wykłady
G. Patrick
Przekład Zbigniew
Zawadzki
Warszawa 2002 Wydawnictwo Naukowe P W N
SPIS TREŚCI Przedmowa
IX
Sekcja A - S t r u k t u r a i w i ą z a n i a A l Struktura atomu węgla A2 Wiązania kowalencyjne i hybrydyzacja A3 Hybrydyzacja sp A 4 H y b r y d y z a c j a sp A 5 H y b r y d y z a c j a sp A6 Hybrydyzacja a wiązania
1 1 4 7 11 19 23
Sekcja B - A l k a n y i c y k l o a l k a n y BI Definicja B2 R y s o w a n i e w z o r ó w s t r u k t u r a l n y c h B3 N a z e w n i c t w o
27 27 28 30
Sekcja C - G r u p y f u n k c y j n e C l R o z p o z n a w a n i e g r u p funkcyjnych C 2 Alifatyczne i a r o m a t y c z n e g r u p y funkcyjne C 3 W i ą z a n i a m i ę d z y cząsteczko w e C4 W ł a ś c i w o ś c i i reakcje C 5 N a z e w n i c t w o z w i ą z k ó w zawierających g r u p y funkcyjne C6 Rzędowość związków organicznych — nazewnictwo
35 35 37 39 42 44 54
Sekcja D Dl D2 D3 D4
57 57 59 63 72
3
2
Stereochemia Izomery konstytucyjne I z o m e r y konfiguracyjne — a l k e n y i c y k l o a l k a n y I z o m e r y konfiguracyjne — i z o m e r y o p t y c z n e I z o m e r y konformacyjne
Sekcja E - N u k l e o f i l e i e l e k t r o f i l e E l Definicja E2 J o n y E3 N i e o r g a n i c z n e cząsteczki obojętne E4 Z w i ą z k i o r g a n i c z n e
79 79 81 84 88
Sekcja F - R e a k c j e i ich m e c h a n i z m y F I Reakcje F2 M e c h a n i z m y
91 91 93
Sekcja G - R e a k c j e k w a s ó w i z a s a d G l Kwasy i zasady Brensteda i Lowry'ego G2 Moc kwasów G 3 Moc zasad G4 K w a s y i zasady Lewisa G 5 Jony e n o l a n o w e
97 97 100 107 114 116
Sekcja H HI H2 H3
121 121 123
Alkeny i alkiny Otrzymywanie alkenów i alkinów Właściwości a l k e n ó w i a l k i n ó w A d d y c j a elektrofilowa d o a l k e n ó w p o d s t a w i o n y c h symetrycznie H 4 A d d y c j a elektrofilowa d o a l k e n ó w p o d s t a w i o n y c h niesymetrycznie H 5 Stabilizacja k a r b o k a t i o n u
126 134 137
H6 H7 H8 H9 H10 Hll
Redukcja i utlenianie a l k e n ó w Hydroborowanie alkenów A d d y c j a elektrofilowa d o a l k i n ó w Redukcja a l k i n ó w Alkilowanie alkinów terminalnych Sprzężone dieny
Sekcja I - C h e m i a z w i ą z k ó w a r o m a t y c z n y c h 11 C h a r a k t e r a r o m a t y c z n y 12 O t r z y m y w a n i e i właściwości z w i ą z k ó w a r o m a t y c z n y c h 13 Substytucja elektrofilowa b e n z e n u 14 S y n t e z a j e d n o p o d s t a w i o n y c h b e n z e n ó w 15 Substytucja elektrofilowa j e d n o p o d s t a w i o n y c h pierścieni a r o m a t y c z n y c h 16 S y n t e z a d w u p o d s t a w i o n y c h i t r ó j p o d s t a w i o n y c h b e n z e n ó w 17 Utlenianie i redukcja
140 144 147 150 152 154 159 159 162 164 173 177 188 193
Sekcja J - A l d e h y d y i ketony 195 Jl Otrzymywanie 195 J2 Właściwości 197 J3 A d d y c j a nukleofilowa 201 J4 A d d y q ' a nukleofilowa — n u k l e o n i e n a ł a d o w a n e 203 J5 Efekty indukcyjne i sferyczne 210 J6 A d d y c j a nukleofilowa — nukleofile zawierające a z o t 214 J7 A d d y c j a nukleofilowa — nukleofile zawierające tlen i siarkę 218 J8 Reakcje j o n ó w e n o l a n o w y c h 223 J9 a - H a l o g e n o w a n i e 231 J10 Redukcja i u t l e n i a n i e 233 J l l ajS-nienasycone a l d e h y d y i k e t o n y 236 Sekcja K - K w a s y k a r b o k s y l o w e i ich p o c h o d n e KI Struktura i właściwości K2 Substytucja nukleofilowa K3 Aktywność chemiczna K4 O t r z y m y w a n i e k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h K5 O t r z y m y w a n i e p o c h o d n y c h k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h K6 Reakcje K 7 Reakq'e j o n ó w e n o l a n o w y c h
239 239 242 246 250 253 258 269
Sekcja L - H a l o g e n k i a l k i l o w e L I O t r z y m y w a n i e i właściwości fizyczne L2 Substytuq'a nukleofilowa L3 C z y n n i k i sprzyjające m e c h a n i z m o m S N I i SN2 L4 Reakcja eliminacji L5 Eliminacja a substytucja L6 Reakcje h a l o g e n k ó w a l k i l o w y c h L7 Reakcje z w i ą z k ó w m e t a l o o r g a n i c z n y c h
275 275 277 283 289 294 297 300
Sekcja M Ml M2 M3 M4 M5 M6
303 303 304 306 310 318 322
A l k o h o l e , f e n o l e i Hole O t r z y m y w a n i e alkoholi O t r z y m y w a n i e fenoli Właściwości alkoholi i fenoli Reakcje alkoholi Reakcje fenoli C h e m i a tioli
Sekcja N - E t e r y , e p o k s y d y i s u l f i d y N I Otrzymywanie eterów, epoksydów i sulfidów N 2 Właściwości e t e r ó w , e p o k s y d ó w i s u l f i d ó w
325 325 328
N3
Reakcje e t e r ó w , e p o k s y d ó w i s u l f i d ó w
330
Sekcja O - A m i n y i n i t r y l e 0 1 Otrzymywanie amin 0 2 Właściwości a m i n 0 3 Reakcje a m i n 0 4 C h e m i a nitryli
337 337 342 348 355
Literatura uzupełniająca
359
Indeks
361
PRZEDMOWA Zamiarem autora niniejszego podręcznika było opracowanie zwięzłych i zrozumiałych notatek z c h e m i i o r g a n i c z n e j , p r z y d a t n y c h d l a s t u d e n t ó w k i e r u n k ó w , n a k t ó r y c h w y k ł a d a się c h e m i ę a l b o d y s c y p l i n y p o k r e w n e , o r a z d l a s ł u c h a c z y k u r s ó w , n a k t ó r y c h c h e m i a o r g a n i c z n a jest p r z e d m i o t e m p o m o c n i c z y m . K s i ą ż k a k o n c e n t r u j e się n a t e m a t a c h z a s a d n i c z y c h , w y k ł a d a n y c h na wszystkich kierunkach, n a których — p o w s t ę p n y m kursie chemii ogólnej — p r z y c h o d z i zająć się c h e m i ą o r g a n i c z n ą . C h e m i a o r g a n i c z n a jest n a u k ą , k t ó r a j e d n y c h s t u d e n t ó w w p r a w i a w e k s t a z ę , u i n n y c h z a ś w y w o ł u j e c h ę ć w b i c i a z ę b ó w w ś c i a n ę . N i e k t ó r z y „ z a ł a p u j ą " n a t y c h m i a s t , o c o w tej n a u c e c h o dzi, p o d c z a s g d y i n n i — niezależnie o d w ł o ż o n e g o w y s i ł k u — nie potrafią się z o r i e n t o w a ć , gdzie tu jest początek, a g d z i e koniec. Oczywiście, j e d n y m z g ł ó w n y c h p r o b l e m ó w p r z y n a u c e chemii organicznej jest rozległość m a t e r i a ł u , k t ó r y t r z e b a sobie p r z y s w o i ć . N i e k t ó r z y a d e p c i p r z e d m i o t u są p r z e r a ż e n i k o n i e c z n o ś c i ą z a p a m i ę t a n i a p o z o r n i e n i e s k o ń c z o n e g o s z e r e g u r e a kcji, a g d y p r z y c h o d z i d o s z k i c o w a n i a m e c h a n i z m ó w i r y s o w a n i a z a k r z y w i o n y c h s t r z a ł e k — są w s t a n i e z o b a c z y ć w t y m w s z y s t k i m j e d y n i e o s z a ł a m i a j ą c y l a b i r y n t p o p l ą t a n y c h linii, p r o w a d z ą c y c h z n i k ą d d o n i k ą d . S z c z e g ó l n i e p o j ę c i a z w i ą z a n e z m e c h a n i z m a m i reakcji c z ę s t o o k a zują się n i e d o o p a n o w a n i a . T r u d n o ś c i t e n a s i l a j e s z c z e fakt, ż e o b j ę t o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h p o d r ę c z n i k ó w c h e m i i o r g a n i c z n e j p r z e k r a c z a z a z w y c z a j 1200 s t r o n , a i c h c e n a j e s t r ó w n i e n i e bagatelna. Niniejsza książka s t a n o w i p r ó b ę zmieszczenia w s z y s t k i e g o , co z a s a d n i c z e w chemii organi cznej, w p o d r ę c z n i k u o p o z w a l a j ą c e j z a p a n o w a ć n a d s o b ą objętości o k o ł o 300 s t r o n , p r z y j a z n y m s t u d e n t o w i i n a d o d a t e k takim, n a który nie trzeba przeznaczyć fortuny. Cel ten autor p r ó buje o s i ą g n ą ć , k o n c e n t r u j ą c s i ę w y ł ą c z n i e n a p o d s t a w a c h o m a w i a n e j d y s c y p l i n y , b e z w c h o d z e nia w w y c z e r p u j ą c ą d y s k u s j ę s z c z e g ó ł ó w , b e z m n o ż e n i a p r z y k ł a d ó w i l u s t r u j ą c y c h t o k w y k ł a d u . C o więcej, prezentując Hasła, otwierające k a ż d y temat, p o d s u m o w u j e zasadnicze fakty, c o p o m a g a s k u p i ć s i ę n a s p r a w a c h n a j w a ż n i e j s z y c h . C h e m i a o r g a n i c z n a t o p r z e d m i o t s z c z e g ó l n y , p o n i e w a ż i m b a r d z i e j się w nią z a g ł ę b i a m y , t y m staje się ł a t w i e j s z a . S t w i e r d z e n i e t o m o ż e s z o k o w a ć ; s z c z e g ó l n i e z b u l w e r s u j e o n o s t u d e n t a pierwszego roku, który walczy d o u p a d ł e g o o o p a n o w a n i e kilku najprostszych reguł n a z e w n i c t w a , p r ó b u j e z a p a m i ę t a ć k i l k a t u z i n ó w reakcji i z r o z u m i e ć c o k o l w i e k z i c h m e c h a n i z m u . A l e t a k t o w ł a ś n i e jest: t e p o d s t a w o w e pojęcia t w o r z ą f u n d a m e n t p r z e d m i o t u i k i e d y j u ż p o t r a f i m y sobie z n i m i r a d z i ć , c a ł y o b r a z się r o z j a ś n i a . R o z u m i e n i e m e c h a n i z m ó w reakcji o d g r y w a w t y m w s z y s t k i m r o l ę s z c z e g ó l n ą . W n o s i o n o l o g i k ę w ś w i a t reakcji c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a p o s z c z e g ó l n y c h k l a s z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h . To z k o l e i p r z e k s z t a ł c a całą d ł u g ą listę p o z o r n i e z e s o b ą n i e z w i ą z a n y c h f a k t ó w w s e n s o w n ą całość, d z i ę k i c z e m u t r u d z a p a m i ę t y w a n i a p o s z c z e g ó l n y c h reakcji z a m i e n i a się ( n o , p o w i e dzmy...) w „małe p i w o " . Kiedy o s i ą g a m y już ten szczęśliwy stan z a a w a n s o w a n i a , objawia się n a m n a g l e z w i ą z e k che mii organicznej z takimi d y s c y p l i n a m i , jak g e n e t y k a c z y b i o c h e m i a . R o z u m i e n i e chemii o r g a n i cznej p r z y n o s i l e p s z e r o z u m i e n i e c h e m i i ż y c i a i m o l e k u l a r n y c h p o d s t a w f u n k q ' o n o w a n i a o r g a n i z m ó w . P o m a g a t e ż p o j ą ć m o l e k u l a r n e m e c h a n i z m y c h o r ó b i n i e d o m a g a ń n a s z e g o ciała; s t ą d już tylko k r o k d o u ś w i a d o m i e n i a sobie, n a jakich z a s a d a c h opiera się p r o j e k t o w a n i e s t r u k t u r y n o w y c h l e k ó w , k t ó r e mają t e c h o r o b y z w a l c z a ć — a w i ę c d o z r o z u m i e n i a p o d s t a w f a r m a k o chemii.
To jeszcze nie koniec. Znajomość chemii organicznej p o m o ż e inżynierowi c h e m i k o w i pora dzić sobie z nieoczekiwanymi reakcjami u b o c z n y m i , towarzyszącymi p r o c e s o w i prze m y s ł o w e m u , a a g r o t e c h n i k o w i p o z w o l i z r o z u m i e ć procesy m o l e k u l a r n e decydujące o jakości plonów; ułatwi zaprojektowanie nowych, przyjaznych środowisku, herbicydów i fungicydów. Dzięki chemii organicznej policyjny specjalista z d o ł a o d p o w i e d z i e ć n a p y t a n i e d o t y c z ą c e nie pozornie wyglądającego białego proszku: heroina czy mąka? L i s t a z a g a d n i e ń n a u k o w y c h w i ą ż ą c y c h się z c h e m i ą o r g a n i c z n ą w y d a j e się n i e s k o ń c z o n a : projektowanie s k a f a n d r ó w kosmicznych, p o s z u k i w a n i e lepszych b a r w n i k ó w fotograficznych, n o w e t e c h n o l o g i e m o l e k u l a r n e w m i k r o e l e k t r o n i c e — t r u d n o d o p r a w d y t ę listę z a m k n ą ć . C h e m i a o r g a n i c z n a t o d y s c y p l i n a fascynująca, b o p r z y n o s i z r o z u m i e n i e c z ą s t e c z e k i i c h właściwości. K o l e j n o ś ć p r e z e n t a c j i t e m a t ó w n a j w c z e ś n i e j w tej k s i ą ż c e w p r o w a d z a n y c h jest i s t o t n a . P i e r w s z e d w i e sekcje d o t y c z ą s t r u k t u r y i w i ą z a ń , a w i ę c t e m a t ó w k l u c z o w y c h d l a r o z u m i e n i a d a l s z y c h części p o d r ę c z n i k a . D l a c z e g o właściwie a t o m w ę g l a t w o r z y cztery wiązania? C o t o jest hybrydyzacja? T r z e c i a sekcja, p o ś w i ę c o n a g r u p o m f u n k c y j n y m , m a z a s a d n i c z e z n a c z e n i e d l a w y r o b i e n i a u o s o b y u c z ą c e j się z d o l n o ś c i k a t e g o r y z a c j i r e a k c j i o r g a n i c z n y c h — n i e z b ę d n e j d o p o r u s z a n i a się p o p o z o r n y m l a b i r y n c i e p r o c e s ó w , w k t ó r y c h u c z e s t n i c z ą z w i ą z k i o r g a n i c z n e . P o t e m m o w a jest o s t e r e o c h e m i i , a w k o l e j n y c h sekcjach — E i F — p r e z e n t o w a n e są p o d s t a w y t e o r i i reakcji o r g a n i c z n y c h i ich m e c h a n i z m ó w . C o t o są n u k l e o f i l e i elektrofile? C o p r z e d s t a w i a m e c h a n i z m reakcji? C o o z n a c z a z a k r z y w i o n a s t r z a ł k a ? Z p o z o s t a ł y c h sekcji m o ż n a k o r z y s t a ć w d o w o l n e j kolejności, p r z y p a t r u j ą c s i ę o p i s a n y m t a m r e a k c j o m { w r a z z m e c h a n i z m a m i ) , j a k i m ulegają n a j p o w s z e c h n i e j s p o t y k a n e k l a s y z w i ą z k ó w organicznych, o największym znaczeniu w chemii i biochemii. A u t o r m a nadzieję, że studenci uznają ten p o d r ę c z n i k za u ż y t e c z n y i że — k i e d y zorientują s i ę j u ż , o c o w tej całej c h e m i i o r g a n i c z n e j c h o d z i — s i ę g n ą p o l e k t u r y o b s z e r n i e j s z e i w e j d ą n a d o b r e w fascynujący świat zjawisk m o l e k u l a r n y c h .
STRUKTURA ATOMU WĘGLA
Hasta Dla sześciu e l e k t r o n ó w znajdujących się w a t o m i e węgla d o s t ę p n e są następujące orbitale a t o m o w e : orbital s n a p i e r w s z e j p o w ł o c e elektronowej, orbital s należący d o drugiej p o w ł o k i i trzy orbitale p — r ó w n i e ż n a drugiej p o w ł o c e . O r b i t a l e l s i 2s mają kształt kulisty. Kształt orbitali 2p m o ż n a p o r ó w n a ć d o k s z t a ł t u hantli; p r z y p i s u j e się i m s y m b o l e 2p , 2p i 2p w zależności o d ich z o r i e n t o w a n i a w z d ł u ż o d p o w i e d n i c h osi u k ł a d u w s p ó ł r z ę d n y c h .
OfUtafe atomowe
x
y
z
Orbital l s m a niższą e n e r g i ę n i ż orbital 2s, k t ó r e g o energia jest z kolei niższa niż orbitali 2p. T r z y orbitale 2p mają j e d n a k o w ą e n e r g i ę ( m ó w i m y , że są z d e g e n e r o w a n e ) .
Węgiel p o ł o ż o n y jest w d r u g i m okresie u k ł a d u o k r e s o w e g o p i e r w i a s t k ó w ; m a o n sześć e l e k t r o n ó w , które zapełniają najpierw orbitale a t o m o w e o najniższej energii, a p o t e m — s t o p n i o w o — orbitale o c o r a z w y ż s z e j e n e r g i i (zasada r o z b u d o w y p o w ł o k e l e k t r o n o w y c h ) . N a k a ż d y m o r b i t a l u m o g ą się znaleźć najwyżej d w a e l e k t r o n y o p r z e c i w n y c h s p i n a c h (zakaz P a u l i e g o ) . Kiedy d o s t ę p n e są orbitale o j e d n a k o w e j energii, e l e k t r o n y najpierw zajmują je pojedynczo, a dopiero potem tworzą pary na poszczególnych orbitalach (reguła H u n d a ) . Tak w i ę c konfiguracja e l e k t r o n o w a a t o m u w ę g l a jest następująca: l s , 2 s , 2p , 2 p .
elektronowa
2
1
2
x
Tematy pokrewne
Orbitale atomowe
Wiązania k o w a l e n c y j n e i h y b r y d y z a c j a (A2)
W ę g i e l m a s z e ś ć e l e k t r o n ó w i z n a j d u j e się w d r u g i m o k r e s i e u k ł a d u o k r e s o w e g o p i e r w i a s t k ó w . O z n a c z a t o , ż e d l a e l e k t r o n ó w w ę g l a d o s t ę p n e są d w i e p o w ł o k i . Pierwsza, najbliższa jądra, zawiera tylko jeden orbital — l s . D r u g a p o w ł o k a s k ł a d a się z p o j e d y n c z e g o o r b i t a l u s (2s) i t r z e c h o r b i tali p (3 • 2p). A z a t e m s z e ś ć e l e k t r o n ó w w a t o m i e w ę g l a m a d o d y s p o z y c j i w s u m i e 5 o r b i t a l i a t o m o w y c h . O r b i t a l e s mają k s z t a ł t s f e r y c z n y ( k u l i s t y ) , p r z y c z y m o r b i t a l 2s jest z n a c z n i e w i ę k s z y n i ż o r b i t a l l s . O r b i t a l e p mają k s z t a ł t h a n t l i i są z o r i e n t o w a n e w z d ł u ż osi x, y i z. M ó w i m y w i ę c o o r b i t a l a c h a t o m o w y c h 2p , 2p i 2p (rys. 1). x
Poziomy energetyczne
1
y
y
z
O p i s a n e w y ż e j o r b i t a l e a t o m o w e r ó ż n i ą się e n e r g i ą (rys. 2). N a j n i ż s z a jest e n e r g i a o r b i t a l u l s . N a s t ę p n y p o d w z g l ę d e m e n e r g e t y c z n y m jest o r b i t a l 2s, a o r b i t a l e 2p mają n a j w y ż s z ą e n e r g i ę . T r z y o r b i t a l e 2p mają taką s a m ą e n e r g i ę ; m ó w i m y w i ę c , ż e są o n e z d e g e n e r o w a n e .
1s Rys. 1. Orbitale
2s
2p
2p
x
y
2p
z
atomowe
energia 2p
2p
2p
y
x
z
2s
18 Rys. 2. Poziomy energetyczne
Konfiguracja elektronowa
orbitali
atomowych
W ę g i e l p o ł o ż o n y jest w d r u g i m o k r e s i e u k ł a d u o k r e s o w e g o p i e r w i a s t k ó w i m a sześć e l e k t r o n ó w , które zapełniają orbitale a t o m o w e , zaczy nając o d o r b i t a l i o n a j n i ż s z e j e n e r g i i . R e g u ł a t a z n a n a jest j a k o z a s a d a roz b u d o w y p o w ł o k e l e k t r o n o w y c h . O r b i t a l l s z a p e ł n i a się, z a n i m z a c z n i e s i ę o b s a d z a n i e o r b i t a l u 2s, k t ó r y z k o l e i zostaje z a p e ł n i o n y p r z e d o r b i t a l a m i 2p. Z a k a z F a u l i e g o m ó w i , ż e n a d o w o l n y m o r b i t a l u m o g ą s i ę z n a leźć co najwyżej d w a elektrony, których spiny m u s z ą być p r z e c i w n e . A z a t e m p i e r w s z e c z t e r y e l e k t r o n y w y p e ł n i a j ą o r b i t a l e l s i 2s. N a k a ż d y m z t y c h o r b i t a l i znajdują się p o d w a e l e k t r o n y o p r z e c i w n y c h s p i n a c h ; n a rysunku 3 są o n e p r z e d s t a w i o n e w p o s t a c i s t r z a ł e k s k i e r o w a n y c h w g ó r ę i w dół. Z ogólnej liczby sześciu e l e k t r o n ó w p o z o s t a ł y więc d w a , k t ó r e m u s z ą r o z m i e ś c i ć s i ę n a o r b i t a l a c h 2p. E l e k t r o n y t e o b s a d z a j ą d w a o d d z i e l n e o r b i t a l e p; w r e z u l t a c i e m a m y z a t e m d w a o r b i t a l e p z a p e ł n i o n e połowicznie (po j e d n y m elektronie) i jeden pusty. Zawsze, kiedy dostę p n e są o r b i t a l e z d e g e n e r o w a n e (o j e d n a k o w e j e n e r g i i ) , e l e k t r o n y zaczyn nają s i ę n a n i c h p a r o w a ć d o p i e r o w ó w c z a s , g d y w s z y s t k i e o r b i t a l e są j u i z a p e ł n i o n e w p o ł o w i e . Z a s a d a t a z n a n a jest j a k o r e g u ł a H u n d a . energia
4
2
-U—
2s
Px
Rys. 3. Konfiguracja
4
elektronowa
2
Py
——
atomu
węgla
2p
z
1
l
K o n f i g u r a c j a e l e k t r o n o w a a t o m u w ę g l a t o l s , 2 s , 2p , 2p . Liczby p r z e d s t a w i o n e w t y m z a p i s i e j a k o g ó r n e i n d e k s y o z n a c z a j ą l i c z b ę ele k t r o n ó w n a k a ż d y m z o r b i t a l i . L i t e r y o d n o s z ą się d o t y p ó w o r b i t a l i a t o m o w y c h , a p o p r z e d z a j ą c e je l i c z b y — d o p o w ł o k , w s k ł a d k t ó r y c h o r b i tale te w c h o d z ą . 2
2
x
y
WIĄZANIA KOWALENCYJNE I HYBRYDYZACJA
Hasła K i e d y d w a a t o m y w o d o r u zbliżają się d o siebie, ich orbitale a t o m o w e l s oddziałują z e sobą, t w o r z ą c wiążący i a n t y w i ą ż ą c y orbital m o l e k u l a r n y (cząsteczkowy) (MO*). K i e d y wiążący orbital m o l e k u l a r n y z a p e ł n i a p a r a e l e k t r o n ó w , a orbital a n t y w i ą ż ą c y jest p u s t y , powstaje t r w a ł e w i ą z a n i e kowalencyjne.
Wiązania kowalencyjne
Wiązania sigma (a) są w i ą z a n i a m i silnymi o przekroju k o ł o w y m ; powstają o n e w w y n i k u c z o ł o w e g o n a k ł a d a n i a się d w ó c h orbitali atomowych.
Wiązania sigma
Z konfiguracji e l e k t r o n o w e j a t o m u w ę g l a w y n i k a , ż e p o w i n i e n o n t w o r z y ć d w a w i ą z a n i a . W i a d o m o j e d n a k , ż e w ę g i e l w rzeczywistości t w o r z y cztery w i ą z a n i a . K i e d y a t o m w ę g l a w c h o d z i w s k ł a d cząsteczki organicznej, n a j e g o p o w ł o c e walencyjnej m o ż l i w e jest „ w y m i e s z a n i e " orbitali 2s i 2p w procesie z w a n y m h y b r y d y z a c j ą . M o g ą istnieć trzy t y p y h y b r y d y z a c j i : s p , sp i sp.
Hybrydyzacja
3
Tematy
pokrewne
Struktura atomu węgla (Al) H y b r y d y z a c j a s p (A3) 3
Wiązania kowalencyjne
2
2
H y b r y d y z a c j a sp (A4) H y b r y d y z a c j a sp (A5)
Wiązanie kowalencyjne łączy d w a a t o m y w trwałą strukturę cząsteczk o w ą . P o w s t a j e o n o w ó w c z a s , g d y o r b i t a l e a t o m o w e n a k ł a d a j ą się, t w o r z ą c orbital m o l e k u l a r n y ( M O ) ; n a z w a ta o d z w i e r c i e d l a fakt, ż e orbi tal t a k i n a l e ż y d o całej c z ą s t e c z k i , a n i e d o k t ó r e g o ś z t w o r z ą c y c h ją a t o m ó w . P r o s t y m p r z y k ł a d e m t w o r z e n i a s i ę w i ą z a n i a k o w a l e n c y j n e g o jest p o w s t a w a n i e c z ą s t e c z k i w o d o r u (H2) z d w ó c h a t o m ó w . W k a ż d y m z a t o m ó w w o d o r u występuje z a p e ł n i o n y w p o ł o w i e orbital a t o m o w y ls; k i e d y d w a t a k i e a t o m y zbliżają się d o s i e b i e , o r b i t a l e a t o m o w e o d d z i a ł u j ą z e sobą, t w o r z ą c d w a o r b i t a l e m o l e k u l a r n e (liczba p o w s t a j ą c y c h M O m u s i b y ć r ó w n a liczbie w y j ś c i o w y c h o r b i t a l i a t o m o w y c h , rys. 1). O r b i t a l e m o l e k u l a r n e r ó ż n i ą s i ę e n e r g i ą . J e d e n z n i c h jest t r w a l s z y * * o d w y j ś c i o w y c h o r b i t a l i a t o m o w y c h i z w a n y jest w i ą ż ą c y m o r b i t a l e m m o l e k u l a r n y m . D r u g i — m n i e j t r w a ł y — o k r e ś l a się t e r m i n e m anty-
f
Od angielskiego Molecular Orbital — przyp. tłum. Ma niższą energię — przyp. tłum.
antywiążący orbital molekularny (pusty)
wiążący orbital molekularny (zapełniony)
3y$. 1. Orbitale
molekularne
w cząsteczce
wodoru
(Hs)
w i ą ż ą c y orbital m o l e k u l a r n y . W i ą ż ą c y M O — o k s z t a ł c i e p i ł k i d o r u g b y — powstaje z połączenia orbitali a t o m o w y c h l s . P o n i e w a ż z d w u u t w o r z o n y c h M O o r b i t a l w i ą ż ą c y jest t r w a l s z y , e l e k t r o n y w a l e n c y j n e ( p o j e d n y m z k a ż d e g o a t o m u w o d o r u ) lokują s i ę n a n i m i t w o r z ą p a r ę e l e k t r o nową. Orbital antywiążący m a w y ż s z ą energię i kształt d w ó c h zdeformo w a n y c h kul; pozostaje o n nie z a p e ł n i o n y . P o n i e w a ż wiążący M O jest t r w a l s z y n i ż w y j ś c i o w e o r b i t a l e a t o m o w e , zajęciu g o p r z e z o b a e l e k t r o n y towarzyszy wydzielenie energii, co sprzyja p o w s t a w a n i u wiązania. W d a l s z e j a n a l i z i e , o p i s u j ą c w i ą z a n i a w c z ą s t e c z k a c h i ich k s z t a ł t y , s k o n centrujemy się w y ł ą c z n i e n a w i ą ż ą c y c h M O ; n a l e ż y j e d n a k p a m i ę t a ć też 0 i s t n i e n i u orbitali a n t y w i ą ż ą c y c h .
Wiązania sigma
W i ą ż ą c y o r b i t a l m o l e k u l a r n y w c z ą s t e c z c e w o d o r u jest p r z y k ł a d e m w i ą z a n i a s i g m a (o); w i ą z a n i a t a k i e mają p r z e k r ó j k o ł o w y i p o w s t a j ą w w y n i k u c z o ł o w e g o n a k ł a d a n i a się orbitali a t o m o w y c h . O d d z i a ł y w a n i e t a k i e jest silne; t w o r z ą c e się w j e g o w y n i k u w i ą z a n i a s i g m a o k r e ś l a m y jako wiązania silne. W dalszych częściach książki p o z n a m y p r z y k ł a d y w i ą z a ń a powstających w procesie o d d z i a ł y w a n i a orbitali a t o m o w y c h innych niż orbitale l s .
Hybrydyzacja
A t o m y m o g ą tworzyć m i ę d z y sobą wiązania p r z e z u w s p ó l n i e n i e nie spa rowanych elektronów w taki sposób, ż e w skład k a ż d e g o wiązania wchodzą d w a uwspólnione elektrony — p o jednym od każdego atomu. W temacie A l stwierdziliśmy, ż e a t o m węgla ma d w a nie s p a r o w a n e elektrony; moglibyśmy zatem oczekiwać, że węgiel będzie tworzył d w a w i ą z a n i a . W i e m y j e d n a k , ż e w ę g i e l t w o r z y a ż c z t e r y w i ą z a n i a ! Jak t o m o ż l i w e , że — mając zaledwie d w a nie s p a r o w a n e elektrony — a t o m bierze udział w czterech wiązaniach? D o tej p o r y o p i s y w a l i ś m y k o n f i g u r a c j ę e l e k t r o n o w ą i z o l o w a n e g o a t o m u w ę g l a . K i e d y j e d n a k a t o m t a k i t w o r z y w i ą z a n i a i staje się częścią s t r u k t u r y cząsteczkowej, m o ż e nastąpić w n i m „ w y m i e s z a n i e " orbitali s 1 p w c h o d z ą c y c h w s k ł a d d r u g i e j (walencyjnej) p o w ł o k i e l e k t r o n o w e j . P r o c e s t e n z n a n y jest j a k o h y b r y d y z a c j a i t o o n w ł a ś n i e u m o ż l i w i a a t o m o w i węgla t w o r z e n i e czterech wiązań, które istotnie o b s e r w u j e m y doświadczalnie. Proces sposoby:
„mieszania
się" orbitali
może
przebiegać
na
trzy
różne
o r b i t a ! 2s m i e s z a s i ę z e w s z y s t k i m i t r z e m a o r b i t a l a m i 2p; m a m y w ó w 3
czas d o czynienia z hybrydyzacją sp ; o r b i t a l 2s m i e s z a s i ę z d w o m a s p o ś r ó d orbitali 2p; p r o c e s t a k i z w a n y 2
jest h y b r y d y z a c j ą s p ; o r b i t a l 2s m i e s z a się z j e d n y m z o r b i t a l i 2p; o k r e ś l a m y t o j a k o h y b r y d y zację sp.
A3
HYBRYDYZACJA
Hasła W procesie h y b r y d y z a c j i s p orbital s i orbitale p należące d o d r u g i e j p o w ł o k i e l e k t r o n o w e j zostają „ w y m i e s z a n e " , dając w rezultacie cztery z h y b r y d y z o w a n e orbitale sp o j e d n a k o w e j energii. 3
icja
3
K a ż d y z czterech z h y b r y d y z o w a n y c h orbitali z a w i e r a jeden nie s p a r o w a n y elektron; m o g ą w i ę c o n e brać u d z i a ł w czterech wiązaniach. 3
K a ż d a z h y b r y d s p m a k s z t a ł t z d e f o r m o w a n e j hantli, w której j e d n a z pętli jest z n a c z n i e w i ę k s z a o d drugiej. H y b r y d y rozmieszczają się w p r z e s t r z e n i tak, a b y jak najbardziej o d d a l i ć się o d siebie; w rezultacie w i ę k s z e pętle k a ż d e g o z orbitali s k i e r o w a n e są k u n a r o ż o m c z w o r o ś c i a n u f o r e m n e g o (tetraedru). M e c h a n i z m hybrydyzacji sp wyjaśnia w y s t ę p o w a n i e t e t r a e d r y c z n i e z o r i e n t o wanych wiązań węgla w łańcuchach węglowodorów nasyconych. 3
3
M i ę d z y d w o m a a t o m a m i w ę g l a o h y b r y d y z a c j i sp a l b o m i ę d z y a t o m e m w ę g l a (sp ) i a t o m e m w o d o r u m o g ą się t w o r z y ć silne w i ą z a n i a s i g m a (o). P o w s t a n i e w i ą z a n i a o m i ę d z y d w o m a a t o m a m i w ę g l a o hybrydyzacji sp w y m a g a nałożenia się d w ó c h — p o j e d y n c z o obsadzonych — hybryd sp pochodzących od każdego z atomów biorących u d z i a ł w w i ą z a n i u . W t w o r z e n i e w i ą z a n i a a m i ę d z y a t o m e m węgla o h y b r y d y z a c j i sp a a t o m e m w o d o r u z a a n g a ż o w a n y jest z a p e ł n i o n y w p o ł o w i e orbital s p a t o m u w ę g l a i — r ó w n i e ż z a p e ł n i o n y w p o ł o w i e — orbital l s a t o m u w o d o r u . 3
3
3
3
3
W a t o m a c h a z o t u , t l e n u i c h l o r u w c h o d z ą c y c h w skład cząsteczek o r g a n i c z n y c h r ó w n i e ż w y s t ę p u j e h y b r y d y z a c j a s p . O z n a c z a to, że w a t o m i e a z o t u są trzy z a p e ł n i o n e w połowie* orbitale sp , z d o l n e d o u t w o r z e n i a trzech w i ą z a ń o orientacji t e t r a e d r y c z n e j . A t o m t l e n u m a d w a orbitale s p z a p e ł n i o n e w p o ł o w i e i m o ż e u t w o r z y ć d w a w i ą z a n i a n a c h y l o n e d o siebie p o d k ą t e m z b l i ż o n y m d o 109° (kąt t e t r a e d r y c z n y ) . W a t o m i e c h l o r u w y s t ę p u j e j e d e n orbital s p z nie s p a r o w a n y m e l e k t r o n e m i m o ż l i w e jest u t w o r z e n i e p r z e z e ń tylko j e d n e g o w i ą z a n i a . W s z y s t k i e powstające w ten s p o s ó b w i ą z a n i a są w i ą z a n i a m i a. 3
3
3
3
Tematy pokrewne
Wiązania kowalencyjne i h y b r y d y z a c j a (A2)
H y b r y d y z a c j a a w i ą z a n i a (A6)
* Czwarty zajęty jest przez niewiążącą parę elektronów walencyjnych — przyp. tłum.
