Prof. dr hab. med.
Tadeusz Mika
PODRĘCZNIK DLA WYDZIAŁÓW FIZJOTERAPII MEDYCZNYCH STUDIÓW ZAWODOWYCH Wydanie II
Wydawn...
260 downloads
1862 Views
5MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
Prof. dr hab. med.
Tadeusz Mika
PODRĘCZNIK DLA WYDZIAŁÓW FIZJOTERAPII MEDYCZNYCH STUDIÓW ZAWODOWYCH Wydanie II
Wydawnictwo Lekarskie PZWL Warszawa
© Copyright by Tadeusz Mika 1993, 1996 © Copyright by Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1993 © Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1996
Redaktor: Ewa Jaworska Redaktor techniczny: Franciszka Wyszomirska Korektor: Elżbieta Michalska Projekt okładki i strony tytułowej: Artur Lewandowski Podręcznik dotowany przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i dopuszczony do użytku szkolnego przez Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej
Wszystkie prawa zastrzeżone. Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.
ISBN 83-200-2053-0
Wydawnictwo Lekarskie PZWL Warszawa 1996 r. Wydanie II. Cieszyńska Drukarnia Wydawnicza Cieszyn, ul. Pokoju 1 Zam. nr 727-k-96.
Spis treści
Rys historyczny
9
Rola medycyny fizykalnej i lecznictwa uzdrowiskowego w leczeniu, diagnostyce i rehabilitacji
14
Czynniki fizyczne Mechanizm działania czynników fizycznych
16 18
Leczenie ciepłem i zimnem
21
Ciepłolecznictwo Właściwości fizyczne energii cieplnej Wymiana ciepła Regulacja cieplna organizmu Wpływ ciepła na organizm Zabiegi ciepłolecznicze Łaźnia sucha szafkowa Łaźnia sucha rzymska Sauna Zabiegi cieplne przy użyciu parafiny Leczenie zimnem Wpływ zimna na organizm Zimne zabiegi miejscowe Zimne okłady lub zawijania Oziębienie przy użyciu ciekłego chlorku etylu Zabiegi miejscowe przy użyciu zimnego powietrza Ogólne zabiegi zimne Ogólna terapia zimnem
21 21 22 24 29 31 31 32 32 37 40 40 43 43 44 44 46 46
Wodolecznictwo
49
Wpływ zabiegów wodoleczniczych na ustrój Wybrane zabiegi wodolecznicze
49 59
Kąpiele . Półkąpiele Natryski . . Natryski specjalne Wskazania i przeciwwskazania d o stosowania natrysków Polewania Polewania częściowe Polewania całkowite Zmywania . . Nacierania . Zawijanie . Okłady . . . ' Płukania Pierwsza pomoc w przypadku utonięcia
.
.
.
.
.
.
.
.
59 63 64 68 70 70 71 72 72 72 73 73 75 76
Światłolecznictwo
77
Podstawy fizyczne i biologiczne Promieniowanie podczerwone Działanie biologiczne promieniowania podczerwonego Terapeutyczne promienniki podczerwieni Lampy i urządzenia do naświetlań promieniami podczerwonymi i widzialnymi . Ogólne zasady obowiązujące >v naświetlaniach promieniami podczerwonymi . Promieniowanie nadfioletowe Podział i właściwości promieniowania nadfioletowego Działanie biologiczne i wpływ promieniowania nadfioletowego na organizm ludzki . Sztuczne źródła promieni nadfioletowych Terapeutyczne lampy kwarcowe Nowoczesne metody terapii promieniowaniem nadfioletowym . . . . Bakteriobójcze lampy kwarcowe Metodyka naświetlań ogólnych i miejscowych Zastosowanie promieni nadfioletowych w zapobieganiu i leczeniu . . .
77 80 81 82 84 89 90 90 92 101 106 112 116 117 125
Helioterapia Biostymulacja promieniowaniem laserowym
129 133
Podstawy fizyczne Działanie biologiczne promieniowania laserowego Wybrane wskazania i przeciwwskazania do stosowania promieniowania laserowego Metodyka zabiegów promieniowaniem laserowym małej mocy Terapeutyczna aparatura laserowa
133 138 140 141 143
Elektrolecznictwo
151
Prąd stały . Wpływ prądu stałego na organizm
151 151
Zabiegi elektrolecznicze przy użyciu prądu stałego
156
Galwanizacja
157
Jontoforeza
163
Kąpiele
elektryczno-wodne
Prądy małej częstotliwości
174 179
Elektrostymulacja
184
Impulsy
prostokątne
191
Impulsy
trójkątne
192
Aparaty
do
198
elektrostymulacji
Aparat do leczenia prądem stałym i prądami impulsowymi małej częstotliwości Stymat S-100
198
Aparat do leczenia prądem stałym i prądami małej częstotliwości Stymat S-120
200
Elektrostymulator Myostim-2
201
Prąd
faradyczny
Prąd małej częstotliwości w leczeniu porażeń kurczowych Metoda Hufschmidta Metoda tonolizy Aparaty do tonolizy Elektrostymulacja czynnościowa Przezskórna stymulacja elektryczna (TENS — transcutaneous electrical nerve stimulation) Metoda eleklrostymulacji w skrzywieniach bocznych kręgosłupa . . . . Prądy diadynamiczne (DD), zwane inaczej prądami Bernarda Aparat do leczenia prądami diadynamicznymi Diadynamic, typ DD6 . . Aparat d o leczenia prądami diadynamicznymi Stymat S-200 . . . . Aparat do leczenia prądami diadynamicznymi i ich modyfikacją Isodynamic, typ DD8 Metodyka zabiegów Wybrane przykłady metodyki zabiegów przy użyciu prądów diadynamicznych Wskazania i przeciwwskazania do stosowania prądów diadynamicznych . Prądy średniej częstotliwości Prądy interferencyjne (zwane również prądami Nemeca) Aparat do terapii prądami interferencyjnymi Interdyn ID 99 . . . . Aparat d o terapii prądami interferencyjnymi Stymat S-300 . . . . Prądy stereointerferencyjne Modulowane prądy średniej częstotliwości Aparaty do elektroterapii skojarzonej z oddziaływaniem mechanicznym . . Zestaw do terapii skojarzonej — ultradźwiękami i prądami impulsowymi małej częstotliwości, typ DS-200 Intervac typ IV-0l Zasady postępowania w wypadku porażenia prądem elektrycznym i zasady bezpieczeństwa obsługi urządzeń elektroleczniczych
203 204 204 205 206 209 213 215 216 222 224 226 228 230 233 239 240 246 248 249 250 252 252 253 256
Elektrodiagnostyka
259
Metody stosowane w elektrodiagnostyce układu nerwowo-mięśniowego . Metody jakościowe Metody ilościowe
.
.
259 260 263
Pola elektromagnetyczne wielkiej częstotliwości
270
Drgania elektromagnetyczne — ich istota i wytwarzanie Działanie drgań elektromagnetycznych na tkanki ustroju Oddziaływanie na tkanki prądu wielkiej częstotliwości Oddziaływanie na tkanki pola elektrycznego wielkiej częstotliwości . . . Oddziaływanie na tkanki pola magnetycznego wielkiej częstotliwości . . . Metody lecznicze Arsonwalizacja Diatermia krótkofalowa Budowa, działanie i obsługa aparatu do diatermii krótkofalowej Diamat G-10 Terapia impulsowym polem magnetycznym wielkiej częstotliwości . . . Budowa, działanie i obsługa aparatu do terapii impulsowym polem magnetycznym wielkiej częstotliwości Terapuls GS-200 Diatermia mikrofalowa Aparat do diatermii mikrofalowej Łucz-58-1 Aparat do diatermii mikrofalowej Wołna-2
271 280 281 283 287 288 288 290 305 310 310 314 322 324
Pola magnetyczne
325
Charakterystyka fizyczna pola magnetycznego Działanie biologiczne pola magnetycznego Leczenie polami magnetycznymi Impulsowe pole magnetyczne małej częstotliwości Aparatura do magnetoterapii Aparatura do leczenia zmiennym polem magnetycznym małej częstotliwości Ambit 2000
326 329 331 332 334
Ultradźwięki
338
Podstawy fizyczne Działanie biologiczne ultradźwięków Zmiany miejscowe (pierwotne) Działanie mechaniczne Działanie cieplne Działanie fizykochemiczne Zmiany ogólne (wtórne) Dawkowanie ultradźwięków Wskazania i przeciwwskazania d o stosowania ultradźwięków . Lecznicza aparatura ultradźwiękowa
338 345 345 345 346 346 347 348 350 353
.
.
.
335
Budowa, działanie i obsługa aparatu do terapii ultradźwiękowej Ultraton D-300 Budowa, działanie i obsługa aparatu do terapii ultradźwiękowej Ultraton D-200 Metodyka zabiegów ultradźwiękowych Metody leczniczego stosowania ultradźwięków
357 359 361 363
Wziewania
366
Aerozole Lecznicze stosowanie aerozoli Leki stosowane do wziewań Urządzenia do wziewań Higiena aparatów do wziewań oraz wymogi bezpieczeństwa pracy .
366 368 369 370 374
.
.
Balneoterapia
376
Lecznicze wody mineralne Podział i charakterystyka działania leczniczego wód mineralnych . . . . Występowanie wód leczniczych w Polsce Borowina Kąpiele w wodzie sztucznie mineralizowanej lub gazowanej Kąpiele solankowe Kąpiele kwasowęglowe Kąpiele s i a r k o w o d o r o w e
376 379 380 381 384 384 385 386
Klimatologia
388
Pojęcie k l i m a t u i p o g o d y Elementy klimatyczne Cechy klimatu Polski Lecznictwo uzdrowiskowe W s k a z a n i a i przeciwwskazania d o leczenia u z d r o w i s k o w e g o . . . .
388 389 396 400 404
Rys historyczny
Historia fizykoterapii i balneoterapii sięga zamierzchłej przeszłości, w której człowiek, poszukując w otaczającej go przyrodzie środków leczących choroby, odkrył leczniczy wpływ ciepła, zimna, promieniowania słonecznego i wód mineralnych. Instynkt oraz obserwacja świata zwierzęcego wytyczały drogi prymitywnego, lecz skutecznego postępowania leczniczego. Leczniczy wpływ ciepła oraz promieni słonecznych stanowił zapewne główną podstawę do utrwalenia się powszechnego u ludów starożytnych kultu ognia i słońca. Jak głęboko zakorzenione w świadomości tych ludów było przekonanie o zależności stanu zdrowia od słońca, świadczy mitologia grecka, według której Asklepios, bóg sztuki lekarskiej, zwany w Rzymie Eskulapem, był synem Apollina — boga słońca. Wykorzystywanie przez człowieka od niepamiętnych czasów leczniczego wpływu wody znajduje swój wyraz u różnych ludów w przetrwałych do dnia dzisiejszego obrzędach i zwyczajach rytualnych, będących echem dawnych, zapomnianych metod leczniczych. Świadczą o tym również zapisy w starożytnych księgach Hindusów, Egipcjan i narodów Bliskiego Wschodu. Kolebką nowocześnie pojętej fizykoterapii i balneoterapii są ziemie basenu Morza Śródziemnego. Ludy Egiptu, Bliskiego Wschodu, Grecy i Rzymianie przykładali dużą wagę do leczniczego wpływu naturalnych, fizycznych bodźców przyrody. Dowodem tego są opracowane naukowo przez znanych lekarzy starożytności, takich jak Hipokrates (460-380 p.n.Ch.) czy Asklepiades z Bitynii (120-56 p.n.Ch.), metody leczniczego wykorzystania światła słonecznego i wody. Rzymianom zawdzięcza się stworzenie podwalin lecznictwa uzdrowiskowego, a wiele wykorzystywanych przez nich uzdrowisk cieszy się do dnia dzisiejszego zasłużoną sławą.
W tym samym obszarze dokonywano, również już w starożytności, pierwszych zabiegów elektroleczniczych. Źródłem elektryczności były ryby - drętwy, mające zdolność gromadzenia ładunku elektrycznego. Przykładanie tych ryb do ciała ludzkiego było pierwszym zastosowaniem elektryczności w celach leczniczych, chociaż istota zabiegu nie była jeszcze wówczas rozumiana w dzisiejszym pojęciu. W średniowieczu nie dbano o higienę, zdrowie, sprawność i estetykę ciała i dlatego na całe stulecia zahamowany został rozwój fizycznych metod leczniczych. Dopiero w 1600 r. pojawia się w Anglii pierwsze pionierskie dzieło Williama Gilberta (1540-1603), lekarza nadwornego królowej Elżbiety I, o elektryczności statycznej. Prace jego wiążą się z odkryciem, że szkło, siarka, żywica i inne substancje nabywają po ich potarciu, podobnie jak bursztyn, właściwości przyciągania lekkich ciał. Gilbertowi przypisuje się stworzenie słowa „elektryczność" (electricitas), które pochodzi od greckiej nazwy bursztynu (elektron). Słowo to będzie od tej pory symbolem i treścią postępu ludzkości. W wieku XVI I dochodzi również do doniosłego odkrycia w dziedzinie fizyki; jest nim rozszczepienie w roku 1660 przez Izaaka Newtona (1642 - 1727) wiązki światła białego za pomocą pryzmatu. Odkrycie to zapoczątkowuje światłolecznictwo. Wiek XVIII przynosi odkrycia decydujące o powstaniu nowej dziedziny fizykoterapii, a mianowicie elektrolecznictwa. Luigi Galvani (1737-1798), profesor anatomii w Bolonii, opisuje w 1791 r. skurcz mięśnia żaby wywołany działaniem elektryczności. Skurcz mięśnia przypisywał on działaniu elektryczności, wytworzonej w wyniku połączenia mięśnia z dwiema płytkami różnych metali. Włoch, Alessandro Volta (1745-1827), kontynuując doświadczenia Galvaniego wykazał, że prąd elektryczny powstaje w układzie dwóch różnych metali połączonych ze sobą dobrym przewodnikiem elektryczności, a przedzielonych tkaniną nasyconą roztworem kwasu lub soli. Na tej zasadzie zostaje zbudowane przez Voltę pierwsze ogniwo elektryczne, będące jednocześnie pierwszym wykorzystywanym przez człowieka sztucznym źródłem prądu elektrycznego. W wieku XIX następuje dalszy olbrzymi postęp w dziedzinie fizycznych metod leczenia. Odkrycie w 1800 r. przez F. W. Herschla niewidzialnych promieni podczerwonych, a w 1801 r. przez J. Rittera i W. H. Wollastona promieni nadfioletowych to następne milowe kroki w rozwoju światłolecznictwa. W tym wieku prowadzone są pierwsze prace nad reakcjami fotochemicznymi zachodzącymi w tkankach żywych pod wpływem pro10
mieniowania nadfioletowego; powstają pierwsze lampy łukowe (H. B. Davy). W roku 1895 duński lekarz N. R. Finsen(1860- 1904) wykorzystuje promienie nadfioletowe, emitowane przez skonstruowaną przez siebie lampę, w leczeniu gruźlicy skóry. Epokowe odkrycie w 1831 r. przez M. Faradaya (1791-1861), zjawiska indukcji elektromagnetycznej stworzyło dla fizykoterapii możliwość wykorzystania prądu indukcyjnego, nazywanego - - dla uczczenia odkrywcy - - prądem faradycznym. Szerokie zastosowanie tego prądu w elektrolecznictwie zadecydowało o rozwoju tego działu fizykoterapii. Kontynuację odkryć Galvaniego stanowiły prace E. H. Du Bois-Reymonda (1818- 1896) i W. H. Erba (1840- 1921) w Niemczech oraz G. B. Duchenne (1806- 1875) we Francji. Ich wyniki umożliwiły wprowadzenie do praktyki leczniczej elektrostymulacji mięśni. W końcu XIX wieku następują podstawowe dla fizykoterapii odkrycia — przez J. A. d'Arsonvala (1851-1940) i N. Teslę (1856-1943) — prądów wielkiej częstotliwości. W tym czasie obserwacje śląskiego chłopa V. Priessnitza (1799- 1851) oraz badania naukowe W. Winternitza (1835- 1917) stworzyły podstawy rozwoju metod wodoleczniczych. Zostały one rozwinięte przez niemieckiego księdza S. Kneippa (1821-1897), twórcę oryginalnej metody wodoleczniczej. Głosił on wyprzedzające jego czas poglądy o konieczności kojarzenia leczniczych polewań wodą z higienicznym trybem życia, dietą oraz ruchem na świeżym powietrzu. W Polsce poważny wkład w rozwój wodolecznictwa wniósł J. Żniniewicz (1872-1954), który opracował opartą na fizjologicznych podstawach, reflektoryczną metodę polewań. Wiek XX wnosi dalszy postęp do fizykoterapii, a mianowicie wprowadza do lecznictwa prądy wielkiej częstotliwości dzięki pracom R. Zeynecka (1908) i F. Nagelschmidta (1907), który metodę tę nazwał diatermią. Skonstruowanie przez J. H. Fleminga i L. de Foresta pierwszej lampy elektronowej, wytwarzającej drgania wielkiej częstotliwości, zadecydowało nie tylko o rozwoju radiotechniki, ale również o zastosowaniu w lecznictwie pól elektrycznych i magnetycznych wielkiej częstotliwości. Metoda ta, oparta na podstawowych pracach J. W. Schereschewsky'ego i E. Schliephakego, została nazwana diatermią krótkofalową. Dalszy postęp w dziedzinie wykorzystania leczniczego prądów wielkiej częstotliwości stanowiło odkrycie radaru, zastosowanego przez aliantów w czasie II wojny światowej do radiolokacji nieprzyjacielskich obiektów wojskowych. Uzyskanie fali elektromagnetycznej o częstotliwości tysięcy 11
milionów drgań na sekundę stało się możliwe dzięki skonstruowaniu w Anglii przez J. T. Randalla i H. A. H. Boota lampy generacyjnej, zwanej magnetronem Drgania elektromagnetyczne o takich częstotliwościach, którym odpowiada długość fali rzędu decymetrów i centymetrów, nazwano mikrofalami. Do lecznictwa zostały one wprowadzone w 1951 r. Dużym postępem było również wykorzystanie do celów leczniczych drgań mechanicznych o częstotliwości przekraczającej granicę słyszalności ucha ludzkiego, czyli ultradźwięków. Podstawy rozwoju tej dziedziny lecznictwa fizykalnego stworzyło odkrycie przez braci Jakuba i Piotra Curie w 1880 r. zjawiska piezoelektrycznego. Pierwsze badania nad wpływem ultradźwięków na organizmy żywe zostały zapoczątkowane przez P. Langevina w 1927 r., a prace R. Pohlmana stworzyły naukowe podstawy do ich oficjalnego wprowadzenia do lecznictwa w 1951 r. Obecnie ultradźwięki znajdują powszechne zastosowanie w lecznictwie fizykalnym, a wykorzystanie ich w celach diagnostycznych otwiera nowe perspektywy ich stosowania. Teoretyczne prace A. Einsteina (1879- 1955), dotyczące teorii promieniowania kwantowego, stworzyły podstawy rozwoju techniki laserowej. W latach sześćdziesiątych naszego stulecia węgierski uczony E. Mester wprowadził do terapii fizykalnej laserowe promieniowanie małej mocy, otwierając nowy etap rozwoju światłolecznictwa. Obserwowane w ostatnich latach zainteresowanie terapią polem magnetycznym początkiem swym sięga starożytności. U progu czasów nowożytnych szczególne zainteresowanie magnetoterapią wykazał słynny lekarz Paracelsus (właśc. T. B. von Hohenheim -- ur. 1493 zm. 1541). Podwaliny współczesnej terapii polami magnetycznymi położyli: znakomity lekarz francuski R. T. H. Laennec (1781 - 1826) oraz amerykański lekarz E. Perkins, który w 1776 r. skonstruował oparty na działaniu pola magnetycznego aparat do zwalczania bólu. Polska medycyna może poszczycić się pięknymi tradycjami i osiągnięciami w rozwoju balneologii i lecznictwa uzdrowiskowego. Istnieje wiele dowodów, że dawni Słowianie korzystali z lecznictwa zdrojowego, a niektóre odkryte przez nich zasoby wód mineralnych, np. w Szczawnie-Zdroju, służą zdrowiu człowieka do dnia dzisiejszego. Do najstarszych, o wielowiekowej tradycji uzdrowisk polskich należą: Szczawno-Zdrój, Cieplice, Lądek-Zdrój, Iwonicz i Swoszowice. Spośród pierwszych ogłoszonych drukiem prac polskich z zakresu wodolecznictwa i balneologii wymienić należy traktaty Macieja z Miechowa (1457-1532), Józefa 12
Strusia (1510-1568), lekarza nadwornego króla Zygmunta Augusta, a także traktat ojca polskiej balneologii — Wojciecha Oczki (1537- 1599) — pt. ,,Cieplice", który ukazał się drukiem w 1578 r. Szczególny rozkwit przeżyła polska balneologia w wieku XIX. W tym okresie działają tej miary ludzie, co Józef Dietl (1804-1878), który wskrzesił polskie lecznictwo uzdrowiskowe oraz stworzył podstawy do rozwoju ,,perły" uzdrowisk polskich — Krynicy, M. Zieleniewski — autor ,,Rysu balneologii" - oraz E. Korczyński i A. Gliński, którzy podjęli naukowe badania nad wpływem wód leczniczych. Spośród innych, zasłużonych wielce dla balneologii polskiej, wymienić trzeba prof. F. Chłapowskiego, kierownika pierwszej polskiej katedry balneologii przy Uniwersytecie Poznańskim, oraz prof. A. Sabatowskiego, jednego z twórców współczesnej balneologii, autora wielu prac i podręczników. W Polsce fizykoterapia i balneoklimatologia spełniają ważną rolę w systemie służby zdrowia. Ustanowienie specjalizacji lekarskiej w zakresie medycyny fizykalnej i balneoklimatologii oraz utworzenie wielu szkół kształcących techników fizjoterapii, zapewniło dopływ lekarskich i średnich kadr medycznych decydujących o poziomie lecznictwa. Nadzór nad poziomem lecznictwa fizykalnego i uzdrowiskowego sprawuje Minister Zdrowia i Opieki Społecznej. Tradycje polskiej myśli naukowej w zakresie balneologii, bioklimatologii i medycyny fizykalnej kontynuują: Polskie Towarzystwo Balneologii, Bioklimatologii i Medycyny Fizykalnej oraz Warszawskie Towarzystwo Lekarzy Medycyny Fizykalnej obejmujące sekcję Techników Fizjoterapii i Masażystów. Wielkie zasługi dla naukowego postępu fizykoterapii i balneologii w Polsce położyli: doc. Jan Grączewski, prof. Józef Jankowiak, doc. Irena Konarska, prof. Zbigniew Oszast, prof. Maria Szmytówna oraz prof. Henryk Walawski.
Rola medycyny fizykalnej i lecznictwa uzdrowiskowego w leczeniu, diagnostyce i rehabilitacji Medycyna fizykalna zajmuje się zastosowaniem metod fizycznych w celach leczniczych, zapobiegawczych i diagnostycznych. Pozostaje ona w ścisłej łączności z teoretycznymi i klinicznymi dyscyplinami medycyny oraz wieloma dziedzinami fizyki, techniki i nauk przyrodniczych. W zakres medycyny fizykalnej wchodzą: — fizykoterapia, — fizjoprofilaktyka, — fizykalne metody diagnostyczne. Fizykoterapia jest działem lecznictwa, w którym stosuje się występujące w przyrodzie naturalne czynniki fizyczne, jak czynniki termiczne, promieniowanie Słońca oraz czynniki fizyczne wytworzone przez różnego rodzaju urządzenia, np. urządzenia dostarczające energii cieplnej, prądów małej częstotliwości, prądów wielkiej częstotliwości, promieniowania świetlnego, nadfioletowego, podczerwonego oraz ultradźwięków. Dodać należy, że ten dział terapii fizykalnej jest określany często jako fizjoterapia. Temu synonimowi fizykoterapii przypisuje się zwykle szersze znaczenie uważając, że w zakres fizjoterapii wchodzi kinezyterapia. fizykoterapia oraz masaż. Niektórzy autorzy do fizjoterapii zaliczają niektóre działy leczenia uzdrowiskowego, jak np. balneoterapię i klimatoterapię. Fizjoprofilaktyka jest działem medycyny fizykalnej, w którym naturalne i wytworzone sztucznie czynniki fizyczne wykorzystuje się do zaspokojenia potrzeb ustroju lub do zwiększenia jego odporności. Dział ten obecnie rozwija się dynamicznie wraz z narastającą technizacją życia i związanym z tym powiększeniem się liczby tzw. chorób cywilizacyjnych. Przyczyną występowania tych chorób jest zaburzenie naturalnego stanu równowagi między organizmem ludzkim a jego otoczeniem. Człowiek współczesny, bytujący w dużych skupiskach miejskich i przemysłowych, ponaglany 14
tempem życia tych środowisk, narażony jest na wiele szkodliwych wpływów otoczenia. Zanieczyszczenie powietrza, wody i pożywienia, niewłaściwy sposób odżywiania, alkohol, tytoń i różnego rodzaju używki oraz nadużywanie leków — stwarzają dodatkowe ujemne czynniki wpływające na zdrowie człowieka. W tych warunkach dochodzi do wyczerpania rezerw samoregulacji ustroju, co powoduje zaburzenia w jego przystosowaniu się do otoczenia. Doprowadza to do częstego występowania nerwic, choroby wieńcowej, choroby nadciśnieniowej, choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy, chorób uczuleniowych i innych. W celu zapobieżenia tym chorobom obserwuje się obecnie w lecznictwie dążność do wykorzystania czynników fizykalnych, pozwalających zwiększyć odporność organizmu oraz usprawnić procesy adaptacyjne. Szczególnie duże możliwości stwarza w tej dziedzinie stosowanie promieni nadfioletowych, wodolecznictwa oraz leczenia uzdrowiskowego. Kojarzenie oddziaływania na ustrój odpowiednio dobranych i dawkowanych czynników fizykalnych z wpływem korzystnych warunków klimatycznych uzdrowiska i odpowiednim reżimem leczniczym stwarza dobre warunki do regeneracji fizycznej i psychicznej organizmu. Współczesną medycynę cechuje gwałtowny rozwój fizykalnych metod diagnostycznych. Wszystkie te metody polegają albo na rejestracji pewnych zjawisk fizycznych zachodzących w ustroju, albo też na badaniu jego odczynów na bodźce fizyczne. Badanie zjawisk elektrycznych, związanych z czynnością tkanek, stworzyło podstawy do powszechnie dzisiaj stosowanych w diagnostyce takich metod elektrograficznych, jak elektrokardiografia, elektroencefalografia czy elektromiografia, których istota polega na rejestrowaniu prądów czynnościowych powstających w czasie czynności mięśnia sercowego, mózgu czy mięśni szkieletowych. Ocena reakcji tkanek wrażliwych na bodźce elektryczne jest domeną elektrodiagnostyki, która wnosi wiele istotnych informacji o stanie ich pobudliwości. Wiele cennych informacji diagnostycznych wnoszą też metody oparte na luminescencji tkanek pod wpływem promieni nadfioletowych. Duże perspektywy rozwoju rokuje nowoczesna metoda diagnostyczna zwana termografią, która polega na rejestrowaniu promieniowania podczerwonego emitowanego przez tkanki ustroju. Burzliwy rozwój przeżywa również diagnostyka ultradźwiękowa, polegająca na rejestrowaniu odbitej przez różne struktury tkankowe fali ultradźwiękowej. Trudno wymienić wszystkie metody fizykalne stosowane we współczesnej diagnostyce. Część z nich jest już dzisiaj metodami rutynowymi,
15
nieodzownymi do ustalenia prawidłowego rozpoznania, inne są jeszcze w trakcie rozwoju i badań. Fizykalne metody diagnostyczne znajdują coraz szersze zastosowanie w medycynie i nie ma w obecnej dobie takiej dziedziny klinicznej, w której nie odgrywałyby one podstawowej roli. W bliskiej łączności z medycyną fizykalną pozostaje leczenie uzdrowiskowe, które łączy elementy fizykoterapii z lecznictwem balneologicznym oraz klimatycznym. Wykorzystanie leczniczego wpływu czynników fizykalnych, klimatu oraz umiejętne stosowanie naturalnych tworzyw leczniczych, takich jak borowina i wody lecznicze, stwarza zespół bodźców oddziałujący korzystnie w wielu chorobach. Zarówno fizykoterapia, jak i lecznictwo uzdrowiskowe odgrywają bardzo ważną rolę w rehabilitacji, przez którą należy rozumieć, w odniesieniu do osób chorych i kalekich, zorganizowane postępowanie placówek służby zdrowia, zmierzające do przywrócenia tym osobom optymalnej sprawności fizycznej, psychicznej i zawodowej. O osiągnięciu tego celu decyduje właściwe zaprogramowanie kompleksowego postępowania rehabilitacyjnego, w którym leczenie specjalistyczne, stosowane w danym schorzeniu, jest kojarzone ze stosowaniem leczniczych ćwiczeń ruchowych, czyli kinezyterapii, metodami fizykoterapeutycznymi, lecznictwem uzdrowiskowym, poradnictwem psychologicznym oraz opieką socjalną.
Czynniki fizyczne Czynniki fizyczne mogą być naturalne lub sztuczne, wytworzone przez odpowiednie generatory. Do naturalnych czynników fizykalnych należą czynniki fizyczne biosfery, czyli sfery, w której rozwija się życie zwierzęce i roślinne. Należą do nich: oddziałujące na ustrój ludzki czynniki termiczne, promieniowanie słoneczne, elektryczność, pole magnetyczne, ciśnienie atmosferyczne oraz ruchy i wilgotność powietrza. Różne postacie energii, będące czynnikami fizycznymi, można w zależności od ich właściwości podzielić w następujący sposób: Czynniki termiczne. Bodźcem dla organizmu jest energia cieplna, która może być przekazana drogą przewodzenia, przenoszenia i promieniowania 16
lub wytworzona w tkankach w wyniku przepływu prądu o wielkiej częstotliwości, oddziaływania na nie pól elektrycznych, magnetycznych lub elektromagnetycznych o wielkiej częstotliwości. Ciepło powstaje również w tkankach pod wpływem drgań mechanicznych o częstotliwości przewyższającej granicę słyszalności ucha ludzkiego, czyli ultradźwięków. Czynnik fotochemiczny. Czynnik ten zależy od reakcji fotochemicznych zachodzących w tkankach pod wpływem promieni nadfioletowych. Czynnik elektrokinetyczny. Różnego rodzaju prądy impulsowe powodują pobudzenie tkanki nerwowej i mięśniowej. Wynikiem tego pobudzenia są skurcze mięśni. Czynniki elektrochemiczne. Istotą tych czynników jest przepływ przez tkanki stałego prądu elektrycznego. Ponieważ protoplazma komórek oraz płyn pozakomórkowy stanowią roztwór elektrolitów, przepływ prądu powoduje przemieszczenie jonów i zmiany w ich stężeniu, co wpływa z kolei na chemizm tkanek. Czynnik ten stanowi również istotę jontoforezy, która polega na wprowadzeniu do tkanek (siłami pola elektrycznego) jonów działających leczniczo. Czynniki mechaniczne i kinetyczne. Czynniki te związane są z oddziaływaniem mechanicznym. Przykładem może być ciśnienie hydrostatyczne wody w czasie kąpieli, uderzenie strumienia wody o ciało w zabiegach wodoleczniczych, ultradźwięki, masaż oraz nacieranie. Czynnik kinetyczny oddziałuje na organizm w czasie wykonywania ćwiczeń ruchowych biernych, wspomaganych i czynnych. Podany uproszczony podział czynników fizycznych ma wykazać ich różnorodność; w rzeczywistości różne postacie energii powodują zwykle w tkankach złożone odczyny. Tak np. ultradźwięki powodują wytworzenie ciepła, oddziałują mechanicznie oraz wpływają na wiele procesów tkankowych. Podobnie — pole elektryczne czy magnetyczne wielkiej częstotliwości prócz wytwarzania ciepła oddziałują bakteriostatycznie oraz wywołują w tkankach wiele zmian, których nie można wytłumaczyć wyłącznie wpływem energii cieplnej.
2 Fizykoterapia
Mechanizm działania czynników fizycznych Odczyn występujący w tkance w wyniku zadziałania na nią określonej postaci energii zależy od: — ilości energii, czasu działania energii, - właściwości tkanki. Jeśli natężenie danego czynnika fizycznego jest małe, a czas jego działania krótki, to odczyn jest minimalny lub nie występuje wcale. Najmniejszy stwierdzalny odczyn nazywa się odczynem progowym. Zwiększenie natężenia danego czynnika lub wydłużanie czasu jego oddziaływania nasila oczywiście odczyn tkanki. Stopień odczynu zależy od wrażliwości tkanki na daną postać energii. Przekroczenie granicy zdolności przystosowania się tkanki do bodźca fizycznego powoduje jej uszkodzenie. Granicę tę określa się nazwą wartości progowej tolerancji tkanki, której miarą jest ilość energii dostarczonej w określonym czasie. Wyróżnia się odczyny nieodwracalne, powstałe w wyniku uszkodzenia tkanek, oraz odczyny odwracalne, które ustępują po upływie pewnego czasu. W pierwszym przypadku, w zależności od nasilenia bodźca, dochodzi do uszkodzenia tkanki, czyli upośledzenia lub zniesienia jej czynności, oraz zaburzenia lub zniszczenia jej struktury. Rodzaj i stopień odczynu zależy również od stanu czynnościowego tkanki. Tkanki wykazujące prawidłowe czynności reagują w określony sposób, który można przewidywać. Odczyn taki nazywa się odczynem normalnym. W przypadkach, gdy tkanki są zmienione chorobowo lub zaburzone są mechanizmy ustrojowe decydujące o odczynie, może wystąpić skutek odmienny od spodziewanego. Odczyn taki nazywa się odczynem paradoksalnym. Przykładem odczynu paradoksalnego może być reakcja naczyń krwionośnych na bodziec cieplny, występująca niekiedy w zaburzeniach naczynioruchowych, kiedy zamiast spodziewanego rozszerzenia naczyń następuje ich skurcz. Odczyn na dany czynnik fizyczny może być miejscowy lub ogólny. Odczyn miejscowy występuje w miejscu działania energii. Odczyn ogólny stanowi niejako odpowiedź całego ustroju lub niektórych jego układów na 18
dany bodziec fizyczny. Powstaje on w wyniku wtórnych zmian zachodzących w ustroju pod wpływem miejscowego działania energii lub na drodze odruchowej. Przykładem odczynu ogólnego może być podniesienie temperatury ciała występujące po długotrwałym ogrzewaniu kończyn. W tym przypadku miejscowe pochłonięcie dużej ilości energii cieplnej prowadzi do podniesienia ogólnej temperatury ciała. Mechanizm powstawania odczynów ogólnych na drodze odruchowej jest bardziej złożony. Pobudzenie miejscowe ograniczonej powierzchni skóry może wywołać na drodze odruchowej odczyn w narządach wewnętrznych unerwionych przez ten sam segment rdzenia, wyrażający się np. ich przekrwieniem. Znajomość odczynów i umiejętne ich wykorzystywanie, warunkuje skuteczność leczenia fizykalnego. Pamiętać jednak należy, że może występować nadwrażliwość na pewne postacie energii. Może być ona samoistna, spowodowana stanami chorobowymi, czy przyjmowaniem pewnych leków. Występować może również nadwrażliwość na jedną postać energii, jeśli uprzednio zadziałała inna jej postać. Tak np. ogrzanie skóry promieniami podczerwonymi zwiększa jej wrażliwość na promienie nadfioletowe. Zaistnieć może również sytuacja odwrotna, a mianowicie zmniejszenie odczynu na jedną postać energii w wyniku działania innej jej postaci. Przykładem tego może być ogrzanie skóry po naświetleniu promieniami nadfioletowymi, które wyraźnie zmniejsza lub całkowicie znosi odczyn. Skóra spełnia ważną rolę w mechanizmie oddziaływania na ustrój czynników fizycznych. Stanowi ona bowiem strukturę tkankową, która okrywając cały organizm, odbiera i przetwarza oddziałującą na nią energię. Jest bogato unerwiona i powiedzenie, że skóra jest anteną ośrodkowego układu nerwowego, dzięki której napływają do niego informacje o wszelkich zmianach zachodzących w środowisku zewnętrznym, kryje w sobie głęboki sens. Znajdujące się w skórze zakończenia nerwów dośrodkowych - receptory — są odbiornikami określonych postaci energii. Zachodzące pod jej wpływem pobudzenie receptorów zostaje drogą nerwów dosrodkowych przekazane do ośrodkowego układu nerwowego, skąd przez nerwy odśrodkowe zostają wysyłane impulsy nerwowe do narządów wykonawczych, czyli efektorów, którymi są mięśnie i gruczoły. W ten sposób zamyka się łuk odruchowy na drodze: receptor — ośrodkowy układ nerwowy — efektor. Pobudzenie receptorów skóry może powodować na drodze odruchowej odczyn nie tylko w samej skórze, lecz również w narządach wewnętrznych w wyniku odruchów skórno-trzewnych. 2*
19
Dlatego też umiejętne korzystanie z odczynów odruchowych jest jednym z warunków powodzenia leczenia fizykalnego. W mechanizmie oddziaływania na organizm czynników fizykalnych doniosłą rolę spełnia obfita sieć naczyń skóry. O tym, jak bogato jest unaczyniona skóra, świadczyć może fakt, że rozszerzone naczynia krwionośne samej tylko skóry właściwej mogą pomieścić 1 1 krwi. Wykorzystanie wpływu czynników fizykalnych na stan naczyń krwionośnych skóry pozwala wpływać na rozmieszczenie krwi w ustroju, co ma zasadnicze znaczenie w leczeniu chorób układu krążenia. Rozszerzenie naczyń krwionośnych skóry wpływa również na zwiększenie przepływu krwi przez tkanki, co jest szeroko wykorzystywane w leczeniu wielu chorób, głównie stanów zapalnych. Udział skóry w procesie termoregulacji, czyli zachowania stałej ciepłoty ustroju, stanowi również jeden z elementów wykorzystywanych w postępowaniu leczniczym przy użyciu czynników fizykalnych. Zdolności termoregulacyjne skóry wynikają z obecności w niej aparatu wydzielniczego gruczołów potowych, który jest zdolny wydzielać bardzo duże ilości potu. Zawarta w pocie woda parując na powierzchni skóry pobiera z niej ciepło, zmniejszając w ten sposób zasoby cieplne ustroju. Umiejętne oddziaływanie na przebieg procesów termoregulacyjnych pozwala wpływać na stan cieplny ustroju.
Leczenie ciepłem i zimnem
Ciepłolecznictwo Leczenie ciepłem, czyli ciepłolecznictwo, polega na dostarczeniu do ustroju energii cieplnej, głównie drogą przewodzenia i przenoszenia. Przyjęcie takiej definicji w sposób naturalny odróżnia zabiegi ciepłolecznicze od innych zabiegów fizykalnych, polegających również na przekazywaniu ciepła, np. drogą promieniowania jak to następuje w wypadku stosowania promieniowania podczerwonego — lub na wytwarzaniu ciepła wewnątrz tkanek, np. przez pola elektromagnetyczne wielkiej częstotliwości czy ultradźwięki.
