MAKEDONSKA AKADEMIJA NA NAUKITE I UMETNOSTITE
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
MACEDONIAN ACADEMY OF SCIENCES AND ARTS LEXICO...
31 downloads
3304 Views
32MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
MAKEDONSKA AKADEMIJA NA NAUKITE I UMETNOSTITE
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
MACEDONIAN ACADEMY OF SCIENCES AND ARTS LEXICOGRAPHICAL CENTRE
ENCYCLOPAEDIA MACEDONICA 1 A–L’
SKOPJE 2009
MAKEDONSKA AKADEMIJA NA NAUKITE I UMETNOSTITE LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
1 A–Q
SKOPJE 2009
GLAVEN I ODGOVOREN REDAKTOR akad. BLA@E RISTOVSKI
SOVET NA LEKSIKOGRAFSKIOT CENTAR akad. Ilija Vaskov (pretsedatel), akad. Petar Hr. Ilievski, akad. Vlado Kambovski, akad. Blagoj Popov, akad. Gane Todorovski
GLAVNA REDAKCIJA akad. Ilija Vaskov (od 12. H 2006) (akad. \or|i Filipovski do 12. H 2006), akad. Vlado Kambovski (od 11. XI 2006) (akad. Cvetan Grozdanov do 8. II 2006), akad. Blagoj Popov, akad. Bla`e Ristovski (glaven redaktor), akad. Gane Todorovski prof. d-r Simo Mladenovski (nau~en sekretar)
PREDGOVOR Pojavata na prvata Makedonska enciklopedija e istoriski ~in. So nea Republika Makedonija vleguva vo redot na zemjite i narodite {to sozdale enciklopediska sinteza na svoeto minato i na svojata sovremenost, na ona {to bilo ili ostanalo po nejziniot civilizaciski pat. Toa e nau~no fundirano ogledalo na generaciite i na sovremenicite {to gi reflektira soznanijata samo za ovie prostori od praistorijata do deneska. So toa sovremenata makedonska nau~na misla se obiduva sublimirano da gi pretstavi razvojnite epohi, periodi, podra~ja i struki i da go formulira sopstvenoto gledi{te vrz makedonskite raboti voop{to. So decenii vo Skopje postoe{e Redakcija na Enciklopedijata na Jugoslavija za Makedonija. Izlegoa samo prvite dva toma od „Enciklopedija na Jugoslavija. Izdanie na makedonski jazik“ (Zagreb, 1983 i 1985). Vo niv zainteresiraniot korisnik te{ko }e mo`e da ja sogleda celosta i seopfatnosta na Makedonija. A vo stranskite enciklopedii, osobeno vo enciklopediskite izdanija na sosedite, premnogu se skromni, izme{ani i izobli~eni selektiranite fakti i argumenti za Makedonija i Makedoncite za da se sfati i da se prifati „vistinata# za vekovniot kompleks na „Makedonskoto pra{awe#. Makedonskata enciklopedistika u{te e vo svojot zarodi{. Vo poslednive decenii se pojavija pove}e individualni pe~ateni i elektronski obidi za parcijalno leksikonsko pretstavuvawe na oddelni oblasti i struki. Od institucionalnite pe~ateni leksikonski izdanija treba da se spomnat „Makedonskiot istoriski re~nik# (2000) na Institutot za nacionalna istorija vo Skopje i „Re~nikot na narodnata mitologija na Makedoncite# (2000) na Institutot za staroslovenska kultura vo Prilep, a sli~en e i obidot na MI-AN vo Skopje so publikacijata „Li~nosti od Makedonija# (2002). Prv poseriozen enciklopedisti~ki potfat napravi Knigoizdatelstvoto „Detska radost“ vo Skopje so izdavaweto na pettomnata „Makedonska enciklopedija za deca“ (1990), a od prevodnata produkcija (so makedonski priop{tuvawa) zaslu`uva vnimanie skratenata verzija na „Britanika. Enciklopediski re~nik“ (1–10, 2005–2006) na „Toper – MPN“ vo Skopje. Me|utoa, najambiciozna se pretstavi ~etiritomnata „MI-ANova enciklopedija op{ta i makedonska# (2006), pod redakcija na Jovan Pavlovski, vo koja nekolku iljadi „odrednici se odnesuvaat na Makedonija vo nejzinite istoriski, geografski i etni~ki granici#. Prvata inicijativa za podgotovka na nacionalna enciklopedija vo Makedonskata akademija na naukite i umetnostite e pokrenata od Odborot za nau~noistra`uva~ka rabota i umetni~ki istra`uvawa (27. VI 1994). Po izvesni novi inicijativi, Pretsedatelstvoto na MANU na 23. IX 1999 god. ja prifa}a idejata, formira Inicijativen odbor i zapo~nuvaat podgotovkite za sozdavawe administrativnopravni pretpostavki za realizacijata. Vo slednata godina e osnovan Leksikografskiot centar i se napraveni postapkite za izbor na negovite organi i tela. Naskoro e sostavena i Glavnata redakcija na Makedonskata enciklopedija (od pretstavnici na pette oddelenija na MANU) i postepeno se oformuva {iroka redakcija od
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
redovite na ~lenovite na Akademijata, od Univerzitetot i od oddelni nau~ni instituti od raznite oblasti i struki. Pravnite akti za strukturata i rabotata vrz Makedonskata enciklopedija Pretsedatelstvoto na MANU gi donesuva na 25. VI 2002 god. Zamislata be{e da se podgotvi pove}etomna nacionalna (a ne op{ta) enciklopedija. Se uvide deka sredstvata od Nau~niot fond na MANU ne mo`at da gi pokrijat narasnatite potrebi. Zatoa, na 28. VI 2005 god., Glavnata redakcija donese re{enie da se podgotvi kratka Makedonska enciklopedija, a re~isi podgotveniot prv tom od pove}etomnata da pri~eka poblagoprijatni uslovi. Na 22. XI 2005 god. Glavnata redakcija go usvoi skrateniot azbu~nik i so dobienite namenski sredstva od Vladata na RM ja zapo~na realizacijata. Kratkata Makedonska enciklopedija nema pretenzii da bide pokaz i prikaz na celokupniot `ivot i razvitok vo Makedonija, da bide inventar na site istoriski, kulturni i op{testveno-politi~ki nastani, sostojbi, li~nosti, pojavi i projavi. No taa pretendira da stane po~etna objektivna integralna informacija za nas i za na{ata zemja i da go skenira makedonskoto gledi{te za kulturnoto i nacionalno-politi~koto minato i za na{ata tranziciska sega{nost. Taa treba da stane prv doma{en prira~nik za podobro samozapoznavawe i kompetentna osnovna informacija za stranskiot korisnik, bez infiltracija na ideolo{ki i dnevnopoliti~ki aktualizacii, bez megalomanski i megalofilski mitologizacii i bez vozbuduvawe nacionalno-politi~ki istoriski i sovremeni antagonizmi. Vo nea nema crni i beli likovi, nastani i procesi. Makedonskiot gra|anin i me|unarodnata zainteresirana javnost mo`at da najdat sublimirani egzaktni odgovori za elementarnite pra{awa od makedonskata geografija, istorija, etnografija, jazik, literatura, kultura, ekonomija, sport itn., informacii za vekovnite borbi, vostanija i programi za kulturno-nacionalna i dr`avnosna afirmacija. Vo nea se reflektiraat vo opredelena forma re~isi site nau~ni oblasti i struki, site pozna~ajni pojavi i procesi {to nastanale ili se odrazile vo mileniumskiot civilizaciski razvoen tek na prostorot vo Makedonija ili vo vrska so nea, so akcent na odrednicite za trajnite vrednosti vo kulturata na ovaa po~va. Redakcijata nastojuva{e po mo`nost srazmerno da gi zastapi raznite disciplini i struki i od op{testvenite i od prirodnite nauki. Istovremeno, taa e svesna deka, i pokraj streme`ot za {to poobjektiven kriterium pri izborot i obrabotkata na odrednicite, toj vo krajna linija sekoga{ ostanuva individualen, avtorski, pa zatoa vo stesnetiot obem na ova izdanie e mo`no i zna~ajni li~nosti, nastani i pojavi da ne se pretstaveni ili da ne se soodvetno tretirani. Pritoa, Redakcijata be{e ograni~ena i pri sobirot i izborot na ilustrativniot materijal. Obemot nalaga{e mnogu li~nosti, nastani i sostojbi da ostanat bez soodvetno likovno-grafi~ko oblikuvawe. No, poznato e deka niedna enciklopedija ne e vo sostojba da bide ni seopfatna ni zavr{ena. Se nadevame deka idnata pove}etomna ME }e ovozmo`i posoodveten prostor i tretman za pokompletno i pokompleksno pretstavuvawe na s# {to e relevantno vo istoriskiot i vo sovremeniot razvitok i status na Makedonija. Redakcijata isto taka be{e svesna i za istoriskite dadenosti. Sudbinata na zemjata i narodot nalo`i i specifi~en pristap kon istorijata, kulturata i tretmanot. Vo razni vremiwa Makedonija potpa|ala pod razni i razli~ni vladenija. Minuvale imperii i civilizacii, se slu~uvale migracii i pogromi, no vekovite sozdavale kulturno nasledstvo {to pretstavuva nacionalna, a istovremeno i svetska pridobivka. Dol`nost be{e seto toa da se registrira, da se pretstavi i da se vrednuva, za{to taa materijalna i duhovna kultura pretstavuvala fundament pri formiraweto na profilot na narodot i na opkru`uvaweto. Zatoa vo ME soodvetno se odrazeni osnovnite vrednosti i pridobivki na celoto ova geo-
VI
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
grafsko i etno-istorisko prostranstvo. Za{to, iako zemjata bila vladeana od razni gospodari, taa geografski, ekonomski i etno-kulturno, i pokraj site nadvore{ni vlijanija, ostanuvala integralna celina. Po Balkanskite vojni so Bukure{kiot dogovor (1913) taa go zagubi teritorijalniot integritet {to kako status e potvrden i po Prvata svetska vojna so Versajskite dogovori (1919), no makedonskiot narod ja prodol`uva svojata istorija i kultura i vo granicite na ~etirite sosedni dr`avi i vo emigracijata. Neprekinatata borba za osloboduvawe i obedinuvawe i manifestaciite na nacionalnata svest pretstavuvaat del od duhovnoto edinstvo {to vo tekot na Vtorata svetska vojna doveduva do op{ta nacionalnoosloboditelna borba, vo koja e izvojuvana prvata sovremena makedonska dr`ava, makar i samo na teritorijata na eden del od podelenata zemja. Toj istoriski fakt ne mo`e da ne se ima predvid. Zatoa vo Makedonskata enciklopedija teritorijata i istorijata na Makedonija do 1913/1919, pa vo odredena mera i do 1944 godina, e tretirana kako integralna celina. Inaku, bi trebalo da se li{ime, na pr., od stolbovite kako Del~ev, Misirkov, Sandanski i Vlahov. Sledstveno, i antifa{isti~kata borba na Makedoncite e gledana kako celina, so site specifi~nosti, iako mnogu podetalno e obrabotena Narodnoosloboditelnata borba vo Vardarskiot del na Makedonija. Vrz tie principielni opredelbi se obrabotuvani i naselbite, kulturnoistoriskite spomenici, sakralnite objekti i arheolo{kite nao|ali{ta, starite rakopisi, dnevnite i periodi~nite publikacii, raznite konfesionalni, politi~ki, nacionalni, revolucionerni i idejni dvi`ewa i formacii; raznite istoriski sobranija, kongresi i re{enija; popoznatite ajduti, revoluciioneri i vojvodi, organizatori, borci i komandanti; istoriskite mesta i nastani; op{testveno-politi~kite i dr`avnite strukturi; nau~nite, obrazovnite, zdravstvenite, socijalno-ekonomskite, stopanskite i drugite vladini i nevladini institucii i asocijacii. Po konstituiraweto na Demokratska Federalna Makedonija vo ramkite na Demokratska Federativna Jugoslavija (2. VIII 1944), me|utoa, geopoliti~kata teritorija e ve}e ome|ena so granicite na Republika Makedonija. Iako, ME ne gi ispu{ta od predvid i manifestaciite na makedonskoto nacionalno malcinstvo vo Grcija, Bugarija, Srbija, Albanija i Kosovo, kako i na makedonskoto naselenie vo dijasporata, raseleno vo Evropa i po site meridijani vo svetot, nezavisno od nivnoto teritorijalno poteklo. Pritoa posebno vnimanie e posveteno na u~estvoto na Makedoncite vo Dvi`eweto na otporot vo Grcija (1941–1945), osobeno pak vo Gra|anskata vojna (1946–1949) i egzodusot na decata-begalci rasfrlani vo evropskite i vonevropskite dr`avi. Makedonskata enciklopedija ne mo`e{e da ne ja vklu~i i kulturno-nacionalnata avtonomija vo Pirinskiot del na Makedonija (1947–1948) i posebno sovremenata makedonska borba za nacionalni i ~ovekovi prava vo Republika Bugarija. Toa se odnesuva i za manifestaciite na makedonskata kulturno-nacionalna svest vo Republika Albanija i neprekinatata borba za u~ili{ta, u~iteli i u~ebnici na makedonski jazik, za politi~ko organizirawe, za svoja samouprava i za osnovni ~ovekovi prava i slobodi. Nezavisno od s¢ u{te nedodefiniranata politi~ka sostojba na Goranite, ne mo`e{e da se odmine i nivnata borba za malcinski nacionalni, konfesionalni i ~ovekovi prava vo novata dr`ava Kosovo. Vo odrednicite, razbirlivo, dominantno mesto ima makedonskiot narod vo zemjata, no se zastapeni i etni~kite zaednici i nivnite kulturi, so poseben akcent na albanskata kako pobrojna. Isto taka soodvetno se opfateni i relevantnite vrski i odnosi na RM so drugite dr`avi, kako i li~nosti od stranstvo {to dale poseben pridones za prou~uvaweto i afirmiraweto na na{ata zemja vo oblasta na stopanstvoto, politikata, jazikot, naukata i kulturata.
VII
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
Taka strukturirana, Makedonskata enciklopedija pretstavuva sumarum na znaewata prezentirani od 265 sorabotnici od site profili, ~esto i vrz sosem novi istra`uva~ki postapki. Taa kondenzacija na makedonskata nau~na misla vo sistematiziran enciklopediski vid, pri otsustvo na enciklopedisti~ka tradicija i stru~no iskustvo, nesomneno pretstavuva svoeviden nacionalen podvig i istoriska pridobivka. Preku fragmentirani celini, so nau~na konciznost, Makedonskata enciklopedija nastojuva da pridonese za zadovoluvawe na narasnatata `ed vo zemjata i vo stranstvo za provereni koncentrirani informacii za minatoto i sovremenosta na Republika Makedonija. Redakcijata ~uvstvuva dolg da odbele`i deka vo podgotvitelniot period na ova izdanie, kako ~lenovi na Glavnata i na [irokata redakcija, kako i na Sovetot na Leksikografskiot centar, povremeno u~estvuvaa i drugi sorabotnici. Integralno go pretstavuvame, me|utoa, samo aktuelniot sostav {to ja grade{e koncepcijata i u~estvuva{e vo realizacijata na ova izdanie vo periodot po 28 juni 2005 godina. Redakcijata na Makedonskata enciklopedija
VIII
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
Glaven redaktor akad. BLA@E RISTOVSKI
Nau~en sekretar prof. d-r SIMO MLADENOVSKI
REDAKTORI NA TEMATSKITE OBLASTI OD NAUKITE I STRUKITE
Arheologija (predistorija, anti~ka i srednovekovna arheologija); numizmatika Akad. Vera Bitrakova-Grozdanova Anti~ka i srednovekovna istorija & istorija na turskiot period (posebno XIX i XX vek); religii (eresi i sekti) & istorija na crkvite vo Makedonija Prof. d-r Mihajlo Minoski Prof. d-r [ukri Rahimi (od 3. III 2005) Istorija na umetnostite Prof. d-r Kosta Balabanov (od 21. IV 2006)
Pravo&voeni nauki&politologija&diplomatija&sociologija Akad. Evgeni Dimitrov (do 1. III 2006) Prof. d-r Svetomir [kari} (od 1. III 2006) Literaturna istorija; pe~atarstvo&izdava{tvo&publicistika&novinarstvo Akad. Gane Todorovski Prof. d-r Agim Poqoska (od 3. III 2005) Prof. d-r Arif Ago (od 1. IX 2006) Lingvistika Akad. Petar Hr. Ilievski Prof. d-r Agim Poqoska (od 3. III 2005)
Muzika, opera, balet; teatar (drama)&film&televizija&radio Prof. d-r Dragoslav Ortakov Filozofija&psihologija&logika&etika&estetika&metodologija&antropologija&pedagogija&istorija na prosvetnoto delo vo Makedonija Prof. d-r Violeta Panzova Prof. d-r Sefedin Sulejmani (od 3. III 2005) Pomo{ni istoriski nauki (arhivistika&heraldika&filatelija&bibliotekarstvo&muzeologija &epigrafika&nau~ni i kulturni ustanovi); etnografija&folklor; fotografija Prof. d-r Simo Mladenovski Ekonomija&stopanstvo&industrija&zanaet~istvo; {umarstvo&lovstvo; ugostitelstvo&turizam; finansii&trgovija; demografija&iseleni{tvo Akad. Ksente Bogoev (do 1. III 2006) Akad. Nikola Uzunov (do 8. II 2006) Akad. Taki Fiti (od 1. III 2006) Prof. d-r Metodija Stojkov (od 1. III 2006)
IX
Matematika&fizika&hemija; elektrotehnika&ma{instvo&tehnologija&energetika&informatika; arhitektura&grade`ni{tvo&geodezija; pati{ta&soobra}aj&vrski Akad. Blagoj Popov Geografija&meteorologija&seizmologija&astronomija; geologija&mineralogija&rudarstvo&petrografija Prof. d-r Aleksandar Stojmilov Zemjodelstvo: pedologija&poledelstvo&ovo{tarstvo&lozarstvo&sto~arstvo; biologija&botanika&zoologija; {umarstvo&hortikultura&lovstvo; ekologija Akad. \or|i Filipovski (do 12. H 2006) Prof. d-r Qup~o Grup~e (od 12. H 2006) Medicina-stomatologija-farmacija-veterina Akad. Momir Polenakovi} Fiskultura-sport-gimnastika-{ah-igri Prof. d-r Du{an Stanimirovi}
OP[TA ADAPTACIJA I REDAKCIJA akad. Bla`e Ristovski
STRU^NI SORABOTNICI m-r Anita Ilieva-Nikolovska, m-r Katerina Mladenovska-Ristovska, Liljana Ristevska
LEKTORI prof. d-r Slavica Veleva, d-r Sne`ana Venovska-Antevska, Vesna Stoj~evska, d-r Goce Cvetanovski, prof. d-r Aleksandar Xukeski
KOREKTORI Gordana Ilieva, Tronda Pejovi}, Vesna Stoj~evska, Du{ko Topaloski, d-r Goce Cvetanovski KOMPJUTERSKA OBRABOTKA NA TEKSTOT Zdravko ]orveziroski KOMPJUTERSKA REALIZACIJA Branislav Gali}, Vesna Kr`evska, Metodija Nikolovski, Sim~o [andulovski ILUSTRACII Internet, prof. d-r Simo Mladenovski, akad. Bla`e Ristovski, m-r Ko~o Fidanoski
KORICA I GRAFI^KO OBLIKUVAWE m-r Ko~o Fidanoski PE^AT Skenpoint, Skopje
X
INICIJALI NA AVTORITE NA TEKSTOVITE A. Ago
m-r Aktan Ago, profesor vo DSU „Josip Broz Tito#, Skopje
Bl. B.
prof. d-r Bla`o Boev, Rudarsko-geolo{ki fakultet, [tip
A. V.-M
m-r Anita Vasilkova-Midoska, kustos, Muzej na grad Veles, Veles
Bl. P.
akad. Blagoj Popov, MANU, Skopje
Bl. R.
akad. Bla`e Ristovski, MANU, Skopje
A. G.
prof. d-r Aco Girevski, Pravoslaven bogoslovski fakultet „Sv. Kliment Ohridski#, Skopje
Bl. S.
Blagoja Sotirovski, dipl. {umarski in`., „Hortiekspert#, Skopje
A. P.
prof. d-r Agim Poqoska, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
Br. N.
prof. d-r Branislav Nikodievi}, Medicinski fakultet, Skopje
A. [uk.
prof. d-r Aneta [ukarova, Institut za nacionalna istorija, Skopje
Br. R.
Branko Radovanovi}, dipl. ekonomist, „Stokopromet#, Skopje
Al. And.
prof. d-r Aleksandar Andonoski, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
Br. Sv.
Al. St.
prof. d-r Aleksandar Stojmilov, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
m-r Branislav Svetozarevi}, pomo{nik rakovoditel na Sektorot za za{tita na arhivskata gra|a vo Dr`avniot arhiv na RM, Skopje
Al. Stavr. prof. d-r Aleksandar Stavridis, Medicinski fakultet, Skopje
V. Arn.
prof. d-r Violeta Arnaudova, Filozofski fakultet, Skopje
Al. Tr.
prof. d-r Aleksandar Trajanovski, Institut za nacionalna istorija, Skopje
V. B.-Gr.
akad. Vera Bitrakova-Grozdanova, Filozofski fakultet, Skopje
Al. Cv.
Aleksandar Cvetkovski, glaven i odgovoren urednik na „Detska radost#, Skopje
V. V.-V.
d-r Vera Veskovi}-Vangeli , nau~en sovetnik, Institut za nacionalna istorija, Skopje
Am. J.
prof. d-r Amalija Jovanovi}, Filozofski fakultet, Skopje
V. G.-P.
prof. d-r Vera Georgieva-Petkovska, Filozofski fakultet, Skopje
An. Sv.
prof. d-r Aneta Svetieva, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
V. D.
d-r Vangelija Despodova, nau~en sovetnik, Institut za staroslovenska kultura, Prilep
V. D.-J. B. V.
d-r Bone Veli~kovski, nau~en sovetnik, Institut za folklor „Marko Cepenkov#, Skopje
prof. d-r Vesna Dimovska-Jawatova, Filozofski fakultet, Skopje
V. Dask.
prof. d-r Vasa Daskalovski , Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
B. Il.
prof. d-r Bor~e Iliev, [umarski fakultet, Skopje
V. \.
prof. d-r Van~o \or|iev, Filozofski fakultet, Skopje
B. J.
Branimir Jovanovski, profesor po fizi~ka kultura, pretsedatel na Sojuzot za sport i rekreacija na invalidizirani lica, Skopje
V. Jot.
prof. d-r Vasil Jotevski, Institut za nacionalna istorija, Skopje
B. N.
prof. d-r Bo{ko Nikov, „Nikov konsalting#, Skopje
V. K.-G.
prof. d-r Viktorija Kolarovska-Gmirja, Fakultet za muzi~ka umetnost, Skopje
B. Ort.
prof. d-r Bojan Ortakov, Fakultet za muzi~ka umetnost, Skopje
V. L.
prof. d-r Viktor Lil~i}, Filozofski fakultet, Skopje
B. P. \.
Boris Pop \or~ev, novinar, Skopje
V. M.
akad. Vitomir Mitevski, Filozofski fakultet, Skopje
B. Petr.
doc. d-r Boban Petrovski, Filozofski fakultet, Skopje
V. M.-^.
B. R.
prof. d-r Boris Ristevski, Fakultet za zemjodelski nauki i hrana, Skopje
prof. d-r Vesna Mojsova-^epi{evska, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
V. Mal.
B. R.-J.
prof. d-r Biljana Ristovska-Josifovska, Institut za nacionalna istorija, Skopje
prof. d-r Vladimir Maleti}, [umarski fakultet, Skopje
V. Masl.
B. [.
akad. Bojan [optrajanov, MANU, Skopje
Vesna Maslovari}, vi{ filmolog, NU Kinoteka na Makedonija, Skopje
XI
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
V. P.
prof. d-r Vesna Pendovska, Praven fakultet „Justinijan Prvi#, Skopje
V. P.-K.
d-r Viktorija Popovska-Korobar, kustos-sovetnik, NU Muzei na Makedonija, Skopje
D. E.
prof. d-r Dimitar Eftimoski, Fakultet za administracija i menaxment na informaciski sistemi, Bitola
D. Z.
d-r Dragi{a Zdravkovski, kustos-sovetnik, NU Muzei na Makedonija, Skopje
V. Panz.
prof. d-r Violeta Panzova, Filozofski fakultet, Skopje
D. J.
prof. d-r Danail Jankulovski, Fakultet za zemjodelski nauki i hrana, Skopje
V. Petr.
d-r Vesna Petreska, nau~en sovetnik, Institut za folklor „Marko Cepenkov#, Skopje
D. Jov.
doc. d-r Dalibor Jovanovski, Filozofski fakultet, Skopje
D. N.
V. S.
Voislav Sanev , kustos-sovetnik, NU Muzei na Makedonija, Skopje
prof. d-r Dimitrija Nova~evski, Ekonomski fakultet, Skopje
D. Nik.
V. S.-A.
prof. d-r Vera Stoj~evska-Anti}, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
prof. d-r Dijana Nikodievi}, Medicinski fakultet, Skopje
D. P.
V. Sid.
d-r Vesna Sidorovska, kustos-sovetnik, NU Prirodonau~en muzej na Makedonija, Skopje
m-r Dragan Petkovski, kustos-sovetnik, Muzej na grad Skopje, Skopje
D. Pr.
prof. d-r Dana Preli}, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
V. St.
prof. d-r Van~e Stoj~ev, Praven fakultet, Univerzitet „Goce Del~ev#, [tip
D. R.-Z.
prof. d-r Danica Roganovi}-Zafirova, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
V. T. K.
d-r Vladimir T. Krpa~, kustos-sovetnik, NU Prirodonau~en muzej na Makedonija, Skopje
D. S.
prof. d-r Du{an Stanimirovi}, Fakultet za fizi~ka kultura, Skopje
V. T.
prof. d-r Vesna Tomovska, Filozofski fakultet, Skopje
D. S.-B.
prof. d-r Delka Stojanova-Brmbeska, Medicinski fakultet, Skopje
V. Toc.
d-r Vasil Tocinovski, nau~en sovetnik, Institut za makedonska literatura, Skopje
Dr. V.
prof. d-r Dragan Vasileski, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
V. Ur.
prof. d-r Viktor Urumov, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
Dr. \.
prof. d-r Dragi \orgiev, Institut za nacionalna istorija, Skopje
V. F.
prof. d-r Vladimir Filipovski, Ekonomski fakultet, Skopje
Dr. \o{.
prof. d-r Dragan \o{evski, Fakultet za zemjodelski nauki i hrana, Skopje
Vl. Iv.
d-r Vlado Ivanovski, nau~en sovetnik, Institut za nacionalna istorija, Skopje
Dr. J.
prof. d-r Drage Janev, Ekonomski fakultet, Skopje
Vl. K.
akad. Vlado Kambovski, MANU, Skopje
Dr. M.
prof. d-r Dragi Mitrevski, Filozofski fakultet, Skopje
Vl. M.
prof. d-r Vlado Matevski, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
Dr. O.
prof. d-r Dragoslav Ortakov , Fakultet za muzi~ka umetnost, Skopje
Vl. S.
akad. Vladimir Serafimoski, MANU, Skopje
Dr. R.
prof. d-r Dragoslav Rai~i}, Elektro-tehni~ki fakultet, Skopje
G. V.
Georgi Vasilevski, urednik na Filmskata redakcija, Makedonska radiotelevizija, Skopje
\. Z.
prof. d-r \or|i Zafirovski, Medicinski fakultet, Skopje
G. Efr.
akad. Georgi Efremov, MANU, Skopje
\. K.
G. P.
akad. Goran Petreski, Ekonomski fakultet, Skopje
\oko Kuzmanovski, sekretar, Sojuz na sportovi na grad Skopje, Skopje
\. M.
G. Pet.
prof. d-r Goce Petreski, Ekonomski fakultet, Skopje
prof. d-r \or|i Mladenovski, Filozofski fakultet, Skopje
\. M. \.
G. St.
akad. Georgi Stardelov, MANU, Skopje
prof. d-r \or|i M. \or|iev, Fakultet za muzi~ka umetnost, Skopje
G. T.
akad. Gane Todorovski, MANU, Skopje
\. Malk.
G. Cv.
d-r Goce Cvetanovski, nau~en sorabotnik, Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov#, Skopje
prof. d-r \or|i Malkovski, Institut za nacionalna istorija, Skopje
\. P. At.
d-r \or|i Pop-Atanasov, nau~en sovetnik, Institut za makedonska literatura, Skopje
Gl. K.
akad. Gligor Kanev~e, MANU, Skopje
\. F.
akad. \or|i Filipovski, MANU, Skopje
Gor. L.-B.
prof. d-r Gordana La`eti}-Bu`arovska, Praven fakultet „Justinijan Prvi#, Skopje
\. Cen.
\ore Cenev, rakovoditel na Planetariumot pri Mladinskiot kulturen centar, Skopje
\or. Iv. D. G.
d-r Dafina Gerasimovska, Filozofski fakultet, Skopje
prof. d-r \orge Ivanov, Praven fakultet „Justinijan Prvi#, Skopje
D. D.
prof. d-r Don~o Donev, Medicinski fakultet, Skopje
E. Al.
m-r Emil Aleksiev, vi{ kustos, Muzej na grad Skopje, Skopje
XII
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
E. J.-U.
d-r Elka Ja~eva-Ul~ar, nau~en sorabotnik, Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov#, Skopje
E. M.
prof. d-r Eftim Mir~ev, Stomatolo{ki fakultet, Skopje
E. C.
prof. d-r Emilija Crvenkovska, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
El. M.
J. ^.-F.
Jasmina ^okrevska-Filip, kustos-sovetnik, NU Muzei na Makedonija, Skopje
J. B.
prof. d-r Jovan Bo{nakovski, Veterinaren institut, Skopje
J. Doko
Jeton Doko, pomlad asistent, Institut za nacionalna istorija, Skopje
J. J.
prof. d-r Jove Jovanovski, Fakultet za fizi~ka kultura, Skopje
prof. d-r Elica Maneva, Filozofski fakultet, Skopje
J. Jan.
prof. d-r Jovan Janev, Institut za nacionalna istorija, Skopje
Em. X.
Emilija Xipunova, balerina, Makedonski naroden teatar, Skopje
J. M.
prof. d-r Jo{ko Milenkovski, Fakultet za fizi~ka kultura, Skopje
J. Nam. @. A.
prof. d-r @ivko Atanasovski, Ekonomski fakultet, Skopje
Jasminka Nami~eva, kustos, Muzej na grad Skopje, Skopje
J. R.-P.
m-r Jasminka Ristovska-Pili~kova, asistent, Institut za folklor „Marko Cepenkov#, Skopje
J. Str.
Jovan Strezovski, pisatel, Struga
J. T.
Jelica Todor~evska, bibliotekar, NUB „Sv. Kliment Ohridski#, Skopje
J. Tak.
prof. d-r Jovan Takovski, Pravoslaven bogoslovski fakultet „Sv. Kliment Ohridski#, Skopje
Z. Al.-B.
Zaharinka Aleksoska-Ba~eva, kustos-sovetnik, NU Muzej na sovremenata umetnost, Skopje
Z. B.
prof. d-r Zorica Bo`inovska, Ekonomski fakultet, Skopje
Z. D.
prof. d-r Zoran Desovski, Grade`en fakultet, Skopje
Z. R.
prof. d-r Zoran Radi}, Fakultet za fizi~ka kultura, Skopje
J. F.
Jovan Filip, novinar, Makedonska radiotelevizija, Skopje
Z. R.-N.
Zagorka Rasolkoska-Nikolovska, kustos-sovetnik, NU Muzei na Makedonija, Skopje
J. C.
m-r Jelena Cvetanovska, asistent, Institut za folklor „Marko Cepenkov#, Skopje
Z. T.
akad. Zuzana Topoliwska, MANU, Skopje
K. Ax.
Z. Tod.
prof. d-r Zoran Todorovski, Dr`aven arhiv na RM, Skopje
prof. d-r Kosta Axievski, Filozofski fakultet, Skopje
K. B.
Z. X.
prof. d-r Zlatan Xikov, Medicinski fakultet, Skopje
d-r Kosta Balabanov, po~esen generalen konzul na Japonija, Skopje
K. Bic.
Zd. R.
d-r Zdenka Ribarova, nau~en sovetnik, Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov#, Skopje
prof. d-r Kita Bicevska, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
K. Bog.
prof. d-r Krste Bogoevski, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
K. Gr.
prof. d-r Kokan Gr~ev, Fakultet za arhitektura i dizajn, Univerzitet Amerikan kolex Skopje, Skopje
K. K.-P.
prof. d-r Kostadina Korneti-Pekevska, Medicinski fakultet, Skopje
K. Kamb.
prof. d-r Kiro Kamberski, Filozofski fakultet, Skopje
K. Kep.
Kostadin Kepeski, kustos-sovetnik, NU Zavod i muzej, Prilep
K. Q.
prof. d-r Kostadinka Qap~eva, Tehnolo{ko-metalur{ki fakultet, Skopje
K. M.-R.
m-r Katerina Mladenovska-Ristovska, asistent-istra`uva~, MANU, Skopje
K. Min.
doc. d-r Konstantin Minoski, Filozofski fakultet, Skopje
K. P.
prof. d-r Kosta Peev, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
K. Tal.
prof. d-r Kosta Talaganov, Institut za zemjotresno in`enerstvo i in`enerska seizmologija, Skopje
I. B.
prof. d-r Ivan Blinkov, [umarski fakultet, Skopje
I. Vel.
d-r Ilija Velev, nau~en sovetnik, Institut za makedonska literatura, Skopje
Iv. O.-T.
Ivona Opet~eska-Tatar~evska, sorabotnik za folklorni dobra, Uprava za za{tita na kulturnoto nasledstvo, Ministerstvo za kultura na RM, Skopje
Iv. X.
prof. d-r Ivan Xeparoski, Filozofski fakultet, Skopje
Ig. St.
m-r Igor Stardelov, rakovoditel na Filmskiot arhiv, NU Kinoteka na Makedonija, Skopje
Il. P.
Ilindenka Petru{evska, rakovoditel na javna dejnost, NU Kinoteka na Makedonija, Skopje
Il. T.
prof. d-r Ilo Trajkovski, Filozofski fakultet, Skopje
Il. X.
prof. d-r Ilija Xonov, Medicinski fakultet, Skopje
Ir. K.-N.
Irena Koli{trkoska-Nasteva, kustos-sovetnik, NU Muzei na Makedonija, Skopje
K. Tr.-Abj. Katica Trajkovska-Abjani}, novinar, Makedonska radiotelevizija, Skopje
XIII
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
K. Trajk.
d-r Katica Trajkova, nau~en sorabotnik, Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov#, Skopje
Kr. B.
prof. d-r Kristi Bombol, Tehni~ki fakultet, Bitola
Kr. Il.
prof. d-r Krasimira Ilievska, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
Kr. Nik.
prof. d-r Kristina Nikolovska, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
Kr. T.
akad. Krum Tomovski, MANU, Skopje
L. J.
Len~e Jovanova, kustos-sovetnik, Muzej na grad Skopje, Skopje
L. K.
M. I.
Milan Ivanovski, konzervator-sovetnik, Nacionalen konzervatorski centar, Skopje
M. K.
prof. d-r Mitko Karadelev, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
M. Kar.
prof. d-r Maksim Karanfilovski, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
M. Kit.
d-r Marko Kitevski, nau~en sovetnik, Institut za makedonska literatura, Skopje
M. Kol.
Marko Kolovski, muzi~ki kriti~ar, Makedonska radiotelevizija, Skopje
M. Kr.
Mirjana Krpa~, Entomolo{ko dru{tvo za istra`uvawe i konzervacija na biodiverzitetot i odr`liviot razvoj, Skopje
Liljana Kepeska, kustos-sovetnik, NU Zavod i muzej, Prilep
M. L.
prof. d-r Mom~ilo Lazarevski, Medicinski fakultet, Skopje
L. M.
d-r Liljana Makarijoska, nau~en sovetnik, Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov#, Skopje
M. M.
Mirjana M. Ma{ni}, konzervator-sovetnik, Nacionalen konzervatorski centar, Skopje
M. Mark.
L. N.
Liljana Nedelkovska, kustos-sovetnik, NU Muzej na sovremenata umetnost, Skopje
prof. d-r Marjan Markovi}, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
L. P.-T.
prof. d-r Lidija Petru{evska-Tozi, Farmacevtski fakultet, Skopje
M. Min.
prof. d-r Mihajlo Minoski, Filozofski fakultet, Skopje
L. S.-L.
d-r Lidija Stojanovi}-Lafazanovska, nau~en sovetnik, Institut za folklor „Marko Cepenkov#, Skopje
M. Mirk.
prof. d-r Milica Mirkulovska, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
M. Mih.
prof. d-r Mile Mihajlov, Institut za nacionalna istorija, Skopje
M. Pol.
akad. Momir Polenakovi}, MANU, Skopje prof. d-r Metodija Stojkov, Ekonomski fakultet, Skopje
Q. A.
Qup~o Altiparmakov, dipl. in`. metalurg, Makstil AD, Duferco Group, Skopje
Q. Gr.
prof. d-r Qup~o Grup~e, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
M. S.
Q. P.
prof. d-r Qubica Pavlova, Medicinski fakultet, Skopje
M. T.
d-r Mil~o To~ko, vi{ nau~en sorabotnik, JNU Hidrobiolo{ki zavod, Ohrid
Q. Sp.
prof. d-r Qudmil Spasov, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
M. Ta{.
prof. d-r Marija Ta{eva, Filozofski fakultet, Skopje
M. C.
Q. T.
prof. d-r Qubomir Tan~ev, Grade`en fakultet, Skopje
prof. d-r Maja Cvetkovska, Tehnolo{ko-metalur{ki fakultet, Skopje
M. [oq.
Q. X.
m-r Qubinka Xidrova, vi{ kustos, NU Muzei na Makedonija, Skopje
prof. d-r Marija [oqakova, Medicinski fakultet, Skopje
N. V.
prof. d-r Novica Veljanovski, Institut za nacionalna istorija, Skopje
M. ^und.
prof. d-r Milan ^undev, Elektro-tehni~ki fakultet, Skopje
N. Dum.
prof. d-r Nikola Dumurxanov, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
M. B.-P.
Marika Bo~varova-Plavevska, kustos-sovetnik, NU Muzej na sovremenata umetnost, Skopje
N. P.-J.
prof. d-r Nada Pop-Jordanova, Medicinski fakultet, Skopje
N. S.
M. Bilb.
Milo{ Bilbija, vi{ kustos, Muzej na grad Skopje, Skopje
prof. d-r Nehas Sopaj, Filolo{ki fakultet „Bla`e Koneski#, Skopje
M. G.
d-r Mihajlo Georgievski, nau~en sovetnik, Institut za staroslovenska kultura, Prilep
N. T.
prim. d-r Nada Temelkoska, Zavod za sportska medicina pri JZO Zdravstven dom – Skopje, Skopje
M. Gr.
doc. d-r Melina Grizo, Praven fakultet „Justinijan Prvi#, Skopje
N. C.
prof. d-r Naum Celakoski, Ma{inski fakultet, Skopje
M. D.
prof. d-r Mihail Danev, Veterinaren institut, Skopje
N. Cv.
prof. d-r Nade`da Cvetkovska, Institut za nacionalna istorija, Skopje
M. Z.
prof. d-r Mihailo Zikov, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
O. Iv.
M. Zdr.
prof. d-r Milka Zdraveva, Institut za nacionalna istorija, Skopje
d-r Orde Ivanoski, nau~en sovetnik, Institut za nacionalna istorija, Skopje
XIV
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
P. B.
prim. d-r Petar Bojaxievski, Klini~ka bolnica „D-r Trifun Panovski#, Bitola
P. Gil.
Paskal Gilevski, pisatel, Skopje
P. Iv.
prof. d-r Petre R. Ivanovski, Fakultet za zemjodelski nauki i hrana, Skopje
P. J.
S. X.
prof. d-r Sowa Xikova, Medicinski fakultet, Skopje
Sv. K.
prof. d-r Svetislav Krsti}, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
Sv. P.
m-r Pero Josifovski, vi{ kustos, NU Muzei na Makedonija, Skopje
d-r Svetozar Petkovski, kustos-sovetnik, NU Prirodonau~en muzej na Makedonija, Skopje
Sv. H. J.