Definicja
3
P r z y hybrydyzacji s p orbital 2s zostaje w y m i e s z a n y z e w s z y s t k i m i t r z e m a o r b i t a l a m i 2p, w w y n i k u c z e g o p o w s t a j e z e s p ó l c z t e r e c h z h y b r y d y z o w a n y c h o r b i t a l i sp . (Liczba p o w s t a j ą c y c h h y b r y d m u s i b y ć r ó w n a liczbie w y j ś c i o w y c h , m i e s z a j ą c y c h się o r b i t a l i a t o m o w y c h . ) W s z y s t k i e p o w s t a ł e h y b r y d y mają t a k ą s a m ą e n e r g i ę , r ó ż n ą j e d n a k ż e o d e n e r g i i wyjściowych orbitali a t o m o w y c h . Ta różnica energii o d z w i e r c i e d l a u d z i a ł w procesie mieszania p o s z c z e g ó l n y c h orbitali a t o m o w y c h . Ener g i a k a ż d e j z h y b r y d s p jest w y ż s z a o d e n e r g i i w y j ś c i o w e g o o r b i t a l u s, a l e n i ż s z a o d e n e r g i i o r b i t a l i a t o m o w y c h p (rys. 1). 3
3
, energia
4
2p
x
4—
2p
2p
y
_t—4—*—4—
z
3
zhybrydyzowane orbitale sp
wyjściowe orbitale atomowe Rys. 1. Hybrydyzacja
Konfiguracja elektronowa
3
sp
5
N a z h y b r y d y z o w a n y c h o r b i t a l a c h sp m u s z ą z o s t a ć r o z m i e s z c z o n e elek t r o n y w a l e n c y j n e w ę g l a . P o c z ą t k o w o n a o r b i t a l a c h 2s i 2p z n a j d o w a ł y się w s u m i e cztery elektrony. Orbital s był z a p e ł n i o n y całkowicie ( d w a elektrony), a d w a z trzech orbitali p o b s a d z o n e były w połowie (po jed n y m elektronie). W w y n i k u hybrydyzacji m a m y d o czynienia z czterema h y b r y d a m i s p o jednakowej energii. Z reguły H u n d a wynika, że wszy stkie one zostaną w p o ł o w i e zapełnione elektronami, co oznacza cztery n i e s p a r o w a n e e l e k t r o n y w a t o m i e . M o ż l i w e jest w i ę c u t w o r z e n i e c z t e rech wiązań. 3
Geometria
3
K a ż d y z e z h y b r y d y z o w a n y c h orbitali s p m a taki s a m kształt, p r z y p o m i nający z d e f o r m o w a n ą h a n t l ę (rys. 2). K s z t a ł t t e n w y k a z u j e w i ę k s z e p o d o b i e ń s t w o d o o r b i t a l u p n i ż d o o r b i t a l u s, p o n i e w a ż w j e g o p o w s t a w a n i e ( „ m i e s z a n i e " ) z a a n g a ż o w a n a b y ł a w i ę k s z a liczba o r b i t a l i p n i ż s. K a ż d a z h y b r y d s p t a k o r i e n t u j e się w p r z e s t r z e n i , a b y b y ć j a k n a j d a l e j o d i n n y c h ; w efekcie kierują się o n e k u n a r o ż o m c z w o r o ś c i a n u fore m n e g o ( t e t r a e d r u ; rys. 3). N a r y s u n k u z a z n a c z o n o t y l k o j e d n ą — w i ę k s z ą — z d w ó c h pętli składających się n a k a ż d ą z h y b r y d sp ; kąt m i ę d z y o s i a m i p o s z c z e g ó l n y c h p ę t l i w y n o s i 109,5°. T a k i w ł a ś n i e a t o m m a się n a m y ś l i , m ó w i ą c o t e t r a e d r y c z n y m ( c z w o r o ś c i e n n y m ) a t o m i e w ę g l a . Trój w y m i a r o w ą strukturę t e t r a e d r y c z n e g o a t o m u w ę g l a m o ż n a o d d a ć n a 3
3
mniejsza pętla
fi
większa pętla
Rys. 2. Zhybrydyzowany
orbita!
3
sp
wiązanie w płaszczyźnie kartki
H ..,,,I,
H
, wiązanie „wystające" przed kartkę
kształt czworościenny (tetraedryczny) Rys. 3. Czworościenna
(tetraedryczna)
struktura
wiązanie „schowane" za kartkę
3
atomu węgla o hybrydyzacji
sp
p ł a s k i m r y s u n k u , z a z n a c z a j ą c n o r m a l n ą k r e s k ą t e w i ą z a n i a , k t ó r e leżą w p ł a s z c z y ź n i e p a p i e r u . D o z a z n a c z a n i a w i ą z a ń „ s c h o w a n y c h " za t ę p ł a s z c z y z n ę s ł u ż y k l i n s k ł a d a j ą c y się z k r e s e k , a w i ą z a ń „ w y s t a j ą c y c h " p r z e d p ł a s z c z y z n ę r y s u n k u — k l i n z a c z e r n i o n y (rys. 3). Wiązania
sigma
3
W p o ł o w i e z a p e ł n i o n a h y b r y d a sp n a l e ż ą c a d o j e d n e g o a t o m u w ę g l a m o ż e b r a ć u d z i a ł w t w o r z e n i u w i ą z a n i a z taką samą h y b r y d ą — r ó w n i e ż z a p e ł n i o n ą w p o ł o w i e — n a l e ż ą c ą d o i n n e g o a t o m u w ę g l a . N a rysunku 4a w i d z i m y b e z p o ś r e d n i e n a k ł a d a n i e się w i ę k s z y c h p ę t l i d w ó c h o r b i t a l i sp i t w o r z e n i e silnego wiązania o. Z d o l n o ś ć orbitali z h y b r y d y z o w a n y c h tworzenia silnych w i ą z a ń o tłumaczy, dlaczego w ogóle dochodzi d o hy brydyzacji. Struktura zdeformowanej hantli pozwala na daleko lepsze n a k ł a d a n i e się o r b i t a l i , n i ż b y ł o b y t o m o ż l i w e w p r z y p a d k u c z y s t y c h o r bitali s l u b p. W t w o r z e n i e w i ą z a n i a o m i ę d z y a t o m e m w ę g l a z h y b r y d y z o w a n y m sp a a t o m e m w o d o r u z a a n g a ż o w a n a j e s t j e d n a — w p o ł o w i e z a p e ł n i o n a — h y b r y d a sp a t o m u w ę g l a i — t a k ż e w p o ł o w i e z a p e ł n i o n y — o r b i t a l l s a t o m u w o d o r u (rys. 4b). 3
3
3
wiązanie sigma H
wiązanie sigma 3
Rys. 4. (a) Wiązanie o między dwoma atomami węgla o hybrydyzacji sp ; (b) wiązanie o między atomem węgla o hybrydyzacji sp i atomem wodoru 3
Azot, tlen i chlor
W atomach azotu, tlenu i chloru wchodzących w skład cząsteczek organi c z n y c h t a k ż e m o ż l i w a jest h y b r y d y z a c j a sp . A t o m a z o t u m a n a d r u g i e j powłoce elektronowej pięć elektronów walencyjnych. W w y n i k u hybry d y z a c j i p o w s t a j ą w n i m c z t e r y o r b i t a l e sp , z k t ó r y c h t r z y z a w i e r a j ą p o j e d n y m e l e k t r o n i e ( w p o ł o w i e z a p e ł n i o n e ) i są z d o l n e u t w o r z y ć t r z y wiązania. A t o m tlenu m a sześć elektronów walencyjnych. Hybrydyzacja 3
3
3
d o p r o w a d z i d o p o w s t a n i a d w ó c h p o ł o w i c z n i e z a p e ł n i o n y c h o r b i t a l i sp , m o g ą c y c h t w o r z y ć d w a w i ą z a n i a (i d w ó c h z a j ę t y c h p r z e z w o l n e p a r y elektronowe). A t o m chloru — ze swoimi siedmioma elektronami walencyjnymi — b ę d z i e mieć w w y n i k u hybrydyzacji j e d e n o b s a d z o n y poje d y n c z o o r b i t a l sp , c o p o z w o l i m u t w o r z y ć j e d n o w i ą z a n i e . W k a ż d y m z t y c h a t o m ó w c z t e r y h y b r y d y sp są r o z m i e s z c z o n e t e t r a e d r y c z n i e , p r z y c z y m j e d e n l u b więcej o r b i t a l i jest o b s a d z o n y c h p r z e z w o l n ą ( n i e w i ą ż ą c ą ) p a r ę e l e k t r o n o w ą . Jeśli p r z y j r z e ć się p o s z c z e g ó l n y m a t o m o m , m o ż n a z o b a c z y ć , ż e a z o t (n/s. 5a) t w o r z y c z w o r o ś c i a n , w k t ó r y m k ą t y m i ę d z y w i ą z a n i a m i są n i e c o m n i e j s z e n i ż 109,5° ( o k . 107°). O d p o w i e d z i a l n a za to zmniejszenie kąta m i ę d z y wiązaniami jest w o l n a p a r a elektronowa, zajmująca nieco większą przestrzeń niż p a r a tworząca wiązanie. D w a wiązania z udziałem tlenu tworzą wygięty kształt (rys. 5b), w k t ó r y m d w i e w o l n e p a r y e l e k t r o n o w e z m n i e j s z a j ą k ą t m i ę d z y w i ą z a n i a m i z e 109,5° d o 104°. 3
3
Rys. 5. (a) Geometria sp w atomie tlenu
hybrydyzacji
3
sp
w atomie azotu; (b) geometria
hybrydyzacji
3
Alkohole, a m i n y , halogenki alkilowe i etery zawierają w i ą z a n i a sigma, w których tworzeniu biorą udział atomy azotu, tlenu b ą d ź chloru. Wiązania m i ę d z y tymi pierwiastkami a w ę g l e m powstają w rezultacie n a k ł a d a n i a się p o j e d y n c z o o b s a d z o n y c h h y b r y d sp n a l e ż ą c y c h d o a t o m ó w biorących udział w wiązaniu. Wiązania a z udziałem a t o m ó w w o d o r u ( n p . O - H l u b N - H ) t w o r z ą się p o p r z e z n a k ł a d a n i e s i ę p o j e d y n czo o b s a d z o n y c h orbitali l s w o d o r u i zapełnionych w p o ł o w i e h y b r y d sp n a l e ż ą c y c h d o t l e n u l u b a z o t u . 3
3
A4
HYBRYDYZACJA sp
Hasła 2
W procesie h y b r y d y z a c j i s p orbital s zostaje „ w y m i e s z a n y " z d w o m a z trzech orbitali 2p, co daje w w y n i k u trzy h y b r y d y sp o j e d n a k o w e j energii. W a t o m i e w y s t ę p u j e t e ż j e d e n orbital 2p (nie biorący u d z i a ł u w h y b r y d y z a c j i ) , k t ó r e g o e n e r g i a jest nieco w y ż s z a niż e n e r g i a orbitali zhybrydyzowanych. 2
2
Koitfgracja et"
W atomie węgla każda z h y b r y d sp zawiera pojedynczy, nie s p a r o w a n y e l e k t r o n . N i e biorący u d z i a ł u w h y b r y d y z a c j i orbital 2p jest r ó w n i e ż o b s a d z o n y w p o ł o w i e . M o ż l i w e jest więc u t w o r z e n i e czterech w i ą z a ń . 2
K a ż d a z h y b r y d sp m a kształt z d e f o r m o w a n e j hantli, w której j e d n a z pętli jest z n a c z n i e w i ę k s z a o d d r u g i e j . P o z o s t a ł y — n i e biorący u d z i a ł u w h y b r y d y z a c j i — orbital 2p m a k s z t a ł t h a n t l i s y m e t r y c z n e j , o d w ó c h j e d n a k o w y c h pętlach. W i ę k s z e pętle t r z e c h z h y b r y d y z o w a n y c h orbitali s p s k i e r o w a n e są k u w i e r z c h o ł k o m trójkąta r ó w n o b o c z n e g o ; orbital 2p jest p r o s t o p a d ł y d o p ł a s z c z y z n y t e g o trójkąta. 2
2
K a ż d y a t o m w ę g l a o h y b r y d y z a c j i sp t w o r z y t r z y w i ą z a n i a a, wykorzystując t r z y h y b r y d y s p . M i ę d z y nie z h y b r y d y z o w a n y m orbitalem 2p a orbitalem 2p sąsiadującego a t o m u d o c h o d z i d o b o c z n e g o n a k ł a d a n i a się, w w y n i k u c z e g o p o w s t a j e w i ą z a n i e pi (TT). W i ą z a n i e Jt jest słabsze niż w i ą z a n i e a, ale d o s t a t e c z n i e silne, a b y z a p o b i e c rotacji w o k ó ł p o d w ó j n e g o w i ą z a n i a C = C . Z tego p o w o d u a l k e n y mają s t r u k t u r ę p l a n a r n ą (płaską), w której w i ą z a n i a w o k ó ł k a ż d e g o z a t o m ó w w ę g l a biorących u d z i a ł w p o d w ó j n y m w i ą z a n i u t w o r z ą t r y g o n a l n y , płaski kształt. 2
Grup?
W1
W obu atomach g r u p y karbonylowej — tlenu i węgla — występuje h y b r y d y z a c j a s p . W a t o m i e w ę g l a o b e c n e są t r z y h y b r y d y s p m o g ą c e u t w o r z y ć t r z y w i ą z a n i a a; j e d n o z n i c h w i ą ż e a t o m w ę g l a z a t o m e m tlenu. W t y m o s t a t n i m d o s t ę p n y jest j e d e n orbital o hybrydyzacji s p , k t ó r y m o ż e u t w o r z y ć w i ą z a n i e a z a t o m e m węgla*. N i e b i o r ą c e u d z i a ł u w h y b r y d y z a c j i orbitale p w a t o m a c h w ę g l a i t l e n u uczestniczą w p o w s t a w a n i u w i ą z a n i a JI. 2
2
2
W s k ł a d pierścienia a r o m a t y c z n e g o w c h o d z i sześć a t o m ó w w ę g l a o h y b r y d y z a c j i s p . K a ż d y a t o m w ę g l a t w o r z y t r z y w i ą z a n i a o, w w y n i k u czego p o w s t a j e p ł a s k i pierścień. P o z o s t a ł e w k a ż d y m z tych a t o m ó w orbitale 2p są p r o s t o p a d ł e d o p ł a s z c z y z n y pierścienia; 2
* Pozostałe zajęte są przez niewiążące pary elektronowe — przyp. tłum.
m o ż l i w e jest b o c z n e n a k ł a d a n i e się k a ż d e g o z tych orbitali z d w o m a a n a l o g i c z n y m i orbitalami 2p sąsiednich a t o m ó w węgla. W rezultacie w obrębie całego pierścienia powstaje orbital m o l e k u l a r n y ; sześć e l e k t r o n ó w biorących u d z i a ł w w i ą z a n i a c h jr ulega delokalizacji w obrębie pierścienia. Efektem delokalizacji jest z w i ę k s z o n a stabilność takiej s t r u k t u r y ; z t e g o w ł a ś n i e p o w o d u pierścienie a r o m a t y c z n e są mniej r e a k t y w n e n i ż a l k e n y . Dla u k ł a d ó w s p r z ę ż o n y c h ( s k o r u u g o w a n y c h ) , takich n p . jak s p r z ę ż o n e alkeny albo a^?-nienasycone z w i ą z k i k a r b o n y l o w e , c h a r a k t e r y s t y c z n e jest n a p r z e m i e n n e w y s t ę p o w a n i e w i ą z a ń p o j e d y n c z y c h i p o d w ó j n y c h . W u k ł a d a c h takich orbitale p z a a n g a ż o w a n e w t w o r z e n i e j e d n e g o w i ą z a n i a n m o g ą n a k ł a d a ć się z orbitalami p b i o r ą c y m i u d z i a ł w s ą s i e d n i m w i ą z a n i u JT; dzięki t e m u w i ą z a n i e p o j e d y n c z e występujące p o m i ę d z y d w o m a w i ą z a n i a m i p o d w ó j n y m i n a b i e r a — w n i e w i e l k i m s t o p n i u — cech w i ą z a n i a p o d w ó j n e g o . T e n efekt częściowej delokalizacji decyduje o zwiększonej trwałości u k ł a d u s p r z ę ż o n e g o .
Układy spizężone
Tematy
pokrewne
Definicja
Właściwości a l k e n ó w i a l k i n ó w (H2) Sprzężone dieny ( H l l ) C h a r a k t e r a r o m a t y c z n y (II)
Właściwości 02) a^5-Nienasycone a l d e h y d y i ketony (Jll) S t r u k t u r a a właściwości (KI)
2
H y b r y d y z a c j a sp p o l e g a n a w y m i e s z a n i u o r b i t a l u s z d w o m a o r b i t a l a m i 2p ( n p . 2p i 2p ); w r e z u l t a c i e p o w s t a j ą t r z y z h y b r y d y z o w a n e o r b i t a l e sp o j e d n a k o w e j e n e r g i i . N i e b i o r ą c y u d z i a ł u w h y b r y d y z a c j i o r b i t a l 2p p o z o s t a j e n i e z m i e n i o n y . E n e r g i a k a ż d e j z h y b r y d sp jest w y ż s z a n i ż e n e rgia w y j ś c i o w e g o o r b i t a l u s, a l e n i ż s z a n i ż e n e r g i a w y j ś c i o w y c h o r b i t a l i p. Energia nie biorącego u d z i a ł u w hybrydyzacji orbitalu p (w o p i s y w a n y m p r z y k ł a d z i e jest t o o r b i t a l 2p ) n i e u l e g a z m i a n i e (rys. 1). 2
x
z
y
2
y
Konfiguracja elektronowa
W a t o m i e w ę g l a są c z t e r y e l e k t r o n y w a l e n c y j n e , k t ó r e m u s z ą b y ć r o z l o k o w a n e n a t r z e c h z h y b r y d y z o w a n y c h o r b i t a l a c h sp i n a n i e b i o r ą c y m u d z i a ł u w h y b r y d y z a c j i o r b i t a l u 2p. P i e r w s z e t r z y z t y c h e l e k t r o n ó w r o z m i e s z c z a j ą się — z g o d n i e z r e g u ł ą H u n d a — p o j e d n y m n a k a ż d e j z h y b r y d , k t ó r e w t e n s p o s ó b zostają w p o ł o w i e o b s a d z o n e . P o z o s t a j e j e s z c z e j e d e n e l e k t r o n . T e o r e t y c z n i e m o ż l i w e jest a l b o j e g o s p a r o w a n i e 2
energia
-2P* - f — 2 p
2
Pz
-
—F—2p
4i-2s wyjściowe orbitale atomowe Rys. 1. Hybrydyzacja
2
sp
zhybrydyzowane orbitale s p
2
2
s i ę z e l e k t r o n e m z n a j d u j ą c y m się n a j e d n y m z o r b i t a l i sp , a l b o zajęcie p r z e z e ń p u s t e g o o r b i t a l u 2p . Z a z w y c z a j r e g u ł y m ó w i ą o c a ł k o w i t y m z a p e ł n i e n i u orbitali o j e d n a k o w e j energii p r z e d przejściem d o orbitali o w y ż s z e j e n e r g i i . Jeśli j e d n a k r ó ż n i c a p o z i o m ó w e n e r g e t y c z n y c h m i ę d z y o r b i t a l a m i jest n i e w i e l k a (jak w t y m p r z y p a d k u ) , a t o m m o ż e u z y s k a ć k o r z y s t n i e j s z ą k o n f i g u r a c j ę jeśli j e d e n z e l e k t r o n ó w z n a j d z i e się n a o r b i t a l u 2py (o w y ż s z e j e n e r g i i ) ; d a j e t o k o n f i g u r a c j ę c z t e r e c h n i e s p a r o w a nych elektronów na czterech — d o p o l o w y obsadzonych — orbitalach: t r z e c h z h y b r y d y z o w a n y c h o r b i t a l a c h sp i j e d n y m o r b i t a l u 2p (rys. 1). y
2
¥
Geometria
2
O r b i t a l 2p m a z w y k ł y k s z t a ł t h a n t l i . K a ż d a z h y b r y d sp m a k s z t a ł t h a n tli z d e f o r m o w a n e j , p o d o b n i e j a k w p r z y p a d k u h y b r y d y z a c j i s p . J e d n a k r ó ż n i c a w i e l k o ś c i m i ę d z y d u ż ą i m a ł ą p ę t l ą j e s t w p r z y p a d k u h y b r y d sp większa niż w hybrydach sp . O r b i t a l e z h y b r y d y z o w a n e i o r b i t a l 2p zajmują p r z e s t r z e n i e m o ż l i w i e n a j b a r d z i e j o d s i e b i e o d d a l o n e . P ę t l e o r b i t a l u 2p znajdują s i ę p o d i n a d p ł a s z c z y z n ą w y z n a c z a n ą p r z e z osie x i z (rys. 2a). H y b r y d y s p ( n a r y s u n k u p o k a z a n o j e d y n i e ich w i ę k s z e p ę t l e ) o r i e n t u j ą s i ę w p r z e s t r z e n i t a k , a b y j a k n a j b a r d z i e j o d d a l i ć s i ę o d s i e b i e n a w z a j e m i o d o r b i t a l u 2p . W r e z u l t a c i e w s z y s t k i e t r z y z h y b r y d y z o w a n e o r b i t a l e r o z m i e s z c z a j ą się w p ł a s z c z y ź n i e x-z, kierując s i ę k u w i e r z c h o ł k o m trójkąta (trójkątna s t r u k t u r a p l a n a r n a ; rys. 2b). Kąt m i ę d z y d u ż y m i p ę t l a m i t y c h o r b i t a l i w y n o s i 120°. S k o r o z n a m y j u ż p r z e s t r z e n n ą o r i e n t a c j ę orbitali w a t o m i e w ę g l a o h y b r y d y z a q * i s p , m o ż e m y p r z y j r z e ć się t w o r z o n y m p r z e z t e n a t o m wiązaniom. y
3
2
3
y
y
2
y
2
Rys. 2. (a) Geometria orbitali sp
orbitalu 2p ; y
(b) geometria
orbitalu 2p
y
i
zhybrydyzowanych
2
Alkeny
2
W w y n i k u hybrydyzacji s p powstają trzy obsadzone w połowie h y b r y d y o g e o m e t r i i p ł a s k i e g o trójkąta. U d z i a ł t y c h o r b i t a l i w t w o r z e n i u w i ą z a ń w y j a ś n i a k s z t a ł t , jaki p r z y b i e r a j ą c z ą s t e c z k i a l k e n ó w , n p . c z ą s t e c z k a e t e n u ( H z C ^ C H z ) . Jeśli c h o d z i o w i ą z a n i a C - H , p o w s t a j ą o n e p r z y udziale pojedynczo obsadzonego orbitalu ls atomu w o d o r u i pojedynczo o b s a d z o n e j h y b r y d y sp a t o m u w ę g l a ; r e z u l t a t e m n a k ł a d a n i a s i ę t y c h o r b i t a l i jest u t w o r z e n i e s i l n e g o w i ą z a n i a o (rys. 3a). M i ę d z y d w o m a a t o m a m i w ę g l a w e t e n i e m o ż e r ó w n i e ż u t w o r z y ć się s i l n e w i ą z a n i e a w w y n i k u n a k ł a d a n i a się h y b r y d s p k a ż d e g o z a t o m ó w (rys. 3b). 2
2
1s
2
sp
2
2
sp
sp
Rys. 3. (a) Tworzenie się wiązania o C-H; (b) tworzenie
się wiązania o C~C
Schemat uwzględniający wszystkie wiązania o w cząsteczce etenu p o k a z a n y jest n a rysunku 4a; j e g o u p r o s z c z o n ą w e r s j ę p r z e d s t a w i a rysu nek 4b. C z ą s t e c z k a e t e n u j e s t p ł a s k a i s z t y w n a , a w i ą z a n i a w o k ó ł k a ż d e g o z a t o m ó w węgla tworzą trójkątną s t r u k t u r ę planarną. W i d z i e l i ś m y już w c z e ś n i e j , ż e h y b r y d y z a c j a sp t ł u m a c z y t e n p ł a s k i , t r ó j k ą t n y k s z t a ł t , a l e n i e w y j a ś n i l i ś m y j e s z c z e , d l a c z e g o c z ą s t e c z k a jest s z t y w n a . G d y b y w c z ą s t e c z c e e t e n u w y s t ę p o w a ł y j e d y n i e w i ą z a n i a o, c z ą s t e c z k a j a k o 2
Rys. 4. (a) Wiązania o w etenie; (b) prosty zapis wiązań a w etenie H
H ^
c
^ _
'
c
H^j
u ^ H
f / C
rotacja
/
\ H
wokół wiązania Rys. 5. Rotacja wokół wiązania
Q
o
c a ł o ś ć n i e b y ł a b y p ł a s k a , g d y ż w o k ó ł w i ą z a n i a o C - C m o ż l i w a jest r o t a cja (nys. 5). M u s i w i ę c i s t n i e ć w c z ą s t e c z c e j e s z c z e i n n y , d o d a t k o w y efekt w i ą ż ą c y , k t ó r y „ u s z t y w n i a " jej p ł a s k i k s z t a ł t . W t o d o d a t k o w e w i ą z a n i e z a a n g a ż o w a n e są p o j e d y n c z o o b s a d z o n e o r b i t a l e 2p n a l e ż ą c e d o k a ż d e g o z d w ó c h a t o m ó w w ę g l a ; i c h b o c z n e n a k ł a d a n i e się p r o w a d z i d o y
2p
2p
y
" CO " wiązanie JT
Rys. 6. Powstanie
wiązania
n
p o w s t a n i a w i ą z a n i a p i (rc). J e d n a p ę t l a n a k ł a d a j ą c y c h się o r b i t a l i z n a j d u j e się n a d p ł a s z c z y z n ą c z ą s t e c z k i , d r u g a z a ś — p o d tą p ł a s z c z y z n ą (rys. 6). T o w ł a ś n i e w i ą z a n i e n z a p o b i e g a rotacji w o k ó ł w i ą z a n i a C - C ; w a r u n k i e m takiej rotacji b y ł o b y b o w i e m r o z e r w a n i e w i ą z a n i a n. Jest o n o s ł a b s z e n i ż w i ą z a n i e o, g d y ż b o c z n e o d d z i a ł y w a n i e , w k t ó r e z a a n g a ż o w a n e są o r b i t a l e 2\py, jest s ł a b s z e n i ż o d d z i a ł y w a n i e c z o ł o w e . O b e c n o ś ć w i ą z a n i a n w c z ą s t e c z c e t ł u m a c z y t e ż , d l a c z e g o a l k e n y są b a r d z i e j a k t y w n e c h e m i c z n i e n i ż a l k a n y : w i ą z a n i e n ł a t w i e j jest r o z e r w a ć , a z a t e m c h ę tniej u l e g a o n o r e a k c j o m . Grupa karbonylowa
Ten s a m mechanizm wyjaśnia n a t u r ę wiązań w obrębie g r u p y karbonyl o w e j ( C = 0 ) , w k t ó r e j o b a a t o m y — w ę g l a i t l e n u — mają h y b r y d y z a c j ę sp . P o n i ż s z y d i a g r a m p o z i o m ó w e n e r g e t y c z n y c h (rys. 7) p o k a z u j e , j a k w n a s t ę p s t w i e h y b r y d y z a c j i sp r o z l o k o w a n e są e l e k t r o n y w a l e n c y j n e w a t o m i e t l e n u . D w a s p o ś r ó d t r z e c h z h y b r y d y z o w a n y c h o r b i t a l i sp zajęte są p r z e z n i e w i ą ż ą c e p a r y e l e k t r o n o w e ; w t w o r z e n i e w i ą z a ń m o g ą w i ę c b y ć z a a n g a ż o w a n e p o z o s t a ł e d w a — o b s a d z o n e w p o ł o w i e — orbi tale a t o m u t l e n u . O r b i t a l sp m o ż e b y ć w y k o r z y s t a n y d o t w o r z e n i a sil n e g o w i ą z a n i a o, o r b i t a l 2p z a ś — d o t w o r z e n i a s ł a b s z e g o w i ą z a n i a n. P o w s t a w a n i e w i ą z a ń a i JT W g r u p i e k a r b o n y l o w e j p o k a z a n o n a rysun ku 8; w y n i k a z n i e g o , ż e g r u p a t a jest p ł a s k a , a a t o m w ę g l a jest w n i e j o t o czony trójkątnym, płaskim u k ł a d e m wiązań. Ten s a m rysunek tłumaczy 2
2
2
2
y
energia
4i-
2p*
H .-, 2
zhybrydyzowane orbitale sp
wyjściowe orbitale atomowe Rys. 7. Diagram poziomów
energetycznych
atomu tlenu o hybrydyzacji
2
sp
(a) H 2
sp
(b)
2Py
Rys. 8. (a) Powstawanie wiązania JT
;>c
2
sp
wiązanie sigma (o)
2p
y
karbonylowego
wiązania o; (b) powstawanie
karbonyiowego
r e a k t y w n o ś ć g r u p y k a r b o n y l o w e j : w i ą z a n i e n jest s ł a b s z e n i ż w i ą z a n i e o i łatwiej niż to ostatnie b i e r z e u d z i a ł w reakq'ach chemicznych. Pierścienie aromatyczne
W e wszystkich atomach węgla w pierścieniu a r o m a t y c z n y m występuje h y b r y d y z a c j a sp , c o o z n a c z a , ż e k a ż d y z t y c h a t o m ó w m o ż e u t w o r z y ć t r z y w i ą z a n i a o i j e d n o w i ą z a n i e it. W s z y s t k i e w i ą z a n i a p o j e d y n c z e z a z n a c z o n e n a rysunku 9a są w i ą z a n i a m i a, z a ś k a ż d e z p o k a z a n y c h t a m w i ą z a ń p o d w ó j n y c h s k ł a d a się z j e d n e g o w i ą z a n i a a i j e d n e g o JT. J e d nakże z o b r a z o w a n y n a t y m r y s u n k u pogląd n a b u d o w ę pierścienia a r o m a t y c z n e g o jest n a d m i e r n i e u p r o s z c z o n y . W i e m y n a p r z y k ł a d , ż e w i ą z a n i a p o d w ó j n e są k r ó t s z e n i ż p o j e d y n c z e ; g d y b y i s t o t n i e s t r u k t u r a b e n z e n u b y ł a t a k a w ł a ś n i e j a k n a rysunku 9a, p i e r ś c i e ń — z a w i e r a j ą c y dłuższe wiązania pojedyncze i krótsze podwójne — byłby zdeformo w a n y (rys. 9b). 2
(a)
|_|
(b)
Rys. 9. (a) Schemat pierścienia aromatycznego; (b) „zdeformowana" struktura benzenu wynikająca z trwałego charakteru wiązań podwójnych i pojedynczych
W r z e c z y w i s t o ś c i w s z y s t k i e w i ą z a n i a C - C w b e n z e n i e mają t a k ą s a m ą d ł u g o ś ć . Ż e b y z r o z u m i e ć , d l a c z e g o t a k s i ę dzieje, m u s i m y s i ę t y m w i ą z a n i o m p r z y j r z e ć b l i ż e j . N a rysunku 10a p o k a z a n e są w s z y s t k i e w i ą z a n i a o w b e n z e n i e , a c z ą s t e c z k a z o r i e n t o w a n a jest t a k , ż e p a t r z y m y n a nią w z d ł u ż p ł a s z c z y z n y p i e r ś c i e n i a b e n z e n o w e g o . P o n i e w a ż w s z y s t k i e a t o m y w ę g l a mają h y b r y d y z a c j ę sp , w k a ż d y m z n i c h p o z o s t a ł n i e b i o r ą c y u d z i a ł u w h y b r y d y z a c j i o r b i t a l 2p , k t ó r y m o ż e n a k ł a d a ć s i ę z o r b i t a l a m i 2p s ą s i e d n i c h a t o m ó w w ę g l a p o o b u s w o i c h s t r o n a c h (rys. lOb). W t e n s p o s ó b w o b r ę b i e c a ł e g o p i e r ś c i e n i a m o ż e d o j ś ć d o n a k ł a d a n i a się o r b i t a l i 2p z i c h s ą s i a d a m i . P r o w a d z i t o d o p o w s t a n i a o r b i t a l u m o l e k u l a r n e g o , w k t ó r e g o u t w o r z e n i e z a a n g a ż o w a n e są w s z y s t k i e o r b i t a l e 2p w c z ą s t e c z c e : g ó r n e i d o l n e p ę t l e p o s z c z e g ó l n y c h o r b i tali zlewają się, t w o r z ą c p o j e d n y m „ o b w a r z a n k u " n a d i p o d p ł a s z c z y z n ą 1
y
y
y
y
Rys. 10. (a) Wiązania o w benzenie;
(b) wiązania n w
benzenie
Rys. 11- (a) Wiążący orbital molekularny w cząsteczce benzenu; (b) sposób przedstawiania cząsteczki benzenu obrazujący delokalizację elektronów
p i e r ś c i e n i a (rys. Ha). P o w s t a ł y o r b i t a l m o l e k u l a r n y jest s y m e t r y c z n y ; o z a j m u j ą c y c h g o e l e k t r o n a c h m ó w i m y , ż e są z d e l o k a l i z o w a n e w o b r ę b i e p i e r ś c i e n i a a r o m a t y c z n e g o , g d y ż n i e są o n e ściśle z l o k a l i z o w a n e p o m i ę d z y którąkolwiek z par a t o m ó w węgla. A b y odzwierciedlić delokalizację e l e k t r o n ó w n, c z ę s t o u ż y w a s i ę d l a p i e r ś c i e n i a a r o m a t y c z n e g o s y m b o l u p o k a z a n e g o n a rysunku llb. D e l o k a l i z a c j a z w i ę k s z a t r w a ł o ś ć p i e r ś c i e n i a r o m a t y c z n y c h i s p r a w i a , ż e są o n e m n i e j r e a k t y w n e n i ż a l k e n y ( t z n . z n i s z c z e n i e z d e l o k a l i z o w a n e g o u k ł a d u e l e k t r o n ó w ir w p i e r ś c i e n i u a r o m a tycznym w y m a g a większego n a k ł a d u energii niż zerwanie izolowanego w i ą z a n i a JI W a l k e n a c h ) . Układy sprzężone
P i e r ś c i e n i e a r o m a t y c z n e n i e są j e d y n y m i s t r u k t u r a m i , w k t ó r y c h m o ż e w y s t ę p o w a ć d e l o k a l i z a c j a e l e k t r o n ó w n. D e l o k a l i z a c j a z a c h o d z i w u k ł a dach sprzężonych (skoniugowanych), w których naprzemiennie wystę pują w i ą z a n i a p o j e d y n c z e i p o d w ó j n e ( n p . w 1 , 3 - b u t a d i e n i e ) . W e w s z y stkich czterech a t o m a c h w ę g l a w 1,3-butadienie m a m y d o czynienia z hybrydyzacją sp , a więc k a ż d y z nich m a w p o ł o w i e o b s a d z o n y orbital p, k t ó r y m o ż e o d d z i a ł y w a ć z o r b i t a l a m i p i n n y c h a t o m ó w ; w w y n i k u t y c h o d d z i a ł y w a ń p o w s t a j ą w c z ą s t e c z c e d w a w i ą z a n i a n (rys. 12a). J e d n a k ż e m o ż l i w e jest też — d o p e w n e g o s t o p n i a — n a k ł a d a n i e się o r b i t a l i p należących d o d w ó c h ś r o d k o w y c h a t o m ó w węgla; w rezultacie wiązanie przedzielające d w a wiązania p o d w ó j n e r ó w n i e ż m a , częściowo, chara2
k t e r w i ą z a n i a p o d w ó j n e g o (rys. 12b). P r z e k o n u j ą c y m p o t w i e r d z e n i e m tego m e c h a n i z m u jest obserwacja, że w i ą z a n i e to jest krótsze n i ż t y p o w e w i ą z a n i e p o j e d y n c z e . T a k a d e l o k a l i z a c j a e l e k t r o n ó w Jt r ó w n i e ż n i e s i e z e sobą z w i ę k s z o n ą t r w a ł o ś ć cząsteczki. Trzeba j e d n a k pamiętać, ż e efekt s p r z ę ż e n i a w y s t ę p u j ą c y w s k o n i u g o w a n y c h a l k e n a c h n i e jest t a k s i l n y , jak w u k ł a d a c h a r o m a t y c z n y c h . W tych ostatnich elektrony n są całkowi cie z d e l o k a l i z o w a n e w o b r ę b i e całej c z ą s t e c z k i , a w s z y s t k i e w i ą z a n i a m i ę d z y a t o m a m i węgła mają taką s a m ą d ł u g o ś ć . W 1,3-butadienie e l e k t r o n y n są z d e l o k a l i z o w a n e t y l k o c z ę ś c i o w o i p r a w d o p o d o b i e ń s t w o ich w y s t ę p o w a n i a w d w ó c h skrajnych w i ą z a n i a c h jest w i ę k s z e n i ż w wiązaniu ś r o d k o w y m . Choć to ostatnie m a w p e w n y m stopniu cechy w i ą z a n i a -T, b a r d z i e j p r z y p o m i n a o n o j e d n a k w i ą z a n i e p o j e d y n c z e n i ż podwójne. Innymi przykładami układów sprzężonych mogą być a ^-nienasycone k e t o n y i a ^ - n i e n a s y c o n e e s t r y (rys. 13). T a k ż e i d l a t y c h z w i ą z k ó w c h a r a kterystyczna jest — wynikająca z e s p r z ę ż e n i a — z w i ę k s z o n a t r w a ł o ś ć .
