişme sağlamış olan Almanya’da bu edebiyat türünün eğitimde kullanılması konusuna kısaca yer vermek istiyorum: Bugün Almanya’da “Çocuk ve Gençlik Edebiyatı” okullarda ayrı bir ders olarak müfredat programlarında yer almaktadır. Almanya’daki bu gelişme elbette ki birden bire olmaz. “Çocuklar ve gençler için ayrı bir edebiyat gerekli midir - değil midir?” soruları Almanya’da da uzun yıllar tartışılır ve başlangıçta pek çok bilim adamı, eğitimci ve edebiyatçı şiddetle karşı çıkar: 19. yüzyılın ilk yıllarında felsefeci ve eğitim bilimci olan Johann Friedrich Herbart (1776-1841) Allgemeine Pädagogik 1806 (Genel Pedagoji), şair ve pedagog olan Jean Paul (1763-1825) Levana 1807 (Erziehlehre-Eğitim Öğretimi), edebiyatçı ve hukukçu olan Jacob Grimm (1785-1896) ve eğitimci olan Heinrich Wolgast Das Elend unserer Jugendliteratur 1896 (Gençlik Edebiyatımızın Zavallılığı) eserleriyle karşı görüşlerini ifade ederler. 20. yüzyılda da çocuklar için ayrı bir edebiyatın gereksizliği konusunda pek çok ses ortaya çıkar. Yazar Wolfdietrich Schnurre (1920-1989) Zur Problematik der Jugendliteratur (Gençlik Edebiyatı Sorununa Dair) başlıklı konuşması ile zamanın en etkin eleştirisini yapar (bkz. Dahrendorf 1998). Çocuk edebiyatına yönelik bu olumsuz görüş ve tavırlara karşı bazı ilgili eğitimcilerin bireysel çabaları çocuk ve gençlere okul dışındaki serbest zamanlar için kitaplar önermeleri ve hatta okulda derslerde çocuk eserlerinden kesitlere yer vermeleri şeklinde sürer. Bu çabalar sonucunda zaman içerisinde ders kitaplarında çocuk eserlerinden örnekler yer alır. Ancak çocuğun yaratıcı gücünü ve sanat yetisini ön planda tutan didaktik anlayış çocukların küçük seçki ve kesitlerden oluşan metinlerle doyurulamayacağı ve verimli sonuçlar alınamayacağı yargısı ile 60’lı yılların başında daha geniş çocuk metinlerinin ve çocuk kitapların derslerde okutulmasına öncülük eder. Çocuk ve gençlik edebiyatının okullarda resmi olarak yer alması ise 1966 yılında Anna Krüger’in Kinder- und Jugendliteratur als Klassenlektüre (Okul Müfredatı Olarak Çocuk ve Gençlik Edebiyatı) adlı eseri ile başlar (bkz. Haas 1995; Haas 1994).