P. N.
prof. d-r Pece Nedanovski, Ekonomski fakultet, Skopje
prof. d-r Svetomir Haxi Jordanov, Tehnolo{ko-metalur{ki fakultet, Skopje
Sv. [.
P. T.
m-r Predrag Trpeski, asistent, Ekonomski fakultet, Skopje
prof. d-r Svetomir [kari}, Praven fakultet „Justinijan Prvi#, Skopje
Sl. A.
P. Hr. Il.
akad. Petar Hr. Ilievski, MANU, Skopje
prof. d-r Slave Armenski, Ma{inski fakultet, Skopje
Pet. G.
prof. d-r Petre Georgievski, Filozofski fakultet, Skopje
Sl. \.
m-r Slavjan \or|iev, etnolog i kostimograf, Skopje
Sl. M. P.
prim. d-r Slobodan M. Powavi}, Centar za voenozdravstveni ustanovi, Skopje
Sl. N.
d-r Slavica Nikolovska, pomo{nik rakovoditel na Sektorot za avtomatska obrabotka na podatoci (AOP), Dr`aven arhiv na RM, Skopje
R.
Redakcija
R. V.
d-r Rodna Veli~kovska, nau~en sorabotnik, Institut za folklor „Marko Cepenkov#, Skopje
R. Gr.
Riste Grup~e, kustos-sovetnik, NU Prirodonau~en muzej na Makedonija, Skopje
R. D.
prof. d-r Radojka Don~eva, Grade`en fakultet, Skopje
R. L.
akad. Risto Lozanovski, MANU, Skopje
R. R.
prof. d-r Radoslav Rizovski, [umarski fakultet, Skopje
R. Rib.
prof. d-r Risto Ribarovski, Grade`en fakultet, Skopje
R. St.
Risto Stefanovski, teatrolog, Skopje
R. H.
Sl. N.-K.
Slave Nikolovski-Katin, publicist, Skopje
Sl. P.
Slavejko Pat~ev, dipl. in`. tehnolog, „Alkaloid#, Skopje
Sn. ^.-An. m-r Sne`ana ^adikovska-Anastasova, profesor vo MBUC „Ilija Nikolovski-Luj#, Skopje St. D.
prof. d-r Stoj~e Deskovski, Tehni~ki fakultet, Bitola
St. Dod.
d-r Stanislava Dodeva, [vajcarska kancelarija za sorabotka, [vajcarska ambasada, Skopje
prof. d-r Risto Hristov, Ekonomski fakultet, Skopje
St. Kis.
prof. d-r Stojan Kiselinovski, Institut za nacionalna istorija, Skopje
Rad. Gr.
prof. d-r Radmila Grup~e, Fakultet za zemjodelski nauki i hrana, Skopje
St. N.
prof. d-r Sterja Na~eski, [umarski fakultet, Skopje
Rat. Gr.
prof. d-r Ratomir Grozdanovski, Pravoslaven bogoslovski fakultet „Sv. Kliment Ohridski#, Skopje
St. P.-A.
d-r Stoja Pop-Atanasova, nau~en sovetnik, Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov#, Skopje
S. Ab.-D.
Sowa Abaxieva-Dimitrova, kustos-sovetnik, NU Muzej na sovremenata umetnost, Skopje
T. And.
prof. d-r Tome Andonovski, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
S. I.
Iliev, dipl. in`. metalurg, Rudnik „Bu~im#, Radovi{
T. B.
akad. Tome Bo{evski, MANU, Skopje
S. Ml.
prof. d-r Simo Mladenovski, Institut za nacionalna istorija, Skopje
T. Vr.
d-r Tanas Vra`inovski, nau~en sovetnik, Institut za staroslovenska kultura, Prilep
S. Nov.
prof. d-r Sowa Novotni, Dr`aven univerzitet, Tetovo
T. P.
Tatjana Petkovska, redoven profesor po scenski dvi`ewa i tanci, Fakultet za dramski umetnosti, Skopje
S. Pil.
d-r Sevim Pili~kova, nau~en sovetnik, Institut za folklor „Marko Cepenkov#, Skopje
T. Petr.
prof. d-r Tatjana Petru{evska, Praven fakultet „Justinijan Prvi#, Skopje
S. R.
prof. d-r Slave Risteski, Ekonomski fakultet, Skopje
T. S.
Trajko Stamatoski, nau~en sovetnik, Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov#, Skopje
S. S.
Sne`ana Slavkova, dipl. in`. tehnolog, partner vo M-6 Investments, Skopje
T. Ser.
prof. d-r Todor Serafimovski, Rudarsko-geolo{ki fakultet, [tip
S. T.
prof. d-r Simeon Tanev, Grade`en fakultet, Skopje
T. F.
akad. Taki Fiti, MANU, Skopje m-r Toni Filipovski, asistent, Institut za nacionalna istorija, Skopje prof. d-r Todor ^epreganov, Institut za nacionalna istorija, Skopje
S. H. P.
prof. d-r Stefanka Haxi Pecova, Fakultet za zemjodelski nauki i hrana, Skopje
T. Fil.
S. C.
d-r Sa{o Cvetkovski, kustos-sovetnik, NU Muzej „D-r Nikola Nezlobinski#, Struga
T. ^.
XV
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
Tr. P.
d-r Trajko Petrovski, vi{ nau~en sorabotnik, Institut za folklor „Marko Cepenkov#, Skopje
Ub. G.
d-r Ubavka Gajdova, vi{ nau~en sorabotnik, Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov#, Skopje
F. \.
XVI
Foti \atovski, profesor po fizi~ka kultura, Sojuz na sportskite federacii na Makedonija, Skopje
F. M.
prof. d-r Fim~o Muratovski, Fakultet za muzi~ka umetnost, Skopje
Hat. O.
m-r Hatixe Odai, asistent, Dr`aven univerzitet, Tetovo
Cv. Gr.
akad. Cvetan Grozdanov, MANU, Skopje
X. K.
prof. d-r Xoko Kungulovski, Prirodno-matemati~ki fakultet, Skopje
UPOTREBENI KRATENKI a) kirili~ni a.n.v. AAM AB ABI AVII
AVNOJ
AGITPROP AD akad. AKRM AKUD AMN anest. ANOK ANSSSR ANUBiH AO AOP AP ar. ARM arh. Arh. fak. AS ASNOM ASSEE ASU ATD ATRO ATC AUO AUP AF@ AF@M
BAN BANTAO
BB BDP BEN BIBL. BJRM
apsolutna nadmorska viso~ina Asocijacija na arhitekti na Makedonija armiska bolnica akutna bubre`na insuficiencija Arhiv Vojno-istorijskog instituta (Arhiv na Voenoistoriskiot institut), Belgrad Antifa{isti~ko ve¢e narodnog osloboÚewa Jugoslavije (Antifa{isti~ko sobranie na narodnoto osloboduvawe na Jugoslavija) Agitaciono-propagandno oddelenie na KPM akcionersko dru{tvo akademik Advokatska komora na RM akademsko kulturno-umetni~ko dru{tvo †Avstralisko-makedonski nedelnik# anestezija Akcionen narodnoosloboditelen komitet Akademija na naukite na SSSR Akademija na naukite i umetnostite na Bosna i Hercegovina armiska oblast avtomatska obrabotka na podatocite avtobusko pretprijatie arapski Armija na Republika Makedonija arhitekt Arhitektonski fakultet avtobuska stanica Antifa{isti~ko sobranie na narodnoto osloboduvawe na Makedonija Arhitektonski sovet za Centralna i Isto~na Evropa Avtosoobra}ajno u~ili{te antituberkulozen dispanzer Avtobuska transportna rabotna organizacija avtomatska telefonska centrala Arhiepiskopski upraven odbor arhitektonsko-urbanisti~ki plan Antifa{isti~ki front na `enite Antifa{isti~ki front na `enite na Makedonija Bugarska akademija na naukite Balkanska asocijacija za nefrologija, dijaliza, transplantacija i ve{ta~ki organi banovinska bolnica Bo{wa~ka demokratska partija; bruto doma{en proizvod balkanska endemska nefropatija bibliografija Biv{a Jugoslovenska Republika Makedonija
BKP BKP(t.s.) BKF BMB BNA BND boln. BRP(k) BRSDP(t.s.) BRSDP({.s.) BCAK
Bugarska komunisti~ka partija Bugarska komunisti~ka partija (tesni socijalisti) Balkanska komunisti~ka federacija bezoloven motoren benzin Bugarska narodna armija bugarsko nacionalno dvi`ewe bolnica Bugarska rabotni~ka partija (komunisti) Bugarska rabotni~ka socijaldemokratska partija (tesni socijalisti) Bugarska rabotni~ka socijaldemokratska partija ({iroki socijalisti) Bugarski centralen akcionen komitet
v. v.d. V. f. Va VA VB Vb VBS VV VVA VIP Vk VK VKV VM VMA VMK VMOK VMORO
vek; vesnik; vidi vr{itel na dol`nost Veterinaren fakultet voena ambulanta Voena akademija Velika Britanija voena bolnica Voena bolnica, Skopje voeno vozduhoplovstvo Voenovozduhoplovna akademija mnogu va`na li~nost (Very Important Person) Veterinarna komora Vrhoven komandant; Vrhoven komitet visokokvalifikuvan Voena mornarica Voenomedicinska akademija Vrhoven makedonski komitet Vrhoven makedonsko-odrinski komitet Vnatre{na makedonsko-odrinska revolucionerna organizacija VMRO Vnatre{na makedonska revolucionerna organizacija VMRO(Ob) Vnatre{na makedonska revolucionerna organizacija (Obedineta) VMRO-DPMNE Vnatre{na makedonska revolucionerna organizacija – Demokratska partija za makedonsko nacionalno edinstvo VN visok napon, visokonaponski VOZ Vostani~ka operativna zona vonr. vonreden VP[ Vi{a pedago{ka {kola VS voen sanitet VSU voeno-sanitetski ustanovi VT[ Vi{a tehni~ka {kola VHF frekvencija na dolgi branovi V[RT Vi{a {kola za radiolo{ki tehni~ari pri M.F. g. g. d. g/t / g/t g. {.
godina geografska dol`ina grama na ton geografska {irina XVII
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
GA GZ GIM GINI GIT GMC GO GP gr. Grad. fak. GSP GTM GTC GUC G[ DAG DARM DD DDV dek. DEM den. DZGR dipl. geod. in`. dipl. grad. in`. dipl. el. in`. dipl. in`. arh. dipl. in`. geol. dipl. ma{. in`. dir. distrib. DLUM DLU[ DMFM DN DNZ DNU DNU[ DOZ DOO DPM d-r t. n. DSZ DSU DT DUP DFJ DFM
EANU
XVIII
garnizonska ambulanta Gerontolo{ki zavod GosudarstvennìŸ istori~eskiŸ muzeŸ (Dr`aven istoriski muzej), Moskva Glasnik na Institutot za nacionalna istorija Gastrointestinalen trakt Grade`no-ma{inski centar Gradski odbor; Glaven odbor grade`no pretprijatie grad Grade`en fakultet Gradsko soobra}ajno pretprijatie gradski trigonometriski mre`i Gradski trgovski centar Grade`en u~ili{ten centar Glaven {tab Demokratska armija na Grcija Dr`aven arhiv na Republika Makedonija detski dispanzer danok za dodadena vrednost dekemvri Dru{tvo na ekolozite na Makedonija dene{en Dr`aven zavod za geodetski raboti diplomiran geodetski in`ener diplomiran grade`en in`ener diplomiran elektrotehni~ki in`ener diplomiran in`ener-arhitekt diplomiran in`ener po geologija diplomiran ma{inski in`ener direktor distribucija, distributiven Dru{tvo na likovnite umetnici na Makedonija Dru{tvo na likovnite umetnici na [tip Dru{tvo na matemati~arite i fizi~arite na Makedonija Dru{tvo na narodite, @eneva Dom za narodno zdravje Dru{tvo za nauka i umetnost Dru{tvo za nauka i umetnost na [tip Dr`aven osiguritelen zavod dru{tvo so ograni~ena odgovornost Dru{tvo na pisatelite na Makedonija doktor na tehni~kite nauki Dr`aven zavod za statistika dr`avno sredno u~ili{te Doj~e telekom Detalen urbanisti~ki plan Demokratska Federativna Jugoslavija Demokratska Federalna Makedonija; Dru{tvo na fizi~arite na Makedonija Evropska akademija na naukite i umetnostite
EAPS egip. EDES EE EES EZ EKKA EKS EKTS el. ELAS elektromagn. EM
ECRP
Evroatlantski partnerski sovet egipetski Gr~ki nacionalen demokratski sojuz elektroenergetski, elektroenergetika elektroenergetski sistem Evropska zaednica Nacionalna i socijalna prerodba Emigrantski komunisti~ki sojuz Evropski kredit transfer sistem elektri~en; elektroGr~ka narodnoosloboditelna vojska elektromagneten Egejska Makedonija; Egejskiot del na Makedonija Slobodna Golema Grcija Elektro-ma{inski u~ili{ten centar Elektro-ma{inski fakultet vo Skopje Etnografsko oddelenie na Imperatorskoto rusko geografsko dru{tvo Nacionalna segr~ka organizacija na mladite Nacionalna armija Elektrostopanstvo na Makedonija Zdru`enie za elektronika, telekomunikacii, avtomatika i informatika na RM Elektronika, telekomunikacii, avtomatizacija i nuklearna tehnika Elektrotehni~ki fakultet Evropska Unija Evropska slobodna alijansa (European Free Alliance) elektri~ni centrali i razvodni postrojki
`. `. l. @SK @TP
`itel `elezni~ka linija @elezni~arski sportski klub @elezni~ko transportno pretprijatie
Z ZAVNOBiH
zapad Zemaqsko anifa{isti~ko ve}e narodnog oslobo|ewa Bosne i Hercegovine (Zemsko antifa{isti~ko sobranie na narodnoto osloboduvawe na Bosna i Hercegovina Zbornik Zdru`enie na energeti~arite na Makedonija Zemjodelsko-industriski kombinat zapad–jugozapad Zavod za osiguruvawe imoti i lica Zavod za preventivna medicina Zavod za preventivna medicinska za{tita zdravstvena slu`ba
EME EMUC EMF EO na IRGD
EPON ES ESM ETAI
ETAN ETF EU EFA
Zb. ZEMAK ZIK ZJZ ZOIL ZPM ZPMZ ZS I i.g. IARM
istok istata godina Institut za akreditacija na Republika Makedonija
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
IB IVE IVZ IGA IGCP
IZV. IZIIS IK IKT IMJ INI inst. Inst. za inf. Inst. za mat. instal. IPM IS SRM ISRM istra`. JA JAZU JDP JZ JI JIE JJZ JJI JLZ JNA JNS JOVB JP JPAU JRZ JSDS JSP JUGORAS KARIL KV KEP KI Kl. km/km km²/km² km/~as / km/h
Informaciono biro (Informbiro) na komunisti~kite i rabotni~kite partii Za{tinici na Severna Grcija Islamska verska zaednica Me|unarodna geotermalna asocijacija Me|unarodna programa za geolo{ka korelacija (IGCP – International Geological Correlation Program) izvori Institut za zemjotresno in`enerstvo i in`enerska seizmologija Izvr{en komitet Informaciona i komunikaciska tehnologija Institut za makedonski jazik, „Krste Misirkov“, Skopje Institut za nacionalna istorija, Skopje institut Institut za informatika Institut za matematika instaliran Institut za preventivna medicina Izvr{en sovet na SRM Institut za standardizacija na Republika Makedonija istra`uva~, istra`uva~ki Jugoslovenska armija Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti, Zagreb Jugoslovensko dru{tvo za pati{ta jugozapad jugoistok Jugoisto~na Evropa jug-jugozapad jug-jugoistok Jugoslavenski leksikografski zavod Jugoslovenska narodna armija Jugoslovenska nacionalna stranka (partija) Jugoslovenska mladina na Vardarska Banovina javno pretprijatie Javno pretprijatie za aerodromski uslugi Jugoslovenska radikalna zaednica Jugoslovenska socijaldemokratska partija Javno soobra}ajno pretprijatie Jugoslovenski rabotni~ki sojuz Klinika za ansteziologija, reanimacija i intenzivno lekuvawe kvalifikuvan Komesarstvo za evrejski pra{awa Komunisti~ka internacionala, Kominterna klinika kilometar kilometar kvadraten kilometar na ~as
kn. KNOJ
KFOR
kniga Korpus na narodnata odbrana na Jugoslavija kwiga Komunisti~ka organizacija na Egejska Makedonija komitet Konferencija za evropska bezbednost i sorabotka Kontraobave{tajna slu`ba (Kontrarazuznava~ka slu`ba) komunisti~ka partija Komunisti~ka partija na Albanija Komunisti~ka partija na Bugarija Komunisti~ka partija na Grcija Kazneno-popraven dom Komunisti~ka partija na Jugoslavija Komunisti~ka partija na Makedonija Komunisti~ka partija na Sovetskiot Sojuz kulturno-umetni~ko dru{tvo Komunisti~ki univerzitet na nacionalnite malcinstva na Zapad Kosovo Force
l. l/sek / l/sec lab. LDI LIT. LK
litar; lica litar vo sekunda laboratorija, laboratoriski Laboratorija za dinami~ki ispituvawa literatura Lekarska komora
kw. KOEM kom.
KOS KP KPA KPB KPG KPD KPJ KPM KPSS KUD KUNMZ
m. m. v. M.f. m/sek m³/s MAGA MAIM
mesnost, mesto minatiot vek Medicinski fakultet metri vo sekunda kubni metri vo sekunda Makedonska geotermalna asocijacija Makedonska asocijacija za istorija na medicinata Mak. sekc. IEEE Makedonska sekcija na IEEE (v.) MAKO SIGRE Nacionalen komitet na CIGRÉ (v.) vo Republika Makedonija MANAPO Makedonski naroden pokret (Makedonsko narodno dvi`ewe) MAND Makedonsko arheolo{ko nau~no dru{tvo MANS Makedonsko-amerikanski naroden sojuz MANU Makedonska akademija na naukite i umetnostite MAO Makedonska antifa{isti~ka organizacija Mat. inst. Matemati~ki institut Mat. fak. Matemati~ki fakultet MACEF Makedonski centar za energetska efikasnost Ma{. fak. Ma{inski fakultet MBUC Muzi~ko-baletski u~ili{ten centar MVIO Makedonska voeno-inspekciska oblast MVR Ministerstvo za vnatre{ni raboti
XIX
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
MVRNZ MV[ Med. fak. Med.c. MES MEFO M@ M@S MZNDTVO
MZT MK MKD MKNOUB MKNS MKP ML MLD MLK mln. MMKD MMP MMS MMTRO MNI MNLD MNOB MNOK MNOUB MNOUK MNR MNS/MANS MNSG MNT MON MONSS MORO
MPO MPC MPCO MR
XX
Ministerstvo za vnatre{ni raboti i narodno zrdavje Mesten voen {tab Medicinski fakultet Medicinski centar Me|unaroden evrejski sojuz Makedonska emigrantska federativna organizacija Makedonski `eleznici Makedonski `enski sojuz Makedonsko zdru`enie za nefrologija, dijaliza, transplantacija i ve{ta~ki organi Metalski zavod „Tito“ Mesten komitet Makedonsko kulturno dru{tvo Makedonsko-kosovska narodnoosloboditelna udarna brigada Makedonsko-kanadski naroden sojuz Makedonska kolonija vo Petrograd Makedonska liga Makedonsko lekarsko dru{tvo Makedonski literaturen kru`ok vo Sofija milion Mlada makedonska kni`ovna dru`ina, Sofija Makedonski medicinski pregled Makedonski mladinski sojuz (vo Bugarija) Makedonska mladinska tajna revolucionerna organizacija Makedonski nau~en institut, Sofija Makedonsko nau~no-literatutno drugarstvo vo S.-Peterburg Makedonska narodnoosloboditelna brigada Makedonski narodnoosloboditelen korpus Makedonska narodnoosloboditelna udarna brigada Makedonski narodnoosloboditelen udaren korpus Ministerstvo za nadvore{ni raboti Makedonski naroden sojuz/Makedonskoamerikanski naroden sojuz Makedonska narodna studentska grupa, Sofija Makedonski naroden teatar Ministerstvo za obrazovanie i nauka Makedonski op{t naroden studentski sojuz, Sofija Makedonska omladinska revolucionarna organizacija (Makedonska mladinska revolucionerna organizacija) motoren benzin Makedonska patriotska/politi~ka organizacija Makedonska pravoslavna crkva Makedonska pravoslavna crkovna op{tina Makedonsko radio
MRK MRO MRSG MRTV MU MFRO MFS MHK n. v. (n.m.v.) n. m. NANU
nar. NATO NBKM NBS NV NV NVO NG[ na ARM ND[O NEAP NIP NIR NKAMA NKOJ NM NN NNSG NO NOAVM NOB NOV i POM NOV NOVA NOVJ NOVM NOD noem. NOK nom. NOMS
Makedonski revolucioneren komitet, Petrograd Makedonska revolucionerna organizacija (TMORO, VMORO) Makedonska rabotni~ka socijalisti~ka grupa Makedonska radiotelevizija ma{insko u~ili{te Makedonska federativna revolucionerna organizacija Ma{inski fakultet – Skopje Metalur{ko-hemiski kombinat nadmorska viso~ina naseleni mesta Nacionalna akademˆ® navuk Ukraˆni, Kiˆv (Nacionalna akademija na naukite na Ukraina, Kiev) narodno Severnoatlantski pakt Narodna biblioteka „Kiril i Metodij“, Sofija Narodna biblioteka Srbije (Narodna biblioteka na Srbija) „Narodna volÔ“, vesnik na Bugarite i Makedoncite vo SAD Narodna vojska nevladina organizacija Na~alnik na General{tabot na Armijata na RM Nacionalna demokratska {iptarska organizacija Nacionalen ekolo{ki akcionen plan nau~noistra`uva~ki proekt; Novinsko-izdava~ko pretprijatie nau~noistra`uva~ka rabota Nacionalen komitet za avtonomija na Makedonija i Albanija Nacionalen komitet na osloboduvaweto na Jugoslavija Nacionalen muzej, Praga nizok napon, niskonaponski Nau~no-nastavna studiska grupa Narodnoosloboditelen Narodnoosloboditelna antifa{isti~ka vojna na Makedonija Narodnoosloboditelna borba Narodnoosloboditelnata vojska i partizanskite odredi na Makedonija Narodnoosloboditelna vojna; Narodnoosloboditelna vojska Narodnoosloboditelna vojska na Albanija Narodnoosloboditelna vojska na Jugoslavija Narodnoosloboditelna vojna na Makedonija Narodnoosloboditelno dvi`ewe noemvri narodnoosloboditelan korpus nominalen Narodnoosloboditelen mladinski sojuz
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
NOMSM NOO NOPO NOPOJ NOPOM NOR NOU NOUB NOF NOFM NRB NRM NRPJ NS SRM NUB nukl. NFP OGNB
odd. OZ OZN, OZNA OK ok. OKNE okt. OKTA OMO ON ONA ONO ONR OOZT OON ORK ORL OU OHIS p.o. PAA PAO PARP PVM PVO PVC PV[
Narodnoosloboditelen mladinski sojuz na Makedonija narodnoosloboditelen odbor narodnoosloboditelen partizanski odred Narodnoosloboditelni partizanski odredi na Jugoslavija Narodnoosloboditelni partizanski odredi na Makedonija Narodnooslobodila~ki rat (Narodnoosloboditelna vojna) Narodnoosloboditelna udarna [brigada] Narodnoosloboditelna udarna brigada Narodnoosloboditelen front Narodnoosloboditelen front na Makedonija Narodna Republika Bugarija Narodna Republika Makedonija Narodna rabotni~ka parija na Jugoslavija Narodno sobranie na SR Makedonija Nacionalna i univerzitetska biblioteka „Sv. Kliment Ohridski“, Skopje nuklearen Narodna federativna partija OdeskaÔ gosudarstvennaÔ nau~naÔ biblioteka im. Gorkogo, Odesa (Odeska dr`avna nau~na biblioteka „Gorki“) oddelenie (bolni~ko) operativna zona Oddelenie za za{tita na narodot okoliski komitet; oblasten komitet okolu Mladinska komunisti~ka organizacija na Grcija oktomvri Rafinerija vo Skopje Obedineta makedonska organizacija Obedinetite Nacii Osloboditelna nacionalna armija Okoliski narodnoosloboditelen odbor operativno-nastavna rabota Osnovna organizacija na zdru`en trud Organizacija na Obedinetite Nacii okoliski/op{tinski revolucioneren komitet otorinolaringologija osnovno u~ili{te Organsko-hemiska industrija & Skopje partizanski odred protivavionska artilerija Segr~ka osloboditelna organizacija Proces za planirawe i pregled na programata „Partnerstvo za mir“ Privremena vlada na Makedonija Protivvozdu{na odbrana polivinil-hlorid Pokrainski voen {tab
PV[M PDVG PEEA PEES PEN PK pl. PMF PNS PO POJ polk. POM pom. POS postdipl. po~. pr. n.e. prof. PS MLD psevd. PTT R r. RA rakov. RAN RB RG/RGr RGB RGO RGF RDG red. REK rep. R@ RZZZ RZT RK RM RNB RNB RO ROZT RPC RS RSVR RSIZ
Pokrainski voen {tab za Makedonija Privremena demokratska vlada na Grcija Politi~ki komitet za nacionalno osloboduvawe prenosni elektroenergetski sistemi Poets, Essayists, Novelists (Me|unarodna asocijacija na kni`evnicite) Pokrainski komitet planina Prirodno-matemati~ki fakultet Privremeno narodno sobranie partizanski odred Partizanski odredi na Jugoslavija polkovnik Partizanski odredi na Makedonija pomo{nik Partizanski odredi na Srbija postdiplomski po~etok pred novata era profesor Pedijatriska sekcija pri MLD psevdonim Po{ta-telegraf-telefon Republika reka Republika Albanija rakovoditel Ruska akademija na naukite Republika Bugarija Republika Grcija RuskaÔ gosudarstvennaÔ biblioteka (Ruska dr`avna biblioteka), Moskva Rabotna grade`na organizacija Rudarsko-geolo{ki fakultet rendgen redoven rudarsko-energetski kombinat republi~ki Rudnici i `elezarnica Republi~ki zavod za zdravstvena za{tita Republi~ki zavod za transfuziologija Reonski komitet Republika Makedonija Ratnici za napred†k na b†lgarçinata (Borci za napredok na bugar{tinata) RuskaÔ nacionalÏnaÔ biblioteka (Ruska nacionalna biblioteka), S. Peterburg Rabotna organizacija Rabotna organizacija na zdru`en trud Ruska pravoslavna crkva Republi~ko sobranie; Republika Srbija Republi~ki sekretarijat za vnatre{ni raboti Republi~ka samoupravna interesna zaednica
XXI
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
RSl RF RFr RH
Republika Slovenija Ruska Federacija Republika Francija Republika Hrvatska
S s. SAD SADJ
sever selo, sekunda Soedineti Amerikanski Dr`avi Sojuz na arheolo{kite dru{tva na Jugoslavija Sojuz na arhitektite na Makedonija Srpska akademija nauka i umetnosti Savez bankarskih, osiguravaju¢ih, trgova~kih i industriskih ~inovnika (Sojuz na bankarskite, osiguritelnite, trgovskite i industriskite ~inovnici) Sveti sveti; sveska Stru{ki ve~eri na poezijata Sekretarijat za vnatre{ni raboti sredna godi{na temperatura Stranka na demokratskata akcija Sojuz na dru{tvata na istori~arite na Jugoslavija Sojuz na dru{tvata na istori~arite na Republika Makedonija Sojuz na dru{tvata na matemati~arite (na Makedonija) Sojuz na dru{tvata na matemati~arite i informati~arite (na Makedonija) severen sekundaren septemvri Savez `idovskih omladinskih udru`ewa (Sojuz na evrejskite mladinski zdru`enija) severozapad Sojuz na zdru`enijata na borcite Sojuz na zdru`enijata na borcite od Narodnoosloboditelnata vojna Svetska zdravstvena organizacija severoistok Me|unaroden komitet za golemi elektri~ni sistemi (CIGRÉ – Conference international des grands réseaux électriques) Samoupravna interesna zaednica Voenorazuznava~ka slu`ba na Italija Sojuz na istori~arite na Makedonija Sojuzen izvr{en sovet / Savezno izvr{no ve¢e sportski klub Skopska armiska oblast Sojuz na komunistite na Jugoslavija Sojuz na komunistite na Makedonija Savez komunisti~ke omladine Jugoslavije (Sojuz na komunisti~kata mladina na Jugoslavija) Sojuz na makedonskite dru{tva Svetska meteorolo{ka organizacija sreden napon, srednonaponski sanitetska slu`ba
SAM SANU SBOTI^
Sv. sv. SVP SVR SGT SDA SDIJ SDIRM SDM SDMI sev. sek. sept. S@OU
SZ SZB SZBNOV SZO SI SIGRE
SIZ SIM SIRM SIS/SIV SK SkAO SKJ SKM SKOJ
SMD SMO SN Sn. sl. XXII
SND SNOV
SNOF
SOE
SOFA sp. SPb SPbSBD spec. SR Germanija Srb. sred. SRJ SRM SRNAO SRPJ
SSZ SSI SSJ SSNO SSRNJ SSRNM SSSR st. e. (s. e.) st. st. St. f. SFRJ SHS
t/~ / t/h TAM TANJUG
Skopsko nau~no dru{tvo Slavjanomakedonska nacionalnoosloboditelna vojska (vo Egejskiot del na Makedonija) Slavjanomakedonski nacionalnoosloboditelen front (vo Egejskiot del na Makedonija) Slu`ba za specijalni operacii na Velika Britanija (SOE – Special Operations Executive) Dogovor za statusot na silite spisanie Sankt-Peterburg, S.-Peterburg S.-Peterbur{ko slovensko blagotvorno dru{tvo specijalist Sojuzna Republika Germanija Srbija sredina Sojuzna Republika Jugoslavija Socijalisti~ka Republika Makedonija Srpska nacionalna omladina (Srpska nacionalna mladina) Socijalisti~ka (socijaldemokratska) rabotni~ka partija na Jugoslavijakomunisti sever-severozapad sever-severoistok Sojuz na sindikatite na Jugoslavija Sojuzen sekretarijat za narodna odbrana Socijalisti~ki sojuz na rabotniot narod na Jugoslavija Socijalisti~ki sojuz na rabotniot narod na Makedonija Sojuz na Sovetskite Socijalisti~ki Republiki stara era star stil Stomatolo{ki fakultet Socijalisti~ka Federativna Republika Jugoslavija Kraqevina Srba, Hrvata i Slovenaca (Kralstvo na Srbite, Hrvatite i Slovencite)
toni na ~as Telegrafna agencija na Makedonija Telegrafska agencija na Nova Jugoslavija TBI terminalna bubre`na insuficiencija TBC tuberkuloza TVN tehnika na visok napon TE termoelektrana Teh. fak. Tehni~ki fakultet tehn. tehni~ki Tehn.-met. fak. Tehnolo{ko-metalur{ki fakultet TEC termoelektrocentrala TM „Trudova MakedoniÔ“, mese~en organ na MNS vo SAD TMOK Taen makedonsko-odrinski kru`ok (vo Rusija)
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
TMORO TNG TO TOMO transf. ts TS tur. TF TC UDB UIA UIC UKIM univ. UNIKOMB UNPREDEP UNPROFOR UO URS URSS
USAOJ
UHF UCMN UCMTN
Fak. za mat. Farm. f. FAS FVM FDU fev. fenik. FECC FIDE FILA
Tajna makedonsko-odrinska revolucionerna organizacija te~en naften gas Teritorijalna odbrana Tajna makedonska osloboditelna organizacija transformator tesni socijalisti transformatorska stanica turski Tehni~ki fakultet termocentrala Uprava za dr`avna bezbednost Me|unarodna unija na arhitektite Me|unarodna unija na `eleznicite Univerzitet „Sv. Kiril i Metodij“, Skopje univerzitet, univerzitetski Partija za na cionalno obe di nu vawe na Albancite United Nations Preventive Deployment [Force] United Nations Protection Force Upraven odbor Ujediweni radni~ki sindikat (Obedinet rabotni~ki sindikat) Ujediweni radni~ki savez sindikata (Obedinet rabotni~ki sojuz na sindikatite) Ujediweni savez antifa{isti~ke omladine Jugoslavije (Obedinet sojuz na antifa{isti~kata mladina na Jugoslavija) frekvencija na ultrakratki branovi Univerzitetski centar za medicinski nauki Univerzitetski centar za matemati~ko-tehni~ki nauki Fakultet za matematika Farmacevtski fakultet Fabrika za avtobusi – Skopje Fakultet za veterinarna medicina Fakultet za dramski umetnosti fevruari fenikiski Zdru`enie na evropskite karnevalski gradovi Federation Internationale des Echecs (Me|unarodna {ahovska federacija) Fédération Internationale des Luttes Associées (Me|unarodna bora~ka federacija)
Filoz. fak. FISOM FK FMR FNRJ FOD FON FTU FF ha HAZU
HBI HBC HD HE HEK HEMTEKS HEO HEC HE~ HZ HI HMS HOBB hon. Hrv. HS HC CANU CVZU CDA CK i CP CK CNS CSO
Filozofski fakultet Fiskulturen sojuz na Makedonija fudbalski klub fizikalna medicina i rehabilitacija Federativna Narodna Republika Jugoslavija Fabrika za oprema i delovi Fakultet za op{testveni nauki Fakultet za turizam i ugostitelstvo Filozofski fakultet hektari Hrvatska akademija znanosti i umjetnosti (Hrvatska akademija na naukite i umetnostite) hroni~na bubre`na insuficiencija Hristijanska baptisti~ka crkva hemodijaliza hidroelektrana hidroelektro kombinat Hemisko-tekstilna industrija – Skopje higiensko-epidemiolo{ki odred hidroelektrocentrala higiensko-epidemiolo{ka ~eta Higienski zavod Higienski institut hidromeliorativen sistem hroni~na opstruktivna belodrobna bolest honoraren Hrvatska hidrosistem hidrocentrala Crnogorska akademija nauka i umetnosti Centar za voeno zdravstvena ustanova na ARM (Armija na RM) – (VB – Skopje) Centralen dr`aven arhiv, Sofija Crven krst i Crvena polumese~ina Centralen komitet Crkovno-naroden sobor Centar za sredno obrazovanie
~ ^SSR
~asot ^ehoslova~ka Socijalisti~ka Republika
[RA [um. fak.