Właściwości fizyczne energii cieplnej W fizyce słowo „ciepło" ma inne znaczenie aniżeli w mowie potocznej. Używane powszechnie takie określenia, jak „woda jest ciepła" lub „dzień będzie ciepły", w ścisłym języku używanym w fizyce zostałyby zastąpione podaniem temperatury wody czy powietrza. Słowo ciepło jest w fizyce zarezerwowane dla postaci energii, powodującej wzrost temperatury ciał ogrzewanych. Ciepłem nazywa się energię bezładnego ruchu cząsteczek oraz energię wzajemnego oddziaływania atomów i cząsteczek. Z punktu widzenia 21
kinetycznej teorii materii ciepło utożsamia się z energią kinetyczną cząsteczek lub atomów oraz energią potencjalną ich wzajemnego oddziaływania, czyli energię stanu skupienia. Jednostką tej energii jest kaloria* (cal), która określa ilość energii potrzebnej do ogrzania 1 cm 3 wody o 1°C, ściślej mówiąc od temperatury 14,5 do 15,5°C. Energia bezładnego ruchu atomów i cząsteczek określa temperaturę ciała. Temperaturę można oceniać na podstawie objawów intensywności ruchu cząsteczkowego, np. zmianę objętości ciał ciekłych lub gazowych, zmianą oporu elektrycznego przewodnika lub powstaniem siły elektromotorycznej między ogrzanym i nieogrzanym spojeniem dwóch różnych metali. Wymienione sposoby oceny temperatury są wykorzystywane w powszechnie stosowanych termometrach. Temperaturę mierzy się w stopniach. Używanymi skalami temperatury są skale: Kelvina i Celsjusza. Temperaturę w skali Kelvina liczy się od tzw. zera bezwzględnego, t = — 273,16°C, w której to temperaturze nie występuje żaden ruch atomów czy cząsteczek danego ciała. Stąd: TK = t°C +273,16 Podstawowymi wartościami, służącymi do określenia punktu początkowego skali temperatury Celsjusza oraz jednostki temperatury w tej skali — stopnia — są temperatury przemiany stanu skupienia wody, a mianowicie: temperatura topnienia lodu i wrzenia wody.
Wymiana ciepła Wymianą ciepła nazywa się przenoszenie energii cieplnej z jednego ciała do drugiego lub z jednej części tego ciała do innej. Ilość przeniesionej energii nazywa się ilością ciepła i wyraża w dżulach lub kaloriach. Wymiana ciepła powstaje w wyniku dążności do osiągnięcia średniej wartości energii * Jednostką energii cieplnej wg obowiązującego międzynarodowego systemu miar (SI) jest dżul (J). Kaloria jest obecnie jednostką dopuszczoną przejściowo do stosowania jako legalna, 1 cal = 4,186 J.
22
kinetycznej bezładnego ruchu cząstek we wszystkich częściach ciała odosobnionego lub w izolowanym układzie ciał. Wyrównanie może zachodzić drogą przewodzenia, przenoszenia przez konwekcję oraz promieniowanie. Przewodzenie ciepła. Przewodzenie ciepła polega na wyrównaniu energii kinetycznej cząstek w wyniku ich bezpośredniego zderzenia. Ten mechanizm wymiany cieplnej jest najbardziej charakterystyczny dla ciał stałych. Przewodnictwo cieplne różnych substancji może zmieniać się w dość szerokich granicach. Tkanki ludzkie wykazują również znaczne zróżnicowanie w zdolności przewodzenia ciepła. Wartość współczynnika przewodnictwa cieplnego tkanek zależy w dużej mierze od ich ukrwienia. W tabeli 1 przedstawiono wartości współczynników przewodnictwa cieplnego kilku tkanek (wg Wiedemanna). Tabela 1 Współczynnik przewodnictwa cieplnego tkanek (wg Wiedemanna) Rodzaj tkanki Tkanki dłoni w warunkach zimnego otoczenia Tkanki dłoni w warunkach normalnych Skóra mocno przekrwiona Skóra słabo przekrwiona Mięsień mocno przekrwiony Mięsień słabo przekrwiony
Współczynnik przewodnictwa cieplnego cal (cm • s • K) 0,0008 0,0023 0,0035 0,0012 0,0015 0,0012
Zarówno skóra, jak i znajdująca się pod nią tkanka tłuszczowa stanowią dobrą warstwę izolacyjną, utrudniającą oddawanie ciepła otoczeniu drogą przewodzenia. Rolę izolującą spełniają u zwierząt dodatkowo sierść i pióra. U człowieka ważną rolę izolującą spełnia odzież, a mówiąc ściślej odzież wraz z warstwą powietrza zawartą między skórą a odzieżą, ponieważ w warstwie tej odbywa się wymiana ciepła między ustrojem a otoczeniem. Przenoszenie ciepła. Dla gazów i cieczy charakterystyczny jest mechanizm wymiany ciepła przez przenoszenie czyli konwekcję. Polega on na ruchu części środowiska gazowego lub ciekłego o różnych temperaturach, powstałym w wyniku zmniejszenia gęstości części środowiska o wyższej 23
temperaturze, które jako lżejsze unosi się ku górze. Pamiętać należy, że ruch części środowiska przyspiesza tylko wymianę ciepła, która w tym przypadku odbywa się w istocie również drogą przewodzenia. Promieniowanie. Zgodnie z prawem Stefana-Boltzmanna każde ciało o temperaturze wyższej od zera bezwzględnego jest źródłem promieniowania elektromagnetycznego, którego ilość jest wprost proporcjonalna do czwartej potęgi jego temperatury w skali Kelvina. Długość fali promieniowania emitowanego przez ogrzane ciało jest — zgodnie z prawem Viena — odwrotnie proporcjonalna do jego temperatury bezwzględnej. Źródłem promieniowania cieplnego jest ruch molekularny cząstek. Jeśli promieniowanie osiągnie jakiś nieprzenikalny dla niego ośrodek, to zostaje ono częściowo lub całkowicie pochłonięte i powoduje wzmożenie ruchu molekularnego tego ośrodka. Tak więc energia ruchu molekularnego zostaje zamieniona na energię promieniowania elektromagnetycznego, a ta z kolei w energię ruchu molekularnego. Intensywność wymiany ciepła drogą promieniowania między dwoma ciałami o różnych temperaturach zależy od ich temperatury bezwzględnej, rodzaju, wielkości i położenia.
Regulacja cieplna organizmu Jak wiadomo, człowiek jest istotą stałocieplną. Oznacza to, że organizm ludzki ma zdolność utrzymywania stałej temperatury, od której zależy prawidłowy przebieg jego czynności. W jego wnętrzu, tzw. części rdzennej (ryc. 1), wynosi ona 37°C. Jako tzw. normalną temperaturę organizmu przyjęto umownie temperaturę skóry w dole pachowym, która wynosi 36,6°C. Należy jednak pamiętać, że temperatura skóry w różnych jej okolicach różni się znacznie od tej temperatury. Stała temperatura ustroju zostaje utrzymana dzięki mechanizmom regulacyjnym, nazywanym ogólnie regulacją cieplną lub termoregulacją, które umownie dzieli się na dwie grupy, a mianowicie tzw. regulację chemiczną oraz regulację fizyczną. Regulacja chemiczna polega na sterowaniu przemianą materii ustroju. Ponieważ reakcjom chemicznym przemiany materii ustroju towarzyszy wytwarzanie ciepła, stąd jej intensywność decyduje o ilości ciepła wytwarzanego przez tkanki, głównie części rdzennej. 24
Ryc. I. Część korowa i rdzenna (zakropkowana) organizmu ludzkiego w temperaturze 20st.C. Na rycinie przedstawiono izotermy, czyli linie ograniczające powierzchnie o takiej samej temperaturze (wg Aschoffa za Straburzyńskim).
Regulacja fizyczna polega z kolei na kontroli ilości ciepła oddawanego głównie drogą przewodzenia i promieniowania przez powierzchowne warstwy tkanek ustroju, nazywane częścią korową (ryc. I), stanowiącą ok. 35% całkowitej masy ciała. Bez popełnienia większego błędu można przyjąć, że o tym kierunku regulacji cieplnej decydują dwa podstawowe procesy, a mianowicie wydzielania potu oraz zmiany stanu czynnościowego sieci naczyń krwionośnych skóry. W fizycznej regulacji temperatury organizmu odgrywają rolę następujące czynniki: 1. Stosunek powierzchni ciała do jego objętości. Traktując ciało ludzkie jako bryłę geometryczną, staje się oczywiste, że im bardziej będzie ona zbliżona do kuli, tym mniejsza będzie jej powierzchnia w stosunku do 25
objętości. Tak więc ludzie o korpulentnej budowie ciała mają gorsze warunki oddawania ciepła otoczeniu, ze względu na ograniczoną w porównaniu z objętością ciała jego powierzchnię, która wypromieniowuje ciepło i na której zachodzi parowanie wody zawartej w pocie. 2. Istnienie warstwy powietrza pomiędzy powierzchnią ciała a odzieżą, spełniającej ważną rolę izolującą, zależną od jej grubości. 3. Izolujący wpływ skóry i tkanki tłuszczowej, zależny od ich grubości. 4. Stopień unaczynienia skóry, który wpływa na wymianę ciepła z otoczeniem. Wymianę ciepła przyspiesza zwiększony przepływ krwi przez naczynia krwionośne skóry, zamknięcie połączeń żylno-tętniczych oraz rozszerzenie naczyń włosowatych. 5. Wartość przewodnictwa cieplnego otoczenia, która jest mała w przypadku powietrza, a duża w przypadku wody. 6. Warunki fizyczne do parowania wody zawartej w pocie. W wypadku, gdy powietrze otaczające jest suche, istnieją dobre warunki parowania. Przeciwnie, jeżeli otaczające powietrze jest nasycone parą wodną, parowanie może być utrudnione, a nawet niemożliwe. 7. Ruch powietrza, który ułatwia oddawanie ciepła drogą przenoszenia. W temperaturze otoczenia od 18 do 22°C organizm oddaje ciepło drogą przenoszenia i promieniowania. W tej temperaturze ustrój oddaje 70 - 80% ciepła drogą promieniowania, ok. 20% zostaje zużyte na zmianę wody zawartej w pocie w parę wodną, a ok. 4% na ogrzanie przyjmowanej wody i pożywienia. W warunkach wysokiej temperatury otoczenia lub w czasie intensywnych zabiegów cieplnych, w których oddawanie ciepła drogą przenoszenia lub promieniowania jest ograniczone lub niemożliwe, zostaje uruchomiony mechanizm regulacji cieplnej ustroju związany z czynnością wydzielniczą gruczołów potowych. Występujące wówczas wzmożone pocenie się jest mechanizmem obronnym ustroju, zapobiegającym przegrzaniu. Przy niewielkiej wilgotności powietrza otaczającego woda zawarta w pocie paruje, pobierając w tym celu ciepło wytwarzane przez ustrój. Pamiętając o tym, że zamiana jednego litra wody na parę wodną wymaga dostarczenia 2441 kJ (583 kcal), a jednocześnie, że człowiek wykonujący pracę fizyczną w bardzo wysokiej temperaturze może wydzielić do 2 1 potu na godzinę, łatwo zrozumieć, jak doniosłą rolę odgrywają gruczoły potowe w regulacji cieplnej. Cały system regulacyjny oparty jest na licznych sprzężeniach zwrotnych między układami ustroju i zapewnia stałość temperatury jego części 26
rdzennej. Zasady działania systemu regulacji cieplnej ustroju przedstawiono schematycznie na rycinie 2. Bodźcem uruchamiającym mechanizmy regulacji cieplnej jest temperatura wnętrza ustroju oraz środowiska otaczającego. Oddziałuje ona na receptory termiczne rozmieszczone w różnych częściach organizmu, a mianowicie w skórze, ośrodkowym układzie nerwowym, przewodzie pokarmowym i innych układach.
Ryc. 2. Schemat regulacji cieplnej ustroju
27
Układem sygnalizującym o zmianach temperatury otoczenia są receptory termiczne skóry, umiejscowione w tzw. punktach zimna i ciepła. Liczebnie przeważają receptory zimna, których liczbę ocenia się na ok. 250000. Liczba receptorów ciepła jest około 8 razy mniejsza, a mianowicie ok. 30 000. Receptory termiczne skóry są rozmieszczone nierównomiernie, a największa ich liczba występuje w skórze twarzy. Impulsy z obwodami receptorów termicznych zostają drogami dośrodkowymi przewodzone do podwzgórza, gdzie zostają zintegrowane z impulsami powstającymi w jego neuronach pod wpływem temperatury krwi i wyzwalają mechanizmy powodujące zatrzymanie lub oddawanie ciepła przez ustrój. Wymienione stany są wyzwalane przez dwa ośrodki umiejscowione w podwzgórzu. Pierwszy z nich ochrania ustrój przed przegrzaniem i zawiaduje utratą ciepła, drugi zaś chroni ustrój przed ochłodzeniem. Podczas kiedy pobudzenie pierwszego powoduje rozszerzenie sieci naczyń krwionośnych skóry oraz wzmożone wydzielanie potu, to drugi wpływa na zwężenie naczyń krwionośnych, pobudzenie tkankowej termogenezy w wyniku wzmożenia przemiany materii oraz skurczów mięśni (drżenie z zimna). Niezależnie od tego pewien udział w procesie regulacji cieplnej mają odruchy rdzeniowe, powstające w wyniku działania na skórę zimna lub ciepła, a powodujące zwężenie lub rozszerzenie naczyń krwionośnych skóry. Krytyczną wartością temperatury, której przekroczenie w sensie jej podwyższenia lub obniżenia wyzwala mechanizmy regulacji cieplnej, jest 37,6°C. Wartość ta może ulec podwyższeniu nawet o 3 stopnie w wypadku przegrzania receptorów termicznych skóry. Fenomen ten znajduje zastosowanie praktyczne w wodolecznictwie i ciepłolecznictwie, umożliwiając przegrzanie ustroju. Podobnie, intensywne oziębienie receptorów skóry powoduje podwyższenie o 1 stopień temperatury krytycznej. Jedna z hipotetycznych interpretacji mechanizmu termoregulacji zakłada, że odchylenie temperatury od poziomu, na utrzymanie którego nastawiony jest system (ustrój), wyzwala reakcję proporcjonalną do wielkości tego odchylenia, nazwanego uchybem regulacji. Reakcja ta przywraca temperaturę ustroju na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego do regulowania, nastawionego poziomu (set point). System może zmieniać ten poziom nastawienia regulacji temperatury i może funkcjonować z taką samą precyzją przy niższej temperaturze, np. w czasie snu. Schemat działania systemu (ustroju) w odniesieniu do regulowanego poziomu nastawienia (set point) przedstawiono na ryc. 3. 28
Ryc. 3. Zależność między temperaturą kontrolowaną (T c ) a temperaturą odniesienia (set point — T s e t ). W układzie takim sygnał odniesienia (set point) określony temperaturą T s e t porównywany jest z sygnałem reprezentowanym przez kontrolowaną temperaturę T c . Sygnał wyzwalający reakcje termoregulacyjne jest proporcjonalny do różnicy między temperaturami T s e t i T c , nazwanej uchybem regulacji. Reakcje te jakościowo odpowiadają kierunkowi uchybu regulacji, a ilościowo jego wielkości. W fizjologicznym mechanizmie termoregulacji sygnałami są impulsy nerwowe. Sygnał odniesienia (T s e t ) może być modyfikowany przez informacje z zewnątrz układu, np. z innych części układu nerwowego (wg Bligha za Kozłowskim).
Wpływ ciepła na organizm Wpływ bodźców cieplnych na organizm zależy od następujących czynników: - natężenia bodźca, tzn. różnicy między temperaturą bodźca a temperaturą organizmu, - okoliczności fizycznych towarzyszących oddziaływaniu ciepła, - możliwości termoregulacyjnych ustroju, - czasu działania bodźca, - zmiany natężenia bodźca w czasie, - powierzchni ciała, na którą działa bodziec cieplny, - właściwości fizycznych środowiska wchodzącego w bezpośredni kontakt ze skórą, a mianowicie: a) przewodnictwa cieplnego, wyrażającego się ilością ciepła przechodzącą przez warstwę danego ciała o grubości 1 cm w czasie 1 s przy spadku temperatury równym 1°C, b) ciepła właściwego, które określa się ilością ciepła potrzebną do ogrzania 1 g danego ciała o 1 °C, 29
c) pojemności cieplnej, która wyraża się stosunkiem ciepła dostarczonego ciału do spowodowanej nim zmiany w jego temperaturze. Odczyn ustroju na bodźce cieplne może być miejscowy i ogólny. Jednym z podstawowych odczynów organizmu na ciepło jest odczyn ze strony naczyń krwionośnych. Zachowanie się naczyń krwionośnych pod wpływem ciepła określa prawo Dastre-Morata, które brzmi: „bodźce termiczne (zimno lub ciepło), działając na duże powierzchnie skóry, powodują przeciwne do naczyń skóry zachowanie się dużych naczyń klatki piersiowej i jamy brzusznej. Naczynia nerek, śledziony i mózgu wykazują odczyn taki sam, jak naczynia skóry". Zgodnie zatem z tym prawem, jeśli naczynia krwionośne skóry ulegają pod wpływem ciepła rozszerzeniu, to duże naczynia klatki piersiowej i jamy brzusznej ulegają zwężeniu; jeśli zaś naczynia krwionośne skóry ulegną pod wpływem zimna zwężeniu, to duże naczynia klatki piersiowej i jamy brzusznej rozszerzają się. Odczyn naczyń krwionośnych nerek, śledziony i mózgu na bodźce termiczne działające na duże powierzchnie skóry jest taki sam, jak odczyn naczyń skóry. Odczyn miejscowy. Polega on na rozszerzeniu naczyń krwionośnych i limfatycznych w miejscu działania energii cieplnej. Odczyn ten powstaje w wyniku podniesienia temperatury tkanek, powodując zwiększony przepływ krwi, co ma znaczenie w leczeniu stanów zapalnych. Niezależnie od wpływu na naczynia krwionośne ciepło działa uśmierzająco na ból i powoduje zmniejszenie napięcia mięśniowego. Bodźce cieplne o natężeniu przekraczającym granicę tolerancji tkanek mogą powodować ich uszkodzenie, czyli oparzenie. Odczyn ogólny. Jeśli do ustroju dostarczy się dużą ilość ciepła w warunkach utrudniających jego oddawanie, to odczyn wyrazi się znacznym podniesieniem temperatury ciała, czyli jego przegrzaniem. Stan taki powoduje zmiany w wielu układach i narządach ustroju. Przegrzanie uruchamia mechanizm termoregulacyjny, związany głównie z wydzielaniem potu. Wydalanie z potem dużej ilości wody, chlorku sodowego i innych substancji mineralnych wpływa na gospodarkę wodną i mineralną ustroju i może doprowadzić do odwodnienia tkanek oraz nadmiernego zmniejszenia stężenia chlorku sodowego we krwi. Z tych względów należy pamiętać, aby chorym poddawanym intensywnym ogólnym zabiegom ciepłoleczniczym podawać wodę i chlorek sodowy (sól kuchenną) w celu uzupełnienia występujących niedoborów. W stanie przegrzania ustroju przy podwyższeniu temperatury o 1 °C przemiana materii ulega wzmożeniu o ok. 3,6%, a akcja serca ulega przyspieszeniu o ok. 20 uderzeń na minutę. 30
Zawartość tlenu we krwi tętniczej maleje, a w żylnej wzrasta. Oddech ulega niewielkiemu przyspieszeniu. Czynność wydzielnicza nerek zależy od intensywności bodźca cieplnego; przy znacznym przegrzaniu ulega ona zmniejszeniu. Ważne ze względów praktycznych jest występujące przy przegrzaniu znaczne zmniejszenie napięcia mięśni. Odczyn ten jest wykorzystywany w ciepłolecznictwie. Przegrzanie organizmu i występujące w jego przebiegu odczyny ze strony układów i narządów ustroju znajdują zastosowanie w celach leczniczych. Pamiętać jednak należy, że postępowanie takie wymaga dużej ostrożności oraz dokładnej znajomości stanu ogólnego osoby poddanej intensywnemu zabiegowi cieplnemu.
Zabiegi ciepłolecznicze Metody lecznicze, w których wykorzystuje się bodźce cieplne, znajdują szerokie zastosowanie w fizykoterapii i balneoterapii. W rozdziale niniejszym zostaną omówione jedynie zabiegi ciepłolecznicze przy użyciu gorącego powietrza oraz parafiny.
Łaźnia sucha szafkowa
Zabieg wykonuje się w specjalnej szafce drewnianej, w której znajduje się chory, natomiast jego głowa pozostaje na zewnątrz. Powietrze ogrzewane jest grzejnikami elektrycznymi do temperatury od 60 do 80°C. Czas zabiegu wynosi 15-20 min.
31
Łaźnia sucha rzymska
Do wykonywania tego zabiegu służy specjalnie przystosowane pomieszczenie, w którym powietrze ogrzewa się do temperatury 40-60°C, za pomocą piecyków lub grzałek elektrycznych. Drewniane ławy, usytuowane schodkowato, umożliwiają osobie nagrzewanej dobór właściwej temperatury powietrza, która zależy od poziomu (wysokości) ławy. W pomieszczeniu znajduje się instalacja z zimną wodą, służąca do zmywania twarzy i wykonywania zimnych okładów na okolicę serca. Po zakończeniu zabiegu chorego poddaje się letniej kąpieli.
Sauna
Jest to zabieg fizykalny powszechnie stosowany zarówno do celów higienicznych, jak i leczniczych. Jest on również bardzo chętnie stosowany w odnowie biologicznej. Sauna jest kąpielą w gorącym powietrzu o nieznacznej wilgotności, w którym okresowo występuje jej krótkotrwałe zwiększenie. W czasie tej kąpieli stosuje się również niskie temperatury do chłodzenia ciała zimną wodą i powietrzem. Omawiany zabieg ciepłoleczniczy stanowi szczególny rodzaj kąpieli, w której oprócz odgrywających podstawową rolę zmian temperatury występują również zmiany wilgotności powietrza, natężenia pola elektrycznego oraz obniżone ciśnienie parcjalne tlenu. Saunę pobiera się w specjalnie do tego celu przystosowanym pomieszczeniu, zwanym komorą sauny. Dobrze izolowane ściany komory wyłożone są drewnem, a ustawione kaskadowo drewniane ławy (bez gwoździ i części metalowych), umożliwiają korzystającym z kąpieli przebywanie na różnej wysokości. Ze względów bezpieczeństwa drzwi od komory sauny powinny otwierać się wahadłowo w obydwie strony. Podstawowym urządzeniem zabiegowym jest piec zwany „ogniskiem sauny". W piecu tym 32
specjalne grzałki elektryczne ogrzewają do temperatury ok. 200°C umieszczone w nim kamienie, które udzielają ciepła otoczeniu. W czasie kąpieli kamienie te polewa się sporadycznie wodą (0,25-0,75 1), co powoduje krótkotrwałe zwiększenie zawartości pary wodnej w powietrzu komory sauny. Powstające w ten sposób zwiększenie wilgotności względnej powietrza do ok. 70% wywołuje zwiększone przegrzewanie osoby korzystającej z kąpieli, spowodowane utrudnieniem parowania potu. Omawiany efekt nazywa się zwykle „uderzeniem pary wodnej", a w Finlandii, ojczyźnie sauny, nosi on nazwę „Loyly". Dodać należy, że w czasie „uderzenia pary wodnej" zachodzi krótkotrwałe (3-5 min) znaczne zwiększenie natężenia pola elektrycznego w komorze sauny. Jeśli w podanych uprzednio warunkach temperatury i wilgotności powietrza sauny natężenie pola elektrycznego wynosi średnio 100-120 V/m, to po uderzeniu wodnym ulega on zwiększeniu do wartości 2000-3000 V/m. Zarówno temperatura powietrza w komorze sauny, jak i jego wilgotność względna zależą od wysokości. Najwyższa temperatura występuje pod sufitem, zaś najniższa na poziomie podłogi. Odwrotnie zachowuje się wilgotność powietrza, która jest największa nad podłogą, zaś najmniejsza pod sufitem. Zależnie od wysokości różnice temperatury i wilgotności są duże. Jeśli np. pod sufitem temperatura powietrza osiąga 100°C, a jego wilgotność względna 2-6%, to nad podłogą temperatura wynosi tylko 40°C, a wilgotność względna 20-60%. W sąsiedztwie komory sauny usytuowane są zwykle dodatkowe pomieszczenia, w których znajdują się natryski, basen oraz wypoczywalnia. Metodyka sauny. Zasadniczą cechą sauny jest naprzemienne nagrzewanie i ochładzanie ustroju. W zabiegu tym można zatem wyróżnić dwie fazy — nagrzewania i ochładzania. Ponieważ każda z faz trwa od 5 do 12 minut, stąd łączny czas sauny wynosi średnio od 10 do 25 minut. Przyjęto jako zasadę, że z sauny można korzystać dopiero po upływie 1 godziny od ostatniego posiłku. Przygotowanie do tej kąpieli polega na oddaniu stolca i opróżnieniu pęcherza moczowego. Ze względów higienicznych należy przed sauną, po namydleniu, umyć ciało pod ciepłym natryskiem, a następnie, co jest bardzo ważne, dokładnie osuszyć skórę. W czasie mycia nie należy używać natrysku o zmiennej temperaturze. W obydwu fazach sauny obowiązują odrębne zasady postępowania. Faza nagrzewania. Po wejściu do sauny osoba biorąca kąpiel układa się na ławie w pozycji leżącej lub siedzącej, najlepiej w siadzie skulnym. 3 Fizykoterapia
33
W wypadku dobrego znoszenia wysokiej temperatury w czasie nagrzewania można się przenieść na wyżej położone ławy, zwiększając w ten sposób oddziaływanie ciepła na ustrój. Pod ciało należy podłożyć suchy ręcznik. Polewanie wodą kamieni sauny, wzmagające dodatkowo efekt przegrzania, stosuje się w zależności od zdolności przystosowania się danej osoby do wysokiej temperatury. Może być ono wykonywane już w czasie pierwszego wejścia lub też dopiero w następnych. Ze względów bezpieczeństwa przyjęto również zasadę, że w saunie mogą uczestniczyć co najmniej dwie osoby. Jest również w zwyczaju, że w saunie nie prowadzi się rozmów. W celu zwiększenia odczynu ze strony naczyń krwionośnych skóry, w tej fazie zabiegu można stosować rozcieranie specjalnymi szczotkami lub też chłostanie cienkimi gałązkami brzozy. Osoby gorzej znoszące wysoką temperaturę mogą w czasie nagrzewania chłodzić twarz i okolicę serca zimną wodą, korzystając ze znajdującego się w komorze sauny kranu z zimną wodą. Faza ochładzania. W tym celu stosuje się różne sposoby, takie jak wyjście na świeże powietrze, polewanie, zanurzenie w basenie z zimną wodą (zwykle o temperaturze nie niższej od 18°C), poddanie się natryskowi lub rozcieranie śniegiem. Należy pamiętać, że zanurzenie w zimnej wodzie może spowodować znaczne podwyższenie ciśnienia krwi, stąd zabieg ten można stosować tylko u osób ze sprawnym układem krążenia. W celu zwiększenia efektu chłodzenia, w tym również dróg oddechowych, stosuje się specjalny sposób oddychania, polegający na wydłużeniu fazy wydechu. Dzięki takiemu postępowaniu w czasie wdechu wnika do płuc większa objętość powietrza. Należy pamiętać, że ochładzanie ustroju nie może być gwałtowne, bowiem takie postępowanie może wywołać niekorzystne odczyny. Po ochłodzeniu wskazane jest ogrzanie stóp ciepłą wodą. Po zakończeniu fazy ochładzania należy umyć skórę chłodną wodą bez używania mydła. Po dokładnym osuszeniu skóry przystępuje się do. kolejnej fazy nagrzewania. Łączny czas fazy ochładzania nie powinien być dłuższy od 12 minut. Należy pamiętać, że warunkiem prawidłowego przeprowadzenia sauny jest zarówno dobre przegrzanie, jak i należyte ochłodzenie. Po zakończeniu sauny stosuje się zwykle chłodną kąpiel, a następnie 20-30 minutowy wypoczynek, w czasie którego wskazane jest wypicie umiarkowanej ilości wody mineralnej lub soku owocowego, czy też z warzyw. Szczególnie polecany jest sok pomidorowy, ze względu na dużą 34
zawartość potasu. Niewskazane, a wręcz szkodliwe, jest używanie napojów alkoholowych zarówno przed, jak i po zakończeniu sauny. W czasie jednego seansu sauny stosuje się zwykle dwa lub trzy kolejne wejścia do gorącej komory. Do utrzymania dobrej ogólnej sprawności wystarcza jeden zabieg sauny w tygodniu. Z uzasadnionych powodów można ją stosować 2 lub 3 razy w tygodniu. Działanie sauny na ustrój. Polega ono głównie na obciążeniu mechanizmów termoregulacyjnych i wywołaniu następczych zmian odczynowych w całym ustroju. Zmiany te zależą od fazy zabiegu. Faza nagrzewania. W tej fazie sauny wysoka temperatura działa na skórę i błonę śluzową dróg oddechowych. Bezpośrednim tego następstwem jest podwyższenie przemiany materii, średnio o 11%. Zwiększone wydzielanie potu, będące podstawowym elementem mechanizmu ochładzania ustroju, rozpoczyna się dopiero po upływie ok. 3 minut od rozpoczęcia nagrzewania i osiąga maksimum po 10 minutach. Przy wydzielaniu potu na poziomie 20-30 g/min zwiększa się ono o ok. 10 g. Utrata wody wydzielonej z potem jest znaczna i wynosi zwykle 400 do 800 ml, a w wypadku szczególnie intensywnego obciążenia cieplnego może nawet sięgać 2000 ml. W tym momencie warto dodać, że panujący powszechnie pogląd o odchudzającym wpływie sauny jest błędny. Ubytek bowiem ciężaru ciała jest chwilowy i spowodowany wydzielaniem wody z potem. Intensywne pocenie powoduje siłą rzeczy wydalanie stosownych do objętości potu ilości sodu, chloru, potasu, kwasu moczowego, mocznika oraz innych produktów przemiany materii. Stąd celowe jest, aby po zakończeniu seansu sauny uzupełnić te ubytki, podając odpowiednie napoje. Zachodzące w tej fazie zabiegu intensywne oddziaływanie cieplne powoduje znaczne przegrzanie ustroju. Temperatura wnętrza ciała może osiągnąć 39°C, a temperatura powierzchni skóry nawet 42°C. Powrót do temperatury normalnej występuje dość wolno. Wysoka temperatura powietrza oddziałuje równie intensywnie na układ oddechowy. Występuje przyspieszenie oddychania do 24-36 oddechów na minutę. Zwiększa się również pojemność życiowa płuc i minutowa pojemność oddechowa. W wyniku znacznej hiperwentylacji dochodzi do obniżenia we krwi ciśnienia parcjalnego dwutlenku węgla oraz podwyższenia ciśnienia parcjalnego tlenu. W fazie tej zwiększa się również wydzielanie gruczołów błony śluzowej dróg oddechowych. Zmniejsza się 3*
35
natomiast napięcie mięśni gładkich oskrzeli, co zmniejsza opory oddechowe. Rozpatrując działanie sauny, należy szczególnie podkreślić wpływ fazy ogrzewania na układ krążenia. Występuje w niej bowiem znaczne rozszerzenie naczyń krwionośnych skóry, a jednocześnie zgodnie z prawem Dastre-Morata, zwężenie ich we wnętrzu ciała, co powoduje w efekcie przemieszczenie krwi na obwód. Powoduje to oczywiście upośledzenie ukrewienia i dostawy tlenu do tkanek i narządów głębiej położonych. Zmiany te jednak uważa się za korzystne, bowiem wyzwalają one mechanizmy adaptacyjne, wyrażające się między innymi zwiększeniem liczby krwinek czerwonych, usprawnieniem gospodarki tlenowej oraz zwiększeniem liczby czynnych naczyń włosowatych w narządach wewnętrznych i mięśniach. Przegrzewanie w komorze sauny wpływa również na czynność serca. Częstość akcji serca wzrasta do 100-120/min, zwiększa się pojemność minutowa oraz prędkość przepływu krwi w naczyniach. Opory obwodowe krążenia ulegają zmniejszeniu, głównie z powodu rozszerzenia i zmniejszenia napięcia naczyń obwodowych oraz otwarcia połączeń żylno-tętniczych. Amplituda ciśnienia krwi ulega zwiększeniu dzięki obniżeniu wartości ciśnienia rozkurczowego. Należy pamiętać jednak, że długie przebywanie w saunie o bardzo wysokiej temperaturze prowadzi do podwyższenia ciśnienia skurczowego krwi. Przegrzanie wywiera również wpływ na czynność wydzielniczą nerek. Zależy ona od temperatury powietrza w komorze sauny i czasu jego oddziaływania. Ustalono, że po pobycie w saunie ulega zwiększeniu wydzielanie przez przysadkę hormonu adrenokortykotropowego, jak również kortyzolu i amin katecholowych przez nadnercza, które ustępuje po kilku lub kilkunastu godzinach. Systematyczne stosowanie sauny pobudza wydzielanie wewnętrzne, szczególnie hormonów kory nadnerczy. Zwiększenie wydzielania kortyzolu podwyższa wydolność wysiłkową. Ostatnio podkreśla się również korzystny wpływ sauny na odporność ustroju. Faza ochładzania. Ochładzanie ustroju powoduje zmniejszenie częstości akcji serca, jak również podwyższenie ciśnienia rozkurczowego krwi. Dlatego uważa się, że intensywne ochładzanie jest przeciwwskazane u osób z chorobą nadciśnieniową. Wskazania do stosowania sauny. Atrakcyjność oraz łatwość dawkowania czynnika termicznego czyni, że sauna jest dość często stosowana w celach 36
leczniczych. W istocie jednak brak jest bezpośrednich wskazań medycznych do jej stosowania. Obecnie uważa się, że głównym celem sauny jest pielęgnacja ciała, odprężenie, odpoczynek po intensywnych wysiłkach fizycznych oraz zwiększenie wydolności organizmu. Pośrednie wskazania do stosowania leczniczego sauny obejmują przewlekłe schorzenia gośćcowe, chorobę zwyrodnieniową stawów, nadciśnienie tętnicze okresu I i I/II wg podziału WHO, stany pourazowe narządu ruchu, niektóre choroby skóry, jak np. trądzik, oraz przewlekłe stany zapalne narządów rodnych. Przeciwwskazania. Do przeciwwskazań stosowania sauny zalicza się: - ostre i przewlekłe choroby zakaźne oraz stwierdzone ich nosicielstwo, - ostre choroby gorączkowe, w tym również początkowy okres choroby przeziębieniowej, - skłonność do krwawień, - schorzenia przewlekłe, takie jak gruźlica, choroba nowotworowa, choroby nerek, wątroby oraz niedokrwistość, - niektóre choroby skóry, - ciąża powikłana zatruciem ciążowym lub niedokrwistością, - zaburzenia wydzielania wewnętrznego, takie jak nadczynność gruczołu tarczowego, obrzęk śluzowaty oraz niedomoga kory nadnerczy, - padaczka i stany psychotyczne, - choroby układu krążenia, w tym stabilna i niestabilna choroba wieńcowa, stany po przebytym zawale mięśnia sercowego, stany po wylewach krwawych, uogólniona miażdżyca, zarostowe schorzenia naczyń krwionośnych oraz zakrzepowe zapalenie żył, - jaskra. Przeciwwskazania do stosowania sauny stanowią również alkoholizm i narkomania.
Zabiegi cieplne przy użyciu parafiny Do zabiegów używa się parafiny stałej (paraffinum solidum), która jest węglowodorem nienasyconym, otrzymywanym w procesie destylacji frakcjonowanej ropy naftowej; wzór sumaryczny od C 1 9 H 4 0 do C 3 5 H 7 2 . 37
Uzyskana drogą syntetyczną parafina może zawierać w cząsteczce do 400 atomów węgla. Czysta chemicznie parafina jest ciałem stałym, którego temperatura topnienia wynosi od 42 do 54°C, a temperatura wrzenia 250°C. Duża pojemność cieplna i małe przewodnictwo cieplne czynią ją szczególnie przydatną do zabiegów ciepłoleczniczych, ze względu na powolne oddawanie ciepła. Metodyka zabiegów. Parafinę przygotowuje się w specjalnej, tzw. parafinowej kuchni. Składa się ona ze zbiornika na parafinę oraz elektrycznego urządzenia ogrzewczego z układem termoregulacyjnym, umożliwiającym utrzymywanie stałej, odpowiedniej temperatury (ryc. 4). W celu nadania parafinie właściwości plastycznych do 20 kg roztopionej parafiny stałej dodaje się 1 1 parafiny ciekłej (paraffinum liquidum). Parafinę można używać wielokrotnie po oczyszczeniu i wyjałowieniu w temperaturze do 100°C. W warunkach domowych parafinę do zabiegów przygotowuje się w naczyniu zanurzonym w kąpieli wodnej.
Ryc. 4. Kuchnia parafinowa produkcji firmy Chirana.