327
Krüger’in eserine, dolayısıyla okullarda çocuk ve gençlik kitaplarının yer almasına değişik eleştiriler gelir. Bunlardan en önemlisi ise 1973 yılında Alexander Beinlich’in eleştirisidir: “Teorik olarak hazırlanan bu kitabın uygulama alanı en azından şu an için kısıtlıdır. Nedenleri ise, zaman yetersizliği, masraflı olması, uygulayacak öğretmenlerin yeterli deneyim ve donanıma sahip olmamaları ve bunların ötesinde hem konu ve içerik hem de dil açısından çocuk ve gençlere yönelik kitapların yetersiz olmasıdır” (bkz. Haas 1994). Bu ve buna benzer eleştirilere rağmen Anna Krüger’in önerilerinin okullarda uygulanması 70’li yıllarda yaygınlaşır. Bunun temel nedeni ise, edebiyat derslerinin amacının dönem, çağ ve yazar hakkında bilgi vermek değil, çocuklara eleştirel düşünme yetisi kazandırmak olmasıdır. Seçilen metinler de bu bağlamda toplumsal, sosyal ve politik olayları içeren, çocuk geçekliğini esas alan, yaşına uygun, çağdaş eserler olmalıdır. Bu eserler derslerde incelenip üzerinde tartışılabilmeli ve hatta gerekli durumlarda çözüm yolları araştırılmalıdır (bkz. Haas 1994). Almanya’da çocuk ve gençlik kitaplarının okullarda ders olarak yer alması, çocukların okuma alışkanlığının gelişmesinde oldukça olumlu katkılar sağlar. 1999 yılında Richter ve Riemann’ın yaklaşık 1000 ilköğretim öğrencisi arasında yaptığı araştırma bunun açık bir göstergesidir. Yapılan anket çalışmasında, 11 ayrı seçenek olarak (arkadaşlarla buluşma, evcil hayvanlar, oyun ve oyuncaklar, kitap ve kitap okuma, spor, bilgisayar, televizyon, sinema gibi) çocukların ilgi alanları sorulur. Değerlendirme sonucunda kitap okuma sürpriz bir yer alır. Kitap okumayı tercih eden çocukların oranı %71.7 ve sıralamada dördüncü yerde, bu ise sıralamada televizyon ve spordan önce gelmektedir (ilk üç sırada arkadaşlarla buluşma, evcil hayvanlar ve oyun-oyuncaklar yer alır). Ülkemizde Çocuk ve Gençlik Edebiyatı okullarda ne kadar yer almakta? Bilindiği üzere ülkemizde çocuk ve gençlik edebiyatı henüz son yıllarda kabul gördü ve gelişme göstermeye başladı. Uzun yıllar süren tartışmalar sonucunda nihayet çocuk ve gençlik edebiyatı, yetişkin edebiyatının ayrı bir kolu olarak yerini aldı. Günümüzde ülkemizdeki temel sorun ise, öncelikle nitelikli çocuk ve gençlik eserlerinin yetersizliği ve bu eserlerin okullardaki uygulama biçimidir. Bilindiği üzere 1997/1998 Öğretim Yılından itibaren Milli Eğitim Bakanlığı ilk ve ortaöğretim kurumlarında başlayan yeniden yapılandırma programı çerçevesinde müfredat programlarında ve kitaplarda değişikler yapıldı. Bu değişiklikle birlikle ilerleyen yıllarda Türkçe Ders Kitapları’nda seçilen metin örneklerinde de değişiklikler gözlendi. Özellikle 2002/2003 öğretim yılından 2005/2006 öğretim yılına kadar ilköğretim (1- 8 sınıf) Türkçe Ders Kitapları’nı incelediğimde sevindirici olarak çocuk ve gençlik yazınından örnek metinlerin yer aldığını gördüm. Yeniden yapılandırma programından önce Türkçe ders kitaplarında ağırlıklı olarak Türk yetişkin edebiyatından örnekler ve yabancı yazarlardan çeviri seçkileri yer alırken, uygulanan yeni programla birlikte Gülten Dayıoğlu, Muzaffer İzgü, Aytül Akal, Ayla Çınaroğlu, Ayla Kutlu, Nur İçözü, Hüseyin Yurttaş, Mustafa Ruhi Şirin gibi çocuk yazarlarımızın nitelikli çocuk eserlerinden seçkilere de yer verildiği görülüyor. Yalnız, yayınevlerine göre kitaplarda yer alan yazar ve metin örnekleri farklılıklar gösteriyor. Bunun dışında da dördüncü sınıf ve daha ileri sınıflarda maalesef çocuk ve gençlik yazarları azalıyor, yerini yetişkin edebiyattan seçkilere bırakıyor (istatistiki bilgiler farklı bir araştırma konusudur). Türkçe