[panska republikanska armija [umarski fakultet
XXIII
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
b) latini~ni Ag Ah AIESEE As Au BHWR Bi Cd CIGRÉ CIHA CNC Cu DAAD DIN DTM EDF EFMA/WHO ERA/EDTA ERCP ESAO EU-COST
Fe FISP
srebro amper-~asovi Association Internationale d’ Etudes du Sud-Est European, Paris arsen zlato Boiling heavy water reactor (reaktor za zagreana te{ka voda) bizmut kadmium International Council on Large Electric Systems Internacionalen komitet za istorija na umetnostite Computer numerical control (kompjuterska numeri~ka kontrola) bakar Deutscher Akademischer Austausch Dienst (DAAD – Germanski servis za akademska razmena) Deutsches Institut für Normung (DIN – Germanski institut za normirawe) Digital Terrain Model (DTM – Digitalen model na terenot) Électricité de France (Elektrostopanstvo na Francija) Evropski forum na lekarskite asocijacii pri SZO European Renal Association/ European Dialysis and Transplant Association Endoskopska retrogradna holangio-pankreatografija European Society for Artificial Organs European Cooperation in the Field of Scientific and Tehnical Reserch (Evropska sorabotka na poleto na naukite i tehni~kite istra`uvawa) `elezo Fédération Internationale des Sociétés de Philosophie (FISP – Me|unarodna federacija na filozofskite dru{tva)
INALCO
IVF
Institut National des Langues et Civilisations Oriental, Paris (Nacionalen institut za orientalni jazici i civilizacii, Pariz) International Society for Artificial Organs International Society of Nephrology International Organization for Standardization (Me|unarodna organizacija za standardizacija) in vitro fertilizacija
kV kWh/g
kilovolti kilovat-~asovi godi{no
mk MKS
makedonski doseg na Internet Metre-kilogram-second system (MKS – metar-kilogram-sekunda sistem) molibden megavolt-amperi megavati
ISAO ISN ISO
Mo MVA MW Ni NIH NUK
OSS
Office of Strategic Services (Kancelarija za specijalni slu`bi na SAD)
p. Pb Pd PHWR
page (stranica) olovo paladium pressurised heavy water reactor (reaktor za te{ka voda pod pritisok) platina
Pt Sb Se SEEFMA
antimon selen Forum na nacionalni lekarski asocijacii od Jugoisto~na Evropa
Tl
talium
UIAS
Internacionalen komitet za slovenska arhelogija United Nations Disaster Relief Organization (UNDRO – Organizacija na ON za pomo{ pri katastrofi) United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESKO – Organizacija na ON za obrazovanie, nauka i kultura) United Nations Industrial Development Organization (UNIDO – Organizacija za industriski razvoj na ON)
UNDRO Ga GAME GCI Ge GWh/g. IAEA IEEE IFAC IFTOMM
In XXIV
galium Globalna organizacija za medicinska edukacija Getty Conservation Institute (GCI – Geti institut za konzervacija) germanium Gigavat ~asovi godi{no International Atomic Energy Agency (Me|unarodna agencija za atomska energija) Insitute of Electrical and Electronics Engineers International Federation of Automatic Control (IFAC – Me|unarodna federacija za avtomatsko upravuvawe) International Federation for the Theory of Machines and Mechanisms (IFTOMM – Me|unarodna federacija za teorijata na ma{inite i mehanizmite) indium
nikel Nacinalen institut za zdravje vo Betedza (SAD) Narodna in univerzitetna knji`nica (Narodna i univerzitetska biblioteka), Qubqana
UNESCO
UNIDO
Vol.
volume (tom)
WAA WIZO WMA WVA
World Apheresis Association Woman’s International Zionist Organization (Svetska organizacija na cionisti~kite `eni) Svetska lekarska asocijacija World Veterinary Association
Zn
cink
A A, a – prvata bukva vo azbukata, so brojna vrednost eden. Vo kirilicata od gr~. alfa < vertikalno svrten alep od feni~. azbuka so zna~ewe „bikovska glava“, simbol na egip. bog Apis, personificiran vo sv. Bik od Memfis. Vo glagolicata ima forma na krst, so koj zapo~nuva sekoja rabota na hristijaninot (v. glagolica, pismo). P. Hr. Il.
uloga u elektrotehnici“ (1973) i doktoriral na tema „Storniranje i neutraliziranje elektrostati~nog naboja u tankim izolacionim filmovima“ (1977) na Elektrotehni~kiot fakultet vo Zagreb. Prvin bil izbran za docent (1973), potoa za vonreden (1979) i redoven profesor (1985) po predmetot elektromagnetika na Tehni~kiot i na Elektrotehni~kiot fakultet i dekan na Tehni~kiot fakultet vo Pri{tina (1979‡1981). Bil viziting-profesor na Akademijata na naukite vo NR Kina (1981), na Univerzitetot Vest Virxinija (1981/1982), na Univerzitetot vo Tirana i na Univerzitetot Iaþi vo Romanija. Bil pretsedatel na Odborot za nau~noistra`uva~ka rabota vo Institutot „Inkos“ na Elektrostopanstvoto na Kosovo, potpretsedatel na Odborot za nau~noistra`uva~ka rabota YU-
Aba
ABA ‡ `enska volnena potko{ula, bez rakavi, sostaven del na mariovskata `enska narodna nosija, izrabotena od samopredeno volneno platno, nare~eno „aba“, po koe i go dobila imeto. J. R.-P. ABA, Jisrael (XVII v.) – rabin vo Skopje. Slu`el vo sinagogata „Bet Jakov# (1617). Poteknuval od semejstvo so golema rabinska tradicija. Vo istiot period se spomnuva kako rabin i negoviot sin [lomo ben Aharon Abajov. LIT.: Zeni Lebl, Plima i slom iz istorije Jevreja Vardarske Makedonije, Gornji Milanovac, 1990. J. Nam.
ABAZI, Alajdin (Tetovo, 1. XI 1942) ‡ elektroin`ener, univ. profesor, ~len na MANU. Osnovno u~ili{te i gimnazija zavr{il vo rodniot grad, a potoa diplomiral na Elektrotehni~kiot fakultet vo Zagreb (1965). Prvin bil pripravnik vo fabrikata „Jugohrom“ vo Tetovo (1965) i in`ener za razvoj vo Elektrostopanstvo na Makedonija (1966‡ 1969). Bil izbran za asistent na Tehni~kiot fakultet vo Pri{tina. Magistriral so trudot „Novi izolacioni materijali i njihova
Alajdin Abazi
USA i ~len na Odborot za razvoj na Elektrostopanstvo na Jugoslavija. Po prestojot vo SAD (1992‡ 1993) za realizacija na proekti finansirani od DOE–USA, se vratil vo RM. Prvin bil nazna~en za direktor na Fondacijata na Univerzitetot na Jugoisto~na Evropa (2001), a potoa bil izbran za prv rektor na ovoj univerzitet vo Tetovo i pretsedatel na Interuniverzitetskata konferencija na RM. Kako avtor i koavtor objavil nad 40 nau~ni i stru~ni trudovi vo zemjata i vo stranstvo za novite izolacioni materijali i elektrotehni~ki konstrukcii, razvojot i primenata na aplikativnite elektrostati~ni sistemi, tenkite polimerni filmovi,
presmetuvaweto i mereweto na elektri~nite veli~ini i dr. Koavtor e i na nekolku univerzitetski u~ebnici. Izbran e za ~len na MANU (2006). BIBL.: Merewe i snimawe stati~kog elektriciteta metodom probe, Savetovawe o za{titi od stati~kog elektriciteta, III, Beograd, 1978; Dobivawe elektriciteta elektronskim bombardovawem, na istoto mesto; Analitical and Numerical Capacitance, Proceedings of IMECO VIII, Moskva, 1979; Upravljana eliminacija elektrostati~kog naboja, „Za{tita“, br. 1, Sarajevo, 1979; Nelinearni efekti kod sfere i rotacionog elipsoida u homogenom i elektrostati~kom polju, „ETAN“, Maribor, 1979; Kontrolisana eliminacija stati~kog naelektrisawa, SMEITJ-GES 80, Dowi Milanovac, 1980. LIT.: Prof. d-r Alajdin Abazi, „Bilten“, Petnaesetto izborno sobranie. Predlozi na kandidati za izbor na redovni ~lenovi na MANU podneseni od tri ~lena na Akademijata, od nastavno-nau~ni soveti na visokoobrazovni ustanovi, od soveti na nau~ni ustanovi i od sobranija na nau~ni i umetni~ki zdru`enija, I tom, prv del, Skopje, fevruari 2006, 223–244. S. Ml.
ABAZI, Nexat (Abazi Nexhat) (s. Kolibari, Ki~evsko, 1948) – pedagog i univ. profesor. Osnovno i sredno u~ili{te zavr{il vo Ki~evo, u~itelska {kola vo Skopje i Filozofski fakultet (Grupa za pedagogija) vo Pri{tina. Magistriral na tema „Razvojot na albanskite u~ili{ta vo Makedonija (1945–1958)# na Pri{tinskiot univerzitet, a doktoriral na Univerzitetot vo Tirana na tema „Razvojot na obrazovanieto, u~ili{tata i pedago{koto mislewe na Albancite vo Republika Makedonija (1830–1912)#. Rabotel kako u~itel, nastavnik vo gimnazija i kako sovetnik vo Pedago{kiot zavod vo Skopje. Sega e profesor po pedagogija na Tetovskiot dr`aven univerzitet. Pokraj nastavno-pedago{kata dejnost, objavil pove}e od 100 nau~ni trudovi od oblasta na pedagogijata. A. P.
ABAZI, Refet (Tetovo, 17. I 1964) – akter i pedagog. Diplomiral na Fakultetot za dramski umetnosti (1989). ^len na Albanskata drama (1989-1999). Od 1999 g. docent na FDU vo Skopje, kade {to ja vodi klasata akteri na albanski jazik. Ulogi: Ekart (†Ba1
A
ABAJOV
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
Institutot za nacionalna istorija. Literaturnata rabota vo tatkovinata ja zapo~nuva so raskazot †Dvajcata drugari#, {to e objaven vo zbornikot †Ilinden# (Skopje, 1948). Vo 1972 g. se objaveni negovite †Izbrani dela# vo ~etiri toma. Vo site negovi dela temite i fenomenite na istorijata imaat istaknato mesto i so pravo se smeta za istoriski beletrist. Refet Abazi
al#); Edgar (†Kral Lir#); Mark Alen (†Koskite {to doa|aat docna#); Osip (†Platonov#); Kirilov (†Demoni#); Ahmet Nuredin (†Dervi{ot i smrtta#) i dr. R. St. ABAJOV, Aharon (XVI v.) – rabin vo Skopje. Vo 70-tite godini od XVI v. slu`el vo sinagogata „Bet Jakov#. Pri donesuvaweto re{enija vo rabinskiot sud aktivno sorabotuval so pro~ueniot solunski rabin [muel de Medina. Vo 1596 g., vo Solun ja objavil knigata „[emen ha-mor#.
DELA: Izgrev (raskazi, 1950), Epopeja na no`ot (raskazi, 1951), Posledna sredba (raskazi, 1953), Aramisko gnezdo (roman, 1954), Pustina (roman, 1961), Raskazi (1962), Balkanskite vojni i Makedonija (monografija, 1972). LIT.: Miodrag Drugovac, Istorija na makedonskata kni`evnost XX vek (1990); Venko Andonovski, Strukturata na makedonskiot realisti~en roman (1997); Hristo Georgievski, Makedonskiot roman 1952-2000 (2002). V. M.-^.
LIT.: P. Ta{kov, Istori® na na{eto zanaet~iŸstvo po Osvobo`denieto ni, SofiÔ 1922; St. Hinkov, ZanaÔt~iŸstvoto v B†lgari®, SofiÔ 1926. S. Ml.
LIT.: Zeni Lebl, Plima i slom iz istorije Jevreja Vardarske Makedonije, Gornji Milanovac, 1990; EvreŸski izvori za obçestveno–ikonomi~eskoto razvitie na Balkanskite zemi prez XVI vek, I, SofiÔ, 1958. J. Nam. Sowa Abaxieva
\or|i Abaxiev
ABAXIEV, \or|i (Dojran, 7. X 1910 – Skopje, 2. VIII 1963) – raska`uva~, romansier, istoriograf, publicist i scenarist. Od pettata godina na `ivotot emigrant vo Sofija. Sredno obrazovanie zavr{uva vo Gorna Xumaja (Blagoevgrad). Studira na Pravniot fakultet vo Sofija, kade {to zema aktivno u~estvo vo organizaciite na progresivnata makedonska emigracija vo Bugarija. ^len e na Makedonskiot literaturen kru`ok (1938–1942) i na Makedonskiot literaturen kru`ok †Nikola Vapcarov# (1946–1947). Negovite prvi umetni~ki crtici, reporta`i i raskazi se pomesteni vo knigite †Posledna sredba# i †Trud i lu|e# (Sofija, 1936). Vo 1948 godina se vra}a vo Makedonija, kade {to vo Skopje e eden od osnova~ite, v.d. zamenik-direktor i eden od najaktivnite sorabotnici na 2
tvoto, a poseben zamav zelo po voveduvaweto na redovnata turska armija (1826), bidej}i voenite uniformi bile izrabotuvani od aba. Makedonskata aba bila izvozuvana i na pazarite vo drugite balkanski zemji, a preku Carigrad i vo Mala Azija (posebno vo Anadolija), pa i vo Afrika (Aleksandrija) i Indija. Vo tretata i ~etvrtata decenija na XIX v. se pojavile i prvite manufakturni rabotilnici za aba. Me|utoa, vo poslednite decenii na vekot, so konkurentskata pojava na {ajacite i suknata od zapadnite zemji i zapostavuvaweto na narodnata za smetka na evropskata moderna obleka, zapo~nalo naglo opa|awe na abaxistvoto. Takvi zanaet~ii ve}e nema. Abaxiskata tradicija e zadr`ana vo prezimiwata na nekoi semejstva.
ABAXIEVA-DIMITROVA, Sowa (Sofija, 20. V 1941) – istori~arka na umetnosta, zna~ajna za istra`uvaweto i afirmacijata na makedonskata likovna umetnost i na me|unaroden plan. Diplomirala na Filozofskiot fakultet vo Skopje (1965). Bila kustos i direktor na Muzejot na sovremenata umetnost, Skopje. Avtor e na 15 monografii, na pove}e od 300 izlo`bi (Antologija na makedonskata likovna umetnost 1984– 1994, Bienale vo Venecija, Zra~ewa) i na knigi (Dlaboko di{ewe, 2002; Ideja-teka, 2003; Kontinuitet, 2004). Taa e osnova~ i urednik na sp. „Golemoto staklo#. Objavuva kritiki i teoriski napisi {to se odlikuvaat so su{tinski odrednici za sovremenata likovna umetnost, so akcent vrz zna~enskite i aksiolo{kite funkcii na umetni~kite pojavi. M. B.-P. ABAXISTVO (tur. abacilik, od ar.) ‡ zanaet za proizvodstvo na aba, debela volnena tkaenina od koja se izrabotuvala glavno ma{ka obleka. Vo Makedonija bilo osobeno razvieno kon krajot na XVIII i vo po~etokot na XIX v., kako edna od najzna~ajnite dejnosti na makedonskoto zanaet~istvo. Negoviot razvitok bil tesno povrzan so razvitokot na sto~ars-
ABDERMANOV, Kosta (s. Patele, Lerinsko, Egejskiot del na Makedonija, 15. H 1927) – akademski vajar. Zavr{il Akademija za likovni umetnosti vo Belgrad (1954). ^len e na DLUM. Izlagal na pove}e grupni i revijalni izlo`bi. Avtor e na nekolku bisti na narodni heroi i prvoborci i koavtor na Spomenikot na padnatite borci vo s. Bogomila. S. Ml.
Faik Abdi
ABDI, Faik (Skopje, 2. III 1937) – stopanstvenik i politi~ki deec. Zavr{il sredno obrazovanie, a potoa rabotel kako sovetnik vo sektorot za ekonomika i plan vo Fabrikata za hartija „Komuna# vo Skopje. Bil odbornik vo Sobranieto na Skopje i pratenik vo Sobranieto na SRM (1969–1974) i na RM (1990–1994). Pove}e godini bil pretsedatel na KUD †Pralipe# vo Skopje i na Partijata za celosna emancipacija na Romite vo Makedonija (PCERM). S. Ml. ABDUL AZIS (Istanbul, 9. II 1830 – Istanbul, 4. VI 1876) – trieset i vtori osmanliski sultan, koj vladeel i vo Makedonija (27. V 1861
ABDURAMANOV
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
porazite vo vojnite so Rusija i Avstrija. LIT.: A. D. Alderson, Osmanl` hanedan`n`n yap`s`, Istanbul, 1998. J. Jan.
Sultanot Abdul Azis
– 1. VII 1876). Gi prodol`il reformite vo Imperijata, zemal golemi zaemi i daval koncesii za izgradba na `elezni~ki linii. Vo negovo vreme, do vostanijata vo evropskite vladenija: vo Bosna i Hercegovina (1875), Aprilskoto vostanie vo Bugarija (1876) i Razlove~koto vo Makedonija (1876), eskalirala Isto~nata kriza, a sultanot bil prinuden da abdicira. LIT.: E. Z. Karal, Osmanl` tarihi, VII. Cilt, Islahat ferman` devri (1861-1876), Ankara, 1995; H.-J. Kornrumpf, Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas, Südosteuropaische Arbeiten,75/Li ef. 1., Münhen, 1972. J. Jan.
Sultanot Abdul Mexid I
ABDUL MEXID I (Istanbul, 23. IV 1823 – Istanbul, 25. VI 1861) – trieset i prvi osmanliski sultan, poznat kako „Gazi#. Vladeel i vo Makedonija (3. VII 1839 – 25. V 1861). Go izdal pro~ueniot dr`avno-praven akt Hati{erif (3. XI 1839), nare~en u{te i \ulhanski hati{erif, so koj dr`avata im gi garantirala imotot i slobodata na site podanici. So noviot hati{erif, t.n. Hatihumajun (18. II 1856), im bile zgolemeni pravata na hristijanite vo Imperijata. LIT.: H. Ganem, Etudes d’ histoire orientale les sultans ottomans, t. II, Paris, 1902; H.-J. Kornrumpf, Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas, Südosteuropaische Arbeiten, 75/ Lief. 1, München, 1972. J. Jan.
ABDUL HAMID I (Istanbul, 20. III 1725 – Istanbul, 17. IV 1789) – dvaeset i sedmi osmanliski sultan {to vladeel i vo Makedonija (21. I 1774 – 7. IV 1789). Pred i za vreme na negovoto vladeewe osmanliskata dr`ava bila vo vnatre{na kriza, prodlabo~ena so
A
Magistriral na tema „Pre{evo vo NOB 1941‡1945# (1977), a doktoriral za „Polo`bata na rabotni~kata klasa na Kosovo me|u dvete svetski vojni (1919-1941)# (1982) na Filozofskiot fakultet vo Pri{tina. Do doktoriraweto bil u~itel, nastavnik, profesor i novinar vo Kumanovo i vo Skopje, a potoa nau~en i vi{ nau~en sorabotnik vo Institutot za istorija na Kosovo vo Pri{tina (1978‡1991), vi{ nau~en sorabotnik i nau~en sovetnik
Sultanot Abdul Hamid II
ABDUL HAMID II (Istanbul, 21. IX 1842 – Istanbul, 10. II 1918) – trieset i treti osmanliski sultan, {to vladeel (31. VIII 1876 – 27. IV 1909) i vo Makedonija. Na po~etokot od vladeeweto go izdal prviot osmanliski ustav (23. XII 1876), formiral dvodomen parlament i vovel reformi vo polza na hristijanskite podanici. Krizata kulminirala so vojnata so Rusija, zavr{ila so preliminarniot Sanstefanski (3. III 1878) i so Berlinskiot dogovor (13. VII 1878). Vladeel apsolutisti~ki, go vovel t.n. „re`im na zulumot#. Od sovremenicite bil nare~en „Krvav sultan#. Od vlast bil simnat vo 1909 g., vo vremeto na Mladoturskata revolucija. LIT.: A. N. Baykal, Gwnw Kurtarma Sana` II Abdwlhamid’in yqneticilik s`rlar`, Istanbul, 1999; H. W. Duda, Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas, „Südosteuropaische Arbeiten#, 75 Lief. 1., München, 1972. J. Jan.
ABDULAH, Avni (Avni Abdullah) (Uro{evac, 1948) – raska`uva~, eseist, preveduva~ (od turski). Diplomiral na Pedago{kata akademija vo Skopje. Novinar vo Redakcijata „Birlik# pri NIP „Nova Makedonija# vo Skopje, bil lektor, novinar i kratko vreme urednik na sp. „Sesler#. Literaturnite trudovi mu se objaveni vo vesnikot „Birlik# i „Tan#, vo detskite spisanija „Tomurxuk#, „Sevin~#, „Ku{#, „Sesler# i „^evren#. Avtor e na zbirkite raskazi „Patot kon vojnata# (1976), „Maj~ino srce# (1977), „Toj e najubav den# (1986) i „No} so mese~ina# (1992). ^len e na DPM od 1988 g. A. Ago ABDULI, Ramiz M. (Ramiz M. Abdyli) (s. Lojane, Kumanovsko, 1. II 1944) ‡ istori~ar, redoven profesor na Dr`avniot univerzitet vo Tetovo. Osnovno u~ili{te zavr{il vo rodnoto selo, U~itelska {kola vo Skopje i diplomiral na Filozofskiot fakultet (Grupa istorija) vo Skopje (1969).
Ramiz Abduli
(1999) vo Oddelenieto za periodot me|u dvete svetski vojni na Institutot za nacionalna istorija vo Skopje (1. II 1994 ‡ 2006). Izvesno vreme be{e rektor na neregistriraniot albanski univerzitet vo Mala Re~ica. BIBL.: Bajram Shabani, „Flaka e Vëllazërimit#, Shkup, 1976; Gjedja dhe pozita e klases punëtore nÒ Kosovë (1918-1941), Instituti i Historisë, Prishtinë 1988; Zef Lush Marku, †Rilindja#, Prishtinë, 1988; Albanskoto osloboditelno dvi`ewe 1908-1912, INI, Skopje, 2003; Lëvizja Kombëtare Shgiptare 1911‡1912, Instituti i Historisë, Prishtinë, 2004. LIT.: 50 godini Institut za nacionalna istorija 1948‡1998, Skopje, 1998, 130131. S. Ml.
ABDURAMANI, Adem (psevdonim: Adem Gajtani) (Poduevo, Kosovo, SR Jugoslavija, 21. VII 1935 ‡ Skopje, 19. III 1982) ‡ poet, novinar i preveduva~. V. Gajtani, Adem. S. Ml.
Dino Abduramanov
ABDURAMANOV, Dino Kqusev (Dine Dirman~ov) (s. Patele, Lerinsko, vtora polovina na XIX v. ‡ s. P’tele, 2. VI 1902) ‡ komita na TMORO i naroden junak. Kako 3
A
ABDURAHMAN-ABDU[
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
~len na TMORO od 1896 g., bil vo ilegalstvo, a od 1901 g. komita vo ~etata na vojvodata Marko Lerinski (G. I. Georgiev). Pri prestoj vo svojot dom, bil opkolen od osmanliskata vojska i ba{ibozuk. Vo bezizleznata polo`ba, prvin gi ubil svoite najbliski, a potoa samoubistveno so sabja se vturnal kon naso~enite pu{ki i bajoneti. Opean e vo nekolku narodni pesni. LIT.: Makedonski vozro`denci i revolucioneri, Album, Skopje, 1950, 73; Trpko Bicevski, Makedonski narodni pesni od Vodensko, Skopje, 1989, 186; Marko Kitevski, Makedonski borbeni narodni pesni. Antologija po povod 60 godini od ASNOM, Skopje, 2004, 197-198 i 315. S. Ml.
ABDURAHMAN-ABDU[, Husein (Skopje, 2. II 1921 ‡ Skopje, 4. XI 2001) ‡ diplomec na prvata generacija na Dr`avnata teatarska {kola, dramski re`iser i akter, osnova~ i prv direktor na Teatarot na narodnostite vo Skopje. U~esnik vo NOB od 1941 g., borec vo Prviot partizanski odred. Osuden na smrt, a Osloboduvaweto go zateknuva vo }elijata na smrtta. Pozna~ajni re`ii: †Somnitelno lice#; †@enidba#; †Ko{tana#; †So sila lekar#; †@or` Danden#; †Pokondirena tikva#; †Ne se `enam za pari#. R. St. ABDURAHMAN-PA[A (vtora polovina na XVIII v. ‡ Carigrad, 1843) ‡ osmanliski feudalec od albansko poteklo {to go upravuval Tetovskiot pa{alak. Bil sin na Rexep-pa{a Tetovski i Miljana od Gnilane. Zaedno so bra}ata, upravuval i so po{irokata oblast od Prizren do [tip. Za li~na za{tita ja dogradil tvrdinata na ridot Bal-Tepe nad Tetovo (1843). Poradi u~estvoto vo albanskoto buntovni~ko dvi`ewe, bil povikan na odgovornost vo prestolninata i poguben zaedno so dvajcata bra}a. LIT.: G. Toskov, Tetovskite pa{i, „Sbornik na narodni umotvorenix, nauka i kni`nina#, XI, Sofix, 1894; Aleksandar Matkovski, Otporot vo Makedonija vo vremeto na turskoto vladeewe, tom IV. Buni i vostanija, „Misla#, Skopje, 1983. S. Ml.
ABEDINOSKI, Mustafa (s. Zagra~ani, Ohridsko, 1922) ‡ rabotnik, prvoborec i politi~ki deec. Bil u~esnik vo NOB (od 1942). Po Osloboduvaweto bil sekretar, potoa pretsedatel na Op{tinskiot naroden odbor vo rodnoto selo, pretsedatel na Okoliskata kontrolna komisija vo Ohrid i naroden pratenik vo Sobranieto na NRM (1957). S. Ml. ABECEDAR (ABECEDAR) – bukvar na makedonski jazik za makedonskoto nacionalno malcinstvo 4
†Abecedar# - makedonski bukvar otpe~aten vo Atina (1925) i novoto izdanie vo Solun (2007)
vo Grcija, podgotven od specijalna komisija na gr~kata vlada (Papazahariu, Sijakcis i Lazaru), pod me|unaroden pritisok i pokrovitelstvo na Dru{tvoto na narodite vo @eneva, otpe~aten vo Atina vo 1925 g. na prilepskobitolsko-lerinski naroden govor so specijalno prisposobena latini~na azbuka i so naglaseno fonetski pravopis. Prv makedonski u~ebnik objaven od edna legalna vlada. Poradi reakciite od Sofija i od Belgrad, vedna{ e i povle~en od upotreba vo predvidenite u~ili{ta vo Egejskiot del na Makedonija. Fototipno objaven vo Skopje (1985) i preobjaven vo Solun (so pridru`ni tekstovi na gr~ki, angliski i makedonski jazik) pod naslov „Abecedar - Bukvar - Anagnwstiko# (2006). Azbukata vo Abecedar-ot ima 29 bukvi, pri {to afrikatite y x se pi{uvaat kako diftonzi dz d` (dzid, d`am), a ~ { ` se predavaat so hrvatsko-~e{kite ~, {, ` (~a{a, `ena), dodeka za temniot poluglasnik (Í) pred slogovnoto r (r) e upotrebena romanskata grafema î (kîrpata). Makedonskite palatali } | q w se gradat so pomo{ta na j ili ü (kukja / küti, Gjorce, lüljam, sirenje). Akcentot e obele`en na tretiot slog od krajot na zborot ili na akcentskata celost, a ~lenot e troen (-ot, -ov, -on).
za Makedonija, Kosovo, Sanxak i Crna Gora. Po Osloboduvaweto bil ~len i pretsedatel na Ulek Mexlijata za SRM (1945-1954), a potoa pretsedatel na Stare{instvoto na IVZ na SRM i pretsedatel na Vrhovniot sobor na IVZ S. Ml. na SFRJ. ABJANI], Dragan (Kumanovo, 7. V 1953 ‡ Skopje, 15. III 1999) ‡ video i televiziski avtor. Go unapreduva televiziskiot izraz vo Republika Makedonija i vnesuva inovacii vo televizuelniot jazik. Eden od prvite i najzna~ajni makedonski videoavtori. Videodela: †Potoa#; †Procesija#; †Vev~ani#; †Ena#; †... i belo#. Koavtorstvo: †Kokino#; †NEP#; †Sabvej#; †Ana#. K. Tr.-Abj. ABRAVANEL, Haim (Pirot, Srbija 25. XII 1896 – Izrael, 1986) – spec. internist, Evrein. Med. fak. zavr{il vo 1926 g. Specijaliziral interna medicina, a potoa rabotel privatno, kako internist vo Skopje. Vo 1945 g. bil upaten na rabota vo Internoto oddelenie na Bitolskata bolnica, so koe rakovodel (kako na~alnik i primarius) do penzioniraweto (1964), koga emigriral vo Izrael. P. B.
LIT.: Abecedar / Abecedar. Jubilejno izdanie 1925–1985. Vtoro izdanie, Skopje, [1985]; Voislav D. Ku{evski, Za pojavata na „Abecedarot#, „Istorija#, XIX, 2, Skopje, 1983; Bla`e Ristovski, Atinskiot Abecedar – makedonski bukvar objaven od gr~kata vlada, MANU, 2006. Bl. R.
ABIS HAMIT, Bedri (Skopje, 5. V 1905‡?) ‡ funkcioner na Islamskata verska zaednica na SRM. Diplomiral na Teolo{kiot fakultet †Lijazher# vo Kairo. Pred Vtorata svetska vojna bil profesor po arapski jazik vo Skopje i ~len na Ulek Mexlijata
Kosta Abra{evi}
ABRA[EVI] (ABRA[), Kosta (Ohrid, 20. V / 11. VI 1879 – [abac, 20. I 1898) – „prv proleterski
†ABRA[EVI]#
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
A
ternacionala#, †Budi se istok i zapad#, †Bile}anka# i dr.). J. T.
†Abra{evi}#, ma{ki hor (Bitola, 1933), so dirigentot Kalipso Nal~a
poet# vo Srbija, borec za „rabotnoto ~ove{tvo#. Zavr{uva III oddelenie gr~ko u~ili{te vo Ohrid, a po odeweto na semejstvoto na pe~alba vo [abac, Srbija (1888) go prodol`uva obrazovanieto vo srpskoto u~ili{te. Poradi te{ko zaboluvawe, vo V klas go napu{ta u~ili{teto. Go moli Ministerstvoto za nadvore{ni raboti (1896) da se zapi{e kako stipendist vo U~itelskata {kola „za da $ bidam – pi{uva – polezen na tatkovinata, a posebno na moeto rodno mesto#. Molbata mu e odbiena. Po usvojuvaweto na socijalisti~kite idei (1894), usileno pi{uva egzaltirani stihovi i objavuva svoi i prevedeni pesni (od germanski) vo vesnicite „Socijal-Demokrat# (1895) i „Vra~# (1896). Posmrtno mu e objavena edinstvenata stihozbirka „Pesme# (1903). Pesnite Sviri vetre, Crvena, Put u zavi~aj i dr. stanuvaat popularni vo borbata za rabotni~ki prava i slobodi. Patron na kulturno-umetni~ki dru{tva vo Makedonija.
na horistite se zgolemil do 120, koga negov dirigent stanal Velko Petrovski-Paskali. Repertoarot mu bil sostaven od toga{ popularnite masovni i revolucionerni pesni (†Marseleza#, †In-
†ABRA[EVI]#, RABOTNI^KA KULTURNO-UMETNI^KA GRUPA, KUMANOVO (1927– 1940) – prvoto osnova~ko sobranie go odr`uva na 15. I 1928 g., iako idejata za nejzino formirawe vo Kumanovo poteknuva od 1927 godina. Spored dokumentacijata, vo po~etkot postoele samo dve sekcii: Me{an hor i Mal orkestar. Politi~kata klima vo Kumanovo ~esto go popre~uvala kontinuitetot vo rabotata na †Abra{evi}#. Za najzna~aen period se smeta vremeto koga dirigent na horot stanal prvoborecot Pan~e Pe{ev (1935-1936). Vo Monopolot vo Kumanovo, po inicijativa na P. Pe{ev, bile sobrani materijalni sredstva od rabotnicite za kupuvawe na muzi£kite instrumenti za Monopolskiot orkestar. Osven na izletite za Prvi maj, horot prireduval koncerti vo gradot so bogat repertoar od ednoglasni i dvoglasni revolucionerni i masovni pesni. J. T.
LIT.: Jovan SkerliÊ, O pesmama Koste Abra{eviÊa, SKG, 4, Beograd, 1903; In`. Moma PopoviÊ, Kosta Abra{eviÊ – wegov `ivot, rad i ideje, Beograd, 1940; D-r Stojan Risteski, Kosta Abra{. Proleterski poet od Ohrid. Prilog odbrana poezija, Ohrid, 1981. Bl. R.
†ABRA[EVI]#, MA[KI HOR, BITOLA (1933–1940) – osnovan vo Bitola (1933) od Zdru`enite rabotni~ki sindikati na Kralstvoto Jugoslavija. Negovata cel bila zdru`uvawe na rabotni~kata klasa za borba protiv toga{niot kapitalisti~ki re`im. Prv dirigent na ovoj hor bila Kalipso Nal~a, diplomiran pijanist na Muzi~kata akademija vo Atina. Vo po~etokot horot broel 30 peja~i, no potoa (1936-1940) brojot
†Abra{evi}#, rabotni~ka kulturno-umetni~ka grupa - Kumanovo
5
A
†ABRA[EVI]#
†ABRA[EVI]#, RABOTNI^KA KULTURNO-UMETNI^KA GRUPA, PRILEP (1934–1939) – osnovana vo 1934 g. od mladinci, pripadnici na SKOJ. Imalo nekolku sekcii: Me{an hor, Orkestar od usni harmoniki, Dramska i Recitatorska sekcija i Duva~ki orkestar. Rakovoditel na Horskata sekcija i na orkestrite bil Asparuh Korubinovski (19101972); so Dramskata sekcija rakovodel Kiro Yale, so Recitatorskata Trajko Bo{kovski-Tarcan, a Literaturnata dru`ina ja vodel Mile Korubin. Sepak, osnovnata zada~a na grupata bila partiskata rabota so koja isto taka rakovodel Mile Korubin. Repertoarot na sekciite naj~esto se sostoel od makedonski narodni pesni, kako i od pesni so revolucionerna sodr`ina. J. T. „ABRA[EVI]#, SOJUZ NA KULTURNO-UMETNI^KI DRU[TVA – prvata samostojna Rabotni~ka umetni~ka grupa †Abra{evi}# bila osnovana vo Belgrad (30. X 1905) vo ramkite na Rabotni~kiot sojuz i Socijaldemokratskata partija. Podocna bile formirani istoimeni KUD i vo pove}e drugi gradovi. Vo Makedonija prvite vakvi KUD bile formirani vo Skopje (1919) i Kumanovo. Vo Kralstvoto Jugoslavija imalo vkupno 42 dru{tva (vo Bosna i Hercegovina, Makedonija, Srbija i Crna Gora). Poradi rascepot na rabotni~koto dvi`ewe na Komunisti~ka i Socijalisti~ka partija, so vreme se podelile na dve grupi (1923-1929). Ednite bile pod vlijanie na Nezavisnata rabotni~ka partija i Nezavisnite sindikati, predvodeni od KPJ, a drugite (t.n. centruma{i) bile pod kontrola na Socijalisti~kata partija i bile favorizirani od vlasta. Po {estojanuarskiot prevrat (1929) bila zabraneta rabotata na Nezavisnite sindikati i nezavisnite KUD „Abra{evi}#. Bile obnoveni duri vo 1937 g. vo ramkite na URSovite sindikati. Vo dekemvri 1940 g. pak bila zabraneta dejnosta na ovie sindikati, a so toa i na KUD „Abra{evi}#, a nivniot imot bil predaden na re`imskata sindikalna organizacija JUGORAS i na re`imskoto KUD „Abra{evi}#, koe vo Srbija prodol`ilo i vo vremeto na Vtorata svetska vojna. Vo 1944 g. pak bila obnovena rabotata na KUD „Abra{evi}# vo sostav na Mesniot sindikalen sovet na Belgrad. Do 1950 g. vo Jugoslavija rabotele vkupno 20 KUD †Abra{evi}#, a vo 1970 g. imalo edno dru{tvo vo Bosna i Hercegovina, 19 vo Srbi-
6
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
ja (od koi edno vo Vojvodina) i S. Ml. dve vo Makedonija. ABULAFIJA, Jakov (XVII v.) – rabin vo Skopje. Slu`el vo skopskata sinagoga „Bet Jakov# (1680) vo isto vreme so rabinot Jichak Jihja. Poseduvale del od spisite na {abtaistot prorokot Natan od Gaza, koj pri svoeto propatuvawe niz Makedonija odnenade` umrel vo Skopje, kade {to bil pogreban.
Toa ureduvawe bilo nare~eno principat. Vladeeweto na Avgust se smeta za najsvetol period vo rimskata istorija. Po smrtta bil slaven kako bo`estvo. LIT.: A.H.M. Jones, Augustus, London 1970; A. Massie, Augustus, London, 1987. K. Ax.
LIT.: Zeni Lebl, Plima i slom iz istorije Jevreja Vardarske Makedonije, Gornji Milanovac, 1990. J. Nam.
AVARSKI KAGANAT (VI–IX v.) – dr`ava vo Panonija, osnovana od Avarite (nomadski plemiwa od tursko-mongolsko poteklo). Kon sredinata na VI v. se naselile vo Panonija i formirale golem sojuz od plemiwa (Sloveni, Huni i dr.) na ~elo so kagan. Od Panonija Avarite prezemale pqa~ka{ki napadi vrz Vizantija. Zaedno so Slovenite u~estvuvale vo napadite na Solun (586, 618) i na Carigrad (626), kade {to do`iveale te`ok poraz, nivnata mo} zapo~nala da slabee. Vo po~etokot na IX v. Karlo Veliki go uni{til Avarskiot Kaganat. Kaj slovenskite narodi Avarite se poznati pod imeto Obri. LIT.: J. Kova~eviÿ, Avarski Kaganat, Beograd, 1977. K. Ax.
Imperatorot Avgust Gaj Julij Cezar Oktavijan
AVGUST GAJ JULIJ CEZAR OKTAVIJAN (64 g. pr. n.e. – 14 g. n.e.) – rimski imperator (27 g. pr. n.e. – 14 g. n.e.), vnuk na Julij Cezar i negov naslednik. So Antonij i so Lepid go osnoval Vtoriot triumvirat (43), a po bitkata kaj Akcij (31) stanal edinstven vladetel vo rimskata dr`ava. Vo 27 g. Senatot mu ja dodelil titulata avgust („vozvi{en#). Gi prezel site republikanski ovlastuvawa, a vo Senatot bil princeps (prv), rimskata dr`ava se pretvorila od republika vo monarhija.
Alija Avdovi}
AVDOVI], Alija (s. Sin|eli}, Skopsko, 1912 ‡ logor Bawica, septemvri 1941) ‡ komunisti~ki deec. Zavr{il osnovno u~ili{te vo rodnoto selo i medresa vo Skopje, kade {to se vklu~il vo progresivnoto mladinsko dvi`ewe. Kako student na Filozofskiot fakultet vo Skopje i pripadnik na progresivnoto studentsko dvi`ewe, bil progonuvan od srpskata policija, a vo edna partiska provala bil uapsen (kon krajot na 1934) i osuden kako komunist spored Zakonot za za{tita na dr`avata. Kaznata ja izdr`uval vo zatvorot vo Sremska Mitrovica, kade {to steknal bogato revolucionerno iskustvo. Po izleguvaweto od zatvor, poradi naru{enoto zdravje, izvesno vreme prestojuval vo bolnica i sanatorium, no prodol`il so komunisti~kata dejnost vo rodnoto selo i okolinata. Vo Sin|eli} formiral i grupa aktivisti (1939), anga`irani vo Selskata samopomo{ i vo Narodnata pomo{ za u~esnicite vo rabotni~kite {trajkovi vo Skopje. Po fa{isti~kata okupacija, poradi antifa{isti~kata dejnost pak bil uapsen (6. VIII 1941), sproveden vo logorot Bawica i so grupa zatvorenici strelan od Gestapo. Pred strelaweto spasil nekolku zatvorenici da bidat vrateni od streli{teto, koga na pra{aweto od gestapovcite za izdvojuvawe na komunistite, odgovoril: „Ovde nema drugi komunisti osven Boro Todorovi} i mene.# LIT.: Bea, zaginaa, ostanaa, Skopje, 1969, 22-23; Tiho Milo{evski, Se}avawa od NOB, Arhiv na Skopje, 1975, 10; Krsto Zdravkovski, Da ne se zaboravi, Skopje, 1982, 65-66. S. Ml.