(a)
(b> C—C
/
C~-C
\
H
/ C—CH
3
/
o
Rys. 13. (a) afi-Nienasycony
\
H
C—OCH
o keton; (b) afi-nienasycony
ester
3
HYBRYDYZACJA sp
Hasła W procesie hybrydyzacji sp orbital 2$ zostaje „ w y m i e s z a n y " z j e d n y m z trzech orbitali 2p, co daje w w y n i k u d w i e h y b r y d y sp o j e d n a k o w e j energii. W a t o m i e pozostają też d w a orbitale 2p (nie biorące u d z i a ł u w hybrydyzacji), których e n e r g i a jest nieco w y ż s z a niż e n e r g i a orbitali zhybrydyzowanych. W a t o m i e w ę g l a k a ż d a z h y b r y d sp z a w i e r a p o j e d y n c z y , nie s p a r o w a n y elektron. N i e biorące u d z i a ł u w h y b r y d y z a c j i orbitale 2p r ó w n i e ż są o b s a d z o n e w p o ł o w i e . M o ż l i w e jest więc u t w o r z e n i e czterech w i ą z a ń . K a ż d a z h y b r y d sp m a kształt z d e f o r m o w a n e j h a n t l i , w której j e d n a z pętli jest z n a c z n i e w i ę k s z a o d drugiej. Pozostałe — nie biorące u d z i a ł u w hybrydyzacji — orbitale 2p mają kształt hantli symetrycznej, o d w ó c h j e d n a k o w y c h p ę t l a c h . Jeśli p r z y j m i e m y , że orbitale 2p zajmują p o ł o ż e n i a w z d ł u ż osi y i z, t o d w a z h y b r y d y z o w a n e orbitale sp b ę d ą leżeć w z d ł u ż osi x, orientując się w p r z e c i w n y c h jej k i e r u n k a c h . W alkinach k a ż d y a t o m w ę g l a o h y b r y d y z a c j i sp m o ż e u t w o r z y ć d w a w i ą z a n i a o, wykorzystując d w i e h y b r y d y sp. M i ę d z y nie z h y b r y d y z o w a n y m i orbitalami 2p j e d n e g o a t o m u a o r b i t a l a m i 2p sąsiadującego a t o m u węgla n a s t ę p u j e b o c z n e n a k ł a d a n i e się, w w y n i k u k t ó r e g o powstają d w a w i ą z a n i a n. Cząsteczki a l k i n ó w mają kształt liniowy i — ze w z g l ę d u n a występujące w n i c h w i ą z a n i a n — charakteryzują się w y s o k ą r e a k t y w n o ś c i ą . W" a t o m a c h węgla i a z o t u w g r u p i e nitrylowej ( C s N ) w y s t ę p u j e hybrydyzacja sp. W a t o m i e w ę g l a o b e c n e są d w i e h y b r y d y sp, k t ó r e m o g ą u t w o r z y ć d w a w i ą z a n i a a; j e d n o z nich w i ą ż e a t o m w ę g l a z a t o m e m a z o t u . A t o m a z o t u m a j e d e n orbital sp, k t ó r y jest wykorzystywany d o tworzenia wiązania a z atomem węgla. Nie biorące u d z i a ł u w h y b r y d y z a c j i orbitale 2p w a t o m a c h w ę g l a i a z o t u uczestniczą w p o w s t a w a n i u d w ó c h w i ą z a ń it. Tematy pokrewne
Definicja
Właściwości a l k e n ó w i a l k i n ó w (H2)
C h e m i a nitryli ( 0 4 )
H y b r y d y z a c j a sp p o l e g a n a „ w y m i e s z a n i u " o r b i t a l u 2s z j e d n y m z o r b i t a l i 2p ( n p . 2p ), k t ó r e p r o w a d z i d o p o w s t a n i a d w ó c h h y b r y d sp o j e d n a k o w e j e n e r g i i . W a t o m i e p o z o s t a j ą j e s z c z e d w a n i e z m i e n i o n e o r b i t a l e 2p (2p i 2p ) o e n e r g i i n i e c o w y ż s z e j n i ż e n e r g i a o r b i t a l i z h y b r y d y z o w a n y c h x
¥
z
{rys.
1).
energia
-1—
2p
x
-4—
4—i
2p.
2p
y
2p
£
sp
-iizhybrydyzowane orbitale sp
wyjściowe orbitale atomowe Rys. 1. Hybrydyzacja
Konfiguracja elektronowa
sp atomu
węgla
W a t o m i e w ę g l a d w a p i e r w s z e e l e k t r o n y w a l e n c y j n e zajmują p o j e d n y m z o r b i t a l i sp, t a k a b y — z g o d n i e z r e g u ł ą H u n d a — n a k a ż d y m o r b i t a l u z n a j d o w a ł się j e d e n n i e s p a r o w a n y e l e k t r o n . Zostają j e s z c z e d w a e l e k trony, które mogą zostać sparowane z pojedynczymi elektronami na o r b i t a l a c h sp a l b o zająć n i e o b s a d z o n e o r b i t a l e 2p i 2p - R ó ż n i c a e n e r g e t y c z n a m i ę d z y d w i e m a g r u p a m i o r b i t a l i jest n i e w i e l k a i d l a t e g o k o r z y s t n i e j s z e jest z a j m o w a n i e o r b i t a l i o w y ż s z e j e n e r g i i n i ż p a r o w a n i e e l e k t r o n ó w . W r e z u l t a c i e w a t o m i e w ę g l a o h y b r y d y z a c j i sp b ę d z i e m y m i e l i d w a o b s a d z o n e d o p o ł o w y o r b i t a l e sp i d w a p o ł o w i c z n i e o b s a d z o n e o r b i t a l e 2p (rys. 1). M o ż l i w e j e s t w i ę c u t w o r z e n i e p r z e z t a k i a t o m c z t e r e c h wiązań. v
Geometria
z
O r b i t a l e 2p mają k s z t a ł t h a n t l i , a o r b i t a l e z h y b r y d y z o w a n e sp — k s z t a ł t h a n t l i z d e f o r m o w a n e j , w której j e d n a p ę t l a jest z n a c z n i e w i ę k s z a o d d r u giej. O r b i t a l e p i p są w z g l ę d e m s i e b i e p r o s t o p a d ł e (rys. 2o). W o l n ą p r z e s t r z e ń p o m i ę d z y n i m i zajmują h y b r y d y sp, p o ł o ż o n e w z d ł u ż osi x i z o r i e n t o w a n e w p r z e c i w n y c h jej k i e r u n k a c h ( n a rysunku 2b z a z n a c z o n o n a c z a r n o j e d y n i e w i ę k s z e p ę t l e o r b i t a l i sp). y
z
Rys. 2. (a) Orbitale 2p 12p atomu węgla o hybrydyzacji i hybrydy sp atomu węgla o hybrydyzacji sp Y
z
sp; (b) orbitale
2p , y
2p
z
C z ą s t e c z k a , w której w i ą z a n i e u t w o r z o n e jest p r z e z d w a o r b i t a l e sp, m a kształt liniowy. D w i e powszechnie spotykane klasy z w i ą z k ó w orga nicznych, w których takie wiązania występują, to alkiny i nitryle. Alkiny
Przyjrzyjmy się w i ą z a n i o m występującym w cząsteczce e t y n u (acetylenu; rys. 3). W i ą z a n i a C - H t o s i l n e w i ą z a n i a o u t w o r z o n e z u d z i a ł e m p o j e d y n c z o o b s a d z o n y c h o r b i t a l i l s a t o m u w o d o r u i o r b i t a l i sp a t o m u w ę g l a . D r u g i o r b i t a l sp w k a ż d y m z a t o m ó w w ę g l a w y k o r z y s t y w a n y jest d o
Rys. 3. Etyn
utworzenia silnego wiązania a w ę g i e l - w ę g i e l . Schemat w i ą z a ń o w cząs t e c z c e o d z w i e r c i e d l a jej k s z t a ł t l i n i o w y {rys Aa); w p o s t a c i u p r o s z c z o n e j jest o n p r z e d s t a w i o n y n a rysunku 4b. P o n i e w a ż k a ż d y z a t o m ó w w ę g l a m a jeszcze połowicznie o b s a d z o n e o r b i t a l e p, m o ż l i w e jest p o w s t a w a n i e d a l s z y c h w i ą z a ń . M i ę d z y o r b i t a l a m i 2pj, i 2p o b u a t o m ó w d o c h o d z i d o b o c z n e g o n a k ł a d a n i a s i ę z u t w o r z e n i e m d w ó c h w i ą z a ń n (rys. 5 ) . W i ą z a n i e n p o w s t a ł e w w y n i k u n a k ł a d a n i a się o r b i t a l i 2p z a z n a c z o n e jest n a rysunku 5 k o l o r e m c i e m n o s z a r y m , a w i ą z a n i e n, b ę d ą c e w y n i k i e m n a k ł a d a n i a s i ę o r b i t a l i 2p — k o l o r e m j a s n o s z a r y m . C z ą s t e c z k i a l k i n ó w są liniowe*; c h a r a k t e r y z u j e je wysoka reaktywność związana z w y s t ę p o w a n i e m w nich s t o s u n k o w o s ł a b y c h w i ą z a ń n. 2
y
z
(a)
^-r~*.
(3S>CEB
( b )
h
c
c
h
———
Rys. 4. (a) Wiązania o w etynie; (b) prosty zapis wiązań o w etynie
Rys. 5. Wiązania JI w etynie
Grupa nitrylową
Dokładnie w ten s a m sposób m o ż n a w y t ł u m a c z y ć p o w s t a w a n i e w i ą z a ń w grupie nitrylowej ( C = N ) , w której o b u a t o m a c h — węgla i a z o t u — w y s t ę p u j e h y b r y d y z a q ' a sp. N a s c h e m a c i e p o z i o m ó w e n e r g e t y c z n y c h (rys. 6) p o k a z a n o s p o s ó b r o z m i e s z c z e n i a e l e k t r o n ó w w a l e n c y j n y c h w a t o m i e a z o t u , w k t ó r y m n a s t ą p i ł a h y b r y d y z a c j a sp. N i e w i ą ż ą c a p a r a e l e k t r o n o w a z a j m u j e j e d e n z o r b i t a l i sp, a l e d r u g i z n i c h m o ż e b y ć w y k o r z y s t a n y d o u t w o r z e n i a s i l n e g o w i ą z a n i a a. Z n a k ł a d a n i a się o r b i t a l i 2p i 2p p o w s t a j ą d w a w i ą z a n i a JI. N a rysunku 7 wiązania o w cząsteczce H C N zaznaczono liniami prostymi; p o k a z a n o też, w jaki sposób p o z o s t a ł e o r b i t a l e 2p t w o r z ą d w a w i ą z a n i a n. y
z
* Ściśle mówiąc, kształt liniowy ma ten obszar cząsteczki, w którym występuje wiązanie potrójne — przyp. tłum.
energia
-ł—
2p 4— x
2
Py
4—
2p,~.-.--
::;:
4
1—
2
Py
2
Pz
4ł- . z
wyjściowe orbitale alomowe Rys. 6. Hybrydyzacja
sp atomu
Rys. 7. Wiązania JT w cząsteczce
zhybrydyzowane orbitale sp azotu
HCN
HYBRYDYZACJA A WIĄZANIA
Hasła K a ż d e w i ą z a n i e występujące w cząsteczce z w i ą z k u o r g a n i c z n e g o jest a l b o w i ą z a n i e m a, a l b o w i ą z a n i e m jt. K a ż d y a t o m w cząsteczce jest p o ł ą c z o n y z i n n y m za p o m o c ą j e d n e g o w i ą z a n i a a. Jeśli m i ę d z y jakąkolwiek p a r ą a t o m ó w w cząsteczce tych w i ą z a ń jest więcej — p o z o s t a ł e są w i ą z a n i a m i n.
Wią»aniaai;>i
W e w s z y s t k i c h a t o m a c h w c h o d z ą c y c h w s k ł a d cząsteczek o r g a n i c z n y c h — z wyjątkiem a t o m ó w w o d o r u — w y s t ę p u j e h y b r y d y z a c j a sp, sp albo sp . A t o m y p o ł ą c z o n e p o j e d y n c z y m w i ą z a n i e m mają h y b r y d y z a c j ę sp , a t o m y p o ł ą c z o n e w i ą z a n i a m i p o d w ó j n y m i * — h y b r y d y z a c j ę sp , zaś w a t o m a c h p o ł ą c z o n y c h w i ą z a n i a m i p o t r ó j n y m i * w y s t ę p u j e h y b r y d y z a q a sp. 2
3
3
2
3
Wiązania otaczające a t o m o h y b r y d y z a c j i sp przyjmują orientację tetraedryczną; w o k ó ł a t o m u o h y b r y d y z a c j i sp m a m y d o czynienia z geometrią p ł a s k i e g o trójkąta, n a t o m i a s t a t o m y węgla o hybrydyzacji sp t w o r z ą w i ą z a n i a z o r i e n t o w a n e liniowo. Zależności te determinują kształt g r u p funkcyjnych zawierających a t o m y o r ó ż n y c h t y p a c h h y b r y d y z a c j i . G r u p y zawierające a t o m y o hybrydyzacji s p są p ł a s k i e , a te, w k t ó r y c h występują a t o m y o hybrydyzacji sp — liniowe.
.-•eometria
2
2
G r u p y funkcyjne, w których występują w i ą z a n i a n, z r e g u ł y odznaczają się d u ż ą reaktywnością, p o n i e w a ż w i ą z a n i a n są słabsze n i ż w i ą z a n i a a i łatwiej ulegają z e r w a n i u . Tematy pokrewne
3
H y b r y d y z a c j a s p (A3)
H y b r y d y z a c j a sp (A5)
2
H y b r y d y z a c j a sp (A4) (* wyjątkiem są t u w i ą z a n i a w allenach R 2 C = C = C R z )
Wiązania a i n
U s t a l e n i e , g d z i e w c z ą s t e c z c e w y s t ę p u j ą w i ą z a n i a a, a g d z i e JT (rys. 1), n i e jest t r u d n e , jeśli p a m i ę t a s i ę o n a s t ę p u j ą c y c h r e g u ł a c h : • w s z y s t k i e w i ą z a n i a w y s t ę p u j ą c e w c z ą s t e c z k a c h o r g a n i c z n y c h są a l b o w i ą z a n i a m i t y p u s i g m a (o), a l b o t y p u p i (JE); • w s z y s t k i e w i ą z a n i a p o j e d y n c z e są w i ą z a n i a m i o; • w i ą z a n i e p o d w ó j n e s k ł a d a s i ę z j e d n e g o w i ą z a n i a a i j e d n e g o JE; • w i ą z a n i e p o t r ó j n e s k ł a d a s i ę z j e d n e g o w i ą z a n i a o i d w ó c h n.
Określanie typu hybrydyzacji
W e wszystkich a t o m a c h o b e c n y c h w cząsteczkach organicznych (z w y jątkiem a t o m ó w w o d o r u ) występuje jeden z trzech t y p ó w hybrydyzacji: sp, sp a l b o s p (rys. 2 ) . 2
3
CI
*
I
,CH H C' 3
/CH CH
C
3
^CH
HC
2
H I .* ^ C ^ . ^CH HC C
O
II
CH
3
3
3
H c^
3
2
^ r r
3
H F?ys. 7. Wszystkie
pokazane
wiązania są wiązaniami
o z wyjątkiem
3
Osp
I
II 3
3
3 3
HC
2
3
3
3
Osp
jako n
2
Cl sp
CH ^CH sp ^CH sp sp
HC sp
wiązań oznaczonych
C ^CH s p ^ C H sp
3
a
3
/
/
3
sp
C
C
H
^ N / 3 s p ^ C j S sp | H 3
HC sp 3
3
3
sp
2
H
I
r
H
s p
H C < P ^ O ^ sp sp 3
3
3
Rys. 2. Przykłady i sp
cząsteczek,
w których
obecne
są atomy o hybrydyzacji
sp,
2
sp
3
Przy ustalaniu t y p u hybrydyzacji występującej w poszczególnych ato m a c h p o m o c n e są n a s t ę p u j ą c e r e g u ł y : • w e w s z y s t k i c h a t o m a c h p o ł ą c z o n y c h w i ą z a n i a m i p o j e d y n c z y m i (z w y j ą t k i e m a t o m ó w w o d o r u ) w y s t ę p u j e h y b r y d y z a c j a sp ; • w o b u a t o m a c h p o ł ą c z o n y c h w alkenie w i ą z a n i e m p o d w ó j n y m (C=C) w y s t ę p u j e h y b r y d y z a c j a sp ;* • w g r u p i e k a r b o n y l o w e j ( C = 0 ) z a r ó w n o a t o m w ę g l a , jak i tlenu mają hybrydyzację sp ; • wszystkie atomy węgla w pierścieniu a r o m a t y c z n y m m u s z ą mieć hy brydyzację sp ; • w obu atomach połączonych wiązaniem potrójnym musi występować h y b r y d y z a c j a sp; • a t o m y w o d o r u wykorzystują p r z y tworzeniu w i ą z a ń orbital l s ; hybry dyzacja w tych a t o m a c h nie występuje. 3
2
2
2
W atomach w o d o r u nie m a hybrydyzacji. Mogą one przy tworzeniu w i ą z a ń w y k o r z y s t y w a ć j e d y n i e o r b i t a l s, p o n i e w a ż n a p i e r w s z e j p o w ł o c e elektronowej nie m a orbitali p . A t o m w o d o r u nie m o ż e więc b r a ć u d z i a ł u w w i ą z a n i u te. N a t o m i a s t w a t o m a c h t l e n u , a z o t u c z y f l u o r o w c ó w m o g ą t w o r z y ć się o r b i t a l e z h y b r y d y z o w a n e ; a l b o b i o r ą o n e u d z i a ł w t w o r z e n i u w i ą z a ń z i n n y m i a t o m a m i , a l b o zajęte są p r z e z w o l n e p a r y e l e k t r o n o w e .
* W związkach zwanych allenami (R C=C=CR ) obecny jest szczególny atom węgla o hybrydyzacji sp znajdujący się między dwoma wiązaniami podwójnymi; analiza struktury tych związków wykracza jednak poza zakres niniejszej książki. 2
2
Geometria
O k s z t a ł c i e c z ą s t e c z k i o r g a n i c z n e j i w y s t ę p u j ą c e j w niej g r u p y funkcyjnej d e c y d u j e t y p h y b r y d y z a c j i t w o r z ą c y c h ją a t o m ó w . N a p r z y k ł a d g r u p y f u n k c y j n e z a w i e r a j ą c e a t o m y o t r y g o n a l n e j h y b r y d y z a c j i sp są p ł a s k i e , a g r u p y z a w i e r a j ą c e a t o m y o h y b r y d y z a c j i sp — l i n i o w e : 2
• płaskie g r u p y funkcyjne występują w aldehydach, ketonach, alkenach, kwasach karboksylowych, chlorkach i bezwodnikach kwasowych, e s t r a c h , a m i d a c h ; p ł a s k i e są t e ż p i e r ś c i e n i e a r o m a t y c z n e ; • liniowe g r u p y funkcyjne to w i ą z a n i e potrójne w alkinach i g r u p a nitrylową; • atomy węgla o hybrydyzacji tetraedrycznej występują w łańcuchach węglowych, n p . w alkoholach, eterach, halogenkach alkilowych. Reaktywność
G r u p y funkcyjne zawierające w i ą z a n i a n odznaczają się d u ż ą r e a k t y w n o ścią c h e m i c z n ą , p o n i e w a ż w i ą z a n i a t e są s ł a b s z e n i ż w i ą z a n i a a i ł a t w i e j ulegają z e r w a n i u . D o p o w s z e c h n i e s p o t y k a n y c h s u b s t a n c j i z a w i e r a j ą c y c h wiązania n należą: związki a r o m a t y c z n e , alkeny, alkiny, a l d e h y d y , keto ny, k w a s y k a r b o k s y l o w e , estry, a m i d y , chlorki i b e z w o d n i k i k w a s o w e , nitryle.
831
DEFINICJA
Hasła A l k a n y są z w i ą z k a m i o r g a n i c z n y m i z b u d o w a n y m i w y ł ą c z n i e z a t o m ó w węgla i w o d o r u , p o ł ą c z o n y c h p o j e d y n c z y m i w i ą z a n i a m i o. W e wszystkich atomach węgla występuje hybrydyzaq'a s p i t e t r a e d r y c z n a orientacja w i ą z a ń . A l k a n y są z w i ą z k a m i t r w a ł y m i i n i e reagują z większością substanq'i c h e m i c z n y c h . Mają o n e w z ó r o g ó l n y
Alkany
3
C y k l o a l k a n y są a l k a n a m i o s t r u k t u r z e cyklicznej (pierścieniowej). Ich w z ó r o g ó l n y t o C„H2 . W i ę k s z o ś ć c y k l o a l k a n ó w nie reaguje z i n n y m i z w i ą z k a m i c h e m i c z n y m i . J e d n a k ż e pierścienie składające się z trzech lub czterech a t o m ó w są r e a k t y w n e z p o w o d u w y s t ę p u j ą c y c h w nich n a p r ę ż e ń ; w reakcjach zachowują się o n e p o d o b n i e d o a l k e n ó w . n
Tematy pokrewne
Alkany
3
H y b r y d y z a q ' a sp (A3)
I z o m e r y k o n f o n n a c y j n e (D4)
A l k a n y są z w i ą z k a m i o r g a n i c z n y m i o w z o r z e o g ó l n y m C H2n+2, z b u d o w a n y m i z a t o m ó w węgla i w o d o r u połączonych pojedynczymi w i ą z a n i a m i C - C i C - H . C z ę s t o o k r e ś l a s i ę te z w i ą z k i t e r m i n e m w ę g l o w o d o r y n a s y c o n e ; d r u g i c z ł o n tej n a z w y ( n a s y c o n e ) o z n a c z a , ż e w s z y s t k i e w y s t ę p u j ą c e w c z ą s t e c z c e w i ą z a n i a są w i ą z a n i a m i p o j e d y n c z y m i ; n a t o m i a s t określenie w ę g l o w o d o r y odzwierciedla to, iż występują w nich tylko atomy węgla i w o d o r u . W e wszystkich atomach w ę g l a w c z ą s t e c z c e a l k a n u w y s t ę p u j e h y b r y d y z a c j a sp i c h a r a k t e r y s t y c z n a d l a niej t e t r a e d r y c z n a g e o m e t r i a w i ą z a ń . W i ą z a n i a C - C i C - H t o s i l n e , n i e u l e g a j ą c e ł a t w o z e r w a n i u w i ą z a n i a a; z t e g o t e ż p o w o d u a l k a n y n i e wykazują reaktywności chemicznej w s t o s u n k u d o większości substancji. S p o ś r ó d a l k a n ó w w y o d r ę b n i a się c z a s e m a l k a n y ł a ń c u c h o w e , c z y l i a c y k l i c z n e , w o d r ó ż n i e n i u o d c y k l o a l k a n ó w , czyli z w i ą z k ó w p i e r ś c i e n i o w y c h (alicyklicznych). f!
3
Cykloalkany
Cykloalkany (związki alicykliczne) to w ę g l o w o d o r y pierścieniowe o o g ó l n y m w z o r z e C ,H2 ; a t o m y w ę g l a p o ł ą c z o n e są w n i c h w t a k i s p o s ó b , ż e t w o r z ą p i e r ś c i e ń . M o ż U w e jest istnienie p i e r ś c i e n i o d o w o l n e j w i e l k o ś c i . J e d n a k ż e najczęściej s p o t y k a n y w c h e m i i o r g a n i c z n e j c y k l o a l k a n m a pierścień sześcioczłonowy (cykloheksan). Większość cykloalkanów c h a r a k t e r y z u j e s i ę n i e w i e l k ą r e a k t y w n o ś c i ą c h e m i c z n ą . W y j ą t k i e m są p i e r ś c i e n i e m a ł e — o t r z e c h l u b c z t e r e c h c z ł o n a c h — k t ó r e są a k t y w n e c h e m i c z n i e i z a c h o w u j ą się p o d o b n i e j a k a l k e n y . P r z y c z y n ą m n i e j s z e j t r w a ł o ś c i t y c h z w i ą z k ó w są w y s t ę p u j ą c e w ich c z ą s t e c z k a c h s i l n e n a p r ę żenia w y w o ł a n e t y m , ż e wiązania, w których biorą udział a t o m y węgla, n i e m o g ą w n i c h p r z y j ą ć u p r z y w i l e j o w a n e j orientacji t e t r a e d r y c z n e j . f
n
RYSOWANIE WZORÓW STRUKTURALNYCH
Hasła Pomiiauie wiązań
W z o r y a l k a n ó w m o ż n a r y s o w a ć s z y b k o i s p r a w n i e , jeśli pomija się n a r y s u n k u wiązania C - H .
Wzory szkiełejowe I *
Wzory s z k i e l e t o w e pokazują j e d y n i e w i ą z a n i a C - C . Z a k ł a d a się, ż e w miejscu zetknięcia się d w ó c h w i ą z a ń znajduje się a t o m w ę g l a z w i ą z a n y z wystarczającą liczbą a t o m ó w w o d o r u , a b y u t w o r z y ć w sumie cztery w i ą z a n i a . G r u p y alkilowe (C„H2n+i) t o części a l k a n ó w o bardziej s k o m p l i k o w a n e j s t r u k t u r z e . Zapisuje się je a l b o z a p o m o c ą w z o r ó w szkieletowych, albo w z o r ó w g r u p o w y c h : C H 3 , C2H5 itd.
Tematy pokrewne
Pomijanie wiązań C - H
Definicja (BI)
Istnieje kilka s y s t e m ó w p r z e d s t a w i a n i a c z ą s t e c z e k o r g a n i c z n y c h n a rysunku. N a przykład cząsteczkę etanu m o ż n a narysować z uwzględnie n i e m w s z y s t k i c h w i ą z a ń C - C i C - H . Jest to j e d n a k k ł o p o t l i w e , z w ł a s z c z a w p r z y p a d k u s k o m p l i k o w a n y c h struktur; o wiele prościej jest pomijać p r z y t a k i m z a p i s i e w i ą z a n i a C - H (rys. 1). H
H
I
I
H— C — C — H
Wzory szkieletowe
Grupy alkilowe
H
H
Rys. t
Etan
=
H C —CH 3
3
D a l s z e , c z ę s t o s t o s o w a n e , u p r o s z c z e n i e p o l e g a n a z a z n a c z a n i u jedyni! wiązań węgiel-węgiel. Taki sposób zapisu n a z y w a się szkiełetowyn w z o r e m c z ą s t e c z k i (rys. 2 ) . P r z y s t o s o w a n i u t e g o t y p u w z o r ó w z a k ł a d się, ż e w k a ż d y m p u n k c i e z e t k n i ę c i a d w ó c h w i ą z a ń o b e c n y jest aton w ę g ł a i ż e a t o m y t e g o p i e r w i a s t k a w i ą ż ą się z d o s t a t e c z n ą liczbą a t o m ó ł w o d o r u , a b y k a ż d y z nich brał u d z i a ł łącznie w czterech wiązaniach. N i e rozgałęzione łańcuchy a l k a n ó w m o ż n a też przedstawiać, rysuia w i ą z a n i a C - C w p o s t a c i linii ł a m a n e j (rys. 3 ) . G r u p y a l k i l o w e (Cnlhn+i) m o ż n a t r a k t o w a ć jako łańcuchy alkanów* będące p o d s t a w n i k a m i w cząsteczkach o skomplikowanej strukturze
H
H,.
H H—C H— / H
Rys. 2. Wzór szkieletowy
H
H
H
I
I
I I
I
I
I I
H
H
H
C
H
X ^ / H
H \
\ H
H
cykloheksanu
H
H— C — C — C — C —H
—
H
Rys. 3. Wzór szkieletowy
butanu
Proste g r u p y alkilowe można zapisywać, używając w z o r ó w szkieleto w y c h {rys, 4a) a l b o w z o r ó w g r u p o w y c h : C H 3 , C H 2 C H 3 , C H 2 C H 2 C H 3 i t d . (rys.
4b).
W a r t o o d n o t o w a ć s p o s ó b o z n a c z e n i a g r u p y C H 3 n a rysunku 5 . Z a p i s p o k a z a n y n a rysunku Śa j e s t w ł a ś c i w s z y n i ż z a p i s z rysunku 5b; t e n p i e r w s z y w z ó r ukazuje b o w i e m , że wiązanie występuje m i ę d z y a t o m a m i węgla. (a)
(b) CH2CH2CH3 albo
H,C Rys. 4. Wzór cykloheksanu
z podstawnikami
alkilowymi
CH2CH2CH3
C H2CH2CH 3
Rys. 5. (a) Prawidłowe metylowej
oznaczenie
grupy metylowej;
(b) błędne
oznaczenie
grupy
NAZEWNICTWO
Hasła N a z w y p i e r w s z y c h dziesięciu a l k a n ó w n o r m a l n y c h to: m e t a n , e t a n , propan, butan, pentan, heksan, heptan, oktan, n o n a n i dekan. W cząsteczkach a l k a n ó w r o z g a ł ę z i o n y c h w y s t ę p u j ą p o d s t a w n i k i alkilowe s t a n o w i ą c e o d g a ł ę z i e n i a g ł ó w n e g o ł a ń c u c h a w ę g l o w e g o . Ustalając n a z w ę r o z g a ł ę z i o n e g o a l k a n u , n a l e ż y n a j p i e r w zidentyfikować w nim najdłuższy łańcuch węglowy i p o n u m e r o w a ć go, zaczynając o d k o ń c a znajdującego się najbliżej r o z g a ł ę z i e n i a . P o t e m trzeba z i d e n t y f i k o w a ć p o d s t a w n i k i jego pozycję w g ł ó w n y m ł a ń c u c h u . T w o r z y m y w ó w c z a s n a z w ę t y p u n-alkiloalkan, g d z i e n określa pozycję p o d s t a w n i k a , alkilo o d n o s i się d o t e g o p o d s t a w n i k a , a l k a n zaś — d o ł a ń c u c h a g ł ó w n e g o . Jeśli w cząsteczce m o ż n a w y r ó ż n i ć więcej niż j e d e n p o d s t a w n i k , n a z w y ich p o d a j e się w p o r z ą d k u alfabetycznym. Jeśli jakiś p o d s t a w n i k w y s t ę p u j e w cząsteczce więcej niż r a z , d o jego n a z w y dodaje się p r z e d r o s t e k di-, tri-, tetra- itd., ale p o r z ą d e k w y m i e n i a n i a p o d s t a w n i k ó w nadal o d p o w i a d a porządkowi alfabetycznemu n a z w , z p o m i n i ę c i e m d o d a n y c h p r z e d r o s t k ó w . Jeśli w tej samej odległości o d obu końców łańcucha występują d w a podstawniki, n a z w ę t w o r z y się tak, a b y pozycja p o d s t a w n i k a p i e r w s z e g o ze w z g l ę d u n a p o r z ą d e k alfabetyczny o z n a c z o n a b y ł a jak najmniejszą liczbą. O d r e g u ł y tej t r z e b a c z a s e m o d s t ą p i ć , jeśli w ł a ń c u c h u w y s t ę p u j e kilka p o d s t a w n i k ó w j e d n a k o w o o d l e g ł y c h o d o b u jego k o ń c ó w . Ich n a z w y zależą o d liczby a t o m ó w w ę g l a t w o r z ą c y c h pierścień; m a m y t u więc, kolejno, c y k l o p r o p a n (C3H6), c y k l o b u t a n (C4H8), c y k l o p e n t a n (C5H10), c y k l o h e k s a n (C6H12) itd. T w o r z ą c n a z w ę z w i ą z k u , w k t ó r y m pierścień c y k l o a l k a n o w y jest związany z alkanem łańcuchowym, zakładamy zwykle, że cykloalkan jest cząsteczką macierzystą, a a l k a n — p o d s t a w n i k i e m a l k i l o w y m (a w i ę c n a z w a m a p o s t a ć alkilocykloalkan). Jeśli j e d n a k część ł a ń c u c h o w a cząsteczki z a w i e r a więcej a t o m ó w w ę g l a n i ż pierścień, p o s t ę p u j e m y o d w r o t n i e : c y k l o a l k a n t r a k t u j e m y jako p o d s t a w n i k w łańcuchu (nazwa przybiera wówczas postać n-cykloalkiloalkan). C y k l o a l k a n y , w k t ó r y c h w y s t ę p u j e kilka p o d s t a w n i k ó w , n a z y w a się w taki s p o s ó b , a b y p o d s t a w n i k p i e r w s z y p o d w z g l ę d e m a l f a b e t y c z n y m z n a j d o w a ł się w pozycji 1 pierścienia. P o z o s t a ł e a t o m y
* Zwane też alkanami o łańcuchach nierozgałęzionych — ptzyp.
tłum.
31
Ł3 - N a z e w n i c t w o
n u m e r u j e się w ó w c z a s w k i e r u n k u , k t ó r y z a p e w n i a , że s u m a liczb o d p o w i a d a j ą c y c h p o z y c j o m w s z y s t k i c h p o d s t a w n i k ó w b ę d z i e jak najniższa. Tematy pokrewne
Alkany normalne
CH4
N a z w y najprostszych alkanów o łańcuchach nierozgałęzionych pokaza n e są n a rysunku 1.
H3C
metan
Definicja (BI)
—
CHg
^\
etan
heksan
oktan
heptan
dekan
nonan . Nazewnictwo
AJkany rozgałęzione
pentan
butan
propan
alkanów
normalnych
O alkanach rozgałęzionych m ó w i m y wtedy, gdy w g ł ó w n y m łańcuchu w ę g l o w y m występują odgałęzienia w postaci podstawników alkilowych. N a z w y t a k i c h z w i ą z k ó w t w o r z y się w e d ł u g n a s t ę p u j ą c e j p r o c e d u r y : • zidentyfikuj najdłuższy łańcuch w ę g l o w y w cząsteczce. W p o k a z a n y m p r z y k ł a d z i e (rys. 2o) w s k ł a d n a j d ł u ż s z e g o ł a ń c u c h a w c h o d z i p i ę ć a t o m ó w w ę g l a — jest t o w i ę c ł a ń c u c h p e n t a n u ; • p o n u m e r u j a t o m y n a j d ł u ż s z e g o łańcucha, zaczynając od końca bliż s z e g o p u n k t u r o z g a ł ę z i e n i a (rys. 2b); • z i d e n t y f i k u j a t o m w ę g l a , p r z y k t ó r y m z n a j d u j e się o d g a ł ę z i e n i e ( a t o m o n u m e r z e 2 n a rysunku 2b); • zidentyfikuj i nazwij g r u p ę stanowiącą odgałęzienie. W p o k a z a n y m p r z y k ł a d z i e jest t o g r u p a C H 3 . G r u p y t a k i e ( a l b o p o d s t a w n i k i ) n a z y w a się g r u p a m i a l k i l o w y m i ( a l k i l a m i ) (ich w z ó r o g ó l n y t o C n b ^ + i ) , w o d r ó ż n i e n i u o d a l k a n ó w (o w z o r z e o g ó l n y m C H2n+2)- Tak więc g r u p a C H 3 to metyl, a nie metan. n
• n a z w i j całą s t r u k t u r ę , z a c z y n a j ą c o d p o z y c j i i n a z w y p o d s t a w n i k a w ł a ń c u c h u , n a s t ę p n i e zaś określając najdłuższy ł a ń c u c h . Z w i ą z e k p o k a z a n y n a rys. 2 n o s i n a z w ę 2 - m e t y l o p e n t a n . W a r t o z w r ó c i ć u w a g ę , a
<>
CH CH2 ^
H C 3
X
b
<>
3
CH
^^CH CH
CH2 N
2
CH
3
H C** 3
5 Rys. 2. (a) Znajdź najdłuższy
łańcuch;
(b) ponumeruj
4
3
j^'"'
^ CH
2 2
3 najdłuższy
N
CH 1
łańcuch
3
że n a z w y p o d s t a w n i k a i łańcucha g ł ó w n e g o stanowią j e d n o słowoj p i s z e m y w i ę c 2 - m e t y l o p e n t a n , a nie 2 - m e t y l o - p e n t a n . Alkany o wielu rozgałęzieniach
Jeśli w c z ą s t e c z c e w y s t ę p u j e więcej n i ż j e d n a g r u p a a l k i l o w a , poszczę-? g ó l n e p o d s t a w n i k i w y m i e n i a się w n a z w i e z w i ą z k u w p o r z ą d k u alfabet t y c z n y m , p r z y c z y m ł a ń c u c h w ę g l o w y n u m e r u j e się — t a k j a k p o p r z e dnio — rozpoczynając od końca najbliższego w z g l ę d e m p o d s t a w n i k ó w . Z w i ą z e k p r z e d s t a w i o n y n a rys. 3 t o 4 - e t y I o - 3 - m e t y l o o k t a n , a nit 3-metylo-4-etylooktan.
Rys. 3.
4-£tylo-3-metylooktan
Jeśli w c z ą s t e c z c e w y s t ę p u j e k i l k a j e d n a k o w y c h p o d s t a w n i k ó w , ich l i c z b ę o k r e ś l a się z a p o m o c ą p r z e d r o s t k ó w d i - , tri-, t e t r a - i t d . N a p r z y k ł a d z w i ą z e k p o k a z a n y n a rysunku 4 n a z w i e m y 2 , 2 - d i m e t y I o p e n t a n e m , a nie 2 - m e t y l o - 2 - m e t y l o p e n t a n e m .
Rys. 4.