ders kitaplarında çocuk edebiyatından örnek ve seçkilerin yer alması gerçi sevindirici ama, Türkçe derslerinde sadece tek bir ders kitabına bağlı kalınarak öğretim yapılması “öğrencileri ders kitabına seçilen metinlerle sınırlamakta” (Sever 2006: 19), onların tek yönlü eğitilmelerine kendi yeti, hayal gücü ve dilini yeterince kullanmamalarına neden olmakta. Türkçe dersleri sadece bilgi yükleme dersi olarak algılanmakta, hâlbuki amaç bu derste bilgiden çok beceri kazanmaktır. “Dinleme, konuşma okuma, yazma etkinlikleri, bilgi vermekten çok uygulamalarla anlam kazanır” (Sever 2006: 18). Bu nedenle çocukların farklı metinlerle buluşturulup, aktif ve etkin olarak bu metinlerle çalışmaları bilgi ve beceri kazanmaları açısından en ideal olanıdır. Neden okulda (derslerde) çocuk ve gençlik edebiyatı? Okumayı öğretmek ve okuma alışkanlığını kazandırmak genellikle okulların görevleri arasında yer alır. Okumayı öğretmenin yanı sıra okulların diğer yükümlülükleri • Öğrencilere bilgi ve deneyim kazandırmak 328
• Bağımsız düşünmeyi, bağımsız hareket edebilmeyi ve yaratıcı olmayı öğretmek • Hoşgörülü olmayı ve başkalarına karşı saygılı davranmayı öğretmek • Ahlaki ve kültürel değerlerin yerleşmesini sağlamak Sıralanan bu hedefler sadece okuma vasıtası ile desteklenir, çünkü okuma • çocukların dil becerilerini geliştirir • çocuklara bilişsel ve sosyal yetenekler kazandırır • çocukların kendi kendine, bağımsız karar vermelerini sağlar • çocuklara sorumluluk duygusu aşılar • kişilikli ve nitelikli bireyler yetişmesini sağlar (bkz. Elsholz / Conrady 1995). Görülüyor ki, okuma pek çok kapının anahtarıdır. Bunun için ilköğretimde çocuklara okumayı sevdirmek ve onları okumaya yönlendirmek son derece önemlidir. Malte Dahrendorf (1999) okullarda çocuk ve gençlik edebiyatının vazgeçilmezliğini şöyle açıklar: Özellikle günümüzde medya gibi güçlü bir rakip var iken, çocukları okumaya ve edebiyata yönlendirmek, çocuklarda okuma coşkusu uyandırmak ve kalıcı bir okuma motivasyonu sağlamak, şimdiye dek olmadığı kadar büyük önem taşır. Çocuk ve gençlik yazını bunun için en ideal olanıdır, çünkü: • çocuk ve gençlik kitaplarının yapısı oldukça basit, dili kolay anlaşılır ve ifadeleri günlük konuşma diline yakındır (bkz. Dahrendorf 1999: 21). • çocuk ve gençlik edebiyatı sosyolojik olarak ele alındığında “diğer yönün” edebiyatını, yani çocuk yönünün ve genç insanların edebiyatını içine alır. • Okuma eğitimi uzun süreli yatırım olarak değerlendirilip okuma alışkanlığı kazandırma hedeflenmiş ise, o zaman okullar bir kenara atılamaz; çocuklarımız okulda da çocuk kitaplarıyla buluşmalılar. • Çocuk ve gençlik edebiyatı konu bakımından aslında yetişkin edebiyatına oranla günümüz konu ve sorunlarını daha açık ve yalın ele alabilen bir türdür (bkz.: Haas 2002). Kitap – metin seçiminde nelere dikkat edilmeli? Okullarda çocuk edebiyatının ne denli önemli olduğu üzerinde durduk. En az bunun kadar önemli olan diğer bir konu da derslerdeki kitap-metin seçimidir: • Kitabın dili yalın ve anlaşılır mı? Karşımızdaki hedef kitlenin yaş grubuna uygun mu? • Seçilen kitap okumayı cazip hale getirebilecek nitelikte mi? • Özellikle ilköğretimde çocuklara okuma eğitimi verilmesi ve yaşamı boyunca sürdürebileceği okuma kültürü edinimi amaçlanıyor ise, seçilecek olan kitap ve metinlerde çocukların sadece bilişsel gelişimi hedeflenmemeli. İlköğretimdeki çocuklar son derece duygusaldır ve çabuk etkilenirler. Bu nedenle kitaplar heyecan uyandıran, hareketli ve eğlenceli konulardan seçilmeli. • Seçilen kitapların günlük yaşamla bağlantısı var mı, var ise ne derecede? yaşamlarından kesitler bulabiliyor mu?