AVZIU, Servet (s. Mala Re~ica, Tetovsko, 1. X 1946) – politi~ki deec, novinar i stopanstvenik.
AVRAMOVSKI
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
Zavr{il Zemjodelsko-{umarski fakultet vo Skopje (1969). Bil ~len i sekretar za zemjodelstvo vo Izvr{niot sovet na Sobranieto na Op{tinata Tetovo i direktor na Centarot za unapreduvawe na individualnoto zemjodelstvo vo Tetovo. Izvesno vreme bil novinar vo RTV Skopje i rakovoditel na Pretstavni{tvoto na OP †Ereniku komerc# – Skopje vo Tetovo, a potoa (kako kandidat na PDP-NDP) minister bez portfeq vo Vladata na RM. S. Ml.
ja, Holandija, Anglija, stasal vo Rusija. Od carot Mihail Teodorovi~ i patrijarhot Filaret Niketi~ dobil pravo (gramoti) da sobira milostina. Po prestojot vo Rusija povtorno zaminal vo zapadna Evropa i tamu sobiral milostina za da ja spasi ohridskata soborna crkva „Vovedenie Bogorodi~ino# da ne bide pretvorena vo xamija. Za otkup dal 25.000 zlatnici. IZV. i LIT.: CGADA, f.: 52, op. 1, d. 8, ll. 1-55; I. Snegarov, Istori® na Ohridskata arhiepiskopi®-patriar{i®, II, Sofi®, 1995. Al. Tr.
AVRAMOV, Vasil (s. Osoj, Debarsko, 1812 – 1903) – graditel i rezbar od rodot Filipovci od s. Osoj. Toj e sin na Avram Di~ov, koj sorabotuval so Petre Filipovi~ Garkata i so Dimitar Stani{ev vo izvedbata na ikonostasite vo Bigorskiot manastir i vo Skopje. Nema poprecizni podatoci za negovata dejnost. LIT.: A. Vasiliev, BÍlgarski vÍzro`denski maŸstori, SofiÔ, 1965, 247. V. P.-K. Avijacija vo zemjodelstvoto
AVIJACIJA VO ZEMJODELSTVOTO – Kaj nas za~etocite datiraat od 1962 g., koga se koristele dva aviona od markata „^melak#, sopstvenost na RO „Agrohemizacija# – Skopje. Privatnata aviokompanija „BONIER# formirana kako dru{tvo za aviouslugi (1996). Vo tekot na 2004 kompanijata raspolagala so 13 avioni od tipot AN-2 i so svoj aerodrom vo Sveti Nikole. Odreden broj avioni rabotat na stranski pazari (Bugarija i Srbija na Balkanot; Sudan i Al`ir vo Afrika). Osnovni dejnosti vo oblasta na zemjodelskoto proizvodstvo se: seewe na `ita od avion, osnovno |ubrewe i prihranuvawe so ve{ta~ki |ubriva, prskawe na zemjodelskite kulturi so insekticidi, herbicidi i za folijarna ishrana; vo oblasta na {umarstvoto: prskawe na {umskite povr{ini protiv {tetnici, gasnewe na {umski po`ari, modifikacija na vremeto: predizvikuvawe ve{ta~ki do`d, gradobijna za{tita, rasteruvawe oblaci i magla. Dr. \o{.
AVNOJ - v. Antifa{isti~ko sobranie (ve}e) na narodnoto osloboduvawe na Jugoslavija AVRAMIJ, Mesapsa (XVII v.) – ohridski arhiepiskop (1629– 1634). Na 6 mart 1631 g. dobil gramota od Svetiot arhierejski sinod na Ohridskata crkva da sobira milostina. Prestojuval vo Venecija i vo Rim, a preku Franci-
A
1953) – publicist, istori~ar i aktivist na makedonskoto revolucionerno dvi`ewe. Zavr{il gimnazija i u~itelstvuval vo Ohrid i Bitola (1903–1907). Od 1902 g. se vklu~il vo TMORO. U~estvuval vo borbite so srpskata propaganda vo Azot (Vele{ko) i vo Pore~e. Po Prvata svetska vojna bil aktiven vo Ilindenskata organizacija, podocna i nejzin pretsedatel (1944–1947). Avtor e na trudovi za revolucionernoto dvi`ewe vo Makedonija. LIT.: Almanah na bÍlgarskite nacionalni dvi`eniÔ sled 1878, SofiÔ, 2005. Z. Tod.
AVRAMOV, Filip (s. Osoj, Debarsko, 1814 – 1900) – graditel i rezbar od rodot Filipovci od s. Osoj. Toj e sin na Avram Di~ov i zaedno so svojot brat Vasil Avramov i so sinovite izrabotuval tavani, dolapi i vrati vo mnogu domovi, konaci i manastiri vo Makedonija i vo Srbija. LIT.: A. Vasiliev, BÍlgarski vÍzro`denski maŸstori, SofiÔ, 1965, 247. V. P.-K.
AVRAMOV, Krsto (s. Treson~e, 1866 – Skopje, 1939) – zograf, sin na Avram Di~ov od s. Treson~e. U~el od svojot tatko i rabotel so nego do 1890 g. Od malkute podatoci za negovata aktivnost se znae za crkvite „Sv. Voznesenie# vo s. Izvor i „Sv. Troica# vo s. Bojnica, obete vo Vidinsko, i za nekolku dela vo Severozapadna Bugarija. LIT.: A. Vasiliev, BÍlgarski vÍzro`denski maŸstori, SofiÔ, 1965, 189–190.V. P.-K.
AVRAMOV, Nikola (Lazaropole, 1856 – Serez, 1911) – zograf od rodot Ko{evski. Toj e sin na Avram Ko{evski (1805–1880), za kogo se pomni deka rabotel vo Egejskiot del na Makedonija. N. Avramov rabotel vo Tetovsko, Gostivar, Debarsko, Ohridsko i vo Skopsko. LIT.: A. Vasiliev, BÍlgarski vÍzro`denski maŸstori, SofiÔ, 1965, 244. V. P.-K.
AVRAMOV, Nikola Jakov~ev (s. Slatina, Ohridsko, 1880 – Ruse, 1939) – ohridski selski vojvoda, u~esnik vo Ilindenskoto vostanie. So svoja ~eta (od s. Slatina) u~estvuval vo napadot na osmanliskiot garnizon vo seloto Sirula, Ohridsko (borbite na Sirulski Rid od 20. VII 1903 g.). Vo tekot na Balkanskite vojni u~estvuval vo IX vele{ka dobrovole~ka (opol~enska) ~eta vo sostavot na Bugarskata armija. IZV. i LIT.: CDA, f. 1, op. 1, a.e. 4, l. 8; „IlÓstraci® IlindenÝ#, 3–4, Sofi®, 1936. Al. Tr.
AVRAMOV, Stefan (^irpan, Bugarija, 1884 – Sofija, 28. IX
Borka Avramova, Planinski ~ovek (1962)
AVRAMOVA, Borka (Tetovo, 9. X 1924 – Zagreb, 25. III 1993) – skulptorka. Diplomirala na Akademijata za likovna umetnost vo Zagreb (1953). Do 1960 g. dejstvuvala vo Skopje, kade {to vo 1954 g. imala samostojna izlo`ba, prva na makedonski skulptor. Izlo`ila portreti so etnografski obele`ja, no so moderna forma i bez klasi~ni anatomski proporcii ([iptar, 1954). M. B.-P. AVRAMOVSKI, Dimitar Pandilov (s. Treson~e, 1. III 1899 – Skopje, 26. VII 1963) – slikar, eden od najzna~ajnite osnovopolo`nici na makedonskata moderna umetnost i najeminenten pretstavnik na impresionizmot. Poteknuval od poznata zografska familija. Diplomiral (1924) na Dr`avnata hudo`estvena akademija vo Sofija (Bugarija). Od
7
A
AVRAMOVSKI
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
hofonija II (1974) za kameren orkestar; Koncert za pijano i orkestar (1990); 8 simfonii; oratoriumi: Makedonija, 1968; Povesnica, 1977; dve operi: Bolen Doj~in (1982), Lidija od Makedonija (2001); orkestarski kompozicii (Harmosin ‡ Prokolnatiot Vizantiec (2002) i dr.); Tuba mirum, za glas i orkestar (2005); Balkanski rekviem (2005). M. Kol.
Dragutin AvramovskiGute
Ostavil zna~aen beleg vo ramkite na enformelot i lirskata apstrakcija vo slikarstvoto i grafikata (Kompozicija, 1959; Gotska katedrala, 1961; Studija br. Z. Al.-B. 27, 1962). Petar Avramoski D. P. Avramovski, @etvarki, maslo na platno (1935)
1927 do 1928 g. prestojuval vo Pariz i Monpelje. Do 1945 g. `iveel vo Bugarija (s. Hajredin), a potoa se vratil vo Makedonija i rabotel kako likoven pedagog vo Skopje. Ja priredil prvata samostojna izlo`ba na makedonski moderen slikar vo Skopje (1926). Samostojno izlagal i vo ]uprija (1926), Skopje (1956, 1962), Monpelje (1928), Sofija (1930, 1934, 1937). Najgolema retrospektiva imal vo Muzejot na sovremenata umetnost vo Skopje (1983). Rabotel masla, akvareli i crte`i, a `anrovski se opredelil za pejza`i, mrtvi prirodi, portreti, aktovi. Vo po~etokot go sledel akademizmot so blago realisti~ni naznaki, a podocna se opredelil za impresionizmot so elementi na ekspresionizam, na mesta so akcioni potezi. Vo ovoj duh se naslikani negovite najzna~ajni dela vo koi dominira pastoralata, poetikata na prostorot, svetlinata, optimisti~kata vedrina na atmosferata (Pokraj voda, 1925; @etvarki, 1926; Akt, 1928; Tovaren voz, 1950; Esen, 1951; Vr{idba 1951; @etva 1954). LIT.: Cvetan Grozdanov, Dimitar Pandilov, „Razgledi#, god. V, br. 1, Skopje, 1963, 59; Elena Macan ^uki}, Dimitar Pandilov (katalog), Umetni~ka galerija, Skopje, 1966; Sowa Abaxieva-Dimitrova, Dimitar Avramovski Pandilov, Skopje, 1984. S. Ab.-D.
AVRAMOVSKI, Dragutin (Gute) (Kumanovo, 11. III 1931 – Skopje, 12. IX 1986) – slikar, grafi~ar, scenograf, profesor na Fakultetot za likovna umetnost vo Skopje. Diplomiral na Akademijata za primeneta umetnost vo Zagreb (1955). Imal retrospektivna izlo`ba vo Skopje (Muzej na sovremenata umetnost, 2002). 8
Risto Avramovski
AVRAMOVSKI, Risto (s. Selce, Stru{ko, 20. VIII 1943 ‡ Skopje, 8. VII 2007) ‡ kompozitor. Kompozicija u~el vo Skopje (Vlastimir Nikolovski) i vo Belgrad (Enriko Josif). Eden od najistaknatite makedonski kompozitori vo poslednite tri decenii. Avtor e na nad sto dela od site muzi~ki `anrovi. Pi{uval i filmska muzika, muzika za teatarski pretstavi kako i za radiodrami i televiziski serii. Se zanimaval i so publicistika, objavuvaj}i stru~ni tekstovi i muzi~ki recenzii. Negovoto tvore{tvo proizleguva glavno od duhovnite prostori na Makedonija. Muzi~kiot jazik mu e umeren i avtorot re~isi voop{to ne se vpu{tal vo eksperimenti, tipi~ni za muzikata od vtorata polovina na XX v. Delata na A. se izveduvani vo mnogu zemji vo svetot, a najgolem broj od niv se snimeni vo Muzi~kata produkcija na MRT. ^len e na Sojuzot na kompozitorite na Makedonija, vo nekolku navrati negov pretsedatel i sekretar. Pove}e godini gi vodel Denovite na makedonskata muzika, a bil i pretsedatel na Upravniot odbor na festivalot Ohridsko leto. Vo 2006 g. e izbran za redoven ~len na MANU. DELA: Bibliofonija, za sifoniski orkestar (1970); Psihofonija I (1972) i Psi-
AVRAMOSKI, Petar (s. Ta{maruni{ta, Stru{ko, 11. VII 1945) ‡ grade`en tehni~ar, istori~ar, muzeolog, poet i publicist. Osnovno u~ili{te zavr{il vo rodnoto selo i vo s. Labuni{ta (Stru{ko), a Sredno tehni~ko u~ili{te (Grade`en otsek) vo Struga (1964), po {to rabotel kako grade`en tehni~ar. Diplomiral na Filozofskiot fakultet (Grupa istorija) vo Skopje (1972). Do penzioniraweto rabotel kako kustos-istori~ar vo Narodniot muzej „D-r Nikola Nezlobinski# vo Struga (1983‡2001). Kako kustos podgotvil 11 tematski izlo`bi za minatoto na Struga i Stru{ko. U~estvuval na 12 nau~ni sobiri, objavil 6 monografii, edna poema i desetina pozna~ajni nau~ni prilozi (glavno od kulturnoto minato na Struga i Stru{ko). BIBL: Bra}ata Miladinovci, Struga, 1992; Letopisna kniga na crkvata „Sveti \or|ija# vo Struga, Struga, 1996; Misle{evo i knigata na dariteli na crkvata „Sveti Jovan Krstitel#, Struga, 1998; Nezaborav i ~estvuvawe, Struga, 2000; Slovo za besmrtnite (poema), Struga, 2002; Velikanite od Struga, Struga, 2002; Vrani{ta, Struga 2005. S. Ml.
Vladimir Avram~ev, od ciklusot Metamorfoza
AVRAM^EV, Vladimir (s. Stojakovo, Gevgelija, 1. IX 1939) – kerami~ar. Studiral na Akademijata za primeneta umetnost vo Belgrad, Otsek keramika. Sozdava
AVTOBUSKI PRETPRIJATIJA
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
plasti~ni asocijativni formi so duhoviti re{enija i primesi na fantastika, koi se dvi`at me|u primenetata i likovnata umetnost. Izlagal samostojno i na kolektivni izlo`bi vo Skopje i vo stranstvo. Dobitnik e na pove}e makedonski i stranski nagradi i priznanija. LIT.: Vladimir Veli~kovski, Vladimir Avram~ev, Skopje, 2004. Al. Cv.
AVSTRALISKO–MAKEDONSKI VRSKI I ODNOSI – se vospostavuvaat so po~etokot na iseluvaweto na Makedonci vo Avstralija (krajot na XIX v.). Vo Melburn se formira ogranok na MPO (1936), vo Pert prvo makedonsko kulturno zdru`enie „Edinstvo# (1939), mre`a makedonski organizacii (1941–1946), se odr`uva konferencija za nivno obedinuvawe vo Makedonskoavstraliski naroden sojuz (1946) i vo Melburn se formira prvata makedonska crkovna op{tina vo stranstvo (1960). Avstralija ja priznava RM na 15. II 1994 g. Diplomatski odnosi se vospostavuvaat na 20. X 1995 g. Prv vonreden i opolnomo{ten ambasador na Avstralija vo RM e Noel Donald Kembel (Noel Donalld Campbell). Prv vonreden i opolnomo{ten ambasador na RM vo Avstralija e Viktor Gaber. LIT.: Ivan Katarxiev, Makedonskata politi~ka emigracija po Vtorata svetska vojna, Skopje, 1994; Ahil Tunte, Republika Makedonija – prva dekada (19901999), Skopje, 2005. T. Petr.
AVSTRISKO–OSMANLISKITE VOJNI I MAKEDONIJA (XVII v.). Vo vremeto na vojnata od 1683 g. na sojuzot „Sveta liga#, ju`noto krilo na avstriskata vojska kon krajot na septemvri 1689 g. prodrelo vo severniot del na Makedonija, kade {to izbuvnalo vostanie predvodeno od martolozba{ijata Karpo{ so okolu 3.000 vostanici i bunt na Ivo [tipjanecot so okolu 500 vostanici. Vo po~etokot na 1690 g. avstriskata vojska bila porazena kaj Ka~anik i prisilena na povlekuvawe. Vo vremeto na vojnite (1716‡1718 i 1737‡1739), ohridskiot arhiepiskop Joasaf II vospostavil tajni vrski so Avstrija, no ne uspeal da ja pridobie Habzbur{kata monarhija za osloboduvawe na Makedonija i drugite hristijanski zemji na Balkanot pod vlasta na Osmanliskata dr`ava. Vo Avstro-osmanliskata vojna (1788‡1791) vo dobrovole~kite odredi (frajkori) se vklu~ile pove}emina Makedonci od Mavrovsko-rekanskiot kraj, Debar, Ohrid i drugi mesta na Makedonija. Nekoi se steknale so vi-
A
soki voeni ~inovi. Vo XIX v., vo vremeto na krizata 1875‡1878 i potoa Habzbur{kata monarhija vodela politika na zadr`uvawe na Makedonija pod vlasta na Osmanliskata dr`ava za za~uvuvawe na nejzinata teritorijalna celost.
XVII do prvite decenii na XX vek, Skopje, 2002; Mihajlo Minoski, Politikata na Avstro-Ungarija sprema Makedonija i makedonskoto pra{awe 1878-1903, Skopje, 1982; Avstriski dokumenti za reformskata akcija vo Makedonija, 19031909, Skopje, 2002. M. Min. *
LIT.: Joseph von Hammer, Historija Turskog/Osmanskog carstva, tom 2 i 3 (Prijevod i stru~na redakcija Nerkez Smailagi}), Zagreb, 1979; D-r Du{anka BojaniÊ, Ustanak Karpo{a 1689. godine, Makedonski oru`ani ustanak protiv Turaka u doba Austroturskog rata krajem 17. veka, „Vesnik#, 17, Vojni muzej, Beograd, 1971. M. Zdr.
Vo Solun (od 1768) postoi avstriski vicekonzulat (vo 1830 g. se spomnuva kako efektiven konzulat, a od 1846 g. kako konzulat), vo Bitola (od 1851), a konzularni agentstva ima vo Seres, Kavala i Volos. Posleden se otvora konzulatot vo Skopje. Avstrija ja priznava RM na 5. V 1993 g. Diplomatski odnosi se vospostavuvaat na 23. XII 1994 g. Prv vonreden i opolnomo{ten ambasador na Avstrija vo RM e Kurt Spalinger (Kurt Spalinger). Prv vonreden i opolnomo{ten ambasador na RM vo RA e Ognen Maleski.
AVSTRISKO–MAKEDONSKI (AVSTROUNGARSKO–MAKEDONSKI) VRSKI I ODNOSI ‡ politi~ki, stopanski i kulturni vrski i odnosi niz minatoto. Pred krajot na XVI v. arhiepiskopite na Ohridskata arhiepiskopija vospostavile politi~ki vrski so Avstrija za da ja pridobijat za osloboduvawe na hristijanite od vlasta na Osmanliskata Imperija. So takva misija vo Avstrija patuval arhiepiskopot Gavril (1586), a i arhiepiskopot Atanasij I (1598/1599). Pred krajot na XVII v. (esenta 1689), koga avstriskata vojska navlegla vo severniot del od Makedonija, na stranata na avstriskata vojska se borele okolu 3.500 do 4.000 makedonski vostanici predvodeni od Karpo{. Imperatorot Leopold I izdal akt (IV 1690) za pokrovitelstvo i za za{tita na makedonskiot narod. Preselnicite od Makedonija vo Avstrija od XVII v. i ponatamu kontinuirano odr`uvale trgovski i kulturni vrski. Vo Avstrija `iveel i tvorel prviot makedonski heraldi~ar, golem umetnik i prerodbenik Hristofor @efarovi~, koj ja sozdal Stematografijata so makedonskiot zemski grb vo Viena (1741). Na Berlinskiot kongres (1878) Avstro-Ungarija bila protiv sozdavawe makedonska dr`ava, kako vo vremeto taka i po Ilindenskoto vostanie. Taa so Rusija (1903) podgotvila programa za reformi vo Makedonija i go kontrolirala Skopskiot vilaet (do 1908). Vo vremeto na Balkanskite vojni zazela neutralen stav i ja priznala okupacijata i podelbata na Makedonija me|u Grcija, Srbija i Bugarija. Vo Prvata svetska vojna na Balkanot Bugarija bila poddr`ana da go okupira i da go anektira pogolemiot del od Makedonija. Vo periodot me|u dvete svetski vojni Viena bila nadvore{en centar na makedonskoto osloboditelno dvi`ewe; tamu (1925) bila osnovana VMRO (Ob.). LIT.: Milka Zdraveva, Makedonsko-avstriski vrski od poslednite decenii na
IZV.: Avstriski dokumenti za istorijata na makedonskiot narod, t. 1, 1905–1906, 1907–1908, Skopje, 1977, 81. LIT.: \or|i Stoj~evski, Reformite na Avstro-Ungarija vo Skopskiot sanxak i vo nekoi delovi na vilaetot Skopje od 1903-1904 godina, Zb. Evropa i makedonskoto pra{awe. Materijali od nau~niot simpozium, Del~evo, 29, 30 septemvri i 1 oktomvri 1994 godina, Del~evo, 1995; Ahil Tunte, Republika Makedonija - prva dekada (1990-1999), Skopje, 2005. T. Petr.
AVSTROUNGARSKO–RUSKA TAJNA KONVENCIJA (Budimpe{ta, 3/15. I 1877) – me|udr`aven dogovor za balkanskoto vladeewe na Osmanliskata Imperija. So nea bilo dogovoreno vo slu~aj na vojna na Rusija protiv Osmanliskata Imperija i teritorijalni promeni Avstro-Ungarija da ja okupira Bosna i Hercegovina, a Rusija da ja okupira Besarabija. Na Balkanot se isklu~uvalo sozdavawe slovenska ili druga golema dr`ava; Bugarija, Albanija i drugiot del od Rumelija (Makedonija) mo`ele da stanat nezavisni dr`avi, a Tesalija, del od Epir i ostrovot Krit da se soedinat so Grcija. Carigrad so bliskata teritorija, ~ii granici bi se opredelile, mo`el da stane sloboden grad. LIT.: Makedonija vo me|unarodnite dogovori 1875-1919. Izbor, redakcija i komentar d-r Aleksandar Hristov i d-r Jovan Donev, Skopje, 1994. M. Min.
AVTOBUSKI PRETPRIJATIJA I AVTOBUSKI STANICI. Prvoto pretprijatie za javen prevoz go formirale bra}ata Popovi} od Skopje (1925), a podocna vo Bitola e formirano pretprijatieto „Jug“ (1932). Na 2. XII 1944 g. ATRO – „Proleter“ ja pu{ti prvata avtobuska linija na relacija Skopje – Bitola, a prvoto pretprijatie za prevoz na patnici – „FAP“ e formirano vo 1945 g. Denes ima vkupno 32 AP. Na 8.
9
A
AVTOMATIZACIJA
IV 1953 g. e sozdadeno Zdru`enieto za javen avtobuski soobra}aj. Izgradeni se nad 190 avtobuski stojali{ta, kako i avtobuski stanici niz RM. Pri formiraweto na Delovnata zaednica (1973) egzistiraa okolu 14 AS, vo 1983 g. – 22 AS, a vo 2004 g. ima{e 31 AS. LIT.: M. Stefanovski, Soobra}ajot vo Makedonija, Matica Makedonska, Skopje, 2001 g. R. D., Kr. B.
AVTOMATIZACIJA I MEHANIZACIJA NA TEHNOLO[KITE PROCESI VO DRVNATA INDUSTRIJA VO REPUBLIKA MAKEDONIJA – integralen del na drvnoindustriskite tehnologii. So niv ~ovekoviot trud se zamenuva so rabota na visokoproizvodni ma{ini, uredi i sistemi za kontrola i upravuvawe. Kako rezultat na taa zamena se ovozmo`uva samostojno te~ewe na proizvodnite operacii i procesi (bez ili so delumno u~estvo na ~ovekot). Drvnata industrija ima svoi specifi~nosti koi imaat vlijanie vrz tipot na tehni~kite sredstva za avtomatizacija i mehanizacija. Specifi~ni karakteristiki ima i kaj razli~nite vidovi na drvnoindustriskite proizvodstva, koi isto taka imaat vlijanie pri izborot na tipot na tehni~kite sredstva i na tipot na sistemite so koi se realizira avtomatizacijata vo konkretnite proizvodstveni operacii i procesi. Vo drvnoindustriskite pretprijatija vo RM postojat poluavtomatizirani, avtomatizirani i mehanizirani tehnolo{ki procesi. Avtomatizacijata i mehanizacijata se prisutni podednakvo vo proizvodstvenite kapaciteti od primarnoto i finalnoto proizvodstvo. B. Il. AVTOMOBILSKA BRIGADA NA NOV I POJ ZA MAKEDONIJA (Skopje, XI 1944) – voena edinica na NOV i POJ za Makedonija. Vo formaciskiot sostav imala 70 kamioni. Gi opslu`uvala site edinici vo snabduvaweto so hrana, municija i dr. V. St.
Prviot broj na v. †Avtonomija# (1898)
„AVTONOMIœ# (Sofija, 10. V 1898 ‡ 23. X 1899 i 7. XII 1901 ‡ 30. III 1902) ‡ makedonski vesnik. Vo podnaslovot prvin se deklariral kako organ na politi~kite interesi na hristijanskoto naselenie vo Turcija (br. 1-5), potoa kako nezavisen organ na makedonskite
10
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
interesi (br. 6-19), kako organ na politi~kite interesi na makedonskoto naselenie vo Turcija (br. 20-24) i pak kako prviot podnaslov. Prviot broj bil pe~aten vo pe~atnicata na Ivan P. Daskalov, a podocna smenil u{te osum pe~atnici. Odgovoren urednik prvin bil D. G. ^ohaxiev, a potoa St. Ivanov, A. S. Vasilev, Ivan Stojmenov, Ivan Nedev, Todor Arsov i A. K. ^akarov. Izleguval sekoja sabota. Objaveni se vkupno 54 broja. Objavuval napisi od politi~ki karakter i dopisi od site krai{ta na Makedonija za polo`bata na naselenieto. Vo prodol`enija e objavena i poemata na Rajko @inzifov „Krvava ko{ula#. Sodr`i i napisi na francuski jazik. LIT.: D-r Boro Mokrov, Razvojot na makedonskiot pe~at i novinarstvo (od prvite po~etoci do 1945 godina), Skopje, 1980, 179-181; D-r Boro Mokrov ‡ M-r Tome Gruevski, Pregled na makedonskiot pe~at (1885-1992), Skopje, 1993. S. Ml.
„AVTONOMIœ# (Sofija, 1‡16. VIII 1903, st. st.) ‡ zadgrani~en vesnik na Vnatre{nata makedonsko-odrinska revolucionerna organizacija. Izleguval na bugarski i francuski jazik. Bil pe~aten vo pe~atnicata na Georgi A. No`arov, najaven deka }e izleguva sekoja sabota, no izlegle samo tri broja. Uvodnikot na prviot broj ima naslov „Pred revolucijata#, so napomena: „pred sudbonosnite nastani {to se odvivaat vo na{ata tatkovina nie nema da zboruvame. Ostavame na samite nastani da zboruvaat. Ako denes Organizacijata se re{ava da izleze so svoj zadgrani~en list, toa go pravi za da gi iznesuva pred svetot barawata na naselenieto {to se bori i da go za{titi negovoto delo od onie {to sakaat da go klevetat.# Vo istiot prv broj na francuski jazik e objavena i „Deklaracija na VMORO#, potpi{ana od zadgrani~nite pretstavnici vo Bugarija d-r Hristo Tatar~ev i Hristo Matov. Vtoriot broj od 5 avgust, (st. st.) soop{tuva: „@repkata e frlena, borbata po~na. Na 20 juli ve~erta vo tri ~asot po tursko, soglasno so re{enieto na Centralniot revolucioneren komitet, zapo~naa dejstvata vo celiot Bitolski vilaet... Pretsedatel na Bitolskiot vostani~ki {tab e Dame Gruev, a ~lenovi se: Pere To{ev, Boris Sarafov i A. Lozan~ev...# Tretiot i posleden broj od 16 avgust e ispolnet so svedo{tva za tekot na Ilindenskoto vostanie. LIT.: D-r Boro Mokrov ‡ M-r Tome Gruevski, Pregled na makedonskiot pe~at (1885-1992), Skopje, 1993, 29-30. S. Ml.
Prvata stranica na v. †Avtonomna Makedonija# (1905)
„AVTONOMNA MAKEDONIJA (La Macédoine autonome)# (Belgrad, 12. H – 14. XII 1905) – nedelen neoficijalen organ na Makedonskiot klub vo Belgrad. Podnaslovno moto: „Balkanot na balkanskite narodi – Makedonija na Makedoncite# (Gledston). Glaven urednik Grigorie Haxita{kovi} (od Voden), sopstvenik i odgovoren urednik \or|e \er|ikovi} (od Gevgelija), a me|u sorabotnicite se i J. Veli}, A. Atanasov i E. Sprostranov. Vesnikot izleguva na srpski jazik (so uvodnicite i na francuski), so programska koncepcija vo prviot broj so podnaslovi: „I. Idejata za avtonomija na Makedonija pod garancija na golemite sili i na malite balkanski dr`avi. II. Makedonskoto pra{awe ne e nacionalisti~ko pra{awe; toa ne e nacionalno pra{awe na niedna od balkanskite dr`avi, sekoja od koi go smeta kako takvo za sebe i so toa go pravi nevozmo`no negovoto re{enie; toa e politi~ko pra{awe na site hristijanski narodi {to `iveat vo Makedonija. III. Idejata za Balkanska konfederacija so Makedonija kako nejzin ~len#. Koga izdava~ite formiraat jadra i vo Makedonija i vospostavuvaat li~en kontakt so rakovodstvoto na TMORO za u~estvo kako posebna makedonska grupa na pretstojniot Rilski kongres, vo Belgrad nastanuvaat uli~ni demonstracii i doa|a do smena na vladata. Po verbalnite i fizi~kite napadi i zastra{uvawa, po br. 12 vesnikot prestanuva, a redaktorite-izdava~i moraat da ja napu{tat Srbija. Taka e zadu{en i Makedonskiot klub i raznebitena organizacionata struktura vo zemjata i vo stranstvo.
AGATIJ
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
LIT.: Bla`e Ristovski, Makedonskiot klub vo Belgrad i vesnikot „Avtonomna Makedonija# (1905), „Sovremenost#, XXXI, 4 i 5, 1969, 501-542 i 619-639. Bl. R.
Organot na makedonskata emigracija †Avtonomna Makedonija# (1920&1923)
„AVTONOMNA MAKEDONIœ# (Sofija, 1. XII 1920 ‡ 26. I 1923) ‡ vesnik, organ na makedonskata emigracija vo Bugarija, a od broj 53 (15. XII 1921) organ na Makedonskata federativna emigracija vo Bugarija. Izleguval edna{ nedelno, na bugarski jazik. Prviot broj bil pe~aten vo pe~atnicata na v. „Pravo#, vo tira` od 2.500 primeroci, a podocna vo drugi tri pe~atnici. Urednici bile Ivan Snegarov i Vladislav (Slav~o) Kova~ev. Objaveni se vkupno 97 broja. Imal cel da gi obedini Makedoncite-emigranti i da sozdade silna politi~ka organizacija koja povtorno }e go pokrene makedonskoto pra{awe i negovoto re{avawe po miren pat.
AVTOHTONI CVE]IWA (ENDEMI^NI, RELIKTNI, ZAGROZENI) – ukrasni, zeleni, grmu{esti i polugrmu{esti rastenija, koi se avtohtoni, odnosno poteknuvaat i prirodno se rasprostraneti na podra~jeto na Makedonija (Astragalus physocalyx, Astragalus cernjavskii, Colchicum macedonicum, Potentilla doerfleri, Ranunculus degeni, Osmunda regalis, Salvia jurisicii, Silene paeoniensis, Asplenium macedonicum, Crocus cvijici, Crocus pelistericus, Drosera rotundifolia, Thymus oehmianus, Tulipa mariannae, Viola arsenica, Viola allchariensis i dr.). ^esto se endemi~ni ili reliktni vidovi, nekoi se vklu~eni vo listite na zagrozeni vidovi. Tie se od posebno zna~ewe za biolo{kata raznovidnost, kako genofondovi za nau~ni istra`uvawa, vo selekcionite zafati i kako potencijalni vidovi za pejza`noto oblikuvawe i ureduvawe. LIT.: Studija za za{tita na prirodata, Zavod za za{tita na prirodata, Skopje, 1988. S. H. P.
LIT.: D-r Boro Mokrov, Razvojot na makedonskiot pe~at i novinarstvo (od prvite po~etoci do 1945 godina), Skopje, 1980, 309-312; D-r Boro Mokrov ‡ M-r Tome Gruevski, Pregled na makedonskiot pe~at (1885‡1992), Skopje, 1993, 30-31. S. Ml.
Spored Skilica, semejstvoto na carot Samuil na svadbata na }erkata Miroslava
Avtopatot Skopje&Tetovo
AVTOPAT – najvisoka soobra}ajna klasa na javni pati{ta, so dva razdvoeni kolovoza, gradeni za brzini od 80 do 120 km/~as. Prvata delnica {to e rekonstruirana i izgradena kako avtopat e Kumanovo – Miladinovci, so 21,8 km (1978). Kompletno nov avtopat e izgraden na delnicata Veles – Motel Makedonija (koridor 10), so dol`ina od 600 km (1985). Vkupno izgraden avtopat ima 196,80 km, a vo tek e izgradbata na u{te 45 km (v. patna mre`a). IZV.: Dokumentacija na Fondot za magistralni i regionalni pati{ta, Skopje. R. D.
AGATA (X–XI v.) – makedonska carica, `ena na carot Samuil. Poteknuvala od vizantiska blagorodni~ka familija od gradot Dra~. Nejziniot tatko Jovan Hrisilij bil proteuon na Dra~ i imal golemo vlijanie vo gradot i vo okolinata. Vo brakot so Samuil Agata imala ~etiri }erki i sinot Gavril Radomir. LIT.: Ioannis Scylitzae Sinopsis historiarum, rec. I. Thurn, Berolini et Novi Eboraci, 1973; S. Pirivatri¢, Samuilova dr`ava, Beograd, 1997. K. Ax.
AGATANGEL BITOLSKI, sv. (? – Bitola, 11. III 1727) – novoma~enik, Makedonec – nastradal kako `rtva na prisilnoto islamizirawe (so me~ mu bila otse~ena glavata). Za negovite stradawa i pravedniot `ivot se {irelo usno predanie vo Bitola i niz Makedonija. Prvoto `itie go napi{al jeromonahot Atanasij od manastirot „Simonopetra# na Sveta Gora. Del od negovite sveti mo-
A
{ti se vo Bitola i del vo Bigorskiot manastir. LIT.: Aleksandar Donski, Site svetiteli od Makedonija, [tip, 2006; Dobrila Milovska i Jovan Takovski, Makedonska `itijna literatura IX‡XVIII vek, Skopje, 1996; Mihajlo Georgievski, Makedonski svetci, Skopje, 1997. Rat. Gr.
Mitropolit Agatangel
AGATANGEL, mitropolit (Atanas Stankovski) (Skopje, 11. III 1955) – arhierej na Makedonskata pravoslavna crkva. Pred da primi mona{tvo bil sve{tenik na parohiska dol`nost. Zavr{il Makedonska pravoslavna bogoslovija (1975/76) i diplomiral na Bogoslovskiot fakultet vo Skopje (1995), rakopolo`en za |akon na 7. I, na 9. I 1979 g. za sve{tenik, a za protoerej bil proizveden vo 1988 g. Parohiski sve{tenik bil vo hramot „Sv. vm~. \or|i# vo ^air, a vo Avstralija vo „Sv. Bogorodica# vo Brizbejn, vo „Sv. vm~. Dimitrij# vo Springvel i vo „Sv. Nikola# vo Preston, izvesno vreme bil i arhierejski zamenik za Avstralija. Po vra}aweto vo Makedonija bil parohiski sve{tenik vo crkvite „Sv. vm~. Dimitrij# i „Sv. Kliment Ohridski# vo Skopje. Rabotel i kako referent na AUO, na Bogoslovskiot fakultet i vo Sinodot. Se zamona{il na 5. II 1998 g., na 24 juni bil izbran, a na 12 juli ist. godina hirotonisan za vikaren episkop na Skopskata mitropolija, so titula Episkop veli~ki. Na 13. II 2000 bil izbran i vostoli~en za Mitropolit povardarski. Od 2002 do 2006 bil Bregalni~ki mitropolit, a od 1. X 2006 povtorno Mitropolit povardarski. Nekolku godini ja rakovodi i Makedonskata pravoslavna bogoslovija vo Dra~evo (Skopsko) i HO „\akonija#. LIT.: Ratomir Grozdanoski, Stefan Arhiepiskop Ohridski i Makedonski, Skopje, 2000. Rat. Gr.
AGATIJ (]Agaq%az)?? (ok. 536–582) – vizantiski istori~ar i poet, rodum od Mala Azija. Po zavr{uvaweto na studiite po kni`evnost vo Aleksandrija i pravo vo Bejrut, se zanimava so advokatura vo Carigrad. Avtor e i na istoriskoto delo vo pet knigi Za Justinijanovoto vladeewe, koe{to so11
A
AGENT
dr`i edinstveni vesti za nastanite od 552–558 g. IZV.: Vizantiski izvori za istoriju naroda Jugoslavije, I, Beograd, 1955. LIT.: Volfgang Buhvald, Armin Holveg, Oto Princ, Re~nik gr~kih i latinskih pisaca antike i sredweg veka, Beograd, 1984. B. R.-J.