2,2-Dimetylopentan
P r z e d r o s t k i d i - , tri-, t e t r a - i t d . oznaczają, ż e w c z ą s t e c z c e w y s t ę p u j e kilka i d e n t y c z n y c h p o d s t a w n i k ó w . O kolejności w y m i e n i a n i a tych p o d s t a w n i k ó w w d a l s z y m c i ą g u d e c y d u j e j e d n a k a l f a b e t y c z n y p o r z ą d e k ich n a z w ( w t y m s e n s i e p r z e d r o s t k i d i - , tri-, t e t r a - i d a l s z e i g n o r u j e m y : n i e wpływają one na alfabetyczny porządek wymieniania podstawników). T a k w i ę c z w i ą z e k p o k a z a n y n a rysunku 5 n a z w i e m y 5 - e t y l o - 2 , 2 - d i m e t y l o d e k a n e m , a nie 2 , 2 - d i r n e t y l o - 5 - e t y l o d e k a n e m . Tę samą r e g u ł ę stosuje się także w p r z y p a d k a c h , w k t ó r y c h takie s a m e podstawniki występują w kilku różnych pozycjach łańcucha. N a przy k ł a d z w i ą z e k p o k a z a n y n a rysunku 6 o t r z y m a n a z w ę 5 - e t y l o - 2 , 2 , 6 - t r i m e tylodekan.
CH2CH3 Rys. 5.
5-Etylo-2,2-dimełyiodekan
CH2CH3
CH2CH3 =lys. 6.
CH2CH3
5-Etylo-2,2,6-trimetylodekan
W p r z y p a d k u n i e k t ó r y c h cząsteczek podjęcie decyzji, o d k t ó r e g o k o ń c a n a l e ż y r o z p o c z ą ć n u m e r o w a n i e ł a ń c u c h a , m o ż e o k a z a ć się t r u d n e . Przykładem tego będzie związek, w którym w jednakowej odległości od o b u k o ń c ó w ł a ń c u c h a znajdują się d w a r ó ż n e p o d s t a w n i k i . W t a k i c h p r z y p a d k a c h p o d s t a w n i k o w i występującemu wcześniej w p o r z ą d k u alfabetycznym przypisać m u s i m y pozycję o jak najniższym n u m e r z e . P r z y k ł a d p o k a z a n y jest n a rysunku 7a: m a m y t a m 3 - e t y l o - 5 - m e t y l o h e p t a n , a nie 5 - e t y l o - 3 - m e t y l o h e p t a n . (a)
(b)
=>ys. 7, (a) 3-Etylo-5-metyloheptan;
(c)
(b) niewłaściwy
sposób
numerowania;
(c)
5-etylo-3,3-dimetyloheptan
Istnieje w s z a k ż e i n n a r e g u ł a , k t ó r a m o ż e z n o s i ć d z i a ł a n i e z a s a d y p r z e d s t a w i o n e j w y ż e j . W z w i ą z k u p o k a z a n y m n a rysunku 7c w y s t ę p u j ą g r u p y etylowa i m e t y l o w e rozmieszczone w jednakowej odległości od obu końców łańcucha. M a m y t a m jednak dwie grupy metylowe, a tylko jedną etylową. Należy wybrać taki sposób n u m e r o w a n i a a t o m ó w węgla w ł a ń c u c h u , a ż e b y s u m a liczb, oznaczających pozycje w s z y s t k i c h p o d s t a w n i k ó w , b y ł a j a k n a j m n i e j s z a . W p r z y k ł a d z i e z rysunku 7c p o k a z a n y z w i ą z e k n a z w i e m y 5 - e t y l o - 3 , 3 - d i m e t y l o h e p t a n e m , a nie 3 - e t y l o - 5 , 5 - d i m e t y l o h e p t a n e m (rys. 7b), s u m a 5 + 3 + 3 = 11 jest b o w i e m m n i e j s z a n i ż s u m a 3 + 5 + 5 = 13. Cykloalkany
N a z w y c y k l o a l k a n ó w t w o r z y się p o p r o s t u p r z e z z i d e n t y f i k o w a n i e liczby a t o m ó w w ę g l a w pierścieniu i p o p r z e d z e n i e n a z w y a l k a n u p r z e d r o s t k i e m c y k l o - (rys. 8). (a)
>
(b)
Rys. 8. (a) Cyklopropan;
Cykloalkany rozgałęzione
(c)
<
d
> ^ \
• o O (b) cykiobutan;
(c) cykiopentan;
(d)
cykloheksan
T w o r z ą c n a z w y c y k l o a l k a n ó w s k ł a d a j ą c y c h się z r e s z t y c y k l o a l k a n o w e j związanej z resztą alkanową, traktujemy zazwyczaj pierścień cykloalkan o w y jako jednostkę macierzystą, a łańcuch alkanu jako p o d s t a w n i k alki l o w y . Z g o d n i e z tą z a s a d ą , z w i ą z e k p r z e d s t a w i o n y n a rysunku 9a n o s i
(b)
Rys. 9. (a) Metylocykloheksan;
(b) 1-cykioheksylooktan;
(c)
1-etylo-3-metylocykloheksan
n a z w ę m e t y l o c y k l o h e k s a n , a nie c y k l o h e k s y l o m e t a n . W a r t o z w r ó c i ć u w a g ę , że nie m a potrzeby n u m e r o w a n i a a t o m ó w w pierścieniach cykloa l k a n o w y c h , w k t ó r y c h o b e c n y jest t y l k o j e d e n p o d s t a w n i k . Jeśli c z ę ś ć ł a ń c u c h o w a c z ą s t e c z k i z a w i e r a w i ę c e j a t o m ó w w ę g l a n i ż p i e r ś c i e ń , t o w ł a ś n i e ł a ń c u c h staje s i ę j e d n o s t k ą m a c i e r z y s t ą , a p i e r ś c i e ń cykloalkanowy — p o d s t a w n i k i e m . N a przykład substancja p o k a z a n a na rysunku 9b n o s i n a z w ę 1 - c y k l o h e k s y l o o k t a n , a nie o k t y l o c y k l o h e k s a n . W t a k i c h p r z y p a d k a c h n u m e r o w a n i e staje s i ę k o n i e c z n e , g d y ż t r z e b a określić pozycję p o d s t a w n i k a cykloalkilowego w ł a ń c u c h u a l k a n o w y m . Cykloalkany o
wielu
rozgałęzieniach
R o z g a ł ę z i o n e c y k l o a l k a n y , w k t ó r y c h o b e c n e są r ó ż n e p o d s t a w n i k i , n u m e r u j e się t a k , a b y p i e r w s z y — z p u n k t u w i d z e n i a p o r z ą d k u a l f a b e t y c z n e g o — p o d s t a w n i k a l k i l o w y b y ł w p o z y c j i 1. K i e r u n e k n u m e r o w a n i a w y b i e r a się z k o l e i t a k , a b y s u m a liczb o k r e ś l a j ą c y c h p o z y c j e w s z y s t k i c h p o d s t a w n i k ó w b y ł a j a k n a j m n i e j s z a . P r z y k ł a d w i d z i m y n a rysunku 9c: p o k a z a n y t a m z w i ą z e k n a z w i e m y l - e t y l o - 3 - m e t y l o c y k l o h e k s a n e m , a nie 1 - m e t y l o - 3 - e t y l o c y k l o h e k s a n e m a n i t e ż nie l - e t y l o - 5 - m e t y l o c y k l o h e k s a n e m . Ta ostatnia n a z w a jest n i e p r a w i d ł o w a ze w z g l ę d u n a to, ż e s u m a l i c z b w y z n a c z a j ą c y c h p o z y q ' e p o d s t a w n i k ó w w y n o s i d l a niej 6 (5 + 1 ) , a w i ę c jest w y ż s z a n i ż w p r z y p a d k u n a z w y p r a w i d ł o w e j (1 + 3 = 4).
C1
ROZPOZNAWANIE GRUP FUNKCYJNYCH
Hasła G r u p y funkcyjne t o części cząsteczki zawierające a t o m y p i e r w i a s t k ó w i n n y c h niż węgiel i w o d ó r a l b o w i ą z a n i a i n n e n i ż C - C i C - H .
Definicja
D o najczęściej s p o t y k a n y c h w c h e m i i organicznej należą g r u p y funkcyjne występujące w a l k e n a c h , alkinach, pierścieniach a r o m a t y c z n y c h , nitrylach, a m i n a c h , a m i d a c h , z w i ą z k a c h n i t r o w y c h , alkoholach, fenolach, eterach, a l d e h y d a c h , k e t o n a c h , k w a s a c h k a r b o k s y l o w y c h , chlorkach k w a s o w y c h , b e z w o d n i k a c h k w a s o w y c h , estrach, h a l o g e n k a c h alkilowych, tiolach i sulfidach.
Często spotykane grupy funkcyjne
Tematy pokrewne
Definicja
Definicja (BI) R y s o w a n i e w z o r ó w s t r u k t u r a l n y c h (B2)
Alifatyczne i aromatyczne g r u p y funkcyjne (C2)
G r u p a f u n k c y j n a t o c z ę ś ć c z ą s t e c z k i o r g a n i c z n e j s k ł a d a j ą c a się z a t o m ó w pierwiastków innych niż węgiel i w o d ó r albo zawierająca wiązania inne n i ż C - C i C - H . E t a n (rys. la) j e s t a l k a n e m i s t a n o w i p r z y k ł a d z w i ą z k u nie zawierającego g r u p funkcyjnych. W jego skład w c h o d z ą jedynie atomy węgla i wodoru; występują w n i m wyłącznie wiązania C - C i C - H . I n a c z e j j e s t w k w a s i e o c t o w y m ( e t a n o w y m ; rys. Ib): c z ę ś ć c z ą s t e czki (obwiedziona n a r y s u n k u prostokątem) z a w i e r a a t o m y p i e r w i a stków innych niż węgiel i w o d ó r , a także wiązania inne niż C - H i C - C . T ę w ł a ś n i e c z ę ś ć c z ą s t e c z k i n a z y w a m y g r u p ą funkcyjną; w p o k a z a n y m p r z y k ł a d z i e jest t o g r u p a k a r b o k s y l o w ą . (a)
grupa funkcyjna kwasu karboksylowego
H3C—CH3
Rys. 1. (a) Etan; (b) kwas etanowy
(octowy)
Często
P o n i ż e j p r z e d s t a w i o n o n i e k t ó r e z najczęściej s p o t y k a n y c h g r u p
•p ot y k a n e g r u p y
cyjnych:
°
v
,
n
e
funk-
• g r u p y f u n k c y j n e z ł o ż o n e j e d y n i e z a t o m ó w w ę g l a i w o d o r u (rys. 2); • g r u p y f u n k c y j n e z a w i e r a j ą c e a z o t (rys. 3); • g r u p y f u n k c y j n e o p o j e d y n c z y c h w i ą z a n i a c h i z a w i e r a j ą c e t l e n (rys. 4);
(b)
(a) R
(c)
R \
=
C
R
R — C = C — R R
Rys. 2. (a) Alken; (b) alkin; (c) związek (a)
aromatyczny
(b)
(c>
R—C =
N
{d>
Q
R
ii
I
c
R - N ~ R
R /
Rys. 3. (a) Nitryl; (b) amina; (c) amid; (d)
R—N0
^ N R
2
2
nitrozwiązek
(b)
(a) R—OH
R Rys. 4. (a) Alkohol
•
albo alkanol;
(b) eter
g r u p y f u n k c y j n e o p o d w ó j n y c h w i ą z a n i a c h i z a w i e r a j ą c e t l e n (rys. 5);
(a)
(b)
o
R
0
/
C
(d)
(c)
Q
II
(
R
II
^„
R
(
o
X
9
)
O R
R ^
Rys. 5. (a) Aldehyd (d) chlorek
/
C
^
R
C
/
R
^
W
Q
M
o
II O
H
R
/
C
^
O
II C
II
(
h
o
< >^
c
'"
0
' '
^
H
N
**NR2
albo aikanal;
(b) keton albo alkanon;
kwasu karboksylowego;
(e) bezwodnik
c) kwas
karboksylowy;
kwasu karboksylowego;
(f) ester;
(g) amid; (h) fenol
•
g r u p y f u n k c y j n e , w s k ł a d k t ó r y c h w c h o d z i f l u o r o w i e c (rys. 6); (b)
(a)
9.
.X R—X
"Cl Rys. 6. (a) Halogenek arylowy (X=F, Cl. Br, i); (b) halogenek (fluorowcoalkan. halogenoalkan; X=F, Cl, Br, i); (c) chlorek •
alkilowy kwasowy
g r u p y f u n k c y j n e , w s k ł a d k t ó r y c h w c h o d z i s i a r k a (rys. 7). (b)
(a) R—SH
Rys. 7 (a) Tiol; (b) suifid
R — S — R
ALIFATYCZNE I AROMATYCZNE GRUPY FUNKCYJNE
Hasła Alifatyczne grupy funkcyjne
G r u p a funkcyjna jest alifatyczna w t e d y , g d y nie jest d o niej b e z p o ś r e d n i o p r z y ł ą c z o n y pierścień aromatyczny*. Mogą więc istnieć z w i ą z k i , zawierające pierścień a r o m a t y c z n y , a j e d n a k określane j a k o alifatyczne, o ile pierścień a r o m a t y c z n y nie jest w nich p r z y ł ą c z o n y b e z p o ś r e d n i o d o g r u p y funkcyjnej.
Aromatyczne grupy! funkcyjne I
G r u p ę funkcyjną definiujemy jako aromatyczną, jeśli b e z p o ś r e d n i o z nią jest p o ł ą c z o n y pierścień a r o m a t y c z n y . W p r z y p a d k u e s t r ó w i a m i d ó w pierścień a r o m a t y c z n y m u s i b y ć p o ł ą c z o n y z k a r b o n y l o w ą częścią g r u p y funkcyjnej. Jeśli n a t o m i a s t jest o n p o ł ą c z o n y z h e t e r o a t o m e m , m ó w i m y , ż e g r u p a funkcyjna jest alifatyczna.
Tematy pokrewne
R o z p o z n a w a n i e g r u p funkcyjnych ( C l )
Alifatyczne grupy funkcyjne
G r u p y funkcyjne m o ż n a podzielić n a alifatyczne i a r o m a t y c z n e . O g r u p i e alifatycznej m ó w i m y w t e d y , g d y n i e jest d o niej b e z p o ś r e d n i o p r z y łączony ż a d e n pierścień aromatyczny.
Aromatyczne grupy funkcyjne
M ó w i m y , ż e g r u p a f u n k c y j n a jest a r o m a t y c z n a , g d y jest d o niej b e z p o ś r e d n i o p r z y ł ą c z o n y p i e r ś c i e ń a r o m a t y c z n y (rys. lc i ld).
(a)
^CH HC 3
3
CO2CH2CH3
XH I
CH-, ~/s.
1. (a) Alifatyczny
keton; (b) alifatyczny
ester; (c) aromatyczny
kwas karboksylowy;
(d) aromatyczny
keton
* Omówiony w tym rozdziale podział grup funkcyjnych wynika z tego, że Autor podręcznika utożsamia grupę funkcyjną ze związkiem organicznym, w którym ta grupa występuje. Dlatego np. grupa karboksylową może być tu czasem traktowana jako alifatyczna (w kwasie octowym), a czasem jako aromatyczna (w kwasie benzoesowym). W polskiej literaturze takie rozróżnienie nie występuje: wyróżniamy jedną karboksylową grupę funkcyjną, natomiast kwasy organiczne, w których ta grupa występuje, mogą być alifatyczne lub aromatyczne — przyp. tłum.
W p r z y p a d k u g r u p y e s t r o w e j i a m i d o w e j p o j a w i a się p e w n a k o m p l i kacja G r u p y t e o k r e ś l a m y j a k o a r o m a t y c z n e l u b a l i f a t y c z n e w z a l e ż n o ś c i o d t e g o , c z y z karbonylową c z ę ś c i ą g r u p y funkcyjnej p o ł ą c z o n a jest b e z p o ś r e d n i o g r u p a arylowa, czy nie. A więc a r o m a t y c z n e b ę d ą g r u p y o w z o r z e A r - C O - X . Jeśli n a t o m i a s t p i e r ś c i e ń a r o m a t y c z n y p o ł ą c z o n y jest z h e t e r o a t o m e m g r u p y f u n k c y j n e j , g r u p ę t a k ą n a z w i e m y a l i f a t y c z n ą (rys. 2).
Rys. 2. (a) Aromatyczny
ester; (b) alifatyczny
ester; (c) aromatyczny
amid; (d)
alifatyczny
WIĄZANIA MIĘDZYCZĄSTECZKOWE
Hasła Wiązania międzycząsteczkowe to oddziaływania między odrębnymi cząsteczkami. M o g ą one p r z y b i e r a ć formę w i ą z a ń j o n o w y c h , wodorowych, oddziaływań dipol-dipol i oddziaływań van der W a a l s a . Rodzaj występujących o d d z i a ł y w a ń z a l e ż y o d o b e c n y c h w z w i ą z k u g r u p funkcyjnych.
Definicja
Wiązania joftowe~j
Wiązania jonowe mogą występować między zjonizowanymi g r u p a m i funkcyjnymi, t a k i m i jak g r u p y k a r b o k s y l o w e i a m i n o w e .
Wiązania wwiorow^
Międzycząsteczkowe wiązania w o d o r o w e mogą występować w alkoholach, k w a s a c h k a r b o k s y l o w y c h , a m i d a c h , arninach i fenolach. Z w i ą z k i te zawierają a t o m w o d o r u z w i ą z a n y z a t o m e m a z o t u lub tlenu. W i ą z a n i e w o d o r o w e p o w s t a j e w w y n i k u o d d z i a ł y w a n i a c z ą s t k o w e g o ł a d u n k u d o d a t n i e g o o b e c n e g o na a t o m i e w o d o r u w jednej cząsteczce z c z ą s t k o w y m ł a d u n k i e m u j e m n y m w y s t ę p u j ą c y m n a h e t e r o a t o m i e w innej cząsteczce. Wiązania w o d o r o w e m o g ą p o w s t a w a ć także p r z y u d z i a l e a t o m ó w p i e r w i a s t k ó w i n n y c h n i ż a z o t i tlen.
Oddziaływania dipol-dipol
O d d z i a ł y w a n i a d i p o l - d i p o l m o ż l i w e są m i ę d z y cząsteczkami, w których występują w i ą z a n i a ulegające polaryzacji; w szczególności z takimi w i ą z a n i a m i m a m y d o czynienia w g r u p i e k a r b o n y l o w e j ( C = 0 ) . Wiązania takie w y k a z u j ą m o m e n t d i p o l o w y . O d d z i a ł y w a n i a d i p o l - d i p o l polegają n a t y m , ż e cząsteczki ustawiają się tak, a b y ich momenty dipolowe były równoległe i przeciwnie zwrócone. Między cząsteczkami k e t o n ó w i a l d e h y d ó w występują w ł a ś n i e o d d z i a ł y w a n i a dipol-dipol.
Oddziaływania van der W
O d d z i a ł y w a n i a v a n d e r W a a l s a są to słabe w i ą z a n i a m i ę d z y c z ą s t e c z k o w e m i ę d z y f r a g m e n t a m i o d r ę b n y c h cząsteczek, o b d a r z o n y m i chwilowymi ładunkami dodatnimi i ujemnymi. Obecność chwilowych ł a d u n k ó w w y n i k a z c h a o t y c z n y c h fluktuacji e l e k t r o n ó w . Cząsteczki a l k a n ó w , a l k e n ó w , a l k i n ó w o r a z pierścienie a r o m a t y c z n e o d d z i a ł y wają ze sobą w ł a ś n i e za p o ś r e d n i c t w e m sił v a n d e r W a a l s a .
Tematy pokrewne
Definicja
R o z p o z n a w a n i e g r u p funkcyjnych ( C l )
Wiązania międzycząsteczkowe to oddziaływania wiążące, występujące między odrębnymi cząsteczkami. Mogą one przyjmować formę wiązań jonowych, wiązań wodorowych, oddziaływań dipol-dipol lub oddzia ł y w a ń v a n d e r W a a l s a . T e g o t y p u siły w i ą ż ą c e są s ł a b s z e n i ż w i ą z a n i a k o w a l e n c y j n e , a l e w p ł y w a j ą o n e w i s t o t n y s p o s ó b n a w ł a ś c i w o ś c i fizy czne i biologiczne związku chemicznego.
Wiązania jonowa
Wiązania j o n o w e powstają m i ę d z y cząsteczkami o b d a r z o n y m i różnoim i e n n y m i ł a d u n k a m i i u w a r u n k o w a n e są o d d z i a ł y w a n i a m i e l e k t r o s t a t y c z n y m i p o m i ę d z y t y m i ł a d u n k a m i . G r u p y funkcyjne, które najłatwiej ulegają jonizacji, t o g r u p a a m i n o w a i k a r b o k s y l o w ą (rys. 1). (b)
(a) H
H
—W©
/
R-c"
R — N — H
R—N: \ H
\
V
-H© H
H
grupy
aminowej;
(b) jonizacja
grupy
— C
+H'I ©
jon karboksylanowy
kwas karboksylowy
jon amoniowy Rys. 1. (a) Jonizacja
R OH
karboksylowej
Wiązanie j o n o w e m o ż e w y s t ę p o w a ć np. między cząsteczką z a w i e rającą j o n a m o n i o w y i c z ą s t e c z k ą , w k t ó r e j o b e c n y jest j o n k a r b o k s y l a n o w y . W a ż n y m i związkami występującymi w naturze i zawierającymi w ł a ś n i e t e d w i e g r u p y f u n k c y j n e są a m i n o k w a s y . Jonizacja o b u g r u p w a m i n o k w a s a c h p r o w a d z i d o utworzenia struktury określanej jako jon obojnaczy (zwitterion; obojętna elektrycznie cząsteczka mająca z a r ó w n o d o d a t n i , j a k i u j e m n y ł a d u n e k ) ; w takiej s y t u a c j i m o ż e dojść d o u t w o r z e n i a m i ę d z y c z ą s t e c z k o w y c h w i ą z a ń j o n o w y c h (rys. 2).
© H N 3
Rys. 2. Jonowe
G
"o
wiązania
© H N 3
międzycząsteczkowe
© H N,
0
3
w
0
aminokwasach
Wiązania wodorowe
Wiązania w o d o r o w e mogą w y s t ę p o w a ć między cząsteczkami zawierającymi a t o m w o d o r u połączony z h e t e r o a t o m e m , takim jak a z o t czy tlen. Często s p o t y k a n e związki zawierające g r u p y funkcyjne, z d o l n e d o uczestniczenia w w i ą z a n i a c h w o d o r o w y c h , to alkohole, fenole, k w a s y karboksylowe, amidy i aminy. Powstawanie wiązań wodorowych moż l i w e jest d z i ę k i p o l a r n e m u c h a r a k t e r o w i w i ą z a ń N - H i O - H . A z o t i t l e n to pierwiastki bardziej elektroujemne niż w o d ó r . W w y n i k u polaryzacji wiązania heteroatom związany z a t o m e m w o d o r u uzyskuje cząstkowy ładunek ujemny, atom w o d o r u zaś — cząstkowy ładunek dodatni. W i ą z a n i e w o d o r o w e p o w s t a j e w t e d y , g d y taki — o b d a r z o n y c z ą s t k o w y m ł a d u n k i e m — a t o m w o d o r u w c h o d z ą c y w skład jednej cząsteczki związku (donora wiązania w o d o r o w e g o ) oddziałuje z ujemnie nałado w a n y m h e t e r o a t o m e m z innej cząsteczki (akceptora wiązania w o d o r o w e g o ; rys. 3).
Oddziaływania
Między spolaryzowanymi wiązaniami, innymi niż wiązania N - H lub O - H , m o ż e dochodzić d o o d d z i a ł y w a ń dipol-dipol. Najbardziej pra w d o p o d o b n e są t a k i e o d d z i a ł y w a n i a w z w i ą z k a c h z a w i e r a j ą c y c h g r u p ę
dipol-dipol
ó
R—O "
R —O
k«5-
Rys. 3. Wiązania wodorowe
między
cząsteczkami
alkoholu
k a r b o n y l o w ą ( C = 0 ) . E l e k t r o n y w w i ą z a n i u k a r b o n y l o w y m są p r z e s u nięte w kierunku bardziej elektroujemnego a t o m u tlenu, w w y n i k u czego atom ten zyskuje niewielki ładunek ujemny, a a t o m węgla — niewielki ł a d u n e k d o d a t n i . R e z u l t a t e m jest p o w s t a n i e m o m e n t u d i p o l o w e g o , k t ó r y n a rysunku 4 p r z e d s t a w i o n y j e s t z a p o m o c ą s t r z a ł k i . G r o t s t r z a ł k i w s k a zuje u j e m n y b i e g u n p o w s t a ł e g o d i p o l a . C z ą s t e c z k i c h a r a k t e r y z u j ą c e s i ę m o m e n t e m d i p o l o w y m m o g ą o r i e n t o w a ć s i ę w z a j e m n i e w z g l ę d e m sie b i e t a k , a b y ich m o m e n t y z w r ó c o n e b y ł y w p r z e c i w n e s t r o n y (rys. 4b).
R
Rys. 4. a) Moment dipolowy cząsteczkami ketonów
Oddziaływania *an der Waalsa
w ketonie;
b) oddziaływania
dipol-dipol
między
N a j s ł a b s z y m i m i ę d z y c z ą s t e c z k o w y m i s i ł a m i w i ą ż ą c y m i są o d d z i a ł y w a n i a v a n d e r W a a l s a . Są o n e z w i ą z a n e z p r z e j ś c i o w y m w y s t ę p o w a n i e m w cząsteczkach cząstkowych ł a d u n k ó w elektrycznych. W obrębie każdej cząsteczki zachodzi ciągły i chaotyczny ruch elektronów. W k a ż d y m m o m e n c i e w p e w n y c h miejscach cząsteczki występuje niewielki n a d m i a r e l e k t r o n ó w , a w i n n y c h — i c h n i e w i e l k i n i e d o b ó r . C h o ć ł a d u n k i t e są b a r d z o m a ł e i p r z e m i e s z c z a j ą s i ę w o b r ę b i e c z ą s t e c z k i , ich w i e l k o ś ć jest wystarczająca, aby s p o w o d o w a ć słabe o d d z i a ł y w a n i a między cząstecz k a m i p o l e g a j ą c e n a p r z y c i ą g a n i u się t y c h o b s z a r ó w , w k t ó r y c h a k u r a t występują ładunki różnoimienne. W ten właśnie s p o s ó b m o g ą o d d z i a ł y w a ć ze sobą cząsteczki a l k a n ó w , a siła t y c h o d d z i a ł y w a ń z w i ę k s z a się w r a z z e w z r o s t e m w i e l k o ś c i c z ą s t e czki. O d d z i a ł y w a n i a v a n d e r W a a l s a odgrywają też istotną rolę w alke nach, alkinach i związkach aromatycznych. Cząsteczki z a a n g a ż o w a n e w tego t y p u w i ą z a n i a to cząsteczki „tłuste", t r u d n o r o z p u s z c z a l n e w w o d z i e ; c z ą s t e c z k i t a k i e o k r e ś l a m y j a k o h y d r o f o b o w e (hydrofobia t o i n a c z e j wodowsłręi). Z w i ą z k i h y d r o f o b o w e r o z p u s z c z a j ą s i ę w n i e p o l a r nych, hydrofobowych rozpuszczalnikach właśnie za sprawą oddziały w a ń v a n der Waalsa; dlatego ten typ wiązań międzycząsteczkowych n a z y w a się c z a s e m o d d z i a ł y w a n i a m i h y d r o f o b o w y m i .
WŁAŚCIWOŚCI I REAKCJE
Hasła 1
O b e c n o ś ć w z w i ą z k u c h e m i c z n y m g r u p y funkcyjnej w p ł y w a n a takie jego właściwości, jak t e m p e r a t u r a t o p n i e n i a , t e m p e r a t u r a w r z e n i a , polarność, m o m e n t dipolowy i rozpuszczalność. Związki, których cząsteczki zawierają silnie p o l a r n e g r u p y funkcyjne, mają z w y k l e w y ż s z e t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a i w r z e n i a n i ż cząsteczki z n i e p o l a r n y m i g r u p a m i funkcyjnymi; łatwiej się też rozpuszczają w r o z p u s z c z a l n i k a c h p o l a r n y c h niż w n i e p o l a r n y c h .
Właściwości
T y p y reakcji c h e m i c z n y c h , j a k i m ulega d a n y z w i ą z e k c h e m i c z n y , zależą o d r o d z a j u o b e c n y c h w n i m g r u p funkcyjnych. Dla każdej g r u p y funkcyjnej c h a r a k t e r y s t y c z n e są p e w n e reakcje, a l e ich s z y b k o ś ć zależy o d c z y n n i k ó w p r z e s t r z e n n y c h (sterycznych) i e l e k t r o n o w y c h (indukcyjnych) o r a z od w y s t ę p u j ą c y c h w cząsteczkach s p r z ę ż e ń . Tematy pokrewne
Właściwości
R o z p o z n a w a n i e g r u p funkcyjnych ( C l ) M o c k w a s ó w (G2) M o c z a s a d (G3)
Sprzężone dieny ( H l l ) a/i-Nienasycone aldehydy i ketony (Jll)
W ł a ś c i w o ś c i c h e m i c z n e i f i z y c z n e z w i ą z k u o r g a n i c z n e g o są z d e t e r m i n o w a n e p r z e z r o d z a j w y s t ę p u j ą c y c h w n i m m i ę d z y c z a s t e c z k o w y c h sił w i ą ż ą c y c h , a t e z kolei z a l e ż ą o d o b e c n y c h w c z ą s t e c z c e g r u p f u n k c y j n y c h . Z w i ą z e k taki jak m e t a n m a niską t e m p e r a t u r ę w r z e n i a i w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j * jest g a z e m , p o n i e w a ż w y s t ę p u j ą c e w n i m o d d z i a ł y w a n i a m i ę d z y c z ą s t e c z k o w e t o j e d y n i e s ł a b e siły v a n d e r W a a ł s a (rys. la). I n a c z e j jest w p r z y p a d k u m e t a n o l u : w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j jest o n cieczą, p o n i e w a ż m i ę d z y a l k o h o l o w y m i g r u p a m i f u n k c y j n y m i w o d r ę b n y c h c z ą s t e c z k a c h m o g ą t w o r z y ć się w i ą z a n i a w o d o r o w e (rys. Ib).
(a)
H
H
H
(b)
Y-H C— H
C— H H
/ H
C—O
wiązanie van der Waalsa
Rys. 1. (a) Międzycząsteczkowe wodorowe (metanol)
wiązania
H
\*' H
«/ww*
/ wiązanie wodorowe
van der Waalsa (metan); (b) międzycząsteczkowe
Pod ciśnieniem normalnym — przyp. tłum.
/ O \ H
wiązania
P o l a r n o ś ć c z ą s t e c z k i z a l e ż y o d o b e c n y c h w niej g r u p f u n k c y j n y c h . C z ą s t e c z k i t a k i c h z w i ą z k ó w , j a k a l k o h o l e , a m i n y czy k e t o n y , są p o l a r n e i wykazują m o m e n t d i p o l o w y . Polarność z kolei determinuje r o z p u s z c z a lność związku w rozmaitych rozpuszczalnikach. Substancje polarne łatwiej r o z p u s z c z a j ą się w r o z p u s z c z a l n i k a c h p o l a r n y c h , t a k i c h jak w o d a czy alkohole, związki n i e p o l a r n e zaś łatwiej m o ż n a rozpuścić w r o z p u s z czalnikach niepolarnych, n p . w eterze czy chloroformie. R o z p u s z c z a l n e w w o d z i e z w i ą z k i p o l a r n e o k r e ś l a się c z ę s t o j a k o h y d r o f i l o w e (hydrofilia t o i n a c z e j upodobanie do wody), a s u b s t a n c j e n i e p o l a r n e — j a k o h y d r o f o b o w e (hydrofobia, czyli wodowstręt). W większości p r z y p a d k ó w o b e c n o ś ć polarnej g r u p y funkcyjnej p r z e s ą d z a o właściwościach fizycznych substancji. Jednak nie z a w s z e tak m u s i b y ć . Jeśli w c z ą s t e c z c e w y s t ę p u j e g r u p a p o l a r n a , j a k n p . g r u p a k a r b o k s y l o w ą , a l e jest t e ż w niej o b e c n y d ł u g i , h y d r o f o b o w y ł a ń c u c h w ę g l o w y , cząsteczka jako całość będzie w y k a z y w a ć właściwości hydrofobowe. Reakcje
Z d e c y d o w a n a w i ę k s z o ś ć reakcji o r g a n i c z n y c h p r z e b i e g a z u d z i a ł e m g r u p f u n k c y j n y c h ; reakcje te są c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a p o s z c z e g ó l n y c h g r u p . J e d n a k ż e n a r e a k t y w n o ś ć g r u p y funkcyjnej w p ł y w mają e f e k t y p r z e s t r z e n n e (sferyczne) i e l e k t r o n o w e ( i n d u k c y j n e ) . N a p r z y k ł a d g r u p a funkcyjna m o ż e b y ć o t o c z o n a i n n y m i , d u ż y m i objętościowo gru p a m i u t r u d n i a j ą c y m i d o s t ę p cząsteczek r e a g e n t a i p r z e z to s p o w a l n i a j ą c y m i reakcję. Efekt t a k i o k r e ś l a s i ę j a k o z a w a d ę p r z e s t r z e n n ą (osłanianie sferyczne). C z y n n i k i e l e k t r o n o w e (indukcyjne) t a k ż e w p ł y w a j ą n a s z y b k o ś ć reakcji. S ą s i e d n i e g r u p y m o g ą z m i e n i ć r e a k t y w n o ś ć d a n e j g r u p y funkcyjnej, jeśli p r z y c i ą g a j ą l u b o d p y c h a j ą e l e k t r o n y i p r z e z t o w p ł y w a j ą n a g ę s t o ś ć e l e k t r o n o w ą w jej o b r ę b i e . S p r z ę ż e n i e wiązań p o d w ó j n y c h i sąsiedztwo pierścienia aromatycznego także wywierają silny w p ł y w na r e a k t y w n o ś ć g r u p funkcyjnych. N a p r z y k ł a d keton a r o m a t y c z n y reaguje z inną szybkością niż keton alifatyczny. W p i e r w s z y m p r z y p a d k u z g r u p ą k a r b o n y l o w ą jest b o w i e m s p r z ę ż o n y p i e r ś c i e ń a r o m a t y c z n y , k t ó r y d o d a t k o w o s t a b i l i z u j e całą c z ą s t e c z k ę , z m n i e j s z a j ą c jej r e a k t y w n o ś ć .
NAZEWNICTWO ZWIĄZKÓW ZAWIERAJĄCYCH GRUPY FUNKCYJNE
Hasła Zajady ogflfffj;
ty i alkiny"
Ł a ń c u c h w ę g l o w y , który p r z y t w o r z e n i u n a z w y systematycznej zostaje o b r a n y jako g ł ó w n y (albo macierzysty), m u s i z a w i e r a ć g r u p ę funkcyjną. Jej obecność w s k a z u j e z a s t o s o w a n y w n a z w i e p r z y r o s t e k , w ł a ś c i w y d l a danej g r u p y . N a z w a m u s i określać p o ł o ż e n i e g r u p y funkcyjnej i innych p o d s t a w n i k ó w , p o d o b n i e jak zostało to o p i s a n e w rozdziale o n a z e w n i c t w i e a l k a n ó w . W n a z w a c h a l k e n ó w i a l k i n ó w stosuje się, o d p o w i e d n i o , p r z y r o s t k i -en i -in (lub -yn). Tam, g d z i e nie jest to oczywiste, n a z w a m u s i t e ż j e d n o z n a c z n i e określać s t e r e o c h e m i ę alkenu. N a j p r o s t s z y m pierścieniem a r o m a t y c z n y m jest cząsteczka b e n z e n u . I n n e często s p o t y k a n e z w i ą z k i a r o m a t y c z n e to m.in. toluen, fenol, anilina, k w a s b e n z o e s o w y i a l d e h y d b e n z o e s o w y ( b e n z a l d e h y d ) . K a ż d a z tych n a z w m o ż e b y ć u ż y t a jako n a z w a macierzysta dla z w i ą z k ó w , w k t ó r y c h występują też i n n e p o d s t a w n i k i . P o ł o ż e n i e p o d s t a w n i k ó w określa się, n u m e r u j ą c kolejno a t o m y w pierścieniu, a w p r z y p a d k u pierścieni d w u p o d s t a w i o n y c h — stosując t e r m i n y orto, meta i para.