Okład parafinowy. Parafiną o temperaturze ok. 60°C pokrywa się za pomocą płaskiego pędzla miejsce poddane okładowi tak długo, aż jej warstwa osiągnie grubość 1 -2 cm. Ponieważ pierwsza warstwa parafiny szybko stygnie, stanowi więc ona niejako ochronę przed nadmiernym przegrzaniem skóry. Nałożoną na skórę warstwę parafiny owija się 38
dokładnie papierem woskowym, ceratką lub folią plastykową i ciepłym kocem. Czas zabiegu wynosi 30 - 60 min. Okłady z parafiny można również wykonywać w odmienny sposób. Na skórę pokrytą cienką warstwą parafiny nakłada się zamoczoną w parafinie pikowaną „kołderkę", składającą się z kilku lub kilkunastu warstw gazy o odpowiednich rozmiarach. Dalsze postępowanie nie odbiega od podanego uprzednio. Jest jeszcze inny sposób wykonywania okładów parafinowych, a mianowicie tzw. skarpetki lub rękawice parafinowe. Przez kilkakrotne zanurzenie stopy lub dłoni w parafinie uzyskuje się odpowiednio grubą jej warstwę, a następnie postępuje analogicznie, jak w okładach opisanych wyżej. Kąpiel parafinowa miejscowa. Zabieg ten wykonuje się w specjalnej wannie, przystosowanej kształtem do kończyny górnej lub dolnej. Urządzenie ogrzewcze, znajdujące się w ścianie naczynia, umożliwia utrzymywanie stałej temperatury parafiny w granicach 40-50°C. Czas kąpieli wynosi 30-50 min. Lecznicze działanie parafiny. Skutki lecznicze zabiegów parafinowych są związane z właściwościami fizycznymi parafiny. Dzięki dużej pojemności cieplnej i ograniczonemu przewodnictwu cieplnemu utrzymuje ona długo ciepło i wolno oddaje je otoczeniu. Wykazuje ona również przy stygnięciu właściwość zmniejszania swej objętości o 10-20% i w związku z tym warstwa parafiny, obejmująca np. kończynę, wywiera na nią ucisk, który dodatkowo zwiększa się przy wzroście objętości przegrzanej w czasie zabiegu kończyny. Właściwość ta z jednej strony zwiększa przekazywanie tkankom ciepła, z drugiej zaś - dzięki uciśnięciu naczyń skórnych —zmniejsza odprowadzanie ciepła z prądem krwi. Temperatura skóry pod okładem waha się od 39 do 41°C i jest optymalna dla wzmożenia aktywności procesów przemiany tkankowej. Bezpośrednio po zdjęciu okładu parafinowego skóra jest spocona, blada i gorąca, po czym szybko ulega zaczerwienieniu w wyniku roszerzenia naczyń. Właściwości fizyczne parafiny sprawiają, że zabiegi wykonane przy jej użyciu usprawniają krążenie w naczyniach włosowatych skóry, wzmagają procesy utleniania tkankowego i ułatwiają resorpcję i wydalanie z tkanek toksycznych produktów procesu zapalnego. Wskazania. Nie odbiegają one od ogólnie przyjętych zasad stosowania ciepła. Zabiegi parafinowe są jednak szczególnie przydatne w leczeniu stanów zapalnych stawów i tkanek miękkich kończyn, których kształt umożliwia wykorzystanie ucisku występującego w czasie stygnięcia parafiny. 39
Leczenie zimnem Polega ono na obniżaniu temperatury tkanek. W zależności od rodzaju zastosowanej metody, oziębienie tkanek zachodzi drogą przewodzenia lub przenoszenia ich energii cieplnej do użytego w danej metodzie środowiska oziębiającego o odpowiednio niskiej temperaturze. Zabiegi lecznicze z wykorzystaniem niskich temperatur dzieli się na miejscowe i ogólne. Celem zabiegów miejscowych jest obniżenie temperatury skóry i tkanek głębiej położonych, zaś w zabiegach ogólnych oziębienie całego ustroju ze wszystkimi tego faktu następstwami fizjologicznymi. Intensywność wymienionych zabiegów zależy w pierwszym rzędzie od temperatury, następnie od przyjętego w danej metodzie sposobu oziębiania powierzchni ciała poddanej zabiegowi oraz czasu jego trwania. Niskie temperatury wykorzystuje się również do zabiegów kriochirurgicznych, polegających na kontrolowanym zamrażaniu, aż do nieodwracalnego uszkodzenia, patologicznie zmienionych tkanek. Zabiegi te znajdują zastosowanie w dermatologii, chirurgii, okulistyce, laryngologii i ginekologii. Zaletą ich, w porównaniu z klasycznymi metodami chirurgicznymi, jest bezbolesność, prawie całkowite wyeliminowanie krwawienia oraz powstanie w ich następstwie w miarę kosmetycznej blizny skóry. Praktycznie nie obarczają one chorego i mogą być wykonywane bez względu na wiek oraz choroby współistniejące. Szczegółowe omówienie metod kriochirurgicznych nie mieści się w tematyce niniejszego podręcznika.
Wpływ zimna na organizm Reakcje ustroju na zimno można podzielić na miejscowe oraz ogólnoustrojowe. Ich rodzaj zależy od tego, czy zimno działa miejscowo, czy też na całą powierzchnię ciała. Nasilenie odczynów i ich charakter zależą od 40
różnicy między temperaturą ciała a temperaturą stosowanego bodźca zimnego. Dlatego też odczyny ustroju, będące wynikiem działania skrajnie niskich temperatur, wykazują określoną specyfikę, wykorzystywaną praktycznie w leczeniu zimnem. Mimo że do chwili obecnej wiele z tych odczynów nie zostało jeszcze dokładnie wyjaśnionych, to aktualna wiedza w tym zakresie pozwala wiele z nich wykorzystać w celach leczniczych. Obniżenie temperatury otoczenia do wartości niższych od obojętnego punktu cieplnego skóry, czyli mówiąc inaczej temperatury niższej od strefy komfortu cieplnego, uruchamia adaptacyjne mechanizmy regulacji cieplnej ustroju, mające na celu zmniejszenie utraty ciepła. Skurcz naczyń krwionośnych skóry i tkanki podskórnej, występujący pod wpływem niskich temperatur, zmniejsza przepływ krwi i ogranicza w ten sposób oddawanie ciepła otoczeniu. Jest to reakcja odruchowa, będąca następstwem pobudzenia receptorów zimna skóry. Zachodzi ona w wyniku wyładowań powstałych we włóknach współczulnych unerwiających naczynia krwionośne. Nasilenie tej zmiany zależy zarówno od temperatury, jak i od szybkości jej obniżania w czasie. Może być ono także kształtowane przez temperaturę wnętrza ciała, czyli jego części rdzennej. Reakcje naczynioruchowe są najsilniej wyrażone w obrębie kończyn górnych i dolnych. Skurcz naczyń skóry i tkanki podskórnej przemieszcza krew do głębiej położonych tkanek kończyn, zwiększając przepływ krwi przez duże tętnice i żyły. W ten sposób ciepło niesione z jej prądem nie dociera do naczyń powierzchownych, co stanowi mechanizm ochronny przed utratą ciepła. Ze względów praktycznych warto dodać, że reakcje naczynioruchowe są wyjątkowo słabe w skórze głowy. Tak np. w spoczynku, w temperaturze 4°C utrata ciepła z tego rejonu wynosi aż 40% całkowitej ilości ciepła powstającej w ustroju. Być może jest to mechanizm ochraniający mózg przed przegrzaniem. Nawiasem mówiąc powszechnie przyjęta jest zasada wyłączania głowy z intensywnych zabiegów zarówno ciepłych, jak i zimnych. Przy okazji omawiania zachodzących pod wpływem zimna zmian naczynioruchowych powierzchownych naczyń krwionośnych warto wspomnieć o bardzo interesującym mechanizmie regulacji cieplnej, jakim są tzw. fale Lewisa. To zjawisko przystosowawcze polega na okresowym zwężaniu i rozszerzaniu się naczyń powierzchownych. Tak więc np. po oziębieniu skóry do temperatury zamarzania wody, po pewnym czasie skurcz naczyń ustępuje i ulegają one rozszerzeniu. Zwiększony w ten sposób przepływ 41
krwi powoduje podwyższenie temperatury skóry do ok. 8°C. W kolejnej fazie występuje skurcz naczyń, a następnie kolejne ich rozszerzenie. Zjawisko to przedstawiono graficznie ryc. 5. Jego znaczenie dla ochrony skóry przed odmrożeniem oraz fizykalnej praktyki leczniczej jest oczywiste. Zachodzący pod wpływem zimna skurcz naczyń powierzchownych tkanek ustroju powoduje zwiększenie oporu naczyniowego na obwodzie, czego następstwem jest podwyższenie ciśnienia skurczowego krwi i obciążenie serca pracą zwiększającą zapotrzebowanie na tlen. Mimo że praca serca zwiększa się, to jednak w tych warunkach częstość jego skurczów maleje. Zachodzące pod wpływem zimna zmiany w czynności układu krążenia nie mają praktycznego znaczenia u ludzi zdrowych. Muszą one być jednak poważnie traktowane u osób z chorobą wieńcową, czy nadciśnieniem, u których ekspozycja na zimno może wyzwolić bóle dławicowe, czy też znaczny wzrost ciśnienia krwi.
Ryc. 5. Fale Levisa (wg Kozłowskiego).
Kolejnym mechanizmem adaptacyjnym regulacji cieplnej ustroju jest drżenie z zimna. Polega ono na, występujących w warunkach oziębienia ustroju, mimowolnych drobnych skurczach mięśni, będących źródłem energii cieplnej. Ważna dla regulacji cieplnej jest również zachodząca pod wpływem zimna aktywacja układu adrenergicznego oraz występujące w tych warunkach zwiększenie przemiany materii, mające na celu wyrównanie utraty ciepła. Zimne zabiegi powodują również zwolnienie i pogłębienie oddechu, wzmożenie czynności wydzielniczej nerek oraz zmniejszenie lub zahamowanie wydalania potu. Ze względów praktycznych należy stwierdzić, że krótkotrwałe zabiegi zimne, których wpływ na wybrane układy ustroju przedstawiono w tabeli 3 (str. 54), powodują zwiększenie pobudliwości obwodowych nerwów 42
czuciowych i ruchowych oraz zwiększenie napięcia mięśni. Dla odróżnienia, długotrwałe zabiegi zimne o bardzo niskiej temperaturze powodują podwyższenie progu bólu, zmniejszenie pobudliwości włókien nerwowych i szybkości ich przewodzenia oraz obniżenie napięcia mięśni. Występujące w wyniku tych zabiegów zmniejszenie lub zniesienie bólu oraz obniżenie napięcia mięśni mają duże znaczenie w postępowaniu leczniczym, szczególnie w chorobach narządu ruchu. Ważnym działaniem terapeutycznym zimnych zabiegów leczniczych jest wpływ przeciwzapalny i przeciwobrzękowy.
Zimne zabiegi miejscowe Istnieje wiele znanych od dawna sposobów miejscowego stosowania zimna w celach leczniczych. Niektóre z nich, jak np. masaż lodem czy nacieranie lodem nie znajdują obecnie szerszego zastosowania. Do częściej wykonywanych należą:
Zimne okłady lub zawijania
Zabiegi te wykonuje się przy użyciu chust oziębionych do żądanej temperatury albo worków gumowych (plastykowych) napełnionych zimną wodą lub lodem. Do tego celu używa się obecnie specjalnie produkowanych woreczków z tworzywa sztucznego, zawierających specjalny żel. Oziębione w zamrażalniku są bardzo łatwe w użyciu. W niektórych uzdrowiskach wykonuje się zimne okłady z solanki. W tym celu gąbkę wiskozową moczy się w solance, następnie wkłada do woreczka ze sztucznego tworzywa i oziębia w zamrażalniku do temperatury ok. — 20°C. Zachowanie tej temperatury jest ważne, ponieważ w niższej temperaturze (ok. — 30°C) zwilżone solanką gąbki tracą elastyczność, co utrudnia wykonanie zabiegu. 43
Oziębienie przy użyciu ciekłego chlorku etylu
Wydobywający się z pojemnika ciekły chlorek etylu silnie działa oziębiająco w wyniku jego rozprężania oraz pobierania ciepła na parowanie. Jest on stosowany do znieczulenia w małych zabiegach chirurgicznych oraz urazach sportowych.
Zabiegi miejscowe przy użyciu zimnego powietrza
Do tego celu używa się specjalnie skonstruowanego urządzenia (ryc. 6). Składa się ono ze zbiornika na ciekły azot, wyposażonego w wentyl nastawczy, regulujący wpływ pozostającego pod ciśnieniem gazu ze zbiornika. Wentyl połączony jest z elastycznym przewodem zakończonym dyszą, z której wydobywa się strumień mieszaniny powietrza i rozprężonego azotu. U wylotu dyszy temperatura gazów waha się od — 100 do - 180°C. W czasie zabiegu należy wykonywać ruchy okrężne nad powierzchnią ciała objętą zabiegiem, aby uniknąć grożącego odmrożeniem, punktowego działania gazu. Jeśli zabieg dotyczy stawu, poleca się wykonywanie w nim ruchów czynnych w czasie oziębiania, a po jego zakończeniu - intensywnych ćwiczeń ruchowych. Zabieg, w zależności od wskazań i tolerancji chorego, trwa od 1 do 3 minut i może być powtarzany trzykrotnie w czasie dnia. Należy pamiętać, aby skóra w okolicy zabiegu była przed jego wykonaniem dokładnie osuszona. Omawiany zabieg powinien być wykonywany przez kwalifikowany personel i nadzorowany przez lekarza. Wskazania do stosowania zimnych zabiegów miejscowych są bardzo
rozległe i związane z ich wpływem przeciwzapalnym, przeciwbólowym, przeciwobrzękowym oraz zmniejszającym napięcie mięśni. Należą do nich: choroby narządu ruchu - stany po urazach i przeciążeniach (w czasie do 5 dni od urazu), 44
- obrzęk po złamaniu kości oraz zwichnięciach i skręceniach stawów, - ostre zapalenia tkanek miękkich okołostawowych; choroby gośćcowe - reumatoidalne zapalenie stawów w okresie ostrym oraz zaostrzenia, — artropatia łuszczycowa, - stany bólowe w przebiegu choroby zwyrodnieniowej stawów, - zespoły zapaleń okołostawowych w okresie ostrym, — ostra postać dny; choroby układu nerwowego - nerwobóle nerwów obwodowych oraz zespoły bólowe rwy kulszowej i ramiennej w okresie ostrym, - w stanach wzmożonego napięcia mięśni jako przygotowanie do kinezyterapii. Spośród innych schorzeń, w których wskazane jest stosowanie miejscowych zabiegów zimnych, należy wymienić okres początkowy zakrzepowego zapalenia żył, obrzęk limfatyczny kończyny górnej po radykalnej
Ryc. 6. Urządzenie do miejscowej terapii zimnym powietrzem ..Kriopol RM" produkcji Kriomedycznego Centrum Naukowo-Produkcyjnego w Warszawie, ul. Prymasa Tysiąclecia 62.
45
operacji raka sutka, oparzenia, ostry ból zęba, stan po zabiegach chirurgicznych w obrębie jamy ustnej oraz szczęki i żuchwy. W chorobach narządu ruchu, gośćcowych oraz układu nerwowego, jeśli jest to możliwe, zaleca się wykonywanie ćwiczeń ruchowych bezpośrednio po zimnym zabiegu. Przeciwwskazania do stosowania zimnych zabiegów miejscowych obej-
mują stany nadwrażliwości na zimno, choroby, w których jest ono czynnikiem wywoławczym, jak np. krioglobulinemia, hemoglobinuria napadowa nocna, zespół Raynauda i inne. Przeciwwskazania obejmują również zespół Sudecka, zmiany skóry popromienne, zapalenie miedniczek nerkowych, zapalenie pęcherza moczowego, stany wyniszczenia i osłabienia, odmroziny oraz zespoły ciasnoty przedziałów powięziowych.
Ogólne zabiegi zimne
Celem ich jest obniżenie temperatury ustroju, czyli hipotermia. Mogą to być różnego rodzaju zabiegi intensywnie oziębiające organizm, np. przez stosowanie na całe ciało zimnych okładów lub zawijań w prześcieradła wychłodzone w zamrażalniku. Ze względu na uciążliwości związane z wykonaniem tego rodzaju zabiegów są one obecnie rzadko stosowane.
Ogólna terapia zimnem
Metoda ta w jej nowoczesnym ujęciu została wprowadzona do lecznictwa na początku lat osiemdziesiątych bieżącego stulecia w Republice Federalnej Niemiec. Polega ona na krótkotrwałym poddaniu całego ciała człowieka (z wyjątkiem głowy) działaniu niskiej temperatury, zwykle około — 11O°C. Oziębienie uzyskuje się dzięki zanurzeniu osoby poddanej zabiegowi w obłoku bardzo zimnego powietrza. 46
Zabieg wykonuje się przy użyciu specjalnego zestawu zabiegowego, w skład którego wchodzą: - zespół urządzeń wytwarzających obłok gazowy o ściśle określonych rozmiarach i temperaturze, — kabina zabiegowa, — pulpit sterowniczy. Zespół urządzeń wytwarzających obłok gazowy działa w następujący sposób. Sprężone, pozbawione pary wodnej powietrze zostaje przekazane do wymiennika ciepła, do którego ze specjalnego zbiornika, w sposób kontrolowany przez zawór nastawczy, zostaje doprowadzony ciekły azot, stanowiący w danym wypadku źródło zimna. Ciekły azot obniża w wy-
Ryc. 7. Urządzenie do ogólnej terapii zimnem, produkcji niemieckiej firmy Messer Gricsheim GmbH — Dusseldorf.
47
mienniku temperaturę strumienia sprężonego powietrza, które izolowanymi przewodami zostaje doprowadzone do zespołu dysz umieszczonych w kabinie zabiegowej. W odróżnieniu od uprzednio stosowanych, nowoczesne kabiny do ogólnej terapii zimnem są z przodu otwarte (ryc. 7). Umożliwia to obserwację oraz bezpośredni kontakt z osobą poddaną zabiegowi. W czterech kątach kabiny umocowane są listwy z dyszami szczelinowymi, które za pomocą urządzenia elektromechanicznego mogą być sytuowane na odpowiedniej wysokości. Umożliwia to kształtowanie rozmiarów obłoku gazowego, a co najważniejsze - - wyłączenie głowy chorego ze strefy oddziaływania niskiej temperatury. Napływające zimne powietrze jest systematycznie odprowadzane na zewnątrz przez układ działający na zasadzie podciśnienia. Dzięki temu możliwe jest utrzymanie stałych rozmiarów zimnego obłoku gazowego oraz wyeliminowanie jego wpływu na temperaturę pomieszczenia, w którym ustawiona jest kabina zabiegowa. Urządzenia regulacyjne i kontrolne, znajdujące się w pulpicie sterowniczym, pozwalają ustawić główne parametry zabiegu, takie jak temperatura (do — 180°C) oraz ciśnienie sprężonego powietrza i rozprężającego się ciekłego azotu. Indywidualne parametry zabiegu nastawia się na elektronicznej tablicy wyposażonej w zespół sensorów. Czas zabiegów, w którym chory pozostaje w pozycji stojącej, niejako zanurzony w zimnym obłoku gazowym, wynosi od 1 do 4 minut — zwykle trwa on 3 minuty. Dotychczasowe doświadczenie wskazuje na skuteczność tej terapii w przewlekłych zapaleniach stawów. Uzyskuje się zmniejszenie lub zniesienie bólu oraz zwiększenie ruchomości stawów. Stwierdzono również skuteczność ogólnej terapii zimnem w leczeniu spastycznego nieżytu oskrzeli. Rozszerzenie zakresu wskazań do stosowania omawianej metody leczenia wymaga dalszych badań.
Wodolecznictwo
Wodolecznictwo, zwane również hydroterapią, jest działem lecznictwa fizykalnego, w którym wykorzystuje się oddziaływanie wody na ustrój. Właściwości fizyczne wody czynią ją szczególnie przydatną do tych celów. Może być ona stosowana we wszystkich trzech jej stanach skupienia, a mianowicie: cieczy, lodu oraz pary wodnej.
Wpływ zabiegów wodoleczniczych na ustrój Podstawową rolę w zabiegach wodoleczniczych odgrywa czynnik termiczny. Wpływ bodźców termicznych na ustrój zależy od następujących czynników: natężenia bodźca termicznego, które określa różnica między temperaturą wody a temperaturą ustroju, - okoliczności fizycznych towarzyszących oddziaływaniu na ustrój bodźca termicznego, możliwości termoregulacyjnych ustroju, - czasu działania bodźca, — zmiany natężenia bodźca w czasie, — powierzchni, na którą działa bodziec termiczny, — właściwości fizycznych środowiska, które wchodzi w bezpośredni kontakt ze skórą. Istotne znaczenie w praktyce zabiegów wodoleczniczych ma odczuwanie przez człowieka temperatury wody. Skala odczuwania bodźców termicz4 Fizykoterapia
49
nych jest zawarta między odczuciem zimna oraz ciepła. Wyróżnia się w tym zakresie wiele stanów pośrednich, co ma duże znaczenie praktyczne. Wyróżnia się zatem gorąco, ciepło, letnio, obojętnie, chłodno i zimno. Przekroczenie określonej granicy ciepła lub zimna może prowadzić do uszkodzenia tkanek, nazywanego w skrajnych sytuacjach oparzeniem lub odmrożeniem. Zakres temperatury, w którym nie odczuwa się ani ciepła, ani zimna, nazwano strefą komfortu cieplnego. Zależy ona od średniej temperatury skóry i jest bliska tzw. cieplnemu punktowi obojętnemu skóry, który w tym przypadku odpowiada temperaturze 33°C mierzonej na tułowiu. Zakres temperatury, odpowiadającej strefie komfortu cieplnego, jest różny u różnych osób i zależy od wielu czynników, w tym również od stanu psychicznego. Przy okazji należy dodać, że obojętnego punktu cieplnego skóry, wynikającego ze średniej temperatury ciała, nie należy mylić z obojętnym punktem cieplnym skóry, którego wartość zależy od właściwości fizycznych środowiska przekazującego lub pobierającego ciepło od ustroju. W warunkach środowiska wodnego obojętny punkt cieplny skóry mieści się w zakresie 34-36°C, a dla powietrza wynosi około 20°C. Z tego więc powodu kąpiel w wodzie o temperaturze 25°C jest odczuwana jako chłodna, ponieważ dzięki dobremu przewodnictwu cieplnemu wody ciepło z ustroju szybko przechodzi do wody. Te same okoliczności decydują, że kąpiel w powietrzu o tej samej temperaturze jest odczuwana jako ciepła, ponieważ gorsze przewodnictwo cieplne powietrza utrudnia oddawanie ciepła przez ustrój. Znajomość wymienionych faktów ma duże znaczenie w warunkach wykonywania zabiegów wodoleczniczych, umożliwia bowiem właściwą ocenę doznań osoby poddanej ich działaniu. Istnieje kilka skal odczuwania przez człowieka temperatury wody. Dla celów praktycznych przydatny jest podział, w którym wyróżnia się: - wodę zimną (8-20°C), - wodę chłodną (21-27°C), - wodę letnią (28-33°C), - wodę ciepłą (34-37°C), - wodę gorącą (38-42°C). Podział ten, aczkolwiek niedokładny, może być z powodzeniem stosowany w ustalaniu temperatury wody do zabiegów wodoleczniczych. Dokładniejszy jest opracowany przez Cordesa na użytek hydroterapii 6-stopniowy podział odczuwania temperatury wody, który przedstawiono w tabeli 2. 50
Tabela 2 Skala odczuwania temperatury wody (wg Cordesa). Temperatura subiektywnie obojętna 34°C
Wpływ czynników termicznych na ustrój polega na oddziaływaniu na regulację cieplną ustroju. Znajomość złożonych mechanizmów tego procesu fizjologicznego jest niezbędna do zrozumienia zabiegów wodoleczniczych oraz ich właściwego stosowania. Mechanizmy te zostały szczegółowo omówione w rozdziale poświęconym ciepłolecznictwu. Należy pamiętać jednak, że regulacja cieplna ustroju zanurzonego w wodzie różni się w istotny sposób od regulacji zachodzącej w powietrzu. Wpływają na to właściwości fizyczne wody, a w szczególności jej przewodnictwo — około 25 razy większe od przewodnictwa cieplnego powietrza - oraz ciepło właściwe, kilka tysięcy razy większe aniżeli powietrza. Drugim, bardzo ważnym ograniczeniem regulacji cieplnej ustroju zanurzonego w wodzie jest wyeliminowanie możliwości jego oziębienia przez pocenie się, a mówiąc innymi słowy, przez pobieranie z ustroju ciepła na zamianę w parę wodną wody zawartej w pocie. Przyjmuje się, że w umiarkowanej temperaturze wody utrata ciepła zanurzonego w niej ustroju jest około 250 razy większa aniżeli w powietrzu o tej samej temperaturze. Jak już wspomniano temperatura wody stosowanej do zabiegów wodoleczniczych wywiera znaczny wpływ na układ krążenia. Krótkotrwałe działanie zimna wywołuje w pierwszej fazie zblednięcie skóry, spowodowane skurczem powierzchownych naczyń, a po krótkim czasie ich roz51
szerzenie wyrażające się zaróżowieniem. Objawy te są wyrazem prawidłowego odczynu skóry na zimno. Odczyn nieprawidłowy wyraża się bladością skóry lub jej zasinieniem, gęsią skórką, dreszczami, przyspieszeniem akcji serca oraz złym samopoczuciem. Wystąpienie nieprawidłowego odczynu na zimno jest wskazaniem do natychmiastowego przerwania zabiegu wodoleczniczego. U osób źle znoszących zimno można wyeliminować niekorzystne oddziaływanie przez grzanie ciała, rozcieranie, ciepłą kąpiel lub napromienianie promieniami podczerwonymi. Niezbyt intensywne ciepło powoduje rozszerzenie naczyń krwionośnych skóry, a mianowicie tętniczek, naczyń włosowatych i żylnych. Prócz tego dochodzi do otwarcia nieczynnych naczyń włosowatych. Wymienione zmiany w stanie funkcjonalnym naczyń skóry powodują znaczne jej przekrwienie, głównie o charakterze tętniczym. Intensywny bodziec cieplny wywołuje krótkotrwały skurcz naczyń krwionośnych skóry, wyrażający się jej zblednięciem, po którym następuje ich rozszerzenie. Zmiany stanu funkcjonalnego naczyń krwionośnych skóry, wywołane działaniem bodźców termicznych, są wyrównywane przez antagonistyczne reakcje naczyń wnętrza ciała. Ze względów praktycznych można przyjąć, że przebiegają one zgodnie z prawem Dastre-Morata, które zostało szczegółowo omówione w rozdziale poświęconym ciepłolecznictwu. Zachodzące pod wpływem bodźców termicznych zmiany w ukrwieniu skóry oraz różnych narządów powodują również zmiany w objętości krwi krążącej. Tak np. w kąpieli ciepłej w wyniku przesunięcia krwi na obwód dochodzi do zwiększenia, a w kąpieli zimnej do zmniejszenia tej objętości. Temperatura wywiera również wpływ na czynność serca. Przyjmuje się, że podwyższenie temperatury wnętrza ustroju o jeden stopień powoduje przyśpieszenie częstości akcji serca o 18 na minutę. Jako przykład można podać, że w ciepłej kąpieli czynność serca ulega przyśpieszeniu, zwiększa się również objętość wyrzutowa i pojemność minutowa serca. W kąpieli gorącej czynność serca ulega przyśpieszeniu, zmniejsza się jednak objętość wyrzutowa. W kąpieli zimnej natomiast, w fazie rozszerzenia naczyń krwionośnych skóry, czynność serca jest zwolniona. Zmniejsza się również objętość wyrzutowa. Zabiegi wodolecznicze wpływają również na prędkość przepływu krwi, która zwiększa się w kąpieli ciepłej, a zmniejsza w kąpieli zimnej. Przyjmuje się, że kąpiel ciepła zmniejsza obwodowe opory krążenia. W tym zakresie pewien wpływ należy również przypisać ciśnieniu hydrostatycznemu, 52
działającemu przecież w trakcie kąpieli. W trakcie zabiegów wodoleczniczych ulega zmianie ciśnienie krwi. Zależy to od temperatury, a mówiąc ściślej od reakcji naczyń skóry. Jako zasadę przyjęto, że ciśnienie krwi ulega obniżeniu w fazie rozszerzenia tych naczyń, zaś podwyższeniu w fazie ich zwężenia. Stwierdzono również zależny od temperatury wpływ zabiegów wodoleczniczych na czynność układu oddechowego. Bodźce ciepłe przyśpieszają oddech i zwiększają wentylację płuc, zimne zaś po krótkiej fazie zwiększenia wentylacji powodują spłycenie i nieregularność oddychania. Chłodne kąpiele natomiast powodują zwiększenie minutowej objętości oddechowej oraz wentylacji płuc. W kąpielach o temperaturze wyższej od 34°C oraz niższej od 32°C wzrasta zużycie tlenu przez ustrój, co jest naturalnym następstwem procesów termoregulacyjnych, powodujących zwiększenie przemiany materii. W kąpieli wodnej ulega również zmianie czynność nerek. Jest ona spowodowana wpływem temperatury oraz ciśnienia hydrostatycznego. Kąpiel ciepła zwiększa wydzielanie nerek, zaś gorąca zmniejsza. Krótkotrwałe zabiegi zimne mogą przejściowo zwiększać czynność wydzielniczą nerek. Zabiegi wodolecznicze wywierają wpływ na ośrodkowy i obwodowy układ nerwowy. Przyjmuje się, że kąpiele ciepłe wpływają pobudzającą na ośrodkowy układ nerwowy. Uważa się jednak, że długotrwałe kąpiele ciepłe działają hamująco na ten układ. Kąpiele zimne zwiększają chęć do wysiłku, ale jednocześnie zwiększają napięcie mięśni szkieletowych. Bodźce termiczne wpływają również na przewodzenie włókien nerwowych. Bodźce zimne zmniejszają prędkość przewodzenia impulsów w ruchowych i czuciowych włóknach nerwowych. Kąpiele zimne zwiększają wydzielanie hormonów kory nadnerczy, a mianowicie glikokortykoidów i 17-ketosteroidów. Znaczne oziębienie powoduje zmniejszenie wydzielania amin katecholowych, a zwiększa wydzielanie przez przysadkę hormonu tyreotropowego, pobudzającego gruczoł tarczowy do wydzielania tyroksyny. Bodźce zimne wywierają również wpływ na czynność mięśni. Gwałtowne, krótkie oziębienie pobudza skurcze mięśni, zaś znaczne ich oziębienie ogranicza ich aktywność. W tabeli 3 przedstawiono wpływ zimnych i ciepłych zabiegów wodoleczniczych na układy i narządy ustroju. Ważną rolę w oddziaływaniu na ustrój zabiegów wodoleczniczych odgrywają czynniki mechaniczne, do których zalicza się ciśnienie hydro53
Tabela 3 Wpływ zabiegów wodoleczniczych o różnej temperaturze na układy i narządy ustroju
Układ/narząd Naczynia krwionośne powierzchowne Naczynia krwionośne głębokie
Krótkotrwałe zabiegi przy użyciu wody zimnej
Zabiegi przy użyciu wody ciepłej
Zabiegi przy użyciu wody gorącej
skurcz naczyń skórnych z następczym ich rozszerzeniem
rozszerzenie naczyń skóry i naczyń podskórnych
krótkotrwałe zwężenie naczyń z następczym ich rozszerzeniem
odczyn drogą odruchową zgodnie z prawem Dastre-Morata
Czynność serca
zwolniona
przyspieszona
przyspieszona
Ciśnienie krwi
podwyższone
obniżone
obniżone
Krew
zabiegi ogólne: zwiększenie liczby krwinek czerwonych i białych we krwi naczyń obwodowych zabiegi miejscowe: zwiększenie liczby krwinek białych w miejscu zabiegu
zabiegi ogólne: bez zmian zabiegi miejscowe: zwiększenie liczby krwinek białych w miejscu zabiegu
zabiegi ogólne: pozorne zwiększenie liczby krwinek czerwonych i białych zabiegi miejscowe: zagęszczenie krwi na skutek obfitego pocenia się
Układ oddechowy
zwolnienie i pogłębienie oddechu
przyspieszenie przyspieszenie i pogłęi spłycenie oddechu bienie oddechu
Układ nerwowy
zwiększenie pobudliwości obwodowych nerwów czuciowych i ruchowych
zmniejszenie pobu- zmniejszenie pobudlidliwości układu wości obwodowych nerwów czuciowych nerwowego
Nerki
wzmożenie czynności wydzielniczej
wzmożenie czynności wydzielniczej
może wystąpić zmniejszenie czynności wydzielniczej
Wydzielenie potu
zmniejszone lub zahamowane
wzmożone
silnie wzmożone
Gruczoły przewodu pokarmowego
zwiększone wydzielanie
zmniejszone wydzielanie
zmniejszone nie
Mięśnie szkieletowe
wzmożenie napięcia
zmniejszenie napię- znaczne zmniejszenie cia napięcia
Przemiana materii
wzmożenie w celu wy- nieznaczne wzmorównania utraty ciepła żenie
54
wzmożenie
wydziela-
statyczne, ciśnienie hydrodynamiczne, wypór oraz lepkość i spójność wody. Ciśnienie statyczne wody, zwane również ciśnieniem hydrostatycznym, jest ciśnieniem panującym w dowolnym punkcie wody nieruchomej, podlegającej przyciąganiu ziemskiemu:
gdzie: ps — ciśnienie statyczne wody, po — ciśnienie działające na powierzchnię wody, h — wysokość słupa wody, — ciężar właściwy wody.
W wodzie poruszającej się oprócz ciśnienia statycznego (hydrostatycznego) występuje również ciśnienie dynamiczne (hydrodynamiczne), które odpowiada energii kinetycznej jednostki objętości poruszającej się wody:
gdzie: pd — ciśnienie dynamiczne wody, E — energia kinetyczna, Q — gęstość wody, v — prędkość przepływu wody.
Używa się również pojęcia ciśnienia całkowitego wody, które jest sumą ciśnienia hydrostatycznego i hydrodynamicznego; pc = ps + pd gdzie: pc — ciśnienie całkowite wody.
Ciśnienie statyczne i dynamiczne wody odgrywają ważną rolę w zabiegach wodoleczniczych. W wypadku występowania w nich ruchu wody, jak np. w natryskach, kąpieli wirowej oraz natrysku podwodnym, przejawia się zasadniczy wpływ ciśnienia hydrodynamicznego. W kąpielach natomiast działa głównie ciśnienie hydrostatyczne, które zwiększa się z głębokością zanurzenia oraz gęstością wody. Wpływ gęstości wody uwydatnia się 55
szczególnie w kąpielach w wodzie mineralnej. Wpływ ciśnienia statycznego prowadzi do zmniejszenia obwodu różnych części ciała ludzkiego zanurzonego w wodzie i występuje szczególnie wyraźnie w pozycji stojącej, powodując przesunięcie krwi z żył skóry i jamy brzusznej do klatki piersiowej, na którą ciśnienie to oddziałuje słabiej, ze względu na obecność w niej powietrza. Ważnym czynnikiem mechanicznym, działającym na ustrój w kąpieli, jest opisany prawem Archimedesa wypór wody, zwany również wyporem hydrostatycznym;
gdzie: W — wypór hydrostatyczny, — ciężar właściwy wody, — objętość wypartej wody.
Siła wyporu, zgodnie z prawem Archimedesa, zależy zatem od stanu zanurzenia ciała w wodzie, a mówiąc inaczej od objętości wypartej przez nie wody. Wypór jest wykorzystywany jako czynnik odciążający w kinezyterapii wykonywanej w środowisku wodnym, jednak pod warunkiem, że ruchy są wykonywane wolno. Przy wykonywaniu szybkich ruchów występują opory wody, związane głównie z jej lepkością, a stanowiące czynnik obciążający. Opisane zjawiska fizyczne, występujące przy zanurzeniu w wodzie, tłumaczą szerokie zastosowanie kinezyterapii w tym środowisku do usprawniania narządów ruchu. Pewną rolę w zabiegach wodoleczniczych odgrywa również spójność i lepkość wody. Spójność jest wynikiem oddziaływania tzw. sil spójności, określanych również mianem sił Van der Waalsa, które są efektem oddziaływania między cząsteczkami wody. Lepkość wody wynika z jej właściwości, polegającej na powstawaniu sił tarcia, czyli oporu przeciw siłom wewnętrznym. Intensywność działania termicznego i mechanicznego na ustrój w zabiegach wodoleczniczych zależy od powierzchni ciała, na którą one wpływają. Praktyczny schemat postępowania w tym zakresie podali Cordes i Zeibig (ryc. 8). Podzielili oni powierzchnię ciała na sześć w przybliżeniu równych części, z których każda stanowi jedną dawkę. Jest to oczywiście schemat niedoskonały, ułatwiający jedynie dawkowanie, bowiem reakcje na zabiegi 56
wodolecznicze, wykonywane na poszczególne części ciała, są bardzo zróżnicowane. Tak np. odczyn ze strony naczyń krwionośnych skóry kończyn górnych jest większy aniżeli w obrębie kończyn dolnych. Jest on szczególnie przydatny w dawkowaniu kąpieli, w których wartość działającego na ciało ciśnienia hydrostatycznego zależy od stopnia jego zanurzenia. Ważnym elementem decydującym o efekcie oddziaływania jest również czas trwania zabiegów wodoleczniczych. Znajduje to praktyczny wyraz w metodach dawkowania zabiegów wodoleczniczych, uwzględniających powierzchnię ciała oraz czas trwania zabiegu.
Ryc. 8. Podział powierzchni ciała przydatny w dawkowaniu zabiegów wodoleczniczych (wg Cordesa i Zeibiga za Straburzyńskim).
57
Odczyn ustroju na bodźce termiczne zależy ponadto od wielu czynników, takich jak: wiek, płeć oraz stosunek powierzchni ciała do objętości. Dzieci, starcy i kobiety są bardziej wrażliwi na te bodźce. Osoby tęgie, mające dużą objętość ciała przy względnie małej jego powierzchni oraz grubą podściółkę tłuszczową, znoszą gorzej zabiegi cieplne, ponieważ oddawanie ciepła otoczeniu jest u nich utrudnione. Odwrotnie osoby szczupłe gorzej znoszą zabiegi zimne, ze względu na ułatwione oddawanie otoczeniu ciepła przez względnie dużą, w stosunku do objętości, powierzchnię ich ciała. Na odczyn ustroju na zabiegi wodolecznicze wpływają również rytmy biologiczne, a w szczególności okołodobowe rytmy termoregulacyjne. Ze względów praktycznych warto pamiętać, że w godzinach od 3 0 0 do 15 0 0 występuje faza rozgrzewania organizmu, zaś od 15 0 0 do 3 0 0 faza ochładzania. Reakcja ustroju będzie zatem silniejsza, jeśli wpływ stosowanej temperatury będzie niezgodny z tym rytmem, tzn. w wypadku stosowania zimnych zabiegów rano, a ciepłych wieczorem. Stosowanie zabiegów wodoleczniczych wymaga przestrzegania zasad postępowania, które można sprowadzić do następujących zaleceń: Przed zleceniem zabiegu konieczne jest dokonanie oceny stanu gospodarki cieplnej chorego, przede wszystkim w aspekcie jego wrażliwości na bodźce termiczne. Postępowanie to ułatwia dobór właściwej temperatury wody użytej do zabiegu. Należy pouczyć chorego, aby przed każdym zabiegiem wodoleczniczym opróżnił pęcherz moczowy, a jeśli ma być to zabieg długotrwały, konieczne jest również oddanie stolca. W trakcie serii zabiegów obowiązuje zasada stopniowanego nasilania termicznych i mechanicznych bodźców, z uwzględnieniem okołodobowego rytmu termoregulacyjnego ustroju. Należy pamiętać o bacznej obserwacji chorego w trakcie zabiegu wodoleczniczego. Szczególną uwagę należy zwracać na barwę warg i policzków, których zblednięcie lub zasinienie w czasie zabiegu powinno być sygnałem do jego przerwania. Wystąpienie tych objawów może być następstwem nieprawidłowej reakcji na bodźce termiczne lub też wynikiem ich nieprawidłowego doboru. W czasie zabiegu należy również kontrolować częstość tętna, pamiętając, że jego przyspieszenie do ok. 100/min jest przeciwwskazaniem do stosowania zabiegów cieplnych. Po każdym zabiegu ciepłym lub gorącym powinno się zastosować krótki 58
zabieg zimny, aby w ten sposób zapobiec utracie ciepła przez rozszerzone naczynia krwionośne skóry. Pomieszczenia zabiegowe muszą być odpowiednio ogrzane i dobrze wietrzone. Zabiegi gorące powinno się wykonywać w pomieszczeniu o temperaturze 22-24°C, zaś zabiegi zimne w temperaturze 25-27°C.
Wybrane zabiegi wodolecznicze Ogólną liczbę zabiegów wodoleczniczych ocenia się na około 100 różnych metod, w których wykorzystuje się wodę w jej trzech stanach skupienia, a mianowicie stałym, ciekłym i gazowym. Biorąc pod uwagę sposób ich wykonywania ogólnie wyróżnia się zabiegi wodolecznicze: — z wykorzystaniem ciśnienia hydrostatycznego, - z użyciem bieżącej wody pod określonym ciśnieniem, — za pomocą innych ciał higroskopijnych zwilżanych wodą, — w postaci okładów z lodu, — przy użyciu pary wodnej o określonej wskazaniami temperaturze. W niniejszym opracowaniu omówione zostaną tylko niektóre wybrane zabiegi wodne, mające powszechne zastosowanie w praktyce.