AGENT NA RM PRED EVROPSKIOT SUD ZA ^OVEKOVI PRAVA – lice {to RM go opolnomo{tuva da ja zastapuva pred Evropskiot sud za ~ovekovi prava (Strazbur, RF). Prv vladin agent na RM pred ovoj sud e d-r Cvetan Cvetkovski (19. X 1998 – 20. X 2001). IZV.: Arhiva na Ministerstvo za pravda na RM, Skopje, 2006. T. Petr.
AGENCIJA ZA VRABOTUVAWE NA REPUBLIKA MAKEDONIJA – slu`ba osnovana od strana na Vladata na SFRJ (1952) {to go pomaga vrabotuvaweto. Od 1960 g. prerasnuva vo Dr`aven zavod za vrabotuvawe na NRM, po {to nejzinoto ime e menuvano vo pove}e navrati. Od 2004 g. se transformira vo Agencija za vrabotuvawe na Republika Makedonija. Organizaciono, Agencijata e etablirana na tri nivoa: Centralna slu`ba na Agencijata vo Skopje, Centar za vrabotuvawe na gradot Skopje i 29 centri za vrabotuvawe za podra~jata na edna ili pove}e op{tini. Nejzinata dejnost e od javen interes, naso~ena da im dava uslugi na nevrabotenite lica, rabotodava~ite i na dr`avata, vo soglasnost so odredbite od Zakonot za vrabotuvawe i osiguruvawe vo slu~aj na nevrabotenost i so odredbite od Statutot na Agencijata. Agencijata, kako {to e toa slu~aj vpro~em so ovoj tip institucii i vo drugite pazarni ekonomii, izvr{uva vonredno zna~ajni ulogi vrzani za funkcioniraweto na pazarot na trudot. Vo ovoj kontekst, posebno treba da se potenciraat slednive: istra`uvawe i analiza na pazarot na trudot (analiza na sostojbite i promenite vo domenot na vrabotenosta i nevrabotenosta, t.e. ponudata i pobaruva~kata na trudot, strukturata na rabotnata sila, posebno na licata {to baraat vrabotuvawe, izgotvuvawe na razni programi i proekti za implementacija na aktivni pristapi vo vrabotuvaweto i za zgolemuvawe na fleksibilnosta na pazarot na trudot i sl.); osiguruvawe na pravata vo slu~aj na nevrabotenost (ovozmo`uvawe pravna i materijalna pomo{ vo slu~aj na nevrabotenost, kako i na pravna i materijalna za{tita vrzana za penziskoto i invalidskoto i za zdravstvenosto osiguruvawe na nevrabotenite lica, 12
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
a vo soglasnost so doma{nite zakoni i me|unarodnite dogovori i konvencii); registracija i evidencija (vklu~uvaj}i i sreduvawe, „~istewe# na evidencijata na nevrabotenite lica) i sl. Vo ponovo vreme, Agencijata posebno e fokusirana na promoviraweto i implementacijata na aktivnite politiki za vrabotuvawe: obuka, dokvalifikacii i prekvalifikacii na nevrabotenite, profesionalna orientacija na u~enici, studenti i nevraboteni lica, soveti i pomo{ za samovrabotuvawe, organizirawe na javni raboti, pottici i povolnosti za vrabotuvawe na invalidi, stimuli za rabotodava~ite za vrabotuvawa na licata evidentirani vo Agencijata, profesionalna selekcija na nevraboteni lica spored potrebite i barawata na rabotodava~ite itn. IZV.: Interni materijali na Agencijata za vrabotuvawe na Republika Makedonija. P. T.
AGENCIJA ZA SANACIJA NA BANKA – specijalizirana institucija osnovana za sproveduvawe na procesot na sanacija na bankarskiot sistem na RM. Formirana e vo po~etokot na 1994 g. od strana na makedonskata vlada, so po~eten kapital obezbeden od buxetot. Osnovna zada~a na Agencijata e da upravuva so lo{ite plasmani otstraneti od bilansite na bankite. Nejzinoto portfolio vklu~uva dva vida pobaruvawa od nad 300 trgovski dru{tva i javni pretprijatija: pobaruvawa vo iznos od 336 milioni dolari po osnova na koristeni stranski krediti od nekoi me|unarodni doveriteli (Pariskiot klub na doveriteli, Londonskiot klub na doveriteli, Svetskata banka itn.) i nenaplatlivi denarski pobaruvawa vo iznos od 12,7 milijardi denari (317,5 milioni dolari). Za iznosot na nenaplatlivite pobaruvawa prezemeni od Stopanska banka AD Skopje, od 1995 g., Agencijata izdava obvrznici za sanacija i rekonstrukcija na bankata. Obvrznicite glasat na donositel, tie se emitirani so rok na otplata od 15 godini, so mese~na isplata na kamatata i so godi{na isplata na glavnicata. Za naplata na pobaruvawata od krajnite korisnici na kreditite Agencijata primenuva razli~ni formi na regulirawe na pobaruvawata, kako: naplata na kreditite spored sklu~enite dogovori, predvremena naplata na kreditite so diskont, reprogramirawe na kreditite, proda`ba na pobaruvawata na treti lica, pretvorawe na pobaruvawata vo vlogovi vo pretprijatijata, aktivirawe na hipo-
tekite i inicirawe postapki za likvidacija i ste~aj. Organi na upravuvawe na Agencijata, imenuvani od strana na Vladata, se Upraven odbor, sostaven od sedum ~lena, i Direktor. Od 2001 g., imeto na Agencijata e promeneto vo Agencija na Republika Makedonija za upravuvawe so sredstva. Vo tekot na 2003 g. Agencijata prestana so svojata rabota. LIT.: Qup~o Trpeski, Pari i bankarstvo, Economy Press, Skopje, 2003, 560-563; Kiki Mangova Powavi}, Van~o Kargov, 60 godini centralno bankarstvo vo Republika Makedonija, Narodna banka na Republika Makedonija, Skopje, 2006, 141–145. G. P.
AGIS (? – 359 g. pr.n. e.) – pajonski kral, sovremenik na Filip II, pretendent na makedonskiot carski prestol vo periodot na politi~ka nestabilnost vo Makedonija. Bil vo sojuz so Atina protiv makedonskiot car Filip II. Zagovorot propadnal. Po smrtta na stariot pajonski kral, Filip II gi pokoril Pajoncite. LIT.: E. Petrova, Pajonija, Skopje, 1999. A. [uk.
S. H. V. Agjej
AGJEJ, Sa~idanand Hiranand Vatsjajan (Sachidanand Hyranand Vatsyaynan Agey) (Lakno, Indija, 7. V 1911 – Wu Delhi, 8. III 1989) – najzna~aen indiski poet na hindski jazik; vo literaturata vleguva so prekarot Agjej (neznajniot ili onoj {to ne mo`e da se dolovi). Avtor e na 15 knigi poezija, tri romani i pove}e zbirki esei. Bil urednik na spisanija i avtor na antologii. Negovata lirika se odlikuva so dlabok intimizam i filozofski problesoci. Vo 1983 godina go dobil Zlatniot venec na Stru{kite ve~eri na poezijata. BIBL.: Trepet, Ostrovi vo strujata, Mig na zelenata treva, Glasnik na porazot, Ludiot lovec, Znaci i mol~ewa. LIT.: Ante Popovski, Kon poetskiot opus na Agjej, Pesni, SVP, Struga, 1983. P. Gil.
AGO, Arif (Arif Ago) (Ohrid, 1935) – univerzitetski profesor od turskata nacionalnost vo RM. Zavr{il Filolo{ki fakultet vo Belgrad, doktoriral na Filolo{kiot fakultet vo Skopje. Rabotel kako profesor na Pedago-
AGRARNA POLITIKA
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
stanal sorabotnik na v. „Socijalisti~ka zora# (Skopje, 1919‡ 1921). So grupa istomislenici ja podr`uval III komunisti~ka internacionala. Kako emigrant i publicist vo Sofija (1921‡ 1925) po~nal da go izdava v. „SÍvetska MakedoniÔ# (8. III 1923) i se zalagal za makedonskite nacionalni prava, poradi {to bil uapsen i ubien. Arif Ago
{kata akademija †Kliment Ohridski# vo Skopje. Bil glaven i odgovoren urednik na redakcijata †Birlik#. Od 1979 g. do penzioniraweto e vo nastavni~ki zvawa predava~, vi{ predava~, vonreden i redoven profesor na Katedrata za turski jazik i kni`evnost na Filolo{kiot fakultet †Bla`e Koneski# vo Skopje, tri mandata bil prodekan na istiot fakultet i viziting-profesor na Univerzitetot Lung vo [vedska. Ima objaveno brojni stru~ni i nau~ni trudovi od oblasta na literaturata na turskata nacionalnost vo RM, sostavuva~ e na bukvarot na turski jazik, turskata gramatika, rakovoditel na pove}e nau~ni proekti od dijalektologijata na turskiot jazik i turskata literatura. U~esnik na pove}e me|unarodni kongresi i nau~ni sobiri, simpoziumi vo zemjava i vo stranstvo. IZV.: Univerzitet Kiril i Metodij, Bilten, 1996. A. Ago
Ivan Serafimov Agovski
AGOVSKI, Ivan Serafimov (Debar, 24. VI 1887 ‡ Sofija, prva polovina na 1925) ‡ revolucioner, prosveten deec i publicist. Osnovno u~ili{te zavr{il vo rodniot grad. Poradi ~lenstvo vo socijalisti~ki kru`ok, bil isklu~en od Pedago{koto u~ili{te vo Skopje (1905). Po zavr{uvaweto na vi{oto obrazovanie, u~itelstvuval vo Ki~evo i u~estvuval vo tamo{niot u~itelski bunt (1908). Bil aktivist na Skopskata socijaldemokratska grupa (1910‡1911). Podocna se vklu~il vo komunisti~koto dvi`ewe i
LIT.: Bane ^adikovski, Prilog kon biografijata i dejnosta na makedonskiot socijalist, revolucioner i publicist Ivan Serafimov Agovski, „Glasnik# na INI, XI, 1, Skopje, 1967, 77-116; Dan~o Zografski, Koncepcii, programi i proekti za dr`avno konstituirawe na Makedonija, Zb. ASNOM. Pedeset godini makedonska dr`ava 1944-1994. Prilozi od nau~niot sobir odr`an na 17-18 noemvri 1994, MANU, Skopje, 1995, 48. S. Ml.
AGOLI, Kemal (Debar, 1918 ‡ Goli Otok, po 1948) ‡ komunisti~ki deec od albansko poteklo. Kako apsolvent po filozofija i pedagogija, stanal ~len na diverzantska grupa (oktomvri 1941), ~len na KPA i borec na partizanski odred vo Albanija (1942). Kako zadninski aktivist vo Debar (od krajot na 1942) bil uapsen i sproveden vo zatvorot vo Tirana. Po kapitulacijata na Italija (8. IX 1943) stapil vo partizanskiot odred na Haxi Le{i, bil politi~ki komesar na Prviot NOPO, politi~ki komesar na bataljon na Prvata makedonskokosovska NOU brigada (11. XI 1943) i politi~ki komesar na ^etvrtata mladinska NO {iptarska brigada (1944). Bil izbran za delegat od Makedonija za Vtoroto zasedanie na AVNOJ i delegat na Prvoto zasedanie na ASNOM. Po Osloboduvaweto bil ~len na Glavniot odbor na NOFM (1945) i dr., po {to bil osuden za neprijatelska dejnost protiv FNRJ (1948). LIT.: Ki~evo i Ki~evsko vo NOV 19411945. Dokumenti, Ki~evo, 1985, 207, 324 i 395; Tetovo i Tetovsko vo NOV 19411945. (Materijali od nau~niot sobir odr`an na 20, 21 i 22 noemvri 1985 godina vo Tetovo i na Popova [apka), prva kniga, Tetovo, 1991; Dim~e Naj~eski, Golooto~ki svedo{tva. Posledici, zbornik, III, Skopje, 2006, 27. S. Ml.
AGOLI, Nexat (Debar, 1914 ‡ Goli Otok, 1949) ‡ pravnik, komunisti~ki deec od albansko poteklo. Zavr{il pravo vo Rim i bil sudija vo Tirana, no poradi komunisti~ka dejnost bil premesten na slu`ba vo \akovica (Kosovo), kade {to stanal borec na partizanski odred (1942). Naskoro se vratil vo Debarsko i bil na~alnik na [tabot na Prvata operativna zona na NOV i POM (1943), a potoa politi~ki komesar na ^etvrtata mladinska
A
{iptarska brigada (1944). Bil izbran za delegat od Makedonija za Vtoroto zasedanie na AVNOJ, a podocna bil kooptiran za ~len na ASNOM (27. X 1944) i izbran za vtor potpretsedatel na Prezidiumot na ASNOM (30. XII 1944). Vo prvata Vlada na DFM bil imenuvan za minister za socijalna politika (16. IV 1945), a potoa i reizbran (31. XII 1946). Po prifa}aweto na Rezolucijata na Informbiroto (1948), bil uapsen i osuden na robija, kade {to i po~inal. LIT.: Makedonski vladi. 60 godini, DARM, Skopje, 2005, 23 i 29. S. Ml.
„AGONISTIS# („AGONISTIS#) (^ehoslova~ka, 1949) – vesnik, godi{nik, organ na politi~kata emigracija od Grcija vo ^ehoslova~ka. Sodr`el i makedonska stranica „Borec#. Ja ureduvale Dimitar Veli~kov (Velaki) i Dinko Kozinakov. S. Ml. AGRAREN MAKSIMUM VO DFM/NRM/SRM ‡ voveden so Zakonot za agrarna reforma i kolonizacija od 23. VIII 1945 g. Vrz osnova na ovoj zakon, zemji{niot posed na zemjodelskite semejstva be{e ograni~en od 20 do 35 ha, a na crkvata do 10 ha obrabotlivo zemji{te. Za nezemjodelcite zemji{niot maksimum iznesuva{e tri ha. So Zakonot za zemji{niot fond od 1953 g. zemji{niot maksimum be{e opredelen na 10 ha obrabotlivo zemji{te za edno zemjodelsko semejstvo. Zemji{niot maksimum be{e ukinat so ustavnite amandmani od 1988 g., bidej}i go smetaa za pre~ka vo razvojot na privatnata sopstvenost vo oblasta na zemjodelstvoto. LIT.: Svetomir [kari}, Ustavno pravo, kniga prva, Skopje, 1991. Sv. [.
AGRARNA POLITIKA – del od ekonomskata politika {to se primenuva vo zemjodelskoto proizvodstvo od odredena dr`ava ili zaednica. Vo Republika Makedonija, s¢ do nejzinoto osamostojuvawe kako dr`ava, se vode{e agrarna politika {to se odnesuva{e za cela Jugoslavija. Od 1991 g. RM vodi sopstvena agrarna politika. So potpi{uvaweto na bilateralnite dogovori za slobodna trgovija so: Slovenija i Srbija i Crna Gora (1996); Hrvatska (1997); Bugarija i Turcija (1999); Ukraina i zemjite na Evropskata asocijacija za slobodna trgovija (2001); Albanija i Bosna i Hercegovina (2002); Romanija (2003); i Moldavija (2004); potoa so vklu~uvaweto vo Svetskata trgovska organizacija (2003) i so aplikacijata za ~lenstvo vo EU (2004), agrarnata politika na RM zapo~13
A
AGRARNA REFORMA
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
na so prisposobuvawe kon zaedni~kata agrarna politika na zemjite-~lenki na EU (CAP). Dr. \o{. AGRARNA REFORMA – promena vo zemji{nite imotni odnosi i na imotnata struktura so intervencija na dr`avata. Edna od najzna~ajnite merki na agrarnata politika, zatoa {to gi re{ava klu~nite pra{awa na agrarnata struktura. Se javuva vo uslovi na stopanska nerazvienost i agrarna prenaselenost. So Zakonot za agrarna reforma i kolonizacija (1945) se izvr{i likvidirawe i eksproprijacija na kapitalisti~kite stopanstva pri {to imotot be{e ograni~en na 35 ha vkupna povr{ina kaj zemjodelcite i na 3 ha kaj nezemjodelcite. So Zakonot za zemjodelskiot zemji{ten fond (1953) be{e ograni~en agrarniot maksimum na 10 ha kaj zemjodelcite i na 3 ha kaj nezemjodelcite. Zemji{niot maksimum e ukinat vo 1988 g. Dr. \o{. AGRARNA STRUKTURA – sostaven del na ekonomskata struktura so koja zemjodelstvoto e povrzano vo procesot na reprodukcijata. Taa e zbir na proizvodnite odnosi vo zemjodelstvoto na odreden stepen na razvoj na proizvodnite sili. Do 1990 g. vo Republika Makedonija ima{e 211 zemjodelski stopanstva vo op{testvena sopstvenost, 147 agrokombinati i 64 zemjodelski zadrugi, vo koi rabotea okolu 30.000 lica. Vo 1993 g. zapo~na proces na privatizacija na pretprijatijata {to stopanisuvaat so zemjodelsko zemji{te. Individualnite zemjodelski stopanstva, ~ij broj iznesuva 180.000, poseduvaat okolu 450.000 ha, so prose~na golemina na posedot od 2.5 ha, a vo struktura u~estvuvaat: so 82% vo obrabotlivoto zemji{te, so 63% od dolgogodi{nite nasadi, so 93% od livadite, so 14% od pasi{tata, so 60% od kapacitetite vo ribarstvoto, so 95% od vkupniot broj goveda, so 62% od brojot na sviwite, so 92% od ovcite i so 60% od `ivinarstvoto. Dr. \o{. AGRESIJA VRZ RM VO 2001 G. – primena na vooru`ena sila preku upatuvawe vooru`eni bandi, grupi, neregularni ili iznajmeni vojnici od Kosovo kako del od RS (po 1999 g. pod protektorat na OON), protiv suverenitetot i teritorijalniot integritet na RM, zabraneta so Povelbata na OON. Ovoj fakt e konstatiran vo Rezolucijata 1345 (21. III 2001) na Sovetot za bezbednost na OON so formulacijata „izvr{iteli na nasilstvoto vo RM se albanski ekstremisti od Kosovo#. Pret14
Makedonskite braniteli vo akcija (2001)
hodno e izvr{ena agresija vrz SRJ od strana na 19 dr`avi-~lenki na NATO (bez odobrenie od Sovetot za bezbednost na OON) pri {to se izvr{eni te{ki povredi na pove}e granki na me|unarodnoto pravo, osobeno humanitarnoto, so posledici vo odnos na celokupniot me|unarodno-praven poredok i ekolo{ka katastrofa so regionalni razmeri. Vo tekot na traeweto na agresijata (22. III – 10. VI 1999), vo RM se stacioniraat NATO trupi so razli~en sostav, mandat i traewe. LIT.: Mitre Arsovski - Stojan Kuzev Risto Damjanovski, Vojnata vo Makedonija vo 2001 godina, Skopje, 2001; Tatjana Petru{evska, Napadot na NATO vrz SRJ - presedan vo funkcioniraweto na me|unarodnata zaednica, †Makedonsko vreme#, Skopje, 1999. T. Petr.
AGRIJANI (Grai) – pajonsko pleme, koe gi naseluva teritoriite vo gorniot tek na rekata Strimon (spored Tukidid). Herodot gi spomnuva me|u plemiwata {to ne gi pokoril persiskiot vojskovodec Megabaz (V v. pr.n.e.). Vo vremeto na Filip II bile makedonski sojuznici. Nivniot vladetel Langar so najdobrite vojnici mu se pridru`il na Aleksandar Makedonski protiv ilirskoto pleme Avtarijati. Vo Aleksandroviot pohod u~estvuval pod zapovedni{tvo na Atal. Kako naemnici se spomnuvaat vo vojskite na dijadosite (kraj na III v. pr.n.e.) vo Egipet, kaj Antigon Doson, Antioh III, no i vo vojskite na poslednite makedonski carevi Filip V i Persej (po~. vo II v. pr.n.e.). Posleden pat se spomnuvaat vo 169 god. n.e. kako vojnici {to se borat za gradot Kasandreja.
nastavna disciplina {to gi izu~uva me|usebnite odnosi na `ivite organizmi (rastitelni i `ivotinski), od edna strana, i ambientot (`ivotnata sredina) vo zemjodelstvoto, od druga. Posoodvetna definicija iznesuva Molnar (1995): „Agroekologijata gi prou~uva zakonitostite vrz koi vo zemjodelskoto proizvodstvo se zasnovuva zaedni~kiot `ivot, odr`uvaweto i proizvodnata dejnost na kulturnite rastenija i doma{nite `ivotni.# Agroekologijata, kako i ekologijata vo celina, opfa}a dve osnovni komponenti: agrobiotopi i agrobiocenozi, koi se povrzani vo eden sistem: agroekosistem. Agrobiotopite se karakterizirat so pove}e ili pomalku izedna~eni fizi~ki i hemiski komponenti (klima, reljef, petrografija, hidrografija, po~vi i sl.) vo opredeleni teritorijalni edinici, vo koi se odvivaat `ivotnite funkcii na oddelni asortimani zemjodelsko proizvodstvo. Agrobiocenozite gi pretstavuvaat
LIT.: Thucidides, II, 96, Harvard Univessity Press, 1958; Herodotus, V, 16.1, Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1961; E. Petrova, Pajonija,Skopje, 1999. A. [uk.
AGROEKOLOGIJA (st.gr~. `grÁz – niva; o«kÁz – okolina, sredina; lÁgoz – nauka) – nau~na i
Agroekolo{ki nasadi za proizvodstvo na biodizel
AGROTEHNIKA
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
asortimanite na `ivite organizmi (vidovi, sorti, hibridi, rasi) koi, zaedno so spontanite organizmi (pleveli, {tetnici, bolesti), se odgleduvaat vo oddelni agrobiotopi. Me|u dvete komponenti integralno se odvivaat procesite na razmena na materiite i protok na energijata, taka {to povrzanosta na agrobiotopite so agrobiotopite funkcionira kako edinstven sistem – agroekosistem (vo slobodnata priroda – ekosistem). RM so svojata geografska polo`ba, klimatski uslovi, reljef, hidrografija, hidrologija, petrografija, po~vi, i dr., se odlikuva so golem broj agrobiotopi, koi ovozmo`uvaat produktivno funkcionirawe na raznovidni agrobiocenozi. Vo ovaa nasoka golemo nau~no i aplikativno zna~ewe ima agroekolo{koto reonirawe. R. L. AGROINDUSTRIJA – zaemna povrzanost na primarnoto zemjodelsko proizvodstvo i prerabotuva~kata industrija na zemjodelski proizvodi. Zemjodelskoto proizvodstvo (rastitelnoto proizvodstvo i sto~arstvoto) e osnova za razvoj na nekolku prerabotuva~ki industrii, koi go ~inat t.n. agroindustriski kompleks. Tuka spa|aat: prehranbenata industrija, proizvodstvoto na pijalaci, proizvodstvoto na dobito~na hrana i industrijata za tutun i cigari. Ovie industrii imaat silno vlijanie vrz razvojot na primarnoto zemjodelsko proizvodstvo. Istoriski gledano, prehranbenata industrija vo Makedonija svoite koreni gi vle~e u{te pred Vtorata svetska vojna, koga najgolem del od prerabotkite na zemjodelskite proizvodi se vr{ea vo samite selski doma}instva. Po Vtorata svetska vojna ovie dejnosti sukcesivno gi prezedoa novoizgradenite indu-
Fabrikata †@ito Luks# vo Skopje
striski kapaciteti. Denes asortimanot na prehranbenata industrija broi okolu 120 proizvodi. Vo proizvodstvoto na pijalaci, od pred Vtorata svetska vojna, be{e nasledeno samo proizvodstvoto na pivo, dodeka vo ponovo vreme ovaa industriska granka celosno go prezede i proizvodstvoto na drugite vidovi alkoholni i bezalkoholni pijalaci. Proizvodstvoto na `estoki alkoholni pijalaci od 5.090 hl vo tekot na 1947 g. porasna na 10.548 hl 2005 g., dodeka proizvodstvoto na pivo, vo istiot period, porasna od 50.000 hl na okolu 720.000 hl. Industriskoto proizvodstvo na dobito~na hrana nema{e nekoja pogolema razvojna tendencija, {to ne mo`e da se re~e i za prerabotkata na tutunot. Pred Vtorata svetska vojna, prerabotkata na tutunot se vr{e{e vo industriskite skladi{ta, kako obi~na manipulacija. Po Vtorata svetska vojna taa tehnolo{ki be{e usovr{ena so celosna fermentacija. Proizvodstvoto na fermentiran tutun porasna od 10.742 t vo tekot na 1947 g., na 31.962 t 1983 g., za 2005 g. da se namali na 15.904 toni. Fabri~ko proizvodstvo na cigari pred Vtorata svetska vojna nema{e. Proizvodstvoto na cigari od 890 milioni par~iwa vo tekot na 1947 g. porasna na 14.030 milioni par~iwa vo 1983 g., a vo 2005 g. se namali na 5.793 milioni par~iwa. Republika Makedonija raspolaga so relativno golem broj kapaciteti na prerabotuva~kata industrija. Pove}eto od niv bea izgradeni pred osamostojuvaweto na dr`avata i vo osnova bea nameneti za pazarot na porane{na SFRJ. Golem del od niv denes go nadminuvaat doma{noto proizvodstvo na surovinska baza (maslo, {e}er, tutun i drugo). Po osamostojuvaweto na zemjata,
A
stesnuvaweto na pazarot, niskata investiciona aktivnost i visokata amortiziranost na postojniot fizi~ki kapital, pridonesoa za dopolnitelno namaluvawe na nivnata iskoristenost. LIT.: Strategija za razvoj na zemjodelstvoto vo Republika Makedonija do 2005 godina, MANU, Skopje, 117–119; N. Uzunov, Stopanstvoto na Republika Makedonija, 1945–1990, MANU, Skopje, 2001, 333-340; Dr`aven zavod za statistika, Statisti~ki godi{nici na Republika Makedonija, 1955-2006. D. E.
AGRONOM (st.gr~. `gronÁmoV ‡ nadgleduva~ na nivite) – zemjodelski stru~wak. Vo Republika Makedonija i vo drugi zemji terminot agronom e voobi~aen naziv za zemjodelski stru~wak so zavr{en zemjodelski fakultet, a vo nekoi zemji i so zavr{ena vi{a zemjodelska {kola od koja bilo zemjodelska nasoka. R. L.
Prou~uvawe na po~vata
AGRONOMIJA (st.gr~. `grÁV ‡ niva i nÁmoV ‡ zakon) – kompleks od nau~ni i stru~ni disciplini od site specijalnosti na zemjodelstvoto. Vo potesna smisla, ovoj termin se odnesuva na prou~uvaweto i primenata na zakonitostite vo op{toto i posebnoto poljodelsko proizvodstvo, a kako posebno priznata granka na zemjodelskite nauki, spored Martin et al. (1969), postoi od 1900 g. R. L. AGROTEHNIKA (st.gr~. `grÁV – niva i t…cnh – umeewe, ve{tina). Obemna, nau~na i stru~no-aplikativna materija od kompleksot na zemjodelskite nauki. Prou~uva i iznao|a tehni~ki i tehnolo{ki re{enija za intervencii vo agrobiotopite i vo agrobiocenozite vo oddelni agroekosistemi, so koi se ovozmo`uva dobivawe na {to postabilni, poekonomi~ni i pokvalitetni proizvodi od oddelni asortimani na zemjodelskoto proizvodstvo. Agrotehnikata opfa}a kompleks od tehni~ki i tehnolo{ki merki koi mo`at da se grupiraat vo dve osnovni grupi: 1. Merki so koi se vr{at promeni vo po~vite od oddelni agrobiotopi; i 2. Merki so koi se vli15
A
ADAJ
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
Instalacija za sovremeno navodnuvawe
jae vrz oddelni agrobiocenozi (vidovi posevi ili vidovi nasadi) poradi vospostavuvawe na {to pousoglaseni odnosi me|u oddelnite agrobiocenozi i oddelnite svojstva na agrobiotopite. Najzna~ajni merki od prvata grupa se po~venite agromelioracii i obrabotkata na po~vata. Po~venite agromelioracii, spored potrebata, opfa}aat pogolem broj merki, kako {to se: nivelirawe na neramni povr{ini; regulirawe na vodniot re`im na prevla`ni povr{ini po pat na soodvetni zafati – odvodnuvawe so kanalska mre`a, so poseben drena`en sistem, meliorativno prodlabo~uvawe na po~veniot sloj i dr.; ~istewe na povr{inata od prethodnata drvenesta i zeljesta vegetacija; nivelirawe na povr{inite i parcelizacija spored uslovite na terenot i spored nasokite (asortimanot) na zemjodelskoto proizvodstvo i sl. Obrabotkata na po~vata pretstavuva intervencija vo gorniot po~ven sloj so opredeleni ma{ini i orudija, so ~ija funkcija nastanuvaat nekolku, mnogu zna~ajni, tehnolo{ki procesi, kako {to se: drobewe i razrovkuvawe na po~venata masa, prevrtuvawe na izoraniot plast, me{awe na oddelnite sloevi me|u sebe, ramnewe na povr{ina na po~vata, a po potreba nabivawe na po~vata. Sekoj od navedenite procesi pridonesuva za sozdavawe i odvivawe na opredeleni fizi~ki, hemiski i biolo{ki fukcii vo po~vata, koi pridonesuvat za {to pouspe{en rast i razvitok na odgleduvanite agrobiocenozi (zemjodelski kulturi) vo dadeniot agrobiotop (zemjodelski lokalitet). Obrabotkata na po~vata za odgleduvawe na nivski i gradinarski kulturi naj~esto se sostoi od dva osnovni dela: del na osnovna obra16
botka i del na dopolnitelna obrabotka. Naj~est vid na osnovna obrabotka e orawe na po~vata so plug so {tica za odmetuvawe. Pri oraweto na po~vata so vakov plug se vr{i prevrtuvawe i drobewe na po~vata na pomali grutki i positni agregati i me{awe na po~vata do dlabo~inata na oraweto (naj~esto 20-30 cm). Dopolnitelnata obrabotka na po~vata opfa}a pove}e operacii so koi se osposobuva gorniot po~ven sloj za uspe{no izveduvawe na seidbata i za obezbeduvawe povolni vodno-vozdu{ni uslovi za nepre~eno niknewe i razvoj na prestojnata kultura. Vo grupata agrotehni~ki merki so koi se vr{i vlijanie vrz odgleduvanite agrobiocenozi (oddelnite kulturi) spa|aat: plodoredot, semeto, seidbata, neguvaweto na kulturite. Plodoredot e plan za poefikasno iskoristuvawe na uslovite vo agrobiotopite preku plansko menuvawe na agrobiocenozite (oddelnite kulturi) po prostor i vreme. Mnogu vidovi nivski i gradinarski kulturi, ako pove}ekratno se odgleduvaat na isto mesto, ne nao|aat povolni uslovi za normalen rast i razvitok. Plodoredot opfa}a dve komponenti: polesmena i plodosmena. Plodosmenata pretstavuva menuvaweto na kulturite po vreme, t.e. na isto mesto sekoja vegetaciska sezona se odgleduva druga kultura; polesmenata zna~i deka ako zemjodelskiot objekt ima pove}e parceli, vo ista vegetaciona sezona, planski, na sekoja parcela se odgleduva posebna kultura (agrobiocenoza). Semeto i seidbata kako agrotehni~ki merki gi so~inuvaat metodite za izbor i primena na kvaliteten semenski materijal i, zavisno od nasokata na proizvods-
tvoto, primena na soodveten metod i tehnika na seidbata. Podgotovkata na seidbeniot materijal opfa}a obezarazuvawe, ~istewe na semeto od mehani~ki ne~istotii, ~istewe od plevelni semiwa i od seme na drugi sorti od istata kultura i sl. Seidbata, zavisno od vidot i nasokata na proizvodstvoto, naj~esto se izveduva so soodvetni redosealki. Neguvaweto na kulturite podrazbira sproveduvawe na opredeleni agrotehni~ki merki od seidbata do pribiraweto na kulturite. Po~esti merki se: valawe na po~vata, razdrobuvawe na povr{inskata korka na po~vata, me|uredno kultivirawe i okopuvawe kaj okopnite kulturi, proreduvawe na posevite poradi obezbeduvawe pooptimalen sklop (broj na individui po edinica povr{ina) na posevite, zagrnuvawe na rasteniR. L. jata kaj nekoi posevi i dr. ADAJ (V v. pr.n.e.) – makedonski poet. Za vreme na makedonskiot vladetel Arhelaj (413-399) Adaj go sostavil epitafot za nadgrobniot spomenik na tragi~arot Evripid, koj umira vo Makedonija i tuka bil zakopan. Za epitafot kako i za poezijata na Adaj nema soznanija. LIT.: N. Proeva, Istorija na Argeadite, Skopje, 2004. A. [uk.
Neolitski naod †Adam od Govrlevo# (ok. 4500 g. pr. n.e.)
ADAM OD GOVRLEVO ‡ kerami~ko torzo na ma`, arheolo{ki naod od neolitskata naselba Govrlevo, otkrien vo istra`uvawata vo 2000 g. Edinstven primer od neolitskata epoha, so modelirawe na ma{ka statueta i sosema realen prikaz na ~ove~ko telo, so prika`uvawe na grbot so ’rbetot i trtnata koska, rebrata stomakot, kolkovite i bedrata, so naglasuvawe na muskulaturata i realno pretstavuvawe na poloviot organ. Figurata e fragmentirano so~uvana (vis. 12 cm). Nejziniot vremenski kontekst e 4-ti horizont vo ramkite na zrelata faza od sredniot neolit, okolu 4500 pr.n.e.
ADVOKATSKA KOMORA
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
LIT.: M. Bilbija, Adam od Makedonija, Biznis Katalog ‡ 2006, Agencija za marketing i izdava~ka dejnost ‡ Marili, 2006, 20‡23. M. Bilb.
ADAMOVI], Lujo (Roviw, Hrvatska 1886 – Dubrovnik, 1935) – poznat fitogeograf od po~etokot na XIX v., koj ja prou~uval florata i vegetacijata na Balkanskiot Poluostrov. Negovata monografija „Die Vegetationsverhaltnisch der Balkanländern# (1909) ima golemo zna~ewe za florata i vegetacijata na balkanskite zemji, me|u niv i za Makedonija. Pravi obid za horizontalno i vertikalno zonirawe na rastitelnosta na Balkanskiot Poluostrov i voveduva nekoi novi vegetaciski poimi (psevdomakija). Vl. M.
Mir~e Adam~evski
ADAM^EVSKI, Mir~e (Skopje, 25. XI 1949) – novinar. Diplomiral na Tehnolo{kiot fakultet vo Skopje. Najgolem del od rabotniot vek (1979-2004) go minal vo „Nova Makedonija#. Go ureduval prilogot „Ekonomija i pazar#. Vo periodot 1993-1999 g. e dopisnik od Moskva. Po vra}aweto e urednik-komentator vo Nadvore{nopoliti~kata i Stopanskata rubrika. Vo poslednite godini na „Nova Makedonija# glaven i odgovoren urednik. Avtor e na publikacijata „Makedonsko-ruska sorabotka# (januari 2003). Eden od osnova~ite i prv glaven urednik na spisanieto za grade`ni{tvo, arhitektura, ekologija i investicii „Porta 3#. Od april 2006 g. pretsedatel na Sovetot za radiodifuzija na RM. B. P. \. ADAM^ESKA, Sne`ana Mirkova (Del~evo, 8. V 1950) – pedagog, univerzitetski profesor. Diplomirala (1973), magistrirala (1983) i doktorirala (1988) na Filozofskiot fakultet vo Skopje. Nau~en interes $ e didakti~ko-metodi~kata problematika, posebno inovativnite tehniki i metodi na nastavata. Avtor e na nad 80 stru~ni i nau~ni trudovi i na nekolku u~ebnici za osnovno obrazovanie. Bila prodekan i v.d. dekan na Filozofskiot fakultet vo Skopje i ~len na Senatot
A
sto~noevropskata unija i e podredena na transverzalnoto oddelenie na Generalnata konferencija. Vo istata godina doa|a do rascep i ottoga{ vo Makedonija dejstvuvaat dve hristijansko-adventisti~ki crkvi. LIT.: V. Timovski, Obrazovanieto i religijata, Skopje, 2005. V. G.-P.
Sne`ana Adam~eska
na Univerzitetot „Sv. Kiril i Metodij#. BIBL.: Tandemskata rabota na u~enicite, 1991; Metodski prira~nik za u~eni~ka lektira, 1994; Aktivna nastava, 1996; Po~etno ~itawe i pi{uvawe, 1997 i dr. LIT.: Filozofski fakultet vo Skopje: 1920–1946–2006, Skopje, 2006, 205. K. Kamb.
ADANA ‡ makedonsko ma{ko narodno oro {to se izveduva vo polukrug, so po~etno dr`ewe na racete za ramo, a kon krajot tie se slobodno spu{teni i se dr`at za kitkite. Se igra vo 2/4 metar vo umereno brzo tempo. Oroto zapo~nuva so balansirawe, a potoa so potskoknuvawa, vrtewa i potkleknuvawa. Naj~esto se igra vo Vele{ko. LIT.: Mihajlo Dimoski, Makedonski narodni ora, Skopje 1977, 91. \. M. \.
ADVENTISTI (lat. adventus = doa|awe) – pripadnici na adventisti~kite religiski zaednici so protestantska nasoka, koi veruvaat vo advent, t.e. skoro povtorno doa|awe na Hristos. Adventizmot se pojavil vo ranite godini na XIX v. me|u pripadnicite na sredniot i na siroma{niot sloj na farmerite, trgovcite i na najniskiot sloj na gradskoto naselenie vo Severna Amerika. Posebno mesto za {ireweto na adventizmot ima propovednikot Vilijam Miler (1782–1849), porane{en oficer vo amerikanskata armija. Vo Makedonija adventizmot se pojavil pri krajot na XIX i po~etokot na XX v. Prvite sobranija na adventistite se konstituiraat vo 1880 g. vo Skopje, a potoa se {irat vo Strumica i vo Radovi{. Po~etocite na {ireweto na adventizmot vo Makedonija se povrzani so dejnosta na Andreas Sifrajd i lekarot i misioner Garabet Jeram. Po raspadot na SFRJ doa|a do reorganizacija na ovaa verska zaednica. Vo 1992 g. od Jugoslovenskata unija se sozdadeni dve posebni edinici: Jugoisto~noevropska unija (kade {to vleguvaat i adventistite od Makedonija) so sedi{te vo Belgrad i Hrvatsko-slovene~ka konferencija. Vo 1993 g. misijata vo Makedonija e izzemena od Jugoi-
Hristijanskata adventisti~ka crkva vo Skopje
ADVENTISTI^KA CRKVA vo Makedonija ‡ hristijanska sekta {to propoveda brzo doa|awe na Hristos na zemjata. Adventizmot e prenesen vo Makedonija vo 1920 g. ^lenstvoto se pridr`uva kon strogi pravila na `ivot, koi vklu~uvaat vozdr`uvawe od alkohol i tutun i celosno posvetuvawe na Boga vo sedmiot den od sedmicata (sabotata). Postojat dve adventisti~ki crkvi: Hristijanska adventisti~ka crkva (Crkva na adventistite na sedmiot den) so okolu 1.000 vernici, i Hristijanska adventisti~ka crkva so okolu 4.000 vernici, dvete so sedi{te vo Skopje. LIT.: Stark Rodney, Religious Movements: Genesis, Exodus and Numbers, New York, 1985; Adresar na verskite zaednici vo Republika Makedonija, Skopje, 2006. M. Ta{.