SJ
Alkohofe* *• j Etery i hałoj
N a z w y alkoholi (inaczej: alkanoli) t w o r z y się dodając p r z y r o s t e k -ol. N a z w e t e r ó w i h a l o g e n k ó w alkilowych nie t w o r z y się p r z e z d o d a w a n i e specjalnych p r z y r o s t k ó w G r u p ę eterową i fluorowiec traktuje się jako p o d s t a w n i k i w g ł ó w n y m ł a ń c u c h u w ę g l o w y m . Dla fluorowca jako p o d s t a w n i k a w h a l o g e n k u a l k i l o w y m u ż y w a się określenia fluorowco-, a d l a reszty eterowej — alkoksy-*. A l d e h y d y (inna n a z w a : alkanale) identyfikuje p r z y r o s t e k -al, k e t o n y z a ś (albo a l k a n o n y ) — p r z y r o s t e k -on. Przyjmuje się, ż e g r u p a k a r b o n y l o w a w a l d e h y d a c h w y s t ę p u j e z a w s z e w pozycji 1 g ł ó w n e g o łańcucha; nie m a więc p o t r z e b y p o d a w a n i a liczby oznaczającej pozycję tej g r u p y . N a z w y k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h t w o r z y się p r z e z d o d a n i e d o s ł o w a k w a s n a z w y a l k a n u o o d p o w i e d n i e j liczbie a t o m ó w w ę g l a w r a z * Inny system nazewnictwa eterów polega na dodawaniu do słowa eter nazw dwóch grup alkilowych wymienianych alfabetycznie, np. eter etylowo-metylowy — przyp.
tłum.
z k o ń c ó w k ą -owy*. N a z w y c h l o r k ó w k w a s o w y c h t w o r z y s i ę p r z e z d o d a n i e d o s ł o w a chlorek n a z w y o d p o w i e d n i e g o a l k a n u z k o ń c ó w k ą -oilu. W o b u p r z y p a d k a c h z a k ł a d a się, ż e g r u p y funkcyjne znajdują się z a w s z e n a k o ń c u ł a ń c u c h a i nie m a p o t r z e b y określania ich pozycji. N a z w y e s t r ó w t w o r z y się o d n a z w m a c i e r z y s t e g o k w a s u k a r b o k s y l o w e g o i a l k o h o l u . Reszta k w a s o w a otrzymuje n a z w ę a l k a n i a n , a reszta a l k o h o l o w a t r a k t o w a n a jest jako g r u p a alkilowa. Z połączenia tych n a z w p o w s t a j e określenie t y p u a l k a n i a n alkilu"*.
Estry
N a z w a s y s t e m a t y c z n a a m i d u m a p o s t a ć a l k a n o a m i d i o p a r t a jest n a n a z w i e m a c i e r z y s t e g o k w a s u k a r b o k s y l o w e g o . Jeśli p r z y a t o m i e a z o t u występują g r u p y alkilowe, są o n e t r a k t o w a n e jak p o d s t a w n i k i a l k i l o w e w ł a ń c u c h u g ł ó w n y m . W celu w s k a z a n i a , ż e p o d s t a w n i k jest o b e c n y p r z y a t o m i e a z o t u , a n i e w innej pozycji a l k a n o a m i d o w e g o szkieletu cząsteczki, stosuje s i ę w n a z w i e s y m b o l N.
Amidy
N a z w y prostych amin tworzy się przez dodanie przyrostka -yloamina d o rdzenia odpowiadającego n a z w i e łańcucha. W innych p r z y p a d k a c h traktuje s i ę g r u p ę a m i n o w ą j a k o p o d s t a w n i k w g ł ó w n y m łańcuchu, podobnie jak przy halogenkach alkilowych i eterach.
Aminy
N a z w y tioli t w o r z y się p r z e z d o d a n i e p r z y r o s t k a -tiol d o n a z w y a l k a n u o d p o w i a d a j ą c e g o g ł ó w n e m u ł a ń c u c h o w i w cząsteczce. Sulfidy*** n a z y w a się w p o d o b n y s p o s ó b j a k etery: najdłuższa g r u p a alkilowa t r a k t o w a n a jest jako ł a ń c u c h g ł ó w n y , a d r u g a g r u p a alkilowa — jako p o d s t a w n i k alkilosulfanylowy. Proste sulfidy m o ż n a określać j a k o sulfidy alkilowo-alkilowe.
Tiole i sulfidy
Tematy pokrewne
Zasady ogólne
N a z e w n i c t w o (B3)
I z o m e r y konfiguracyjne — alkeny i c y k l o a l k a n y (D2)
W i e l e r e g u ł d o t y c z ą c y c h n a z e w n i c t w a a l k a n ó w ( t e m a t B3) s t o s u j e s i ę t a k ż e w p r z y p a d k u z w i ą z k ó w z a w i e r a j ą c y c h g r u p ę funkcyjną. K o n i e c z n e są j e d n a k p e w n e r e g u ł y d o d a t k o w e p o z w a l a j ą c e o k r e ś l i ć t y p g r u p y funkcyjnej i jej u m i e j s c o w i e n i e w c z ą s t e c z c e . O t o kilka g ł ó w n y c h z a s a d obowiązujących przy tworzeniu nazw: 1) G ł ó w n y ( m a c i e r z y s t y ) ł a ń c u c h m u s i z a w i e r a ć g r u p ę funkcyjną; t a k w i ę c n i e z a w s z e ł a ń c u c h e m g ł ó w n y m jest n a j d ł u ż s z y ł a ń c u c h w c z ą s t e c z c e (n/s. 2); * W powszechnym użyciu są też zwyczajowe nazwy kwasów karboksylowych, np. kwas mrówkowy zamiast metanowego, octowy zamiast etanowego, masłowy zamiast butanowego itd. — pfzyp. tłum. ** W języku polskim w powszechnym użyciu są też nazwy estrów wywodzące się od zwyczajowych nazw kwasów, np. octan metylu obok etanianu metylu, maślan propylu obok butanianu itp. — przyp. tłum. *** W starszej literaturze nazywane tioeterami — przyp. tłum.
r j y - C H ^ C H
3
główny łańcuch = 4C prawidłowo
główny łańcuch = 50 nieprawidłowo ^—CH
3
Rys. 1. identyfikacja
łańcucha
3
głównego
2) O o b e c n o ś c i n i e k t ó r y c h g r u p f u n k c y j n y c h ś w i a d c z y o d p o w i e d n p r z y r o s t e k zastępujący k o ń c ó w k ę - a n w n a z w i e m a c i e r z y s t e g o łań cucha alkanowego: przyrostek
typ związku
przyrostek
typ związku
alken
-en
keton
-anon
alkin
-yn (lub -in)
kwas karboksylowy
kwas -anowy
alkohol
-anol
chlorek kwasowy
chlorek -anoilu
aldehyd
-anal
amina
-yloamina
P r z y k ł a d p o k a z a n y n a rysunku 3)
1 to butanol.
N u m e r o w a n i e a t o m ó w w ł a ń c u c h u m u s i z a c z y n a ć się o d k o ń c a n a j b l i ż s z e g o g r u p y f u n k c y j n e j . Z g o d n i e z tą r e g u ł ą , w a l k o h o l u p o k a z a n y m n a rysunku 2 g r u p a h y d r o k s y l o w a z n a j d u j e się p r z y w ę g l u 1 a nie 4. H *
4
o
i— CH
W ~
prawidłowo ^—CH
2 1
3
C
H
3
\—CH
3
Rys. 2. Numerowanie
głównego
nieprawidłowo 3
łańcucha
4)
N a z w a m u s i określać p o ł o ż e n i e g r u p y funkcyjnej. Tak w i ę c alkohol z rysunku 2 n a l e ż y d o 1 - b u t a n o l i . 5) I n n e p o d s t a w n i k i n a z y w a się i p o r z ą d k u j e z g o d n i e z r e g u ł a m i opisaj n y m i d l a a l k a n ó w . A l k o h o l z rysunku 2 m a g r u p ę e t y l o w ą w p o z y c j i % dlatego jego pełna n a z w a brzmi: 2-etylo-l-butanol. D o i n n y c h , s z c z e g ó l n y c h s y t u a c j i o d n o s z ą się o d r ę b n e r e g u ł y . N i p r z y k ł a d , jeśli g r u p a f u n k c y j n a jest j e d n a k o w o o d d a l o n a o d o b u końcowi ł a ń c u c h a g ł ó w n e g o , n u m e r o w a n i e r o z p o c z y n a się o d k o ń c a , b l i ż e j k t ó r e g o z n a j d u j e się j a k i k o l w i e k p o d s t a w n i k . T a k w i ę c a l k o h o l n a rysunku: to 2-mefylo-3-pentanol, a n i e 4-metylo-3-pentanol.
H
/ — C H
2 3
nieprawidłowo
prawidłowo ^ - C H
3
HC
H C 3
Rys. 3.
3
2-Mety!o-3-pentanoi
Alkeny i alkiny
W n a z w a c h a l k e n ó w i a l k i n ó w pojawiają się, o d p o w i e d n i o , p r z y r o s t k i - e n i - y n (-in) (nys. 4). W p e w n y c h p r z y p a d k a c h k o n i e c z n e jest t e ż o k r e ślenie w n a z w i e położenia w i ą z a n i a p o d w ó j n e g o (temat D2).
W
W 1
2
3
1
H C — CH — CH — CH 3
W
4 3
2
3
H C — CH — C(CH ) — CH CH 3
3
CH 1
5
4
2
3
2
3
Związki aromatyczne
(b) 3-metylo-2-penten;
(c)
5
H C —C = C—C —CH 3
CH - . s 4. (a) 2-Buten;
3
4I
3
3
4,4-dimetyio-2-pentyn
N a j p o w s z e c h n i e j z n a n y m z w i ą z k i e m a r o m a t y c z n y m jest b e n z e n . Jeśli z cząsteczką b e n z e n u p o ł ą c z o n y jest łańcuch alkanu, z w y k l e ł a ń c u c h ten t r a k t o w a n y jest j a k o a l k i l o w y p o d s t a w n i k p i e r ś c i e n i a b e n z e n o w e g o . Jeśli j e d n a k ł a ń c u c h alkilowy z a w i e r a więcej niż 6 a t o m ó w węgla, pierścień b e n z e n o w y t r a k t u j e m y j a k o p o d s t a w n i k f e n y l o w y w a l k a n i e (rys. 5). Z w r ó ć m y u w a g ę , że t e r m i n e m grupa b e n z y l o w a o k r e ś l a m y pierścień b e n z e n o w y w r a z z g r u p ą m e t y l e n o w ą (rys. 6). B e n z e n n i e jest j e d y n ą n a z w ą , k t ó r a m o ż e b y ć u ż y t a d l a o k r e ś l e n i a z w i ą z k u m a c i e r z y s t e g o w n a z w a c h s u b s t a n c j i a r o m a t y c z n y c h (rys. 7).
Rys. 5. (a) Ełylobenzen;
Rys. 6. Grupa
(b)
1-fenylo-2,3-dimetyiopentan
benzylowa
Rys. 7. (a) Toluen; (b) fenol; (c) anilina; (!) acetofenon
(d) kwas benzoesowy;
(e)
benzaldehyd;
W p r z y p a d k u d w u p o d s t a w i o n y c h pierścieni aromatycznych, których n a z w a musi precyzować położenie p o d s t a w n i k ó w , pierścień numeruje się w taki sposób, aby s u m a liczb określających pozycje p o d s t a w n i k ó w b y ł a j a k n a j m n i e j s z a . Z g o d n i e z tą z a s a d ą , z w i ą z e k p r z e d s t a w i o n y n a rysunku 8 n a z w i e m y 1 , 3 - d i c h l o r o b e n z e n e m , a n i e 1 , 5 - d i c h l o r o b e n z e n e m . Cl
Rys. 8.
Cl
1,3-Dichlorobenzen
Alternatywny sposób lokalizowania p o d s t a w n i k ó w wiąże się z uży c i e m o k r e ś l e ń orto, meta i para. O d n o s z ą s i ę o n e d o w z a j e m n e g o p o ł o ż e n i a o b u p o d s t a w n i k ó w w z g l ę d e m s i e b i e (rys. 9). I t a k 1 , 3 - d i c h l o r o b e n z e n m o ż e być r ó w n i e ż n a z w a n y meta-dichlorobenzenem (w skrócie zapisu j e m y t o j a k o m - d i c h l o r o b e n z e n ) . P r z y k ł a d y p o k a z a n e n a rysunku 10 ilu strują u ż y c i e r ó ż n y c h n a z w m a c i e r z y s t y c h . W a r t o z a u w a ż y ć , ż e p o z y c j i , w k t ó r e j z n a j d u j e się p o d s t a w n i k d e t e r m i n u j ą c y n a z w ę z w i ą z k u m a c i e r z y s t e g o , p r z y p i s u j e się n u m e r 1. Jeśli n a p r z y k ł a d n a z w ę t w o r z y m y o d toluenu jako związku macierzystego, grupie metylowej przypisujemy p o z y c j ę n u m e r 1. K i e d y w p i e r ś c i e n i u a r o m a t y c z n y m znajdują się w i ę c e j n i ż d w a p o d stawniki, nie m o ż n a już stosować n a z e w n i c t w a opartego n a t e r m i n a c h orto, meta i para i k o n i e c z n e jest n u m e r o w a n i e a t o m ó w p i e r ś c i e n i a (rys. U). X pozycja orto ,
, - pozycja orfo
- pozycja meta
pozycja meta •
pozycja para Rys. 9. Pozycje orto, meta i para w pierścieniu
aromatycznym
(c)
Rys. 10. (a) 2-Bromotoiuen m-chioroanilina
albo o-bromotoluen;
(b) 4-bromofenol
albo p-bromofenol;
(c) 3-chloroanilina
albo
I t u t a k ż e , jeśli t w o r z y m y n a z w ę o d z w i ą z k u t a k i e g o , j a k t o l u e n , a n i lina i t p . , c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a t e g o z w i ą z k u p o d s t a w n i k m u s i z n a l e ź ć s i ę w p o z y c j i 1. Jeśli z w i ą z e k , k t ó r y m a m y n a z w a ć , t r a k t u j e m y j a k o p o c h o d n ą b e n z e n u , n u m e r u j e m y p i e r ś c i e ń t a k , a b y s u m a liczb o z n a c z a j ą c y c h p o z y c j e p o d s t a w n i k ó w b y ł a jak n a j m n i e j s z a . W r o z w a ż a n y m t u p r z y k ł a d z i e l i c z b a ta jest n a j m n i e j s z a p r z y s p o s o b i e n u m e r a c j i p i e r ś c i e n i a p o k a z a n y m n a rysunku llb; p r z y j a k i m k o l w i e k i n n y m s p o s o b i e n u m e r a cji p i e r ś c i e n i a [rys. 12) l i c z b a t a j e s t w i ę k s z a . (a)
CH
N0
b
<>
3
2
Rys. 11. (a) 2,4,6-Trinitrototuen;
-. s. 12. Możliwe sposoby
Alkohole
numerowania
(b)
trójpodstawionego
N0
2
N0
2
2-chloro-1,4-dinitrobenzen
pierścienia
aromatycznego
Alkohole (albo alkanole) identyfikujemy p r z e z użycie p r z y r o s t k a - o l . O g ó l n e z a s a d y n a z e w n i c t w a , o m ó w i o n e w y ż e j , mają z a s t o s o w a n i e t a k ż e w n a z e w n i c t w i e a l k o h o l i (rys. 13). CH XH H C
X
3
3
^CH ^CHf " ^CH
CH: C
OH
4
2
H
OH
3
f
3
podstawnik !
" ?
H
3
łańcuch główny przyrostek dla grupy funkcyjnej
4-metylo-2-penta nol
pozycja Rys. 13.
Etery i halogenki alkilowe
pozycja 4-Metylo-2-pentano!
Z a s a d y n a z y w a n i a tych z w i ą z k ó w różnią się nieco od p r z y p a d k ó w o m ó w i o n y c h w y ż e j . G r u p a funkcyjna jest tu b o w i e m t r a k t o w a n a jako p o d s t a wnik w głównym łańcuchu w ę g l o w y m ; nazwa podaje numer atomu, p r z y k t ó r y m z n a j d u j e s i ę t e n p o d s t a w n i k (nys. 14).
(a)
^CH H C
(b)
-Cl
2
H C
"CH
3
*CH
3
2
2
CH
3
3 Rys
14. (a) 1-Chloropropan;
(b)
1-metoksypropan
Z w r ó ć m y u w a g ę , ż e p o o b u s t r o n a c h a t o m u t l e n u w e t e r a c h znajdują się d w i e g r u p y a l k i l o w e . J a k o a l k a n m a c i e r z y s t y w y b i e r a s i ę g r u p ę o d ł u ż s z y m łańcuchu. D r u g a — krótsza — g r u p a alkilowa w r a z z ato m e m t l e n u t r a k t o w a n a jest j a k o p o d s t a w n i k i o t r z y m u j e n a z w ę g r u p y alkoksylowej*. Aldehydy i ketony
P r z y r o s t k i e m s t o s o w a n y m w p r z y p a d k u a l d e h y d ó w (inaczej: a l k a n a l i ) jest -al, a p r z y r o s t k i e m o d p o w i a d a j ą c y m k e t o n o m (inaczej a l k a n o n o m ) j e s t - o n . G ł ó w n y ł a ń c u c h m u s i o b e j m o w a ć g r u p ę funkcyjną, a s p o s ó b j e g o n u m e r o w a n i a jest t a k i , a b y l i c z b a o d p o w i a d a j ą c a p o z y c j i tej g r u p y b y ł a m o ż l i w i e n i s k a . Jeśli g r u p a f u n k c y j n a z n a j d u j e s i ę w ś r o d k u ł a ń c u c h a , w y b i e r a się t a k i s p o s ó b n u m e r o w a n i a , a b y p o z y c j o m i n n y c h p o d s t a w n i k ó w o d p o w i a d a ł y m o ż l i w i e niskie liczby (np. 2,2-dimetyIo-3-pentan o n , a n i e 4 , 4 - d i m e t y l o - 3 - p e n t a n o n , rys. 15). N a z w ę 3 - m e t y l o - 2 - b u t a n o n u m o ż n a w zasadzie uprościć d o 3 - m e t y l o b u t a n o n u . W cząsteczce tego
^^
CH
' ' HC
3
3
o
3
o
Rys. 15. (a) 3-Metyio-2-butanon; (c) 4-etylo-3-metyio-2-heksanon;
Rys. 16. (a) Bulanal;
CH
(b)
(b) (d)
2-etylopentanal
* Patrz przypis na s. 44 — przyp.
tłum.
2,2-dimetylo-3' entanon; 3-metylocykioheksanon P
z w i ą z k u m o ż l i w a j e s t t y l k o j e d n a lokalizacja g r u p y k e t o n o w e j ; g d y b y b o w i e m g r u p a k a r b o n y l o w a O O z n a l a z ł a się n a j e d n y m z k o ń c ó w łańcucha, mielibyśmy d o czynienia z a l d e h y d e m , a nie z ketonem, N u m e r o w a n i e p o z y c j i n i e jest też k o n i e c z n e w p r z y p a d k u g r u p y a l d e h y d o w e j , g d y ż m o ż e się o n a z n a j d o w a ć tylko na k o ń c u łańcucha (rys. 16). Kwasy karboksylowe i chlorki kwasowe
K w a s o m k a r b o k s y l o w y m n a d a j e się n a z w y , w s k ł a d k t ó r y c h w c h o d z i słowo kwas i przyrostek -owy; w przypadku chlorków kwasowych s t o s u j e się s ł o w o c h l o r e k i k o ń c ó w k ę - o i l u . D l a o b u r o d z a j ó w z w i ą z k ó w obowiązuje z a s a d a , że g r u p a funkcyjna znajduje się w pozycji 1 g ł ó w n e g o łańcucha, dzięki c z e m u n u m e r o w a n i e g o nie jest konieczne (rys. 17). (a)
b
<>
CH
CH,
3
Rys. 17. a) Kwas 2-metylobutanowy;
Estry
CH
b) chlorek
3
O
2,3-dimetylopen!anoilu
P r z y n a d a w a n i u n a z w s y s t e m a t y c z n y c h e s t r o m stosuje s i ę następującą procedurę: 1) i d e n t y f i k u j e się k w a s k a r b o k s y l o w y (inaczej: k w a s a l k a n o w y ) , o d k t ó rego d a n y ester pochodzi; 2) p r z e k s z t a ł c a się n a z w ę k w a s u a l k a n o w e g o w alkanian; 3) i d e n t y f i k u j e się a l k o h o l , o d k t ó r e g o p o c h o d z i e s t e r i traktuje s i ę g o jak g r u p ę alkilową; 4) t w o r z y s i ę n a z w ę t y p u alkanian alkilu. W p r z y k ł a d z i e p o k a z a n y m n a rysunku 18 m a m y ester p o c h o d z ą c y o d k w a s u e t a n o w e g o ( o c t o w e g o ) i m e t a n o l u ( t e m a t K5). E s t e r n a z w i e m y w i ę c etanianem metylu: etanianem o d n a z w y k w a s y e t a n o w e g o , a metylu o d n a z w y g r u p y alkilowej wchodzącej w skład m e t a n o l u . ( Z w r ó ć m y u w a g ę , ż e d w a c z ł o n y n a z w y estru są o d r ę b n y m i s ł o w a m i ) .
O
II HC 3
CH ;OH
+
kwas stanowy Rys. 18. Powstawanie
Amidy
3
H-j-O metanol
estru
A m i d y t a k ż e są p o c h o d n y m i k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h . W t y m w y p a d k u p o z o s t a ł o ś ć k w a s u p o ł ą c z o n a jest z a m o n i a k i e m a l b o z g r u p ą a m i n o w ą . P o d o b n i e jak w p r z y p a d k u e s t r ó w , n a l e ż y najpierw z i d e n t y f i k o w a ć m a c i e r z y s t y k w a s k a r b o k s y l o w y . J e g o n a z w ę p r z e k s z t a ł c a się w f o r m ę alkanoamid. N a p r z y k ł a d w reakcji k w a s u e t a n o w e g o ( z w y c z a j o w o :
X . H CT
-H 0
C.
2
OH
3
+
NH
Rys. 19. Powstawanie
*~
3
etanoamidu
H C
NH
3
2
(acetamidu)
o c t o w e g o ) z a m o n i a k i e m p o w s t a j e etanoamid ( z w y c z a j o w o : acetamid (rys. 19). Jeśli a m i d p o w s t a j e w reakcji k w a s u k a r b o k s y l o w e g o z a m i n ą , t o p r z ^ a t o m i e a z o t u o b e c n e w n i m b ę d ą g r u p y a l k i l o w e . T r a k t u j e się je j a k o p o d stawniki alkilowe i umieszcza na początku nazwy. Położenie tych pod s t a w n i k ó w p r z y a t o m i e a z o t u , a n i e w i n n e j części s z k i e l e t u cząsteczką o d d a j e u ż y c i e l i t e r y N . T a k w i ę c z w i ą z e k p o k a z a n y n a rysunku 21 n a z w i e m y N-etyloetanoamidem (zwyczajowo: N-etyloacetamidem). j
O
O
II
II CH
;CH
2
2
*CH H C
N
3
^CH
3
H H Rys. 20.
Aminy
3
podstawnik etylowy przy azocie
etanoamid
N-Etyloetanoamid
N a z e w n i c t w o a m i n p r z y p o m i n a n a z e w n i c t w o h a l o g e n k ó w alkilowydi i e t e r ó w w t y m s e n s i e , ż e g ł ó w n ą c z ę ś ć ( r d z e ń ) n a z w y s t a n o w i n a z w a ali k a n u , a g r u p a a m i n o w a j e s t t r a k t o w a n a j a k o p o d s t a w n i k (rys. 21). Proj s t y m a m i n o m n a d a j e się c z a s e m n a z w y p r z e z d o d a n i e k o ń c ó w k i -yloa( m i n a d o o k r e ś l e n i a o d p o w i a d a j ą c e g o ł a ń c u c h o w i a l k i l o w e m u (rys. 22), N a z w y a m i n , w k t ó r y c h w y s t ę p u j e więcej n i ż j e d n a g r u p a a l k i l o w ą t w o r z y się p r z e z o k r e ś l e n i e n a j d ł u ż s z e g o ł a ń c u c h a w ę g l o w e g o p o ł ą c z ą n e g o z a t o m e m a z o t u . W p r z y k ł a d z i e p o k a z a n y m n a rysunku 23 jest to łańcuch etanu, a więc związek potraktujemy jako pochodną aminoetani (N,N-dimetyloairunoetan). W p r z y p a d k u niektórych prostych drugorzędowych i trzeciorzęda w y c h a m i n u ż y w a s i ę p o w s z e c h n i e n a z w z w y c z a j o w y c h (rys. 24).
Rys. 21. (a) 2-Aminopropan;
(b) 1-amino-3-metylobutan;
(a)
(c) 2-amino-3.3-dimetylobutan;
(bl
H C —NH 3
.CH
2
H C 3
Rys. 22. (a) Metyloamina;
(b)
2
^ N H etyloamina
2
(d)
3-aminoheksan
CH2CH3
H3C
Rys. 23.
(a)
etan
N,N-Dimetyioaminoetan
„. .
CH
CH
3
a
Rys. 24. (a) Dimetyloamina,
CH2CH3
CH CH ^
CHa
H C*
sulfidy
tej 3
3
(b) łr/metyloamina;
(c)
2
XH CH 2
3
trietyloamina
N a z w y tioli t w o r z y się p r z e z d o d a n i e p r z y r o s t k a - t i o l d o n a z w y m a c i e r z y s t e g o a l k a n u (rys. 25o). S u l f i d y n a z y w a s i ę w p o d o b n y s p o s ó b , j a k e t e r y , z t y m , ż e w t y m p r z y p a d k u stosuje s i ę p r z e d r o s t e k - a l k i l o s u f a n y l o ( z a m i a s t - a l k o k s y ) , n p . l - ( m e t y l o s u l f a n y l o ) p r o p a n (nys. 25c). P r o s t y m sulfidom nadaje się n a z w y zawierające s ł o w o sulfid, p o k t ó r y m n a s t ę p u j ą n a z w y d w ó c h g r u p a l k i l o w y c h , n p . s u l f i d d i m e t y l o w y (rys. 25b).
(a)
C H C H — SH 3
2
Rys. 25. (a) Etanotiol;
(b) "
(c) H C—S 3
(b) sulfid dimetylowy;
CH (c)
3
H C—S 3
CH CH CH
1-(metylosulfanylo)propan
2
2
3
RZĘDOWOŚĆ ZWIĄZKÓW ORGANICZNYCH - NAZEWNICTWO
Hasła A t o m y węgla występujące w cząsteczkach o r g a n i c z n y c h , a t a k ż e p e w n e k l a s y z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h (alkohole, h a l o g e n k i alkilowe, a m i n y i a m i d y ) m o ż n a p o d z i e l i ć n a p i e r w s z o r z ę d o w e (1°), d r u g o r z ę d o w e (2°), t r z e c i o r z ę d o w e (3°) i c z w a r t o r z ę d o w e (4°). A t o m w ę g l a o k r e ś l a m y j a k o 1°, 2°, 3° l u b 4° w zależności o d liczby i n n y c h a t o m ó w w ę g l a , z k t ó r y m i jest z w i ą z a n y . G r u p a m e t y l o w a z a w i e r a p i e r w s z o r z ę d o w y a t o m w ę g l a . G r u p a m e t y l e n o w a (CH2) z a w i e r a d r u g o r z ę d o w y a t o m w ę g l a , g r u p a m e t y n o w a (CH) — a t o m trzeciorzędowy; atom węgla związany z czterema p o d s t a w n i k a m i alkilowymi n a z y w a m y a t o m e m czwartorzędowym. R z ę d o w o ś ć a m i n i a m i d ó w z a l e ż y o d liczby wiązań, jakie a t o m a z o t u tworzy z atomami węgla. R z ę d o w o ś ć alkoholi i h a l o g e n k ó w a l k i l o w y c h z a l e ż y o d r z ę d o w o ś c i a t o m u w ę g l a , z k t ó r y m z w i ą z a n a jest g r u p a h y d r o k s y l o w a lub fluorowiec. W zależności o d liczby w i ą z a ń m i ę d z y t y m a t o m e m a i n n y m i a t o m a m i węgla m ó w i m y o 1°, 2° lub 3° alkoholach i h a l o g e n k a c h a l k i l o w y c h . N i e istnieją n a t o m i a s t c z w a r t o r z ę d o w e alkohole ani c z w a r t o r z ę d o w e h a l o g e n k i alkilowe.
halogenki atyulowfc
Tematy pokrewne
R o z p o z n a w a n i e g r u p funkcyjnych ( C l )
Definicja
T e n r u n y p i e r w s z o r z ę d o w y (1°), d r u g o r z ę d o w y (2°), t r z e c i o r z ę d o w y (3°) i c z w a r t o r z ę d o w y (4°) są u ż y w a n e w w i e l u r ó ż n y c h k o n t e k s t a c h : o k r e ślenia te m o g ą się o d n o s i ć d o a t o m ó w w ę g l a albo d o takich klas związków, jak alkohole, halogenki alkilowe, aminy i a m i d y . Określenia te niosą ze sobą istotne informacje, p o n i e w a ż właściwości i r e a k t y w n o ś ć z w i ą z k ó w m o g ą z a l e ż e ć o d ich r z ę d o w o ś c i .
Atomy węgla
N a j ł a t w i e j s z y m s p o s o b e m s t w i e r d z e n i a , j a k a jest r z ę d o w o ś ć a t o m u w ę g l a (1°, 2°, 3° c z y 4 ° ) , jest p o l i c z e n i e w i ą z a ń ł ą c z ą c y c h t e n a t o m z i n n y m i a t o m a m i w ę g l a (rys. 1). G r u p a m e t y l o w a (CH3) z a w i e r a a t o m p i e r w s z o r z ę d o w y , g r u p a m e t y l e n o w a (CH2) — a t o m d r u g o r z ę d o w y , g r u p a m e t y n o w a (CH) — a t o m trzeciorzędowy, a a t o m w ę g l a o czterech podstawnikach alkilowych nazwiemy atomem czwartorzędowym (rys. 2).
(a)
(b)
H
R— C— H
R
R—C — H
R—C — H
R — C —R
I
I R
I
I
H
H
Rys. 2. Pierwszorzędowe, węgla
R
R
Rys. 1. Atomy węgla: (a) pierwszorzędowy; (d) czwartorzędowy
Aminy i amidy
W)
R
(b) drugorzędowy;
drugorzędowe,
trzeciorzędowe
(c)
trzeciorzędowy;
i czwartorzędowe
atomy
A m i n y i a m i d y m o ż n a p o d z i e l i ć n a 1°, 2°, 3° i 4° w z a l e ż n o ś c i o d l i c z b y a t o m ó w w ę g l a , z k t ó r y m i p o ł ą c z o n y jest a t o m a z o t u (rys. 3). Z w r ó ć m y u w a g ę , ż e c z w a r t o r z ę d o w a a m i n a jest d o d a t n i o n a ł a d o w a n a i d l a t e g o o k r e ś l a n a jest j a k o c z w a r t o r z ę d o w y j o n a m o n i o w y . N i e j e s t m o ż l i w e ist nienie czwartorzędowego a m i d u . (a)
R
H
I ,
•1 +
M 3° H
PT
R
"N — R
R
I R
(b)
O
H
v
^
1°
O
v
/
^ 2
C-N R
CH
Rys. 3. (a) Aminy; (b)
Alkohole i halogenki alkilowe
H
R
>
R
amidy
T a k ż e i a l k o h o l e o r a z h a l o g e n k i a l k i l o w e m o g ą r ó ż n i ć się r z ę d o w o ś c i ą (rys. 4). R o z r ó ż n i e n i e o p i e r a s i ę w t y m p r z y p a d k u n a u s t a l e n i u r z ę d o w o ści a t o m u w ę g l a , z k t ó r y m p o ł ą c z o n a j e s t g r u p a f u n k c y j n a , p r z y c z y m w i ą z a n i e z tą w ł a ś n i e g r u p ą s i ę p o m i j a . N i e jest w i ę c m o ż l i w e w y s t ę p o wanie czwartorzędowych alkoholi albo halogenków alkilowych. (a)
H
(b)
R
R
R — C — X
R—C — X
R — C — X
I
I
H
H
I R
Rys. 4. Alkohole i halogenki (c) trzeciorzędowe
alkilowe:
(a) pierwszorzędowe;
(b)
drugorzędowe;
N a rysunku 5 p o d a n o p r z y k ł a d y a l k o h o l i i h a l o g e n k ó w o różnej rzędowości.
alkilowych
< a ,
H C
Br
3
( b )
C
Br
<>
Br
X
y—ź
" CH
3
'3 H C^
H C
3
CH
( 6 ) 3
\
3
OH
( f )
h
OH
CH
CH
3
3
flys. 5. ("aj Pierwszorzędowy bromek alkilu; (b) drugorzędowy bromek alkilu; (c) trzeciorzędowy bromek alkilu; (d) pierwszorzędowy alkohol; (e) drugorzędowy alkohol; (f) trzeciorzędowy alkohol
D1
IZOMERY KONSTYTUCYJNE
Hasła I z o m e r a m i n a z y w a m y z w i ą z k i , k t ó r e mają t e n s a m w z ó r c z ą s t e c z k o w y , ale różnią się s p o s o b e m , w jaki p o s z c z e g ó l n e a t o m y r o z m i e s z c z o n e są w cząsteczkach. Istnieją trzy t y p y izomerii: k o n s t y t u c y j n a , konfiguracyjna i k o n f o r m a c y j n a .
Wstęp
Definicja
I z o m e r y k o n s t y t u c y j n e to z w i ą z k i o t y m s a m y m s u m a r y c z n y m w z o r z e c z ą s t e c z k o w y m , ale r ó ż n i ą c e się s p o s o b e m w z a j e m n e g o połączenia a t o m ó w . I z o m e r y k o n s t y t u c y j n e różnią się w ł a ś c i w o ś c i a m i fizycznymi i c h e m i c z n y m i .
Alkany
Węglowodory nasycone o d a n y m wzorze cząsteczkowym mogą mieć r ó ż n e i z o m e r y konstytucyjne. I m w y ż s z y w ę g l o w o d ó r (im w i ę k s z a cząsteczka), t v m więcej jest m o ż l i w y c h i z o m e r ó w k o n s t y t u c y j n y c h .
Tematy pokrewne
N a z e w n i c t w o (B3) Nazewnictwo związków zawierających g r u p y funkcyjne (C5)
I z o m e r y konfiguracyjne — a l k e n y i c y k l o a l k a n y (D2) I z o m e r y konfiguracyjne — i z o m e r y o p t y c z n e (D3) I z o m e r y konformacyjne (D4)
•kłap
I z o m e r y t o z w i ą z k i o t y m s a m y m w z o r z e c z ą s t e c z k o w y m (a w i ę c z w i ą z ki, k t ó r y c h c z ą s t e c z k i z b u d o w a n e są z t a k i c h s a m y c h a t o m ó w ) r ó ż n i ą c e się s p o s o b e m rozmieszczenia a t o m ó w w cząsteczce. W y r ó ż n i a się trzy t y p y izomerii: konstytucyjną, konfiguracyjną i konformacyjna. I z o m e r y k o n s t y t u c y j n e są r ó ż n y m i z w i ą z k a m i c h e m i c z n y m i ; s t r u k t u r a l n e s z k i e l e t y ich c z ą s t e c z e k m o g ą b y ć z u p e ł n i e r ó ż n e . I z o m e r y k o n f i g u r a c y j n e mają j e d n a k o w e a t o m y w c z ą s t e c z k a c h i t a k i e s a m e w i ą z a n i a ; r ó ż n i c e m i ę d z y n i m i polegają n a r ó ż n y c h g e o m e t r y c z n y c h k s z t a ł t a c h c z ą s t e c z e k . I z o m e r ó w tych nie m o ż n a wzajemnie przekształcać bez z r y w a n i a w i ą z a ń k o w a l e n c y j n y c h . I z o m e r y k o n f i g u r a c y j n e dają się r o z d z i e l a ć ; z a c h o w u j ą się o n e j a k r ó ż n e z w i ą z k i c h e m i c z n e , w y k a z u j ą c o d m i e n n e w ł a ś c i w o ś c i . I z o m e r y k o n f o r m a c y j n e z k o l e i z b u d o w a n e są z r ó ż n i ą c y c h się k s z t a ł t e m o d m i a n takich s a m y c h cząsteczek; nie m o ż n a ich rozdzielić.
••łmicja
Izomery konstytucyjne to związki o j e d n a k o w y m w z o r z e cząsteczko w y m , ale o r ó ż n y m sposobie p o w i ą z a n i a a t o m ó w w cząsteczki. Inaczej m ó w i ą c , w ich cząsteczkach występują r ó ż n e szkielety w ę g l o w e . I z o m e r y t a k i e r ó ż n i ą się w ł a ś c i w o ś c i a m i f i z y c z n y m i i c h e m i c z n y m i .
Sekcja D - S t e r e o c h e m i a
58
Alkany
J e d n e m u w z o r o w i c z ą s t e c z k o w e m u a l k a n u m o g ą o d p o w i a d a ć r ó ż n e izo mery konstytucyjne. N a przykład w ę g l o w o d ó r o wzorze cząsteczkowym C4H10 m o ż e w y s t ę p o w a ć w p o s t a c i d w ó c h i z o m e r ó w : z w i ą z k u o ł a ń c u chu n o r m a l n y m (butan) albo o łańcuchu rozgałęzionym (2-metyloprop a n , rys. 1). Są t o d w a o d r ę b n e z w i ą z k i o o d m i e n n y c h w ł a ś c i w o ś c i a c h fizycznych i chemicznych.
( 3 )
/ C H H C 3
^ C H
2
^ C H
( B , 3
H C 3
^CH-CH
2
H c' 3
Rys. 1. (a) Butan (CĄH ); w
(b) 2-metylopropan
(C Hw) 4
3
P2
IZOMERY KONFIGURACYJNE ALKENY I CYKLOALKANY
Hasła I z o m e r y konfiguracyjne t o z w i ą z k i mające taki s a m w z ó r c z ą s t e c z k o w y i takie s a m e w i ą z a n i a c h e m i c z n e . Różnią się o n e natomiast przestrzennym ułożeniem niektórych atomów względem siebie. I z o m e r ó w konfiguracyjnych n i e m o ż n a w z a j e m n i e przekształcić bez zerwania wiązań kowalencyjnych. Podstawione alkeny i cykloalkany mogą w y s t ę p o w a ć w postaci izomerów konfiguracyjnych.