Kąpiele Kąpielą nazywa się postępowanie, w którym całe ciało lub jego część pozostaje przez określony czas zanurzone w ośrodku o odpowiedniej temperaturze. Kąpiel zimna. Temperatura wody od 8 do 20°C. Czas trwania kąpieli od kilku sekund do 1 minuty, w zależności od stanu ogólnego i samopoczucia chorego. 59
Kąpiel chłodna. Temperatura wody od 20 do 27°C. Czas trwania kąpieli 5-15 minut. Metodyka. Kąpiele zimne i chłodne wykonuje się w specjalnych wannach, zwykle drewnianych, lub basenach. W czasie kąpieli chory powinien wykonywać energiczne ruchy i rozcierać ciało w celu przyśpieszenia odczynu naczyniowego. Wskazania. Choroby przemiany materii — otyłość, cukrzyca. Przeciwwskazania. Choroby serca i naczyń, choroby nerek, niedokrwistość, nerwice, nerwobóle. Kąpiel letnia. Temperatura wody od 28 do 33°C. Czas kąpieli 10-20 minut. Wskazania. Kąpiele letnie wykonuje się w stanach podciśnienia tętniczego, dychawicy oskrzelowej, niektórych chorobach układu nerwowego, w stanach nadmiernej pobudliwości. Kąpiel ciepła. Temperatura wody od 34 do 37°C. Czas kąpieli 10-30 minut. Wskazania. Kąpiele ciepłe wykonuje się zwykle jako zabieg higieniczny, stosuje się je również w stanach wzmożonej pobudliwości, bezsenności, w niektórych chorobach skóry. Kąpiel kinezyterapeutyczna. W kąpieli tej wykorzystuje się opisane wyżej odciążające i oporowe działanie wody. Metodyka. Kąpiele wykonuje się w wannach kinezyterapeutycznych o specjalnej budowie, o wymiarach 3 x 3, 5 x 1,5 m, lub przystosowanych basenach kąpielowych. Baseny mają zwykle zróżnicowaną głębokość wody, co umożliwia wykonywanie w nich ćwiczeń przez dzieci i osoby dorosłe. Chorych porażonych zanurza się w wodzie za pomocą specjalnego dźwigu, którym po zakończeniu kąpieli podnosi się chorego z basenu. Osoby poddawane kąpieli kinezyterapeutycznej wymagają stałego nadzoru instruktora gimnastyki leczniczej, który jest odpowiedzialny za celowość, właściwe wykonywanie ćwiczeń i bezpieczeństwo chorego. Temperatura wody w wannach kinezyterapeutycznych wynosi w zależności od wskazań 34-37°C. Temperatura wody w basenie kąpielowym powinna być zbliżona do obojętnego punktu cieplnego skóry. Nie może być ona zbyt wysoka, ponieważ w trakcie wykonywania ćwiczeń czynnych chory wytwarza ciepło. Niezależnie od tego ciepła woda powoduje rozszerzenie obwodowych naczyń krwionośnych, szczególnie silnie wyrażone przy wykonywaniu ruchów, oraz zmniejszenie napięcia mięśni. Tak 60
więc temperatura wody w basenie powinna być przystosowana do stanu układu krążenia chorego oraz celu prowadzonych z nim ćwiczeń. W basenach, w których prowadzi się ćwiczenia z dziećmi, temperatura wody powinna być o 2 - 3 stopnie wyższa od stosowanej dla dorosłych. Wodę w wannach kinezyterapeutycznych należy zmieniać po każdej kąpieli, w basenach zaś zmieniać okresowo i odkażać zgodnie z obowiązującymi przepisami sanitarno-epidemiologicznymi. Wskazania. Są one bardzo rozległe, dotyczą jednak głównie schorzeń narządu ruchu, chorób układu nerwowego z zaburzeniami czynności ruchowych oraz wad postawy. Ćwiczenia w wodzie stanowią ważny czynnik w kompleksowym postępowaniu rehabilitacyjnym. Przeciwwskazania. Niewydolność krążenia, choroby nowotworowe, czynna gruźlica płuc, reumatoidalne zapalenie stawów, gruźlica stawów i zakaźne choroby skóry. Kąpiel o temperaturze wzrastającej, wg Schweningera-Hauffego. Zabieg
polega na kąpieli kończyn górnych lub dolnych w wodzie, której temperatura wzrasta stopniowo w czasie zabiegu od 35 do 42°C. Metodyka. Kąpiel wykonuje się w specjalnym urządzeniu, składającym się z wanienek na wodę, przystosowanych kształtem do rodzaju zabiegu, oraz elektrycznego urządzenia ogrzewczego, umożliwiającego ogrzewanie wody w taki sposób, aby jej temperatura wzrastała o jeden stopień w czasie 2 - 3 minut. Łączny czas zabiegu wynosi od 15 do 25 minut, w zależności od wskazań i stanu ogólnego chorego. Po upływie 10- 15 minut od chwili rozpoczęcia zabiegu występuje u chorego uczucie ciepła, zaczerwienienie skóry i pocenie się. W zależności od wskazań i odczynu chorego wykonuje się kąpiele jednej lub obu kończyn. W czasie zabiegu należy bacznie obserwować chorego, a wystąpienie zblednięcia lub sinicy należy traktować jako sygnał do natychmiastowego przerwania zabiegu. Kąpiele o temperaturze stopniowanej wskazują korzystny wpływ na czynność serca i obniżają ciśnienie krwi, szczególnie u osób z nadciśnieniem tętniczym. Wskazania. Nadciśnienie tętnicze bez zmian chorobowych w narządach, nerwice naczynioruchowe. Bezwzględne przeciwwskazania do stosowania kąpieli o stopniowanej temperaturze stanowią niewyrównane wady serca. 61
Kąpiele parowe. Kąpiel parowa całkowita, zwana inaczej łaźnią parową. Kąpiel wykonuje się w specjalnie przystosowanym pomieszczeniu, do którego doprowadza się parę wodną przez rury znajdujące się pod ławkami. Schodkowate ustawienie ławek umożliwia choremu przeniesienie się do wyższej części pomieszczenia, gdzie panuje wyższa temperatura. W pomieszczeniu znajduje się również instalacja z zimną wodą. Działanie kąpieli parowej polega na przegrzaniu ustroju. Temperatura w pomieszczeniu zabiegowym waha się od 40 do 45°C. Czas trwania zabiegu wynosi 15-30 minut. Po zakończeniu kąpieli stosuje się zwykle letni natrysk lub kąpiel. Zabiegi wykonuje się dwa do trzech razy w tygodniu. W czasie kąpieli parowej można stosować rozcieranie ciała lub chłostanie gałązkami wierzbowymi, lub brzozowymi, w celu wzmożenia odczynu ze strony powierzchownych naczyń krwionośnych. Należy nadmienić, że kąpiel parowa całkowita stanowi formę intensywnego zabiegu cieplnego ze względu na utrudnione w atmosferze pary wodnej parowanie wydzielanego potu. Łaźnia parowa szafkowa. Zabieg wykonuje się w drewnianej szafce, do której doprowadzana jest para wodna. W czasie zabiegu chory siedzi na krzesełku umieszczonym w szafce. Głowa chorego znajduje się poza szafką, dzięki czemu nie oddycha on parą wodną. Ze względu na obciążający ustrój charakter tego zabiegu na głowę i okolice serca stosuje się zwykle zimne okłady. Temperaturę powietrza nasyconego parą wodną ustala się w zależności od wskazań i stanu ogólnego chorego. Zwykle waha się ona od 40 do 50°C. Czas zabiegu wynosi 10-20 minut. Wskazania. Zaburzenia przemiany materii, szczególnie otyłość, przewlekłe stany zapalenia stawów i zapalenia okołostawowe, nerwobóle. Przeciwwskazania. Niewydolność krążenia, choroba nadciśnieniowa, stany wyniszczenia, skłonność do krwawień, stany chorobowe w okresie ostrym. Kąpiel wirowa. Tę postać kąpieli nazywa się również masażem wirowym. W zabiegu tym wykorzystuje się w celach leczniczych wpływ cieplny wody oraz jej oddziaływanie mechaniczne, związane z ruchem wirowym. Metodyka. Zabiegi wykonuje się w specjalnych zbiornikach, przystosowanych do zabiegów na kończynach górnych, kończynach dolnych lub dla całego ciała. Zbiorniki te są wyposażone w urządzenia o napędzie mechanicznym, wprawiające wodę w ruch wirowy. Kąpiel wirowa stanowi 62
formę łagodnego masażu skojarzonego z wpływem ciepła. Powoduje ona rozluźnienie tkanek, zmniejszenie napięcia mięśniowego, poprawę ukrwienia oraz złagodzenie bólu. Temperatura wody używanej do kąpieli waha się — w zależności od wskazań — od 32 do 40°C Czas zabiegu wynosi 15-20 minut. Wskazania. Przewlekłe stany zapalne, stany pourazowe, przewlekłe zapalenia stawów i zapalenia okołostawowe, przykurcze bliznowate.
Półkąpiele Stanowią one mniej obciążającą ustrój formę kąpieli. Wykonuje się półkąpiele ciepłe i gorące. Półkąpiel ciepła. Temperatura wody wynosi na początku zabiegu 32-34°C. Metodyka. Woda powinna sięgać choremu do pępka, gdy chory siedzi w wannie. Przed rozpoczęcie kąpieli chory zmywa twarz i klatkę piersiową zimną wodą. Następnie wchodzi do wanny, zanurza się na krótko w wodzie po szyję i przyjmuje pozycję siedzącą. W czasie zabiegu kąpielowy kilkakrotnie polewa wodą plecy i kark chorego. Przy użyciu węża gumowego wpuszcza się następnie do wanny zimną wodę, aby obniżyć temperaturę wody kąpielowej o 4- 5°. Ochłodzoną wodą polewa się ponownie chorego. Czas zabiegu wynosi nie więcej niż 4 - 5 minut. Po wyjściu chorego z wody wyciera się go ogrzanym ręcznikiem kąpielowym. Wskazania. Nerwice i psychonerwice oraz organiczne schorzenia układu nerwowego. Półkąpiele ciepłe łączy się niekiedy ze „szczotkowaniem" kończyn górnych, dolnych, klatki piersiowej i brzucha, przy użyciu szczotki o niezbyt twardym włosiu. Szczotkowanie wykonywane w trakcie półkąpieli pobudza naczynia skórne i znajduje zastosowanie w niektórych chorobach skóry, przewlekłych schorzeniach gośćcowych i nerwobólach. Półkąpiel gorąca. Wykonuje się ją w podobny sposób. Temperatura wody wynosi 38-42°C, a czas zabiegu — 10-15 minut. 63
Wskazania. Przewlekłe schorzenia gośćcowe, nerwobóle, przewlekłe stany zapalne narządów rodnych oraz układu moczowego. Przeciwwskazania. Półkąpieli gorących nie wykonuje się u osób wyniszczonych i w wieku starczym.
Natryski Natryskiem nazywa się zabieg wodoleczniczy, w którym zasadniczy wpływ wywiera ciśnienie i temperatura uderzającego w ciało jednego lub wielu strumieni wody. W zależności od temperatury wody rozróżnia się natryski zimne, ciepłe, gorące i o zmiennej temperaturze, a w zależności od ciśnienia — natryski o niskim ciśnieniu (152 k P a — 1,5 atm), średnim ciśnieniu (152-202,6 kPa — 1,5-2 atm) oraz wysokim ciśnieniu (202,6-405,2 kPa — 2 - 4 atm). Zmianę i kontrolę temperatury oraz ciśnienia, a także ukształtowanie strumienia wody umożliwia urządzenie zwane katedrą natryskową (ryc. 9).
Ryc. 9. Katedra natryskowa.
64
W skład katedry natryskowej wchodzi mieszadło, umożliwiające szybką zmianę temperatury wody, oraz regulator jej ciśnienia. Wartość temperatury oraz ciśnienia odczytuje się na przyrządach pomiarowych umieszczonych w płycie czołowej katedry. Strumień wody kształtuje się specjalnymi nasadkami. W wodolecznictwie stosuje się natryski ruchome, stałe i parowe. Natryski ruchome. Do tej grupy zalicza się natryski polegające na działaniu ruchomego, różnie ukształtowanego strumienia wody na odpowiednie okolice ciała osoby stojącej w odległości 3-4 m od katedry natryskowej. Natrysk biczowy (natrysk skupiony). Strumień wody wydobywający się pod znacznym ciśnieniem (152 - 304 kPa — 1,5-3 atm) z węża gumowego, zakończonego odpowiednią nasadką, o średnicy otworu ok. 1 cm, może być okresowo przerywany, co powoduje działanie zbliżone do uderzeń bicza. Natrysk biczowy wykonuje się zwykle wodą chłodną lub o temperaturze zmiennej. Kierunek prowadzenia strumienia wody po ciele osoby poddanej natryskowi biczowemu przedstawiono na ryc. 10. Natrysk szkocki. Odmianę natrysku biczowego stanowi natrysk o zmiennej temperaturze, zwany natryskiem szkockim. Wykonuje się go pod ciśnieniem od 202,6 do 304,0 kPa (2-3 atm), stosując na przemian wodę gorącą 38-42°C w czasie od 1/2 do 1 minuty i wodę zimną 10-15°C w czasie kilku sekund. Zabieg kończy się po 3 minutach stosowaniem wody zimnej. W natrysku tym zamiast wody gorącej można używać strumienia pary wodnej. Natrysk nitkowaty. Jest to rodzaj natrysku biczowego. Wykonuje się go dzięki zastosowaniu specjalnej nasadki o bardzo małej średnicy (0,5 mm) i wysokiego ciśnienia wody 204-405,2 kPa (3-4 atm). Uderzenie bardzo cienkiego strumienia wody wywołuje silny odczyn ze strony naczyń krwionośnych skóry, utrzymujący się pewien czas po zakończeniu zabiegu. Siła uderzenia zależy oczywiście od odległości chorego od katedry natryskowej, ponieważ w miarę zwiększenia się odległości strumień wody ulega rozpyleniu, a uderzenie jego staje się mniej efektywne. Natrysk wachlarzowy. Dzięki zastosowaniu specjalnej nasadki z odpowiednio ukształtowaną szczeliną uzyskuje się strumień wody w formie wachlarza. Oddziaływanie mechaniczne na skórę osoby poddanej temu zabiegowi jest słabsze w porównaniu z wymienionymi wyżej natryskami. 5 Fizykoterapia
65
Ryc. 10. Kierunek prowadzenia strumieniu wody w natrysku biczowym (wg Jankowiaka).
Natryski stałe. Do tej grupy zalicza się natryski, w którym ukształtowanie i kierunek strumieni wody nie ulegają zmianie. Natrysk spadowy (natrysk deszczowy). W natrysku tym woda spada na ciało pod kątem 45° z wysokości 1 -2 m przez nasadkę sitkową o średnicy otworów 0,5 mm. Temperaturę wody ustala się w zależności od wskazań. Natrysk spadowy może być również zmiennocieplny i wówczas stosuje się na przemian wodę gorącą 38-42°C w czasie 20-40 s i wodę zimną 8-20°C w czasie 2-5 s. Po kilkakrotnej zmianie temperatury wody zabieg kończy się użyciem wody zimnej. 66
Natrysk płaszczowy (natrysk boczny). Natrysk wykonuje się w specjalnym urządzeniu w kształcie klatki papuziej, o wymiarach odpowiadających wzrostowi i objętości człowieka, zbudowanej z pionowo ustawionych rur. Z otworów o małej średnicy, znajdujących się w rurach, wydobywają się strumienie wody w kierunku osi centralnej klatki, uderzając w ciało znajdującego się w niej człowieka (ryc. 11).
Ryc. 11. Natrysk płaszczowy (wg Jankowiaka).
Urządzenie jest połączone z katedrą natryskową, dzięki czemu istnieje możliwość regulacji temperatury i ciśnienia wody. Natrysk parowy. Natrysk parowy wykonuje się przy użyciu katedry natryskowej. W natrysku tym zamiast gorącej wody stosuje się strumień pary wodnej. Temperatura strumienia skraplającej się, w miarę zwiększania odległości od katedry, pary wodnej wynosi nad powierzchnią skóry od 45 do 48°C. Czas natrysku wynosi od 2 do 3 minut. 67
Natryski specjalne
Mianem tym określa się specjalne rodzaje natrysków. Spośród przydatnych w odnowie biologicznej wymienić należy natrysk typu Aix les Bains oraz natrysk podwodny. Natrysk z masażem ręcznym typu Aix les Bains. Nazwa jego wiąże się ze znanym uzdrowiskiem francuskim. Wykonuje się go u osoby spoczywającej na stole w postaci kraty. Woda o temperaturze 38 -45°C spływa z węża gumowego szerokim strumieniem na ciało osoby poddawanej jednocześnie masażowi wykonywanemu przez jednego lub dwóch masażystów. Natrysk podwodny. Zabieg ten nazywany niekiedy również masażem podwodnym, wykonuje się w środowisku wodnym przy użyciu strumienia wody o określonym ciśnieniu za pomocą specjalnego urządzenia (ryc. 12). Ten rodzaj natrysku wykonuje się w wannach lub basenach kinezyterapeutycznych typu Hubbarda. Urządzenie do natrysku podwodnego składa się
Ryc. 12. Natrysk podwodny.
68
z pompy pobierającej wodę z wanny lub basenu, sprężarki oraz systemu ogrzewczego, zapewniającego właściwą temperaturę (40-50°C) oraz ciśnienie wody (152-405 kPa 1,5-4 atm) wydobywającej się przez odpowiednią nasadkę węża gumowego. Należy pamiętać, że temperatura wody w strumieniu natryskowym musi być wyższa od temperatury wody w wannie (35-38°C). Osoba poddana natryskowi leży wygodnie w wannie wypełnionej wodą. Głowa spoczywa na specjalnej podpórce lub pasie zawieszonym między ścianami wanny. Oddziaływanie masażu zależy od temperatury wody oraz ciśnienia pod jakim wydobywa się ona z nasadki węża gumowego. Należy pamiętać, że oddziaływanie mechaniczne strumienia wody jest największe pod kątem 90°, zaś zmniejszenie kąta osłabia działanie. Osoba wykonująca natrysk powinna w trakcie zabiegu kontrolować ręką temperaturę, ciśnienie wody oraz stan napięcia mięśni. Ciśnienie wody dawkuje się tak, aby ulegało zwiększeniu w miarę trwania zabiegu. Natrysk podwodny znajduje szerokie zastosowanie w leczeniu chorób narządu ruchu, nerwobólu, w szczególności nerwu kulszowego.
Ryc. 13. Urządzenie do natrysku nasiadowego (wg Jankowiaka).
69
Natrysk nasiadowy (natrysk wstępujący). Do wykonania tego natrysku używa się specjalnego urządzenia, składającego się z siedzenia, pod którym znajduje się nasadka sitkowa (ryc. 13). Wytryskające z nasadki strumienie wody uderzają w okolicę krocza osoby poddanej zabiegowi. Natrysk nasiadowy przy użyciu wody chłodnej stosuje się zwykle w guzkach krwawniczych odbytnicy lub przy jej wypadaniu.
Wskazania i przeciwwskazania do stosowania natrysków Wskazania do stosowania natrysków są bardzo rozległe, w związku z czym szczegółowe ich omówienie przekracza ramy niniejszego podręcznika. Ogólnie rzecz biorąc wykorzystuje się je w leczeniu nerwic, stanów wyczerpania psychicznego, nerwobólów, różnych postaci gośćca stawowego i tkanek miękkich, przewlekłych schorzeń dróg oddechowych, zaburzeń ukrwienia obwodowego, dobierając w zależności od rodzaju stanu chorobowego intensywność czynnika termicznego i mechanicznego. Przeciwwskazania. Natrysków nie wykonuje się u osób z niewydolnością krążenia, chorobą nadciśnieniową, chorobą wieńcową, w stanach padaczkowych, w stanach wyniszczenia, w zapaleniu nerwów i nerwobólach, w ostrym stadium choroby oraz u osób z zaawansowaną nerwicą serca.
Polewania Polewania są zabiegami wodoleczniczymi, w których wykorzystuje się oddziaływanie na skórę czynnika termicznego w postaci strumienia zimnej wody o niskim ciśnieniu. Oddziaływanie czynnika mechanicznego jest w tym zabiegu ograniczone. Polewania mogą być całkowite lub częściowe. Zabiegi całkowite wykonuje się zwykle co drugi dzień, natomiast częściowe — codziennie. Polewania wykonuje się przy użyciu węża gumowego o średnicy ok. 20 mm, połączonego z siecią wodociągową. Ciśnienie wody reguluje się kurkiem wodociągowym tak, aby
70
wydobywała się ona pionowo z trzymanego węża na wysokość 15 cm. W czasie polewania należy dążyć do tego, aby woda pokrywała szerokim płaszczem możliwie największą powierzchnię części ciała poddawanej zabiegowi. Polewania można również wykonywać używając naczyń z wodą. Przed rozpoczęciem zabiegu częściowego poleca się choremu umycie twarzy i szyi zimną wodą, a przed polewaniem całkowitym również i klatki piersiowej. Po zakończeniu polewania wyciera się ciało ręcznikiem i poleca gimnastykę lub spacer.
Polewania częściowe Polewanie karku wykonuje się przy użyciu węża połączonego z siecią wodociągową lub irygatora. Zabieg trwa od 1 do 2 minut. Wpływa on na pogłębienie oddechu i zmniejszenie duszności w napadzie dychawicy oskrzelowej. Polewanie ramion. Zabieg rozpoczyna się od palców prawej ręki, polewając stopniowo coraz to wyższe partie jej zewnętrznej powierzchni. Po osiągnięciu wysokości łopatki wraca się ponownie ku dłoni. Każdą kończynę polewa się kilka razy. Łączny czas zabiegu wynosi od 2 do 3 minut. Polewanie wykonuje się w nerwicy, bezsenności oraz kurczu pisarskim. Polewanie grzbietu. Rozpoczyna się je od bocznej powierzchni grzbietu, dochodząc do wysokości stawu barkowego, taką samą czynność wykonuje się po stronie przeciwnej. Polewanie trwa od 1 do 2 minut. Polewanie klatki piersiowej i kończyn górnych. Wykonuje się je u chorego pozostającego w skłonie. Polewanie rozpoczyna się od palców prawej ręki, dochodząc do stawu barkowego. Następnie wykonuje się polewanie lewej ręki. W okolicy mięśnia naramiennego przechodzi się na klatkę piersiową, gdzie wykonuje się pionowo ustawionym wężem okrężne polewanie wokół brodawki sutkowej u mężczyzny, a sutka u kobiet. W czasie polewania grzbietu i barków dłoń osoby wykonującej zabieg chroni kark i głowę przed działaniem wody. Łączny czas zabiegu wynosi od 1 do 2 minut. Polewanie klatki piersiowej i kończyn górnych jest zabiegiem oddziałującym silnie bodźcowo. Polewania grzbietu oraz polewania klatki piersiowej i ramion wykonuje się w przewlekłych nieżytach oskrzeli, dychawicy oskrzelowej i rozedmie płuc. Polewanie brzucha. Wykonuje się głównie w stanach upośledzonej czynności ruchowej jelit oraz w nieżytach żołądka i jelit. Nie wolno stosować polewań brzucha w stanach zapalnych pęcherza moczowego. Polewanie kończyn dolnych. Polewanie podudzi rozpoczyna się od stopy, po stronic zewnętrznej w okolicy kostki. Następnie polewa się wewnętrzną powierzchnię łydki, dochodząc do kolana, i z kolei wewnętrzną powierzchnię podudzia, aż do okolicy kostki wewnętrznej. W opisany sposób polewa się przednią i tylną część podudzia. Polewanie można rozszerzyć na całą kończynę, dochodząc do okolicy stawu biodrowego. Czas polewania jednej kończyny wynosi 1 min. Zabieg ten wykonuje się w leczeniu nerwobólu nerwu kulszowego, w niektórych chorobach gośćcowych, w żylakowatości kończyn dolnych oraz przewlekłych nieżytach nosa i gardła.
71
Polewania całkowite
Zasadą ich wykonywania jest równomierne pokrycie całego ciała płaszczem spływającej wody. W czasie polewania chory rozciera ramiona i klatkę piersiową. Zabiegi te wykonuje się głównie w chorobach przemiany materii, nerwicach oraz w celach wzmacniających i hartujących.
Zmywania Stanowią one bardzo łagodną postać zabiegu wodoleczniczego. Polegają na zmywaniu ciała gąbką lub ręcznikiem zmoczonym w zimnej wodzie (15- 20°C), a następnie wytarciu suchym ręcznikiem. Zabieg rozpoczyna się od zmycia kończyn dolnych, które po wytarciu okrywa się ciepłym kocem lub kołdrą. W analogiczny sposób postępuje się z kończynami górnymi, klatką piersiową i brzuchem. Po zakończeniu zmywania, trwającego od 2 do 3 minut, w cieplejszej porze roku poleca się choremu udanie się na spacer. Jeśli chory nie może opuścić łóżka, to okrywa się go ciepło. Zmywania wpływają w łagodny sposób hartująco i pobudzająco na układ krążenia i oddychania.
Nacierania W zabiegach tych kojarzy się działanie czynnika termicznego z bodźcami mechanicznymi o różnym, odpowiednio dawkowanym natężeniu. Nacieranie częściowe. Wykonuje się je u chorego poddanego uprzednio ogrzaniu, np. po opuszczeniu łóżka lub ogrzaniu w budce świetlnej. Do wykonania zabiegu potrzebne są dwa wiadra z zimną wodą. Chorego układa się na leżance i przykrywa ciepłym kocem. Następnie obnaża się jedną kończynę i nakłada na nią ręcznik, rozcierając energicznie skórę, aż do wystąpienia jej przekrwienia i uczucia ciepła. Po zakończeniu tej czynności kończynę okrywa się kocem. W analogiczny sposób postępuje się z pozostałymi kończynami i tułowiem. Brzuch i klatkę piersiową należy nacierać w kierunku poprzecznym do długiej osi ciała. Do nacierania używa się zawsze ręcznika, który pozostawał określony czas w zimnej wodzie.
72
Czas trwania zabiegu powinien być krótki. Po zakończeniu zabiegu chory odpoczywa pół godziny. Nacieranie całkowite. Zabieg wykonuje się u chorego w pozycji stojącej po uprzednim zanurzeniu w zimnej wodzie. Ciało chorego okrywa się dużym prześcieradłem o wymiarach 2 x 3 m, zmoczonym w zimnej wodzie. Prześcieradło powinno ściśle przylegać do ciała. Następnie dokonuje się szybkiego i energicznego nacierania, postępując od ramion ku stopom. Nacieranie powinno w krótkim czasie (1 - 2 min) wywołać odczyn naczyniowy, wyrażający się zaróżowieniem skóry oraz uczuciem ciepła i rześkości. Nacierania nie wolno wykonywać u osób, które nie reagują na nie odczynem naczyniowym. Po nacieraniu, w zależności od stanu chorego, zleca się odpoczynek lub spacer. Natężenie bodźców mechanicznych można zwiększyć stosując zamiast nacierań oklepywanie. Wskazania. Przewlekły nieżyt oskrzeli, rozedma płuc, zaburzenia krążenia obwodowego, nerwica. Przeciwwskazania. Zaburzenia czucia, stany zapalne skóry, stany nadmiernej pobudliwości oraz wyczerpania psychicznego.
Zawijanie Zabieg ten polega na szczelnym zawinięciu całego ciała prześcieradłem dobrze wyżętym z zimnej wody. Następnie całe ciało owija się dokładnie ciepłym kocem. Po krótkotrwałym uczuciu zimna występuje rozszerzenie naczyń krwionośnych i uczucie ciepła. Po upływie około godziny występują poty. Zabieg ten trwa od 20 minut do 2 godzin. Po zabiegu stosuje się zwykle chłodny natrysk. Zawijania wywierają uspokajający wpływ na chorego. Można stosować również zawijania letnie (25 - 30°C), które także działają uspokajająco.
Okłady Okłady wykonuje się na ograniczone powierzchnie ciała. W zależności od ich działania wyróżnia się następujące okłady: Okłady chłodzące. Niską temperaturę płótna użytego do okładów uzyskuje się przez jego częste (co 2 minuty) moczenie w zimnej wodzie. Można również w tym celu użyć worka z lodem lub rurkowego przyrządu chłodzącego, przez który przepływa zimna woda. Zabieg trwa od 30 minut do 1 godziny.
73
Okłady zimne działają kojąco i przeciwzapalnie. Dzięki zwężeniu naczyń krwionośnych wpływają hamująco na krwawienia. Okłady rozgrzewające. Pod wpływem tych okładów występuje ogrzanie skóry ciepłem wytwarzanym przez ustrój. Polegają one na położeniu na określoną część ciała złożonego w kilka warstw płótna, uprzednio zanurzonego w zimnej wodzie 10-14°C, a następnie dobrze wyżętego. Na płótno kładzie się materiał utrudniający parowanie, np. ceratę lub folię plastykową, o wymiarach 2 - 3 cm większych od warstwy płótna zwilżonego wodą, a następnie — dostatecznie grubą warstwę materiału wełnianego lub flaneli. Podobnie wykonuje się tzw. okłady Priessnitza. W okładach tych na warstwę płótna zwilżonego zimną wodą kładzie się warstwy suchego płótna, a następnie wszystko owija wełnianą chustą lub flanelą. Okłady rozgrzewające powodują znaczny odczyn ze strony powierzchownych i głębszych naczyń krwionośnych oraz działają kojąco w przypadku bólu. Okłady rozgrzewające w zależności od szybkości wysychania zmienia się po upływie 3-8 godzin. Szybciej wysychające okłady Priessnitza zmienia się po 2-6 godzinach. Spośród podstawowych wskazań do stosowania okładów rozgrzewających należy wymienić przewlekłe miejscowe stany zapalne oraz stany zejściowe po przebytych urazach. W celu zwiększenia skuteczności okładów rozgrzewających stosuje się w nich roztwory octanu glinu, rywanolu, odwaru rumianku oraz innych leków. Okłady gorące. Do okładów używa się wody o temperaturze 40-45°C. Okład okrywa się szczelnie ciepłym kocem lub flanelą, a niekiedy, w celu zwiększenia działania cieplnego, kładzie się bezpośrednio na okład termofor z gorącą wodą lub woreczek z ogrzanym piaskiem. Okłady gorące wywołują silne przekrwienie skóry, działają przeciwzapalnie i przyspieszają wchłanianie wysięków zapalnych. Działają one uśmierzająco w nerwobólach oraz zmniejszają napięcie mięśni. Wilgotne zawijania i okłady z wełny parowanej. Metoda gorących zawijań przy użyciu wełny parowanej jest znana jako metoda Kenny, od nazwiska australijskiej pielęgniarki, która stosowała ją w leczeniu porażeń w przebiegu choroby Heinego-Medina. Zawijania przy użyciu wełny parowanej mogą być ogólne i miejscowe. Do zabiegu ogólnego używa się dwóch wełnianych koców i ceraty. Jeden koc wraz z ceratą rozpościera się na łóżku, drugi zaś ogrzewa się parą wodną w specjalnym kuble lub autoklawie. Po owinięciu chorego gorącym, miernie wilgotnym kocem zawija się go następnie ceratą i suchym kocem. Czas zabiegu wynosi 30-60 minut, w trakcie którego dwukrotnie zmienia się ogrzany koc. Zabiegi wykonuje się 2-3 razy dziennie. Zabiegi miejscowe wykonuje się w postaci gorących okładów z wełny parowanej, wśród których wyróżnia się: Okład zawijany. Zabieg wykonuje się w taki sam sposób, jak zawijania wełną parowaną. Okład zapinany. Wykonuje się go przez nałożenie kawałków wełny ogrzanej parą wodną na międzystawowe odcinki kończyn. Gorącą, wilgotną wełnę owija się następnie wełną suchą, podszytą ceratką i zapina agrafkami. W trakcie zabiegu gorącą, wilgotną wełnę zmienia się kilkakrotnie.
74
W leczeniu porażeń występujących w przebiegu choroby Heinego-Medina zabieg ten wykonuje się kilka razy dziennie. Zmniejsza on przykurcze mięśniowe, dzięki czemu możliwe jest wykonywanie biernych ruchów kończyn. Okład koncentrowany. Okład ten polega na szybkiej zmianie (co 2 minuty) okładów z gorącej parowanej wełny w czasie 15 - 20 minut. W zabiegu tym nie stosuje się dodatkowego zawijania wełną suchą. Istota okładu polega na dostarczeniu ciału chorego dużych ilości ciepła. Okłady koncentrowane stosuje się w zaburzeniach oddychania, występujących niekiedy w chorobie Heinego-Medina w wyniku porażenia mięśni oddechowych. W porażeniu mięśni wpływających na akt wdechu okłada się gorącą wełną całą klatkę piersiową — z przodu i z tyłu, w przypadku zaś utrudnienia wydechu stosuje się okłady na dolną część klatki piersiowej, plecy i brzuch, głownie w celu zmniejszenia napięcia mięśnia przepony. Gorące zawijania i okłady z wełny parowanej można stosować z powodzeniem w leczeniu przykurczów występujących w pourazowych stanach zejściowych.
Płukania
Płukania wykonuje się przy użyciu urządzenia zwanego irygatorem. Składa się ono z naczynia na wodę, połączonego z rurką gumową, zakończoną odpowiednią kanką. Ciśnienie wody reguluje się przez odpowiednio wysokie ułożenie naczynia. Przy użyciu irygatora dokonuje się płukania pochwy, stosowanego w stanach zapalnych pochwy i szyjki macicy. Do płukania używa się wody czystej, wody z dodatkiem odpowiednich środków farmakologicznych lub wody mineralnej. Temperatura wody wynosi 37-40°C, a ilość użyta do płukania waha się od 1 do 201. Czas zabiegu wynosi od 10 do 20 minut, ogółem wykonuje się 10-20 zabiegów. W podobny sposób dokonuje się płukania jelita grubego. Po opróżnieniu jelita z mas kałowych za pomocą wlewu oczyszczającego wprowadza się do jelita wodę w ilości od 0,5 do 1 1. Jelito opróżnia się z wody przez zdjęcie rurki gumowej z kanki, poruszanie kanką umożliwia wolne opróżnianie jelita. Czynność płukania można powtarzać kilkakrotnie w czasie jednego zabiegu. W zależności od temperatury wody uzyskuje się wpływ na czynność ruchową jelita — woda ciepła zmniejsza czynność ruchową jelita, woda chłodna powoduje jej wzmożenie. Płukanie jelita grubego wykonuje się w stanach zapalnych. Prócz tego płukania jelita ciepłą wodą stosuje się w kamicy nerkowej w celu ułatwienia wydalenia złogów, w stanach zapalnych pęcherza moczowego i w przewlekłych zapaleniach narządu rodnego.
75
Pierwsza pomoc w przypadku utonięcia W zakładzie wodoleczniczym, mimo skrupulatnego dozoru chorych w czasie zabiegów, należy liczyć się z możliwością zaistnienia przypadku utonięcia. Może to nastąpić w razie utraty przytomności przez chorego w czasie kąpieli albo przy wykonywaniu ćwiczeń w basenie lub wannie kinezyterapeutycznej. Z tych względów osoba wykonująca zabiegi wodolecznicze musi znać zasady udzielania pierwszej pomocy przy utonięciu. Jest to konieczne, ponieważ od właściwego i szybkiego postępowania zależy uratowanie życia. Należy pamiętać, że natychmiast po stwierdzeniu utonięcia obowiązują dwie podstawowe czynności: — przystąpienie do udzielania pierwszej pomocy, - zlecenie osobom trzecim wezwania lekarza. Pierwsza pomoc w przypadku utonięcia w czasie zabiegu wodoleczniczego polega na: — wyciągnięciu chorego z wody, - ułożeniu go na boku i uniesieniu klatki piersiowej tak, aby głowa znajdowała się poniżej barku, — dwu- lub trzykrotnym uderzeniu w okolicę międzyłopatkową, w celu opróżnienia w ten sposób dróg oddechowych z zalegającej w nich wody, - przystąpienie do wykonywania sztucznego oddychania metodą usta-usta, usta-nos lub przy użyciu maski i worka, - przystąpieniu (w razie konieczności) do pośredniego masażu serca, — kontynuowaniu sztucznego oddychania aż do chwili przybycia wezwanego lekarza, który zadecyduje o dalszym postępowaniu.
Światłolecznictwo
Światłolecznictwo jest działem fizykoterapii, w którym wykorzystuje się promieniowanie podczerwone, widzialne oraz nadfioletowe. Stąd do światłolecznictwa zalicza się również wykorzystanie do celów leczniczych promieniowania słonecznego, czyli helioterapię. Nazwa światłolecznictwo nie jest ścisła, ponieważ pojęcie światła odnosi się wyłącznie do promieniowania wywołującego u ludzi i zwierząt wrażenia świetlne. Wrażeń tych nie wywołuje np. promieniowanie podczerwone (ani też nadfioletowe), będące niewidzialnym rodzajem promieniowania elektromagnetycznego, czyli tej samej natury, co promieniowanie w paśmie wywołującym wrażenie świetlne.
Podstawy fizyczne i biologiczne
Promieniowanie podczerwone jest promieniowaniem niewidzialnym, umiejscowionym w widmie promieniowania elektromagnetycznego między czerwienią widma światła widzialnego a mikrofalami. Jest ono emitowane przez rozgrzane ciała. W lecznictwie wykorzystuje się promieniowanie podczerwone o długości fali od 770 do 15 000 nm. Promieniowanie widzialne jest promieniowaniem o długości fali od 400 do 760 nm, wywołującym u ludzi i zwierząt wrażenia świetlne. W widmie promieniowania elektromagnetycznego jest ono umiejscowione między promieniowaniem nadfioletowym a promieniowaniem podczerwonym. 77
Promieniowanie nadfioletowe jest promieniowaniem niewidzialnym o długości fali od 100 do 400 nm. W widmie promieniowania elektromagnetycznego umiejscowione jest ono bezpośrednio za obszarem fioletu widma widzialnego. Do celów leczniczych stosuje się promieniowanie nadfioletowe o długości fali od 200 do 380 nm. Umiejscowienie wymienionych rodzajów promieniowania w widmie promieniowania elektromagnetycznego przedstawia ryc. 14.
Ryc. 14. Widmo promieniowania elektromagnetycznego w zakresie promieni nadfioletowych i podczerwonych (wg Eckerta).