ADVOKATSKA KOMORA NA MAKEDONIJA ‡ osnovana so Re{enie na Vladata na DFM od 13. VI 1945 g. So Zakonot za advokaturata od 2002 g., AKRM se opredeluva kako samostojna i nezavisna ustanova. Najvisok organ na Komorata e Sobranieto, a rakovoden organ e Upravniot odbor. Akti na Komorata se: Statutot na AKRM, Pravilnikot za disciplinska odgovornost na advokatite i Kodeksot za profesionalna etika na advokatite. Od 1995 g., Advokatskata komora e polnopraven ~len na Internacionalnata unija na advokatite, od 2001 g. e primena za ~len-nabquduva~ vo Sovetot na advokatskite komori i pravni dru{tva pri Evropskata unija, a od 2002 g. e polnopraven ~len na Asocijacijata na advokatskite komori od dr`avite na Crnomorskiot region. Prv pretsedatel na Advokatskata komora e Georgi Haxi Ma17
A
ADVOKATURATA
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
nev, advokat od Veles (1951‡ 1955), a sega{en pretsedatel e Nenad Jani}ievi}, advokat od Skopje (od 2000). IZV.: Advokaturata vo Republika Makedonija (1945‡2005), AKRM, Skopje, 2005. Sv. [. i Gor. L.-B.
ADVOKATURATA VO MAKEDONIJA ‡ organizacija na licata {to izvr{uvaat advokatska dejnost. Osnovite na advokaturata vo Makedonija se postaveni vo Pravilata (Ustavot) na Makedonskiot vostani~ki komitet od 1878 g. So ovoj akt za prv pat se garantiraat pravoto na obvinetiot na odbrana i pravoto na branitel pred sudot. Vo periodot me|u dvete svetski vojni vo Vardarskiot del na Makedonija rabotele pove}e od 160 advokati. Me|u niv se istaknuvale: Jovan Altiparmakov od Bitola, Ilija Kocarev od Ohrid, Janko Caca od Prilep, Ilija ^elimanov od Strumica, Vasilie Stefanovski od Skopje i Kadri Salih od Tetovo. Vo vremeto na Vtorata svetska vojna rabotele pove}e advokati, me|u koi i: Grigor Anastasov, Kiril Drangov, Blagoj Pop-Pankov, Borislav Blagoev, Kiro Gligorov i Krum Organxiev. Na tretata sednica odr`ana na 2-3. IX 1944 g., Prezidiumot na ASNOM donese odluka da se vovede advokaturata kako slobodna profesija i kako del od pravosudstvoto na DFM. Ustavot na RM od 1991 g. ja opredeluva advokaturata kako samostojna i nezavisna javna slu`ba {to obezbeduva pravna pomo{ i vr{i javni ovlastuvawa vo soglasnost so zakon. Vo periodot od 1. I 1953 do 1. XII 2006 g. vo Imenikot na advokatite se zapi{ani 2.249 lica. IZV.: Advokaturata vo Republika Makedonija (1945‡2005), Skopje, 2005. Sv. [. i Gor. L.-B.
delenieto za prosveta na Sobranieto na Op{tinata vo Gostivar (1947‡1958). Kako ~len na SKM (1951), vr{el razni op{testveni i politi~ki funkcii: pretsedatel na Op{tinskiot komitet na mladinata i ~len na Sekretarijatot na Okoliskiot komitet na mladinata vo Gostivar, ~len na CK na mladinata na Makedonija, ~len na Glavniot odbor i pretsedatel na Op{tinskata konferencija na SSRNM (1960‡1962), ~len na Glavniot odbor na SSRNM i sekretar na Okoliskiot komitet na SKM vo Gostivar. Ja zavr{il Visokata {kola za politi~ki nauki vo Belgrad i potoa bil na~alnik na Oddelenieto za op{testveni slu`bi pri Sobranieto na Op{tinata Gostivar, politi~ki sekretar na Op{tinskiot i na Okoliskiot komitet na SKM vo Gostivar, ~len na CK na SKM, vo dva mandati potpretsedatel na Republi~kiot sovet na SSM, pratenik vo Sobranieto na SRM i SFRJ, pretsedatel na Komisijata za sledewe i ostvaruvawe na Zakonot za zdru`en trud, na Komisijata za delovni~ki pra{awa i na Administrativnata komisija na Sobranieto na SRM i vo dva mandati potpretsedatel na Sobranieto na SRM, sekretar i pretsedatel na Republi~kata konferencija na SSRNM. Bil u~esnik na pove}e kongresi na SKM i na XII kongres na SKJ. LIT.: Biografija na Burhan Ademi, „Nova Makedonija#, XXXVIII, 12714, Skopje, 16. VI 1982, 3; (Burhan Ademi), „Nova Makedonija#, 14. VI 1985. S. Ml.
„ADING# – Skopje – fabrika za proizvodstvo na hemiski proizvodi za grade`ni{tvoto. Osnovana e vo 1969 g., a od 1978 g. raboti samostojno. Od 1980 g. kako „Adi-
Fabrikata †ADING# & Skopje
tivi in`inering# (ADING) gi pro{iruva kapacitetite i asortimanot. Vo 1987 g. proizvodniot pogon e celosno razru{en vo eksplozija. Pro{irena moderna fabrika e izgradena na nova lokacija {to proizveduva, primenuva, plasira i intenzivno izvezuva: aditivi za cement i malter, hidroizolatori, plastifikatori, kitovi, epoksidni i silikonski sistemi, lepila, sredstva za za{tita od korozija i od po`ar i dr. LIT.: 35 godini ADING, monografija, Skopje, 2004. Sv. H. J.
ADMINISTRATIVNO-TERITORIJALNA PODELBA NA DFM/NRM/SRM/RM. Dr`avnata teritorija na DFM po Vtorata svetska vojna be{e podelena na narodni odbori, okolii i op{tini, kako oblici na lokalna uprava i samouprava. So Op{tiot zakon za narodnite odbori od 1946 g. ovie odbori bea opredeleni kako lokalni organi na dr`avnata vlast na svoeto podra~je. So ovoj zakon bea vovedeni tri stepeni na lokalnite organi na narodnata vlast: mesni, okoliski i okru`ni narodni odbori. Okolijata i op{tinata, kako lokalni teritorijalni edinici, prvpat bea vovedeni so Zakonot za podelba na NRM na okolii, gradski op{tini i op-
Burhan Ademi
ADEMI, Burhan (Gostivar, 4. I 1930) ‡ u~itel i politi~ar. Po Osloboduvaweto ja zavr{il gimnazijata vo Gostivar (1947) i bil primen za ~len na SKOJ (1946/ 47). Vedna{ potoa se vrabotil kako u~itel, potoa kako nastavnik vo gimnazijata i na~alnik na Od18
Administrativno-teritorijalna podelba na Republika Makedonija
{tini od 1952 g. Vo istata godina NRM be{e podelena na 18 okolii, 27 gradski op{tini i 205 op{tini. Spored Zakonot za podra~jata na okoliite i op{tinite od 1955 g., vo NRM ima{e 7 okolii i 73 op{tini. Vo tekot na 1962 g. brojot na op{tinite be{e namalen na 61. Okoliite bea ukinati vo 1966 g. Vo tekot na 1982 g. nastana nova podelba, pa vo SRM ima{e 34 op{tini, so prose~na golemina od 756 km2, so po 52 naseleni mesta i po 54.000 `iteli. So Zakonot za teritorijalna podelba na RM i opredeluvaweto na podra~jata na edinicite na lokalnata samouprava od 1996 g. bea vovedeni 123 op{tini. So Zakonot za teritorijalna organizacija na lokalnata samouprava vo RM od 2004 g. bea vovedeni 84 op{tini. Op{tinite Vrane{tica, Drugovo i Oslomej ostanuvaat i natamu posebni op{tini do lokalnite izbori vo 2009 godina. Nezavisno od izbornite rezultati, ovie op{tini, po sila na Zakonot, treba{e vo 2008 g. da se priklu~at kon Op{tinata Ki~evo. LIT.: Gordana Siljanovska-Davkova i Vladimir Mitkov, Lokalna samouprava, Skopje, 2000; Svetomir [kari}, Ustavno pravo, Skopje, 2006. Sv. [.
ADMINISTRATIVNO-TERITORIJALNA PODELBA NA EGEJSKIOT DEL NA MAKEDONIJA (po 1913). Po Vtorata balkanska vojna i po silata na Bukure{kiot miroven dogovor (10. VIII 1913) gr~kata dr`ava anektirala 34.000 km2 ili 51% od makedonskata teritorija. Teritorijata na Egejska Makedonija bila podelena na tri generalni
A
ADMINISTRATIVNO
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
Administrativno-teritorijalna podelba na Egejskiot del na Makedonija (po 1913)
direkcii: Centralna Egejska Makedonija so centar vo Solun (so okruzite Solunski, Halkidi~ki, Kuku{ki, Vodenski i Berski), Isto~na Egejska Makedonija so centar vo Kavala (so okruzite Serski, Dramski, Kavalski) i Zapadna Egejska Makedonija so centar vo Ko`ani (so okruzite Ko`anski, Kosturski i Lerinski). Na ~elo na provincijata bil naimenuvan guverner so funkcija minister za Severna Grcija. LIT.: Istorija na Makedonskiot narod, IV, Skopje, 2000. St. Kis.
ADMINISTRATIVNO-TERITORIJALNA PODELBA NA MAKEDONIJA VO ANTIKATA. Vo vremeto koga postoela makedonskata dr`ava (VII‡II v. pr. n.e.) anti~kite avtori razlikuvale glavno Gorna i Dolna Makedonija. Dolna Makedonija (Pierija,
Administrativno-teritorijalna podelba na anti~ka Makedonija oblastite zapadno od rekata Aksij
Botiaja, Eordaja, Almopija, Migdonija, Krestonija, Bisaltija i dr.) gi opfa}ala ju`nite, prete`no ramni~arski predeli, so prestolnina prvin vo Ajga, a podocna vo Pela. Gorna Makedonija opfa}ala prete`no planinski predeli (Orestida, Linkestida, Pajonija, Pelagonija, Dasaretija i dr.) i vo golem del se sovpa|ala so teritorijata na dene{na RM. Prirodnite granici {to ja razdvojuvale makedonskata dr`ava od sosednite teritorii, naj~esto se prostirale po visokite planinski venci, no i niz pogolemite re~ni dolini (na jug ‡ pl. Olimp, Kambunskite Planini i r. Penej; na jugozapad ‡ pl. Pind; na zapad pl. od [arplaninskiot masiv; na sever ‡ pl. Jakupica, r. P~iwa, Osogovskite Planini do pl. Rila i na istok ‡ isto~nite padini na pl. Pirin i r. Mesta). Ovie gra-
Administrativno-teritorijalna podelba na anti~ka Makedonija - oblastite isto~no od rekata Aksij
19
A
ADMINISTRATIVNO
nici na makedonskata dr`ava re~isi vo potpolnost se sovpa|aat so istorisko-geografskite granici na Makedonija, a edinstveno pozna~itelni otstapuvawa ima na sever. Vo vtorata polovina na IV v. pr. n.e., vo vremeto na kralevite Filip II i Aleksandar III Makedonski granicite na makedonskata dr`ava bile enormno pro{ireni. Vo vremeto na Filip II dr`avata na zapad dopirala do Jonskoto More, na istok do Crnoto More, a na sever, so pomali pro{iruvawa, ostanala starata nejzina granica, dodeka na jug se protegala do gr~kite oblasti Etolija i Fokida. Aleksandar III Makedonski, po pro{iruvaweto na severnite granici, celosno se naso~il kon osvojuvawata vo Azija, po {to isto~nata granica bila pomestena do r. Ind. Po negovata smrt ogromnata dr`ava ne se raspadnala vedna{ i nekoe vreme formalno bila odr`uvana. Vo prvata ~etvrtina na III v. pr.n.e. zavr{il procesot na nejzinata dezintegracija, a delovite od makedonskata dr`ava prerasnale vo posebni dr`avi, vladeani od posebni dinastii: Egipet (dinastijata na Ptolemeidite), Sirija i glavninata od porane{nite persiski teritorii (dinastijata na Selevkidite) i Makedonija so pogolem del od Grcija (dinastija-
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
ta na Antigonidite). So pa|aweto na makedonskata dr`ava pod rimska vlast (168 g. pr. n.e.), nejzinata teritorija bila podelena na ~etiri meridi, sekoja so svoe sedi{te: Amfipol, Tesalonika, Pela i Pelagonija. Takvoto ureduvawe bilo promeneto koga bila formirana provincijata Makedonija (148 g. pr. n.e.), koja bila upravuvana od pretor. Vo dva navrati provincijata Makedonija bila privremeno delena. Pri prvata podelba (kon krajot na IV v.) taa bila podelena na Makedonija Prima (so sedi{te Tesalonika) i na Makedonija Salutaris (so sedi{te Stobi). Pri vtorata podelba (sredinata na V v.) bile formirani Makedonija Prima (so sedi{te Tesalonika) i Makedonija Sekunda (so sedi{te Stobi). LIT.: Nade Proeva, Istorija na Argeadite, Skopje, 2004. T. Fil.
ADMINISTRATIVNO-TERITORIJALNA PODELBA NA MAKEDONIJA VO OSMANLISKATA IMPERIJA (XIV– XX VEK) – podelena na: vilaeti (ejaleti), sanxaci, kazi i nahii. Vo tekot na XV i XVI v. re~isi celata teritorija na Makedonija bila podelena vo pet sanxaci: Pa{a (Odrinski) sanxak, ]ustendilski, Ohridski, Solunski i Skopski sanxak, a site tie vlegu-
Administrativna podelba na Makedonija vo XV–XVII vek
20
vale vo Rumeliskiot beglerbegluk ili ejalet. Taa administrativna podelba na teritorijata na Makedonija, bez nekoi pokrupni promeni, traela do 30-tite godini na XIX v. So administrativnata reforma vo Osmanliskata Imperija od 1834 g. teritorijata na Makedonija vlegla vo ramkite na tri ejaleti: Rumeliski, Skopski i Solunski ejalet. Rumeliskiot ejalet vo najgolem del od vremeto (1838, 1846, 1859/ 60) se sostoel od: Bitolskiot (Pa{a) sanxak, Kosturskiot, Ohridskiot i Skadarskiot sanxak. Vo Skopskiot ejalet (1846; 1853) vleguvale: Skopskiot, Pri{tinskiot i Prizrenskiot sanxak, a vo Solunskiot ejalet (1846; 1853): Solunskiot, Serskiot, Dramskiot i sanxakot Tirhala. Vo soglasnost so Zakonot za administrativna podelba na Osmanskata Imperija (1864), vo 1867 g. bil formiran Solunskiot vilaet so sedi{te vo Solun, vo ~ij sostav vleguvale sanxacite: Bitolski, Skopski, Solunski, Serski i Dramski. Vo 1873 g. so odvojuvawe na eden del od teritorijata na Solunskiot vilaet bil formiran Bitolskiot vilaet so centar vo Bitola. Vo negoviot sostav vleguvale: Bitolskiot, Prizrenskiot, Skadarskiot, Skopskiot i Debarskiot sanxak. Tretiot vilaet {to ja opfa}al teri-
ADMINISTRATIVNO
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
torija na Makedonija bil Kosovskiot vilaet, formiran vo 1877 g. so odzemawe teritorii od Bitolskiot vilaet, so centar vo Pri{tina, a od 1888 g. vo Skopje. Vo nego vleguvale sanxacite: Skopje, Pri{tina, Novi Pazar, Ta{lixa (Plevle) i Pe}. LIT.: A. Stojanovski, Administrativno-teritorijalnata podelba na Makedonija pod osmanliskata vlast do krajot na XVII vek, GINI, XVII/2, Skopje, 1973; Turkiye’de idare te[kilatý, Hazýrlýyan: Vecihi Tonuk, Ankara, 1945; 18. yüzyýlýn ilk yarýsýnda osmanli devletinin idari taksimati. Eyalet ve sancak tevcihatý, dr. Orhan Kýlýç, Elazig, 1997; Die Provinzen des Osmanischen Reiches von Andreas Birken, Wiesbaden, 1976. Dr. \.
ADMINISTRATIVNO-TERITORIJALNA PODELBA NA MAKEDONIJA VO SREDNIOT VEK. Vo vremeto na vizantiskata vlast vo Makedonija postoele temi kako administrativni edinici: Solun, Strimon, Nov Strimon, Draguvitija i Verija. Bugarskata administrativna struktura se sostoela od komitati: Bregalni~ki, Devolski, Kutmi~evica i dr. Vo vremeto na Samuila Makedonija bila podelena na pove}e pomali ili pogolemi voeno-administrativni oblasti: Strumi~ka, Meglenska, Vodenska, Kolidron, Servija i dr. Mo{ne zna~ajni promeni vo statusot na makedonskite teritorii se slu~ile vo vtorata polovina od X v., koga sinovite na komitot Nikola, komitopulite David, Mojsej, Aron i Samuil, kako porane{ni pretstavnici na bugarskiot voeno-administrativen aparat, formirale posebna i napolno nezavisna dr`avna formacija, {to e poznata kako Samuilovo Carstvo (prva pretstolnina Prespa, potoa Ohrid). Jadroto na novata dr`ava vo golem del se sovpa|alo so teritoriite od porane{niot Devolski komitat. Kon prostranite mati~ni makedonski teritorii, bez Solun, Samuil (976‡1014), so osvojuvawa, kon svojata dr`ava gi vklu~il slednive teritorii: Tesalija, Epir, Albanija, Dukqa, Dalmacija, Bosna, Ra{ka i pogolem del od dene{nata Bugarija. Teritorijata na Makedonija i po{iroko verojatno bila podelena na pove}e pomali ili pogolemi voeno-administrativni oblasti, a sekoja od niv za svoj centar imala nekoj pogolem i dobro utvrden grad. Na ~elo na sekoja oblast se nao|al upravnik (naj~esto vo vizantiskite izvori imenuvan kako arhont), pod ~ija neposredna vlast se nao|ale i okolnite tvrdini. Po 1018 g., koga bilo uni{teno Samuilovoto Carstvo, Makedonija bila odnovo vklu~ena vo vizantiskiot tematski voeno-administrativen sistem. Od krajot na IX do XIII v., poznati se slednive temi:
Solunska, Strumi~ka, Berska, Kosturska, Meglenska, Pelagoniska, Ohridska, Vardarska, Skopska i dr. Vo periodot koga vo Vizantija vladeela dinastijata na Paleolozite, najrasprostraneta administrativna edinica e katepanatot. Od vtorata pol. na XIII v. poznati se slednive katepanati: Kalamarija, Ermilija, Jeris, Kasandrija, Apros, Strimon, Rendina, Stefanijana, Zavaltija, Popolija, Zihna, Ser, Langada, Vardar, Hristopol, Valavi{te i verojatno Meglen, Melnik, Verija, Slanica, Anaklusiron i Pelagonija. Kako del od centraliziranata Du{anova dr`ava, Makedonija bila razdelena na pove}e oblasti, a od niv nekoi bile imenuvani kako `upi. Po smrtta na Du{an bile formirani nekolku nezavisni feudalni oblasti so visok suverenitet. LIT.: Branko Panov, Makedonska srednovekovna dr`ava, Skopje, 1999. T. Fil.
ADMINISTRATIVNO-TERITORIJALNA PODELBA na Vardarskiot dal na Makedonija pod vlasta na Srbija, Bugarija i Kralstvoto na SHS/Jugoslavija (1912–1915; 1915–1918; 1919–april 1941). Od 1912 do 1915 g. Vardarskiot del na Makedonija bil okupiran od Srbija. Administrativno-teritorijalno bila podelena na 7 okruzi, a ovie na okolii i op{tini. Od esenta na 1915 do esenta 1918 g. Vardarskiot del na Makedonija bil okupiran od Bugarija, proglasen za edinstvena voeno-administrativna upravna oblast pod ime „Makedonska voeno inspekciska oblast# (MVIO). Taa bila podelena na 9 okruzi, od koi 7 bile celosno na makedonska teritorija. Od 1918 do april 1941 g. Vardarskiot del na Makedonija bil vo sostavot na Kralstvoto na SHS/ Jugoslavija. Vo po~etokot bil podelen na 7 okruga, okolii i op{tini. So Ustavot od 28. VI 1921 ovoj del na Makedonija bil
Administrativno-teritorijalnata podelba na okruzi vo Vardarskiot del na Makedonija (1918-1922)
A
Administrativno-teritorijalna podelba na oblasti na Vardarskiot del na Makedonija
podelen na 3 oblasti: Bitolska, Bregalni~ka i Skopska, a ovie na okolii (31) i op{tini. So Zakonot za „imeto i podelbata na Kralstvoto na upravni podra~ja# od 3. X 1929 g. Vardarskiot del na Makedonija e vo sostavot na Vardarska banovina i bil podelen na 29 okolii i op{tini. LIT.: Nade`da Cvetkovska, Lokalnata uprava vo Vardarskiot del na Makedonija me|u dvete svetski vojni (1919–1941), †Istorija#, br. 1-4, Skopje, 1988/1989. N. Cv.
Administrativno-teritorijalna podelba na Pirinskiot del na Makedonija (po 1912)
ADMINISTRATIVNO-TERITORIJALNA PODELBA na Pirinskiot del na Makedonija pod vlasta na Bugarija (1912 –). Ovoj del na Makedonija stanal okrug na Carstvoto Bugarija (okt. 1912 – 20. II 1920), imenuvan kako Strumi~ki okrug, so administrativen centar gradot Strumica. Administrativno bil podelen na okolii, so okoliski centri: Gorna Xumaja (Blagoevgrad), Mehomija (Razlog), Petri~, Nevrokop (Goce Del~ev) i Melnik. So odluka na Versajskata mirovna konferencija Strumica so del od nejzinata dotoga{na okolija $ bila odzemena na Bugarija i bila dodelena na Kralstvoto na Srbite, Hrvatite i Slovencite. Okrugot bil preimenuvan vo Petri~ki okrug (II 1920 – 1934) so okru`en centar gradot Petri~, potoa bil ukinat (1934–1943) i 21
A
ADMINISTRATIVNO
Gornoxumajskata, Petri~kata i Svetivra~kata okolija bile prisoedineti na Sofiskata, a Nevrokopskata i Razlo{kata okolija na Plovdiskata oblast. Po Vtorata svetska vojna nekolku pati bile praveni administrativno-teritorijalni promeni. Pirinskiot del na Makedonija pretstavuval Gornoxumajski okrug (1950–1987), potoa bil ukinat i prisoedinet na Sofiskata oblast. LIT.: Desanka Todorovi}, Okupacijata na Strumica 1919 godina, „Glasnik#, X/1, Skopje, 1966; EnciklopediÔ BÍlgariÔ, 1, BAN, SofiÔ, 1978. V. Jot.
ADMINISTRATIVNO-CENTRALISTI^KI EKONOMSKI SISTEM VO DFM/NRM (1945– 1950) – ekonomski sistem vo koj razre{uvaweto na centralniot ekonomski problem ({to da se proizveduva, kako da se proizveduva i za kogo da se proizveduva), t.e. razmestuvaweto na postojnite resursi vo ekonomijata, kompletno e prepu{teno na dr`avata (vladata) preku centralno i direktivno planirawe. Sistemot na administrativno-centralisti~koto upravuvawe na stopanstvoto vo NRM trae relativno kratko (1945–1950). Toj e fundiran vrz dr`avna (socijalisti~ka) sopstvenost nad sredstvata za proizvodstvo, nastanata so nacionalizacija i konfiskacija na imotite na porane{nite sopstvenici. Negovite bitni karakteristiki se identi~ni so onie na stopanskiot sistem na SSSR i na drugite toga{ni komunisti~ki zemji. Alokacijata na resursite e tipi~no nepazarna. Detalnite dr`avni planovi se zadol`itelni i vo osnova se sveduvaat na direktivi za pretprijatijata. NRM po~nuva da go realizira prviot petgodi{en plan od 1947 g., otkako vo prethodnite dve godini brojot na vrabotenite i nivoto na industriskoto proizvodstvo go nadminuvaat predvoenoto nivo. Od 1945 do 1950 g. brojot na vrabotenite vo NRM porasnuva od 26.437 na 105.237, no so mnogu niska produktivnost, a industriskoto proizvodstvo se zgolemuva za 2,6 pati, no presmetano vrz mnogu niska osnova. Centralniot plan im go opredeluva na pretprijatijata, po administrativna logika, koli~estvoto na dobra i uslugi {to treba da se proizvede i site drugi uslovi povrzani so proizvodstvoto – od kade da gi nabavat inputite (surovini, poluproizvodi i sl.) i po koja cena, na kogo da gi prodadat finalnite proizvodi i po koja cena. Platite na vrabotenite, isto taka, se odnapred opredeleni i fiksirani. Krajniot rezultat od vakvata alokacija na resursite se sveduva na nedovolno iskoristuvawe na postojnite kapa22
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
citeti i na niska ekonomska efikasnost. Nadvore{na manifestacija na ovoj problem e maloto proizvodstvo i evidentniot nedostig na dobra i uslugi. Deficitarnosta na dobra i uslugi e determinirana od dejstvoto na pove}e faktori: nerealno planirawe (centralnite planski organi predviduvaat pomali koli~ini dobra i uslugi od fakti~kite potrebi); od {iroko rasprostranetata praktika pretprijatijata da izdejstvuvaat poniski planski zada~i od nivniot realen proizvodstven kapacitet, bidej}i neispolnuvaweto na planovite se sankcionira; od nisko postavenite ceni na dobrata i uslugite, vo ovaa situacija se slu~uva planskite organi dobro da isplaniraat, pretprijatijata da gi ispolnat planovite, no poradi niskite ceni potro{uva~ite da pobaruvaat pogolemi koli~ini dobra i uslugi i sl. IZV.: Republi~ki zavod za statistika. Razvojot na SR Makedonija 1945–1984, Skopje 1986. LIT.: N. Uzunov, Stopanstvoto na Republika Makedonija 1945–1990, MANU, Skopje, 2001; K. Gligorov, Site jugoslovenski (stopanski) reformi, Skopje, 2006. T. F.
ADMINISTRATIVNO-CENTRALISTI^KI SISTEM NA UPRAVUVAWE VO MAKEDONIJA (1945‡1953). Se karakterizira so dr`avno upravuvawe na stopanstvoto i so administrativno regulirawe na zemjodelstvoto od strana na dr`avnata vlast. Dr`avnoto upravuvawe so stopanstvoto nastana kako rezultat na dr`avnata sopstvenost vrz sredstvata za proizvodstvo i te{kite uslovi za obnova i izgradba na zemjata. Vrz osnova na dr`avniot monopol vrz sredstvata za proizvodstvo, dr`avata stana osnovna sila vo op{testvoto. Vo simbioza so KPM, taa upravuva{e so stopanstvoto i so op{testvoto vo celina na centralisti~ki na~in i vrz osnova na seopfaten dr`aven plan. Vo takov sistem na rakovodewe so stopanstvoto sekoe pretprijatie se tretira{e kako dr`aven organ vo stopanstvoto i be{e napolno podredeno na nekoja od generalnite direkcii, kako oblici na administrativno rakovodewe so grupa istorodni pretprijatija (AOR). Rakovodna uloga vo upravuvaweto so stopanstvoto imaa sojuznite centralni organi. Administrativnoto regulirawe na zemjodelstvoto se javi kako prodol`ena raka na dr`avnoto upravuvawe so stopanstvoto. Dr`avniot aparat so mnogubrojni propisi regulira{e golem broj pra{awa: zadol`itelen otkup na zemjodelskite proizvodi za prehrana na gradskoto naselenie i na vojskata i snabduva-
we na industrijata so zemjodelski proizvodi; plansko odvivawe na seidbata; racionirawe i planska raspredelba na postojnite koli~estva zemjodelski proizvodi; opredeluvawe stokovi kontigenti na zemjodelski proizvodi za oddelni delovi na zemjata i dr. Dr`avata be{e prisilena ovie pra{awa da gi regulira so svoi propisi, bidej}i se zakanuva{e opasnost od glad na naselenieto. Kon ukinuvawe na racioniranoto snabduvawe so prehranbeni proizvodi se pristapi vo tekot na 1949 g., a kon ukinuvawe na zadol`itelniot otkup na zemjodelskite proizvodi vo 1951 g. Od 1953 g. e vovedeno samoupravuvaweto. LIT.: Svetomir [kari}, Ustavno pravo na SFRJ, prva kniga, Skopje, 1986. Sv. [.
Admiral, dnevna peperuga
ADMIRAL (Vanessa atalanta L.) – dnevna peperuga. Sredno golema, so usten aparat za li`ewe. Se hrani so nektar i rastitelni sokovi. Leta mnogu `ivo, po son~evi i cvetni livadi. Se pojavuva od maj do oktomvri. Rasprostraneta e niz cela Evropa. Vo Makedonija e zabele`ana kako leta poedine~no. LIT.: Josef Thurner, Die Lepidopterenfauna Jugoslawish Mazedoniens. I. Rhopalocera, Grypocera und Noctuidae, Posebno izdanie, Acta. Mus. Mac. Sci. Nat., Skopje, 1964; Lionel G. Higgins and Norman D. Riley, A field guide to the Butterflies of Britain and Europe, London and Glasgow, 1970; Paul Scheider – Predrag Jakšic, Die Tagfalter von Jugoslawisch Mazedonien Durina (Rhopalocera und Hesperiidae), München, 1990. V. T. K. – M. Kr.
Ali Ahmad Said Esber Adonis
ADONIS, Ali Ahmad Said Esber (Ali Ahmad Said Esber Adonis) (Kasabina, 1. I 1930) – poet i eseist, roden e vo Sirija, a podocna stanuva libanski dr`avjanin. Toj e najgolem sovremen arapski poet. Negovoto tvore{tvo pretstavuva sjajna lirska sinteza na
AEROP II
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
Istok i Zapad, edno novo literaturno izrazuvawe i tolkuvawe. Vo 1997 godina go dobil Zlatniot venec na SVP. BIBL.: Pesni na Mijar Damaskinecot, 1961; Kniga na metamorfozite i selidbata vo predelite na denot i no}ta, 1965; Teatarot i ogledalata, 1968; Vreme me|u pepli{tata i rozite, 1970; Ednina vo forma na mno`ina, 1977; Kniga na opkru`uvaweto, 1985; Pohota {to napira vo mapite na materijata, 1987; Svetlosni sve~enosti, 1988; Vtor alfabet, 1994. Avtor e i na pove}e eseisti~ki knigi. LIT.: Yves Bonnefoy, Violance et paix, Institut du monde arabe, Paris, 2000. P. Gil.
ADRIJANOV, Georgi (Belica, Razlo{ko, 14. XII 1897 – Bansko, dek. 1931) – revolucioner, komunist. Bil ~len na BKP vo Pirinskiot del od Makedonija i deec na VMRO(Ob). Vo Septemvriskoto vostanie (1923) bil komandir na ~eta. Bil na studii vo Francija i vo Belgija (1925–1928). Vo Viena (1928) imal sredba so Vladimir Poptomov i so Dimitar Vlahov i od niv gi dobil instrukciite za ponatamo{nata aktivnost vo VMRO(Ob). Bil kidnapiran od teroristi na VMRO na Ivan Mihajlov (16. XII 1931), odveden vo Bansko i tamu bil ubien. LIT.: Georgi GradinaŸn, @ertva na mihaŸlovizma. Belica krepost na komunizma v PirinskiÔ kraŸ, Sbornik ot statii, spomeni i o~erci, SofiÔ, 1967; Jordan GradinaŸn, Georgi AdriÔnov. Zb. Pirinski sokoli, BKP, SofiÔ, 1970. V. Jot.
AERODROM „ALEKSANDAR VELIKI“, SKOPJE – izgraden e vo 1928 g. vo dene{nata skopska naselba „Jane Sandanski“. Prviot patni~ki avion {to sletal na ovoj aerodrom na 15. VI 1928 g. bil avionot „Potez-29“ (od francusko proizvodstvo) na avioprevoznikot „Aeroput“, koj letal na prvata redovna vozdu{na linija Belgrad – Skopje – Podgorica – Mostar – Saraevo – Belgrad. Godi{no se prevozuvaat okolu polo-
vina milion patnici i se izvr{uvaaat okolu deset iljadi poletuvawa i sletuvawa so avioni na desettina avioprevoznici, povrzuvaj}i go ovoj aerodrom so svetot. LIT.: 1. Vojna enciklopedija, Beograd, 1970; Microsoft® Encarta® Encyclopedia 2003; T. Tuntev, Istorija na vozduhoplovstvoto, Letra, Ohrid, 2003. St. D. i R. D.
Aerodromot †Sveti Apostol Pavle#, Ohrid
AERODROM „SVETI APOSTOL PAVLE“, OHRID – zapo~nal so rabota na 5. VII 1953 g. so sletuvaweto na JAT-oviot avion „DC-3“ na relacijata Belgrad – Skopje – Ohrid, na trevna poletno-sletna pateka so dol`ina od 1.200 m. Godi{no se prevozuvaat okolu {eeset iljadi patnici i se izvr{uvaaat okolu iljada poletuvawa i sletuvawa so avionite na 4-5 avioprevoznici, povrzuvaj}i go ovoj aerodrom direktno so razni evropski destinacii. LIT.: 1. Vojna enciklopedija, Beograd, 1970; Microsoft® Encarta® Encyclopedia 2003; T. Tuntev, Istorija na vozduhoplovstvoto, Letra, Ohrid, 2003. St. D. i R. D.
AERODROMI VO REPUBLIKA MAKEDONIJA. Vo RM funkcioniraat me|unarodnite aerodromi vo Skopje („Aleksandar Veliki#) i vo Ohrid („Sv. Pavle#), sportskite aerodomi Stenkovec, Axitepe, Kowari, Logovardi i Su{evo, zemjodelskite aerodromi Pe{irovo, Karatmanovo, Vrsakovo, Gradsko, Crveni Bregovi, Sarandinovo, „Dame Gruev# i Logovardi (so betonska
A
PSP), Mezdra, Lakavica, Brod, Kle~ovci i Vita~evo (trevnata PSP), Petrovec, Ebeplija (Pla~kovica), Ponikva (Osogovija), Gali~nik i Jasenovo (pro{iruvawe na patot), kako i voeni aerodromi vo Godivje, Gorno Pole, Vitoli{te, Gatenovo, Orel i Karatmanovo. Mo`ni (registrirani) aerodromi se i vo Strumica, Bitola, Ov~e Pole, Umin Dol i Romanovce, a heliodromi se Solunska Glava, Jarebino, Voenata bolnica vo Skopje i site kasarni V. St. na ARM. AER (gr~. vozduh) (crkva „Sv. Sofija# vo Ohrid ok. 1216) ‡ bogoslu`ben vez na crvena svila izraboten vo Konstantinopol so pretstava na Bogorodica Oranta, podaren od epirskiot despot Teodor Komnen i negovata sopruga Marija Duka Komnena. Denes se ~uva vo Nacionalniot istoriski muzej vo Sofija. LIT.: R. Lozanova, Icones et manuscrits bulgares, Bruxelles, 2002, 86. J. ^.-F.
AEROP (707/8 – 659 pr.n.e.) – brat na prviot makedonski kral Perdika, osnova~ot na makedonskata dinastija Argeadi. Spored legendata (raska`ana od Herodot) trite bra}a, Perdika, Aerop i Gavan od gr. Arg doa|aat vo gr. Lebaja da rabotat kaj kralot; ottamu begaat i pristignuvaat vo „drug del na Makedonija i se naseluvaat do takanare~enite Gradini na Mida (sin na Gordij). Otkako go zazele toa mesto, bra}ata, trgnuvaj}i ottamu, prezemale napadi, pa gi pokorile i drugite delovi na Makedonija#. Imeto na Aerop e epigrafski posvedo~eno: A(e)iropos vo Linkestida. LIT.: Herodotus, I–IV, 4 Vols., Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1961; Herodot, Istorija. Prev. D. ^adikova, Skopje, 1998; N. Proeva, Studii za anti~kite Makedonci, Skopje, 1997. A. [uk.
AEROP I (st. gr. ”Aeropoj A/; Aeropus I) (ok. 639 – 574 g. od pr.n.e.) – makedonski kral od dinastijata na Argeadite, sin na makedonskiot kral Filip I; vojuva so Ilirite i Trakijcite. Spored primo genitura, za kral e proglasen u{te vo lulka, na bojnoto pole pred bitkata so Ilirite, za{to (spored Justin) na „Makedoncite ne im nedostiga hrabrost, tuku kral#. Ja zajaknuva makedonskata voena organizacija i vo negovo vreme dr`avata se pro{iruva. LIT.: Herodotus, I–IV, 4 Vols., Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1961; Herodot, Istorija. Prev. D. ^adikova, Skopje, 1998. A. [uk.
Aerodromot †Aleksandar Veliki#, Skopje
AEROP II (ok. 396–393 pr.n.e.) – makedonski kral od dinastijata na Argeadite. Prvite tri godini 23
A
A@DER
vladee kako regent na maloletniot kral Orest, sin na Perdika II. Vo 394 pr. n.e. mu se protivstavuva na spartanskiot basilej Agis da pomine so vojska preku makedonskata teritorija. LIT.: Diodor Siculus., 12 Vols., Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1963; R. Iljovski, Koj i koga vladeel so Makedonija, Skopje, 2003. A. [uk.