Definicja
Alkeny, w których przy k a ż d y m z dwóch a t o m ó w węgla połączonych p o d w ó j n y m wiązaniem występują różne podstawniki, mogą w y s t ę p o w a ć w p o s t a c i i z o m e r ó w cis i trans. P r o s t e a l k e n y m o ż n a i d e n t y f i k o w a ć j e d n o z n a c z n i e j a k o i z o m e r y cis l u b trans w zależności od t e g o , czy p o d s t a w n i k i p r z y o b u k o ń c a c h w i ą z a n i a p o d w ó j n e g o są p o tej samej s t r o n i e cząsteczki ( i z o m e r cis), czy p o s t r o n a c h p r z e c i w n y c h (izomer trans).
Alkeny—izomeria cis-tra»S
Alkeny — J oznaczenia (Z) i (E) I
A l k e n o m m o ż n a p r z y p i s y w a ć konfigurację (Z) l u b (E) w zależności o d w z a j e m n e g o p o ł o ż e n i a w a ż n i e j s z y c h p o d s t a w n i k ó w . Jeśli w a ż n i e j s z e p o d s t a w n i k i p r z y o b u k o ń c a c h w i ą z a n i a p o d w ó j n e g o znajdują się p o tej samej stronie, a l k e n o z n a c z a m y jako i z o m e r (Z). Jeśli zaś leżą o n e p o dwóch różnych stronach wiązania podwójnego — alkenowi p r z y p i s u j e m y o z n a c z e n i e (£). W a ż n o ś ć p o d s t a w n i k ó w u s t a l a się n a p o d s t a w i e liczb a t o m o w y c h a t o m ó w b e z p o ś r e d n i o p o ł ą c z o n y c h z a t o m a m i w ę g l a z w i ą z a n y m i w i ą z a n i e m p o d w ó j n y m * . Jeśli t o k r y t e r i u m nie p o z w a l a z r ó ż n i c o w a ć w a ż n o ś c i p o d s t a w n i k ó w , p o r ó w n u j e się liczby a t o m o w e n a s t ę p n y c h w kolejności a t o m ó w w tych p o d s t a w n i k a c h . P o d s t a w i o n e c y k l o a l k a n y m o g ą istnieć w postaci i z o m e r ó w konfiguracyjnych w zależności o d tego, czy p o d s t a w n i k i znajdują się p o tej samej s t r o n i e pierścienia, czy też p o jego d w ó c h r ó ż n y c h stronach.
Cykloalkany
Tematy pokrewne
N a z e w n i c t w o (B3) N a z e w n i c t w o z w i ą z k ó w zawierających g r u p y funkcyjne (C5)
Właściwości alkenów i a l k i n ó w (H2)
* Dokładniejszy opis reguł ustalania pierwszeństwa podstawników — patrz n p . John McMurry Chemia organiczna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, str. 188-190 — przyp. tłum.
60
Sekcja D - StereochemU
Definicja
Izomerami konfiguracyjnymi nazwiemy d w a związki o takim samyn w z o r z e i b u d o w i e c z ą s t e c z k o w e j , i n n y m i s ł o w y — d w a z w i ą z k i , w któi rych występują takie s a m e a t o m y połączone takimi s a m y m i wiązaniami c h e m i c z n y m i . R ó ż n i c e m i ę d z y i z o m e r a m i d o t y c z ą p r z e s t r z e n n e g o roz< m i e s z c z e n i a n i e k t ó r y c h a t o m ó w w c z ą s t e c z k a c h . I z o m e r y konfiguracyjna nie mogą b y ć wzajemnie przekształcane jeden w d r u g i b e z zrywania i o d t w a r z a n i a w i ą z a ń k o w a l e n c y j n y c h . O z n a c z a t o , ż e i z o m e r y konfigu^ r a c y j n e są o d r ę b n y m i s u b s t a n c j a m i o r ó ż n y c h w ł a ś c i w o ś c i a c h . C z ę s t o s p o t y k a n e p r z y k ł a d y i z o m e r ó w konfiguracyjnych t o p o d s t a w i o n e alkeny i p o d s t a w i o n e c y k l o a l k a n y ; w z w i ą z k a c h t y c h p o d s t a w n i k i m o g ą byli w r ó ż n y s p o s ó b r o z m i e s z c z o n e w z g l ę d e m siebie w p r z e s t r z e n i .
Alkeny izomeria cis-trans
A l k e n y , w k t ó r y c h p r z y n a j m n i e j p r z y j e d n y m z k o ń c ó w w i ą z a n i a pod-, w ó j n e g o w y s t ę p u j ą d w a j e d n a k o w e p o d s t a w n i k i , m o g ą i s t n i e ć tylkoj w j e d n e j p o s t a c i . Jeśli j e d n a k w c z ą s t e c z c e a l k e n u p r z y k a ż d y m k o ń c t l w i ą z a n i a p o d w ó j n e g o znajdują s i ę d w a r ó ż n e p o d s t a w n i k i , z w i ą z e k m o ż e w y s t ę p o w a ć w p o s t a c i d w ó c h i z o m e r ó w . N a p r z y k ł a d w 1-buteniej (rys. la) j e d e n z a t o m ó w w ę g l a p o ł ą c z o n y c h p o d w ó j n y m w i ą z a n i e m p o d i s t a w i o n y jest d w o m a a t o m a m i w o d o r u ; istnieje t y l k o j e d e n s p o s ó b roz-| m i e s z c z e n i a p o d s t a w n i k ó w w t y m z w i ą z k u . Inaczej jest w 2-butenie^ p r z y k a ż d y m z k o ń c ó w w i ą z a n i a p o d w ó j n e g o w y s t ę p u j ą t u d w a różne! p o d s t a w n i k i ( H i CH3) i m o g ą o n e z o s t a ć r o z m i e s z c z o n e w z g l ę d e m sie-] bie n a d w a r ó ż n e s p o s o b y . O b i e g r u p y m e t y l o w e m o g ą się znaleźć p o t e | s a m e j s t r o n i e w i ą z a n i a p o d w ó j n e g o ( i z o m e r cis; rys. Ib) a l b o p o s t r o n a c h p r z e c i w n y c h ( i z o m e r trans; rys. Ic). I z o m e r y cis i trans są i z o m e r a m i k o n figuracyjnymi ( n a z y w a się je t e ż c z a s e m i z o m e r a m i g e o m e t r y c z n y m i ) , a i c h c z ą s t e c z k i mają r ó ż n e k s z t a ł t y . N i e m o g ą o n e p r z e c h o d z i ć w z a j e m n i e w siebie, p o n i e w a ż s w o b o d n a rotacja w o k ó ł w i ą z a n i a p o d w ó j n e g o w a l k e n i e n i e jest m o ż l i w a . P o ł o ż e n i a p o d s t a w n i k ó w w z g l ę d e m siebie są w i ę c „ z a f i k s o w a n e " w p r z e s t r z e n i . D w i e s t r u k t u r y o d p o w i a dają r ó ż n y m z w i ą z k o m o o d m i e n n y c h w ł a ś c i w o ś c i a c h f i z y c z n y c h i c h e micznych. (a) H
(c)
(b) CH,
I CH (c)
-H
er
3
Alkeny o z n a c z e n i a (Z) i (£)
3
,H H C
Rys. 1. (a) 1-Buten; (b) cis-2-buten;
CH
I 3
CH
3
trans-2-buten
N o m e n k l a t u r a cis-trans jest d o ś ć s t a r y m s y s t e m e m klasyfikacji i z o m e r ó w k o n f i g u r a c y j n y c h , a l e n a d a l p o w s z e c h n i e u ż y w a n y m . M o ż n a ją j e d n a k s t o s o w a ć w y ł ą c z n i e w o d n i e s i e n i u d o p r o s t y c h , 1 , 2 - d w u p o d sta w i n n y c h a l k e n ó w , w k t ó r y c h c h o d z i o o k r e ś l e n i e p o ł o ż e n i a w z g l ę d e m siebie jedynie d w ó c h p o d s t a w n i k ó w . Kiedy w g r ę w c h o d z ą alkeny trój- i czter o p o d s t a w i o n e , k o n i e c z n e jest z a s t o s o w a n i e i n n e g o s y s t e m u i c h o z n a czania.
System oznaczeń (Z)/(E) p o z w a l a na jasne i jednoznaczne określanie k o n f i g u r a c j i a l k e n ó w . S p o s ó b k l a s y f i k o w a n i a a l k e n ó w j a k o i z o m e r ó w (Z) l u b (£) z i l u s t r o w a n y jest n a rysunku 2. P o p i e r w s z e , n a l e ż y w y r ó ż n i ć atomy bezpośrednio połączone z atomami węgla wiązania podwójnego i o k r e ś l i ć ich l i c z b y a t o m o w e (rys. 2b). N a s t ę p n i e a n a l i z u j e się o s o b n o dwie grupy atomów, połączone z k a ż d y m z końców wiązania podwój n e g o . W k a ż d e j g r u p i e p r z y p i s u j e się p i e r w s z e ń s t w o a t o m o w i w a ż n i e j s z e m u , o w i ę k s z e j l i c z b i e a t o m o w e j (rys. 2c). W p o k a z a n y m p r z y k ł a d z i e , w parze związanej z a t o m e m węgla stanowiącym lewy koniec wiązania podwójnego, pierwszeństwo p r z y p i s z e m y a t o m o w i tlenu, p o n i e w a ż m a o n w i ę k s z ą liczbę a t o m o w ą n i ż w o d ó r . N a t o m i a s t z p r a w y m k o ń c e m w i ą z a n i a p o d w ó j n e g o p o ł ą c z o n e są d w a t a k i e s a m e a t o m y ( w ę g l a ) , k t ó rych p i e r w s z e ń s t w a nie m o ż n a ustalić.
«)
c
<>
(b) CH3O
CH
/
C
=
H
C
e 3
O
C
N
pierwszeństwo
,
\ CHgCH
3
-..•= 2. (a) Alken; (b) liczby atomowe;
1 1 \ \
e
H
N C
/ = C. V
C
6
brak pierwszeństwa
C
(c)
pierwszeństwo
M u s i m y w i ę c teraz z i d e n t y f i k o w a ć n a s t ę p n e w kolejności a t o m y o naj w i ę k s z e j liczbie a t o m o w e j , p o ł ą c z o n e z a t o m a m i w ę g l a w p o d s t a w n i k a c h p o prawej stronie wiązania podwójnego. W p r z y p a d k u podstawnika metylowego będzie to atom w o d o r u , a w p r z y p a d k u p o d s t a w n i k a etylo w e g o — a t o m węgla. Podstawniki m o ż n a już więc teraz zróżnicować i p r z y p i s a ć p i e r w s z e ń s t w o j e d n e m u z n i c h — g r u p i e e t y l o w e j (rys. 3a). Ustaliwszy pierwszeństwa p o d s t a w n i k ó w na obu końcach wiązania p o d wójnego, m o ż e m y stwierdzić, czy oba podstawniki ważniejsze występują p o tej s a m e j s t r o n i e t e g o w i ą z a n i a , c z y p o s t r o n a c h r ó ż n y c h . Jeśli o b a p o d s t a w n i k i w a ż n i e j s z e z n a j d u j ą się p o tej s a m e j s t r o n i e w i ą z a n i a p o d w ó j n e g o , a l k e n o k r e ś l a m y s y m b o l e m (Z) ( o d n i e m i e c k i e g o s ł o w a zusammen, czyli razem). Jeśli n a t o m i a s t d w a p o d s t a w n i k i w a ż n i e j s z e z n a j d u j ą się p o p r z e c i w n y c h s t r o n a c h w i ą z a n i a p o d w ó j n e g o — a l k e n o k r e ś l a m y j a k o i z o m e r (£) ( o d n i e m i e c k i e g o s ł o w a entgegen, c z y l i naprzeciwko). W r o z p a t r y w a n y m t u p r z y k ł a d z i e m a m y d o c z y n i e n i a z a l k e n e m (E) (rys. 3b).
pierwszeństwo
0» 3
C
o. c=c H
1
Z
3
/
C— C
^CH
CH 0^
N
Rys. 3. (a) Ustalanie pierwszeństwa -1 -buten
Cykloalkany
H
Pierwszeństwo
podstawników;
(b)
H
C
= o CH CH 2
3
(E)-1-metoksy-2-metylo-
Podstawione cykloalkany także mogą występować w postaci izomerów konfiguracyjnych. N a przykład w 1,2-dimetylocyklopropanie d w i e gru p y m e t y l o w e m o g ą s i ę z n a j d o w a ć p o tej s a m e j s t r o n i e p i e r ś c i e n i a a l b o p o
j e g o s t r o n a c h p r z e c i w n y c h (rys. 4). M o g ą w i ę c i s t n i e ć d w a i z o m e r y k o n f i guracyjne tego związku. Wzajemne położenie g r u p metylowych okre ślimy, analizując wiązania w cząsteczce. Z a c z e r n i o n e kliny oznaczają wiązania, które „wychodzą" z kartki w kierunku Czytelnika, natomiast p r z e r y w a n e k l i n y t o w i ą z a n i a s k i e r o w a n e p o n i ż e j k a r t k i . Jeśli p o d s t a w n i k i w y s t ę p u j ą p o tej s a m e j s t r o n i e p i e r ś c i e n i a , z w i ą z e k o k r e ś l a m y j a k o i z o m e r cis. Jeśli z a ś są o n e p o ł o ż o n e p o p r z e c i w n y c h s t r o n a c h p i e r ś c i e n i a , m a m y d o c z y n i e n i a z i z o m e r e m trans.
Rys. 4. (a) cis-1,2-dimetyiocyklopropan;
(b)
trans-1,2-dimetylocyklopropan
D3
IZOMERY KONFIGURACYJNE IZOMERY OPTYCZNE
Hasła Definicja j ' — • •"«—*
I z o m e r i a o p t y c z n a jest s z c z e g ó l n y m p r z y p a d k i e m izomerii konfiguracyjnej; i z o m e r y o p t y c z n e o b d a r z o n e są zdolnością skręcania p ł a s z c z y z n y polaryzacji światła w p r a w o ( z g o d n i e z k i e r u n k i e m r u c h u w s k a z ó w e k zegara) l u b w l e w o ( p r z e c i w n i e d o k i e r u n k u r u c h u w s k a z ó w e k z e g a r a ) . Mają o n e i d e n t y c z n e właściwości c h e m i c z n e i fizyczne (z wyjątkiem w p ł y w u w y w i e r a n e g o n a ś w i a t ł o p ł a s k o s p o l a r y z o w a n e ) , ale m o g ą r ó ż n i ć się w ł a ś c i w o ś c i a m i b i o l o g i c z n y m i .
Cząsteczki asymetryczne (chiralne)
Cząsteczki a s y m e t r y c z n e nie zawierają jakichkolwiek e l e m e n t ó w symetrii*. Cząsteczki takie określa się też jako chiralne; m o g ą o n e istnieć w d w ó c h n i e n a k ł a d a l n y c h n a siebie postaciach — odbiciach l u s t r z a n y c h . Te odbicia l u s t r z a n e t o w ł a ś n i e izomery o p t y c z n e , b ę d ą c e szczególną o d m i a n ą i z o m e r ó w konfiguracyjnych. C h i r a l n o ś ć cząsteczki nie w y m a g a całkowitej asymetrii i n i e k t ó r e cząsteczki chiralne mają jedną oś symetrii.
Węglowe centra stereogeniczne (centra chiralności lub asymetrii) .
Węglowymi centrami stereogenicznymi n a z y w a m y atomy węgla z c z t e r e m a r ó ż n y m i p o d s t a w n i k a m i . Cząsteczki, w których w y s t ę p u j e c e n t r u m stereogeniczne z a z w y c z a j są chiralne. Istnieją j e d n a k sytuacje szczególne, w których — m i m o obecności tych c e n t r ó w — cząsteczki są achiralne, a t a k ż e sytuacje o d w r o t n e , w k t ó r y c h cząsteczka jest chiralna m i m o b r a k u c e n t r ó w s t e r e o g e n i c z n y c h . N i e n a k ł a d a l n e odbicia l u s t r z a n e cząsteczek z w a n e są e n a n c j o m e r a m i . R ó w n o m o l o w a m i e s z a n i n a d w ó c h e n a n c j o m e r ó w n a z y w a n a jest mieszaniną racemiczną. Takie m i e s z a n i n y nie skręcają p ł a s z c z y z n y polaryzacji światła. W ę g l o w e centra s t e r e o g e n i c z n e m o g ą w y s t ę p o w a ć tylko n a a t o m a c h w ę g l a o h y b r y d y z a c j i sp . 3
^Projekcje Fischeraj
Oznaczenia K, S
D o p r z e d s t a w i a n i a cząsteczek chiralnych stosuje się projekcje Fischera. P i o n o w e kreski p r z e d s t a w i a j ą w nich w i ą z a n i a s k i e r o w a n e p o d p ł a s z c z y z n ę r y s u n k u , n a t o m i a s t kreski p o z i o m e to w i ą z a n i a „wystające" z p ł a s z c z y z n y r y s u n k u w s t r o n ę Czytelnika. S y s t e m o z n a c z e ń R i S s t o s o w a n y jest d o określania k o n f i g u r a q i absolutnej c e n t r ó w s t e r e o g e n i c z n y c h . G r u p o m p o ł ą c z o n y m z c e n t r u m s t e r e o g e n i c z n y m p r z y p i s u j e się w a ż n o ś ć ( p i e r w s z e ń s t w o ) opartą n a liczbach a t o m o w y c h a t o m ó w b e z p o ś r e d n i o z w i ą z a n y c h z d a n y m c e n t r u m . G r u p ę najmniej w a ż n ą u m i e s z c z a się za p ł a s z c z y z n ą k a r t k i , a n a s t ę p n i e rysuje się ł u k łączący t r z y g r u p y — o d najważniejszej d o
* Poza jednokrotną osią symetrii — przyp. tłum.
najmniej w a ż n e j . Jeśli łuk ten s k i e r o w a n y jest z g o d n i e z k i e r u n k i e m r u c h u w s k a z ó w e k z e g a r a , p r z y p i s u j e m y cząsteczce konfigurację R. Jeśli l u k s k i e r o w a n y jest o d w r o t n i e d o k i e r u n k u r u c h u w s k a z ó w e k z e g a r a — p r z y p i s u j e m y cząsteczce konfigurację S .
Oznaczenia (+) i (->!
O z n a c z e n i a (+) i (-) wskazują, w j a k i m k i e r u n k u d a n y e n a n c j o m e r skręca p ł a s z c z y z n ę polaryzacji ś w i a t ł a . K i e r u n e k skręcania m o ż n a ustalić j e d y n i e d o ś w i a d c z a l n i e .
Czystość optyczna
Czystość o p t y c z n a jest m i a r ą enancjomerycznej czystości p r ó b k i z w i ą z k u i określa n a d m i a r j e d n e g o z e n a n c j o m e r ó w w tej p r ó b c e w s t o s u n k u d o m i e s z a n i n y racemicznej.
AHenyi spttany
Cząsteczki niektórych p o d s t a w i o n y c h a l l e n ó w i s p i r a n ó w są chiralne m i m o b r a k u c e n t r ó w s t e r e o g e n i c z n y c h . Cząsteczki są chiralne w ó w c z a s , g d y są a s y m e t r y c z n e j a k o całość a l b o g d y mają tylko j e d n ą oś symetrii.
iZwiązki mezo
Z w i ą z k i mezo z b u d o w a n e są z cząsteczek o d w ó c h i d e n t y c z n y c h i — z p u n k t u w i d z e n i a cząsteczki j a k o całości — w z a j e m n i e się z n o s z ą c y c h c e n t r a c h s t e r e o g e n i c z n y c h . Cząsteczki takie mają p ł a s z c z y z n ę symetrii, a z a t e m n i e m o g ą b y ć chiralne. Ich odbicia l u s t r z a n e dają się n a siebie n a ł o ż y ć i z w i ą z k i takie nie mają i z o m e r ó w optycznych.
Diastereoizomery
Cząsteczki zawierające więcej n i ż j e d n o c e n t r u m s t e r e o g e n i c z n e m o g ą w y s t ę p o w a ć w p o s t a c i kilku s t e r e o i z o m e r ó w , t z n . i z o m e r ó w konfiguracyjnych. Jeśli liczba c e n t r ó w w cząsteczce w y n o s i n, liczba m o ż l i w y c h s t e r e o i z o m e r ó w r ó w n a jest 2". K a ż d y s t e r e o i z o m e r m a swoje odbicie l u s t r z a n e , a z a t e m istnieje 2"" p a r e n a n c j o m e r ó w . Każdą p a r ę e n a n c j o m e r ó w n a z y w a m y d i a s t e r e o i z o m e r e m . D i a s t e r e o i z o m e r y są o d r ę b n y m i z w i ą z k a m i w y k a z u j ą c y m i r ó ż n e właściwości c h e m i c z n e i fizyczne. 1
Tematy
Definicja
pokrewne
I z o m e r y konfiguracyjne — a l k e n y i c y k l o a l k a n y (D2)
I z o m e r i a o p t y c z n a * jest k o l e j n y m p r z y k ł a d e m i z o m e r i i k o n f i g u r a c y j n e j . N a z w a ta o d z w i e r c i e d l a z d o l n o ś ć i z o m e r ó w o p t y c z n y c h s k r ę c a n i a p ł a s z czyzny polaryzaq'i światła w przeciwnych kierunkach: zgodnie z kierun kiem r u c h u w s k a z ó w e k zegara l u b odwrotnie d o tego kierunku. Istnienie izomerii optycznej m a b a r d z o p o w a ż n e konsekwencje dla procesów ż y c i o w y c h , p o n i e w a ż i z o m e r y te c z ę s t o r ó ż n i ą s i ę z n a c z n i e swoją a k t y w n o ś c i ą b i o l o g i c z n ą . Jeśli i d z i e o i n n e c e c h y , t o — p o z a o d m i e n n y m w p ł y w e m na światło płasko spolaryzowane — izomery optyczne wyka zują i d e n t y c z n e w ł a ś c i w o ś c i f i z y c z n e i c h e m i c z n e .
* Nazwa nie zalecana — przyp. tłum.
C z ą s t e c z k a c h l o r o f o r m u (CHCI3) m a g e o m e t r i ę t e t r a e d r y c z n a ; istnieje j e d n a k o n f i g u r a c j a , jaką m o g ą p r z y j ą ć w c h o d z ą c e w jej s k ł a d a t o m y . I n a czej jest n a p r z y k ł a d w c z ą s t e c z c e k w a s u m l e k o w e g o . P o d s t a w n i k i m o ż n a w tej c z ą s t e c z c e r o z m i e ś c i ć n a d w a s p o s o b y , p r z y c z y m o t r z y m a n e s t r u k t u r y n i e dają się n a s i e b i e n a ł o ż y ć i n i e m o g ą p r z e j ś ć j e d n a w drugą b e z z e r w a n i a w i ą z a ń kowalencyjnych. S t r u k t u r y te o d p o w i a dają o d r ę b n y m z w i ą z k o m , k t ó r e są i z o m e r a m i k o n f i g u r a c y j n y m i . R ó ż nica m i ę d z y nimi polega na sposobie ułożenia p o d s t a w n i k ó w w o k ó ł cen t r a l n e g o a t o m u w ę g l a . M o ż n a je p r z e d s t a w i ć z a p o m o c ą d w ó c h r y s u n k ó w (rys. 1), n a k t ó r y c h w i ą z a n i e m i ę d z y w ę g l e m a g r u p ą h y d r o k s y l o w ą w jednej ze s t r u k t u r „ w y c h o d z i " p r z e d kartkę, w drugiej zaś — „ w c h o dzi" p o d płaszczyznę kartki. HO H3C
H
HC
^C0 H
3
3
Rys. 1. Kwas
-
OH C0 H 2
mlekowy
D w a i z o m e r y k w a s u m l e k o w e g o p o z o s t a j ą d o s i e b i e w takiej r e l a q i , j a k p r z e d m i o t i j e g o l u s t r z a n e o d b i c i e (rys. 2). C z ą s t e c z k a , k t ó r a m o ż e ist n i e ć w p o s t a c i d w ó c h — n i e d a j ą c y c h s i ę n a ł o ż y ć n a siebie — l u s t r z a n y c h o d b i ć , w y k a z u j e a k t y w n o ś ć o p t y c z n ą (o ile w d a n e j p r ó b c e z w i ą z k u o b e c n a jest t y l k o j e d n a z t y c h d w ó c h p o s t a c i ) .
HO HC 3
OH H0 C'
C0 H
2
2
CH
3
lustro Rys 2. Nie dające się nałożyć mlekowego
na siebie lustrzane odbicia
cząsteczki
kwasu
K w a s m l e k o w y w y s t ę p u j e w postaci d w ó c h nie dających się n a ł o ż y ć , l u s t r z a n y c h o d b i ć , p o n i e w a ż j e g o c z ą s t e c z k i są a s y m e t r y c z n e — i n a c z e j m ó w i ą c , n i e mają ż a d n e g o e l e m e n t u s y m e t r i i . C z ą s t e c z k i a s y m e t r y c z n e n a z y w a m y też c h i r a l n y m i , a i c h z d o l n o ś ć w y s t ę p o w a n i a w p o s t a c i d w ó c h i z o m e r ó w o p t y c z n y c h o k r e ś l a się j a k o c h i r a l n o ś ć . C z ą s t e c z k a n i e m u s i być całkowicie p o z b a w i o n a e l e m e n t ó w symetrii, aby była chiralna: r ó w n i e ż c z ą s t e c z k i o j e d n e j osi s y m e t r i i m o g ą b y ć c h i r a l n e . Węglowe centra •tereogeniczne icentra cniralności lub asymetrii)
W p r z y p a d k u większości cząsteczek prosta m e t o d a w y k r y w a n i a chiralności polega na znalezieniu w ę g l o w e g o centrum stereogenicznego. Spos ó b t e n daje d o b r e r e z u l t a t y d l a w i ę k s z o ś c i c z ą s t e c z e k c h i r a l n y c h , a l e należy sobie z d a w a ć s p r a w ę , że w rozmaitych p r z y p a d k a c h b y w a z a w o d n y . P e w n e c z ą s t e c z k i b o w i e m m o g ą b y ć c h i r a l n e , n i e mając w ę g l o w y c h c e n t r ó w stereogenicznych; i n n e z a ś — mające więcej n i ż j e d n o takie c e n t r u m — n i e są c h i r a l n e .
Rys. 3. Cztery różne podstawniki
w kwasie
mlekowym
Jeśli p r z y k t ó r y m ś z a t o m ó w w ę g l a o b e c n y c h w c z ą s t e c z c e z w i ą z k u w y s t ę p u j ą c z t e r y r ó ż n e p o d s t a w n i k i (rys. 3), z w i ą z e k taki najczęściej występuje w postaci d w ó c h i z o m e r ó w optycznych. W takich p r z y p a d k a c h c z ą s t e c z k a i jej o d b i c i e l u s t r z a n e n i e dają się n a s i e b i e n a ł o ż y ć ; d w a izomery konfiguracyjne takiego związku n a z y w a m y enancjomerami. Atom węgla związany z czterema różnymi podstawnikami n a z y w a m y c e n t r u m s t e r e o g e n i c z n y m l u b c e n t r u m a s y m e t r i i (chiralności). R o z t w ó r każdego z enancjomerów m a zdolność skręcania płaszczyzny polaryzacji światła. J e d e n z p a r y e n a n q " o m e r ó w skręca tę p ł a s z c z y z n ę w k i e r u n k u z g o d n y m z kierunkiem ruchu w s k a z ó w e k zegara, drugi zaś (lustrzane odbicie pierwszego) — w kierunku przeciwnym. Mieszanina d w ó c h e n a n c j o m e r ó w (racemat a l b o m i e s z a n i n a r a c e m i c z n a ) w o g ó l e n i e s k r ę c a płaszczyzny polaryzacji światła. Oba izomery wykazują poza t y m iden t y c z n e w ł a ś c i w o ś c i c h e m i c z n e i f i z y c z n e i są p o d i n n y m i w z g l ę d a m i n i e r o z r ó ż n i a l n e . W c z ą s t e c z k a c h c h i r a l n y c h p o k a z a n y c h n a rysunku 4 c e n t r a stereogeniczne zostały z a z n a c z o n e g w i a z d k a m i . Cząsteczka, w której nie m a t a k i e g o c e n t r u m , jest s y m e t r y c z n a a l b o a c h i r a l n a , i n i e m a i z o m e r ó w o p t y c z n y c h . W jednej cząsteczce m o ż e istnieć więcej n i ż j e d n o c e n t r u m stereogeniczne.
Rys. 4. Struktury
chiralne
i achiralne:
(a) chiralna;
(b) achiralna;
(c)
chiralna
Węglowym centrum stereogenicznym może być jedynie atom węgla o h y b r y d y z a c j i sp . A t o m o h y b r y d y z a c j i sp m a g e o m e t r i ę p ł a s k ą i n i e m o ż e b y ć c e n t r u m s t e r e o g e n i c z n y m . A t o m o h y b r y d y z a c j i sp r ó w n i e ż n i e m o ż e stanowić takiego centrum. 3
Projekcje Fischera
2
C z ą s t e c z k i c h i r a l n e m o ż n a p r z e d s t a w i a ć z a p o m o c ą projekcji F i s c h e r a (rys. 5). C z ą s t e c z k ę r y s u j e się t a k , ż e ł a ń c u c h w ę g l o w y p o ł o ż o n y j e s t p i o n o w o , a g r u p a f u n k c y j n a z n a j d u j e się n a j e g o s z c z y c i e . P i o n o w e w i ą z a n i a C - C o d c h o d z ą c e o d c e n t r u m s t e r e o g e n i c z n e g o s k i e r o w a n e są p o d p ł a s z czyznę kartki, a wiązania p o z i o m e — „wystają" p r z e d płaszczyznę kar tki. Z w y k l e r y s u n k i t e g o t y p u s p o r z ą d z a się, n i e u ż y w a j ą c d o d a t k o w y c h , s p e c j a l n y c h s y m b o l i , t a k i c h jak p o g r u b i o n e i p r z e r y w a n e k l i n y . Projekcje F i s c h e r a a l a n i n y p o z w a l a j ą p r z y p i s a ć d w ó m m o ż l i w y m s t r u k t u r o m o z n a c z e n i e L l u b D, w z a l e ż n o ś c i o d p o ł o ż e n i a g r u p y a m i n o w e j . Jeśli z n a j d u j e się o n a p o l e w e j s t r o n i e r y s u n k u , m ó w i m y o e n a n c j o -
lustro
C0 H
C0 H
2
H CH
/
2
-C—|-H N| 2
j
3
L-alanina
CH
-MW
Fischera
C0 H
2
JH
2
HH
-C
2
= H"—?C — N H
j
\
\
3
•-alanina -ys. 5. Projekcje
C0 H
CH
2
r CH
3
3
\
L-aianiny i D-alaniny
m e r z e L ( o d ł a c i ń s k i e g o laeuus — l e w y ) ; jeśli g r u p a a m i n o w a w y s t ę p u j e p o p r a w e j stronie — m a m y d o czynienia z D-alaniną (od łacińskiego dexter — p r a w y ) . T e r m i n o l o g i a t a jest j u ż d o ś ć p r z e s t a r z a ł a i b y w a n a d a l stosowana jedynie dła c u k r ó w i a m i n o k w a s ó w . System oznaczeń L i D z a l e ż n y jest o d absolutnej konfiguracji p o d s t a w n i k ó w w o k ó ł c e n t r u m stereogenicznego, a nie o d k i e r u n k u , w jakim d a n y enancjomer skręca płaszczyznę polaryzacji światła. N i e m a ż a d n e g o sposobu, aby p r z e w i dzieć, w j a k i m k i e r u n k u d a n a cząsteczka b ę d z i e skręcać tę p ł a s z c z y z n ę ; m o ż n a to ustalić wyłącznie na d r o d z e doświadczalnej. O z n a c z e n i a H, S
S t r u k t u r ę e n a n c j o m e r u m o ż n a o k r e ś l i ć p r z y u ż y c i u s y s t e m u o z n a c z e ń R, S opartego na regułach pierwszeństwa Cahna-Ingolda-Preloga. Przy k ł a d n a rysunku 6 p o k a z u j e , j a k u s t a l a s i ę k o n f i g u r a c j ę R l u b S. P r z e d e w s z y s t k i m należy zidentyfikować a t o m y b e z p o ś r e d n i o związane z cen t r u m s t e r e o g e n i c z n y m i określić ich liczby a t o m o w e . N a s t ę p n i e k a ż d e m u z a t o m ó w p r z y p i s u j e s i ę w a ż n o ś ć ( s t a r s z e ń s t w o ) z w i ą z a n ą z j e g o liczbą atomową. W p o k a z a n y m przykładzie m a m y d o czynienia z d w o m a ato m a m i w ę g l a o tej s a m e j l i c z b i e a t o m o w e j , k t ó r y c h p i e r w s z e ń s t w a n i e m o ż n a ustalić. W takich p r z y p a d k a c h u w z g l ę d n i a się n a s t ę p n y w kolej ności a t o m o największej liczbie a t o m o w e j w k a ż d y m z p o d s t a w n i k ó w (rys. la). B ę d z i e t o w i ę c t l e n w p r z y p a d k u j e d n e g o z n i c h i w o d ó r — w p r z y p a d k u d r u g i e g o . T l e n j e s t w a ż n i e j s z y ( w i ę k s z a liczba a t o m o w a ) , a więc temu właśnie podstawnikowi przyznajemy pierwszeństwo przed drugim. P o u s t a l e n i u p i e r w s z e ń s t w a , c z ą s t e c z k ę r y s u j e się r a z j e s z c z e , w t a k i sposób, a b y g r u p a najmniej w a ż n a u m i e s z c z o n a została „ p o d kartką". W p o k a z a n y m p r z y k ł a d z i e (rys. Ib) g r u p a n a j m n i e j w a ż n a ( w o d ó r ) j u ż wyjściowo znajdowała się „ p o d kartką" (wskazuje n a to wiązanie o z n a czone p r z e r y w a n y m s y m b o l e m klina). N a s t ę p n i e należy n a r y s o w a ć łuk łączący pozostałe p o d s t a w n i k i , zaczynając o d g r u p y najważniejszej i k o ń c z ą c n a g r u p i e n a j m n i e j w a ż n e j . Jeśli ł u k t e n n a r y s o w a n y z o s t a ł najważniejszy
a
W , ,
HC 3
W
CO H a
C
ii l
C
?