Właściwości fizyczne i biologiczne wymienionych rodzajów promieniowania zostaną omówione w odpowiednich rozdziałach. Omówione rodzaje promieniowania elektromagnetycznego powstają w wyniku zmian zachodzących w atomach lub drobinach emitującego je ciała. Promieniowanie rozchodzi się w postaci oddzielnych porcji energii, czyli kwantów, zwanych fotonami. Zgodnie z podaną przez Plancka teorią kwantową fotony są cząsteczkami o charakterze pola elektromagnetycznego, obdarzonymi określoną energią i masą. Promieniowanie padające na powierzchnię danego ośrodka ulega częściowemu odbiciu. Część jego jednak wnika w głąb ośrodka, ulegając w nim częściowemu lub całkowitemu pochłonięciu. Różne ośrodki wykazują różną zdolność do pochłaniania promieniowania elektromagnetycznego. Niektóre substancje mają zdolność do wybiórczego pochłaniania promieniowania o określonej długości fali. Zjawisko to występuje np. w wypadku filtrów barwnych, które niejako odcinają pewne części widma promieniowania elektromagnetycznego, przepuszczając tylko promieniowanie widzialne, wywołujące określone wrażenia barwne. Skutki, jakie wywołuje w tkankach promieniowanie elektromagnetyczne, zależą od ilości pochłoniętej przez nie energii. Zależność tę określa prawo Grotthusa-Drapera, które brzmi: „przemiany fotochemiczne układu reagującego wywołuje 78
promieniowanie pochłonięte. Na przebieg reakcji fotochemicznych nie ma wpływu promieniowanie odbite, przepuszczone lub rozproszone". Z prawa tego wynika zatem, że odczyny wywołane w tkankach przez promieniowanie elektromagnetyczne będą zależały od ilości pochłoniętej energii. Zdolność przenikania w głąb skóry wykorzystywanych w światłolecznictwie rodzajów promieniowania jest różna. Na rycinie 15 przedstawiono głębokość przenikania przez skórę promieniowania podczerwonego, wi-
Ryc. 15. Przenikanie promieni przez skórę; 1 -- powierzchowna warstwa naskórka, 2 — głęboka warstwa naskórka, 3 — skóra właściwa, 4 — tkanka podskórna, Ł — gruczoł łojowy, W — włos, N — włosowate naczynie krwionośne, P gruczoł potowy, T — tkanka tłuszczowa (wg Claytona za Konarską).
dzialnego i nadfioletowego. Wynika z niej, że promieniowanie podczerwone długofalowe wnika na małą głębokość, promieniowanie zaś podczerwone krótkofalowe i promieniowanie widzialne przenika niemal do tkanki podskórnej. Promieniowanie nadfioletowe zostaje pochłonięte głównie w naskórku, może ono jednak przenikać również do skóry właściwej.
Promieniowanie podczerwone
Promieniowanie podczerwone jest niewidzialnym promieniowaniem elektromagnetycznym. W fizykoterapii wykorzystuje się promieniowanie o długości fali od 770 do 15000 nm. W widmie promieniowania elektromagnetycznego jest ono umiejscowione między widzialnym obszarem czerwieni a mikrofalami. Promieniowanie podczerwone określa się skrótem IR, pochodzącym od angielskich słów infra-red. W zależności od długości fali promieniowanie podczerwone dzieli się na: promieniowanie krótkofalowe, tzw. bliskie, o długości fali od 770 do 1500 nm, — promieniowanie średniofalowe, o długości fali od 1500 do 4000 nm, — promieniowanie długofalowe, tzw. dalekie, o długości fali od 4000 do 15 000 nm. Źródłem promieniowania podczerwonego są ciała ogrzane. Długość fali promieniowania zależy, zgodnie z prawem Viena, od temperatury ciała ogrzanego. Tak np. ciała ogrzane do temperatury 400°C emitują promieniowanie, którego maksimum natężenia odpowiada długości fali ok. 4000 nm, w temperaturze zaś 800°C maksimum natężenia odpowiada długości fali ok. 2000 nm. Ogrzanie ciał do wyższej temperatury powoduje emitowanie promieni podczerwonych o jeszcze krótszej fali. Jednocześnie ciało ogrzewane zaczyna świecić, czyli emitować promieniowanie widzialne. Potężnym źródłem promieniowania podczerwonego jest Słońce. Promieniowanie to ulega częściowemu pochłonięciu przez warstwy atmosfery, głównie parę wodną, dwutlenek węgla i ozon. Dzięki temu wokół Ziemi powstaje jak gdyby płaszcz cieplny, który zapobiega ucieczce w kosmos energii promieniowania podczerwonego emitowanego przez Ziemię.
80
Działanie biologiczne promieniowania podczerwonego Zgodnie z prawem Grotthusa-Drapera skutki biologiczne może wywołać w tkankach tylko energia pochłoniętego przez nie promieniowania. Działanie biologiczne promieni podczerwonych polega na ich wpływie cieplnym na tkanki. Energia promieniowania pochłoniętego przez tkanki zwiększa energię kinetyczną ich cząsteczek, a tym samym podnosi stan cieplny tkanek, czyli ich temperaturę. Tkanki ludzkie, zawierające dużą ilość wody, dobrze pochłaniają promieniowanie podczerwone, ulegając ogrzaniu w stopniu zależnym od ich pojemności cieplnej. Powstałe w nich ciepło zostaje z prądem krwi przeniesione w głąb ustroju. Padające na skórę promieniowanie podczerwone zostaje od niej odbite w ok. 30%, reszta zaś przenika w głąb skóry. Zdolność przenikania zależy od długości fali. Promienie krótkofalowe wnikają w głąb tkanek ok. 30 mm, ulegając jednak pochłonięciu głównie w warstwie do głębokości 10 mm. Promienie długofalowe wykazują ograniczoną zdolność przenikania w głąb skóry i osiągają głębokość zaledwie od 0,5 do 3 mm. Wpływ biologiczny promieniowania podczerwonego na ustrój polega na działaniu ciepła, które powoduje: — rozszerzenie naczyń włosowatych skóry, a w związku z tym zwiększony przepływ przez tkanki krwi tętniczej, — reakcje ze strony naczyń głębiej położonych, zgodnie z prawem Dastre-Morata (patrz rozdz. Ciepłolecznictwo), — zmniejszenie napięcia mięśni, - podwyższenie progu odczuwania bólu, a zatem działanie przeciwbólowe, — wzmożenie przemiany materii, — pobudzenie receptorów cieplnych skóry, a w następstwie tego wpływy odruchowe na narządy głębiej położone. Wymienione podstawowe skutki oddziaływania energii cieplnej na ustrój nie obejmują oczywiście wszystkich odczynów i mechanizmów ustrojowych zachodzących pod jej wpływem. Zostały one omówione szczegółowo w rozdziale poświęconym ciepłolecznictwu. 6 Fizykoterapia
o1
Odczyn organizmu na promieniowanie podczerwone może być miejscowy lub ogólny. Odczyn miejscowy występuje w skórze w miejscu jej napromieniowania, obejmując jednak swym zasięgiem sąsiadujące z nim okolice. Polega on na rozszerzeniu naczyń krwionośnych skóry, powodującym jej zaczerwienienie; stąd odczyn ten nazywa się rumienieni cieplnym. Rumień cieplny w odróżnieniu od rumienia fotochemicznego (patrz rozdz. Promieniowanie nadfioletowe) wykazuje kilka charakterystycznych cech, a mianowicie: — występuje on w trakcie naświetlania, a jego nasilenie wzrasta w miarę czasu oddziaływania promieni podczerwonych, - zaczerwienienie skóry jest nierównomierne i plamiste w wyniku rozszerzenia głębiej położonych naczyń krwionośnych skóry, - zanika on po pewnym, niedługim czasie od zakończenia naświetlania. Czas utrzymywania się rumienia zależy od dawki promieniowania podczerwonego. Oddziaływanie promieniowania podczerwonego na duże powierzchnie skóry powoduje wystąpienie odczynu ogólnego organizmu na ciepło. Odczyn ten został szczegółowo omówiony w rozdziale poświęconym ciepłolecznictwu.
Terapeutyczne promienniki podczerwieni Używane w lecznictwie fizykalnym urządzenia emitujące promieniowanie podczerwone można podzielić na dwie grupy: promienniki emitujące wyłącznie promieniowanie podczerwone, tzw. nieświetlne generatory podczerwieni, - lampy terapeutyczne, emitujące promieniowanie podczerwone oraz promieniowanie widzialne, tzw. świetlne generatory podczerwieni. Do promienników emitujących wyłącznie promienie podczerwone zalicza
się urządzenia, w których źródłem promieniowania podczerwonego jest spirala z drutu oporowego, nawinięta na ceramiczną szpulę. Szpula wraz ze spiralą znajduje się w obudowie z metalu lub innego materiału żaroodpornego, o różnym kształcie. Włączenie spirali w obwód prądu powoduje jej rozgrzanie do temperatury od 500 do 880°C, czyli tzw. temperatury 82
czerwonego żaru. Promienie podczerwone nagrzewają jej obudowę, która staje się wtórnym źródłem długofalowego promieniowania podczerwonego. W użyciu są również urządzenia, w których źródłem promieniowania jest spirala z drutu oporowego, nawinięta na stożek lub szpulę z materiału żaroodpornego, jednak nie mające osłony. Jest zrozumiałe, że taki promiennik będzie emitował promieniowanie podczerwone o krótszej fali. Warto dodać, że drut oporowy ogrzany do temperatury czerwonego żaru emituje promieniowanie podczerwone, którego maksimum przypada na długość fali od 2000 do 3000 nm. Promiennik podczerwieni umieszczony w reflektorze wklęsłym jest zasadniczym elementem lampy do leczniczego stosowania promieni podczerwonych. Wyróżnić można lampy statywowe, w których promiennik wraz z reflektorem i jego obudową jest umocowany na statywie, oraz lampy przenośne, tzw. stołowe (ryc. 16).
Ryc. 16. Przenośna lampa promieni podczerwonych (wg Jankowiaka).
Omawiając ten rodzaj promienników należy wymienić lampy polskiej produkcji: Helios L-8, Helios L-9, Emita VS-700, Emita VT-400 oraz Emita VT-410, które są wyposażone w promienniki podczerwieni. Budowa, działanie i obsługa tych lamp zostanie omówiona w rozdziale poświęconym promieniowaniu nadfioletowemu, ponieważ lampy te służą przede wszystkim do naświetlań promieniami nadfioletowymi.
Do promienników emitujących promieniowanie podczerwone i promienio-
wanie widzialne zalicza się żarówki. W zależności od rodzaju żarnika, nazywanego również włóknem, żarówki te emitują promieniowanie o różnej długości fal. Używane w światłolecznictwie żarówki mają różną moc i wielkość. Żarówki małe mają zwykle moc 60 W, średnie — od 200 do 500 W, a duże — od 1000 do 1500 W. Żarówki małe mają żarniki w postaci włókna węglowego, które rozgrzewa się do niezbyt wysokiej temperatury i emituje długofalowe promieniowanie podczerwone oraz promieniowanie widzialne. Szkło żarówki może być czerwone lub niebieskie. Spełnia ono oczywiście rolę filtra dla promieniowania widzialnego. Żarówki większe mają żarnik z wolframu. Żarnik taki rozżarzony do temperatury powyżej 1000°C emituje promieniowanie o długości fali od 400 do 4000 nm. W całości promieniowania emitowanego przez żarnik 90% stanowią promienie podczerwone, których największa ilość przypada na promieniowanie o długości fali od 800 do 1600 nm, ok. 9,8% na promieniowanie widzialne, zaś ok. 0,2% na promieniowanie nadfioletowe, które zostaje pochłonięte przez szkło żarówki.
Lampy i urządzenia do naświetlań promieniami podczerwonymi i widzialnymi Źródłem promieniowania w specjalnych lampach lub urządzeniach zwanych świetlankami są żarówki o różnej mocy. Lampa Solłux. Jest ona przedstawiona na ryc. 17. Zasadniczym jej elementem jest głowica. Składa się ona z obsady żarówki wraz z obudową, reflektora parabolicznego oraz tubusu o kształcie ściętego stożka. Lampa może być wyposażona w dwa tubusy różnych rozmiarów, które dobiera się w zależności od rodzaju naświetlania. Tubus służy do skupienia wiązki promieniowania i może być połączony z reflektorem za pomocą zaczepów ze śrubami. Dzięki takiemu rozwiązaniu tubus można łatwo odłączyć od reflektora, co ułatwia naświetlanie dużych powierzchni ciała. Tubus jest zaopatrzony w kołnierz wyłożony korkiem, zabezpieczającym chorego w czasie zabiegu przed zetknięciem z rozgrzanym metalem. Między kołnierzem a brzegiem tubusu znajduje się prowadnica, w którą wsuwa się filtry. 84
I
Wyróżnia się dwa typy lampy Sollux, a mianowicie: statywową oraz stołową, zwaną również przenośną. W lampie statywowej głowica jest umocowana na przegubowym wysięgniku, który można przesuwać wzdłuż rury statywu. Umieszczony wewnątrz rury statywu ciężarek, połączony linką stalową przez znajdujący się na wierzchołku rury bloczek z częścią przesuwaną wysięgnika, równoważy ciężar głowicy. Ułatwia to jej ustawienie na określonej wysokości. W podstawie statywu znajduje się zwykle opornik, którym można regulować żarzenie żarówki. Pokrętło opornika, a także wyłącznik są umieszczone na obudowie podstawy. Wyposażenie podstawy w trzy kółka ułatwia przemieszczanie lampy. W lampach statywowych używa się zwykle żarówek o dużej mocy, np. 1000 W.
Ryc. 17. Statywowa lampa Sollux.
Lampa Sollux przenośna (stołowa) ma analogiczną budowę głowicy, która ma jednak mniejsze rozmiary. Głowica jest połączona z podstawą przegubowym wysięgnikiem. W tym typie lampy stosuje się żarówki o mniejszej mocy, zwykle 500 W. Lampa przenośna nie ma opornika do regulacji żarzenia. 85
Lampa Sollux typu LSK i LSC*. Jest to lampa produkowana w wersji statywowej (LSK) i stołowej (LSC). Lampa Sollux LSK statywowa (ryc. 18) składa się z głowicy oraz statywu na trójnożnej podstawie wyposażonej w kółka ułatwiające jej przemieszczenie.
Ryc. 18. Statywowa - typ LSK.
lampa
Sollux
Głowica lampy, o kształcie walca, stanowiąca obudowę promiennika, osadzona jest obrotowo na widełkach przemieszczanych wzdłuż kolumny statywu. W tylnej części głowicy znajduje się wyłącznik sieciowy i regulator napięcia, w przedniej zaś jej części szczelina do osadzenia filtru oraz regulator przesłony zmieniającej ilość padającego promieniowania. Ustawienie głowicy na odpowiedniej wysokości uzyskuje się specjalnym pokrętłem przez zwolnienie hamulca eliminującego ruch widełek wzdłuż * Produkowana przez Zakłady Aparatury Elektromedycznej i Precyzyjnej „ZALIMP" w Warszawie.
86
kolumny statywu. Właściwy kąt nachylenia głowicy umożliwiają pokrętła usytuowane w miejscu połączenia głowicy z widełkami. Promiennik lampy wytwarza promieniowanie podczerwone oraz widzialne. Maksymalne natężenie promieniowania podczerwonego przypada na długość fali około 1400 nm, odpowiadającej krótkofalowemu promieniowaniu podczerwonemu, które wnika głębiej w tkanki aniżeli promieniowanie średnio- i długofalowe. Lampy Sollux wyposażone są w komplet filtrów ze szkła uwiolowego koloru czerwonego i niebieskiego. Szkło koloru czerwonego przepuszcza promienie podczerwone i promienie widzialne czerwone, natomiast szkło koloru niebieskiego przepuszcza głównie niebieskie promienie widzialne. Filtry są zbudowane z prostokątnych płytek szklanych, zamocowanych w ramce metalowej. Budowa taka zabezpiecza szkło przed pęknięciem. Lampę Sollux na statywie wykorzystuje się do naświetlań dużych powierzchni skóry. Jest oczywiste, że nie używa się wówczas tubusu. Naświetlania takie wykonuje się zwykle z odległości 100 cm. Ważne jest, żeby reflektor ustawić w taki sposób, aby z jednej strony światło obejmowało równomiernie naświetlaną powierzchnię, z drugiej zaś ustawienie głowicy uniemożliwiało oparzenie chorego odłamkami szkła w wypadku pęknięcia żarówki. Do naświetlań miejscowych stosuje się tubus, ograniczając w ten sposób wiązkę promieniowania. Odległość od otworu tubusu do powierzchni naświetlanej wynosi zwykle od 40 do 50 cm. Należy jednak dodać, że odległość ustala się, uwzględniając wrażliwość chorego na ciepło. W naświetlaniach tych można używać filtrów, których rodzaj dobiera się w zależności od wskazań. Pamiętać należy, że filtr niebieski ogranicza oddziaływanie promieni podczerwonych. Poza tym światło niebieskie działa uśmierzająco na ból i z tego względu znajduje zastosowanie w leczeniu nerwobólów i przeczulicy. Filtr czerwony stosuje się w naświetlaniu stanów zapalnych tkanek miękkich, leczeniu trudno gojących się ran, w przypadku wystąpienia nadmiernego odczynu rumieniowego po naświetlaniu promieniami nadfioletowymi oraz w leczeniu odczynów skóry po terapii promieniami rentgenowskimi. Do naświetlań miejscowych używa się również przenośnej lampy Sollux; ze względu na mniejszą moc żarówki naświetlania wykonuje się z mniejszej odległości. Swietlanki są urządzeniami do naświetlań promieniami podczerwonymi i widzialnymi, w których źródłem promieniowania są liczne żarówki umieszczone wewnątrz obudowy. Wyróżnia się świetlanki miejscowe oraz całkowite, obecnie rzadko używane. 87
Budka Polano jest przedstawiona na ryc. 19. Składa się ona z obudowy wykonanej z materiału źle przewodzącego ciepło. Po wewnętrznej stronie obudowy jest umieszczonych kilka szeregów porcelanowych opraw wraz z żarówkami. Są to żarówki z włóknem węglowym, których kolor dobiera się w zależności od potrzeby. Pod każdą żarówką znajduje się niklowana płyta, odbijająca emitowane przez nią promieniowanie. Liczba żarówek zależy od rozmiarów świetlanki i może wynosić od 8 do 24. Na obudowie znajduje się dwu- lub czteropozycyjny wyłącznik, umożliwiający kolejne
Ryc. 19. Budka Polano.
włączanie szeregów żarówek. Naświetlanie częściowe przy użyciu budki Polano wykonuje się w następujący sposób: nad częścią ciała chorego poddawaną naświetlaniu, np. kończyną czy tułowiem, ustawia się świetlankę. Okolice skóry, które nie mają być naświetlane, osłania się serwetą. Otwory budki zakrywa się kocem, a następnie włącza stopniowo odpowiednią liczbę żarówek. Należy przestrzec chorego, aby nie poruszał się w czasie naświetlania, ponieważ może ulec oparzeniu na skutek zetknięcia ze szkłem żarówek. Temperatura wewnątrz budki wynosi od 40 do 60°C. W czasie zabiegu należy kontrolować doznania i samopoczucie chorego, który powinien odczuwać przyjemne ciepło. W celu zwiększenia cieplnego oddziaływania świetlanki można wycierać pot gromadzący się na skórze, przeciwdziałając w ten sposób jej ochładzaniu. Czas zabiegu wynosi od 20 do 30 min. Po zabiegu skóra jest zaczerwieniona, o charakterystycznym plamistym rysunku. Jeśli w czasie naświetlania wystąpi znaczne przyspieszenie tętna lub duszność, zabieg należy przerwać.
Ogólne zasady obowiązujące w naświetlaniach promieniami podczerwonymi Należy ściśle przestrzegać zaleceń lekarza specjalisty. Aparatura musi być skutecznie uziemiona. Nie wolno umieszczać lamp w pobliżu urządzeń wodociągowych, ponieważ jednoczesne dotknięcie obudowy lampy i urządzenia wodociągowego może grozić porażeniem prądem elektrycznym. Przy wykonywaniu naświetlań okolic twarzy i klatki piersiowej należy chronić oczy chorego okularami ochronnymi. Osoba wykonująca zabiegi światłolecznicze przy użyciu promieni podczerwonych jest obowiązana nosić ciemne okulary przeciwsłoneczne, ponieważ promienie te są jednym z czynników wywołujących zaćmę. Przy wykonywaniu zabiegów światłoleczniczych należy liczyć się z możliwością oparzenia. O takim przypadku należy natychmiast powiadomić lekarza, który udzieli właściwej pomocy. W czasie zabiegów należy bacznie obserwować chorego, który powinien informować osobę wykonującą zabiegi o swoich doznaniach i samopoczuciu. Wskazania do leczniczego stosowania promieni podczerwonych. Promienie podczerwone stosuje się w leczeniu: - przewlekłych i podostrych stanów zapalnych, w których możliwe jest miejscowe stosowanie ciepła, — przewlekłych i podostrych zapaleń stawów oraz zapaleń okołostawowych, — nerwobólów oraz zespołów bólowych, — stanów po przebytym zapaleniu skóry i tkanek miękkich pochodzenia bakteryjnego. Naświetlania promieniami podczerwonymi można stosować jako zabieg wstępny przed masażem oraz jontoforezą. Przeciwwskazania do stosowania promieni podczerwonych są takie same, jak do stosowania ciepła, co zostało już omówione w rozdziale poświęconym ciepłolecznictwu. Warto jednak podkreślić, że omawianych zabiegów nie wolno wykonywać w niewydolności krążenia, czynnej gruźlicy płuc, skłonności do krwawień, zaburzeniach w ukrwieniu obwodowych części kończyn, w stanach gorączkowych, w ostrych stanach zapalnych skóry i tkanek miękkich oraz w stanach wyniszczenia.
Promieniowanie nadfioletowe Promieniowanie nadfioletowe jest niewidzialnym promieniowaniem elektromagnetycznym o długości fali od 100 do 400 nm. W widmie promieniowania elektromagnetycznego jest ono umiejscowione między obszarem fioletu widma widzialnego a tzw. miękkimi promieniami rentgenowskimi. Promieniowanie nadfioletowe określa się skrótem UV, od słów angielskich ultra-violet.
Podział i właściwości promieniowania nadfioletowego Ogólnie przyjęty podział promieniowania nadfioletowego jest uwarunkowany jego działaniem biologicznym. W podziale tym wyróżnia się trzy obszary, a mianowicie: - obszar A — o długości fali od 400 do 315 nm, - obszar B — o długości fali od 315 do 280 nm, - obszar C — o długości fali od 280 do 200 nm. Tak zwane promieniowanie nadfioletowe Schumanna, o długości fali od 100 do 200 nm, nie ma większego znaczenia dla biologii i medycyny, ponieważ będąc pochłaniane przez powietrze i parę wodną, może rozchodzić się tylko w próżni. Granica między obszarem A a obszarem B, odpowiadająca długości fali 315 nm, jest uzasadniona ograniczonym już oddziaływaniem biologicznym promieniowania o tej długości fali. Granica zaś między obszarem B a obszarem C jest uzasadniona minimalną zdolnością wywoływania rumienia w skórze ludzkiej przez promieniowanie o długości fali 280 nm. Zgodnie z teorią kwantową promieniowanie nadfioletowe rozchodzi się w postaci kwantów energii. Energia kwantów promieniowania nadfioletowego zależy od długości fali. Im krótsza jest długość fali, a tym samym większa częstotliwość, tym większą energię wykazują kwanty promieniowania nadfioletowego. Dzięki dużej energii kwantów promie90
niowania nadfioletowego wywołuje ono skutki biologiczne i chemiczne, które nie występują przy działaniu światła widzialnego. Przepuszczalność różnych substancji dla promieniowania nadfioletowego jest zróżnicowana. Bardzo dobrą przepuszczalność wykazuje kwarc, który pochłania promieniowanie o długości fali krótszej od 180 nm. W tabeli 4 zestawiono porównawczo zdolność przenikania promieniowania nadfioletowego przez szkło kwarcowe, powietrze, szkło okienne, filtr Wooda oraz szkło Chance-Crookesa. Tabela 4 Długość fali promieniowania nadfioletowego przenikającego przez różne ośrodki Szkło kwarcowe Powietrze Szkło okienne Filtr Wooda Szkło Chance-Crookesa
od 180 nm od 185 nm od 320 nm od 313 do 405 nm pochłania promienie nadfioletowe
Wymieniony w tabeli filtr Wooda jest zbudowany ze szkła z dodatkiem tlenków niklu i potasu. Jest on używany w lampach kwarcowych diagnostycznych do wyeliminowania promieniowania widzialnego i uzyskania promieniowania nadfioletowego o długości fali określonej przenikliwością tego ośrodka. Właściwość szkła Chance-Crookesa, wyrażająca się pochłanianiem promieniowania nadfioletowego, pozwala stosować je w okularach ochronnych. Promieniowanie nadfioletowe wykazuje ograniczoną zdolność przenikania w głąb tkanek ludzkich. Skóra ludzka pochłania promieniowanie nadfioletowe w zakresie wszystkich jego obszarów, w zasadzie jednak tylko do głębokości 2 mm. Głębiej może wnikać promieniowanie o długości fali powyżej 450 nm. W tabeli 5 przedstawiono zdolność pochłaniania i przepuszczania promieniowania nadfioletowego przez różne warstwy skóry ludzkiej. Ilość promieniowania działającego przyjęto za 100%, a w rubrykach odpowiadających warstwom skóry podano ilości pochłoniętego i przepuszczonego przez nie promieniowania. Z tabeli 5 wynika, że promieniowanie nadfioletowe o długości fali 200 nm zostaje całkowicie pochłonięte w warstwie rogowej naskórka. Najgłębiej sięga promieniowanie o długości fali 400 nm, które prawie całkowicie zostaje pochłonięte dopiero na głębokości 2 nm. 91
Tabela 5 Ilość promieniowania nadfioletowego pochłoniętego w stosunku do przepuszczonego — w procentach — przez warstwy skóry ludzkiej (wg Bochema) Grubość warstwy skóry w mm Warstwa rogowa naskórka 0,03 Warstwa podstawna naskórka 0,05 Skóra właściwa 2,0 Tkanka podskórna
Długość fali w nm 200
250
280
300
400
100/0 0/0 0/0 0/0
81/19 8/11 11/0 0/0
85/15 6/9 9/0 0/0
66/34 18/16 16/0 0/0
20/80 23/57 56/1 1/0
Należy pamiętać, że częstość promieniowania nadfioletowego padającego na skórę zostaje odbita. Ilość promieniowania ulegająca odbiciu zależy od kąta padania, stanu skóry oraz długości fali.
Działanie biologiczne i wpływ promieniowania nadfioletowego na organizm ludzki Fotochemiczne
właściwości
promieniowania
nadfioletowego.
Reakcjami
fotochemicznymi nazywa się reakcje chemiczne zachodzące pod wpływem światła. Mogą one powodować powstanie nowych związków — reakcjami tymi są: fotosynteza, utlenianie lub redukcja — oraz rozpad danego związku na związki o mniej złożonej budowie; jest to fotoliza. Do reakcji fotochemicznych zalicza się również fotoizomeryzację, czyli powstanie pod wpływem światła związków o analogicznym cząsteczkowym wzorze sumarycznym, lecz o różnej budowie i różnych właściwości fizycznych i chemicznych. Wiele odczynów i skutków biologicznych zachodzących w ustroju pod wpływem promieniowania nadfioletowego jest związanych przyczynowo z reakcjami fotochemicznymi. Należą do nich: powstawanie w skórze rumienia fotochemicznego, tworzenie w niej pigmentu, wytwarzanie witaminy D oraz wpływ związków chemicznych uczulający ustrój na światło. Działanie bakteriobójcze promieni nadfioletowych polega również na zachodzących w bakteriach reakcjach fotochemicznych. 92
Rumień fotochemiczny. Rumieniem fotochemicznym nazywa się odczyn skóry na działanie promieni nadfioletowych, wyrażający się jej zaczerwienieniem w wyniku rozszerzenia naczyń krwionośnych. Zależność odczynu rumieniowego skóry od długości fali promieniowania nadfioletowego przedstawia ryc. 20; wynika z niej, że najsilniej wyrażone właściwości wywoływania odczynu rumieniowego wykazuje promieniowanie o długości fali 297 nm oraz 250 nm. 1,0
Ryc. 20. Skuteczność wywoływania odczynu rumieniowego przez promieniowanie nadfioletowe w zależności od długości jego fali (wg Eckerta).
Intensywność rumienia fotochemicznego zależy od wielu czynników, a mianowicie: — długości fali promieniowania nadfioletowego, — intensywności emisji źródła promieniowania, — czasu napromieniowania, — odległości skóry od źródła promieniowania, ponieważ natężenie promieniowania maleje z kwadratem zwiększania odległości, — wrażliwości skóry, która zależy głównie od grubości naskórka, stanowiącego przeszkodę w przenikaniu promieni nadfioletowych, a także okolicy ciała, co przedstawia ryc. 21, — wrażliwości osobniczej, zależnej od karnacji skóry i wieku; blondyni i rudzi są bardziej niż bruneci wrażliwi na działanie promieni nadfioletowych, dzieci natomiast są bardziej wrażliwe niż osoby w wieku zaawansowanym. 93
Ryc. 21. Wrażliwość różnych okolic skóry na działanie promieniowania nadfioletowego w skali pięciostopniowej: największa I, najmniejsza 5 (wg Kowarschika za Konarską).
W mechanizmie powstania rumienia fotochemicznego można wyróżnić dwa okresy: W pierwszym okresie w wyniku pochłonięcia energii promieniowania nadfioletowego przez białko komórek warstwy kolczystej naskórka dochodzi do jego denaturacji, a w następstwie tego do uszkodzenia tych komórek. W drugim okresie z uszkodzonych komórek wydzielają się związki wykazujące właściwości rozszerzania naczyń krwionośnych. Spośród nich najważniejszą rolę odgrywa histamina, która w wyniku reakcji fotochemicznej powstaje z aminokwasu — histydyny. Związki te przenikają do skóry właściwej, gdzie powodują rozszerzenie i zwiększenie przepuszczalności naczyń włosowatych skóry właściwej. Zwiększenie przepuszczalności naczyń prowadzi do przejścia osocza do przestrzeni międzykomórkowych naskórka i skóry właściwej, powodując obrzęk skóry. W wypadku nagromadzenia się płynu przesiękowego między warstwami naskórka powstają pęcherze wypełnione płynem surowiczym. Bardzo duże dawki promieniowania nadfioletowego, przekraczające próg 94
tolerancji skóry, mogą powodować nieodwracalne uszkodzenia komórek naskórka, a nawet skóry właściwej, co w następstwie prowadzi do ich martwicy. Czas, jaki upływa od chwili ekspozycji na promienie nadfioletowe do wystąpienia pierwszych objawów rumienia, nazywa się okresem utajenia. W okresie tym w wyniku reakcji fotochemicznych wytwarzają się substancje, które następnie ulegają wolnemu wydzielaniu z komórek i osiągają najwyższe stężenie w fazie maksymalnego nasilenia rumienia. Okres trwania utajenia zależy od wielu czynników, głównie jednak od dawki, długości fali promieniowania nadfioletowego oraz wrażliwości osobniczej. Rumień fotochemiczny cechuje charakterystyczny rozwój, zwany inaczej ewolucją, w którym wyróżnia się następujące fazy: — okres utajenia, trwający od 1 do 6 godzin, — okres narastania rumienia, obejmujący czas od wystąpienia pierwszych objawów rozszerzenia naczyń krwionośnych do osiągnięcia maksymalnego nasilenia rumienia, które występuje w 6 do 24 godzin od ekspozycji, w zależności od dawki promieniowania nadfioletowego, — okres ustępowania rumienia, którego czas trwania jest również uzależniony od dawki promieniowania; po słabych dawkach trwa on kilka godzin, a po dużych — nawet kilka dni. Ewolucję rumienia fotochemicznego przedstawia ryc. 22. W następstwie rumienia fotochemicznego dochodzi do zgrubienia naskórka, jego łuszczenia się oraz zbrunatnienia skóry w wyniku gromadzenia się w niej pigmentu. Wpływ promieniowania nadfioletowego na pigmentację skóry został szczegółowo omówiony w dalszej części niniejszego rozdziału. Jeśli naświetlanie promieniami nadfioletowymi jest dokonane po uprzednim oddziaływaniu promieni podczerwonych, to odczyn skóry jest
Ryc. 22. Ewolucja rumienia fotochemicznego.
95
wzmożony. Naświetlanie promieniami podczerwonymi skóry, w której występuje rumień fotochemiczny, powoduje jego osłabienie i szybsze ustępowanie. Należy pamiętać, że odczyn rumieniowy skóry może być znacznie osłabiony, a nawet zniesiony w przypadkach, gdy występują uszkodzenia i stany zapalne nerwów. Rumień fotochemiczny wykazuje wiele charakterystycznych cech, odróżniających go od rumienia cieplnego, występującego w skórze po naświetlaniu promieniami podczerwonymi. Rumień cieplny występuje w czasie napromienienia, podczas gdy rumień fotochemiczny wykazuje opisaną wyżej ewolucję, której najbardziej charakterystyczną cechą jest występowanie okresu utajenia. Istnieją również zasadnicze różnice w wyglądzie. Rumień cieplny ma wygląd plamisty, podczas gdy rumień fotochemiczny jest jednolity; nasilenie zaczerwienienia skóry zależy od stopnia odczynu. Ścisłe ograniczenie rumienia fotochemicznego do powierzchni skóry poddanej naświetlaniu różni go od rumienia cieplnego. Tworzenie pigmentu. W następstwie napromienienia skóry promieniami nadfioletowymi dochodzi do jej brunatnego przebarwienia, zwanego pigmentacją. Zależy ona od gromadzenia się barwnika, zwanego melaniną lub pigmentem, w warstwie podstawnej naskórka. Pigmentacja skóry, określana popularnie jako „opalenizna", zależy od dawki promieni nadfioletowych oraz długości ich fali. Stwierdzono, że najsilniej wyrażoną właściwość wytwarzania w skórze pigmentu wykazuje promieniowanie o długości fali od 290 do 330 nm. Mechanizm powstawania pigmentu, a ściślej mówiąc przebieg reakcji fotochemicznych, nie jest jeszcze w pełni wyjaśniony. Przyjmuje się, że pigment powstaje w komórkach znajdujących się w naskórku, zwanych melanoblastami, w wyniku działania energii promieniowania nadfioletowego. Związek, z którego powstaje pigment, nazywa się promelaniną lub propigmentem. Jest nim prawdopodobnie bezbarwny aminokwas — tyrozyna, zawarta w wymienionych wyżej melanoblastach. W wyniku utleniania tyrozyny przez enzym, zwany tyrozynazą, powstaje również bezbarwny związek nazywany w skrócie — DOPA (3,4-dwuhydroksyfenyloalanina). Pod wpływem promieni nadfioletowych zostaje uczynniony enzym dopa-oksydaza, który w obecności jonów miedzi, spełniających rolę katalizatora, powoduje polimeryzację i utlenienie DOPA do brunatnego barwnika — melaniny. Barwnik ten wędruje do powierzchownych warstw naskórka i zmienia barwę skóry. Rola pigmentacji skóry nie jest wyjaśniona. Pogląd, jakoby ziarenka pigmentu tworzyły naturalny „parasol", chroniący głęb96
sze warstwy naskórka przed promieniowaniem nadfioletowym, nie znajduje pełnego uzasadnienia; wiadomo bowiem, że odczynem ochronnym skóry na promienie nadfioletowe jest zgrubienie naskórka, głównie jego warstwy rogowej. Najlepszym dowodem tego jest fakt, że rumień fotochemiczny nie występuje na dłoniach i podeszwach stóp, których skóra ma bardzo grubą warstwę rogową naskórka. Przebarwienie skóry w wyniku działania promieni nadfioletowych zależy od wielu czynników, spośród których istotną rolę należy przypisać ilości zawartego w skórze propigmentu, stanowiącego materiał, z którego powstaje pigment. Ważną rolę odgrywa również karnacja skóry, która jest niejako wypadkową grubości naskórka, unaczynienia skóry oraz ilości zawartego w niej pigmentu. Tak więc w jasnej skórze blondynów pigmentacja po rumieniu fotochemicznym jest zwykle słabo wyrażona, w odróżnieniu od ciemnej skóry brunetów. Należy pamiętać, że pigmentacja występuje również w następstwie działania promieni podczerwonych oraz promieni rentgenowskich. Tak zwana opalenizna, która powstaje w wyniku działania na skórę promieni słonecznych, jest wynikiem łącznego działania promieni nadfioletowych, widzialnych i podczerwonych. Wytwarzanie związków przeciwkrzywiczych. W organizmach zwierzęcych i roślinnych występują w małych ilościach związki organiczne zwane sterolami. Są to wielopierścieniowe alkohole alicykliczne. Sterole występujące w organizmach zwierzęcych nazywa się zoosterolami, występujące w organizmach roślinnych — fitosterolami, a występujące w grzybach - mikrosterolami. Niektóre z tych związków, zwane prowitaminami D, mogą pod wpływem pochłoniętego przez nie promieniowania nadfioletowego o długości fali poniżej 320 nm zmieniać nieznacznie strukturę cząsteczki i w wyniku tego uzyskać właściwości zapobiegania i leczenia krzywicy. Związki te nazywa się witaminami D. Wyróżnia się witaminy D2 i D 3 . Witamina D2 powstaje pod wpływem promieniowania nadfioletowego ze sterolu roślinnego, zwanego ergosterolem, zaś witamina D3 (cholekalcyferol) występuje w organizmach zwierzęcych, a jej prowitaminą jest sterol zawarty w wydzielinie gruczołów łojowych ludzi i zwierząt, a mianowicie 7-dehydrocholesterol. U zwierząt witamina D3 dostaje się do ustroju dzięki zlizywaniu jej z sierści, u ludzi zaś wchłania się przez skórę. Witaminy D można uzyskać przez naświetlanie promieniami nadfioletowymi produktów roślinnych i zwierzęcych, wymaga to jednak dużej ostrożności, ponieważ zbyt intensywne ich naświetlanie prowadzi do wytworzenia steroli o właściwościach toksycznych, tzw. 7 Fizykoterapia
97
toksosteroli. Z tych względów stosowane dawniej tzw. witaminizowanie produktów spożywczych przez ich naświetlanie promieniami nadfioletowymi nie znajduje obecnie szerszego zastosowania. Ostatnie badania wykazały, że substancją czynną, odpowiedzialną za wchłanianie i przemianę wapnia nie jest bezpośrednio witamina D3 (cholekalcyferol), lecz jej metabolit. Ulega on bowiem w wątrobie hydroksylacji do 25-hydroksycholekalcyferolu (25-HCC): w tej postaci krąży we krwi w połączeniu z białkiem, a następnie w nerkach ulega dalszej hydroksylacji do 1,25-dwuhydroksycholekalcyferolu (1,25-DHCC).
Właśnie ten metabolit, będący właściwie hormonem wytwarzanym przez nerki, jest substancją usprawniającą wchłanianie wapnia w jelitach oraz jego uruchomienie w kościach. Niedobór witaminy D w ustroju wywołuje u dzieci zespół kliniczny, zwany krzywicą. W zespole tym dochodzi do zaburzenia prawidłowego stosunku między wapniem a fosforem w ustroju. Zaburzenie to powstaje w wyniku upośledzonego wchłaniania wapnia w przewodzie pokarmowym oraz wzmożonego wydalania fosforu przez nerki. Stan taki powoduje gorszą mineralizację kości, czyli gorsze ich wysycenie solami wapnia i fosforu. Prowadzi to do zmiękczenia kości długich i płaskich, które w wyniku działających na nie obciążeń ulegają takim zniekształceniom, jak koślawe kolana, pałąkowate golenie, skrzywienie boczne kręgosłupa i zniekształcenie klatki piersiowej. W krzywicy na skutek przerostu chrząstek wzrostowych w miejscu połączenia części kostnej z częścią chrzęstną żeber powstają zgrubienia, dające obraz tzw. różańca krzywiczego. W obrębie kości ciemieniowych stwierdza się obszary podatne na ucisk. Brak witaminy D wpływa również ujemnie na rozwój zębów i usposabia je do próchnicy. Zawartość witaminy D w produktach spożywczych jest mała, stąd zachodzi konieczność doustnego jej uzupełnienia oraz poddawania dzieci działaniu światła słonecznego lub promieniowania nadfioletowego emito98
wanego przez lampy kwarcowe, aby w ten sposób wyrównać niedobór witaminy D. Problem ten nabiera szczególnego znaczenia w krajach Północy, w których kąt padania promieni słonecznych jest mały, a dni krótkie. Wzrastające uprzemysłowienie i towarzyszące mu zapylenie powietrza stwarza również swego rodzaju barierę dla promieni nadfioletowych Słońca, ograniczając ich oddziaływanie przeciwkrzywicze. Zwiększenie wrażliwości na promieniowanie nadfioletowe.