A@DER (A@DA, A@DAJA, LAMJA), (tur. ejderha) ‡ demonska pretstava vo vid na pove}eglavo zmijoliko ~udovi{te {to `ivee vo ezerata i vo dlabokite virovi, vo {uplivite drvja i pe{terite, so isklu~itelno negativni osobini. Negoviot `enski oblik e lamjata. Vo veruvawata se pojavuva samo vo `ivotinski oblik, a vo narodnoto tvore{tvo se pretstavuva i kako ~ovek. Negovoto poteklo se povrzuva so preobrazbata na stogodi{nite smokovi ili zmejovi vo demonski bitija: telo so ribja lu{pa, so edna ili pove}e ku~e{ki ili kowski glavi (od tri do ~etirieset), golema kosa, vilici, zabi i jazik, ~etiri noze, ostri nokti, golemi krilja, opa{ka, so lakom i krvo`eden karakter i mo`nost da isfrla ogan i plamen od o~ite i ustata. Se smeta za nenasitno su{testvo, odrazeno i vo narodnite poslovici i pogovorki. Vo nekoi veruvawa e glavatar na zmiite, predizvikuva zatemnuvawe so napad na Sonceto, gi sproveduva gradonosnite oblaci i sl. Se veruva deka so nego mo`at da se spravat samo sv. \or|i so kopjeto i sv. Ilija so gromovite. Vo toa begawe od opasnosta, mo`e da se sokrie i vo stomna na `etvarite (Pore~e). LIT.: Tanas Vra`inovski, Narodna demonologija na Makedoncite, Skopje-Prilep, 1995, 47-51; istiot, Narodna mitologija na Makedoncite, kn. 1, Skopje-Prilep, 1998, 188-193. S. Ml.
AZBIJA ‡ nasilnik, zulum}ar vo vremeto na osmanliskoto vladeewe vo Makedonija. Nivniot broj posebno narasnal vo vremeto na Rusko-turskata vojna (1877/ 1978), koga zele u~estvo kako dobrovolci vo osmanliskata armija i popatno gi pqa~kosuvale makedonskite naseleni mesta. Pritoa debarskite azbii go opqa~kale i gradot Kru{evo. Narodniot peja~ gi prokolnal: †bog da ubie debrani... / {to nastanaa azbii / po taa reka Radika, / po tie sela risjanski, / staro i mlado kolea…#. LIT.: Zbirka na makedonski narodni pesni. Redaktiral Bla`e Koneski, Skopje, 1945, 324; Makedonski narodni pesni, sobrani od festivalite vo Bitola i [tip na 11 oktomvri 1947. Redaktiral Vasil Iqoski, Skopje, 1948, 37; Trajan Nikodinoski, Narodni pesni od Ohridsko, Ohrid, 1974, 142. S. Ml.
24
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
Grafemskiot izgled na makedonskoto kirili~no pismo
A, a
B, b
V, v
G, g
D, d
\, |
E, e
@, `
Z, z
Y, y
I, i
J, j
K, k
L, l
Q, q
M, m
N, n
W, w
O, o
P, p
R, r
S, s
T, t
], }
U, u
F, f
H, h
C, c
^, ~
X, x
[, {
AZBUKA – utvrden redosled na grafi~kite znaci i na glasovite vo pismenoto i usnoto izrazuvawe vo jazicite {to koristat kirilica. Imeto go dobiva spored prvite dve bukvi (az, buki) vo izvornoto slovensko pismo. Sovremenata makedonska azbuka e reformirana po Osloboduvaweto i ima 31 bukva, kolku {to ima i glasovi vo makedonskiot standarden jazik. Ministerskiot sovet na NR Makedonija, po pove}emese~na rabota na nekolku komisii, vrz osnova na Rezolucijata na poslednata Komisija za jazik i pravopis pri Ministerstvoto za narodna prosveta, vo sostav: Venko Markovski, poet; Vasil Iqoski, direktor na gimnazija; Mirko Pavlovski, profesor; Bla`e Koneski, lektor; Krume To{ev, {ef na stru~nite {koli; Ivan Mazov, urednik na „Mlad borec#; Gustav Vlahov, publicist; Vlado Maleski, direktor na radio Skopje; Kiro H. Vasilev, publicist i kapetan Ilija Topalovski, na~alnik na propagandnoto oddelenie na Glavniot {tab, go usvoi nejziniot grafemski sostav na 3. V 1945 godina. Makedonskata azbuka e zasnovana vrz fonetskiot princip, {to zna~i za sekoj oddelen glas vo jazikot ima bukva vo azbukata.
Ostrovot Ail vo Prespanskoto Ezero
LIT.: Bl. Koneski, Gramatika na makedonskiot literaturen jazik, Skopje, 1982; K. Kamberski, Od bukvar do univerzitet, Skopje, 1994. K. Kamb.
AZMAK (SVETINIKOLSKA) REKA – desna pritoka na r. Bregalnica. Nastanuva od tri pomali vodoteci: Karata{, Peri{ i Mavrovica, koi se soedinuvaat kaj gradot Sveti Nikole, po {to go dobiva imeto Svetinikolska Reka, a pred slivot vo r. Bregalnica e poznata pod imeto Azmak. Izvira od planinata Mangovica, na viso~ina od 610 m, a se sliva vo Bregalnica na viso~ina od 203 m. Dolga e 35 km, ima vkupen pad od 407 m i prose~en pad od 11,6 ‰. Povr{inata na slivot iznesuva 658,7 km2. Vo najgolemiot del od slivot ima poroen karakter. LIT.: Milovoj Ga{evski, Osnovni hidrografski osobenosti na glavnite pritoki na Vardar vo SR Makedonija, „Geografski razgledi#, kn. 17, Skopje, 1979; Aleksandar Stojmilov, Fizi~ka geografija na Republika Makedonija, PMF, Skopje, 2002. Dr. V.
AIL, MALA PRESPA (vo Maloto Prespansko Ezero, R. Grcija) ‡ ostrov na ~ija teritorija se nao|a trikorabnata, katedralna bazilika vo urnatini, posvetena na Sv. Ahilej od vremeto na vladeeweto na Samuil. Pokraj ju`niot yid (od vnatre{nata strana)
AJGI
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
se otkrieni tri groba. Tretiot (Grobot G) pripa|al na ma` vo zreli godini. Po opse`nata analiza na skeletot, naodite na al~iwata od pancirnata ko{ula i na ostatocite od svilenata, skapocena ode`da, istra`uva~ot A. Mucopulos Grobot G go pripi{uva na Samuil. Naodite se ~uvaat vo Solun. LIT.: N. K. Moutsopoulos, Ereines stin Kastoria kai ton Agio Ahilleio, Thessaloniki, 1965. El. M.
Georgi Ajanovski
AJANOVSKI, Georgi (Voden, Grcija, 25. II 1941) – novinar. Diplomiral novinarstvo vo Skopje. Vo periodot 1962–1966 g. bil sorabotnik a potoa i urednik vo v. „Ve~er#, „@urnal# i „Nova Makedonija#. Postojan dopisnik od Moskva (1979/83). Glaven i odgovoren urednik na „Nova Makedonija# (1989-1995) i zamenik generalen direktor na NIP „Nova Makedonija# (1996). Osnova~ i direktor na dnevniot vesnik „Makedonija denes# i nedelnikot „Denes# (od 2001). Publicisti~ki trudovi: „Mirka Ginova#, „Sibirskite godini na Krasnaja#, „Priznavaweto na Makedonija#, „Bitka za demokratija#. ^len e na DPM (1974), avtor na romanot „Vani#. B. P. \.
Voden ja osnoval i ja rakovodel MAO. Vo 1945 g. vo Voden ja osnoval i ja rakovodel TOMO i bil sekretar na Okru`niot komitet na NOF za Vodensko. Vo 1946– 1949 g. bil organizacionen sekretar na Glavniot odbor na NOF za Egejska Makedonija. Po 1949 g. `iveel i rabotel vo NR Makedonija. Avtor e na trudot „Egejski buri# (1975). LIT.: Egejska Makedonija vo NOB 1948, V, Skopje, 1981 (Redakcija d-r R. Kirjazovski i F. Buckova-Martinova). St. Kis.
AJANOVSKI, Ta{o (Mimi) Ristov (Voden, 6. II 1908 ‡ Skopje, 8. IV 1978) ‡ nacionalno-politi~ki deec i borec. Otkako se vklu~il vo rabotni~koto dvi`ewe (1928), bil pretsedatel na Serabotni~kiot sojuz vo Voden (1932), u~esnik vo antifa{isti~kata vojna (1941), organizator i rakovoditel na voenata organizacija OPLA (Za{tita na narodnite borci) vo gradot (1943). Vo vremeto na Gra|anskata vojna vo Grcija bil politi~ki komesar na makedonski bataljon na NOF vo Vodensko (od juli 1946), organizacionen (od dekemvri 1946) i politi~ki sekretar na Okru`niot komitet na NOF za Vodensko (od mart 1948), kako i ~len na Glavniot odbor na NOV na Egejskiot del na Makedonija (od januari 1948). LIT.: Vangel Ajanovski-O~e, Egejski buri. Revolucionernoto dvi`ewe vo Vodensko i NOF vo Egejska Makedonija, Skopje, 1975. S. Ml.
A
prestolnina na prviot makedonski kral Perdika (707/6–659 g. pr.n.e.), pa s¢ do Arhelaj I (413– 399 pr.n.e.) koj zasnovuva nova prestolnina vo Pela (den. s. Postol). Vo amfiteatarot Filip II, kralot na Makedoncite i hegemon na Helenite, prireduva (336 g. pr. n.e.) golema sve~enost za svadbata na }erka mu Kleopatra so Aleksandar od Epir. Vo Ajga e pronajden dvorec, zdanie za sve~enosti i proslavi, so dimenzii 104,50 h 88,5 m, so vnatre{en dvor opkru`en so 60 stolba. Vo nekropolata e otkriena golemata mogila (so pre~nik 110 m i visina od 12 m) so pove}e monumentalni kralski grobnici; grobot II od golemiot tumulus najverojatno e na Filip II; grobniot oblik vo vid na mogila (tumulus) e karakteristi~en i tipi~en za makedonskiot na~in na pogrebuvawe u{te od `eleznoto vreme (tumulusi vo X v. pr.n.e. vo Vergina); vo grobovite se pronajdeni golem broj artefakti u{te od VI v. pr.n.e., prestol, sarkofag od mermer so son~eva rozeta (naj~est simbol kaj anti~kite Makedonci), freskodekoracija (na fasadata na grobnicata – Filip II i Aleksandar se prika`ani vo scena od lov) i dr. Pokraj kralskite grobnici, pronajdeni se i hramovi posveteni na vladetelite, kako {to e hramot na Filip II (go izgradil Aleksandar, spored Psevdo-Kalisten) ili hramot na Aminta III.
Ajga, prvata prestolnina na makedonskite argeatski kralevi Vangel AjanovskiO~e
AJANOVSKI-O^E, Vangel (Voden, 5. II 1909 – Skopje, 19. V 1996) – pripadnik na makedonskoto nacionalno dvi`ewe (NOD) vo Egejskiot del na Makedonija. Vo periodot me|u dvete svetski vojni bil ~len na KPG, vo 1941 g. bil sekretar na Reonskiot komitet na KPG za Voden. Vo 1942 g. vo
AJGA – prvata prestolnina na makedonskite kralevi od dinastijata Argeadi, locirana kaj den. s. Palatica, vo okolinata na Ber (Berrhoia). Lokalitetot e potvrden so najnovite arheolo{ki naodi na kralskata nekropola vo Vergina (Kutle{) kraj Ber (~lenovite na kralskata ku}a se pogrebuvani tuka i po prenesuvawe na prestolninata vo Pela). Ajga e
LIT.: Justini, Historiarum Philippicarum; Ex Trogo Pompeio, Lib. XLIV, Parisiis MDCCCXXIII; N. L. G. Hammond, History of Macedonia I, Oxford, 1971; M. Andronikos, Vergina, the Royal Tombs and Ancient City, Athena, 1984; Justin, Filipovata istorija. Prev. Q. Basotova, Skopje, 2000. A. [uk.
AJGI, Genadij (GenadiŸ AŸgi) (Zajmurzin, RF, 31.VIII 1934) – poet, eseist i preveduva~, po nacionalnost e ^uva{; od 1960 g. se opredeluva da pi{uva na ruski ja25
A
AJDINSKI
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
vi na defektolo{kata teorija i praktika, 1999; 50 godini za{tita, rehabilitacija, vospitanie i obrazovanie na lica so pre~ki vo razvojot vo Republika Makedonija, 2000 i dr. LIT.: V. Andreevski, ^ovek so blagorodno delo – prof. d-r Qup~o Ajdinski, Skopje, 2003. K. Kamb.
Genadij Ajgi
zik (do toga{ pi{uva na rodniot ~uva{ki). Negovite knigi se objavuvani vo pove}e evropski zemji. Vo 1993 g. e dobitnik na Zlatniot venec na SVP. BIBL.: Na ~uva{ki jazik objavil sedum knigi: Muzika za cel `ivot, 1962; Od imeto na tatkovcite, 1958; ^ekor, 1964; Rasvetluvawe, 1971; Jazol, 1975; Pesni, 1980; Testament, 1988; Poliwa bliznaci, 1987; Tri poemi za Malevi~, 1989 i Sega postojano sneg. LIT.: Jovan Pavlovski, Pesnata kako del na svetot, „Poezija#, Struga, 1993. P. Gil.
Qubomir Ajdinski
AJDINSKI, Qubomir (Qup~o) Eftimov (Novo Selo, Strumi~ko, 28. IV 1930) – defektolog, univerzitetski profesor i humanist. Go zavr{il Filozofskiot fakulet vo Skopje (pedagogija) i Defektolo{kite studii vo Belgrad. Doktoriral na defektolo{kite nauki (Belgrad, 1980). Redoven profesor na Defektolo{kiot fakultet vo Belgrad (do 1992) i na Filozofskiot fakultet vo Skopje (Institut za defektologija, 1993–2000). Objavil nad 120 stru~no-nau~ni trudovi i 15 knigi i u~ebnici. Vtemeluva~ na sistemot za integralen pristap vo rehabilitacijata na mentalno retardiranite lica kaj nas i eden od osnovopolo`nicite na defektolo{kite studii na Filozofskiot fakultet vo Skopje. Bil republi~ki pomo{nik-sekretar za zdravstvo i socijalna politika i delegat na Sojuzniot sobor na Sojuznoto sobranie na SFRJ (1985–1992). BIBL.: Integralna rehabilitacija na mentalno retardirani deca, 1982; Osno-
26
AJDUTSKI NARODNI PESNI ‡ ciklus epski narodni pesni {to gi opevaat podvizite i nastanite od `ivotot na ajdutite. Tie se pojavile kako naroden poetski izraz kon ajdutskoto dvi`ewe, pa go odrazuvaat protestot protiv socijalnite nepravdi i streme`ite za sloboda. Vo niv ajdutite se pretstaveni kako borci protiv osmanliskite porobuva~i. Osobeno vo XIX v., so epska idealizacija bil izgraden likot na ajdutite prvenstveno kako hrabri antiosmanliski borci i junaci, izdr`livi, itri, sekoga{ podgotveni da podnesat i najte{ki izma~uvawa. Ovoj ciklus e eden od najbrojnite vo na{ata narodna epika, a osven poedine~nite pesni za oddelni ajduti, za nekoi od niv ima i celi grupi pesni. Osnoven motiv na pesnite e bore~kata sudbina na ajdutite, nivnite streme`i za sloboda i sloboden `ivot, oddelnite podvizi, no pred sè li~nite samootka`uvawa od udopstvata na mirniot sekojdneven `ivot: †Aramija ku}a nema, / ku}a mu e planinata. / Aramija tatko nema, / tatko mu e tenka pu{ka. / Aramija majka nema, / majka mu e ostra sabja. /Aramija bra}a nema, / bra}a mu se ~ift pi{toli.# Posebno impresivni se poetskite opisi na izbiraweto na vojvodite, podgotovkite za borba, me|usebnite juna~ki natprevaruvawa, juna~kata smrt, vernoto drugarstvo i samo`rtvuvaweto. Najopeani ajduti se nivnite vojvodi: Dedo Iqo (Markov-Male{evski) od Berovo, Karaman od Ohridsko, Jane Pletikosa, ^avdar Vojvoda, Spiro Crne, \or|ija La`ot, Petre Maxar~e, Bogdan [alvarina, Strahil Vojvoda i dr. So posebna qubov se opeani i likovite na `enite-ajdutki: Sirma Vojvoda (od s. Treson~e), Rumena Vojvoda (vo Osogovskite Planini), Bojana, Bosiqa, Grozdena, Guga, Elena, Cveta i dr. Tie se pretstaveni kako junaci ramni na ma`ite vo sposobnostite i juna~kite podvizi, vklu~itelno i vo ve{toto rakuvawe so oru`jeto. LIT.: Efrem Karanov, Rumena-voŸvoda, o~erk iz Osogovskite planini, Sofix, 1886; D. Dobrev, MakedonecÍt v narodnite pesni, „Makedonska misÍl#, II, 5-6, Sofix, 1947; Vasil Iqoski, Narodni ajdu~ki pesni, „Literaturen zbor#, br. 1, Skopje, 1954; Kiril Penu{liski, Crven se bajrak razveva. Narodni borbeni pesni, Skopje, 1965. S. Ml.
Ajduti na pusija, gravura
AJDUTSTVO (XV–XIX v.) ‡ najdolgotrajnata i najmasovna oru`ena borba protiv osmanliskata vlast do pojavata na makedonskoto nacionalnoosloboditelno dvi`ewe. Se pojavilo kako otpor na feudalnata eksploatacija, nacionalnata i verskata pot~inetost i zulumite. Posebno se zasililo od po~etokot na XVI v. navamu. Poznati se pove}e vidovi ‡ od drumsko razbojni{tvo do oru`en otpor na narodot protiv op{testvenoto ureduvawe i ekonomskata eksploatacija. Ajdutite pretstavuvale vostani~ko jadro na poznatoto Karpo{ovo vostanie (v.). Ajdutskite dru`ini broele 20‡ 30, a ponekoga{ i do 300 vooru`eni lica, na ~elo so aramba{a ili vojvoda i pomo{nik na aramba{ata ‡ bajraktar. Se sobirale okolu \ur|ovden, a se rasturale okolu Mitrovden. Pri dejstvuvaweto, glavno zasolni{te im bile gorite, a zimuvale kaj svoite jataci vo selata. ^esto zasolni{te im bile i manastirite, osobeno za lekuvawe na bolnite i ranetite. Vo nivnite redovi imalo i `eni, pa duri i kako voda~i (Rumena vojvoda, Sirma vojvoda i dr.). Tie so nenadeen napad, od busija, gi presretnuvale i gi ograbuvale trgovskite karvani i sobira~ite na danoci, gi napa|ale feudalnite posedi, osobeno ~iflicite na spahiite, gi palele imotite i gi ograbuvale orudijata za proizvodstvo i dobitokot, gi rasteruvale ~ifligarite i sl. Zabele`ani bile i navleguvawa na ajdutski dru`ini vo gradovite ‡ vo Bitola (1646 i 1661), Lerin, Ohrid i Resen, ograbuvaj}i gi trgovskite du}ani. Protiv nivnoto dejstvuvawe osmanliskite vlasti organizirale
AKADEMSKO
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
poteri, se odmazduvale na selanite {to gi {titele i pomagale so palewe na nivnite sela, apsewa, ma~ewa i ubistva, osobeno na nivnite rodnini, gi se~ele krajpatnite {umi, gradele kuli i tvrdini so voena posada, nazna~uvale dervenxii, martolozi i sl. Fatenite ajduti `estoko gi kaznuvale, gi ispra}ale na dolgogodi{na ili ve~na robija, okovani na galii i sl. No ajdutstvoto prodol`ilo i se razvivalo, pa tie i go so~inuvale jadroto na site narodni buntovi i vostanija. Vo narodnoto tvore{tvo ajdutite se opeani kako junaci i borci za sloboda. So pojavata na MRO kako organizirano osloboditelno dvi`ewe, ajdutstvoto go izgubilo svoeto porane{no zna~ewe. IZV.: Turski izvori za ajdutstvoto i aramistvoto vo Makedonija, I-V. Izbor i prevod Aleksandar Matkovski, INI, Skopje, 1961, 1973, 1979 i 1980. LIT.: B. Cvetkova, Hajdutstvoto v bqlgarskiote zemi prez 15/18 vek, t. 1, Sofix, 1971; D-r Aleksandar Stojanovski, Dervenxistvoto vo Makedonija, INI, Skopje, 1974; D-r Aleksandar Matkovski, Otporot vo Makedonija vo vremeto na turskoto vladeewe, t. III. Ajdutstvoto, „Misla#, Skopje, 1983. S. Ml.
Ajdu~ka treva
A
AJTIJA – makedonska bo`ica na svetlinata; spored legendite Makedon e sin na Ajtija (Ajtrija) i Dion; spored druga verzija Makedon e sin na Yevs i Tija – }erka na Devkalion; imeto na bo`icata se povrzuva so makedonskata glosa adraja, so zna~ewe „svetlo, jasno nebo#. LIT.: N. Proeva, Istorija na Argeadite, Skopje, 2004. A. [uk. Sabina AjrulaTozija
AJRULA-TOZIJA, Sabina (Skopje, 17. IV 1946) ‡ akterka vo Dramski teatar (od 1967). Ulogi: Olga (†^ehov#); Gertruda (†Hamlet#); Fatima (†Solunski patrdii#); Lisijen (†Bolva v uvo#); Kostadinka (†Jane Zadrogaz#); Xesi (†Dobra no} majko#); Laura (†Tatko#); Leni (†Zlostori na srceto#) i dr. Kako gostin u~estvuvala vo proekti na Turskata drama i na Dramata na MNT. R. St.
Ajshin
AJDU^KA TREVA (Achillca millefolium) – pove}egodi{no lekovito zeljesto rastenie visoko 20‡80 cm, so beli ili rozovi cvetovi i silna mirizba. Ima osobeno zna~ewe vo narodnata medicina. Se veruva deka ima najlekoviti svojstva ako e nabrano vo vremeto na me|udnevicata. Se upotrebuva za varewe ~aj ili se stava direktno na rana pome{ana so urina za da zapre krvaveweto. Bidej}i za prevrska i zale~uvawe na ranite posebno ja koristele ajdutite, po niv i go dobila ova narodno imenuvawe. Spored narodnata tradicija, toa lekovito svojstvo tokmu tie i go prona{le. Vo zejtin ako se pie taa e lek protiv skrofuli (skrofulozen ‡ `elki~av), stavena vo rakija (plus baewe so devet povtoruvawa) lekuva treska, ~ajot pak lekuva mrzlivost (malaksanost), stoma~ni bolesti i zabobolka. Kaj slovenskite balkanski narodi se zabele`ani nad 50 razli~ni imenuvawa.
AJSHIN (Atina, 389 pr.n.e. – Samos, 314 pr.n.e) – politi~ar, glaven protagonist na Makedonskata partija vo Atina. Politi~kata dejnost ja zapo~nuva po osvojuvaweto na Olint (349) od Filip II, koga vo Sovetot i vo Sobranieto go poddr`uva predlogot za otpor protiv Filip II, no nabrzo preminuva na stranata na plutokratite, koi sakaat mir so Filip II. Kako atinski pratenik u~estvuva vo pove}e mirovni dogovori so Filip II; dvapati patuva so atinski pratenici vo Pela kaj kralot Filip II. Po pobedata na Filip kaj Hajroneja (338) u~estvuva vo mirovniot dogovor pome|u Helenite i Filip. Po govorot „Protiv Ktesifon# (330), Sobranieto na Atina go obvinuva i go kaznuva so proteruvawe od gradot; odi vo Efes, a po smrtta na Aleksandar se seli na Rodos; umira vo progonstvo na Samos.
LIT.: Bogoslav [ulek, Jugoslavenski imenik bilja, Zagreb, 1879; Dragutin Simonovi}, Botani~ki re~nik imena biljaka, Beograd, 1959; Vaso Dervenxi, Sovremeno lekuvawe so lekoviti bilki, Skopje, 1992, 355-357. S. Ml.
LIT.: Aechines, The Speeches of Aeschines, Loeb Class. Library, Harvard University Press, 1958; Ana [ukarova, Filip II Makedonski i atinskite retori, Skopje, 2003. A. [uk.
Statut i Pravilnik na Politi~koto dru{tvo †Makedonija na Makedoncite# vo Cirih (1919)
AKADEMSKO DRU[TVO „MAKEDONIJA# (@eneva, 1915) – prodol`enie na Akademskoto dru{tvo na makedonsko-odrinskite studenti vo @eneva ([vajcarija) po Ilindenskoto vostanie (1904), a po po~nuvaweto na Prvata svetska vojna obnoveno pod imeto „Makedonija#. Organizatori na Dru{tvoto: Anastas Kocarev (Ohrid), Petar Zdravev (Tetovo), Dimitar Nestorov (Struga), Trifun Grekov (Enixe-Vardar), Blagoj To{anov ([tip), A. Kopandonov i Aleksandar Kraj~ev (Veles) i dr. Vo istata godina i grupa makedonski studenti na Ciri{kiot univerzitet go formiraat Politi~koto dru{tvo „Makedonija na Makedoncite#, vo slednata godina vo Lozana e konstituirano Politi~koto dru{tvo „Makedonija – za odbrana na pravata na Makedoncite#, a vo @eneva Politi~ko dru{tvo za nezavisnost na Makedonija. Podocna postojat 25 makedonski dru{tva vo [vajcarija {to vo vremeto na Versajskata mirovna konferencija formiraat i Glaven odbor na makedonskite dru{tva vo [vajcarija (Lozana, 1919) za odbrana na celosta i dr`avnata konstitucija na Makedonija. Pe~aten organ e sp. „L’Independance Macédonienne#. LIT.: Quben Lape, Aktivnosta na Glavniot odbor na makedonskite dru{tva vo [vajcarija 1918-1919 g. i dokumentacijata za toa, „Glasnik na INI#, IX, 1, 1965, 131-191; Quben Lape, Pridonesot na makedonskite studenti vo stranstvo za razvitokot na makedonskata nacionalna misla i odbrana na makedonskiot nacionalen individualitet. Momenti od
27
A
AKAKIJ
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
rabotata na nekolku studentski dru{tva, „Istorija#, 2, Skopje, 1970; Mihajlo Minoski, Federativnata ideja vo makedonskata politi~ka misla, Skopje, 1985. Bl. R.
AKAKIJ – jeromonah i igumen (mirsko ime Joanikij), ktitor na manastirskata crkva „Sv. Nikola# vo s. Manastir (Mariovo). Igumen stanal vo 1261 g. Vo 1266 g. na mestoto na postarata izgradil nova preubava crkva. Vo 1271 g. ovozmo`il crkvata da bide `ivopisana, so posredstvo na |akonot Jovan, verojatno ista li~nost so |akonot Jovan Pedijasim (referendar na Ohridskata arhiepiskopija). Ktitorot jeromonah Akakij e naslikan so modelot na crkvata v race, kako predvoden od sv. Nikola, patronot na crkvata, mu ja podaruva crkvata na Isus Hristos. LIT.: D. Koco – P. Miqkovi}-Pepek, Manastir, Skopje, 1958; F. Bari{i¢, Dva gr~ka natpisa iz Manastira i Struge, „Zbornik radova Vizantolo{kog instituta#, 8/2, Beograd, 1964, 13-27; V. J. –uri¢, Vizantijske freske u Jugoslaviji, Beograd, 1974; Z. Rasolkoska-Nikolovska, Ktitorskiot portret vo yidnoto slikarstvo vo Makedonija, Civilizacii na po~vata na Makedonija, MANU, Skopje, 1995. Z. R.-N.
AKAMIR (VIII–IX v.) – arhont (knez) na slovenskoto pleme Velegeziti (vo Tesalija). Se zame{al vo dinastiskite borbi vo Vizantija vo vremeto na caricata Irina. Se obidel da gi oslobodi sinovite na Konstantin V (III 799), koi bile zatvoreni vo Atina i da izbere eden od niv za car. Irina go zadu{ila buntot. Negovata natamo{na sudbina ne e poznata. LIT.: T. @ivkovi¢, Ju`ni Sloveni pod vizantijskom vla{¢u (600–1025), Beograd, 2002. K. Ax.
AKVAS – patna stanica od rimsko vreme, zabele`ana na Pojtingerovata karta (III–IV v.). Se nao|ala na delnicata od rimskiot pat pome|u Skupi i Stobi, na odale~enost od XXI rimska milja od Skupi. Se identifikuva so Katlanovska Bawa vo blizina na Skopje. LIT.: N. Vuli¢, Teritorija rimskog Skopqa, „Glasnik Skopskog nau~nog dru{tva#, I/1 (1925), 1–4; T. Tomoski, Prilog za rekonstrukcija na Tabula Peutingeriana na delnicata Scupi–Stobi, „@iva Antika#, XI, 1, Skopje, 1961. K. Ax.
AKVEDUKTOT VO SKOPJE – bil dolg 12 km, po~nuvaj}i od kapta`ite kaj s. Gluvo, zapadno pod Gradi{te s. Brazda i s. Gorno Orizari, pome|u Vizbegovo i [uto Orizari, pod isto~nata padina na ridot kaj kasarnata „Ilinden#, po dol`inata na ul. „Di`onska# kon isto~noto podno`je na Skopskoto Kale. Vo tursko 28
Akveduktot vo Skopje (XVI v.)
vreme gi snabduval so voda brojnite amami i xamii na srednovekovniot grad Skopje. Za~uvaniot del go premostuval dolot na r. Serava, severno od ridot na koj se nao|a kasarnata „Ilinden#. Sega toj e dolg 386 m, so 55 masivno yidani arki ({iroki 4,5 – 5 m, visoki do 6 m) i so dve fazi na prenos na vodata. Prvata faza e yidan kanal so ~etvrtest presek (0,8 h 0,9 m), a vtorata faza se kerami~ki cevki (dolgi 0,34 m, so dijametar 0,23 m odnadvor i 0,20 m odnatre). Izgraden e vo tursko vreme (XVI v.) za potrebite na turskata kasarna na Skopskoto Kale i na Starata skopska ~ar{ija. LIT.: K. Petrov, Akvaduktot kraj Skopje i problemot na negovoto datirawe, MakNas, 7, Skopje 1998, 86-111; N. Katani¢ – M. Gojkovi¢, GraÚa za prou~avawe starih kamenih mostova i akvedukata u Srbiji, Makedoniji i Crnoj Gori, Beograd, 1961. V. L.
AKIMOVSKI, Radovan (s. Bogomila, Vele{ko, 25. V 1922 ‡ Skopje, 1992) ‡ redoven profesor na [umarskiot fakultet vo Skopje, specijalist za {umski transportni sredstva. Diplomiral na [umarskiot fakultet vo Belgrad (1949), a potoa bil nazna~en za asistent na Zemjodelsko{umarskiot fakultet vo Skopje. Doktoriral na Visokata {umarska {kola vo Viena (1961). Publikuval brojni nau~ni i stru~ni trudovi. Izvr{uval pove}e op{testveni, nau~ni i stru~ni funkcii (pokraj drugite, dekan na [umarskiot fakultet i prorektor na Skopskiot univerzitet). Al. And. AKINDIN, Grigorij (Prilep, ok. 1300 – ok. 1348) – srednovekoven teolog i filozof. Se {koluval vo Solun, kade {to steknal solidno obrazovanie od anti~kata filozofija i literatura. Se zapoznal so sv. Grigorij Palama i izrazil `elba toj da go vovede vo mona{kata duhovna praktika. Vo 1332 god. vo Solun se sretnal so Varlaam, glavniot oponent na sv. Grigorij Palama. Do 1341 god. bil
posrednik me|u niv. Poddr`an od patrijarhot Jovan Kalekas, Akindin istapil so kritika na Varlaamoviot traktat „Protiv mesalijanite#. Vo gra|anskata vojna zapo~nal otvorena i ostra kritika na isihasti~kiot metod za koj se zalagal Palama. Na Crkovniot sobor vo 1352 godina (posmrtno) bil anatemisan. Avtor e na pove}e tekstovi. Vo „Antieretiki# ja napa|a osnovnata ideja na monasite isihasti. Akindin ja zastapuva tezata deka Bog mo`e da mu se javi na ~ovekot samo preku simboli, a me|u bo`jata su{tina i bo`jata energija nema razlika. LIT.: V. Stoj~evska-Anti}, Akindin vo ju`noslovenskata rakopisna tradicija, †Prilozi#, IV, 1, MANU, 1979, 35–59; V. Georgieva, Vizantiska filozofija, Skopje, 2001. V. G.-P.
AKSAK (tur. aksak) ‡ oznaka za formite na ritamot vo asimetri~nite merki vo koi site merni edinici ne traat podednakvo dolgo. Na pr. kaj trivremenite taktovi, kade {to prvoto vreme e podolgo. Posebna grupa vo ritmikata na makedonskoto peewe pretstavuvaat i specifi~nite asimetri~ni merki, kako {to e 7/8 takt, vo koj trodelniot segment se nao|a na prvoto akcentsko mesto, vrz ~ija osnova le`at trohejot i daktilot, karakteristi~ni za ritamot na makedonskoto oro. R. V.
Ivan Sergeevi~ Aksakov
AKSAKOV, Ivan Sergeevi~ (s. Nade`dino, Orenburgska gub., Rusija, 26. IX / 8. H 1823 – Moskva,
AKCIONEN
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
27. I / 8. II 1886) – ruski slovenofil, publicist, poet i literaturen kriti~ar. Ja zavr{il Moskovskata {kola za pravni nauki (1842). Rabotel vo Senatot i vo M-stvoto za vnatr. raboti, no podnesol ostavka (1852) i rabotel kako publicist i redaktor na vesnici i spisanija („RusskaÔ beseda#, „Parus#, „DenÝ#, „Moskva#, „Moskvi~#, „RusÝ#). Eden od organizatorite na Moskovskiot slovenski komitet i organizator na Slovenskiot kongres (1867). Teoreti~ar na slovenofilstvoto. Veruval vo mesijanskata uloga na Rusija za Slovenite, vo „seslovenstvoto# i vo „svesta za slovenskata op{nost i ednoplemenost# od vremeto na petrovskite reformi, koga Rusija se pretstavi na me|unarodnata scena kako mo}na pravoslavno-ruska dr`ava i „so svoeto novo bitie gi razbudi drugite slovenski zemji#, se pribli`uva do oficijalniot ruski panslavizam, podrazbiraj}i go glavno kako „duhovno i moralno, a ne politi~ko prvenstvo na Rusija vo slovenskiot svet#. Rajko @inzifov bil blizok negov sorabotnik, no gi poddr`uval bugarskite nacionalni pozicii vo Rusija. Neposredno pred smrtta se ubedil deka Makedoncite se oddelen etnikum vo slovenskiot svet i „gi sovetuval svoite vospitanici Makedonci vo 1886 g. da izdelat makedonski literaturen `argon#. Edna godina potoa P. Draganov i nau~no gi obosnoval tie stavovi vo Rusija. BIBL.: So~ineniÔ, 1–7, Moskva, 1886– 1887; IvanÍ Sergeevi~Í AksakovÍ vÍ ego pisÝmahÍ, 1-4, Moskva, 1888–1896; v. †Svoboda#, VI, 786, SofiÔ, 13. IV 1892, 3. Bl. R.
AKSIJ (Axios) – anti~koto ime na r. Vardar, koja ja spomnuvaat pove}e anti~ki literaturni izvori: Herodot, Tukidid, Plinij i dr. Najrano se spomnuva vo vremeto na Trojanskata vojna kako „reka {to {iroko te~e# (Hom., II.II844-850). Strabon (Strab. 7, 327, 329) ka`uva deka A. izvira od regijata na Agrijanite, koi se pajonsko pleme. Rekata ja delela starata oblast Pajonija i potoa vleguvala vo Makedonija vo oblasta Amfaksitida. Pome|u 168 i 148 g. so rimskata uprava gi deli dvete od ~etirite meridi; vtorata ostanuva na istok, a tretata na zapad od rekata. LIT.: F. Papazoglu, Makedonski gradovi u rimsko doba, Skopje, 1957, 58–62. V. B.-Gr.
AKT ZA OPREDELUVAWE NA GRANICATA ME\U KNE@EVSTVOTO BUGARIJA I OSMANLISKATA DR@AVA NA DELOT KON MAKEDONIJA (Carigrad, 20. IX 1879) ‡ dogovor na Evropskata komisija sostave-
na od pretstavnici-komesari od Germanija, Avstro-Ungarija, Francija, Velika Britanija, Rusija, Italija i Osmanliskata Dr`ava. Kako sostaven del na aktot (od 14 ~lena) bile prilo`eni skici. Granicata poa|ala od srpskata granica, Crn Vrv, \ue{evo, severno od Gorna Xumaja, ju`no od Rilskiot manastir (koj $ se ostaval na Bugarija), planinata Dospat. Spored Berlinskiot dogovor Makedonija vo nejzinite prirodni i etni~ki granici ostanuvala vo Osmanliskata Dr`ava. LIT.: Makedonija vo bilateralnite i multilateralnite dogovori, Skopje, 2000. M. Min.
AKT NA SENATOT I NA PRETSTAVNI^KIOT DOM NA KONGRESOT NA SAD ZA DAVAWE POMO[ NA GRCIJA (Va{ington, 22. V 1947) – akt so sila na zakon za davawe finansiska i ekonomska pomo{ i za bezbednosna za{tita na Grcija. Odr`uvaweto na vlast na monarhisti~kata vlada, zagrozena od KPG so organiziranoto gr~ko protivmonarhisti~ko dvi`ewe i masoviziranoto makedonsko nacionalno dvi`ewe vo Egejskiot del od Makedonija, bilo pretstaveno kako pra{awe za opstanok na gr~kata dr`ava, zagrozuvana i odnadvor, od komunisti~kite dr`avi Jugoslavija, Bugarija i Albanija. Bezbednosnata za{tita na Grcija dobiva tretman na pra{awe od vitalno zna~ewe za bezbednosta na samite SAD. LIT.: Balkanski ugovorni odnosi, III, Priredio M. Stojkovi}, Beograd, 1999. M. Min.