Çocuklar kendi
• Kitaplar çocuklara bağımsız düşünme ve eleştirel bakış açısı kazandıracak • nitelikte mi?
329
Aslında kitap seçiminde dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta da, bu seçimin sadece öğretmen merkezli olmaması. Sınıf içerisinde birkaç kitap-metin adı ortaya konularak ortak seçim yapılabilmelisi en uygun olanıdır (bkz.: Haas 1994). Kitap ve metinler derslerde nasıl ele alınır? Uygulamada nelere dikkat edilmeli? Çocuk ve gençlik kitaplarını derste verimli bir biçimde işleyebilmek, çocuğun okuma motivasyonunu artırmak için çocukların derse tüm duyuları ile ve hemen hepsinin mümkün olduğunca katılımları sağlanmalı ve teşvik edilmelidir. 70’li yılların ortasında ve 80’li yıllarda bu amaçla Almanya’da edebiyat derslerinde yeni yöntem ve metot arayışına gidilir. “Produktiver Umgang mit Literatur” (“Handlungs- und Produktionsorientierter Literaturunterricht”) – Edebiyatın derslerde etkin ve üretken biçimde kullanımı çocukların derse aktif olarak katılmalarını ve kendilerinin üretmelerini temel alır. Bu konsepte deneyim ve deneyimlerle öğrenme ön plandadır, yani öğrenciler edebiyatın ne olduğunu, metinlerle neler yapabileceklerini kendi deneyimleri ile öğrenirler (bkz. Waldman 1994). İlköğretimde pek çok öğrenci hiç kitap okumaz ya da çok az okur. Bu nedenle edebiyatın derslerde etkin bir biçimde kullanılması yönteminin amacı, çocukları kitapla buluşturmak ve onlara edebi metinlerle nasıl çalışacaklarını kendi deneyimleriyle öğretmektir. Günümüz medya çağında televizyon, CD, bilgisayar gibi yaygın bilişim teknolojileri iletileri, olay ve gerçekleri vizuel yani görsel olarak verdikleri için çocuk ve gençlerin hayal güçleri, düş kurma ve algılama yetileri maalesef olumsuz etkilenmektedir. Dil derslerinde edebi metinlerle aktif ve etkin bir biçimde ilgilenen öğrenciler, gerçekler önlerine vizuel olarak sunulmadığı için hayal güçlerini çalıştırarak kendilerine zengin dünyalar kurarlar (bkz. Waldmann 1998). Çocuklar kendileri okuyarak, deneyerek ve üreterek hem dili daha iyi kullanmayı hem de bağımsız ve yaratıcı düşünmeyi böylece daha kolay öğrenirler. Bu yöntemde öğrenciler bireysel olarak metinlerle çalışabilecekleri gibi, daha çok ikili ya da çoklu grup çalışmaları ile işbirlikli çalışmayı ve dayanışmayı geliştirirler. Bireysel çalışmalarda kendini tam ifade edemeyen ve çekinen çocuklar, grup çalışması içerisinde kendi yeteneğini, yaratıcı ve hayal gücünü daha iyi ortaya koyabilirler. Öğrenciler böylelikle hem okumaktan zevk alır, hem eğlenir, hem de öğrenirler. Yaş gruplarına uygun, ilgi duyulan konuları ve kendi gerçekliklerini konu alan metinlerle aktif ve etken olan çalışan örgenciler-çocuklar böylelikle edebiyata ve okumaya yönelirler. Dersin temel amaçlarından biri de budur zaten. Derste metinler incelenirken şu yollar uygulanabilir: • Metnin başından, sonundan ya da uygun bir bölümünden kesitler çıkarılarak öğrencilerin giriş-sonuç ya da gelişme bölümlerini tamamlamaları istenebilir; • Metin içerisinde boşluklar bırakılarak öğrencilerin kendi