Działanie
związków chemicznych zwiększających wrażliwość na promieniowanie nadfioletowe polega na wywoływaniu w organizmie okresowych skutków biologicznych, które normalnie nie występują przy działaniu nań promieniowania o danej długości fali. Związek zwiększający wrażliwość nie bierze bezpośredniego udziału w tych reakcjach, a jest jedynie przenośnikiem energii na składniki reakcji. Reakcje te zachodzą w obecności tlenu. Zwiększenie zatem wrażliwości powstaje w wyniku pochłonięcia przez naskórek promieni nadfioletowych o określonej długości fali przy jednoczesnym wpływie danego związku chemicznego. Mechanizm działania związków zwiększających wrażliwość na promieniowanie nadfioletowe wyjaśnia tzw. efekt fotodynamiczny, polegający na uszkadzaniu lub niszczeniu mikroorganizmów przy użyciu tych związków. Wiadomo, że w normalnych warunkach bakterie zostają zabijane przez promieniowanie o długości fali 260 nm. Ten sam efekt można uzyskać przy użyciu promieniowania o długości fali 518 nm, jeśli doda się jednocześnie do kultury bakterii roztworu eozyny, nawet w bardzo słabym rozcieńczeniu. Zwiększenie wrażliwości na światło stanowi przyczynę wielu chorób skóry i powstaje w wyniku działania związków chemicznych wprowadzonych do ustroju lub w nim powstających. Znane są liczne substancje i leki zwiększające wrażliwość na promieniowanie nadfioletowe. Zalicza się do nich zawarte w niektórych roślinach pochodne kumaryny, pochodne smołowcowe (smoła, dziegcie, antracen, benzen), takie barwniki, jak eozyna, błękit metylenowy, róż bengalski, naturalne olejki (bergamotowy, cedrowy, sandałowy, cytrusowy, laurowy) oraz związki niektórych metali (żelazo, srebro, złoto, bizmut, arsen). Spośród leków wrażliwość na promieniowanie nadfioletowe zwiększają sulfonamidy, antybiotyki (tetracykliny), niektóre leki przeciwbakteryjne, jak np. Negram, leki przeciwgrzybicze (gryzeofulwina), leki przeciwcukrzycowe (chlorpropamid, tolbutamid), pochodne fenotiazyny — prometazyna (Diphergan), chlorpromazyna (Fenactil) - chlordiazepoksyd (Elenium), diazepam (Relanium) oraz salicylamidy. 7*
99
Znaczne zwiększenie wrażliwości na promieniowanie nadfioletowe występuje w wielu chorobach, jak np. w skórze pergaminowatej (xeroderma pigmentosum), liszaju rumieniowatym (lupus erythematosus), porfirii oraz zapaleniu skórno-mięśniowym (dermatomyositis). Działanie bakteriobójcze promieni nadfioletowych. Skuteczne właściwo-
ści bakteriobójcze wykazują promienie nadfioletowe o długości fali 250 do 270 nm, spośród których najbardziej aktywne jest promieniowanie o długości fali ok. 254 nm. Działanie bakteriobójcze promieni nadfioletowych jest uwarunkowane pochłonięciem przez bakterie dostatecznej ilości energii. W wyniku reakcji fotochemicznych dochodzi do zmian w (Strukturze białek bakterii i zahamowania ich procesów życiowych. Bardzo wrażliwe na promieniowanie nadfioletowe są maczugowce błonicy, prątki gruźlicy, pałeczki okrężnicy, pałeczki duru brzusznego i gronkowce. Bakteriobójcze działanie promieniowania nadfioletowego jest wykorzystywane do wyjaławiania pomieszczeń, narzędzi, wody itp. Do tych celów używa się specjalnych lamp, wyposażonych w palniki emitujące promieniowanie o silnych właściwościach bakteriobójczych. Wpływ promieni nadfioletowych na organizm ludzki. Wpływ promieni
nadfioletowych na organizm jest złożony, jeszcze w wielu szczegółach nie wyjaśniony. Podkreślenia wymagają jednak te skutki biologicznego oddziaływania, które mają znaczenie dla leczniczego stosowania promieni nadfioletowych. Działanie promieni nadfioletowych na skórę zależy w głównej mierze od zachodzących w niej reakcji fotochemicznych. Do najważniejszych należy regulacja tworzenia histaminy, opisana w części niniejszego rozdziału poświęconej powstawaniu rumienia fotochemicznego. Skóra poddana działaniu promieni nadfioletowych staje się lepiej ukrwiona, bardziej elastyczna i mniej podatna na zakażenie. Pod wpływem tych promieni, zwłaszcza o dłuższej fali, występuje też szybszy wzrost komórek naskórka oraz zwiększenie liczby białych krwinek w miejscu naświetlania. Dzięki temu naświetlanie promieniami nadfioletowymi stosuje się w leczeniu ran i trudno gojących się owrzodzeń, takich jak owrzodzenia troficzne, odleżyny czy owrzodzenia w przebiegu żylakowatości goleni. Do tych celów stosuje się promieniowanie o fali dłuższej niż 280 nm, ponieważ promieniowanie o fali krótszej niż 280 nm, mimo silnie wyrażonego działania bakteriobójczego, powoduje jednak uszkodzenie naskórka lub tkanki ziarninowej ran, czyli owrzodzeń. W świetle współczesnych badań przyjmuje się, że leczniczy wpływ 100
promieni nadfioletowych wiąże się w poważnej mierze ze wzrostem aktywności zawartych w ustroju wodorosiarczków. Wzrost aktywności tych związków wpływa pobudzająco na wiele zachodzących w ustroju reakcji redukcyjno-oksydacyjnych hormonów, witamin i enzymów. Być może, że ten właśnie mechanizm jest odpowiedzialny za pobudzające działanie promieniowania nadfioletowego na ustrój ludzki. Promieniowanie nadfioletowe wywołuje w ustroju wiele zmian, które zestawiono w tabeli 6. Tabela 6 Zmiany w organizmie wywołane promieniowaniem nadfioletowym
Sztuczne źródła promieni nadfioletowych Sztuczne źródła promieni nadfioletowych można podzielić na trzy grupy, a mianowicie: — ciała ogrzane do wysokiej temperatury, — łuki elektryczne, — wyładowania jarzeniowe. 101
Terapeutyczne lampy kwarcowe Stosowane w lecznictwie fizykalnym urządzenia przeznaczone do naświetlań promieniami nadfioletowymi nazywa się terapeutycznymi lampami kwarcowymi. Istnieje wiele typów lamp kwarcowych, wyposażonych w różnego rodzaju palniki. Ogólnie lampy te można podzielić na: — lampy kwarcowe przenośne, — lampy kwarcowe na statywie. Pierwsze z nich są przystosowane do naświetlań wykonywanych przy łóżku chorego, drugie zaś znajdują zastosowanie w zakładach lecznictwa fizykalnego. W niniejszym rozdziale omówione zostaną najczęściej używane lampy kwarcowe. Lampa kwarcowa statywowa Helios L-9. Jest to lampa kwarcowa produkcji Fabryki Aparatury Elektromedycznej w Łodzi. Służy ona do wykonywania naświetlań promieniami nadfioletowymi i podczerwonymi (ryc. 26 przedstawia widok ogólny lampy). Lampa jest zasilana napięciem 220 V prądu zmiennego 50 Hz. Źródłem promieni nadfioletowych jest wysokociśnieniowy palnik argonowo-rtęciowy typu ASH-400 lub Q-400 o mocy 375 W, który emituje promieniowanie o maksimum natężenia w zakresie długości fali od 280 do 320 nm. Jednocześnie z palnikiem kwarcowym (lub odrębnie) działa promiennik podczerwieni o mocy 590 W, zbudowany ze szkła żaroodpornego, wewnątrz którego znajduje się spirala z drutu oporowego. Źródłem promieniowania podczerwonego jest cała rurka, która przy nagrzaniu osiąga temperaturę 600°C. Palnik kwarcowy wraz z promiennikiem podczerwieni i reflektorem jest umieszczony w oprawie lampy. Oprawa jest połączona przegubowo z wysięgnikiem i rurą statywu lampy. Przeguby umożliwiają ustawienie oprawy lampy wraz z palnikiem i promiennikiem podczerwieni na odpowiedniej wysokości i pod właściwym kątem w stosunku do osoby naświetlanej. Podstawę statywu stanowi trójnóg na kółkach, umożliwiający przemieszczanie lampy. Na oprawie lampy znajdują się dwa wyłączniki dwupołożeniowe. Pierwszy z nich, którego położenia oznaczone są literami W (wyłączone) i Z (załączone), służy do włączenia i wyłączenia zasilania lampy. Drugi 106
wyłącznik, którego położenia oznaczone są literami UV oraz IR, służy do włączania palnika kwarcowego i promiennika podczerwieni. W położeniu UV zostaje włączony palnik kwarcowy i promiennik podczerwieni, w pozycji zaś IR tylko promiennik podczerwieni. Obsługa lampy jest bardzo prosta, bowiem po włączeniu jej do sieci elektrycznej należy ustawić dźwigienkę pierwszego wyłącznika w pozycji Z, a następnie za pomocą drugiego wyłącznika włączyć odpowiedni obwód, tzn. UV lub IR.
Ryc. 26. Lampa kwarcowa statywowa Helios L-9.
Ryc. 27. Przenośna lampa kwarcowa Emita VT-400.
Istnieje również model przenośny tego typu lampy kwarcowej, a mianowicie Helios L-8. Budowa i obsługa lampy Helios L-8 jest taka sama, jak lampy Helios L-9. Różnica polega jedynie na budowie podstawy lampy, która jest przystosowana do przenoszenia i ustawiania na stole. Lampa kwarcowa Emita VT-400. Jest ona produkowana przez Fabrykę Aparatury Elektromedycznej w Łodzi. Służy do wykonywania naświetlań promieniami nadfioletowymi i podczerwonymi. Jest to lampa przenośna o masie 2 kg, zasilana napięciem 220 V, 50 Hz, przystosowana do wykonywania naświetlań w gabinecie fizykoterapii oraz w warunkach domowych (ryc. 27 przedstawia widok ogólny lampy). Oprawa lampy, o wymiarach 325 x 293 x 65 mm, składa się z podstawy oraz części 107
terapeutycznej. W oprawie znajduje się reflektor, w którego osi podłużnej są umieszczone: promiennik promieniowania nadfioletowego ASH-400 o mocy 110 W, osłonięty filtrem eliminującym nie mające wpływu terapeutycznego promieniowanie obszaru C, oraz dwa promienniki podczerwieni. Część terapeutyczna jest połączona z podstawą za pomocą przegubów, umożliwiających składanie lampy. W celu zabezpieczenia przed uruchomieniem promienników zastosowano specjalny wyłącznik rtęciowy, przerywający dopływ prądu przy złożonej lampie. Po stronie prawej, na bocznej ścianie części terapeutycznej, znajdują się dwa przełączniki klawiszowe oraz zegar odmierzający czas zabiegu. Jeden z przełączników ma na biegunach oznaczenia 0 i 1, drugi zaś UV-IR oraz IR. Lampę uruchamia się w ten sposób, że po podłączeniu jej do gniazda wtykowego, mającego styk ochronny (uziemiony lub zerowy), włącza się zasilanie przez wciśnięcie klawisza po stronie oznaczenia 1, a następnie wciska się klawisz drugiego przełącznika po stronie oznaczenia UV-IR lub IR, w zależności od tego, czy naświetlanie ma być dokonywane promieniami nadfioletowymi łącznie z podczerwonymi, czy tylko podczerwonymi. Po upływie ok. 2 min, w czasie których ustala się emisja promienników, pokrętłem zegara odmierzającego czas nastawia się żądany czas naświetlania, którego zakończenie zegar sygnalizuje dzwonkiem. Zegar odmierza czas w granicach od 0 do 15 min. Czas krótszy niż 15 min nastawia się w ten sposób, że pokrętło obraca się do pozycji odpowiadającej 15 min, a następnie cofa do pozycji odpowiadającej żądanemu czasowi. Po zakończeniu zabiegu lampę wyłącza się, wciskając klawisz odpowiedniego przełącznika po stronie oznaczenia 0. Lampę można złożyć dopiero po ostygnięciu promienników, tzn. po upływie ok. 20 min. Produkowana jest również wersja statywowa omawianej lampy, oznaczona symbolem Emita VT-410. Jest ona przeznaczona do stosowania naświetlań ogólnych i miejscowych w gabinetach fizykoterapii. Konstrukcja oprawy lampy oraz jej obsługa jest taka sama, jak w przypadku lampy Emita VT-400. Lampa kwarcowa Bacha. Jest to lampa starego typu o specjalnej budowie, przeznaczona do naświetlań miejscowych i ogólnych (ryc. 28). Charakterystycznym dla niej elementem jest głowica, zbudowana z dwóch półkul metalowych. Wewnątrz jednej z półkul jest umieszczony reflektor oraz palniki argonowo-rtęciowy. Reflektor można oddalać lub zbliżać do palnika. Jeśli palnik znajduje się w ognisku reflektora, powoduje to pewne skupienie wiązki promieniowania; oddalenie reflektora od palnika powo108
duje jej rozbieżność. Druga półkula, wchodząc w skład głowicy, służy do zasłonięcia palnika po zakończeniu naświetlania. Głowica jest umocowana na ruchomym wysięgniku, umożliwiającym zmianę jej położenia. Wysięgnik może być ponadto przesuwany wzdłuż rury statywu. Zmiana położenia głowicy wokół jej osi oraz możliwość ustawienia na odpowiedniej wysokości pozwalają zachować właściwą odległość i kąt padania — odpowiednie dla danego naświetlania. W podstawie lampy znajduje się transformator (jeśli palnik wymaga wyższego napięcia niż napięcie sieci) oraz przycisk urządzenia zwiększającego napięcie w obwodzie palnika, które ułatwia jego zapłon. Przełącznik zasilania jest umieszczony również w podstawie lampy. Wyposażenie podstawy w kółka ułatwia przemieszczanie lampy. Lampa kwarcowa Emita VS-700. Jest to lampa produkowana przez Fabrykę Aparatury Elektromedycznej w Łodzi, przystosowana do na-
Ryc. 28. Lampa kwarcowa Bacha (wg Jankowiaka).
Ryc. 29. Lampa kwarcowa Emita VS-70().
109
świetlań ogólnych promieniami nadfioletowymi oraz podczerwonymi (ryc. 29 przedstawia widok ogólny lampy). Napięcie zasilające wynosi 220 V, 50 Hz. Lampa jest wyposażona w promiennik promieniowania nadfioletowego AS-700 o mocy 500 W oraz dwa promienniki podczerwieni o mocy 1200 W. Promienniki podczerwieni są zbudowane z rurki kwarcowej, wewnątrz której znajduje się spirala z drutu oporowego. W oprawie lampy znajduje się reflektor z blachy aluminiowej o dużym współczynniku odbicia promieniowania nadfioletowego oraz dwa reflektory odbijające promieniowanie podczerwone. Oprawa jest zamocowana w ramionach wysięgnika, co zwiększa zakres jej ruchów. Przegubowe połączenie wysięgnika ze statywem umożliwia zmianę wysokości i położenia oprawy. Ruch pionowy wysięgnika jest blokowany pokrętłem znajdującym się w mechanizmie przegubu. W rurze statywu jest umieszczony mechanizm sprężynowy, umożliwiający zmianę położenia wysięgnika przy użyciu małej siły. W obudowie podstawy lampy znajduje się zasilacz, przy użyciu którego włącza się promienniki. Wyposażenie podstawy lampy w cztery kółka zapewnia jej łatwe przemieszczanie. W podstawie lampy znajduje się przełącznik, którego cztery klawisze są oznaczone symbolami: UV, IR, UV + IR oraz 0. Wciśnięcie klawisza oznaczonego symbolem UV włącza promiennik promieniowania nadfioletowego, IR — promiennik podczerwieni, zaś UV + IR włącza promienniki promieniowania nadfioletowego i podczerwonego. Lampę wyłącza się przez wciśnięcie klawisza oznaczonego symbolem 0. Należy pamiętać, że naświetlanie można wykonywać dopiero po upływie 5 min od chwili włączenia promiennika, tzn. po ustaleniu się jego emisji, oraz że promiennik nadfioletu jest sprawny do ponownego zapłonu po wystygnięciu. Należy również przestrzegać zachowania odpowiedniej odległości między promiennikiem nadfioletu a osobą naświetlaną; odległość ta w wypadku omawianej lampy powinna wynosić od 75 do 100 cm. Zmniejszanie tej odległości jest niedopuszczalne. Natomiast naświetlania promieniami podczerwonymi można dokonywać z odległości 50 cm. Omawianą lampę należy podłączyć do gniazda wtykowego mającego styk ochronny, uziemiony lub zerowany. Lampa kwarcowa Jesionka. Lampa ta jest przystosowana do naświetlań całego ciała (ryc. 30). Jej charakterystyczną cechą jest duży reflektor w kształcie ściętej pryzmy, wewnątrz którego znajduje się palnik kwarcowy dużej mocy, w postaci prostej rurki. Konstrukcja i wyposażenie statywu są analogiczne do lampy kwarcowej Bacha. Obecnie rzadko używana. 110
Ryc. 30. Lampa kwarcowa Jesionka.
Lampa Kromayera. Lampa ta służy do miejscowych oraz kontaktowych naświetlań promieniami nadfioletowymi. Składa się ona z głowicy i statywu. Głowicę, wewnątrz której znajduje się palnik, stanowi kamera metalowa o podwójnych ścianach. Palnik jest umieszczony wewnątrz szczelnej osłony ze szkła kwarcowego, przylegającej do okienka kamery. Między podwójnymi ścianami kamery przepływa bieżąca woda, która pochłania ciepło wytwarzane przez palnik. W skład wyposażenia lampy wchodzi komplet nasadek kwarcowych, przystosowanych do wykonywania zabiegów miejscowych z małej odległości lub ze stosowaniem ucisku. Wywierany na skórę lub błonę śluzową ucisk powoduje anemizację i zwiększa głębokość wnikania promieni nadfioletowych. Lampa powinna być uziemiona ze względu na bezpośredni kontakt głowicy ze skórą chorego.
111
Nowoczesne metody terapii promieniowaniem nadfioletowym Medyczna oprawa dermatologiczna MOD-10. Jest to urządzenie produkcji krajowej (Zakłady Sprzętu Oświetleniowego Polam-Gostynin), przeznaczone do leczenia chorób skóry. Przystosowane jest ono głównie do fotochemoterapii łuszczycy przy użyciu preparatów fotodynamicznych i zapewnia dużą skuteczność fotochemicznego współdziałania wymienionych związków chemicznych z promieniowaniem nadfioletowym obszaru A o specjalnie dobranym widmie. Stąd terapia ta określana jest skrótem PUVA (photochemotherapy ultra-violet A). Korzystny wpływ promieniowania nadfioletowego w leczeniu niektórych chorób skóry, a w szczególności łuszczycy, znany jest od dawna. Stwierdzono również, że najwyższa efektywność działania występuje przy stosowaniu promieniowania o tzw. „długiej fali" (UVA) od 360 do 365 nm. Aby zwiększyć wrażliwość skóry na promieniowanie nadfioletowe, stosuje się tzw. preparaty fotodynamiczne, do których m.in. należą pochodne psoralenów. Psoraleny (furokumaryny) są związkami heterocyklicznymi powstałymi z połączenia kumaryny i furanu. Źródłem promieniowania w oprawie MOD-10 są rtęciowe świetlówki niskociśnieniowe z warstwą luminoforową, wytwarzające promieniowanie nadfioletowe głównie w zakresie długości fali od 320 do 420 nm z maksimum na 365 nm. Oprawa jest kabiną o kształcie prostopadłościanu i wymiarach 132 x 84,5 x 213,5 cm. W ścianach bocznych zamocowane są świetlówki. LF-D 40 W, po 28 sztuk w każdej, a w drzwiach oraz ścianie tylnej również po 28 świetlówek LF-D 20 W. Trwałość użyteczna świetlówek - co najmniej 2000 godzin. Efektywność promieniowania polepszają odbłyśniki o odpowiednim kształcie, wykonane z polerowanej blachy aluminiowej. Podstawa oprawy wyposażona jest w obrotowe kółka, ułatwiające przemieszczanie oraz podpory do jej pionowania i ustalenia. Na zewnętrznej powierzchni drzwi umieszczony jest pulpit sterowniczy oraz wziernik do kontrolowania chorego w czasie napromieniania. W ścianie bocznej i tylnej oraz nad chorym umieszczone są wentylatory nawiewno-wyciągowe, zapewniające właściwe warunki termiczne we wnętrzu kabiny w czasie 112
zabiegu. W tylnej części oprawy znajduje się rama z osprzętem zasilania. Napięcie zasilania wynosi 3 ~ 50 Hz 220 V, a znamionowany pobór mocy 4,85 kVA. Konstrukcja i wyposażenie oprawy zapewniają równomierne napromieniowanie całego ciała chorego w pozycji stojącej, przy dużej intensywności promieniowania, a jednocześnie niskiej temperaturze świetlówek. Obsługa oprawy MOD-10. Oprawa przyłączona do źródła napięcia jest gotowa do pracy, co sygnalizuje lampka kontrolna. Wciśnięcie właściwego przycisku na pulpicie sterowniczym włącza zasilanie oprawy, co również jest sygnalizowane lampką kontrolną. Cztery przełączniki umożliwiają uruchomienie wentylatorów nawiewno-wyciągowych, trzy zaś kolejne przełączniki służą do włączenia świetlówek wmontowanych w poszczególne ściany kabiny, co jest również sygnalizowane przez lampki kontrolne.
Ryc. 31. Lampa do terapii PUVA oraz SUP typ Psorilux 5050 produkcji niemieckiej firmy Heraeus. S Fizykoterapia
113
Ryc. 32. Widmo promieniowania lampy Psorilux 5050 wykorzystywane do PUVA.
114
promieniami nadfioletowymi o innym zakresie widma. Jest to promieniowanie o długości fali od 300 do 340 nm, czyli na granicy UVA i UVB. Opisane nowe sposoby terapeutyczne są kolejnymi próbami leczenia chorób skóry. Powinny być one stosowane pod kontrolą lekarską. Nowoczesny zestaw do stosowania PUVA oraz SUP, typ Psorilux 5050 produkcji firmy Heraeus (RFN). W jego skład wchodzi sześć odrębnych wysokociśnieniowych promienników rtęciowych z dodatkiem halogenów kształtujących charakter widma, spośród których trzy służą terapii PUVA, a kolejne trzy terapii SUP. Widok ogólny urządzenia przedstawiono na rycinie 31. Selekcję widma promieniowania na użytek PUVA uzyskuje się przez zastosowanie odpowiedniego filtru. Obrót kolumny wokół jej osi długiej pozwala w prosty sposób dokonać wyboru właściwego rodzaju promieniowania. Uprzednio należy również ustawić odpowiednie dla danej terapii parametry na przystawce kontrolnej. Przykłady widma promieniowania emitowanego przez zestaw na użytek terapii PUVA oraz SUP przedstawiono na rycinach 32 oraz 33.
Ryc. 33. Widmo promieniowania lampy Psorilux 5050 wykorzystywane do SUP. 8*
115
Bakteriobójcze lampy kwarcowe
Jak już wspomniano, dzięki właściwościom bakteriobójczym promieniowanie nadfioletowe jest wykorzystywane do wyjaławiania powietrza, cieczy oraz ciał stałych i dlatego lampy bakteriobójcze są stosowane w przemyśle, farmacji i medycynie. Najczęściej są one używane do wyjaławiania pomieszczeń na dziecięcych oddziałach szpitalnych i w żłobkach oraz sal operacyjnych i zabiegowych. Lampy bakteriobójcze produkowane przez krajowy przemysł elektromedyczny są wyposażone w promiennik TUV-30 W, którego maksimum promieniowania przypada na długość fali 253,7 nm. Mają one jednakową oprawę, skonstruowaną w sposób umożliwiający w zakresie 180° zmianę kierunku promieniowania.
Ogólne uwagi dotyczące obsługi i konserwacji lamp kwarcowych: 1. Lampy kwarcowe powinny podlegać okresowej kontroli technika konserwatora. W szczególności dotyczy to prawidłowości uziemienia lampy, kontroli izolacji, przewodów i styków oraz ciągłości powłok lakierowanych. 2. Nie wolno ustawiać lampy kwarcowej w pobliżu instalacji wodociągowej, ponieważ grozi to porażeniem osoby obsługującej w przypadku jednoczesnego dotknięcia przez nią lampy i przewodu instalacji wodociągowej. 3. W czasie przemieszczania lampy należy unikać jej wstrząsania, ponieważ grozi to uszkodzeniem palnika. 4. Palnika nie należy dotykać, ponieważ po każdym dotknięciu pozostają na nim niewielkie ilości substancji znajdujących się na skórze palców. Przy rozgrzaniu palnika substancje te mogą ulec wtopieniu i zmniejszać jego emisję. 5. Palnik należy okresowo przemywać alkoholem. W tym celu używa się tamponika z gazy namoczonego w alkoholu. 6. Nie należy zbyt często wyłączać i włączać palnika. 7. Ponowne uruchomienie palnika może być dokonane dopiero po całkowitym jego wystygnięciu. 8. Osoba obsługująca lampę kwarcową jest zobowiązana do noszenia okularów ochronnych w czasie wykonywania naświetlań. 116
9. Pomieszczenia, w których wykonuje się naświetlania promieniami nadfioletowymi, muszą być dokładnie wietrzone. Jest to konieczne ze względu na powstawanie w otoczeniu lamp kwarcowych ozonu i tlenków azotu, szkodliwych dla ustroju.
Metodyka naświetlań ogólnych i miejscowych Dawkowanie promieniowania nadfioletowego. Właściwe dawkowanie energii promieniowania nadfioletowego jest niezbędnym warunkiem uzyskania żądanego efektu leczniczego. Zgodnie z prawem Lamberta natężenie promieniowania padającego na skórę zależy od kąta padania oraz jest odwrotnie proporcjonalne do kwadratu odległości między źródłem promieniowania a osobą naświetlaną. Ustalenie dawki promieniowania nadfioletowego na podstawie pomiaru jego natężenia nie znalazło do tej pory praktycznego zastosowania, mimo skonstruowania wielu dawkomierzy fotochemicznych, biologicznych oraz fotoelektrycznych, ponieważ uzyskane przy ich użyciu dane zależą od wielu czynników. Ogólnie przyjętym w światłolecznictwie sposobem ustalania dawki promieniowania nadfioletowego jest metoda pośrednia, polegająca na ocenie wzrokowej odczynu rumieniowego skóry, wywołanego przez określoną dawkę promieniowania. Metoda ta, nazywana również testem biologicznym, oparta na subiektywnej ocenie nasilenia odczynu rumieniowego, nie nadaje się do badań naukowych, umożliwia jednak ustalenie wrażliwości danej osoby na promienie nadfioletowe i pośrednio daje podstawy do dawkowania u niej tej formy energii. Podstawę do dawkowania stanowi dawka progowa promieni nadfioletowych, zwana inaczej biodozą promieni nadfioletowych lub oznaczana skrótem MED (minimal erythema dose). Jest to jednostka dawkowania biologicznego promieniowania nadfioletowego. Określa ona stan wrażliwości ustroju na promienie nadfioletowe, której miarą jest czas naświetlania danym źródłem promieni nadfioletowych z danej odległości, konieczny do wywołania minimalnego progowego odczynu rumieniowego. Należy pamiętać, że dawka progowa określa indywidualną wrażliwość na promienie nadfioletowe osoby badanej przy użyciu danego źródła promieniowania. Dawka progowa nie może 117
być uogólniona na inne osoby, ponieważ mogą one wykazywać odmienną wrażliwość osobniczą. Nie można również odnosić dawki progowej do innych źródeł promieniowania nadfioletowego. Metodyka oznaczania dawki progowej promieni nadfioletowych. Do
wykonania testu służy urządzenie zwane rumieniomierzem (ryc. 34), które umożliwia kolejne naświetlanie z określonej odległości różnych, sąsiadujących ze sobą, małych powierzchni skóry. Jest to po prostu płat elastycznego
Ryc. 34. Rumieniomierz (wg Konarskiej).
materiału, nieprzenikalnego dla promieni nadfioletowych, w którym wyciętych jest 5 lub 6 okrągłych otworów o średnicy 2 cm w odstępach wynoszących również 2 cm. Otwory te mogą być kolejno odsłaniane, np. przy użyciu przesuwalnego pasa tego samego materiału. Badanie wykonuje się w sposób następujący: rumieniomierz przymocowuje się na przyśrodkowej powierzchni przedramienia, osłaniając dokładnie chorego i pozostałe części przedramienia. Następnie z odległości 50 cm napromienia się kolejno odsłaniane pola skóry. Jeśli np. czas naświetlania każdego pola będzie wynosił 15 s, to na skutek kolejnego ich odsłaniania czas naświetlania poszczególnych pól będzie różny. W wypadku, kiedy rumieniomierz ma 5 otworów, czas ten będzie wynosił dla pierwszego pola 75 s, dla drugiego — 60 s, trzeciego — 45 s, czwartego — 30 s i piątego 118
15 s. Dokładna ocena skutków naświetlania poszczególnych pól wymaga ich obserwacji w czasie 3,6,9,12 i 24 h od naświetlania. Postępowanie takie umożliwia śledzenie ewolucji odczynu rumieniowego występującego w poszczególnych polach skóry. Jest oczywiste, że najsilniejszy odczyn wystąpi na polu pierwszym, najsłabszy zaś lub żaden — na polu piątym. Praktycznie oceny odczynu rumieniowego dokonuje się po upływie 24 h od naświetlania. Jako dawkę progową promieni nadfioletowych przyjmuje się czas, w którym naświetlano pole bez dostrzegalnego odczynu rumieniowego, sąsiadujące z polem wykazującym dostrzegalny odczyn rumieniowy. Postępowanie takie jest uzasadnione, ponieważ minimalny progowy odczyn rumieniowy występuje zwykle po 3-godzinnym okresie utajenia i znika po upływie 12 h. Należy nadmienić, że określenie dawki progowej promieni nadfioletowych może być również wykorzystane jako test biologiczny palnika, ponieważ umożliwia ono ocenę zdolności emisyjnej. Ustalenie wartości dawki progowej stanowi podstawę dawkowania promieni nadfioletowych. Ponieważ naświetlania wykonuje się zwykle z większej odległości aniżeli 50 cm, konieczne jest dokonanie prostego obliczenia, w wyniku którego uzyskuje się wartość dawki progowej dla innej, różnej od 50 cm odległości źródła promieniowania od osoby naświetlanej. Obliczenie to wynika z proporcji zachodzących między dawką progową dla odległości 50 cm a dawką progową dla innej odległości; należy pamiętać, że natężenie promieniowania jest odwrotnie proporcjonalne do kwadratu odległości. Jeśli więc przykładowo dawka progowa u danej osoby przy napromienieniu daną lampą z odległości 50 cm wynosi 30 s, a chcemy obliczyć jej wartość dla odległości 1 m, to konieczne jest przeprowadzenie następującego rozumowania. W rozpatrywanym wypadku zwiększenia odległości od lampy kwadrat stosunku obu odległości jest wprost proporcjonalny do stosunku wartości dawek progowych. Układamy więc proporcję, w której litera X oznacza poszukiwaną wartość dawki progowej dla odległości 100 cm: 2
(50:100) = 30:X
119
Po uproszczeniu zapis ten można przedstawić w postaci ułamków, a mianowicie:
W wypadku, gdy chcemy obliczyć wartość dawki progowej odpowiadającą zmniejszonej odległości, postępujemy analogicznie. Sposób obliczenia można prześledzić na przykładzie, w którym zakłada się, że znana jest np. dawka progowa odpowiadająca odległości 1 m, której wartość wynosi 120 s, obliczyć zaś chcemy wartość dawki progowej (X) dla odległości 50 cm. Układamy więc proporcję:
Zasady dawkowania promieniowania nadfioletowego w naświetlaniach
ogólnych i miejscowych. W lecznictwie fizykalnym stosuje się dawki promieniowania nadfioletowego wywołujące różnie nasilone odczyny rumieniowe. Podział odczynu rumieniowego w zależności od jego nasilenia przedstawia tabela 7, w której podano dawkę wywołującą dany odczyn, wyrażoną w dawkach progowych, czas utrzymywania się odczynu oraz krótki opis zmian obserwowanych na skórze. Zgodnie z danymi zawartymi w tej tabeli wyróżnia się pięć stopni rumienia, oznaczając je literą E (od łacińskiego słowa erythema — rumień), do której dodaje się rzymską cyfrę odpowiadającą stopniowi rumienia, np. E I°, E II° itd. Ogólnie przyjętą zasadą jest, że w naświetlaniach ogólnych obejmujących całą powierzchnię ciała stosuje się dawki wywołujące odczyn progowy lub rumień pierwszego stopnia (E I°) ze względu na szybkie ustępowanie odczynu. W wypadku zastosowania dawki wywołującej E II° naświetlania należy wykonywać co 120
trzeci lub czwarty dzień, pamiętając, że naświetlane pole nie może przekraczać 25-30% całkowitej powierzchni skóry. W naświetlaniach miejscowych, które wykonuje się na ograniczonych powierzchniach skóry, stosuje się — w zależności od wskazań — dawki wywołujące odczyny rumieniowe zwykle drugiego i trzeciego stopnia (E II° i E III°). Tabela 7 Podział odczynu rumieniowego (wg Konarskiej)
Odczyn rumieniowy
Dawka wywołująca Okres Maksymalne odczyn, utajenia, nasilenie wyrażona w godzinach odczynu w dawkach progowych
Odczyn progowy
1
4-6
Odczyn pierwszego stopnia E I°
2
Odczyn drugiego stopnia
Utrzymywanie się odczynu
Zmiany zachodzące w skórze
w8h
do 12 h
nieznaczne zaróżowienie
4
w 12 h
do 24 h
zaróżowienie skóry bez objawów podrażnienia
3-4
3-4
w24h
od 2 do 3 dni
silne zaróżowienie skóry, lekka bolesność
Odczyn trzeciego stopnia E III°
5-6
2
w 3 dniu
do 5 dni
skóra żywoczerwona, obrzękła i bolesna
Odczyn czwartego stopnia EIV°
6-8
w 3-4 dniu od 7 do 10 dni
jak wyżej — występują pęcherze wypełnione płynem surowiczym
Odczyn piątego stopnia EV°
8-10
w 3-4 dniu
obrzęk, pęcherze. martwica skóry
E II°
1,5-2
1-1,5
od 9 do 10 dni
Naświetlania ogólne dorosłych. Wykonuje się je zwykle z odległości 1 metra. Większe odległości stosuje się przy naświetlaniach zbiorowych. Czas naświetlań jest uzależniony od wrażliwości osobniczej, której miarą jest dawka progowa określona u danej osoby. Naświetlania rozpoczyna się 1 od /2 lub jednej dawki progowej, zwiększając stopniowo czas naświetlania w kolejnych zabiegach. Czas naświetlań powinien być tak obliczony, aby 121
nie powodowały one zbyt silnego odczynu rumieniowego. Ze względu na dużą powierzchnię skóry poddawanej działaniu promieni nadfioletowych, w naświetlaniach ogólnych ustala się czas kolejnych naświetlań w taki sposób, aby uzyskać po każdym z nich rumień progowy lub rumień pierwszego stopnia (E I°). Praktycznie czas naświetlania zwiększa się o 1/4 lub 1/2 dawki progowej. Stosuje się zwykle serię piętnastu do dwudziestu naświetlań, wykonywanych codziennie lub co drugi dzień. Górną granicę dawki, którą powinien chory otrzymać w czasie ostatniego naświetlania, ustala się w zależności od wskazań. Wynosi ona zwykle 10 dawek progowych. Stosowanie zbyt długich serii naświetlań jest niecelowe, ze względu na występujące u osoby naświetlanej przyzwyczajenie do promieni nadfioletowych. Naświetlania ogólne wykonuje się zwykle w pozycji leżącej. Ze względów estetycznych mężczyźni powinni być ubrani w spodenki kąpielowe, u kobiet zaś osłania się wzgórek łonowy i brodawki sutkowe, ponieważ są one wrażliwe na promienie nadfioletowe. Oczy chorego chroni się okularami ochronnymi. Lampę kwarcową ustawia się w taki sposób, aby promień centralny padał na wyrostek mieczykowaty mostka przy naświetlaniach z przodu, a na pierwszy kręg lędźwiowy przy naświetlaniach z tyłu. Czas naświetlania odmierza się za pomocą zegara sygnalizacyjnego. Chorego przed zabiegiem należy pouczyć, aby w czasie naświetlania nie zmieniał pozycji ciała, ani też nie zdejmował okularów ochronnych. Naświetlania ogólne można również wykonywać zbiorowo. Wymaga to jednak użycia lampy kwarcowej, przystosowanej do naświetlań zbiorowych, wyposażonej w kilka palników. Zabiegi wykonuje się w pomieszczeniu, na środku którego jest ustawiona lampa do naświetlań zbiorowych. Na podłodze jest wykreślonych kilka kręgów, koncentrycznych w stosunku do lampy; kręgi te ułatwiają zachowanie stałej odległości. Naświetlania wykonuje się w określonym czasie. Zbiorowe naświetlania ogólne można wykonywać również w tzw. korytarzach napromieniania, wyposażonych w odpowiednią liczbę lamp kwarcowych. Naświetlania miejscowe u dorosłych. Można je wykonywać przy użyciu zwykłych lamp kwarcowych. Szczególnie przydatne do tego celu są lampy wyposażone w palniki o dużej emisji promieni nadfioletowych. Istnieją również lampy specjalnie przystosowane do naświetlań miejscowych oraz tzw. naświetlań kontaktowych. Wymienić tu należy lampę Kromayera oraz lampy wyposażone w specjalne aplikatory, wewnątrz których znajdują się niskociśnieniowe, nie wytwarzające ciepła palniki kwarcowe. 122
Naświetlania miejscowe przy użyciu zwykłych lamp kwarcowych wykonuje się zwykle z małej odległości, w celu skrócenia czasu zabiegu. Przed naświetlaniami należy u każdego chorego określić dawkę progową z odległości 50 cm, a następnie w podany uprzednio sposób obliczyć wartość dawki progowej odpowiadającą odległości, z której pragnie się wykonywać naświetlanie. Naświetla się pola skóry o określonej powierzchni, której wielkość jest uzależniona od rodzaju choroby i wskazań. Skórę poza polem naświetlanym osłania się prześcieradłem lub serwetami. W naświetlaniach miejscowych stosuje się dawki wywołujące rumień. Wielkość dawki ustala lekarz. Liczba naświetlań obejmująca pełny cykl leczenia musi być również ustalona przez lekarza, ponieważ zależy ona od wskazań oraz odczynu skóry. W wypadku wykonywania naświetlań lampą Kromayera używa się odpowiednich aplikatorów. Należy pamiętać, że w tego rodzaju naświetlaniach ich czas jest uzależniony od emisji palnika. Przy miejscowych naświetlaniach ran i owrzodzeń obowiązują zasady aseptyki. Opatrunki należy zdejmować jałowym narzędziem, a po zakończeniu naświetlania należy opatrzyć ranę lub owrzodzenie jałowym materiałem opatrunkowym. Przestrzeganie zasad aseptyki obowiązuje również po używaniu aplikatorów do lamp kwarcowych. Po wykonaniu
Tabela 8 Warunki wykonywania naświetlań miejscowych (wg Konarskiej) Stopień nasilenia odczynu rumieniowego Odczyn progowy Odczyn pierwszego stopnia E I°
Dopuszczalna powierzchnia naświetlań bez ograniczeń
Odczyn drugiego stopnia EII°
30% powierzchni ciała
Odczyn trzeciego stopnia E III°
200 cm2
15-20 naświetlań, codziennie lub co drugi dzień, w zależności od wskazań zwykle kilka naświetlań z zachowaniem 3-5-dniowych przerw zwykle jednorazowo, naświetlania można powtórzyć po upływie 2-3 tygodni
Odczyn czwartego stopnia E IV°
Odczyn piątego stopnia E V°
Liczba naświetlań oraz przerwy między nimi
1 - 5 cm2
123
naświetlania aplikatory należy w celu ich wyjałowienia zanurzyć na 10 min do alkoholu absolutnego. Odczyny rumieniowe powodują ból i pieczenie skóry. W celu zmniejszenia tych dolegliwości można zalecić choremu smarowanie skóry maścią obojętną, np. maścią lanolinową lub kremem eucerynowym. Należy jednak pamiętać, że przed powtórnym naświetlaniem konieczne jest delikatne zmycie skóry tamponikiem gazy zwilżonej alkoholem. W tabeli 8 zebrano dane, których znajomość jest niezbędna przy wykonywaniu naświetlań miejscowych. Podano w niej dopuszczalną przy danej dawce powierzchnię pola naświetlanego, liczbę naświetlań oraz przerwy, które muszą być zachowane między kolejnymi zabiegami. Naświetlania dzieci. Dawkę progową określa się zwykle na skórze łopatki. Zabiegi wykonuje się codziennie lub co drugi dzień. Dawki wyjściowe, liczbę naświetlań oraz dawkę, do której dochodzi się po serii naświetlań, przedstawiono w zależności od wieku dziecka w tab. 9. Tabela 9 Naświetlanie dzieci promieniami nadfioletowymi (wg Konarskiej) Dawka maksymalna, do której dochodzi się po serii naświetlań, wyrażona w dawkach progowych
Dawka wyjściowa, wyrażona w dawkach progowych
Liczba zabiegów w serii naświetlań
do 6 mieś.