„AKTA# („ACTA#) (Skopje, 28. VII 1953 ‡ 1995) ‡ spisanie, organ na Prirodonau~niot muzej na Makedonija. Objavuva{e prilozi od oblasta na geata i taksonomijata, biogeografijata i ekologijata na florata i faunata na Makedonija i drugite delovi na Balkanskiot Poluostrov. Prvata redakcija ja so~inuvaa: Hans Em, Petar T. Ikonomov, Roko Vukovi} i Stanko Karaman. Vo prviot broj separatno e objaven trudot „Vidovi na flebotomini vo Skopsko# od Jordanka V. Keckaroska. Do 1995 g. se objaveni vkupno 19 toma so 159 separati. K. Bog. „AKTA HIRURGIKA JUGOSLAVIKA# („ACTA CHIRURGICA IUGOSLAVICA#) – stru~no spisanie na Zdru`enieto na hirurzite vo SFRJ. Osnovano vo 1950 g. od Hirur{ko-ortopedskata sekcija na Zdru`enieto na lekarite vo Hrvatska kako „Acta chirurgica#, a od 1953 izleguva kako Acta chirurgica Iugoslavica. Prviot Ureduva~ki odbor e vo Belgrad. ^lenovi vo Ureduva~kiot odbor
A
od makedonskite hirurzi bile Sotir Stavridis i Pan~e Kara|ozov. Od 1971 do 1987 g. Ureduva~kiot odbor e vo Skopje, a glaven i odgovoren urednik na spisanieto bil Ko~o Serafimov. Al. Stavr.
AKTINIDIJA (KIVI) (Actinidia chinensis Pl.) – suptropsko ovo{no rastenie. Kaj nas se odgleduva glavno kako dvorna ovo{ka, vo predeli kade {to mikroklimata e poblaga. Na otvoreno mo`e da se odgleduva pokraj ezerata i vo podno`jeto na Belasica, kade {to dava redovni i visoki prinosi (50–100 kg po steblo). Plodot e so niska energetska, no so visoka dietalna i lekovita vrednost. B. R.
Nedelen wuz-magazin †Aktuel#
„AKTUEL# – nedelen wuz-magazin. Prviot broj bil otpe~aten na 23 mart 2001 g., izdava~ NIK „Pres# od Skopje. Osnova~i: Aleksandar [oljakovski (direktor) i Julijana Ko~ovska-Krtolica (glaven i odgovoren urednik). B. P. \.
AKCENT (< lat. accentus < ad cantus ‘priglas’ : gr~. prosódia) – biten element so koj eden jazik se diferencira kako poseben idiom. Maked. a. e tretoslo`en, pa|a na poslednite tri sloga, odn. mori, od krajot na zborot. Toj e dinami~en, so silinata na glasot vr{i razdeluva~ka funkcija na zborovite i zborovnite celini. Vo osnovata le`i prastariot balkanski ritam, no sodr`i i ne{to specifi~no vo zvu~eweto i intonacijata. LIT.: Bl. Koneski, Gramatika na maked. lit. j., I del; P. Hr. Ilievski, Vnatre{ni i nadvore{ni faktori vo razvojot na maked. tretoslo`en akcent, †Lit. zb.#, 28/4, 1981, 35-42; U~estvo na gr~ko-roman. jazi~na sredina vo formiraweto na maked. tretoslo`en akcent, †Prilozi#, MANU – OLLN, 6, 2, 1981, 35-58. P. Hr. Il.
AKCIONEN NARODNOOSLOBODITELEN KOMITET (1943) ‡ glavno nacionalno politi~ko telo (od makedonski intelektualci i pretstavnici od makedonskoto gra|anstvo), „najvisok organ na revolucionernata vlast# na okupiranata teritorija vo Vardarskiot del od Makedonija. Objavil Proglas do makedonskiot narod (IX 1943) so povik za masovna vooru`ena borba za nacionalno osloboduvawe i za obedinuvawe vo samostojna makedonska nacionalna dr`ava. ^lenovite na ANOK se protivstavile na re29
A
AKCIONEN
{enieto vo Manifestot na Glavniot {tab (X 1943) za sozdavawe makedonska dr`avnost vo Vardarskiot del na Makedonija vo ramkite na federativna Jugoslavija. Vo Prigovorot ANOK go osporil legitimitetot na [tabot kako voeno rakovodno telo da donesuva politi~ko re{enie za vitalnoto nacionalno pra{awe {to e vo isklu~itelna nadle`nost na politi~ko pretstavni~ko telo, so potsetuvawe deka borbata se vodi za obedinuvawe na makedonskiot narod, ne za parcijalno re{enie vo †ve{ta~kata kombinacija Jugoslavija.# Predupredil deka vo toj slu~aj podelbata na Makedonija se sankcionira zasekoga{. Po odgovorot od G[ i od Inicijativniot odbor za svikuvawe na ASNOM ( I 1944 ) za mo`no obedinuvaweto na makedonskiot narod vo ramkite na Titovata Jugoslavija, ~lenovi na ANOK vlegle vo Inicijativniot odbor i bitno vlijaele na donesuvaweto na re{enijata na Prvoto zasedanie na ASNOM za sozdavawe suverena makedonska nacionalna dr`ava Demokratska Makedonija i za obnaroduvawe zavet za obedinuvawe na makedonskiot narod. LIT.: ASNOM 1944-1964, Skopje, 1964; Zb., Kuzman Josifovski-Pitu, Skopje, 1995; Mihajlo Minoski, Avnojska Jugoslavija i makedonskoto nacionalno pra{awe (1943-1946), Skopje, 2000. M. Min.
AKCIONEN CENTRALEN KOMITET (Sofija, 1934 – Sofija, 1936) – koordinator i predvodnik na makedonskoto progresivno dvi`ewe za proteruvawe na vrhovistite od Nacionalniot komitet, od rakovodstvata na mladinskite, studentskite, `enskite i ilindenskite dru{tva. Dejstvuval za sozdavawe edinstven makedonski osloboditelen front za izvojuvawe sopstvena nezavisna makedonska dr`ava. Bil progonuvan od bugarskite vlasti kako ogranok na VMRO (Ob). IZV. i LIT.: VMRO (Ob) Centralen partiski Arhiv. Fond. 204; Istoriska vistina, Skopje, 1981. O. Iv.
AKCIONERSKI KAPITAL – kapitalot {to pretprijatijata, organizirani kako akcionerski dru{tva (korporacii), go dobivaat so emisija na svoi akcii. Akcijata pretstavuva dolgoro~na hartija od vrednost {to na sopstvenikot mu nosi dve osnovni prava: pravo na u~estvo vo raspredelbata na eden del od profitot na pretprijatieto vo forma na dividenda i pravo na u~estvo vo upravuvaweto so pretprijatieto (spored principot – edna akcija eden glas). Istoriski gledano, akcionerskiot kapital i akcio-
30
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
nerstvoto vo Makedonija, imaat skromna tradicija. Vo periodot me|u dvete svetski vojni i vo vremeto na Vtorata svetska vojna brojot na bankite i pretprijatijata na teritorijata na dene{na RM, organizirani kako akcionerski dru{tva, bil nezna~itelen: Gevgeliska banka AD – Gevgelija, Skopska popularna banka, Ribarsko akcionersko dru{tvo – Ohrid, Tetovska kreditna banka – Tetovo i sl. Vo socijalisti~kiot op{testveno-ekonomski sistem, od ideolo{ki pri~ini, akcionerskiot kapital ne postoe{e. So donesuvaweto na Zakonot za transformacija na pretprijatijata so op{testven kapital (v. Privatizacijata vo Republika Makedonija) i po zavr{uvaweto na kontrolata na privatizacijata izvedena spored jugoslovenskite zakoni, se izvr{i i pretvorawe na internite (ovie de facto bea kvazi-akcii) vo obi~ni akcii. Zakonot za transformacija na pretprijatijata so op{testven kapital nalo`uva{e golemite i srednite pretprijatija (malite po isklu~ok) da se transformiraat vo akcionerski dru{tva. Na krajot od 1992 g. (pred po~etokot na privatizacijata) vo Republika Makedonija postoeja okolu 400 golemi i sredni pretprijatija. Spored Zakonot za trgovski dru{tva, akcionerskata forma na organizacija na pretprijatija e zadol`itelna dokolku kako osnova~i na dru{tvoto se javat pove}e od 50 lica. Niz procesot na privatizacijata brojot na akcionerite vo Republika Makedonija nadmina 250.000 lica. Vo me|uvreme, preku slobodniot promet na akciite i pregrupiraweto na akcionerskata sopstvenost, toj broj e sveden na 138.000. Vospostavuvaweto na Makedonskata berza (v. Makedonska berza na hartii od vrednost AD Skopje) i donesuvaweto na noviot Zakon za izdavawe i trguvawe so hartii od vrednost (II 1997), koj nalo`i site transakcii so hartii od vrednost vo RM da se realiziraat na berza, dadoa nov pottik za razvoj na akcionerskiot kapital i akcionerstvoto vo zemjata. Kontinuiraniot porast na brojot i vrednosta na berzanskite transakcii, postepenoto zbogatuvawe na portfolioto na hartiite od vrednost, kotacijata na najdobrite makedonski firmi na berzata, zgolemeniot priliv na stranski portfolio investicii vo Republika Makedonija, zgolemeniot interes na fizi~ki lica za trguvawe so hartii od vrednost i sl., pridonesuvaat za postepeno {irewe na akcionerskata kultura vo zemjata.
LIT.: Agencija na Republika Makedonija za transformacija na pretprijatijata so op{testven kapital, Prira~nik za primena na Zakonot za transformacija na pretprijatijata so op{testven kapital, Skopje, mart 1994; Makedonska berza AD, 10 godini Makedonska berza, Skopje, 2006. T. F.
ALA (tur. ala) ‡ v. a`der. ALABAKOT, Ivan ‡ v. Ivan Naumov-Alabakot. ALAN\UZI ‡ veruvawa za bolest kaj malite deca do {est nedeli, predizvikana od viduvawe na ritualno ne~ista `ena (od menstrualen ciklus ili seksualen odnos), poznati i kako murdarlak (Isto~na Makedonija) i brut (Ju`na Makedonija). Se veruva deka decata se za{titeni ako `enata ja priznae svojata sostojba, vo sprotivno okolu obrazite i na glavata se pojavuvaat pluskavci. Za za{tita se koristele razni amajlii, a lekuvaweto se vr{elo so bawawe so veligdensko (gospodovo) jajce. LIT.: Stefan TanoviÊ, Srpski narodni obi~aji u –evÚelijskoj Kazi, SEZb „@ivot i obi~aji narodni#, XL, kw. 16, Etnografski institut, SKA, Beograd-Zemun, 1927, 108; Re~nik na narodnata mitologija na Makedoncite. Redaktor Tanas Vra`inovski, Skopje, 2002, 36. S. Ml.
ALARIH (370–410) – kral na Vizigotite (394/5–410). Po smrtta na imperatorot Teodosij I (395), gi opusto{il Trakija, Helada i Makedonija. Vo po~etokot na V v. so Vizigotite navlegol vo Italija i go osvoil Rim (24.VIII 410). Ottamu se upatil kon Ju`na Italija so cel da se prefrli vo Severna Afrika. Tuka go zateknala smrtta. Bil pogreban pod koritoto na rekata Butrinto. LIT.: L. Schmidt, Geschichte der deutschen Stämme bis zum Ausgang der Völkerwanderung. Die Westgermanen2, München, 1941. K. Ax.
Violeta Alarova
ALAROVA, Violeta (Skopje, 3. VII 1945) – novinar, op{testvenik i poet. Zavr{ila Praven fakultet vo Skopje. Bila novinar i glaven i odgovoren urednik na Vtorata programa na Radio Skopje (Makedonskoto radio), pretsedatel na Upravniot odbor na
ALBANSKI
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
MIA (1998&2000) i gradona~alnik na Op{tinata Centar – Skopje (2000-2009). Ima objaveno tri knigi poezija i desetina dramski tekstovi. BIBL.: Vrata bez izlez, Skopje, 1995; Razgovor so do`dot, Skopje, 2001; Jas i tagata, Skopje, 2009. S. Ml.
ALATINI (XIX v.) ‡ evrejsko trgovsko-bankarsko-industrisko semejstvo vo Solun, me|u 20 najbogati firmi vo Solun so „S. Fernandes i sin#, „Saul Modiano# i „Isak Josua Modiano#. Ovie ku}i imale filijali i vo Marsej. Od sredinata na XIX v. otvorile industriski pretprijatija vo Makedonija, glavno vo Solun: fabrika za bra{no, dve za pamuk, za tuli, za }eramidi, melnica so parni turbini vo [tip i dr. So Saul Modiano i Fernandes Mizraki otvorile pivarnica „Olimbos# vo Solun. Vo 90-tite godini na XIX v. imale koncesii za eksploatacija na `elezni rudi na Halkidik i hrom vo Skopsko, Sredna i Ju`na Makedonija. Zaedno so francuskiot rudarski in`ener [arto, eksploatirale antimon i arsenik blizu Krivolak i rudnikot Al{ar, koj gi nosi prvite bukvi na Alatini i [arto. Alatini bile ~lenovi na trgovskata komora vo Solun. Od Makedonija izvozuvale `ito, pamuk, volna, ko`urci, susam, tutun i magnezium, a uvozuvale oriz, {e}er, kafe, tkaenini i dr. Vo 1875 g. osnovale sopstveno moderno evrejsko u~ili{te so ok. 500 u~enici. LIT.: M. T., Fabri~ka industrija u Evropskoj Turskoj, „Ekonomist#, 2, 11, Beograd, 1913; D-r Dan~o Zografski, Razvitokot na kapitalisti~kite elementi vo Makedonija za vreme na turskoto vladeewe, Skopje 1967. M. Zdr.
ALAXA ‡ xamija vo Tetovo. v. [arena (Alaxa) xamija. ALAXAJKOV, Lazar (s. Smokvica, Gevgelisko, 17. III 1918) ‡ agronom, redoven prof. na Fakultetot za zemjodelski nauki i hrana vo Skopje. Gimnazija zavr{il vo Kraguevac, Jugoslavija (1937/ 1938). Diplomiral na Zemjodelskiot fakultet vo Sofija (1942). Po diplomiraweto rabotel kako agronom vo Berovo i vo Bujanovac, a potoa vo Zemjodelskiot institut vo Skopje, kade {to e {ef na Otsekot za gradinarstvo (1945 ‡1954). Doktoriral na Agronomskiot fakultet vo Zagreb (1961) na tema: „Neke gospodarske osobine raj~ice (L. Esculentum Mill.)“. Izbran e za docent na Zemjodelskiot fakultet vo Skopje (1954) i potoa za vonreden i redoven profesor. Se penzioniral vo 1982 g. Specijalizacii: vo Institutot za zelen~ukovi kulturi vo Plovdiv,
A
Bugarija (1948), vo Holandija i vo Anglija (1958) i vo Italija (1966). Bil mentor na pove}e doma{ni i stranski doktoranti i magistranti. U~estvuval na pove}e nau~ni simpoziumi vo zemjata i vo stranstvo. Ima objaveno brojni nau~ni i stru~ni trudovi od oblasta na gradinarstvoto. D. J. ALBANSKI NELEGALNI ORGANIZACII NA TERITORIJATA NA RM: marksisti-leninisti od Kosovo, Narodno Dvi`ewe za Kosovo, Bali kombetar (preku sojuzot na Kosovari od SAD), ogranoci na UNIKOMB (Partija za nacionalno obedinuvawe na Albancite), Nacionalno dvi`ewe za osloboduvawe na Kosovo, Nacionalna partija na trudot, „Povik za sloboda# – so razli~na ideolo{ka opredelba, samostojni ili ogranoci na organizacii od Kosovo, Albanija, Zapadna Evropa i SAD. Dejstvuvale za realizacija na golemoalbanskata ideja, konspirativno i legalno. Konspirativno dejstvuvale nelegalnite zdru`enija i organizaciite od redovite na albanskata emigracija. Legalnata dejnost ja vr{ele vo koordinacija i so poddr{ka od Albanija. Prezemale i poekstremni dejstva, kako masovni demonstracii, oru`eni akcii i sabota`i. Imale vooru`eni teroristi~ki i paravoeni grupi za borba za „Golema Albanija#. LIT: Branislav Bo`ovi¢ - Milorad VakiÊ, Surova vremena na Kosovu i Metohiji, Beograd, 1991; D-r ™orÚe Borozan, Velika Albanija, Beograd, 1995; Tome Batkovski, Velikoalbanskata igra vo Makedonija, Skopje, 1994. \. Malk.
ALBANSKI POLITI^KI KLUBOVI VO MAKEDONIJA (1908–1909). Po vospostavuvaweto na parlamentarniot sistem so voveduvaweto na Ustavot vo otomanskata dr`ava vo 1908 g. vo vilaetskite centri vo Makedonija Skopje, Bitola i Solun, potoa i vo Debar bile osnovani i albanski politi~ki klubovi. Klubot vo Skopje bil osnovan vo po~etokot na septemvri od oficeri vo vojskata i ~inovnici vo vilaetskite organi na vlasta na otomanskata dr`ava. I Solunskiot albanski klub bil osnovan i rakovoden od li~nosti na visoki dr`avni slu`bi. Solunskiot klub do proletta 1910 g. go rakovodel Mithat Fra{eri, direktor na Politi~koto oddelenie na vilaetskata uprava. Dvata albanski kluba ja pretstavuvale prootomanskata struja. Bitolskiot albanski klub „Edinstvo# ja pretstavuval nacionalnata struja, imal rakovodna uloga na celiot
Zgradata kade {to se odr`al eden od kongresite za albanskata azbuka (Bitola, 1908)
ju`en i centralen del od Albanija (zemjata na Toskite). Sekoj od klubovite imal svoja programa i dejstvuval samostojno. Glavno pra{awe vo dejnosta na klubovite bilo otvorawe u~ili{ta i obrazovanie na albanski jazik i pismenost. Po inicijativa na Bitolskiot klub, vo Bitola se odr`al albanski kongres (14–21. XI 1908) so u~estvo na 32 delegati, za pra{aweto na albanskata azbuka. Na Kongresot ne bila postignata soglasnost i pra{aweto za azbukata ostanalo otvoreno. Latini~nata azbuka, prisposobena na fonetskite osobenosti na albanskiot jazik, postepeno gi istisnuvala: arapskata azbuka vo severniot i gr~kata vo ju`niot del na Albanija. Vo 1909 g. vo klubovite bile formirani i tajni komitetiti za organizirawe oru`eni akcii. Po donesuvaweto na Zakonot za zabrana na politi~koto dejstvuvawe, Solunskiot i Bitolskiot klub ja prekinale dejnosta, a Skopskiot klub prisilno bil rasturen (28. XI). Vo dekemvri 1909 g. zabranetiot albanski politi~ki klub vo Skopje se konstituiral kako „Prosveten klub#. LIT.: Il. Gologanov, Mladoturcite i albancite, †BÍlgarska sbirka#, kn. 7, SofiÔ, 1912; I. Senkevi~, OsvoboditelÝnoe dvi`enie albanskogo naroda v 1905–1912, Moskva, 1953; Manol Pandevski, Politi~ki partii i organizacii vo Makedonija (1908–1912), Skopje, 1965. K. Min.
ALBANSKI, Atanas Jakimov (s. Gorno Elovci, Gostivarsko, 1880 – Sofija, 30. X 1943) – tetovski vojvoda, ~len na Skopskiot okru`en revolucioneren komitet. Go zavr{il Pedago{koto u~ili{te vo Skopje, u~itelstvuval vo Tetovo. Vo Ilindenskoto vostanie u~estvuval kako vojvoda na ~eta vo Tetovsko i Gostivarsko. Bil sekretar na ~etata na vojvodata Van~o Srbakov (1904) i na vojvodata Ivan Naumov-Alabakot (1907). Od 1928 do 1934 g. bil polnomo{nik na CK na VMRO vo Petri~. LIT.: G. Pophristov, RevolÓcionnata borba v Bitolski® okrÍg, Sofi®, 1953; H. Sil®nov, Osvoboditelnite borbi na Makedoni®, ¶¶, 62, Sofi®, 1983. Al. Tr.
31
A
ALBANSKO-MAKEDONSKI
ALBANSKO-MAKEDONSKI VRSKI I ODNOSI. Po~etocite im se vo formiraweto na prvata Albansko-makedonska revolucionerna liga (1887). Od nea vo 1902 g. proizleguva Proekt za avtonomija na Makedonija, Albanija, Stara Srbija i Odrin, dostaven do britanskiot Foreign office. Albanci u~estvuvaat vo aktivnostite na MRO i vo Ilindenskoto vostanie. Vo avgust 1913 g. vo Elbasan VMRO i Albanskiot revolucioneren komitet na ~elo so Sefedin Pustina dogovaraat vostanie protiv srpskata vlast vo Debarsko, Ohridsko, Stru{ko, Ki~evsko i Gostivarsko. Po kapitulacijata na Italija (1943), Germanija formira nezavisna dr`ava Albanija {to go opfa}a delot od Zapadna Makedonija, prethodno pod italijanska okupacija. Se vospostavuva celosen albanski administrativen, voen, policiski i prosveten aparat i do osloboduvaweto (noemvri 1944) se sproveduva asimilacija i nasilstvo vrz Makedoncite od albansko-balisti~kite bandi. Od 1945 do 1948 g. RA i DFJ sklu~uvaat nekolku spogodbi za sorabotka koi, vo delovite vo koi `iveat pripadnici na makedonskoto malcinstvo, ovozmo`uvaat organizirawe nastava na makedonski jazik so u~iteli od DFM. DFJ u~estvuva vo obnovata na RA, no poradi celosnata zatvorenost na RA do po~etokot na 90-tite godini od XX v., ne postojat poseriozni odnosi. RA ja priznava RM na 26. IV 1993 g., no pod akronimot PJRM. Diplomatski odnosi se vospostavuvaat na 24. XII 1993 g. Prv vonreden i opolnomo{ten ambasador na RA vo RM e [aban Murati. Prv vonreden i opolnomo{ten ambasador na RM vo RA e Nikola Todor~evski. Vo 2005 g. se formira prva politi~ka partija na Makedoncite – Makedonska alijansa za evropska integracija. Na lokalnite izbori vo 2007 g. nejziniot ~len Edmon Temelko e izbran za gradona~alnik na Op{tinata Mala Prespa. LIT.: Hristo Andonov-Poljanski, Prilog kon makedonsko-albanskite vrski vo minatoto, Odbrani dela, t. 3, Skopje, 1981; Viktor Gaber, Za makedonskata diplomatija, Skopje, 2002. T. Petr.
ALBANCITE VO MAKEDONIJA ‡ najbrojna etni~ka zaednica vo RM, del od albanskiot narod {to gi naseluva zapadnite prostori na Balkanskiot Poluostrov. Kaj drugite balkanskite narodi se poznati i kako Arbanasi, Arnauti ili [iptari (Planinci). Po veroispoved se glavno muslimani. 32
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
Doseluvawa vo Makedonija se zabele`uvaat glavno po XVI v. Nezabele`itelno se doseluvale ve}e islamizirani. Doseluvaweto imalo pogolem intenzitet vo vtorata polovina na XVIII v., koga albanskite feudalci dejstvuvale za osamostojuvawe od centrlnata vlast i pro{iruvawe na svoite vladenija i vo Makedonija. Ali-Pa{a Janinski (od krajot na XVIII v.) ja pro{iril svojata vlast i vo jugozapadnite kraevi na Makedonija, po {to vsu{nost i zapo~nalo doseluvaweto na Albancite. Toga{ se doseluvale po edno ili pove}e semejstva vo okolu triesetina sela. Site tie pristignale od Severna Albanija i pripa|ale na plemeto Gegi. Vo Tetovo, Gostivar i vo drugi mesta se pojavile poluzavisni pa{i od albansko poteklo {to gi pottiknuvale doseluvawata. Bile koristeni ka~a~ki bandi {to go terorizirale makedonskoto naselenie i go prisiluvale da se iseluva. Vo makedonski domovi i sela se naseluvale albanski semejstva. Nivniot broj do po~etokot na XIX v. iznesuval okolu 20.000 du{i. Vo periodot od 1780 do 1800 g. doselenicite bile od plemiwata Krasni}i i [aqa i eden fis od Ju`na Albanija. Tie se naselile vo Bitolsko (Ni`epole i Staro Zmirnevo), vo Gostivarsko (Srbinovo, Gradec, Re~ani i ^egrane), vo Ki~evsko (Zajas, Arangel i Popovjane, Orizari, Srbica i ^elopek), vo Kumanovsko (Lipkovo), vo Prilepsko (Desovo, @ito{e i Debre{te), vo Skopsko (nekolku sela na Dervenot, Gumalevo, Novo Selo i Brest), vo Stru{ko (Dolna Belica) i vo Tetovsko (Tearce, Poroj, Gajre, Mala Re~ica, [ipkovica, Tetovo, Kali{te i Lisec). Vtoriot period na nasilnoto doseluvawe se odvivalo od po~etokot do ~etvrtata decenija na XIX v. Toga{ albanskoto naselenie narasnalo na okolu 50.000, pa od 2,43% (nasproti 97,57% Makedonci) ok. 1800 g., ve}e vo 1840 g. se zgolemilo na 6,10% (nasproti 93,90% Makedonci). Novodoselenite rodovi Albanci do{le od oblastite na Severna Albanija: Elbasansko, Quma i Mat, a od
Kampusot na Univerzitetot na Jugoisto~na Evropa vo Tetovo
Ju`na Albanija do{le od Kor~ansko i od drugi kraevi. Se naselile vo Radoli{ta i Frangovo (Stru{ko); Gorwani, ^egrane, Strajane, Raven i Dobro{te (Gostivarasko); Bozovce, Grgurica, Nera{te, Kali{te, \ermol, Dobri{te, Slatino i [em{evo (Tetovsko); [i{evo, Vrtekica, D’lga, Raovi}, Aldinci, Dobrino, Radu{a, Tisovica i Dra~evica (Skopsko); Ropalce (Kumanovsko) i vo Ki{ava (Bitolsko). Periodot od 1840 g. do po~etokot na XX v. se karakteriziral so pomal broj doseleni Albanci. Vo ovoj period Albancite se infiltrirale vo golem broj naseleni mesta: vo Bitolsko imalo ok. 6.990 lica vo 21 od vkupno 150 n. m.; vo Vele{ko ok. 1.150 l. vo 3 od vkupno 150 n. m.; vo Debarsko ok. 11.905 l. vo 8 od vkupno 71 n. m.; vo @eleznik – Demir Hisar ok. 1.410 l. vo 5 od vkupno 43 n. m.; vo Ki~evsko ok. 5.915 l. vo 19 od vkupno 84 n. m., vo Ko~ansko ok. 45 l. vo 2 od vkupno 78 n. m.; vo Kru{evsko ok. 2.600 l. vo 10 od vkupno 24 n. m.; vo Kumanovsko ok. 6.576 l. vo 26 od vkupno 109 n. m.; vo Ohridsko ok. 1.160 l. vo 2 od vkupno 57 n. m.; vo Polog ok. 34.861 l. vo 119 od vkupno 205 n. m.; vo Tetovsko ok. 18.260 l. vo 67 od vkupno 109 n. m.; vo Prilepsko ok. 1.305 l. vo 3 od vkupno 88 n. m.; vo Resensko ok. 1.551 l. vo 12 od vkupno 30 n. m.; vo Skopsko ok. 8.551 l. vo 46 od vkupno 149 n. m., vo Stru{ko ok. 5.831 l. vo 18 od vkupno 32 n. m.; vo Tikve{ imalo ok. 24 l. vo 2 od vkupno 96 n. m. Do po~etokot na XX v., kako i potoa s¢ do 1944 (so nezna~itelni promeni) Albanci se doselile vo 298 od vkupno 2.017 naseleni mesta vo Makedonija, vo koi `iveele okolu 90.000 Albanci. Posledniot (~etvrtiot) bran doseluvawa go opfa}a periodot po 1944 g. Taka poradi golemiot natalitet i mehani~kiot priliv od Kosovo, Metohija i Ju`na Srbija, nivniot broj postojano se zgolemuval. Do Balkanskite vojni (1912‡1913) vo Makedonija `iveele 128.711 Albanci ili 5,70% od celokupnoto naselenie. Po podelbata na Makedonija, pogolemiot del od albanskoto naselenie `iveelo na dene{nata teritorija na RM. Vo 1948 g. vo NR/SRM `iveele 197.389 (17,1%) Albanci, vo 1981 ‡ 377.208 (19,8%), a spored popisot od 2002 se deklarirale 509.083 Albanci ili 25,17% od celokupnoto naselenie. Najgolem del od niv `iveat vo pro{irenata op{tina vo Skopje (103.891), Tetovo (60.886), Gostivar (54.038), Struga (36.029), Kumanovo (27.290), Lipkovo (26.360), @elino (24.195), Studeni~ani (11.793), Zajas (11.308)
ALEKSA
MANU LEKSIKOGRAFSKI CENTAR
itn. Od vkupno 85 op{tini, albanskata etni~ka zaednica e mnozinski etni~ki element vo 16 op{tini. Raste`ot na albanskoto naselenie vo RM se dol`i na visokiot natalitet i na migracionite dvi`ewa od Kosovo i Metohija. Vo vremeto na Kralstvoto Jugoslavija Albancite ne u`ivale nacionalni prava. Vo periodot na Vtorata svetska vojna (1941‡1945) pogolemiot del od niv se orientirale kon albanskoto nacionalisti~ko dvi`ewe (Bali Kombetar), a pomal del kon antifa{isti~koto (komunisti~ko) dvi`ewe. Po Vtorata svetska vojna Albancite vo RM dobile polna politi~ka i ustavna ramnopravnost. So Ustavot od 1946 g. dobile status na malcinstvo, a so Ustavot od 1963 g. status na narodnost. So Ohridskiot ramkoven dogovor (2001) i amandmanite na Ustavot na RM nivnite nacionalni prava se zna~itelno pro{ireni. Namesto malcinstvo, dobija status na etni~ka zaednica (del od albanskiot narod). Tie slobodno go razvivaat i afirmiraat svojot nacionalen identitet (jazik i kulturni tradicii). Albanskiot jazik e prisuten na site nivoa vo prosvetniot proces (osnovno, sredno i visoko obrazovanie). Brojot na u~ili{tata i brojot na u~enicite postepeno raste. Vo u~ebnata 1950/51 g. nastavata na albanski jazik ja sledele 26.702 u~enici, vo 1990/91 ‡ 72.121, a vo u~ebnata 2005/06 g. ‡ 80.247 u~enici. Vo u~ebnata 2005/06 g. vo RM imalo 286 osnovni, 28 sredni u~ili{ta, edno sredno islamsko u~ili{te, Fakultet za islamski teolo{ki nauki (Kondovo), Albanska sekcija na Pedago{kiot fakultet †Sv. Kliment Ohridski# vo Skopje i dva univerziteta vo Tetovo ‡ Tetovskiot dr`aven univerzitet i Univerzitetot na Jugoisto~na Evropa. Albanskiot jazik e prisuten sekojdnevno vo dr`avnite elektronski mediumi (radio i televizijata), a privatnite TV stanici (Alsat, Era, Toska, Art kanal, Koha) sekojdnevno emituvaat programi na albanski jazik. Na albanski jazik vo NRM/SRM izleguvaa vesnici (†Flaka e velazerimit#), spisanija za vozrasni (†Jehona#) i spisanijata za deca (†Gezimi# i †Fatosi#). Vo RM izleguvaat tri vesnici na albanski jazik (†Koha#, †Lajm# i †Fakti#), spisanieto †Jehona e re# i spisanieto za deca †Ilberi#. Pove}e izdava~ki ku}i, kako †Vatra#, †[kupi# †^abej#, †Quma# i drugi, izdavaat dela od albanski avtori i dela od svetskata literatura na albanski jazik.
Kulturnite tradicii na Albancite gi neguvaat pove}e kulturno-umetni~ki dru{tva, kako †Emin Duraku# (Skopje), †Ibe Paliku}a# (Skopje), †Xeladin Zekiri# (Tetovo), †Besa# (Gostivar), †Mi|eni# (Struga) i dr. Vo Skopje i Tetovo postoi i Albanski teatar. Albancite imaat i svoj nacionalen praznik (28 Noemvri ‡ Den na albanskoto zname). Tie se prisutni i aktivno u~estvuvaat vo politi~kiot `ivot na RM. Nivnite interesi gi artikuliraat albanski politi~ki partii: Partija za demokratski prosperitet (PDP), Demokratskata partija na Albancite (DPA), Demokratskata unija za integracija (DUI) i dr. LIT.: Vasil KÍn~ov, Makedoni®. Geografi® i statistika, Sofi®, 1900; Kaplan Burovi}, Potekloto na Albancite, @eneva, 2005; Jovan Trifunoski, Albancite vo Makedonija, Beograd, 1998; D-r Milo{ Konstatinov, Od kade i koga [iptarite navlegoa vo Makedonija, „Kulturen `ivot“, XXV, 7-8, Skopje, 1990; Zavod za statistika na SR Makedonija. Popis na naselenieto, doma}instvata i stanovite, 1981, Skopje, 1984; Zavod za statistika na R. Makedonija. Popis na naselenieto od 1994 g., Skopje, 1997; Zavod za statistika na R. Makedonija. Popis na naselenieto, doma}instavata i stanovite vo R. Makedonija, Skopje, 2004; D-r Stojan Kiselinovski, Etni~kite promeni vo Makedonija (1913-1995), Skopje, 2000; D-r Stojan Kiselinovski ‡ d-r Irena Stavovi-Kavka, Malcinstvata na Balkanot (XX vek), Skopje, 2004. St. Kis. i \. Malk.
Rafael Alberti
ALBERTI, Rafael (Rafael Alberti) (Puerto de Santa, 16. XII 1902 – 28. X 1999) – poet, slikar, dramski avtor, sozdava eden od najimpresivnite i bogati lirski opusi na sovremenata {panska poezija. Po~nuva so lirikata na neopopularizmot (Mornar na kopno, 1924, Sakanata, 1925, Zorata na {eboite, 1925, Za angelite, 1928). Negovata poezija podocna se svrtuva kon motivite i temite na socijalnata i politi~kata stvarnosta (pesni za ulicata i sekojdnevjeto), a vo tekot na Gra|anskata vojna, toj e poet i borec na Republikata (pesni za borbata, `rtvata i verata). @iveej}i vo politi~ka emigracija (Evropa i Latinska
A
Amerika), toj pee za ~emernata tu|ina, lirika polna so nostalgija i kopne`. Koga se vra}a doma pre~ekan e kako najgolem `iv poet na [panija. Dobitnik e na Zlatniot venec na SVP (1978). BIBL.: Me|u karanfilot i me~ot, 1945; Plima, 1945; Za slikarstvoto, 1948; Vra}awe na `ivotot dale~no, 1954. LIT.: M. Matevski, Rafael Alberti, „Poezija#, Skopje, 1978. P. Gil.
ALBICIJA (rod Albizzia Durazz., fam. Leguminosae) – alejno drvo {to opfa}a okolu 50 vida listopadni drvja i grmu{ki od tropskite i suptropskite delovi na zemjata. Edinstveniot vid {to e vnesen vo Makedonija pred pedesetina godini e A. julibrizin Durazz., so {iroko zaoblena do ~adoresta kruna, krupni, parni, peresti, ne`ni listovi i `olto-crvenikavi krupni cvetovi. Se koristi kako alejno drvo ili soliter. ^uvstvitelna na golemi studovi. Al. And. ALGOLO[KA KOLEKCIJA – kolekcija na algi vo forma na herbarium, nativni primeroci ili trajni preparati, sobrani od razni stani{ta vo RM i od svetot. Sodr`i pove}e od 3.000 primeroci i nad 8.000 dijatomolo{ki preparati. Zbirkata se ~uva na Katedrata za algologija pri Institutot za biologija na Prirodno-matemati~kiot fakultet vo Skopje. Sv. K. „ALGRETA#, AD – Resen – proizvodstveno pretprijatie, osnovano vo 1974 g. od Sobranieto na Op{tina Resen. Vo periodot 1981–1997 g. e vo sostav na RO Metalski zavod Tito – Skopje, a od april 1997 e prestruktuirano vo AD. Raspolaga so 6 ma{ini za leewe pod pritisok (1.000, 950, 380, 400 i 250 t), so kompletna pridru`na oprema: pe~ki za topewe na legurata (od 2 i 5 t), alati za leewe, ma{ini za mehani~ka obrabotka na odlivkite i za spojuvawe na radijatori, laboratorija za ispituvawe na kvalitetot na odlivkite, bojaxilnica i druga oprema. Osnovni dejnosti: proizvodstvo na aluminiumski grejni tela, odlivki za elektroindustrijata, ma{inskata i avtomobilskata industrija i galanterija od aluminiumski leguri. Sl. A. ALEKSA – prezviter, eden od ktitorite na crkvata „Sv. Spas# vo s. Dobri Dol (Skopsko). Zaedno so prezviter Petko i so popovite Jovan i Stanko, kako i so selanite od seloto, vo 1576 g. ovozmo`il izgradba i `ivopisuvawe na malata ednokorabna crkva. LIT.: B. Vidoevska, Crkva „Sv. Spas# s. Dobri Dol – Skopsko, „Zbornik na Muzejot na Makedonija#, br.2, Skopje, 1996, 167168. Z. R.-N.
33
A
ALEKSANDAR I
MAKEDONSKA ENCIKLOPEDIJA
drahmata na koja, namesto kruna kako kralska insignija, nosi bela lenta vrzana za tilot, ili monetata so negov lik so dijadema). Pronajdeni se brojni moneti na r. Tigar, koi se potvrda za trgovskite vrski so Persija. Poetot Pindar mu posvetuva epinikij dodeka e gostin vo kralskiot dvorec. Aleksandar I, moneta
ALEKSANDAR I ([Ale´xandroz A´ À File´llhnoz Alexandros I Philhellenos / 498 g. pr.n.e. – 454 g. pr.n.e.) – makedonski kral od dinastijata Argeadi; postar sin na Aminta I; vladee vo Dolna Makedonija od Olimp s¢ do r. Struma (Strymon) i vo eden del od Gorna Makedonija (Linkestida, Orestida, Elimeja); podocna nare~en „Filhelen# („Qubitel na Helenite#). Teritorijata na Makedonija vo ova vreme e pod kontrola na persiskata vojska. U~estvuva so vojska vo Gr~ko-persiskata vojna na strana na Persijcite. Kserksoviot vojskovodec Mardonij go ispra}a vo Atina so poraka Atiwanite da vlezat vo sojuz so Persija. Pred bitkata kaj Plataja (479), „Aleksandar Makedonecot# (spored Herodot) tajno izleguva od logorot na persiskata vojska za da im go prenese na Atiwanite planot na Mardonij