• :entrum stereogeniczne =
. s. 6. Ustalanie pierwszeństwa
podstawników
wokół centrum
najmniej ważny
e
—w
stereogenicznego
C
C
(a)
najważniejszy
najmniej ważny
Liczby odpowiadają porządkowi pierwszeństwa. Łukowatą strzałkę poprowadzono od 1 do 3
1
~0
H
V* drugi w kolejności
trzeci w Kolejności Rys. 7. (a) Ustalanie Rtub
pierwszeństwa
podstawników;
(b) przypisywanie
centrum
stereogenicznemu
konfiguracji
S
z g o d n i e z k i e r u n k i e m r u c h u w s k a z ó w e k zegara, cząsteczce p r z y p i s u j e m y k o n f i g u r a c j ę R ( ł a c i ń s k i e rectus — p r a w y ) . Jeśli ł u k n a r y s o w a n o w k i e r u n k u p r z e c i w n y m , z w i ą z k o w i p r z y p i s u j e m y o z n a c z e n i e S (łaciń s k i e sinisłer — l e w y ) . W r o z p a t r y w a n y m p r z y k ł a d z i e m a m y w i ę c d o c z y nienia z k w a s e m R-mlekowym. K o l e j n y p r z y k ł a d (rys. 8) i l u s t r u j e d z i a ł a n i e i n n e j r e g u ł y , d o t y c z ą c e j podstawników z wiązaniami podwójnymi. C e n t r u m stereogeniczne z o s t a ł o o z n a c z o n e g w i a z d k ą . A t o m y b e z p o ś r e d n i o z w i ą z a n e z t y m cen t r u m p o k a z a n o w p r a w e j części r y s u n k u w r a z z o d p o w i a d a j ą c y m i im liczbami a t o m o w y m i . M o ż n a n a t y m etapie ustalić g r u p ę najważniejsza (tlen) i n a j m n i e j w a ż n ą ( w o d ó r ) . P o z a t y m z c e n t r u m s t e r e o g e n i c z n y m z w i ą z a n e są d w a i d e n t y c z n e a t o m y w ę g l a ; m u s i m y w i ę c p r z y j r z e ć się dalszym a t o m o m w obu podstawnikach i znaleźć w obu przypadkach a t o m y o n a j w i ę k s z y c h l i c z b a c h a t o m o w y c h (rys. 9). N a d a l n i e p o t r a f i m y jednak rozstrzygnąć kwestii pierwszeństwa między grupą C H O a grupą CH2OH, p o n i e w a ż w o b u w y p a d k a c h a t o m y w ę g l a z w i ą z a n e są z ato m a m i t l e n u . K o l e j n y m k r y t e r i u m są w i ę c n a s t ę p n e — p o d w z g l ę d e m ] liczby atomowej — a t o m y związane z a t o m a m i węgla w o b u p o d s t a w n U k a c h . Jeśli j e d n a k k t ó r y ś z a t o m ó w z w i ą z a n y jest z a t o m e m w ę g l a wiązaniem p o d w ó j n y m , m o ż n a go u w z g l ę d n i ć d w a razy. D r u g i m co da najmniej ważny .-
HO
CH " 2
V
0
H
q
najważniejszy
H
C — H
II
c
c
9
7
O Rys. 8. Ustalanie pierwszeństwa
trej ważny
H
1
podstawników
najważniejszy
najmniej
stereogenicznego
najważniejszy
ważny
.0
o—c
C
o Rys. 9. Ustalanie
wokóf centrum
trzeci w kolejności |
8
pierwszeństwa
H podstawników
wokóf centrum
stereogenicznego
C
drugi w kolejności
y-
w a ż n o ś c i a t o m e m w g r u p i e CH2OH jest w o d ó r . W g r u p i e C H O n a t o miast — właśnie ze w z g l ę d u na podwójne wiązanie, p o n o w n i e m o ż n a u w z g l ę d n i ć a t o m tlenu. W rezultacie grupie C H O p r z y z n a m y pierwszeń s t w o p r z e d g r u p ą CH2OH. S k o r o p i e r w s z e ń s t w a z o s t a ł y p r z y p i s a n e , u m i e s z c z a m y g r u p ę najmniej w a ż n ą „ p o d kartką", a pozostałe trzy w a ż niejsze g r u p y ł ą c z y m y ł u k i e m i s p r a w d z a m y , c z y j e g o k i e r u n e k jest z g o d n y z k i e r u n k i e m r u c h u w s k a z ó w e k z e g a r a , c z y n i e (rys. 10).
przeciwnie do kierunku ruchu wskazówek zegara (S) Rys. W. Przypisywanie
centrum
stereogenicżnemu
konfiguracji
R lub S
Oznaczenia (+) i {-)
Przypisanie c e n t r u m s t e r e o g e n i c ż n e m u konfiguracji R l u b S nie m a n i c wspólnego z ustaleniem kierunku skręcania przez cząsteczkę płaszczy zny polaryzaq'i światła. Skręcalność optyczna m o ż e być ustalona wyłącz n i e n a d r o d z e d o ś w i a d c z a l n e j . Z g o d n i e z przyjętą k o n w e n c j ą , c z ą s t e c z k i , k t ó r e skręcają p ł a s z c z y z n ę p o l a r y z a c j i ś w i a t ł a w k i e r u n k u z g o d n y m z k i e r u n k i e m r u c h u w s k a z ó w e k z e g a r a , o k r e ś l a m y j a k o (+) ( l u b d*). Cząsteczkom skręcającym płaszczyznę polaryzacji światła w k i e r u n k u p r z e c i w n y m p r z y p i s u j e się o z n a c z e n i e (-) ( l u b / ) . J a k się o k a z u j e , e n a n cjomer R k w a s u m l e k o w e g o skręca p ł a s z c z y z n ę polaryzacji światła w kierunku przeciwnym d o kierunku ruchu wskazówek zegara, a więc jest o z n a c z a n y j a k o k w a s R - ( - ) - m l e k o w y .
Czystość optyczna
C z y s t o ś ć o p t y c z n a d a n e j p r ó b k i z w i ą z k u jest m i a r ą w y ł ą c z n e j o b e c n o ś c i w tej p r ó b c e j e d n e g o e n a n c j o m e r u ; w y r a ż a s i ę ją w p r o c e n t a c h n a d m i a r u e n a n c j o m e r y c z n e g o (ee — o d a n g i e l s k i e g o enantiomeńc excess). C z y s t o ś ć optyczna i n a d m i a r enancjomeryczny czystego enancjomeru wynosiłyby 100%. W p e ł n i z r a c e m i z o w a n a m i e s z a n i n a m i a ł a b y c z y s t o ś ć o p t y c z n ą 0%, Jeśli n a d m i a r e n a n c j o m e r y c z n y w y n o s i 9 0 % , o z n a c z a t o , ż e 9 0 % p r ó bki stanowi czysty enancjomer, a pozostałe 10% to mieszanina racemic z n a z a w i e r a j ą c a r ó w n e ilości o b u e n a n c j o m e r ó w ( t z n . 5 % + 5%). A z a t e m stosunek e n a n c j o m e r ó w w p r ó b c e o czystości optycznej 9 0 % w y n o s i 95:5.
M e n y i spirany
N i e w s z y s t k i e c z ą s t e c z k i c h i r a l n e mają c e n t r a s t e r e o g e n i c z n e . N a p r z y k ł a d n i e k t ó r e p o d s t a w i o n e a l l e n y i s p i r a n y (rys. 11) mają c h a r a k t e r c h i r a * System oznaczeń d, l (nie mylić z D, L) uważa się obecnie za przestarzały i jego stosowanie nie jest zalecane — przyp. tłum.
W
W
HC 3
y
Rys. 11. (a) Allen; (b)
3
3
^ C H
H
CH HC
H
3
spiran
lny m i m o braku centrów stereogenicznych. Podstawniki na o b u końcach c z ą s t e c z k i a l l e n u leżą w r ó ż n y c h p ł a s z c z y z n a c h , a p i e r ś c i e n i e s p i r a n u p o z o s t a j ą w z g l ę d e m s i e b i e p o d k ą t e m 90°. O d b i c i a l u s t r z a n e a l l e n u i s p i r a n u n i e d a d z ą s i ę n a siebie n a ł o ż y ć i s t a n o w i ą d w a e n a n c j o m e r y . L e p s z y s p o s ó b p o z w a l a j ą c y u s t a l i ć , c z y c z ą s t e c z k a jest c h i r a l n a , p o l e g a n a b a d a n i u jej s y m e t r i i . Jeśli c z ą s t e c z k a jest a s y m e t r y c z n a (a w i ę c n i e m a e l e m e n t ó w s y m e t r i i ) albo jeśli m a n i e w i ę c e j n i ż j e d n ą o ś s y m e t r i i — jest c z ą s t e c z k ą c h i r a l n a . Z w i ą z k i mezo
C z ą s t e c z k a p o k a z a n a n a rysunku 12 m a d w a i d e n t y c z n e c e n t r a s t e r e o g e n i c z n e , a m i m o t o n i e j e s t c z ą s t e c z k ą c h i r a l n a , p o n i e w a ż jej l u s t r z a n e o d b i c i e d a j e się n a nią n a ł o ż y ć . P o w o d e m jest p ł a s z c z y z n a s y m e t r i i z a z n a c z o n a n a rysunku 12 p o d o k o n a n i u rotacji w o k ó ł c e n t r a l n e g o w i ą z a n i a C - C . S t r u k t u r y t a k i e n a z y w a m y z w i ą z k a m i mezo. C0 H 2
C0 H 2
H0 C 2
* centra stereogeniczne
Rys. 12. (a) Związek mezo z zaznaczonymi (b) płaszczyzna symetrii w związku mezo
Diastereoizomery
H0 C 2
centrami
płaszczyzna symetrii stereogenicznymi;
Kiedy w cząsteczce występują d w a — l u b więcej — centra stereogenic z n e , m o ż l i w e jest i s t n i e n i e k i l k u r ó ż n y c h s t r u k t u r , d o k t ó r y c h o k r e ś l e n i a p o t r z e b n e są t e r m i n y : s t e r e o i z o m e r y , d i a s t e r e o i z o m e r y i e n a n c j o m e r y . A b y z o b r a z o w a ć w z a j e m n e relacje m i ę d z y t y m i pojęciami, p r z y j r z y m y się m o ż l i w y m s t r u k t u r o m j e d n e g o z a m i n o k w a s ó w — t r e o n i n y (rys. 13). Cząsteczka tego związku m a d w a centra stereogeniczne. W konsekwen cji, m o ż l i w e są c z t e r y s t r u k t u r y w y n i k a j ą c e z d w ó c h r ó ż n y c h k o n f i g u r a c j i p r z y k a ż d y m z t y c h c e n t r ó w . P o k a z a n e są o n e n a rysunku 13 w r a z z o k r e ś l e n i a m i k o n f i g u r a c j i (R l u b S) w o k ó ł c e n t r ó w 2 i 3 . Te c z t e r y r ó ż n e s t r u k t u r y o k r e ś l i m y j a k o s t e r e o i z o m e r y . S t e r e o i z o m e r (2S,3R) jest o d b i c i e m l u s t r z a n y m s t e r e o i z o m e r u (2R,3S) n i e d a j ą c y m się n a n i e g o n a ł o ż y ć . A w i ę c t e d w i e s t r u k t u r y są e n a n c j o m e r a m i o j e d n a k o w y c h w ł a ś c i w o ś c i a c h f i z y c z n y c h i c h e m i c z n y c h * . S t e r e o i z o m e r (2S,3S) jest z k o l e i e n a n c j o m e r e m s t r u k t u r y (2R,3R) ( t o t a k ż e l u s t r z a n e o d b i c i a n i e dające s i ę n a siebie nałożyć). K a ż d ą p a r ę e n a n c j o m e r ó w n a z y w a m y diastereoizome* Z wyjątkiem oddziaływania ze światłem płasko spolaryzowanym — przyp. tłum.
lustro
lustro
ĆH
i
HO*^ T CH
3
2fl,3S
2S,3fi
2
2
2
2
C0 H
C0 H
C0 H
C0 H
HO^= ĆH
H 3
J
? ^OH CH 3
3
2fl,3fl
2S.3S
J
enancjomery
^enancjomery
diastereoizomery 13. Stereoizomery
treoniny
r e m . D i a s t e r e o i z o m e r y n i e są s w o i m i w z a j e m n y m i o d b i c i a m i l u s t r z a n y m i ; są t o z u p e ł n i e o d r ę b n e z w i ą z k i o r ó ż n y c h w ł a ś c i w o ś c i a c h c h e m i c z n y c h i fizycznych. M o ż n a więc p o d s u m o w a ć te zależności następująco: t r e o n i n a m a d w a c e n t r a s t e r e o g e n i c z n e , c o o z n a c z a , ż e m o ż l i w e są d w a diastereoizomery t e g o z w i ą z k u , k a ż d y obejmujący d w a enancjomery, co w s u m i e składa się n a cztery m o ż l i w e , różne stereoizomery. Ze w z r o s t e m liczby c e n t r ó w stereogenicznych rośnie liczba m o ż l i w y c h stereoizome r ó w i diastereoizomerów. Dla cząsteczki o n centrach stereogenicznych, liczba m o ż l i w y c h s t e r e o i z o m e r ó w w y n o s i 2", a liczba d i a s t e r e o i z o m e r ó w r ó w n a jest 2 " . _ 1
IZOMERY KONFORMACYJNE
Hasła -Definicja"
I z o m e r a m i k o n f o r m a c y j n y m i n a z y w a m y cząsteczki o r ó ż n y c h kształtach powstających w w y n i k u rotacji w o k ó ł p o j e d y n c z y c h w i ą z a ń C - C . I z o m e r y konformacyjne nie są o d r ę b n y m i z w i ą z k a m i i s w o b o d n i e m o g ą w z a j e m n i e w siebie p r z e c h o d z i ć .
' Alkany
Cząsteczki a l k a n ó w m o g ą p r z y j m o w a ć r o z m a i t e kształty — lub konformacje — na s k u t e k rotacji w o k ó ł w i ą z a ń C - C . Najstabilniejsze są te konformacje, w k t ó r y c h w i ą z a n i a są m o ż l i w i e najbardziej o d d a l o n e o d siebie (konformacja n a p r z e m i a n l e g ł a ) , a najmniej t r w a ł e te, w których w i ą z a n i a są z l o k a l i z o w a n e najbliżej siebie (konformacja n a p r z e c i w l e g ł a ) . Kąt torsyjny w b u t a n i e jest to kąt, jaki tworzą m i ę d z y sobą p i e r w s z e i trzecie w i ą z a n i e C - C , k i e d y p a t r z y się n a nie w z d ł u ż ś r o d k o w e g o (drugiego) w i ą z a n i a C - C . Najstabilniejsza konformaq'a b u t a n u m a kąt torsyjny 180°; p r z y takiej konformacji a t o m y węgla i w i ą z a n i a C - C są p o ł o ż o n e m o ż l i w i e najdalej o d siebie. Innej możliwej konformaq'i n a p r z e m i a n l e g ł e j o d p o w i a d a kąt torsyjny 60°; t o w a r z y s z ą jej p e w n e n a p r ę ż e n i a steryczne i e l e k t r o n o w e , z w a n e o d d z i a ł y w a n i a m i syruclinalnymi (lub gauche). Dla p r o s t e g o ł a ń c u c h a w ę g l o w o d o r o w e g o najtrwalszą konformacją jest z y g z a k o w a t y kształt, w k t ó r y m w s z y s t k i e kąty torsyjne w y n o s z ą 180°.
Cykloalkany
C y k l o a l k a n y t a k ż e m o g ą p r z y j m o w a ć r o z m a i t e konformacje, czyli kształty. Najtrwalszą konformacją c y k l o h e k s a n u jest konformacja krzesłowa. W konformacji tej j e d e n z d w ó c h a t o m ó w w o d o r u , z k t ó r y m i p o ł ą c z o n y jest k a ż d y a t o m w ę g l a , zajmuje p o ł o ż e n i e aksjalne, a d r u g i — e k w a t o r i a l n e . S t r u k t u r a k r z e s ł o w a m o ż e ulec inwersji d o innej konformacji krzesłowej, w której w s z y s t k i e w i ą z a n i a aksjalne zamieniają się w e k w a t o r i a l n e , a w s z y s t k i e e k w a t o r i a l n e — w aksjalne. Przejście jednej konformacji krzesłowej w d r u g ą n a s t ę p u j e p r z e z w y s o k o e n e r g e t y c z n e s t a d i u m konformacji łodzi. Jeśli p r z y k t ó r y m ś z a t o m ó w w ę g l a w pierścieniu w y s t ę p u j e p o d s t a w n i k , najtrwalsza jest ta konformacja k r z e s ł o w a , w której zajmie on p o ł o ż e n i e e k w a t o r i a l n e . W p o ł o ż e n i u aksjalnym p o d s t a w n i k p o d d a n y jest o d d z i a ł y w a n i o m s y n k l i n a l n y m (gauche) z w i ą z a n i a m i C - C w pierścieniu.
Definicja
I z o m e r y konformacyjne (konformery) to r ó ż n e kształty p r z y j m o w a ń * p r z e z t ę s a m ą c z ą s t e c z k ę n a s k u t e k rotacji w o k ó ł p o j e d y n c z y c h w i ą z a i C - C . P o n i e w a ż n o r m a l n i e w t e m p e r a t u r z e pokojowej rotacja w o k ó ł poje d y n c z e g o w i ą z a n i a o d b y w a się b e z w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i , i z o m e r y k o n f o r m a c y j n e n i e są o d r ę b n y m i z w i ą z k a m i i s w o b o d n i e p r z e c h o d z ą jedei
w d r u g i . Inaczej niż w p r z y p a d k u i z o m e r ó w konstytucyjnych czy konfi g u r a c y j n y c h , i z o m e r ó w k o n f o r m a c y j n y c h n i e daje się w y o d r ę b n i ć . Alkany
I z o m e r y k o n f o r m a c y j n e p o w s t a j ą n a s k u t e k rotacji w o k ó ł p o j e d y n c z y c h w i ą z a ń C - C . Istnieje w i e l e m o ż l i w y c h k s z t a ł t ó w , j a k i e m o ż e p r z y j ą ć n p . c z ą s t e c z k a e t a n u w w y n i k u takiej r o t a c j i . W a r t o s k u p i ć się n a n i e k t ó r y c h z t y c h k s z t a ł t ó w , n a j b a r d z i e j się w y r ó ż n i a j ą c y c h [rys. 1). D w i e k o n f o r m a cje, o z n a c z o n e I i II, n o s z ą n a z w y , o d p o w i e d n i o , n a p r z e m i a n l e g ł e j i naprzeciwległej. W konformacji I wiązania C - H wokół o b u a t o m ó w w ę g l a p o ł o ż o n e są n a p r z e m i a n , n a t o m i a s t w k o n f o r m a c j i II — leżą o n e n a p r z e c i w s i e b i e . Projekcje N e w m a n a (rys. 2) p r z e d s t a w i a j ą o b r a z c z ą s t e czki widzianej w z d ł u ż w i ą z a n i a C 1 - C 2 ; ten rodzaj o d w z o r o w a n i a cząsteczki p o z w a l a w y r a ź n i e uchwycić różnice m i ę d z y d w i e m a konfor m a c j a m i . A t o m w ę g l a 1 p r z e d s t a w i o n y jest w p o s t a c i m a ł e g o c z a r n e g o kółeczka, a a t o m w ę g l a 2 r e p r e z e n t o w a n y jest p r z e z w i ę k s z e , białe k ó ł k o . Jeśli p a t r z y się n a c z ą s t e c z k ę w t a k i s p o s ó b , w i d a ć , ż e w k o n f o r m a c j i II wiązania C - H w o k ó ł a t o m u w ę g l a 1 nakładają się n a wiązania C - H w o k ó ł a t o m u w ę g l a 2.
(b)
Rys. 1. (a) Naprzemianległa
konformacja
Rys. 2. Projekcje
naprzemianległej
Newmana
etanu; (b) naprzeciwiegta
(i) i naprzeciwległej
H
konformacja
(ii)
etanu
konformacji
etanu
Z d w u p r z e d s t a w i o n y c h tu konformacji t r w a l s z a jest n a p r z e m i a n l e g ł a , p o n i e w a ż w i ą z a n i a C - H o r a z a t o m y w o d o r u są w niej o d d a l o n e o d siebie m o ż l i w i e n a j b a r d z i e j . W k o n f o r m a c j i n a p r z e c i w l e g ł e j w i ą z a n i a i a t o m y znajdują się bliżej s i e b i e , c o m o ż e b y ć p o w o d e m n a p r ę ż e ń , związanych z o d p y c h a n i e m elektronów — z a r ó w n o znajdujących się w wiązaniach, jak i w atomach. Dlatego w każdej chwili z d e c y d o w a n a w i ę k s z o ś ć c z ą s t e c z e k e t a n u istnieje w k o n f o r m a c j i n a p r z e m i a n l e g ł e j . Należy p r z y t y m mieć ś w i a d o m o ś ć , że różnica energii m i ę d z y obiema k o n f o r m a c j a m i jest n a t y l e n i e w i e l k a , ż e k a ż d a c z ą s t e c z k a e t a n u m o ż e p r z e c h o d z i ć p r z e z k o n f o r m a c j ę n a p r z e c i w l e g ł ą (rys. 3); w p r z e c i w n y m w y p a d k u rotaq'a w o k ó ł wiązania C - C nie byłaby s w o b o d n a .
niska energia
wysoka energia
niska energia
Rys. 3. Obrót wokót wiązania C-C w etanie
D l a e t a n u istnieje t y l k o j e d n a k o n f o r m a c j a n a p r z e m i a n l e g l a , a l e w p r z y p a d k u a l k a n ó w o w i ę k s z y c h c z ą s t e c z k a c h , t a k i c h j a k b u t a n (rys. 4), m o ż e ich być więcej. Kiedy p a t r z y się n a cząsteczkę w z d t u ż ś r o d k o w e g o w i ą z a n i a C - C , w i d a ć , ż e p i e r w s z e i t r z e c i e w i ą z a n i e C - C w i z o m e r z e I są d o s i e b i e n a c h y l o n e p o d k ą t e m 6 0 ° . W i z o m e r z e II kąt t e n w y n o s i 180°. T e n k ą t m i ę d z y w i ą z a n i a m i o k r e ś l a m y j a k o k ą t t o r s y j n y . I z o m e r II j e s t t r w a l s z y n i ż i z o m e r I. P o w o d e m r ó ż n i c y jest t o , ż e w k o n f o r m e r z e II g r u p y m e t y l o w e i w i ą z a n i a C - C są m o ż l i w i e n a j b a r d z i e j o d siebie o d d a l o n e . G r u p y m e t y l o w e mają d o ś ć p o k a ź n e r o z m i a r y , a w k o n f o r m e r z e I p o ł o ż o n e są o n e d o s t a t e c z n i e b l i s k o s i e b i e , a b y o d d z i a ł y w a n i a m i ę d z y n i m i s t a ł y się p r z y c z y n ą p e w n y c h n a p r ę ż e ń . W k o n f o r m e r z e I d o c h o d z i też d o o d d z i a ł y w a ń m i ę d z y w i ą z a n i a m i C - C : k ą t t o r s y j n y 60° jest d o s t a t e c z n i e m a ł y , a b y e l e k t r o n y w w i ą z a n i a c h C - C m o g ł y się o d p y c h a ć . D l a k o n f o r m a c j i o kącie t o r s y j n y m 6 0 ° , s f e r y c z n e i e l e k t r o n o w e efekty o d p y c h a n i a n a z y w a m y o d d z i a ł y w a n i a m i s y n k l i n a l n y m i l u b gauche. T a k w i ę c n a j t r w a l s z a jest t a k a k o n f o r m a c j a b u t a n u , w k t ó r e j w i ą z a n i a C - C t w o r z ą m i ę d z y s o b ą k ą t t o r s y j n y 180°, c o o d p o w i a d a k s z t a ł t o w i z y g z a k a . P r z y tej k o n f o r m a c j i a t o m y w ę g l a o r a z w i ą z a n i a C - C są o d sie bie m a k s y m a l n i e o d d a l o n e . Dla w ę g l o w o d o r ó w o d ł u ż s z y c h łańcuchach najstabilniejszym kształtem cząsteczki b ę d z i e r ó w n i e ż kształt z y g z a k o w a t y (rys. 5). P o n i e w a ż j e d n a k w o k ó ł k a ż d e g o z w i ą z a ń C - C z a c h o d z i u s t a w i c z n i e rotacja, jest m a ł o p r a w d o p o d o b n e , a b y w j a k i e j k o l w i e k chwili wiele cząsteczek p r z y j m o w a ł o jednocześnie idealny kształt zygzaka.
H C, 3
180°
CH
3
ł-T V
H
Rys. 4. Konformacja
(a)
synklinalna
(gauche;
I) i anti (antyperiplanarna;
(b)
Rys. 5. Konformacja
II) w
zygzaka
w (a) butanie;
(b) heksanie;
butanie
(d)
(c) oktanie;
(d)
dekanie
75
>4 - i z o m e r y k o n f o r m a c y j n e
Cykloalkany
Jeśli c h o d z i o r o z m i e s z c z e n i e a t o m ó w w ę g l a , c y k l o p r o p a n (rys. 6) jest z w i ą z k i e m o p ł a s k i c h c z ą s t e c z k a c h ; a t o m y w o d o r u znajdują się p o w y ż e j i poniżej płaszczyzny pierścienia. Związek ten nie m a i z o m e r ó w konform a c y j n y c h . Z kolei c y k l o b u t a n (rys. 7) m o ż e p r z y b r a ć t r z y r o z m a i t e k s z t a ł t y : p ł a s k i i d w a r ó ż n e k s z t a ł t y „ m o t y l k a " . C y k l o p e n t a n (rys. 8) także m o ż e p r z y b i e r a ć r o z m a i t e kształty, czyli konformacje. N a s k u t e k n a k ł a d a n i a się w i ą z a ń C - H , p ł a s k i e s t r u k t u r y są w p r z y p a d k u c y k l o b u t a n u i c y k l o p e n t a n u zbyt n a p r ę ż o n e , aby m o g ł y istnieć w rzeczywistości.
H Rys. 6.
-_,s. 7.
Cyklopropan
Cyklobutan
H
płaski ->s. 8.
koperta
pół-krzesło
Cyklopentan
D w a n a j w a ż n i e j s z e k s z t a ł t y c z ą s t e c z k i c y k l o h e k s a n u z n a n e są j a k o k o n f o r m a c j e k r z e s ł a i ł o d z i (rys. 9). K o n f o r m a c j a k r z e s ł o w a jest b a r d z i e j s t a b i l n a n i ż ł o d z i o w a , p o n i e w a ż w tej o s t a t n i e j w i ą z a n i a C - C i C - H p o ł o ż o n e są n a p r z e c i w k o s i e b i e . W y r a ź n i e w i d a ć t o w projekcji N e w m a n a (rys. 10),-która z o s t a ł a n a r y s o w a n a w t a k i s p o s ó b , ż e p a t r z y m y n a cząsteczkę jednocześnie w z d ł u ż d w ó c h wiązań: tego, które łączy a t o m y w ę g l a 2 i 3, o r a z w i ą z a n i a ł ą c z ą c e g o a t o m y 6 i 5, W k o n f o r m a q i k r z e słowej nie m a p o ł o ż o n y c h n a p r z e c i w siebie wiązań C - C . N a t o m i a s t w k o n f o r m a c j i ł o d z i o w e j w i ą z a n i e 1-2 p r z e s ł a n i a w i ą z a n i e 3 - 4 , a w i ą z a n i e 1-6 p r z e s ł a n i a w i ą z a n i e 5 - 4 . S p r a w i a t o , ż e k o n f o r m a c j a ł o d z i o w a jest mniej trwała o d krzesłowej i z d e c y d o w a n a większość cząsteczek cyklo h e k s a n u przyjmuje właśnie tę drugą konformację. Jednakże bariera ener-
lodź Rys. 9.
Rys. W. Projekcje
Newmana
Cykloheksan
konformacji
krzesłowej
i łodziowej
cykloheksanu
getyczna m i e d z y o b i e m a konformacjami jest n a tyle niska, ż e cząsteczka cykloheksanu m o ż e przechodzić przez konformację łodzi w procesie, k t ó r y m o ż n a b y określić jako „ p r z e n i c o w a n i e " (albo o d w r ó c e n i e , a n g . ring flipping) p i e r ś c i e n i a * (rys. 11). Ta z d o l n o ś ć p i e r ś c i e n i a d o u l e g a n i a „ n i c o w a n i u " jest s z c z e g ó l n i e i s t o t n a w p r z y p a d k u p o d s t a w i o n y c h p o c h o d n y c h cykloheksanu. K a ż d y a t o m w ę g l a w cząsteczce cyklohe k s a n u t w o r z y d w a w i ą z a n i a C - H ; w i ą z a n i a t e n i e są j e d n a k i d e n t y c z n e (rys. 12). J e d n o z n i c h o k r e ś l a m y j a k o e k w a t o r i a l n e , p o n i e w a ż j e s t ono p o ł o ż o n e mniej więcej w p ł a s z c z y ź n i e pierścienia. D r u g i e w i ą z a n i e C - H , prostopadłe d o płaszczyzny pierścienia, n a z y w a m y aksjalnym.
H
H
H
krzesło Rys. 11. „Przenicowanie"
.
H
krzesło pierścienia
w
cykloheksanie
Kiedy d o c h o d z i d o „ p r z e n i c o w a n i a " pierścienia z jednej konformacji k r z e s ł o w e j w d r u g ą , w i ą z a n i a a k s j a l n e stają się e k w a t o r i a l n e , w i ą z a n i a e k w a t o r i a l n e z a ś z a m i e n i a j ą się w a k s j a l n e . P r z e m i a n a ta n i e m a zna-] c z e n i a w c z ą s t e c z c e c y k l o h e k s a n u , a l e staje s i ę w a ż n a , k i e d y p r z y pier-' ś c i e n i u o b e c n e są p o d s t a w n i k i . N a p r z y k ł a d m e t y l o c y k l o h e k s a n możej p r z y j m o w a ć d w i e konformacje krzesłowe, w których g r u p a metylowaj m o ż e się z n a l e ź ć a l b o w p o ł o ż e n i u e k w a t o n a l n y m , a l b o aksjalnymj (rys. 13). * W innych polskich źródłach spotyka się np. określenie „przekręt" pierścienia — przyp. tłum.
H Rys. 12. (a) Ekwatorialne
krzesło -•• = 13. „Przenicowanie"
wiązania
C-H; (b) aksjalne
łódź pierścienia
w
wiązania
aks.
C-H
krzesło
metylocykloheksanie
D w i e k o n f o r m a c j e k r z e s ł o w e o z n a c z a j ą d w a r ó ż n e k s z t a ł t y tej s a m e j cząsteczki, m o g ą c e wzajemnie w siebie p r z e c h o d z i ć — w procesie „nico w a n i a " p i e r ś c i e n i a — d z i ę k i rotacji w o k ó ł w i ą z a n i a C - C . Te d w i e s t r u k t u r y k r z e s ł o w e — i z o m e r y k o n f o r m a c y j n e — r ó ż n i ą się j e d n a k t r w a ł o ś c i ą . B a r d z i e j s t a b i l n a jest ta k o n f o r m a q " a , w k t ó r e j g r u p a m e t y l o w a zajmuje położenie e k w a t o r i a l n e . W t y m w ł a ś n i e p o ł o ż e n i u w i ą z a n i e C - C łączące g r u p ę m e t y l o w ą z p i e r ś c i e n i e m t w o r z y kąt tor s y j n y 180° z w i ą z a n i a m i 5 - 6 i 3 - 2 w p i e r ś c i e n i u . N a t o m i a s t w p r z y p a d k u położenia aksjalnego, kąt torsyjny m i ę d z y tymi s a m y m i w i ą z a n i a m i ^•--••2::>rialna grupa metylowa
Sr-z = -a grupa metylowa
-•s
'4. Projekcje
Newmana
konformacjikrzesiowych
metylocykloheksanu
w y n o s i 60°. R ó ż n i c ę t ę d o b r z e ilustrują projekcje N e w m a n a o b u k o n f o r m e r ó w m e t y l o c y k l o h e k s a n u (rys. 34). W a r t o ś ć k ą t a t o r s y j n e g o m i ę d z y w i ą z a n i a m i C - C w y n o s z ą c a 60° p o c i ą g a z a s o b ą o d d z i a ł y w a n i a s y n k l i n a l n e ; a zatem p o d s t a w n i k m e t y l o w y w p o ł o ż e n i u a k s j a l n y m d o z n a j e t a k i c h o d d z i a ł y w a ń z dwoma wiązaniami w pierścieniu cykloheksanowym, podczas g d y p r z y położe niu ekwatorialnym oddziaływania synklinalne nie występują. W konsek w e n c j i , k o n f o r m a c j a z g r u p ą metylową w p o ł o ż e n i u e k w a t o r i a l n y m jest u p r z y w i l e j o w a n a i w k a ż d e j c h w i l i o k o ł o 9 5 % cząsteczek m e t y l o c y k l o h e ksanu przyjmuje tę właśnie konformaq'ę, podczas g d y jedynie w 5 % cząsteczek p o d s t a w n i k m e t y l o w y zajmuje p o ł o ż e n i e aksjalne.
E1
DEFINICJA
Hasła Nukleofile t o związki, k t ó r y c h cząsteczki są b o g a t e w e l e k t r o n y i k t ó r e reagują z elektrofilami.
Nukleofile Centrum nukleofilowe
C e n t r u m nukleofilowe to szczególny, b o g a t y w e l e k t r o n y a t o m — albo o b s z a r — w cząsteczce z w i ą z k u nukleofilowego. Elektronie to związki, w k t ó r y c h cząsteczkach w y s t ę p u j e deficyt e l e k t r o n o w y i które reagują z nukleofilami.
Elektrofile
C e n t r u m elektrofilowe t o specyficzny, charakteryzujący się deficytem e l e k t r o n o w y m a t o m — albo o b s z a r — w cząsteczce z w i ą z k u elektrofiłowego.
Centrum HektroffloWe
Tematy pokrewne
J o n y (E2)
Z w i ą z k i o r g a n i c z n e (E4)
N i e o r g a n i c z n e cząsteczki obojętne (E3)
ofile
W i ę k s z o ś ć reakcji w c h e m i i o r g a n i c z n e j p r z e b i e g a m i ę d z y c z ą s t e c z k a m i b o g a t y m i w e l e k t r o n y a c z ą s t e c z k a m i , w k t ó r y c h w y s t ę p u j e d e f i c y t ele k t r o n o w y . Reakcja c h e m i c z n a p o l e g a n a u t w o r z e n i u n o w e g o w i ą z a n i a , a ź r ó d ł e m p o t r z e b n y c h d o t e g o e l e k t r o n ó w są c z ą s t e c z k i b o g a t e w e l e k trony. Takie bogate w elektrony cząsteczki n a z y w a m y nukleofilami (z g r e c k i e g o „ l u b i ą c y j ą d r a " ) . N a j b a r d z i e j o c z y w i s t e są w ł a ś c i w o ś c i nukleofilowe w p r z y p a d k u ujemnie naładowanych jonów z wolną parą e l e k t r o n o w ą (jak n a p r z y k ł a d j o n h y d r o k s y l o w y ) , a l e t a k ż e c z ą s t e c z k i o b o j ę t n e m o g ą w y k a z y w a ć c h a r a k t e r n u k l e o f i l o w y , jeśli z a w i e r a j ą g r u p y funkcyjne b o g a t e w elektrony (np. g r u p ę a m i n o w ą ) .
Cantrum HŚrJeofilowe
W c z ą s t e c z k a c h s u b s t a n c j i n u k l e o f i l o w y c h z n a j d u j ą się s z c z e g ó l n e a t o m y — l u b o b s z a r y — b o g a t e w e l e k t r o n y . N a z y w a m y je c e n t r a m i n u k l e o f i l o w y m i . C e n t r u m n u k l e o f i l o w y m j o n u jest a t o m mający w o l n ą p a r ę ele ktronową i obdarzony ładunkiem ujemnym. Centrum nukleofilowym w obojętnej c z ą s t e c z c e jest z a z w y c z a j a t o m z n i e w i ą ż ą c ą p a r ą e l e k t r o n o w ą (np. a t o m a z o t u l u b tlenu) albo wiązanie wielokrotne (w alkenach, alkinach lub związkach aromatycznych).
Baktrofile
Związki, w których cząsteczkach w y s t ę p u j e deficyt e l e k t r o n o w y , n a z y w a m y e l e k t r o f i l a m i ( o d g r e c k i e g o „ l u b i ą c y e l e k t r o n y " ) . Reagują o n e z nukleofilami. W oczywisty s p o s ó b elektrofilami będą d o d a t n i o n a ł a d o w a n e j o n y , a l e m o g ą n i m i b y ć t a k ż e c z ą s t e c z k i o b o j ę t n e , o ile o b e c n e są w nich p e w n e g r u p y funkcyjne (np. g r u p y k a r b o n y l o w e albo halogenki alkilowe).
Centrum elektrofilowe
W c z ą s t e c z k a c h z w i ą z k ó w elektrofil o w y c h z n a j d u j e s i ę k o n k r e t n y a t o m — albo o b s z a r — w k t ó r y m w y s t ę p u j e deficyt e l e k t r o n o w y . Ta część c z ą s t e c z k i z w a n a jest c e n t r u m e l e k t r o f i ł o w y m . C e n t r u m e l e k t r o f i l o w e jonu dodatniego stanowi a t o m o b d a r z o n y ł a d u n k i e m d o d a t n i m (np. a t o m w ę g l a w k a r b o k a t i o n i e ) . W c z ą s t e c z c e obojętnej c e n t r u m e l e k t r o f i l o w e s t a n o w i a t o m z d e f i c y t e m e l e k t r o n o w y m , z n a j d u j ą c y się w o b r ę b i e g r u p y funkcyjnej ( n p . a t o m w ę g l a l u b w o d o r u z w i ą z a n y z a t o m e m p i e r wiastka elektroujemnego, jak tlen czy azot).
E2
JONY
I
Hasła Aniony
Ujemnie n a ł a d o w a n e j o n y z w o l n ą p a r ą e l e k t r o n o w ą są nukleofilami. A t o m o b d a r z o n y ł a d u n k i e m u j e m n y m s t a n o w i centrum nukleofilowe.
Kationy
D o d a t n i o n a ł a d o w a n e jony są elektrofilami. A t o m o b d a r z o n y ł a d u n k i e m d o d a m i m s t a n o w i c e n t r u m elektrofilowe. W danej serii a n i o n ó w — o ile c e n t r u m nukleofilowe s t a n o w i w nich a t o m t e g o s a m e g o p i e r w i a s t k a — w z g l ę d n y c h a r a k t e r nukleofilowy p o k r y w a się ze w z g l ę d n ą z a s a d o w o ś c i ą . To s a m o m o ż n a p o w i e d z i e ć o serii a n i o n ó w , w której centra n u k l e o f i l o w e stanowią a t o m y p i e r w i a s t k ó w p o ł o ż o n y c h w t y m s a m y m okresie tablicy M e n d e l e j e w a . W r o z p u s z c z a l n i k a c h p r o t y c z n y c h a n i o n y , w których centra nukleofilowe mają w i ę k s z e r o z m i a r y (tzn. stanowią je a t o m y p i e r w i a s t k ó w p o ł o ż o n y c h niżej w u k ł a d z i e o k r e s o w y m ) są słabiej s o l w a t o w a n e i wykazują silniejszy c h a r a k t e r n u k l e o f i l o w y . W r o z p u s z c z a l n i k a c h a p r o t y c z n y c h w z g l ę d n y c h a r a k t e r nukleofilowy ściślej p o k r y w a się z p o r z ą d k i e m z a s a d o w o ś c i .