yetenek ve hayal güçleri ile bu boşlukları doldurmaları istenebilir; • Metnin belli bölümlerinin ya da sonuç bölümünün yeniden biçimlendirilmesi istenebilir; • Öğrencilerden kahramanın ya da kahramanlardan birinin yerine geçerek konuyu kendi istediği gibi biçimlendirmesi istenebilir. (Burada öğrenci monolog, diyalog, mektup gibi yazı türlerini kullanabilir.) • Öğrenciler metnin anlatım biçimini tamamen değiştirmeleri istenebilir: “Ben” anlatımı yerine “o” anlatım, düz anlatım yerine mektup ya da diyalog gibi. • Metin hakkında reklam ya da kapak yazısı vs. yazmaları istenebilir (bkz. Waldmann 1994). Bunlar gibi öğrenci merkezli daha pek çok yol ile çocuk kitapları derslerde eğlendirici ve öğretici bir biçimde okutulabilir. Unutulmamalıdır ki, öğrencilerden sürekli olarak aktif çalışma istenirse çocuklar sıkılabilir. Bunun için çocukların daha az aktif olarak derse katılabilecekleri klasik yöntemler de arada derslerde uygulanmalıdır. Ama sadece öğretmen merkezli ders yapmak, kitapları sadece klasik biçimde okuyup incelemek hem okuma alışkanlığını hem de bağımsız ve eleştirel düşünme gelişimini olumsuz etkiler. Yani edebiyat dersleri sadece tek bir kitaba ve tek bir metoda bağlı kalmaksızın, değişik yöntemler kullanılarak ve hatta çocukların ilgisini çeken TV, CD ve Video gibi görsel araçlarla desteklenerek daha zevkli ve verimli hale getirilebilir. 330
Sonuç Nitelikli çocuk ve gençlik edebiyatı çocukların dil becerisinin gelişiminde, sosyal yeteneklerin kazanımında, bağımsız karar verebilme ve eleştirel düşünme yetileri ediniminde son derece etkindir. Bu nedenle çocuklar daha okul öncesinde kitapla ve diğer sanatsal uyaranlarla buluşturulmalıdır. Okullarda çocuk ve gençlik eserlerinin önemi yukarıda da belirtildiği gibi çocuklara değişik beceriler kazandırır ve onların birer yetişkin okur olmalarını sağlar. İzgü, “Çocuk okuru olmayan bir milletin yetişkin okuru olamaz.” der. Ülkemizde de çocuk ve gençlik yazınının okullarda gerektiği kadar yer alabilmesi için öncelikle tek bir ders kitabına bağlı kalınmaması gerekiyor. Çocuk edebiyatının ayrı bir ders olarak okutulabilmesi için ise Almanya’nın bu alandaki tarihsel gelişimi örneğinde olduğu gibi, ülkemizde de biz eğitimci ve araştırmacılara ve yazarlarımıza çok iş düşüyor. Gerçi 70’li yıllarda bu konuya getirilen eleştiriler yani zaman yetersizliği, masraflı olması, uygulayacak öğretmenlerin yeterli deneyim ve donanıma sahip olmamaları, ayrıca fiziki ortam yetersizliği ve bunların ötesinde hem konu ve içerik hem de dil açısından çocuk ve gençlere yönelik kitapların yetersiz olması şu an bizim içinde aşılması gereken sorunlar. Ancak bizler çocuk ve gençlik edebiyatının vazgeçilmezliğini ve önemini vurgulayarak, çocuk ve gençlik kitabı yazarlarımız da çocuklara daha yoğun bir şekilde seslenerek çalışmalarımızı sürdürmeliyiz. Çocuk ve gençlik yazını genç okurlarına, anlayarak, severek ve okudukları ile kendisini özdeşleştirerek eleştirel bir bakışla okumayı sevdirmeyi amaçlar (Grünewald 1984). Bu nedenle çocuk ve gençlik kitaplarının