1/8
ok. 15
2
6-12 mieś.
1/4
ok. 15
2,5-3,0
1-6 lat
1/2
ok. 20
3,5-6,0
7-14 lat
1/2
ok. 20
8
Wiek
W wypadku wystąpienia silnego odczynu rumieniowego należy zastosować przerwę. Naświetlania u małych dzieci należy wykonywać w obecności matki, ponieważ wpływa to na dzieci uspokajająco, pamiętając jednocześnie o ochronie matki przed promieniami nadfioletowymi. W czasie zabiegu należy sprawdzić, czy okulary ochronne nie są przez dziecko zrzucane. 124
Zastosowanie promieni nadfioletowych w zapobieganiu i leczeniu Zastosowanie zapobiegawcze. Korzystny wpływ promieni nadfioletowych, pobudzający ustrój człowieka, zwiększający jego odporność na zakażenia oraz przeciwdziałający występowaniu krzywicy, warunkuje zapobiegawcze stosowanie tego promieniowania. Problem zapobiegawczego naświetlania promieniami nadfioletowymi nabiera szczególnego znaczenia w obecnej dobie uprzemysłowienia. Narastające zapylenie i zanieczyszczenie powietrza stwarza swego rodzaju barierę dla promieniowania nadfioletowego Słońca. Niezależnie od tego duże grupy ludzi pracują w warunkach, w których są pozbawione wpływu światła słonecznego, co w szczególności dotyczy górników. Coraz częściej więc myśli się o koniecznym dla zdrowia ludzi uzupełnianiu niedoboru promieni nadfioletowych, organizując w zakładach pracy punkty naświetlań zbiorowych w postaci tzw. korytarzy napromieniania lub fotariów. Naświetlania zapobiegawcze u dzieci wykonuje się indywidualnie oraz zbiorowo. Naświetlania indywidualne zależą w dużej mierze od troski rodziców o zdrowie dziecka. Naświetlania zbiorowe dzieci wykonuje się w przedszkolach, gdzie mają one zorganizowaną formę. Celem naświetlań profilaktycznych jest zapobieganie krzywicy oraz wzmożenie sił obronnych ustroju. Lecznicze zastosowania promieni nadfioletowych. Wskazania do stosowania promieni nadfioletowych są bardzo rozległe, a metodyka naświetlań zróżnicowana — w zależności od wskazań i rodzaju choroby. W tabeli 10 zestawiono najważniejsze wskazania do stosowania promieni nadfioletowych, podając jednocześnie niezbędne informacje dotyczące dawkowania i metodyki naświetlań miejscowych. Promieni nadfioletowych nie należy stosować w następujących chorobach: — nowotwory złośliwe, — czynna gruźlica płuc, — choroby skóry przebiegające ze wzmożonym odczynem na promienie nadfioletowe, — stany zwiększonej wrażliwości na światło, 125
Tabela 10 Wskazania do stosowania promieni nadfioletowych
Rodzaj choroby
Sposób naświetlania — dawka
Choroby gardła i nosa
miejscowo ogólnie
Przewlekłe nieżyty oskrzeli
ogólnie
Dychawica oskrzelowa
miejscowo E I° lub E II°
Krzywica
ogólnie
Nerwoból nerwu kulszowego
miejscowo E I° lub E II°
Gościec tkanek miękkich
ogólnie
Choroba zwyrodnieniowa dużych stawów
miejscowo E 1°
Trądzik pospolity
miejscowo E II° co 3-4 dni, E I° ogólnie
Czyraczność
miejscowo E I° lub E II°
Stany zapalne tkanek miękkich
ogólnie E I°, 3 razy w tygodniu, miejscowo E I° lub E II°
Łysienie plackowate
miejscowo E II°
Owrzodzenia troficzne
E I° na owrzodzenia. E II° na otoczenie owrzodzenia
Trudno gojące się rany
E P na ranę, E II° na okolicę rany
Łuszczyca Utrudniony zrost kostny Stany rekonwalescencji Niedoczynność gruczołów wydzielania wewnętrznego (gruczoł tarczowy, jajniki)
ogólnie ogólnie ogólnie ogólnie
126
Uwagi z użyciem specjalnych aplikatorów w postaci sześciu pól rozmieszczonych równomiernie na skórze klatki piersiowej, które naświetla się kolejno co drugi dzień zwykle trzy pola skóry na przebiegu nerwu kulszowego, naświetlane kolejno co drugi dzień okolica stawu
— sprawy chorobowe przebiegające z gorączką, — nadczynność gruczołu tarczowego, — cukrzyca, — wzmożona pobudliwość autonomicznego układu nerwowego, — skłonność do krwawień z przewodu pokarmowego i dróg oddechowych, — miażdżyca naczyń przebiegająca ze znacznym nadciśnieniem, — obniżone ciśnienie krwi, — zakażenia ogniskowe, — niedokrwistość złośliwa, — niewydolność krążenia, — ostry gościec stawowy, — reumatoidalne zapalenie stawów w okresie leczenia preparatami złota, — padaczka. Naświetlań promieniami nadfioletowymi nie powinno wykonywać się także u osób wykazujących złą ich tolerancję. Naświetlania miejscowe wykonuje się u dzieci w taki sam sposób, jak u dorosłych. Stosuje się jednak dawki mniejsze, wywołujące rumień pierwszego stopnia (E I°). Naświetla się małe powierzchnie skóry. U dzieci do 3 miesiąca życia powierzchnia naświetlanego pola nie może przekraczać 20 cm 2 , do 1 roku życia — 50 cm 2 , a od 1 do 2 lat — 100 cm 2 . Jeśli istnieje konieczność naświetlania większej powierzchni skóry, powierzchnię tę należy podzielić na kilka pól, które naświetla się kolejno, z zachowaniem odpowiednio długiej przerwy. Ogólne zasady obowiązujące przy wykonywaniu naświetlań promieniami
nadfioletowymi. Naświetlania należy wykonywać przy użyciu palnika o znanej emisji. U każdej osoby przed rozpoczęciem naświetlań należy określić wartość dawki progowej. Należy przestrzegać, aby naświetlania danej osoby były wykonywane zawsze przy użyciu tej samej lampy. Obowiązuje bezwzględne przestrzeganie wskazań lekarza specjalisty. Oczy osoby poddawanej naświetlaniu należy chronić specjalnymi okularami ochronnymi. Osobę wykonującą naświetlania obowiązuje również noszenie okularów ochronnych. Przed wykonaniem naświetlania należy dokładnie ustalić żądaną odle127
głość między palnikiem a powierzchnią naświetlaną. W tym celu mierzy się zwykle odległość od skraju obudowy lampy do osoby naświetlanej, doliczając odległość między palnikiem a obudową. Lampę należy ustawić w takiej odległości od osoby naświetlanej, aby w wypadku pęknięcia palnika rozgrzane odłamki szkła nie mogły upaść na ciało chorego. Pomieszczenie, w którym wykonuje się naświetlania, musi być dobrze ogrzane i często wietrzone. W czasie obsługi lampy kwarcowej osoba wykonująca naświetlania musi zachowywać dużą ostrożność i chronić własną skórę przed działaniem promieni nadfioletowych, ponieważ nawet bardzo krótkie, lecz powtarzające się wielokrotnie ekspozycje mogą spowodować w wyniku ich zsumowania się silne odczyny rumieniowe. Osobę wykonującą naświetlania obowiązuje duże skrupulatność. Szczególnie istotne jest dokładne sprawdzenie daty poprzedniego naświetlania oraz zastosowanej dawki. Nieprzestrzeganie tej zasady może doprowadzić, w wypadku zaistnienia przerw między naświetlaniami, do poparzenia osoby naświetlanej. Naświetlania wykonywane u dzieci wymagają dużej uwagi i ostrożności. Szczególnie istotne jest, aby dziecko nie zmieniało pozycji. Przed naświetlaniem miejscowym należy sprawdzić czystość skóry. Dotyczy to głównie możliwości zalegania na niej resztek leków i maści, które mogą działać uczulająco i powodować wzmożone odczyny. W wypadku wystąpienia po naświetlaniach zbyt silnie wyrażonego odczynu skóry należy przerwać zabiegi na jeden do dwóch dni. Jeśli zdarzy się w wyniku nieszczęśliwego zbiegu okoliczności, że osoba naświetlana otrzyma większą niż zlecona, dużą dawkę promieni nadfioletowych, to należy o tym fakcie powiadomić natychmiast lekarza. Jest to bezwzględnie konieczne, ponieważ naświetlanie całej powierzchni ciała dużą dawką promieni nadfioletowych może być niebezpieczne dla życia. W wypadku niedostatecznej ochrony oczu osoby wykonującej naświetlania promieniami nadfioletowymi może wystąpić zapalenie spojówek, wyrażające się ich silnym przekrwieniem, pieczeniem i światłowstrętem. W takim przypadku należy udać się do okulisty, który zastosuje odpowiednie leczenie. Po ustąpieniu zapalenia spojówek należy nosić przez kilka dni ciemne okulary, aby w ten sposób chronić nadwrażliwe spojówki przed działaniem światła słonecznego. 128
Helioterapią
Helioterapią nazywa się wykorzystanie do celów leczniczych promieniowania słonecznego. Słońce, najbliższa naszej planety gwiazda, jest potężnym źródłem promieniowania elektromagnetycznego i korpuskularnego. Całkowita energia wypromieniowana przez Słońce w czasie jednej sekundy wynosi 3,9 • 10 3 3 ergów. Jest to główne źródło energii docierającej do Ziemi i warunkujące istnienie na niej życia. Energia promieniowania słonecznego od niepamiętnych czasów jest wykorzystywana przez człowieka w celach leczniczych. Promieniowanie słoneczne wykazuje widmo ciągłe (ryc. 35) i zawiera w swym składzie
Ryc. 35. Widmo promieniowania słonecznego (wg Liwiencewa). 9 Fizykoterapia
129
59 65% promieniowania podczerwonego, 33-40% promieniowania widzialnego oraz 1 - 2 % promieniowania nadfioletowego. Do Ziemi dociera promieniowanie nadfioletowe o długości fali powyżej 290 nm, ponieważ promieniowanie krótkofalowe zostaje pochłonięte przez warstwy atmosfery, w szczególności przez zawartą w niej parę wodną, dwutlenek węgla oraz inne gazy i pyły. Natężenie promieniowania słonecznego padającego na powierzchnię Ziemi ulega zmianie w zależności od: — pory roku i dnia, — wysokości nad poziomem morza, - zachmurzenia oraz zawartości w powietrzu pary wodnej i pyłów. W różnych porach roku i dnia zmienia się skład promieniowania słonecznego. Zmiany te wiążą się bezpośrednio z kątem, pod jakim padają promienie słoneczne na Ziemię w różnych porach roku. Jest zrozumiałe, że przy mniejszej wartości tego kąta muszą one przenikać przez grubsze warstwy atmosfery. Jak istotne ma to znaczenie, świadczyć może przykład, że w czerwcu ilość promieniowania nadfioletowego jest sześć razy większa aniżeli w miesiącach zimowych. Zmiany w składzie promieniowania słonecznego w zależności od pory roku można ująć w następujący sposób: - w naszej szerokości geograficznej promieniowanie słoneczne zawiera w czasie całego roku mierną ilość promieniowania podczerwonego, - zimą zawiera ono mało promieniowania widzialnego i mało nadfioletowego, — wiosną zwiększa się ilość promieniowania widzialnego, podczas gdy ilość promieniowania nadfioletowego jest niewielka, - w lecie występuje wzrost ilości promieniowania widzialnego i nadfioletowego, - jesienią ilość promieniowania widzialnego i nadfioletowego ponownie maleje. Skład promieniowania słonecznego zależy również od pory dnia. W godzinach rannych i popołudniowych ilość promieniowania nadfioletowego jest niewielka. Największa jego ilość występuje w czasie położenia Słońca w zenicie. W tym czasie wzrasta również nieznacznie ilość promieniowania widzialnego i podczerwonego. Skład promieniowania słonecznego zmienia się również w zależności od wysokości nad poziomem morza. Na większych wysokościach ilość zawartego w nim promieniowania nadfioletowego jest większa, co wiąże się głównie z czystością i przejrzystością powietrza. Ważną składową od130
działywania na człowieka promieniowania słonecznego jest jego część odbita i rozproszona. Ilość promieniowania odbitego i rozproszonego zależy od rodzaju powierzchni odbijających i rozpraszających. Woda i śnieg dobrze odbijają promieniowanie słoneczne, podobnie jak piasek na plażach, który rozprasza dużą jego część. Decyduje to o wzmożonym oddziaływaniu promieniowania słonecznego w lecie nad morzem oraz w górach w okresie zimy. Promieniowanie słoneczne pochłonięte przez skórę wywołuje w niej odczyny miejscowe, będące wynikiem oddziaływania na skórę promieniowania podczerwonego i nadfioletowego. Odczyn miejscowy występujący w skórze jest dwojakiego rodzaju: — rumień cieplny, pojawiający się po kilkunastu minutach działania podczerwonych promieni słonecznych, — rumień fotochemiczny, wywołany działaniem słonecznych promieni nadfioletowych, którego okres utajenia trwa do kilku godzin. Mechanizm powstawania wymienionych odczynów skóry i ich ewolucja są podobne do wywołanych działaniem promieniowania podczerwonego i nadfioletowego emitowanego przez sztuczne źródła. Światło słoneczne oddziałuje korzystnie i bodźcowo na ustrój w wyniku zachodzących w nim odczynów ogólnych. Jego wpływ polega na wzmożeniu przemiany materii, pobudzaniu czynności krwiotwórczej, zwiększeniu odporności ustroju na zakażenia, pobudzającym wpływie na gruczoły wydzielania wewnętrznego, działaniu odczulającym oraz przeciwcukrzycowym. Naświetlania promieniami słonecznymi mogą wywoływać również niekorzystne odczyny. Występują one w przypadku pochłonięcia przez skórę zbyt dużej ilości promieniowania i wyrażają się intensywnym rumieniem fotochemicznym, uczuciem ogólnego rozbicia, bólami głowy i gorączką. W naszej strefie klimatycznej wykorzystanie światła słonecznego w celach leczniczych jest w pewnej mierze ograniczone. Niemniej stanowi ono ważny element w całokształcie leczniczego postępowania fizykalnego. Zwykle naświetlania promieniami słonecznymi odbywają się w sposób niezorganizowany na plażach nadmorskich, nad brzegami rzek i jezior. Nieświadomość skutków oddziaływania promieniowania słonecznego oraz lekkomyślność są przyczyną występowania niekorzystnych, a nawet szkodliwych odczynów. W sposób zorganizowany naświetlania promieniami słonecznymi stosuje się w solariach. Solaria urządza się zwykle w uzdrowiskach, kojarząc w ten sposób wpływ klimatu z racjonalnym daw9*
131
kowaniem promieniowania słonecznego. Chorzy zażywają kąpieli słonecznych, leżąc na leżakach. Werandy lub osłony z płótna umożliwiają korzystanie z kąpieli powietrznej po zakończeniu naświetlania promieniami słonecznymi. Solaria są wyposażone w urządzenia natryskowe, z których korzystają chorzy w celach higienicznych. W warunkach nasłonecznienia panujących w naszym klimacie w okresie letnim naświetlania młodych ludzi należy rozpoczynać od 15 do 20 min, na każdą stronę ciała. Zwiększając stopniowo czas oddziaływania promieni słonecznych, od 10 do 15 min przy każdym kolejnym naświetlaniu, osiąga się po dwóch tygodniach dwie godziny przebywania pod wpływem tychże promieni. U osób starszych czas naświetlania musi być mniejszy i jest uzależniony od ich stanu ogólnego. Przy stosowaniu kąpieli słonecznych u dzieci obowiązuje ostrożność, ponieważ wykazują one większą niż dorośli wrażliwość na promieniowanie nadfioletowe. Pamiętać należy o konieczności osłonięcia główki dziecka oraz o ochronie jego oczu przed promieniami słonecznymi. Wskazania. Promieniowanie słoneczne wykorzystuje się w leczeniu gruźlicy kostno-stawowej, gruźlicy dróg moczowych, gruźlicy węzłów chłonnych, przewlekłych stanów zapalnych stawów, przewlekłych nieżytów górnych dróg oddechowych, łuszczycy, czyraczności, trądziku pospolitego oraz zaburzeń wzrostu kości u dzieci. Przeciwwskazania. Nie wolno stosować kąpieli słonecznych w gruźlicy płuc, niewydolności krążenia, w stanach nowotworowych, skłonności do krwawień z narządów wewnętrznych, nadczynności gruczołu tarczowego oraz zaawansowanej miażdżycy.
Biostymulacja promieniowaniem laserowym
Jest to jeden z nowych, obecnie rozwijanych działów fizykoterapii, w którym do celów leczniczych wykorzystuje się promieniowanie laserowe. Słowo laser jest skrótem angielskiego terminu light amplification by stimulated emission of radiation, który oznacza „wzmocnienie światła przez stymulowaną emisję promieniowania". Dodać należy, że potocznie skrótem tym określa się urządzenia emitujące promieniowanie laserowe.
Podstawy fizyczne
Należyte zrozumienie mechanizmu powstawania promieniowania laserowego ułatwia znajomość podstaw elektroniki kwantowej. Jest to nauka, zajmująca się praktycznym wykorzystaniem zjawisk, zachodzących w wyniku oddziaływania na materię promieniowania elektromagnetycznego. Jak wiadomo, atomy lub cząsteczki substancji mogą znajdować się w pewnych określonych stanach energetycznych, którym odpowiadają ściśle określone poziomy energii. Ze stwierdzenia tego wynika, że atom może zmieniać swoją energię tylko w sposób skokowy, w wyniku emisji lub absorpcji fotonu, tzn. pewnej ściśle określonej porcji energii promieniowania elektromagnetycznego, zwanej kwantem. Teoria kwantowa ustala związek ilościowy między energią fotonu a częstością drgań lub długością fali danego promieniowania:
133
gdzie: E — energia fotonu h — stała Plancka = 6,62- 10-34 J/s — częstotliwość c — prędkość światła — długość fali promieniowania elektromagnetycznego.
Atom, znajdujący się w stanie energetycznym wyższym od podstawowego, nazywa się atomem energetycznym wzbudzonym. Jest zrozumiale, że w wypadku przejścia atomu z wyższego poziomu energetycznego na niższy poziom różnica energii zostaje oddana na zewnątrz w postaci fotonu, czyli kwantu hv. Przejście takie nazywa się emisyjnym. Warunkiem emisji jest zatem wzbudzenie atomów danej substancji. Absorpcja jest zjawiskiem odwrotnym, w którym dostarczony kwant energii przenosi układ energetyczny atomu z niższego poziomu na wyższy, a przejście nosi nazwę absorpcyjnego. Omówione procesy przedstawiono na rycinie 36. Emisja promieniowania może mieć również charakter wymuszony, który następuje w wypadku, gdy na atom wzbudzony pada
Ryc. 36. Przejścia kwantowe między dwoma poziomami energetycznymi E1 i E 2 ; A ście emisyjne, B — przejście absorpcyjne (wg Klejmana).
przej-
kwant promieniowania zewnętrznego o odpowiedniej częstotliwości. Atom ten zostaje wówczas niejako zmuszony do wyemitowania fotonu i powraca do podstawowego stanu energetycznego. Fala padająca, w istocie nic nie tracąc ze swej energii, przejmuje energię tego fotonu, ulegając tym samym wzmocnieniu. Akt wymuszonej emisji promieniowania przedstawiono na ryc. 37. Należy podkreślić, że kwant promieniowania 134
wymuszonego jest identyczny z kwantem wymuszającym emisję promieniowania zewnętrznego, co oznacza, że częstotliwość promieniowania pochodzącego od emisji wymuszonej jest taka sama, jak promieniowania wymuszającego. Identyczne są również fazy (stany chwilowe ruchu falowego) wymienionych promieniowań, a emisja odbywa się w tym samym kierunku. Wymienione cechy są właściwe promieniowaniu laserowemu, które jest promieniowaniem wymuszonym.
Ryc. 37. Akt wymuszonej emisji (wg Klejmana).
Wzbudzone atomy mogą również emitować fotony samorzutnie (bez pobudzenia z zewnątrz), przechodząc do stanów o niższej energii. Taki charakter ma emisja wszystkich zwykłych źródeł światła, które jest promieniowaniem spontanicznym. Proces ten polega na tym, że atomy substancji, będącej źródłem światła, zostają wzbudzone przez doprowadzenie jej do wysokiej temperatury, jak np. w przypadku żarnika żarówki oświetleniowej. Wzbudzone w ten sposób atomy wracają w sposób nieuporządkowany (spontaniczny) do podstawowego stanu energetycznego emitując fotony. Taki rodzaj emisji nazywa się spontaniczną, a będące jej wynikiem promieniowanie jest niespójne, ponieważ poszczególne atomy emitują fotony niezależnie od siebie. Wystąpienie akcji laserowej jest uwarunkowane odpowiednią strukturą energetyczną ośrodka czynnego, w którym akcja ta ma zaistnieć. Jeżeli weźmiemy pod uwagę, że podstawą efektu laserowego jest emisja wymuszona, to musi istnieć w nim odpowiednia przewaga atomów wzbudzonych energetycznie. Jedną z metod uzyskania takiego stanu jest tzw. pompowanie. Może ono polegać na napromieniowaniu ośrodka czynnego lasera, np. promieniowaniem widzialnym (jest w takim wypadku nazywane pompowaniem optycznym), lub na pobudzaniu prądem. W celu uzyskania akcji laserowej ośrodek czynny umieszcza się w optycznej komorze rezonatorowej. Rezonator stanowią dwa zwierciadła ustawione prostopadle do osi długiej komory. Dzięki wielokrotnemu odbiciu promieni od zwierciadeł zwiększa się gęstość promieniowania 135
Ryc. 38. Schemat budowy i działania lasera (wg Klejmana). 1—zwierciadło rezonatorowe, 2 — materiał (ośrodek) czynny lasera, 3 — stan podstawowy atomu, 4 — stan wzbudzony atomu, 5 — foton nieosiowy, 6 — fotony poosiowe, 7 — wiązka promieni laserowych, 8 — światło pompujące.
wymuszającego i długość drogi jego oddziaływania z atomami ośrodka. W takiej sytuacji, po osiągnięciu przez ośrodek odpowiedniego stanu wzbudzenia, wystarczy pojawienie się jednego fotonu, poruszającego się równolegle do osi rezonatora, aby rozpoczął się lawinowo narastający proces emisji wymuszonej. Foton ten bowiem wywołuje emisję wymuszoną napotkanych atomów wzbudzonych, a powstały w ten sposób promień odbija się wielokrotnie od zwierciadeł, oddziałując na inne atomy wzbudzone, i wymusza coraz więcej aktów emisji. W ten sposób powstaje wiązka promieniowania laserowego (ryc. 38). Promieniowanie laserowe wykazuje charakterystyczne cechy odróżniające je od zwykłego promieniowania, powstającego w wyniku emisji spontanicznej. Do cech tych należą: 1. Spójność (zwana również koherentnością). Ta najistotniejsza cecha promieniowania laserowego wynika z określonej zależności fazowej między promieniami wychodzącymi z różnych punktów źródła promieniowania oraz między dowolnymi punktami jednego promienia. Zależność fazową, występującą między różnymi punktami źródła promieniowania, nazywa się spójnością przestrzenną, a dotyczącą jednego punktu w różnych momentach czasu — spójnością czasową. 2. Monochrornatyczność. Oznacza to, że promieniowanie laserowe ma prawie jednakową długość fali. Tak np. lasery emitujące promieniowanie widzialne wysyłają światło praktycznie jednobarwne, o bardzo małej szerokości linii widmowej, wyznaczającej zakres jego długości fali. 3. Równoległość. Cecha ta wynika bezpośrednio z omówionego mechanizmu powstawania promieniowania laserowego i polega na równoległości (kolimacji) promieni tworzących wiązkę. Laser jako źródło emituje wiązkę 136
już równoległą. Dzieje się tak dzięki ukierunkowaniu emisji i selektywnemu działaniu rezonatora optycznego. Kąt rozbieżności wiązki laserowej jest bardzo mały i może być zmniejszony nawet do jednej sekundy kątowej, co oznacza że wiązka w odległości 1 km od źródła rozszerza się o 5 mm. Jest to 10000 razy mniejsza rozbieżność od uzyskanej przy użyciu najlepszego reflektora światła niespójnego. 4. Intensywność. Wynika ona z wymienionych już trzech cech promieniowania laserowego oraz możliwość wytwarzania impulsu promieniowania o bardzo krótkim czasie trwania, nawet do ułamków femtosekundy (10-15 s). Pozwala to uzyskać ogromną gęstość energii, wykorzystywaną oczywiście w technologicznych zastosowaniach lasera. Lasery dzieli się według rodzaju zastosowania w nich ośrodka czynnego. Mogą to być np. lasery gazowe, półprzewodnikowe, cieczowe oraz z zastosowaniem ciała stałego. W laserach gazowych ośrodkiem czynnym są atomy gazów, np. helu (He) lub neonu (Ne), molekuły, np. CO 2 , jony gazów szlachetnych — argonu (Ar), kryptonu (Kr), ksenonu (Xe) — oraz pary metali w gazie szlachetnym, jak np. kadm (Cd) w helu (He-Cd). Pompowanie w tych laserach zachodzi przez energię wyładowań elektrycznych. W laserach półprzewodnikowych ośrodkiem czynnym jest złącze półprzewodnikowe (dioda), najczęściej z arsenku galu (GaAs). Pompowanie jest realizowane przepływem przez diodę prądu elektrycznego. Do laserów cieczowych zalicza się z kolei tzw. lasery chelatowe oraz barwnikowe. Ośrodkiem czynnym w tych laserach są ciekłe związki organiczne lub nieorganiczne o charakterze specyficznych kompleksów. Pompowanie odbywa się na drodze reakcji chemicznych lub optycznie. W laserach z ośrodkiem czynnym w postaci ciała stałego pobudzeniu ulegają atomy domieszek metali w ciele stałym. Spośród nich wymienić należy lasery z zastosowaniem jako ośrodka czynnego minerału, będącego granatem itrowo-aluminiowym, który określa się angielskim skrótem YAG (yttrium-aluminium-gamet). W laserach tych pompowania dokonuje się światłem o dużym natężeniu. Skonstruowanie lasera stanowiło przewrót w fizyce i technice, stwarzając wiele nowych możliwości w badaniach naukowych i zastosowaniach technicznych. Dzięki temu nauka i technika uzyskały rozległe perspektywy zastosowań, między innymi w telekomunikacji, meteorologii, nawigacji, optyce (holografii), fotografii, chemii, fizyce, technice jądrowej, elektronicznej technice obliczeniowej, medycynie i innych. 137
W medycynie lasery znalazły szerokie zastosowanie przede wszystkim w różnych dziedzinach chirurgii, w okulistyce do fotokoagulacji siatkówki, w stomatologii, onkologii i pulmonologii. Lasery emitujące promieniowanie o małej mocy znalazły zastosowanie w tzw. biostymulacji. Nazwę tę wprowadził węgierski uczony Endre Mester i dotyczy ona wyłącznie terapii laserowej, polegającej na zastosowaniu promieniowania małej mocy. Uzyskiwane efekty wiąże się z działaniem promieniowania, a nie z jego efektem cieplnym. Stwierdzono bowiem, że promieniowanie takie nie wywołuje podwyższenia temperatury tkanek większego niż 0,l-0,5°C. Energia laserów małej mocy jest ograniczona do kilku mJ/cm2, a moc średnia do około 50 mW. Z tego powodu lasery małej mocy nazywa się zimnymi (cold lasers). W biostymulacji znajdują zastosowanie głównie lasery helowo-neonowe (He-Ne) oraz półprzewodnikowe, w których ośrodkiem czynnym jest zwykle dioda galowo-arsenkowa (Ga-As). Lasery He-Ne emitują widzialne promieniowanie czerwone = 632 nm), zaś lasery półprzewodnikowe — bliskie promieniowanie podczerwone (IR), o długości fali około 900 nm. Do laserów małej mocy zalicza się również inne lasery, jednak pod warunkiem ograniczenia ich mocy do poziomu miliwatów. Używany powszechnie w piśmiennictwie fachowym i nie tylko, angielski termin soft laser (laser miękki) jest zarezerwowany dla urządzeń He-Ne, podczas gdy terminem mid laser (laser średni) dla odróżnienia określa się lasery z zakresu bliskiej podczerwieni. Lasery małej mocy, z punktu widzenia bezpieczeństwa chorego, określa się jako urządzenia o nieznamiennym ryzyku terapeutycznym (nonsignificant risk devices), jednak w trakcie ich eksploatacji obowiązuje przestrzeganie przepisów dotyczących tej grupy urządzeń terapeutycznych.
Działanie biologiczne promieniowania laserowego Zależy ono od długości fali emitowanego promieniowania. Nie można jednak tego wpływu na tkanki żywe rozpatrywać w odniesieniu do działania promieniowania niespójnego o określonej długości fali. Niektórzy badacze usiłują tłumaczyć skutki promieniowania laserowego z pozycji teoretycznych. Są to jednak stwierdzenia fragmentaryczne, ujmujące tylko niektóre aspekty działania biologicznego. 138
Najlepiej poznany jest wpływ promieniowania laserowego na komórki żywe. Potwierdzono między innymi niewątpliwy wpływ promieniowania laserowego na zwiększenie syntezy kolagenu, białek, oraz kwasu rybonukleinowego (RNA). Stwierdzono również zachodzące pod wpływem tego promieniowania zmiany w potencjale błony komórkowej, odgrywające podstawową rolę w jej funkcjonowaniu. Zmianom ulega również wydzielanie neuroprzekaźników, czyli substancji biologicznych, uczestniczących w przekazywaniu pobudzenia w strukturach układu nerwowego. Usprawnieniu ulega również dysocjacja hemoglobiny, co wpływa korzystnie na zaopatrzenie tkanek w tlen. Należy sądzić, że w mechanizmach działania na ustrój promieniowania laserowego ważną rolę odgrywają również zachodzące pod jego wpływem: zwiększenie fagocytozy, syntezy adenozynotrójfosforanu (ATP) oraz prostaglandyn. Dodać należy, że wymienione skutki występowały już po napromienieniu laserowym o małej energii w jednorazowej dawce 0,1 J/cm2. W badaniach na zwierzętach, potwierdzonych zresztą u ludzi, stwierdzono korzystny wpływ promieniowania laserowego na leczenie uszkodzeń i stanów zapalnych tkanek miękkich. Szczególnie korzystny wpływ tego promieniowania objawia się w gojeniu ran i owrzodzeń. Promieniowanie laserowe stosowano również w leczeniu złamań kości. W badaniach mikroskopowych stwierdzono zachodzące pod jego wpływem zwiększenie unaczynienia oraz szybsze formowanie się kostniny w miejscu złamania. Wiele uwagi poświęcono badaniom wpływu promieniowania laserowego na czynność obwodowego układu nerwowego, stwierdzając u zwierząt i ludzi zmiany w przewodzeniu nerwów i czynności komórek nerwowych. Liczne badania elektrofizjologiczne i kliniczne były prowadzone w celu wyjaśnienia mechanizmu ustępowania lub zmniejszenia bólu pod wpływem promieniowania laserowego, szczególnie podczerwonego. Wyniki tych badań wydają się wskazywać, że przeciwbólowe działanie promieniowania laserowego wiąże się z jego wpływem na stan czynnościowy naczyń tętniczych i włosowatych oraz zwiększeniem odpływu limfy z miejsc dotkniętych stanem zapalnym. Wpływ na skutek przeciwbólowy ma również zwiększenie zawartości endorfin i prostaglandyn oraz usprawnienie komórkowych procesów metabolicznych. Przedmiotem licznych badań klinicznych był również korzystny wpływ promieniowania laserowego w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów. W wyniku tych badań ustalono, że promieniowanie laserowe jest czynnikiem godnym szerszego stosowania w leczeniu tego schorzenia. 139
Wybrane wskazania i przeciwwskazania do stosowania promieniowania laserowego
W świetle danych z piśmiennictwa zakres wskazań do leczniczego stosowania promieniowania laserowego jest bardzo rozległy. Ze względu na charakter niniejszego podręcznika nie może on jednak być szerzej omówiony. Niezależnie od tego wiele wskazań wynika z badań wstępnych, nie dających podstaw do powszechnego ich stosowania. Na podstawie jednak dotychczasowego stanu wiedzy klinicznej można wyróżnić wskazania do stosowania biostymulacyjnej terapii laserowej, do których należą: — trudno gojące się rany i owrzodzenia (w tym również odleżyny), w których szczególnie korzystnie działa promieniowanie lasera He-Ne, — przewlekłe stany zapalne, — utrudniony zrost kości, — choroba zwyrodnieniowa stawów, - zespoły bólowe w przebiegu dyskopatii w lędźwiowym i szyjnym odcinku kręgosłupa, — zapalenia okołostawowe, - zespoły powstałe w wyniku przeciążenia mięśni i tkanek miękkich okołostawowych, w tym również zespół bolesnego łokcia, — zapalenie ścięgien, powięzi, pochewek ścięgnistych i kaletek stawowych, — nerwobóle nerwów obwodowych, w tym szczególnie nerwoból po przebytym półpaścu, — neuropatia cukrzycowa, — trądzik pospolity. W piśmiennictwie dotyczącym terapii laserem małej mocy podkreśla się brak działań ubocznych tej formy terapii, niemniej dużą ostrożność zaleca się w chorobach nowotworowych. Mając na względzie aktualny stan wiedzy o działaniu na ustrój promieniowania laserowego, wydaje się uzasadnione przyjęcie jako obowiązujące przeciwwskazań do stosowania niespójnego promieniowania podczerwonego i promieniowania widzialnego.
140
Metodyka zabiegów promieniowaniem laserowym małej mocy Stosowane do biostymulacji lasery małej mocy są produkowane w wielu wersjach, różniących się parametrami ich pracy. Dotyczy to długości fali emitowanego promieniowania, mocy (stała lub pulsująco zmienna), częstotliwości impulsów oraz sposobu aplikacji energii promieniowania laserowego. Terapeutyczne lasery małej mocy emitują promieniowanie o długości fali przeważnie w zakresie od 600 do 1000 nm. Niekiedy w jednym urządzeniu mieszczą się dwa lasery emitujące promieniowanie wywołujące w tkankach zbliżone skutki. Bywa to zwykle gazowy laser He-Ne oraz laser półprzewodnikowy, emitujący promieniowanie podczerwone. Teoretycznie rzecz biorąc promieniowanie lasera He-Ne działa na głębokość około 10 do 15 mm, zaś półprzewodnikowego podczerwieni na głębokość od 30 do 50 mm. Czas napromieniania w trakcie zabiegów waha się od kilkunastu sekund do około 20 minut. Jest oczywiste, że o stosowanej dawce decyduje wartość zastosowanej energii oraz powierzchni i czasu napromieniania. Jeśli w przypadku laserów He-Ne wartość emitowanej mocy jest stała i podana w charakterystyce technicznej danego urządzenia, to w laserach podczerwieni, działających impulsowo, konieczne jest dokonanie obliczenia wartości ekspozycji (E), odpowiadającej energii wyrażonej w dżulach, a działające na cm 2 powierzchni napromienianej w czasie 1 sekundy:
E=Ms timp f J/cm2 gdzie: E — wartość ekspozycji w dżulach, Ms — moc szczytowa impulsu, w watach, timp — czas impulsu w sekundach, f — częstotliwość impulsów w hercach.