anlatım biçimi çok büyük önem taşır. Zira kitaplarda eğitici rol üstlenilmemeli, otoriter anlatım biçiminden uzak durularak, ders vermek yerine “neden-sonuç ilişkisiyle anlamlandırabilecekleri yaşam durumları sunulmalıdır (Sever 2003: 14). Tüm yazarlarımızın bu konuya duyarlılık göstereceklerine inanıyorum. Ayrıca öğretmen faktörü de elbette ki çok önemli. Çocuk ve gençlik yazınına inanan ve okumayı seven öğretmenler öğrencilerini yönlendirebilirler. Ancak okullarda öğrencilerin okuma motivasyonunu geliştirmek ve öğrencilere okuma kültürü kazandırmak, sadece öğretmenin tek yönlü çabası ile gerçekleştirilemez. Okuma eğitiminde okul müdürü, tüm öğretmenler, ebeveynler ve öğrenciler el ele vermeli ve ortak bir sorumluluk anlayışı içinde olmalılar. Öğretmenler için okuma eğitimine ve çocuk yazınına yönelik hizmet içi kursları, seminerler; velilere ve öğrencilere yönelik bilgilendirme ve konferans ve toplantıları uzun yolda atılacak ilk adımlardır. Çocukların okuma alışkanlığı kazanmasında okul ve öğretmen kadar, hatta daha da fazla aile rol oynar. Aile içerisinde kitaba ve kitap okumaya değer verildiğini gören, sanatsal uyaranlarla etkileşim içinde olan çocuk, okuma eyleminin ciddi bir aktivite olduğunu algılar. Erken yaşlarda okuma kültürü alan çocuk, kitabı ve kitap okumayı sever, iyi birer yetişkin okuyucu olur. Ancak okuyarak bilgisizliği ve kör inançları yenebilir, geleceğimizin temellerini sağlam atabiliriz. KAYNAKÇA: Arkılıç-Songören, Sevgi (2005): Muzaffer İzgü Gözuyle Çocuk Kitapları ve Çocuk Edebiyatımız. Eskişehir-Osmangazi Üniversitesi-Karşılastırmalı Edebiyat Bölümü-Muzaffer İzgü Sempozyumu-Bildiri Conrady, Peter (1995): Zum Lesen verlocken (Okumayı Cazip Hale Getirmek). Arena Taschenbuch B.I-II. Dahrendorf, Malte (1998): Überlegungen zur immanenten Didaktik und Pädagogik der Kinder- und Jugend-literatur (Çocuk ve Gençlik Edebiyatında Didaktik ve Pedagojiyik Düşünceler). In: Kinderliteratur im Unterricht. Richter/ Hurrelmann (Hrsg.). Weinheim/München: Juventa Verlag (S.11) Dahrendorf, Malte (1999): Kinder- und Jugendliteratur in schulischer (didaktischer) Perspektive (Didaktik Anlayış-Okul Perspektifiyle Çocuk ve Gençlik Edebiyatı). In: Offener Unterricht mit Kinder- und Jugend-literatur. Knobloch/ Dahrendorf (Hrsg.). Hohengehren: Schneider Verlag (S. 21) Elsholz, Heide (1995): Lesen als Teil des Bildungsauftrags in der Schule (Okullarda Eğitim ve Öğretimin Bir Parçası Olarak Okuma) In: Lesen in der Schule. Gütersloh. Bertellmann Stiftung. (S. 10)
331
Grünewald, Dietrich 81984): Roman in der Kinder- und Jugendliteratur (Çocuk ve Gençlik Edebiyatında Roman) In: Lexikon der Kinder- und Jugendliteratur. B.III . Doderer (Hrsg.). Weinheim/ Basel (S.201) Haas, Gerhard (1994): Kinder- und Jugendliteratur im Unterricht (Derslerde Çocuk ve Gençlik Edebiyatı). In. Taschenbuch des Deutschunterrichts. Lange (Hrsg.). Baltmannsweiler: Schneider V. (703ff) Haas, Gerhard (1995): Kinder- und Jugendliteratur im Unterricht (Derslerde Çocuk ve Gençlik Edebiyatı). In: Praxis