Jest oczywiste, że w przypadku, w którym źródło promieniowania laserowego znajduje się w pewnej odległości od napromienianej powierzchni, do powyższego obliczenia należy wprowadzić poprawkę uwzględniającą zmianę wartości energii. 141
Całkowitą wartość energii, działającej w czasie zabiegu wykonywanego na określonej powierzchni, można obliczyć mnożąc wartość ekspozycji przez czas zabiegu w sekundach i powierzchnię napromienianą w cm 2 . W określeniu dawki promieniowania działających impulsowo laserów podczerwieni przyjęto ze względów praktycznych posługiwać się wartością częstotliwości oraz czasem zabiegu. Dane te są wystarczające, bowiem przy stałej wartości czasu trwania impulsów, wynoszącej w tym przypadku zwykle 200 ns, i stałej wartości mocy szczytowej impulsu wartość energii działającej w czasie jednej sekundy na cm 2 powierzchni zależy wyłącznie od zastosowanej częstotliwości. Odległość laserowego promiennika podczerwieni od napromienianej skóry wynosi od 0 do 2 mm. Uważa się, że zabiegi wykonywane przy bezpośrednim kontakcie głowicy laserowej ze skórą są skuteczniejsze. Różne są także opinie dotyczące skuteczności terapeutycznej częstotliwości impulsów promieniowania laserowego. Waha się ono zwykle od kilkudziesięciu do 3000 Hz. Jako zasadę przyjęto, że w stanach ostrych stosuje się mniejsze częstotliwości i krótsze czasy napromieniania, a w stanach przewlekłych większe częstotliwości i dłuższe czasy napromieniania. Jest to zgodne z ogólnymi zasadami terapeutycznego stosowania różnych postaci energii. Napromienianie można wykonywać w dwojaki sposób. Może to być napromienianie powierzchni skóry, odpowiadającej umiejscowieniu danego schorzenia. Może być ono stabilne w wypadku nieruchomego źródła promieniowania laserowego, albo też labilne, uzyskiwane przez poruszanie głowicą laserową nad napromienianą powierzchnią. Takie napromienianie może być wykonywane przez niektóre urządzenia w sposób automatyczny, dzięki przemieszczaniu się źródła promieniowania w ściśle określonym i regulowanym zakresie. Labilny sposób napromieniania danej powierzchni nazywa się niekiedy angielską nazwą scanning. Drugi sposób to napromienianie miejscowe bardzo małych powierzchni odpowiadających punktom wyzwalającym, np. przy ucisku, ból, które określa się często po angielsku jako trigger points. Napromienianie miejscowe wykonuje się zwykle nieruchomą głowicą laserową, usytuowaną pod danym miejscem. W czasie zabiegów laserowych, wykonywanych zwykle codziennie, przeważnie łączy się obydwa sposoby napromieniania. Liczba zabiegów laserowych waha się od kilku do kilkunastu w serii. Ogólne zasady obowiązujące przy wykonywaniu zabiegów laserowych. Jak
już wspomniano wykonywanie zabiegów laserowych wymaga przestrzega142
nia określonych przepisami czynności i środków, zabezpieczających personel i osobę poddawaną zabiegowi przed szkodliwym wpływem promieniowania (PN 91/T-06700, PN 91/T-06701). W pierwszym rzędzie dotyczy to zabezpieczenia przed uruchomieniem aparatury przez osobę niepowołaną. W większości aparatów zabezpieczenie to polega na ich wyposażeniu w wyłącznik — zamek typu Yale — który przez obrót specjalnego klucza włącza lub wyłącza zasilanie sieciowe aparatu. Kolejnym zabezpieczeniem jest oznaczenie drzwi pomieszczenia, w którym wykonuje się zabiegi laserowe, obowiązującym w skali międzynarodowej piktogramem lasera i napisem: laser niebezpieczeństwo. Oznaczenie to zabezpiecza osoby postronne przed przypadkową i niekontrolowaną ekspozycją na promieniowanie laserowe. Najważniejszym jednak środkiem ochronnym jest zabezpieczenie oczu osoby wykonującej zabieg laserowy specjalnymi okularami pochłaniającymi to promieniowanie, które to okulary wchodzą zwykle w skład wyposażenia aparatu. W koniecznych przypadkach należy chronić tymi okularami również oczy osoby poddawanej zabiegowi.
Terapeutyczna aparatura laserowa Terapeutyczne lasery małej mocy składają się z dwóch podstawowych części, a mianowicie: — części zasilającej i kontrolnej, — części laserowej. Pierwsze z nich ma na celu zasilanie części laserowej oraz umożliwia nastawienie i kontrolę parametrów zabiegu. Część laserowa aparatu wytwarza promieniowanie laserowe i wyposażona jest w urządzenia umożliwiające aplikację energii; w półprzewodnikowych laserach podczerwieni nazywana jest głowicą laserową. Połączona jest przewodem z częścią zasilającą i mieści w sobie diodę półprzewodnikową oraz układ optyczny wyprowadzający na zewnątrz wiązkę promieniowania laserowego. W laserach He-Ne część laserowa mieści się w specjalnej ruchomej obudowie, umożliwiającej ustawienie źródła promieniowa143
Tabela 11 Wybrane przykłady zabiegów laserowych promieniowaniem podczerwonym o mocy szczytowej 10 W (wg Orłowa i Kuszelewskiego) Rodzaj Lp. schorzenia
Obszar zabiegu
Częstotliwość (Hz)
1. Zespoły bólowe w przebiegu choroby zwyrodnieniowej kręgosłupa — okolicy szyjnego odcinka kręgosłupa
przykręgosłupowo wzdłuż 1000-1500 szyjnego odcinka kręgosłupa C4-Th4 oraz na trigger 1500-2000 points — okolicy przykręgosłu1500-2000 lędźwio- powo wo-krzy- L1-S2 żowej oraz trigger 2000-2500 kręgopoints słupa
2. Zespół bole- przykręgosłusnego barku powo C4-Th4 i wokół stawu barkowego oraz trigger points 3. Zespół bole- okolica stawu snego łokcia łokciowego oraz trigger points 4. Półpasiec
144
Czas przerwy między seriami
6-10
1-2
7 dni
7-10
1-2
7 dni
8
1-2
7 dni
6
1-2
5 dni
6
1-2
4 dni
6-8
po 1-2 8-10
1-2
1500-2000
8
2000-2500
po 1
1000-1500
6
2000-2500
1
przykręgosłupowo na wyso- 1500-2000 kości zajętego zwoju kręgowego i wzdłuż chorobowo zmienionego nerwu
Liczba serii
Czas za- Liczba biegu zabiegów (min) w 1 serii
6-9
cd. tab. 11 Lp.
Rodzaj schorzenia
Obszar zabiegu
5. Rwa kulszo- przykręgosłuwa powo L1 -S2
Częstotliwość (Hz)
Liczba serii
Czas przerwy między seriami
7-8
1-2
7 dni
Czas za- Liczba biegu zabiegów (min) w 1 serii
1500-2000
5-6
2000-2500
po 1
1500-2500
6
6
1
—
1500-2000
8
8
1-3
7 dni
1500-2500
8
10-15
2-3
7 dni
1500-2500
8
6
1
—
1500-2000
6
6
1
—
1000-2000
6-8
8-10
1
—
1000-1500
6-8
8-10
1
—
1000-1500 1500-2500
6-8 6-8
7-9 7-9
1 1
— —
trigger points
przykręgosłupowo L1 - S2 i wzdłuż nerwu 6. Ostroga pię- Miejscowo na towa okolice bólu 7. Przykurcze mięśni i ścię- Miejscowo gien (pourazowe, pozapalne) 8. Przykurcz Miejscowo Dupuytrena 9. Choroba zwyrodnieniowa stawów: - kolanowego - skokowego
Miejscowo wokół torebki i szpary stawu
10. Zamknięte uszkodzenie jednostki mięśniowoMiejscowo -ścięgnistej - naciągnięcie — naderwanie 11 Zapalenie pochewki ścięgna Miejscowo — ostre — przewlekłe 10 Fizykoterapia
145
cd. tab. 11 Rodzaj Lp. schorzenia
Obszar zabiegu
12. Skręcenia stawów — lekkie — średniego stop-
Miejscowo
nia
- ciężkie
Częstotliwość (Hz)
Czas za- Liczba biegu zabiegów (min) w 1 serii
Liczba serii
Czas przerwy między seriami
1500-2500 1500-2000
8-9 7-8
8 8
1 1-2
— 5
1000-1500
6-8
8
1-2
7
nia w odpowiedniej odległości od powierzchni napromienianej. W niektórych aparatach He-Ne wiązka promieniowania jest wyprowadzona z części laserowej torem światłowodowym, co umożliwia wykonanie zabiegów w trudno dostępnych okolicach. Jak już wspomniano, kliniczne stacjonarne aparaty laserowego He-Ne są wyposażone w automatyczne urządzenia mechaniczne, umożliwiające napromienianie określonej powierzchni (scanning). Aparaty laserowe do terapii promieniowaniem podczerwonym wyposażone są w czujnik sygnalizujący dźwiękowo lub świetlnie obecność emisji lub cyfrowy miernik emitowanej mocy. Dodać należy, że nowoczesne biostymulacyjne urządzenia laserowe umożliwiają wykonanie zabiegów o bardzo zróżnicowanych parametrach, dotyczących długości fali, stosowanej mocy oraz sposobu aplikacji energii. Wykonywanie zabiegów laserowych wymaga doświadczenia przede wszystkim w umiejętności dobierania właściwych w danym przypadku parametrów zabiegu. Wybrane przykłady zabiegów przedstawiono w tabeli 11. Jako przykłady aparatów do terapii biostymulacyjnej omówione zostaną dostępne na rynku krajowym urządzenia do terapii laserowej małej mocy. Wyróżnić wśród nich można urządzenia wyposażone zarówno w laser He-Ne, jak i półprzewodnikowy podczerwieni oraz urządzenia wyposażone tylko w laser podczerwieni. Są to urządzenia zasilane z sieci 220 V; 50 Hz, o klasie ochronności I B lub II B według normy polskiej. 146
Aparat LMB-3B* (ryc. 39) jest urządzeniem stacjonarnym, przeznaczonym do pracy w warunkach klinicznych. Zawiera on cztery lasery promieniowania podczerwonego oraz laser He-Ne, którego promieniowanie jest aplikowane w postaci „skaningu", co umożliwia napromienianie dużych powierzchni ciała, do kilkuset cm 2 . W zależności od potrzeby istnieje możliwość odpowiedniego ustawienia głowicy laserowej, dzięki przesuwowi góra — dół, zmiany kąta jej nachylenia oraz obrotu wokół osi pionowej. Urządzenie umożliwia jednoczesne lub odrębne stosowanie obydwóch rodzajów promieniowania, co oczywiście zwiększa jego walory terapeutyczne.
Ryc. 39. Model kliniczny aparatu do terapii laserowej LMB-3B.
Aparat LMB-3A* (ryc. 40) jest urządzeniem przenośnym (walizkowym), wyposażonym w laser He-Ne, którego wiązka promieniowania jest przesyłana torem światłowodowym do optycznej końcówki zabiegowej, co umożliwia wykonywanie zabiegów w trudno dostępnych okolicach ciała.
* Produkowany przez Wytwórnię Aparatury Medycznej WAMED — 03-310 Warszawa, ul. Odrowąża 9. 10*
147
Ryc. 40. Przenośny aparat do terapii laserowej typ LMB-3A.
Ryc. 41. Aparat do terapii laserowym promieniowaniem podczerwonym typ LIS 1020.
148
Jest on wyposażony również w laser półprzewodnikowy podczerwieni, umieszczony w głowicy laserowej, połączonej przewodem z częścią zasilającą urządzenia. Aparat Italcomma typ LIS 1020* (ryc. 41), jest przenośnym urządzeniem do terapii laserowej promieniowaniem podczerwonym o małej mocy. Jego szczególną cechą jest wyposażenie głowicy w wymienne nasadki, płaską i stożkową, oraz możliwość dodatkowego wyposażenia aparatu w wymienne głowice o mocy szczytowej impulsów promieniowania podczerwonego 10 W, 20 W oraz 30 W. Prócz tego aparat może być dodatkowo wyposażony w zestaw stomatologiczny, nasadkę optyczną na głowicę z soczewką skupiającą oraz nasadkę na głowicę z wymiennymi, różnego kształtu igłami światłowodowymi. Aparat LMB-2C** (ryc. 42) jest, podobnie jak opisany wyżej aparat, przenośnym urządzeniem laserowym do terapii promieniowaniem podczerwonym. Charakterystykę techniczną i eksploatacyjną wymienionych aparatów przedstawiono w tabeli 12.
Ryc. 42. Aparat do terapii laserowej promieniowaniem podczerwonym typ LMB-2C.
* Produkowany przez Wytwórnię Aparatury Medycznej WAMED — 03-310 Warszawa, ul. Odrowąża 9. ** Produkowany przez Przedsiębiorstwo Zagraniczne Italcomma w Polsce, Badowo-Dański, 96-321 Mszczonów.
149
Tabela 12 Charakterystyka wybranych urządzeń do terapii laserowej małej mocy Rodzaj aparatu
Zasilanie
Moc
LMB-3B
220 V: 50 Hz
He-Ne 15—25 mW IR — 4 x 8 — 1 2 W w impulsie
LMB-3A
220 V: 50 Hz
He-Ne 15—25 mW IR —8—12 W w impulsie
Italcomma LIS 1020
220 V: 50 Hz
LMB-2C
220 V: 50 Hz
IR — w impulsie w zależności od wymiennej głowicy 10 W, 20 W, 30 W IR — w impulsie 8—12 W
Częstotliwość impulsów
Odmierzany czas zabiegu
632 nm 904 nm
500—2500 Hz
1—99 min
632 nm 904 nm
250—1500 Hz
1—99 min
Długość fali
5—5500 Hz 904 nm
50—2500 Hz 904 nm
1—99 min
Elektrolecznictwo
Elektrolecznictwem lub elektroterapią nazywa się dział lecznictwa fizykalnego, w którym wykorzystuje się do celów leczniczych prąd stały oraz prądy impulsowe małej i średniej częstotliwości.
Prąd stały Prądem stałym nazywa się taki prąd elektryczny, który w czasie przepływu nie zmienia kierunku ani wartości natężenia. Prąd stały jest stosowany do wielu zabiegów elektroleczniczych. Nazywa się go również prądem galwanicznym, jednak nazwa ta nie jest ścisła, ponieważ odnosi się ona w zasadzie do prądu stałego uzyskiwanego z ogniwa galwanicznego. Stały prąd elektryczny uzyskuje się z aparatów elektroterapeutycznych, wyposażonych w obwód wytwarzający ten rodzaj prądu. Wszystkie nowoczesne aparaty do elektrolecznictwa, tzw. elektrostymulatory, mają obwód wytwarzający również prąd stały.
Wpływ prądu stałego na organizm Tkanki żywe można z fizycznego punktu widzenia traktować jako zespół przewodników jonowych, półprzewodników i izolatorów, tworzących sieć 151
przestrzenną połączonych ze sobą równolegle i szeregowo oporności i pojemności. Należy jednak pamiętać, że jest to ujęcie schematyczne, nie uwzględniające zmian zachodzących w tkankach w wyniku działania na nie bodźców pochodzenia wewnętrznego i zewnętrznego. Tkanki i płyny ustrojowe wykazują różnice w przewodnictwie elektrycznym, które zależą od uwodnienia oraz stężenia zawartych w nich elektrolitów. Największe przewodnictwo wykazuje płyn mózgowo-rdzeniowy, mniejsze — osocze krwi, krew, mięśnie, wątroba, mózg, tkanka łączna oraz tkanka kostna. W zabiegach elektroleczniczych istotny wpływ wywiera opór skóry. a ściślej mówiąc warstwy rogowej naskórka. Głębsze warstwy tkanek, ze względu na ich znaczne uwodnienie i obecność elektrolitów, nie stwarzają większego oporu dla przepływu prądu. Prąd przepływa drogami o najmniejszym oporze, którymi są znajdujące się w skórze ujścia i przewody wyprowadzające gruczołów potowych. Przewody te wypełnione potem, który jest roztworem elektrolitów, stanowią dobre przejścia dla prądu elektrycznego. W tkankach głębiej położonych prąd przepływa również drogami o najmniejszym oporze, tzn. wzdłuż naczyń krwionośnych, limfatycznych i nerwów. Warstwowa budowa tkanek oraz obecność w nich elektrolitów decydujących o właściwościach pojemnościowych sprawiają, że przypływowi prądu elektrycznego towarzyszy polaryzacja jonowa. Polega ona na miejscowym zgrupowaniu jonów, wytwarzających różnicę potencjału o znaku przeciwnym w stosunku do przyłożonego z zewnątrz napięcia. Na rycinie 43 przedstawiono obwód złożony z oporności R połączonej
Ryc. 43. Układ odwzorowujący występujące w tkankach wielkości elektryczne (objaśnienia w tekście).
równolegle z pojemnością C, odwzorowujący z dużym uproszczeniem układ tkankowych wielkości elektrycznych. Przyłożenie do takiego obwodu prądu stałego powoduje jego przepływ przez oporność R oraz krótko trwający przepływ prądu ładowania tkankowej pojemności C. Czas 152
przepływu prądu ładowania jest zbliżony do tzw. stałej czasowej układu elektrycznego, zawierającego oporność i pojemność. Wartość stałej t zależy od iloczynu oporności i pojemności.
Wartość stałej czasowej odpowiada zwykle ułamkowi sekundy. Przepływowi prądu stałego przez tkanki towarzyszy wiele zjawisk fizykochemicznych, a także fizjologicznych, do których należy zaliczyć: — zjawiska elektrochemiczne, — zjawiska elektrokinetyczne, — zjawiska elektrotermiczne, — reakcje nerwów i mięśni na prąd stały, — odczyn ze strony naczyń krwionośnych. Zjawiska elektrochemiczne. Są one związane z elektrolizą, występującą w czasie przepływu prądu przez elektrolity tkankowe. W warunkach wykonywania zabiegów elektroleczniczych wtórne reakcje, występujące w trakcie elektrolizy, zachodzą w podkładzie oddzielającym elektrodę od skóry. Wprowadzenie jednak do tkanek metalowych elektrod igłowych powoduje występowanie w ich otoczeniu reakcji wtórnych, zachodzących między wodą a substancjami wydzielającymi się na elektrodach w trakcie elektrolizy. Jeśli wyobrazi się organizm ludzki jako worek ze skóry, wypełniony wodnym roztworem chlorku sodowego, w którym występują jony sodu i chloru (Na + i C l - ) , to wiadomo, że po wprowadzeniu do tego roztworu dwóch elektrod metalowych i połączeniu ich ze źródłem prądu stałego wystąpi ruch jonów w kierunku elektrod. Jony sodu będą dążyć ku elektrodzie o znaku przeciwnym do ich ładunku, tzn. ku katodzie, jony zaś chloru — ku anodzie. Po osiągnięciu katody każdy z jonów sodowych pobiera jeden elementarny ładunek ujemny z elektrody i wydziela się na niej w postaci wolnego, obojętnego elektrycznego sodu. Podobnie jony chloru po osiągnięciu anody oddają jej swoje ładunki ujemne i wydzielają się w postaci wolnego chloru. W obecności wody zarówno sód, jak i chlor nie mogą pozostawać w stanie wolnym i wchodzą natychmiast w następujące reakcje:
2Na + 2H2O
2NaOH + H2
2Cl + H 2 O 2HCl + O 153
Tak więc w wyniku wtórnych reakcji, zachodzących w trakcie elektrolizy roztworu chlorku sodowego, na katodzie wydziela się gazowy wodór i powstaje wodorotlenek sodowy, który dysocjuje na jony sodu N a + i jony wodorotlenku O H - . Obecność jonów wodorotlenowych w pobliżu katody powoduje wystąpienie zasadowego odczynu w jej otoczeniu. Powstały na anodzie kwas solny dysocjuje pod wpływem wody na jony wodoru H + i chloru C l - . Jony wodorowe powodują wystąpienie kwaśnego odczynu wokół anody. Opisane reakcje wtórne, zachodzące w czasie elektrolizy roztworu chlorku sodowego, zostały wykorzystane do tzw. elektrolizy tkanek. W zabiegu tym wpływ jonów wodorowych lub wodorotlenowych, powstających w pobliżu elektrod, wykorzystuje się do niszczenia patologicznych tworów skóry. W wyniku działania jonów wodorowych w otoczeniu elektrody igłowej, połączonej z dodatnim biegunem źródła prądu, występuje koagulacja tkanek, której istota polega na ścięciu zawartych w nich białek, podobnie zresztą jak przy działaniu na nie stężonych kwasów. Powstające w pobliżu katody jony wodorotlenowe powodują martwicę rozpływną tkanek, analogiczną do występującej pod wpływem stężonych zasad. Reakcje wtórne, zachodzące na elektrodach w czasie elektrolizy roztworu chlorku sodowego, wykorzystuje się do oznaczania biegunów źródła prądu stałego. W tym celu do naczynia zawierającego roztwór chlorku sodowego wprowadza się dwa obnażone z izolacji przewodniki, połączone z biegunami źródła prądu. Obserwacja ilości wydzielonych na nich gazów pozwala z łatwością określić bieguny źródła prądu. Ponieważ wodór wydziela się w podwójnej ilości w stosunku do tlenu, zgodnie z opisanymi wyżej reakcjami wtórnymi elektroda, na której wydzieli się więcej pęcherzyków gazu, jest katodą (ryc. 44).
Ryc. 44. Określanie biegunów źródła prądu stałego (wg Konarskiej).
154
Zjawiska elektrokinetyczne. Zjawiska elektrokinetyczne polegają na przesunięciu względem siebie faz rozproszonej i rozpraszającej koloidów tkankowych pod wpływem pola elektrycznego. Do zjawisk elektrokinetycznych należą elektroforeza i elektroosmoza. Elektroforezą nazywa się ruch naładowanych jednoimiennie cząsteczek fazy rozproszonej układu koloidowego względem fazy rozpraszającej. Kataforezą nazywa się ruch dodatnio naładowanych cząsteczek ku katodzie, anaforezą zaś ruch ujemnie naładowanych cząsteczek ku anodzie. Elektroosmoza polega na ruchu całego ośrodka, czyli fazy rozpraszającej układu koloidowego, w stosunku do fazy rozproszonej. Zjawisko to zachodzi na błonach półprzepuszczalnych, które będąc nieprzepuszczalnymi dla fazy rozproszonej unieruchamiają ją na swej powierzchni. W tych warunkach zdolność poruszania się pod wpływem pola elektrycznego ma tylko faza rozpraszająca. Zjawiska elektrotermiczne. Istota ich polega na powstawaniu w tkankach ciepła pod wpływem prądu elektrycznego. Ciepło powstaje w tkankach w wyniku tarcia między poruszającymi się w polu elektrycznym jonami a środowiskiem. Ilość ciepła wytworzona w czasie przepływu prądu stałego przez tkanki jest niewielka i praktycznie nie wpływa w istotny sposób na zachodzące w nich procesy. Istotny natomiast wpływ na zwiększenie ciepłoty tkanek wywiera rozszerzenie naczyń krwionośnych zachodzące pod wpływem prądu. Rozszerzenie naczyń powstaje w wyniku bezpośredniego, pobudzającego oddziaływania prądu na naczynia oraz pod wpływem wytworzonych w tkankach ciał. Reakcja nerwów i mięśni na prąd stały. Zgodnie z prawem sformułowanym przez Du Bois Reymonda przyczyną powstania bodźca elektrycznego nie jest sam prąd, lecz dostatecznie szybka zmiana jego natężenia w czasie. Z tego względu prąd stały nie wywołuje w czasie przepływu skurczu mięśnia; oczywiście może on wystąpić tylko w czasie włączania i wyłączania prądu, pod warunkiem jednak, że powstająca wówczas zmiana natężenia będzie dostatecznie szybka. Prawa rządzące skurczem mięśnia pod wpływem prądu elektrycznego zostały szczegółowo omówione w rozdziale poświęconym elektrodiagnostyce. Przepływ prądu stałego przez tkankę nerwową i mięśniową powoduje zmianę ich pobudliwości. Stan ten określa się jako elektrotonus. Powstaje on w wyniku przemieszczenia jonów i zmian w polaryzacji błon komórkowych, zachodzących w czasie przepływu prądu. W czasie przepływu prądu stałego pobudliwość pod katodą wzrasta, a pod anodą maleje. Stan zwiększonej pobudliwości występujący 155
pod katodą określa się jako katelektrotonus, zaś stan zmniejszonej pobudliwości pod anodą — jako anelektrotonus. Zachodzące pod wpływem prądu stałego zmiany pobudliwości tkanki nerwowej odgrywają ważną rolę w zabiegach elektroleczniczych. Odczyn ze strony naczyń krwionośnych. Stały prąd elektryczny powoduje rozszerzenie naczyń krwionośnych. Odczyn ten, wyrażający się zaczerwienieniem skóry, występuje najwyraźniej pod elektrodami, natomiast w ich otoczeniu jest słabiej wyrażony. Pod katodą rozszerzenie naczyń jest intensywniej wyrażone, pod anodą zaś jest słabsze. W przebiegu odczynu rozszerzenia naczyń krwionośnych pod wpływem stałego prądu elektrycznego wyróżnić można trzy okresy. W okresie pierwszym występuje rozszerzenie naczyń powierzchownych skóry, powodujące jej zaczerwienienie, w okresie drugim — rozszerzenie naczyń po upływie ok. 30 min słabnie lub ustępuje, w trzecim zaś okresie występuje głębokie przekrwienie tkanek, utrzymujące się do kilku godzin. Interesujące jest, że ogrzanie skóry po ustąpieniu odczynu ze strony powierzchownych naczyń krwionośnych powoduje wystąpienie intensywniejszego rumienia cieplnego w miejscu poddanym uprzednio działaniu prądu, co należy tłumaczyć utrzymywaniem się przekrwienia naczyń głębiej położonych. Omówione zjawiska elektryczne oraz zachodzące pod wpływem prądu stałego odczyny ze strony tkanek nerwowej, mięśniowej oraz naczyń krwionośnych stwarzają szerokie możliwości leczniczego stosowania tego prądu. Przeciwbólowe działanie bieguna dodatniego wynika z opisanego wyżej wpływu na tkankę nerwową. Pobudzający wpływ bieguna ujemnego znajduje zastosowanie w leczeniu zaburzeń czucia oraz zapobieganiu procesom degeneracji włókien nerwowych w uszkodzonym nerwie. Pamiętać jednak należy, że biegun dodatni prądu oddziałuje niekorzystnie na włókna uszkodzonego nerwu, stąd w sprawach chorobowych, związanych np. z przerwaniem ciągłości nerwów, stosuje się zawsze katodę jako elektrodę czynną.
Zabiegi elektrolecznicze przy użyciu prądu stałego Prądu stałego używa się do zabiegów galwanizacji, jontoforezy oraz kąpieli elektryczno-wodnych. 156
Galwanizacja
Galwanizacja jest zabiegiem elektroleczniczym, w którym wykorzystuje się prąd stały. Nazwa zabiegu wiąże się z nazwiskiem włoskiego lekarza i przyrodnika Luigi Galvaniego, którego prace stworzyły podstawy elektrolecznictwa. . Metodyka galwanizacji. Do zabiegu galwanizacji stosuje się elektrody płaskie, a także elektrody o specjalnym kształcie. Elektrody płaskie (ryc. 45) są wykonane zwykle z folii cynowej o grubości zapewniającej ich plastyczność, a w związku z tym możliwość dostosowania do powierzchni ciała. Są one prostokątne lub kwadratowe, o różnych wymiarach. W celu uniknięcia powstawania zagęszczeń prądu krawędzie elektrod i ich kąty muszą być zaokrąglone, a powierzchnia równa. Dlatego też po użyciu elektrody wyrównuje się ją wałkiem metalowym. Przewody łączące elektrodę z biegunem źródła prądu mogą być połączone z nią
Ryc. 45. Elektroda z folii cynowej (wg Konarskiej).
Ryc. 46. Elektroda dyskowa (wg Konarskiej).
157
w różny sposób. Najczęściej są one przylutowane lub połączone za pomocą wtyku, znajdującego się w specjalnym grzybku metalowym, który pozostając w kontakcie z elektrodą umożliwia jednocześnie jej umocowanie za pomocą perforowanej taśmy gumowej. Elektrody płaskie można umocować w określonej okolicy ciała również za pomocą opaski elastycznej. Elektrody specjalne mają wymiary i kształty przystosowane do wykonywania określonych rodzajów galwanizacji. Należą do nich elektrody do wykonywania galwanizacji w okolicy gałek ocznych, uszu, elektrody dyskowe (ryc. 46), elektrody wałeczkowe (ryc. 47) oraz tzw. elektroda Bergoniego, zwana również półmaską (ryc. 48). Ryc. 47. Elektroda wałeczkowa (wg Kotlarskiej).
Ryc. 48. Elektrody półmaska typu Bergoniego (wg Konarskiej).
Jak już wspomniano, największy opór dla prądu elektrycznego stanowi warstwa rogowa naskórka. Umieszczenie między elektrodą a skórą podkładu z tkaniny zwilżonej wodą lub 0,5% roztworem chlorku sodowego zmniejsza wydatnie opór naskórka i ułatwia przejście prądu przez skórę. Jako podkładu używa się zwykle kilku warstw flaneli lub kilkunastu warstw gazy, grubości od 1 do 2 cm. Najbardziej praktyczne są podkłady z flaneli, które można łatwo wyprać i wygotować. Dzięki temu mogą one być używane wielokrotnie. Należy dodać, że odpowiednio grube podkłady chronią skórę przed uszkadzającym wpływem związków chemicznych, powstających w wyniku reakcji zachodzących na elektrodach w trakcie elektrolizy. 158
Przepływ prądu między elektrodami jest uzależniony od: — rozmiarów elektrod, — ich wzajemnego ułożenia, — przewodnictwa różnych tkanek znajdujących się między elektrodami, — odległości między elektrodami. Rozmiar elektrody decyduje o gęstości przepływającego przez nią prądu. Gęstość prądu wyraża się stosunkiem natężenia do powierzchni, przez którą przepływa prąd elektryczny:
gdzie: j — gęstość prądu, I — natężenie prądu, S — powierzchnia, przez którą przepływa prąd.
W wypadku, gdy obydwie elektrody są jednakowych rozmiarów, gęstości prądu będą pod nimi jednakowe. Jeśli natomiast ich powierzchnie są różne, to gęstość prądu jest większa pod elektrodą o mniejszej powierzchni. Wzajemne ułożenie w stosunku do siebie elektrod wpływa również na przepływ prądu. Przy ułożeniu poprzecznym elektrod prąd natrafia na duże opory związane z warstwowym ułożeniem tkanek o różnym przewodnictwie. Natomiast przy ułożeniu elektrod na jednej płaszczyźnie skóry, tzn. przy podłużnym przepływie prądu, opór, jaki stawiają tkanki, jest ok. 4 razy mniejszy aniżeli przy poprzecznym ułożeniu elektrod. Wynika to ze stosunków anatomicznych, ponieważ naczynia krwionośne i limfatyczne oraz nerwy, będące dobrymi przewodnikami prądu, przebiegają — ogólnie rzecz biorąc -- wzdłuż długiej osi ciała. W tych więc okolicznościach istnieją warunki do przepływu prądu przez tkanki o dobrym przewodnictwie, z ominięciem tkanek wykazujących duży opór. Przepływ prądu przez tkanki, w zależności od ułożenia i powierzchni elektrod, przedstawia ryc. 49. Zgodnie z prawem Ohma w miarę zwiększania się odległości między elektrodami tkanki stawiają coraz większy opór przepływowi prądu. Należy jednak dodać, że jest to założenie ogólne, ponieważ przepływ prądu między dwiema oddalonymi od siebie elektrodami może wykazywać nieoczekiwany przebieg, uwarunkowany ułożeniem tkanek o różnym 159
Ryc. 49. Przepływ prądu przez tkanki w zależności od ułożenia i rozmiarów elektrod (wg Kovacsa za Konarską).
przewodnictwie. Zrozumiałe jest, że w tych warunkach prąd będzie przepływał przez struktury tkankowe wykazujące najmniejszy opór. Ukształtowanie części ciała poddanej galwanizacji wpływa również na charakter przepływu prądu. Zmniejszenie bowiem powierzchni przekroju danej części ciała, występujące na drodze przepływu prądu, powoduje zwiększenie jego gęstości, a zwiększenie przekroju — zmniejsza gęstość prądu. Ze względów praktycznych należy pamiętać, że w przypadku bliskiego ułożenia elektrod na sąsiadujących ze sobą krawędziach może wystąpić duża gęstość prądu, powodująca zwiększony odczyn lub uszkodzenie tkanek. Zjawisko to nazywa się działaniem brzegowym. Zwiększenie gęstości prądu może nastąpić również w przypadku, gdy powierzchnia elektrody nie jest równa lub gdy podkład wraz z elektrodą nie przylega dostatecznie do powierzchni skóry. Niedostateczny kontakt elektrody i jej podkładu ze skórą powoduje zwiększenie gęstości prądu w wyniku zmniejszenia powierzchni jego przejścia w głąb tkanek.
Ryc. 50. Ułożenie elektrod w galwanizacji podłużnej i poprzecznej: A — galwanizacja podłużna, B — galwanizacja poprzeczna, C — oś obiektu.
160
W zależności od ułożenia elektrod w stosunku do długiej osi części ciała poddanej galwanizacji wyróżnia się: galwanizację podłużną oraz galwanizację poprzeczną (ryc. 50). Jeśli jedna z elektrod jest umocowana na stałe, druga zaś zmienia w czasie zabiegu swe położenie, to taki rodzaj galwanizacji nazywa się galwanizacją labilną. Przykładem galwanizacji labilnej jest użycie elektrody wałeczkowej. W wypadku, gdy obie elektrody nie zmieniają swego położenia w czasie zabiegu, galwanizację taką nazywa się galwanizacją stabilną. Ponieważ bieguny prądu stałego powodują odmienne skutki w tkankach żywych, jedną z elektrod nazywa się elektrodą czynną. Jest to elektroda, za pomocą której ma być wywołany zamierzony skutek leczniczy. Drugą elektrodę, zamykającą obwód prądu, nazywa się elektrodą bierną, ponieważ nie bierze ona bezpośredniego udziału w oddziaływaniu leczniczym. W zależności od bieguna prądu przyłożonego do elektrody czynnej wyróżnia się: galwanizację katodową oraz galwanizację anodową. W celu uzyskania większej gęstości prądu pod elektrodą czynną należy tak dobrać jej rozmiary, aby była ona odpowiednio mniejsza od elektrody biernej. Dawkę natężenia prądu stałego ustala się w zależności od: — powierzchni elektrody czynnej (mniejszej), — czasu trwania zabiegu, — rodzaju i umiejscowienia schorzenia, — wrażliwości chorego na prąd elektryczny. Wyróżnia się następujące dawki natężenia prądu stałego: dawka słaba — od 0,01 do 0,1 mA/cm2 powierzchni elektrody, 2 - dawka średnia — do 0,3 mA/cm powierzchni elektrody, 2 - dawka mocna — do 0,5 mA/cm powierzchni elektrody. Ustalenie dawki natężenia prądu nie może opierać się wyłącznie na iloczynie dawki prądu i powierzchni elektrody, ponieważ należy pamiętać o tolerancji tkanek na prąd elektryczny. Z tych względów w wypadku użycia małych elektrod, o powierzchni od 10 do 20 cm 2 , stosuje się dawki słabe, przy elektrodach zaś o dużych powierzchniach — ogólna wartość natężenia nie powinna przekraczać 25-30 mA. Jako granicę tolerancji tkanek przy elektrodach o dużej powierzchni przyjmuje się wartość natężenia 50 mA. Jest to natężenie, którego nigdy nie stosuje się w zabiegach elektroleczniczych. Czas przepływu prądu wpływa na wywołane w tkankach zmiany i odczyny, ponieważ zależą one w istocie od ilości dostarczonej energii, tzn. od iloczynu natężenia i czasu. Dlatego też przy krótkotrwałym przepływie 11 Fizykoterapia
161
prądu możliwe jest stosowanie dużych jego dawek. Czas zabiegu galwanizacji waha się, w zależności od wskazań, od 10 do 30 min, zwykle jednak wynosi od 15 do 20 min. Przy ustalaniu dawki natężenia prądu należy uwzględnić również rodzaj schorzenia i jego umiejscowienie. W podostrym stadium schorzenia stosuje się dawki słabsze, w przewlekłym - silniejsze. Umiejscowienie zmian chorobowych w okolicy głowy, w szczególności gałek ocznych i uszu, szyi i serca, wymaga ostrożnego dawkowania, ze względu na dużą wrażliwość na prąd elektryczny znajdujących się w pobliżu narządów. Dawkowanie natężenia należy korygować w czasie zabiegu na podstawie doznań chorego w czasie przepływu prądu. Zabiegi galwanizacji wykonuje się codziennie lub co drugi dzień. Pełny cykl leczenia obejmuje od 10 do 20 zabiegów. Prawidłowe wykonanie galwanizacji wymaga przestrzegania następujących zasad: Należy przestrzegać ściśle wskazań lekarskich. Należy sprawdzić, czy u chorego nie występuje zaburzenie czucia powierzchniowego, a przede wszystkim jego osłabienie lub zniesienie, ponieważ w takiej sytuacji chory nie może przekazać osobie wykonującej zabieg swych doznań, związanych z działaniem prądu na skórę. W wypadku osłabienia czucia konieczne jest zachowanie w czasie zabiegu szczególnej ostrożności. Skórę w miejscu, które ma być poddane zabiegowi galwanizacji, należy bardzo dokładnie wymyć i odtłuścić eterem lub alkoholem, w celu usunięcia z jej powierzchni związków chemicznych, które mogą działać uszkadzająco w czasie przepływu prądu. Należy przestrzec chorego o konieczności zachowania spokoju w czasie zabiegu, ponieważ poruszanie się może spowodować gorsze przyleganie elektrod wraz z podkładami do skóry, a w następstwie tego miejscowe zwiększenie gęstości prądu i uszkodzenie skóry. W miejscu, które ma być poddane galwanizacji, mogą występować ubytki naskórka. Miejsca te stanowią małą oporność dla prądu, który ulega w nich zagęszczeniu. W celu uniknięcia uszkodzenia skóry ubytki naskórka należy przed nałożeniem podkładu osłonić małym płatkiem folii plastykowej. Wszelkie zmiany natężenia prądu powinny być dokonywane płynnie i bardzo wolno. Konieczne jest przestrzeganie bezwzględnej czystości podkładów używanych do galwanizacji, ponieważ znajdujące się ewentualnie w nich zanie162
czyszczenia chemiczne mogą spowodować uszkodzenia skóry w czasie przepływu prądu. W czasie zabiegu należy pozostawać w stałym kontakcie z chorym, gdyż w razie zgłoszenia przez chorego uczucia pieczenia pod elektrodą należy sprawdzić jej przyleganie do skóry. W wypadku utrzymywania się pieczenia, mimo dobrego przylegania elektrod do skóry, należy natychmiast przerwać zabieg. Utrzymywanie stałego kontaktu z chorym pozwala kontrolować jego samopoczucie, a w wypadku wystąpienia niepokojących objawów — przerwać zabieg. Zabiegi galwanizacji wolno wykonywać tylko pełnosprawnym aparatem, jednocześnie prowadząc zeszyt stałej kontroli technicznej. Wskazania do galwanizacji. Występujące pod anodą zmniejszenie pobudliwości nerwów oraz wpływ przeciwzapalny zabiegu wykorzystuje się w leczeniu nerwobólów, przewlekłych zapaleń nerwów, splotów i korzeni nerwowych, zespołów bólowych w przebiegu choroby zwyrodnieniowej stawów kręgosłupa i choroby dyskowej. Występujące pod katodą przekrwienie naczyń pozwala stosować galwanizację w leczeniu porażeń wiotkich oraz zaburzeń krążenia obwodowego. Galwanizację podłużną lub poprzeczną stosuje się również w przypadkach utrudnionego zrostu po złamaniach k