Deutsch. Pädagogische Zeitschrift. Sondernummer Haas, Gerhard (2002): Für das Lesen sensibilieren. Zum Umgang mit Kinderliteratur im Unterricht (Çocukları Okumaya Yönlendirmek. Derslerde Çocuk Kitaplarının Kullanılması). In: Sache-Wort-ZahlZeitschrift Nr. 45 Richter K./Riemann S. (2000): Kinder – Literatur – “neue” Medien (Çocuklar – Edebiyat – “Yeni Kitle İletişim Araçları”) Baltmannsweiler: Schneider Richter, Karin (2002). Kinderliteratur in der Grundschule. Betrachtungen-Interpretationen-Modelle (İlköğretimde Çocuk Edebiyatı. İzlenimler-Yorumlar-Modeller) Hohengehren: Schneider Verlag Sever, Sedat (2003): Çocuk ve Edebiyat. Ankara: Kök Yayıncılık Sever, S./ Kaya, Z./ Aslan, C. (2006): Etkinliklerle Türkçe Öğretimi. İstanbul: Morpa Kültür Yayınları. Waldmann, Günter (1994): Produktiver Umgang mit Literatur (Derslerde Edebiyatın Etkin Kullanımı). In: Taschenbuch des Deutschunterrichts. B.II Lange (Hrsg.). Baltmannsweiler: Schneider V. (475ff) Waldmann, Günter (1998): Produktiver Umgang mit Literatur (Derslerde Edebiyatın Etkin Kullanımı). Deutschunterricht Aktuell. Päd.Zeitschrift
332
TÜRK TOPLULUKLARINDA SÖYLENEN TEKERLEMELERİN ÇOCUK GELİŞİMİNDEKİ YERİ VE ÖNEMİ
Yrd. Doç. Dr. Mesiha TOSUNOĞLU Kırıkkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Arş. Gör. Deniz MELANLIOĞLU Kırıkkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Her insan, doğası gereği bir dil yetisi ile doğar. Bir tür ön hazırlık olarak adlandırabileceğimiz bu yeti, kişinin içine doğduğu toplumda konuşulmakta olan dili edinmesini sağlar. İnsanın beyninde oluşan ve soyut olarak nitelenen dil, söze ya da yazıya döküldüğünde somutlaşır ve bireyin dış dünyayla ilişkilerini belirleyen bir kuruma dönüşür (Ergenç, 2002:129). Bu kurum aynı zamanda bireyin zihinsel gelişiminin oluşmasını da sağlar. Dil, zihinsel gelişmenin hem göstergesi hem de onu anlamanın aracıdır. Bu tanım, dilin çocuğun bilişsel ve sosyal gelişiminde ne denli önemli bir yer kapsadığını açıkça ortaya koyar. Dil aynı zamanda çocuğun sosyal beceriler edinmesinin ve bu becerileri kullanmasının da ön koşuludur. Sosyal becerilerin başında gelen iletişim, bunu gerçekleştirecek tek araç olan dilin gelişmesine bağlıdır. Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan en güçlü araçtır. Bu araç hayatın hemen bütün alanlarında türlü düşünceleri, duyguları, tutumları, inançları, değer yargılarını anlatma ve öğrenmede, görüp algılanan, yaşanan olaylarla ilgili bilgileri, kültür birikimini aktarmada; soru sormak, emir vermek, istekte bulunmak gibi işlevleri gerçekleştirmekte kullanılır (Fişek, 1983:44-48). Dil gibi karmaşık bir sistem, çocuk tarafından kendi kendine ve hızla geliştirilir. İlk konuşmalar yalnızca hece veya tek kelime uzunluğundadır. Çocuklar genellikle kelime hazinelerinde 50 kadar kelime oluşturduktan sonra iki kelimelik konuşmalara başlamaktadırlar ki bu da iki yaş içerisinde gerçekleşmektedir. Özbay (2001:97), ana dil ediniminin özellikle 2-6 yaş arasında çok hızlı ilerlediğini ifade eder. Çocuklar okul öncesi eğitim çağına geldiklerinde konuşma ve dinleme edinimi ile 10.000 kelimeyi kullanabilirler ve konuşma dilinde temel gramere hâkimdirler. Çocukların bu döneme kadar kullandıkları kelimeler ve kelime grupları daha çok fonksiyoneldir. 6 yaşından itibaren çocuğun sahip olduğu dil, okulda belli bir program ve plân doğrultusunda geliştirilir. Tosunoğlu (1998), İlköğretim Okuluna Başlayan Öğrencilerin Okuma-Yazmayı Öğrenmeden Önceki Kelime Serveti Üzerine Bir Araştırma adlı doktora çalışmasında öğrencilerin aktif ve pasif olmak üzere yaklaşık on bin kelime ile okula başladıklarını tespit etmiştir. Bireyin dil gelişiminde büyük önem arz eden dönem okul öncesidir. Birey doğduğu andan itibaren içine doğduğu toplumun dili ve bu dille oluşturulmuş edebiyatla karşılaşır. Türk topluluklarında doğumdan başlanarak karşılaşılan edebiyat türü, halk edebiyatıdır. Ninniyle başlayan büyüme sürecinde karşılaşılan edebi türler masallar, maniler, hikâyeler olarak çeşitlenir ve zenginleşir. Farklı türlerdeki eserleri dinleyerek büyüyen çocuğun dili, zihni, ruhu ve sosyal yapısı gelişir. 333
Türk toplumunun hayata bakış tarzını, sade ve samimi bir dille ortaya koyan halk edebiyatı içinde ninni, bilmece ve tekerlemelerin Özbay’ın (2001:100) çocukluk devresi şeklinde adlandırdığı dönemde karşılaşılan ilk edebi türler olması bakımından ayrı bir yeri ve önemi vardır. Bu çalışmada daha çok çocuk folkloru ürünleri arasında olduğu ifade edilen (Duymaz, 2002:9), ritmiyle, ahengiyle, hayalleri zenginleştirici gücüyle çocukların diğer bütün yönlerini geliştirmesinde özellikle “dinleme” den “konuşma”ya geçmesinde çok etkili bir tür olan tekerlemelerin Türk çocuğunun dil, zihin ve sosyal gelişimindeki yeri ve önemi, Türk topluluklarından alınan örneklerden hareketle ortaya konacaktır. Tekerlemeler çok küçük yaşlardan itibaren çocukların dünyasına giren bir halk edebiyatı ürünüdür. Bütün Türk boylarında varlığı bilinen tekerlemeler için Gökçeoğlu (1985: 12), “Geçmiş uygarlıkların tortusu tekerlemelerimizde toplanmıştır. Çocuklarımız ayrım gözetmeden bu mirasa sahip çıkmışlardır. Tekerlemelerini çeşitli dillerden aldıkları sözcüklerle oluşturup zenginleştirmişlerdir. Ayırım gözetmeden dostluk ve kardeşliği çocuk masumluğuyla yaşamışlar ve yaşatmışlardır.” ifadesi ile tekerlemelerin kültürel mirasımızın bir parçası olduğunu ve bu mirasın çocuklar vasıtası ile gelecek nesillere aktarıldığını vurgular. Böylece çocuklar, bir nevi, dilin kültürü taşıma fonksiyonunu yerine getirmesine yardımcı olurlar. Tekerlemeler, okul öncesi ve ilkokul çağındaki çocukların, toplum içinde çeşitli yaşam etkinliklerini yansıtması sırasında masallarda, bilmecelerde, sayışmalarda, oyunlarda vb. söyledikleri uyaklı ya da secîli sözlerdir. Tekerlemelerin başlıca özellikleri şu şekilde sıralamaktadır: 1.
Tek dize, beyit ve bent yapısında olur.
2.
Uyaklı, redifli ya da secili nitelikler taşır.
3.
Ses çağrışımları ve ritm ön plandadır.
4.
Genellikle yinelemelere ve diyaloglara yer verilir.
5.
Büyük bir bölümü ezgilidir.
6.
Tekerlemelerde anlam ikinci pl