Porównywanie charakteru nukleofilowego
Tematy pokrewne
Aniony
Moc k w a s ó w (G2)
M o c z a s a d (G3)
U j e m n i e n a ł a d o w a n y j o n — n p . j o n h y d r o k s y l o w y (rys. 1) — jest b o g a t y w e l e k t r o n y i w y k a z u j e c h a r a k t e r n u k l e o f i l o w y . A t o m , k t ó r y jest o b d a rzony ładunkiem ujemnym — i wolną parą elektronową — stanowi w takim jonie c e n t r u m nukleofilowe; w p r z y p a d k u jonu h y d r o k s y l o w e g o jest t o a t o m t l e n u . W n i e k t ó r y c h j o n a c h ( n p . w j o n i e k a r b o k s y l a n o w y m . ) ł a d u n e k u j e m n y m o ż e b y ć r o z d z i e l o n y m i ę d z y d w a l u b więcej a t o m ó w dzięki p r o c e s o w i z w a n e m u delokalizacja. W jonie k a r b o k s y l a n o w y m o b a a t o m y t l e n u d z i e l ą m i ę d z y s i e b i e ł a d u n e k u j e m n y i o b a są c e n t r a m i n u k l e o f i l o w y m i (rys. 1). (a)
centrum nukleofilowe
„ „,_ n £ L
L
:o: ! II ł o:e
H—o: —. s 1. Przykłady
czynników
centrum —kilowe
n n t
0..
:o:
^—^
x
nukleofilowych:
(a) jon hydroksylowy;
1
R (b) jon
>
/ C
^o:
karboksylanowy
Kationy
W d o d a t n i o n a ł a d o w a n y m jonie w y s t ę p u j e deficyt e l e k t r o n o w y i jon taki w y k a z u j e c h a r a k t e r e l e k t r o f i l o w y . A t o m , k t ó r y jest n o ś n i k i e m ł a d u n k u dodatniego, stanowi c e n t r u m elektrofilowe jonu. W p r z y p a d k u karbokat i o n u (rys. 2) jest n i m a t o m w ę g l a . W n i e k t ó r y c h s u b s t a n c j a c h ( n p . w j o n i e a l l i l o w y m ) istnieje m o ż l i w o ś ć d e l o k a l i z a c j i ł a d u n k u d o d a t n i e g o p o m i ę d z y d w a l u b więcej a t o m ó w ; w t a k i m p r z y p a d k u w s z y s t k i e a t o m y o b d a r z o n e częścią t e g o ł a d u n k u s t a n o w i ą c e n t r a e l e k t r o f i l o w e (rys. 2 ) .
(a) H
, centrum elektrofilowe
(b)
centrum elektrofilowe eiewroniowe
l>
Rys. 2. Przykłady
X
czynników
Porównywanie charakteru nukleofiłowego
elektrofilowych:
H
H
H
I
^
I
(a) karbokation;
(b) kation
I
fc
centrum /elektrofilowe
H
|>
allitowy
W d a n e j serii a n i o n ó w — o ile c e n t r a n u k l e o f i l o w e s t a n o w i ą w n i c h atomy tego samego pierwiastka — względna nukleofilowość p o k r y w a się ze w z g l ę d n ą zasadowością. N a p r z y k ł a d w z g l ę d n a nukleofilowość w serii z w i ą z k ó w t l e n o w y c h ( R O " > H C r » R C O 2 ) o d p o w i a d a ich względnej zasadowości. To s a m o dotyczy anionów, w których centra nukleofilowe stanowią pierwiastki p o ł o ż o n e w t y m s a m y m okresie tablicy M e n d e ł e j e w a ( n p . C, N , O , F). A z a t e m s z e r e g n u k l e o f i l o w o ś c i a n i o n ó w R3C~ > R2N" > R O " > F~ jest t a k i s a m j a k s z e r e g i c h z a s a d o w o ś c i . P o r z ą d e k t e n o d z w i e r c i e d l a elektroujemność pierwiastków, których a t o m y stanowią centra nukleofi l o w e w a n i o n a c h . I m b a r d z i e j e l e k t r o u j e m n y a t o m ( n p . F ) , t y m silniej wiąże o n swoje elektrony i w t y m mniejszym stopniu mogą one b y ć w y k o r z y s t a n e d o t w o r z e n i a n o w y c h w i ą z a ń (tzn. t y m mniejsza nukleofi lowość anionu). O b r a z k o m p l i k u j e się, g d y p o r ó w n u j e m y a n i o n y , w k t ó r y c h c e n t r a nukleofilowe stanowią a t o m y z r ó ż n y c h o k r e s ó w tablicy Mendełejewa. Względna nukleofilowość niekoniecznie odzwierciedla w ó w c z a s wzglę d n ą z a s a d o w o ś ć . Istotny w p ł y w m a tu b o w i e m r o z p u s z c z a l n i k , w któ r y m p r z e b i e g a j ą reakcje. W r o z p u s z c z a l n i k a c h p r o t y c z n y c h , t a k i c h jak w o d a c z y a l k o h o l , silniejsze w ł a ś c i w o ś c i n u k l e o f i l o w e w y k a z y w a ć b ę d ą t e a n i o n y , w k t ó r y c h c e n t r a n u k l e o f i l o w e są w i ę k s z e , a w i ę c t w o r z o n e p r z e z a t o m y p o ł o ż o n e n i ż e j w u k ł a d z i e o k r e s o w y m ( n p . a n i o n S " jesl bardziej nukleofilowy — choć mniej z a s a d o w y — niż anion O ) . Wynika t o z f a k t u , iż r o z p u s z c z a l n i k i p r o t y c z n e m o g ą t w o r z y ć w i ą z a n i a w o d o r o w e z a n i o n a m i . I m m n i e j s z y a n i o n , t y m silniejsza j e g o s o l w a t a c j a i t y m trudniej w c h o d z i o n w reakcje jako nukleofil. -
2
2 -
( B >
O
II Me Rys. 3. (a) Dimetyloformamid
Me
(DMF); (b) sulfotlenek
dimetylowy
(DMSO)
W rozpuszczalnikach p r o t y c z n y c h p o r z ą d e k nukleofilowości dla kil k u p o w s z e c h n i e s p o t y k a n y c h a n i o n ó w jest następujący: S H " > C N " > T > O H " > N " > Br" > C H C 0 " > Cl" > F " 3
3
2
K i e d y reakcję p r o w a d z i się w r o z p u s z c z a l n i k u o r g a n i c z n y m n i e z d o l n y m d o tworzenia wiązań w o d o r o w y c h z anionem (np. D M F lub DMSO; rys. 3), p o r z ą d e k n u k l e o f i l o w o ś c i z m i e n i a się i ściślej o d p o w i a d a p o r z ą d k o w i zasadowości. N a przykład szereg nukleofilowości jonów halogenk o w y c h w D M S O jest n a s t ę p u j ą c y : F " > C l " > Br" > I"
NIEORGANICZNE CZĄSTECZKI OBOJĘTNE
Hasła M ó w i ą c , że w i ą z a n i e m i ę d z y d w o m a a t o m a m i ulega polaryzacji, m a m y n a m y ś l i to, iż w i ą ż ą c a p a r a e l e k t r o n o w a w w i ę k s z y m s t o p n i u n a l e ż y d o a t o m u p i e r w i a s t k a bardziej e l e k t r o u j e m n e g o . W w y n i k u polaryzacji t e n w ł a ś n i e a t o m staje się b o g a t s z y w e l e k t r o n y i m o ż e s t a n o w i ć c e n t r u m n u k l e o f i l o w e . D r u g i — mniej e l e k t r o u j e m n y — a t o m , z e w z g l ę d u n a swój deficyt e l e k t r o n o w y , staje się c e n t r u m elektrofilowym. Pierwiastki silnie e l e k t r o u j e m n e p o ł o ż o n e są w p r a w e j części u k ł a d u o k r e s o w e g o i z w y k l e mają w o l n e p a r y e l e k t r o n ó w walencyjnych. W z g l ę d n a r e a k t y w n o ś ć c e n t r ó w n u k l e o f i l o w y c h w obojętnych cząsteczkach z a l e ż y o d t e g o , jak potrafią one r a d z i ć sobie z ł a d u n k i e m d o d a t n i m , k t ó r y zyskują p o d c z a s reakcji. Najbardziej e l e k t r o u j e m n e a t o m y są najsłabszymi nukleofilami. Z g o d n i e z tą zależnością a z o t jest silniejszym nukleofilem n i ż tlen, k t ó r e g o nukleofilowość jest z kolei w i ę k s z a niż fluoru. W z g l ę d n a elektrofilowość a t o m ó w w o d o r u w cząsteczkach r ó ż n y c h z w i ą z k ó w z a l e ż y o d t r w a ł o ś c i powstającego p o d c z a s reakcji j o n u . A t o m w o d o r u z w i ą z a n y z a t o m e m a z o t u jest s ł a b y m elektrofilem; jego elektrofilowość w z r a s t a z n a c z n i e w cząsteczkach, w k t ó r y c h z w i ą z a n y jest z a t o m e m f l u o r o w c a . M o ż n a więc p o w i e d z i e ć , że elektrofilowość a t o m u w o d o r u z a l e ż y o d elektroujemności a t o m u z n i m sąsiadującego. Opierając się n a w z g l ę d n e j nukleofilowości l u b elektrofilowości o b e c n y c h w cząsteczce r e a k t y w n y c h c e n t r ó w , m o ż n a p r z e w i d z i e ć , czy b ę d z i e o n a r e a g o w a ć jako elektrofil, czy j a k o nukleofil. Tematy pokrewne
Wiązania spolaryzowane
Moc k w a s ó w
(G2)
M o c z a s a d (G3)
Jeżeli a t o m y d w ó c h p i e r w i a s t k ó w r ó ż n i ą c y c h s i ę e l e k t r o u j e m n o ś c i ą są z e sobą połączone chemicznie, u t w o r z o n e p r z e z nie wiązanie ulega polary zacji. O z n a c z a t o , ż e w i ą ż ą c a p a r a e l e k t r o n o w a zostaje p r z e s u n i ę t a w k i e r u n k u a t o m u pierwiastka bardziej elektroujemnego. Nadaje to t e m u ato m o w i niewielki ładunek ujemny i czyni zeń centrum nukleofilowe. W o d w r o t n e j sytuacji znajdzie się a t o m p i e r w i a s t k a o mniejszej elektrou jemności: w w y n i k u polaryzacji wiązania uzyskuje o n niewielki ł a d u n e k d o d a t n i i staje się c e n t r u m e l e k t r o f i l o w y m (rys. 2). I m dalej n a p r a w o
ó
:c\: ~ Al
HÓ +
H
<5+
(ó~) i elektrofilowe
H—F:
J
<-:cV
H
Centra nukleofilowe
6+
5+
(ó+) w elektrycznie
ći:<5-
obojętnych
cząsteczkach
nieorganicznych
w u k ł a d z i e o k r e s o w y m p o ł o ż o n y p i e r w i a s t e k , t y m w i ę k s z a jest j e g o e l e ktroujemność. A z a t e m fluor p o d w z g l ę d e m elektroujemności góruje n a d tlenem, który z kolei w y p r z e d z a w t y m p o r z ą d k u azot. Z w r ó ć m y u w a g ę , ż e a t o m y w s z y s t k i c h t y c h p i e r w i a s t k ó w mają w o l n e p a r y e l e k t r o n ó w walencyjnych. Jest t o kolejna cecha szczególna a t o m ó w o właściwościach nukleofilowy ch.
leof i l o w o ś ć
W o p i s a n y c h w y ż e j cząsteczkach znajduje się z a r ó w n o c e n t r u m elektrofi lowe, jak i nukleofilowe; m o g ą więc o n e r e a g o w a ć jako nukleofile b ą d ź jako elektronie. Z w y k l e j e d n a k d a n y związek w y k a z u j e preferencje d o r e a g o w a n i a w j e d e n z d w ó c h m o ż l i w y c h s p o s o b ó w . Staje s i ę t o j a s n e p o p o r ó w n a n i u względnej nukleofilowości i elektrofilowości centrów rea k t y w n y c h . Z a s t a n ó w m y się n a p o c z ą t e k n a d w z g l ę d n ą nukleofilowością c e n t r ó w , k t ó r e s t a n o w i ą w c z ą s t e c z c e a t o m y N , O i F . Jeśli p o r ó w n a m y położenie tych trzech pierwiastków w układzie okresowym, stwier d z i m y , ż e f l u o r jest b a r d z i e j e l e k t r o u j e m n y o d t l e n u , a t l e n — b a r d z i e j o d a z o t u . Jeśli j e d n a k p o r ó w n a m y n u k l e o f i l o w o ś ć a t o m ó w t y c h p i e r w i a s t k ó w , o k a ż e s i ę , ż e a z o t jest s i l n i e j s z y m n u k l e o f i l e m n i ż t l e n , a t l e n z k o l e i — s i l n i e j s z y m n i ż fluor. Względną nukleofilowość r o z p a t r y w a n y c h a t o m ó w m o ż n a wyjaśnić, a n a l i z u j ą c p r o d u k t y , k t ó r e p o w s t a w a ł y b y , gdyby a t o m y t e z a c h o w y w a ł y s i ę j a k n u k l e o f i l e . P o r ó w n a j m y c z ą s t e c z k i t r z e c h z w i ą z k ó w : H F , H2O oraz N H ? i z o b a c z m y , co b y się stało, g d y b y w s z y s t k i e o n e m i a ł y u t w o r z y ć w i ą z a n i e z p r o t o n e m (rys. 2). P o n i e w a ż w k a t i o n i e w o d o r o w y m n i e m a ż a d n y c h elektronów, o b a elektrony tworzące takie wiązanie m u s i a ł y b y p o c h o d z i ć o d c e n t r ó w nukleofilowych (tzn. a t o m ó w F, O i N ) . W r e z u l t a c i e a t o m y te o b d a r z o n e z o s t a ł y b y ł a d u n k i e m d o d a t n i m . Jeśli nukleofilem byłby fluorowodór, ładunek dodatni przypadłby w udziale a t o m o w i fluoru. P o n i e w a ż j e d n a k fluor jest p i e r w i a s t k i e m silnie elektrou j e m n y m , j e g o a t o m y n i e tolerują ł a d u n k u d o d a t n i e g o . A w i ę c o d p o w i e d n i a r e a k c j a w t y m w y p a d k u n i e z a j d z i e . T l e n jest p i e r w i a s t k i e m o m n i e j s z e j e l e k t r o u j e m n o ś c i i j e g o a t o m y n i e c o lepiej z n o s z ą ł a d u n e k d o d a t n i ; w m i e s z a n i n i e reakcyjnej m o g ł a b y w i ę c ustalić się r ó w n o w a g a m i ę d z y formą n a ł a d o w a n ą i obojętną. Spośród trzech r o z p a t r y w a n y c h p i e r w i a s t k ó w n a j m n i e j e l e k t r o u j e m n y jest a z o t ; j e g o a t o m y tolerują ł a d u -
— F
:
^
H - F © '
-.;
2. Kationy powstające
H podczas
X
^ H
H
rT
H
reakcji, w których HF, H2O i NH3 działają jako
nukleofile
n e k d o d a t n i n a tyle d o b r z e , że reakcja z p r o t o n e m z a c h o d z i w s p o s ó b n i e o d w r a c a l n y , p r o w a d z ą c d o p o w s t a n i a soli. T a k w i ę c a z o t jest s i l n y m n u k l e o f i l e m i z a z w y c z a j w t a k i m w ł a ś n i e c h a r a k t e r z e r e a g u j e , n a t o m i a s t w ł a ś c i w o ś c i n u k l e o f i l o w e f l u o r o w c ó w są słabo z a z n a c z o n e i r z a d k o przejawiają się w reakcjach c h e m i c z n y c h . W a r t o n a koniec z a u w a ż y ć , że cząsteczki wszystkich r o z p a t r y w a n y c h z w i ą z k ó w ( H F , H2O, NH3) są s ł a b s z y m i n u k l e o f i l a m i n i ż o d p o w i a d a j ą c e i m a n i o n y (F~, O H " , N H " ) . 2
Elektrofilowość
Podobną — choć odwróconą — argumentaq"ę m o ż n a zastosować przy analizowaniu względnej elektrofilowości a t o m ó w w cząsteczkach róż n y c h z w i ą z k ó w . P o r ó w n a j m y n a p r z y k ł a d elektrofilowość a t o m ó w w o d o r u w H F , H2O i NH3. W t y m w y p a d k u reakcja z s i l n y m n u k l e o f i l e m — l u b z a s a d ą — p r o w a d z i ł a b y d o p o w s t a n i a a n i o n ó w (rys. 3). A t o m flu o r u — n a j b a r d z i e j e l e k t r o u j e m n e g o z t r z e c h p i e r w i a s t k ó w — najlepiej p o t r a f i s t a b i l i z o w a ć ł a d u n e k u j e m n y , a z a t e m j o n fluorkowy jest n a j t r w a lszy z trzech j o n ó w w c h o d z ą c y c h tu w grę. A t o m tlenu także jest w stanie s t a b i l i z o w a ć ł a d u n e k u j e m n y , c h o ć n i e t a k d o b r z e j a k fluor. A t o m y n a j m n i e j e l e k t r o u j e m n e g o a z o t u w n a j m n i e j s z y m s t o p n i u stabilizują ł a d u n e k u j e m n y i j o n NH2~ j e s t n a j m n i e j t r w a ł y . N a j s t a b i l n i e j s z e a n i o n y powstają najłatwiej, a p r o t o n y t r a c o n e p r z e z cząsteczki w trakcie p o w s t a w a n i a t a k i c h w ł a ś n i e a n i o n ó w są n a j s i l n i e j s z y m i e l e k t r o f i l a m i . T a k w ł a ś n i e jest w p r z y p a d k u H F . I n a c z e j w y g l ą d a s y t u a c j a z a m o n i a k i e m : a t o m w o d o r u w c z ą s t e c z c e t e g o z w i ą z k u jest b a r d z o s ł a b y m c e n t r u m ele ktrofilowym, p o n i e w a ż powstający w w y n i k u jego utraty a n i o n jest nie trwały. Dlatego też aniony zawierające a t o m azotu powstają wyłącznie pod w p ł y w e m bardzo mocnych zasad.
>;« H Rys. 3. Aniony elektrofile
Właściwości
powstające
podczas
H +
x
h
HF, HzO i NH3 działają
O..
® —
H
nukleofil
H
reakcji, w których
jako
M o ż n a p r z e w i d y w a ć , czy w reakcjach chemicznych cząsteczka z a c h o w a s i ę j a k n u k l e o f i l , c z y j a k e l e k t r o n ! w z a l e ż n o ś c i o d n u k l e o f i l o w o ś c i i ele k t r o f i l o w o ś c i r e a k t y w n y c h c e n t r ó w w niej o b e c n y c h . N a p r z y k ł a d w cząsteczce a m o n i a k u w y s t ę p u j e z a r ó w n o c e n t r u m elektrofilowe, jak i nukleofilowe. A m o n i a k j e d n a k zazwyczaj reaguje jako nukleofil, ponie w a ż a t o m a z o t u stanowi silne c e n t r u m nukleofilowe, a t o m w o d o r u za£ jest s ł a b y m c e n t r u m e l e k t r o f i l o w y m . I n a c z e j jest w p r z y p a d k u t a k i c h
W
H
H
'O• H
H
H
jako (a) nukleofil
i (b)
elektrofil
:NH
. . 0 'o:
2
H
elektrofil
elektrofil
Rys. 4. Woda reagująca
+
H
nukleofil
+
H—NH
Z
z w i ą z k ó w , j a k f l u o r o w o d ó r c z y c h l o r e k g l i n u , k t ó r e najczęściej w y k a z u j ą c h a r a k t e r e l e k t r o f i l o w y . Dzieje s i ę t a k d l a t e g o , ż e c e n t r a n u k l e o f i l o w e w c z ą s t e c z k a c h o b u t y c h s u b s t a n c j i ( a t o m y f l u o r o w c a ) są s ł a b e , n a t o m i a s t c e n t r a n u k l e o f i l o w e ( H l u b Al) są z n a c z n i e silniejsze. W o d a jest z w i ą z kiem, k t ó r y r ó w n i e d o b r z e m o ż e z a c h o w y w a ć się jak nukleofil i jak elek trofil. N a p r z y k ł a d z p r o t o n a m i c z ą s t e c z k a w o d y r e a g u j e j a k n u k l e o f i l , a z a n i o n a m i — j a k elektrofil (rys. 4).
ZWIĄZKI ORGANICZNE
Hasła W cząsteczkach a l k a n ó w n i e występują centra n u k l e o f i l o w e ani elektrofilowe; z w i ą z k i te n i e są r e a k t y w n e . Lokalizując w i ą z a n i a p o l a r n e w g r u p a c h funkcyjnych, m o ż n a z i d e n t y f i k o w a ć centra n u k l e o f i l o w e i elektrofilowe. Przyjmuje się, że w i ą z a n i a C - H i C - C nie są s p o l a r y z o w a n e . A t o m w ę g l a z w i ą z a n y z a t o m e m tlenu l u b fluorowca s t a n o w i c e n t r u m elektrofilowe. N i e k t ó r e centra elektrofilowe i nukleofilowe są n a tyle słabe, że n i e mają p r a k t y c z n i e ż a d n e g o w p ł y w u n a właściwości c h e m i c z n e cząsteczki.
Polanie grupy funkcyjne
Alkeny, alkiny i pierścienie a r o m a t y c z n e są nukleofilami. W i ą z a n i a n i e n a s y c o n e w tych z w i ą z k a c h stanowią b o w i e m o b s z a r y d u ż e j gęstości elektronowej i zachowują się jak centra nukleofilowe. Tematy
pokrewne
R o z p o z n a w a n i e g r u p funkcyjnych ( C l ) N i e o r g a n i c z n e cząsteczki obojętne (E3)
M o c k w a s ó w (G2) M o c z a s a d (G3)
Alkany
W cząsteczkach alkanów występują pojedyncze wiązania węgiel-węgiel i w ę g i e l - w o d ó r . Z w i ą z k i t e n i e są r e a k t y w n e . Z e w z g l ę d u n a ściśle k o w a lencyjny charakter wiązań* w cząsteczkach a l k a n ó w nie występują centra n u k l e o f i l o w e a n i e l e k t r o f i l o w e . P o n i e w a ż z a ś w i ę k s z o ś ć reakcji o r g a n i c z nych przebiega z u d z i a ł e m takich właśnie centrów, alkany nie wykazują reaktywności chemicznej.
Polarne grupy funkcyjne
O p i e r a j ą c się n a w z g l ę d n e j e l e k t r o u j e m n o ś c i a t o m ó w o b e c n y c h w g r u p i e funkcyjnej, m o ż n a z i d e n t y f i k o w a ć w niej c e n t r a n u k l e o f i l o w e i e l e k t r o f i lowe. Warto p r z y tym pamiętać o następujących regułach: • W i ą z a n i a C - H i C - C są ściśle k o w a l e n c y j n e (nie są s p o l a r y z o w a n e ) i dlatego ż a d e n z biorących w nich udział a t o m ó w nie stanowi centrum nukleofil o w e g o ani elektrofilowego. • A z o t p o ł o ż o n y jest w u k ł a d z i e o k r e s o w y m o b o k w ę g l a , p o j e g o p r a w e j s t r o n i e ; jest o n z a t e m b a r d z i e j o d t l e n u e l e k t r o u j e m n y , a l e r ó ż n i c a ta n i e jest d u ż a i w i ą z a n i a N - C są w n i e w i e l k i m s t o p n i u s p o l a r y z o w a n e . Elektrofilowy charakter a t o m u w ę g l a biorącego udział w takim wiązaniu można zwykle pominąć.
* Czyli brak polaryzacji — przyp. tłum.
• K o w a l e n c y j n e w i ą z a n i a N - H i O - H są s p o l a r y z o w a n e ; a t o m y a z o t u i tlenu stanowią w nich silne centra nukleofilowe, a a t o m w o d o r u — słabe c e n t r u m elektrofilowe. • K o w a l e n c y j n e w i ą z a n i a C = 0 , C = N i C = N są s p o l a r y z o w a n e ; a t o m y tlenu i azotu stanowią centra nukleofilowe, a a t o m węgla - - centrum elektrofilowe. • K o w a l e n c y j n e w i ą z a n i a C - 0 i C - X (X = f l u o r o w i e c ) są s p o l a r y z o w a n e ; a t o m tlenu s t a n o w i u m i a r k o w a n i e silne c e n t r u m nukleofilowe, n a t o miast a t o m fluorowca wykazuje slaby charakter nukleofilowy. A t o m w ę g l a jest c e n t r u m e l e k t r o f i l o w y m . Stosując p o w y ż s z e w s k a z ó w k i , m o ż n a z i d e n t y f i k o w a ć centra nukleofi l o w e i e l e k t r o f i l o w e w najczęściej s p o t y k a n y c h g r u p a c h f u n k c y j n y c h ; a t o m y obdarzone c z ą s t k o w y m ł a d u n k i e m u j e m n y m stanowią centra nukleofilowe, a atomy obdarzone cząstkowym ładunkiem dodatnim — c e n t r a e l e k t r o f i l o w e (rys. 1). N i e w s z y s t k i e c e n t r a n u k l e o f i l o w e i e l e k t r o f i l o w e są j e d n a k o w o r e a k t y w n e . N a p r z y k ł a d a t o m a z o t u jest silniejszym nukleofilem n i ż a t o m t l e n u . A t o m y f l u o r o w c ó w są b a r d z o s ł a b y m i n u k l e o f i l a m i i z a z w y c z a j n i e reagują z e l e k t r o f i l a m i , o ile t e o s t a t n i e mają d o s t ę p d o s i l n i e j s z y c h centrów nukleofilowy ch. A t o m y w o d o r u z w i ą z a n e z a t o m a m i fluorowca są b a r d z i e j e l e k t r o f i l o w e n i ż w t e d y , g d y p o ł ą c z o n e są z a t o m a m i t l e n u . Natomiast atomy tego samego w o d o r u związane z atomami azotu wyka zują b a r d z o s ł a b y c h a r a k t e r e l e k t r o f i l o w y . Biorąc t o w s z y s t k o p o d u w a g ę , m o ż n a p r z e w i d y w a ć , ż e n i e k t ó r e g r u p y funkcyjne b ę d ą p r a w d o p o d o b n i e r e a g o w a ć jak nukleofile, a i n n e w y k a ż ą w reakcjach charakter elektrofilowy. N a p r z y k ł a d a m i n y , alko h o l e i etery n a j p r a w d o p o d o b n i e j zachowają się jak nukleofile, p o n i e w a ż w ich c z ą s t e c z k a c h w y s t ę p u j ą s i l n e c e n t r a n u k l e o f i l o w e i s ł a b e c e n t r a e l e -
H C'
Mi
3
^CH
H—O. \
3
keton
l\
H C—o:
H
amid
H,C'
3
<5+
'
- O f
Centra nukleofilowe
="cznych
H
(d+)
H C
H C
•o:
3
3
:o:*~
:o:°l!o+ ^ C H
X
II,
-CH.
CH
3
C ^
3
chlorek kwasu karboksylowego
bezwodnik kwasu karboksylowego
II 6+
3
+
ester
:o:^ H
H C
aldehyd
C ^
3
(<5+ CH-,
kwas karboksylowy
CH
CH
3
3
:o:«3
-Ó-
N
•O*
(<*+)
(5+ C H
H C
-
halogenek alkilowy
alkohol
amina
3
i elektrofilowe
H C 3
w cząsteczkach
s
ci: najczęściej
ÓD+ (Ó-) (<5+)
centrum nukleofilowe centrum elektrofilowe stabe centrum nukleofilowe słabe centrum elektrofilowe
spotykanych
klas
związków
ktrofilowe. Halogenki alkilowe z a p e w n e w y k a ż ą charakter elektrofilowy ze w z g l ę d u n a silne centra elektrofilowe — i słabe centra nukleofilowe — o b e c n e w ich cząsteczkach. A l d e h y d y i k e t o n y m o g ą r e a g o w a ć z a r ó w n o j a k n u k l e o f i l e , j a k i j a k e l e k t r o f i l e , p o n i e w a ż w y s t ę p u j ą c e w ich c z ą s t e c z k a c h c e n t r a o b u r o d z a j ó w są s i l n e . N i e k t ó r e g r u p y funkcyjne zawierają p o kilka c e n t r ó w nukleofilowych i e l e k t r o f i l o w y c h . D o tej k a t e g o r i i n a l e ż ą n a p r z y k ł a d k w a s y k a r b o k s y l o w e i ich p o c h o d n e ; w c z ą s t e c z k a c h t a k i c h z w i ą z k ó w istnieje k i l k a c e n t r ó w , z k t ó r y m i m o g ą r e a g o w a ć n u k l e o f i l e b ą d ź elektrofile. Węglowodory nienasycone
Nie w e wszystkich g r u p a c h funkcyjnych występują wiązania polarne. Alkeny, alkiny i związki aromatyczne to p r z y k ł a d y związków, w których o b e c n e są n i e n a s y c o n e w i ą z a n i a k o w a l e n c y j n e . O b s z a r t y c h w i ą z a ń jest bogaty w elektrony i wykazuje charakter nukleofilowy. A zatem c e n t r u m n u k l e o f i l o w y m w c z ą s t e c z k a c h t y c h z w i ą z k ó w jest n i e k o n k r e t n y a t o m , a l e w i ą z a n i e n i e n a s y c o n e (rys. 2)!
(a)
centrum nukleofilowe Rys. 2. Centra nukleofilowe
centrum nukleofilowe w: (a) alkinie; (b) alkenie;
(c) związku
aromatycznym
Fi
REAKCJE
W chemii organicznej w i ę k s z o ś ć reakcji z a c h o d z i m i ę d z y nukleofilami i elektrofilami. Reakcje polegają n a t y m , ż e n u k l e o f i l o w e c e n t r u m w nukleofilu t w o r z y n o w e w i ą z a n i e z elektrofilowym c e n t r u m w elektrofilu. M o ż n a w y o d r ę b n i ć następujące t y p y reakcji o r g a n i c z n y c h : reakcje k w a s - z a s a d a , p r z e k s z t a ł c e n i a g r u p funkcyjnych i t w o r z e n i e n o w y c h w i ą z a ń w ę g i e l - w ę g i e l . Reakcje m o ż n a też podzielić w e d ł u g m e c h a n i z m ó w , z g o d n i e z k t ó r y m i z a c h o d z ą . P o s z c z e g ó l n e klasy związków organicznych charakteryzuje zdolność wchodzenia w k o n k r e t n e t y p y reakcji. Tematy pokrewne
Definicja (El) Z w i ą z k i o r g a n i c z n e (E4)
Substytucja nukleofilowa (L2)
Powstawanie wiązań
Synteza organiczna jest sztuką t w o r z e n i a z ł o ż o n y c h cząsteczek z p r o s tych substancji wyjściowych. Proces taki m o ż e o b e j m o w a ć wiele e t a p ó w , czyli p o j e d y n c z y c h reakcji. P r o j e k t o w a n i e s y n t e z y p r z y p o m i n a n i e c o g r ę w s z a c h y . A r c y m i s t r z s z a c h o w y m u s i z n a ć s p e c y f i k ę p o s z c z e g ó l n y c h fi g u r i s p o s ó b i c h p o r u s z a n i a się, z a r i i m p r z y s t ą p i d o o b m y ś l a n i a s t r a t e g i i r o z g r y w k i . W p r z y p a d k u c h e m i k a o r g a n i k a n i e z b ę d n a jest z n a j o m o ś ć c z ą s t e c z e k , z k t ó r y m i m a s i ę d o c z y n i e n i a , i r o d z a j ó w reakcji, k t ó r e m o ż na przeprowadzić: wtedy dopiero można przystąpić do zaplanowania „strategii r o z g r y w k i " , czyli konkretnej syntezy. Zdobycie w i e d z y o reakcjach w r n e u n i k n i o n y sposób w i ą ż e się z o g r o m n ą pracą pamięciową, ale jest w t y m w s z y s t k i m także logika. Z a s a d n i czo, w i ę k s z o ś ć reakcji o r g a n i c z n y c h p o l e g a n a t y m , ż e c z ą s t e c z k i b o g a t e w elektrony tworzą wiązania z cząsteczkami u b o g i m i w elektrony (tzn. nukleonie tworzą wiązania z elektrofilami). M ó w i ą c bardziej precyzyj nie, w i ą z a n i e powstaje m i ę d z y n u k l e o f i l o w y m c e n t r u m w nukleofilu a elektrofilowym c e n t r u m w elektrofilu.
Typy reakcji
W c h e m i i o r g a n i c z n e j s p o t y k a się o g r o m n ą l i c z b ę r o z m a i t y c h reakcji, a l e o b r a z t e n m o ż n a u p r o ś c i ć , g r u p u j ą c reakcje w k i l k a k a t e g o r i i . N a początek m o ż e m y podzielić reakcje następująco: • reakcje k w a s - z a s a d a , • przekształcenia g r u p funkcyjnych, • tworzenie wiązań węgiel-węgiel. P i e r w s z a z t y c h k a t e g o r i i jest s t o s u n k o w o p r o s t a i o b e j m u j e reakcje m i ę d z y k w a s e m i z a s a d ą p r o w a d z ą c e d o p o w s t a n i a soli. Reakcje t e o m ó -
w i o n ę są w sekcji G. Z r e a k c j a m i d r u g i e j k a t e g o r i i m a m y d o c z y n i e n i a w t e d y , g d y p e w n ą g r u p ę funkcyjną m o ż n a przekształcić w inną. Z a z w y czaj reakcje t e są d o ś ć p r o s t e i z a c h o d z ą z d u ż ą w y d a j n o ś c i ą . T r z e c i a k a t e g o r i a reakcji m a o g r o m n e z n a c z e n i e w c h e m i i o r g a n i c z n e j , p o n i e w a ż p r o c e s y te p o z w a l a j ą c h e m i k o w i n a k o n s t r u o w a n i e w i e l c e s k o m p l i k o w a nych cząsteczek z prostych m a t e r i a ł ó w wyjściowych. M ó w i ą c najogól n i e j , w ł a ś n i e reakcje t e g o t y p u są z a z w y c z a j n a j t r u d n i e j s z e i n a j b a r d z i e j k a p r y ś n e . N i e k t ó r e z n i c h mają t a k w i e l k i e z n a c z e n i e p r a k t y c z n e , ż e n o s z ą n a z w ę o d n a z w i s k u c z o n y c h , k t ó r z y p i e r w s i p r z e p r o w a d z i l i je i z b a d a l i ( n p . reakcja G r i g n a r d a c z y C l a i s e n a ) . I n n y s p o s ó b klasyfikaq'i reakcji o r g a n i c z n y c h p o l e g a n a i c h g r u p o w a n i u w e d ł u g m e c h a n i z m ó w , z g o d n i e z k t ó r y m i przebiegają. S p o s ó b ten jest b a r d z o p r z y d a t n y z t e g o w z g l ę d u , ż e p o s z c z e g ó l n e k l a s y z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h ulegają t y l k o n i e k t ó r y m r e a k c j o m . T a b e l a 1 m o ż e s ł u ż y ć j a k o p o d s u m o w a n i e w i a d o m o ś c i o t y m , j a k i m t y p o m reakcji ulegają poszczególne klasy z w i ą z k ó w organicznych.
Tabela
1. Typy reakcji,
którym
ulegają
poszczególne
klasy związków
Typ reakcji
Klasa związków organicznych
Sekcja
Addycja elektrofilowa
alkeny i alkiny
H
Substytucja elektrofilowa
związki aromatyczne
I
Addycja nukleofilowa
aldehydy i ketony
J
Substytucja nukleofilowa
pochodne kwasów karboksylowych halogenki alkilowe
K L
Eliminacja
alkohole i halogenki alkilowe
M, L
Redukcja
alkeny, alkiny, związki aromatyczne, aldehydy, ketony, nitryle, kwasy karboksylowe i ich pochodne
H-N
Utlenienie
alkeny, alkohole, aldehydy
H-N
Reakcje kwas-zasada
kwasy karboksylowe, fenole, aminy
G
F2
MECHANIZMY
Hasła M e c h a n i z m opisuje s p o s ó b , w jaki reakcja p r z e b i e g a ; p o k a z u j e on, co dzieje się z e l e k t r o n a m i w a l e n c y j n y m i p o d c z a s t w o r z e n i a się i r o z r y w a n i a w i ą z a ń w trakcie reakcji. D o p o k a z a n i a r u c h ó w e l e k t r o n ó w walencyjnych w trakcie p o w s t a w a n i a i r o z r y w a n i a w i ą z a ń stosuje się z a k r z y w i o n e strzałki. Rysuje się je w taki s p o s ó b , ż e b y p r o w a d z i ł y o d miejsca b ę d ą c e g o ź r ó d ł e m d w ó c h e l e k t r o n ó w ( n p . o d a t o m u z wolną parą elektronową albo z e ś r o d k a wiązania, które m a ulec z e r w a n i u ) . G r o t strzałki wskazuje zaś miejsce, d o k t ó r e g o elektrony się przemieszczą. Jeśli mają o n e stać się niewiążącą p a r ą elektronową n a k t ó r y m ś z a t o m ó w , strzałka wskazuje ten właśnie a t o m . Jeśli e l e k t r o n y zostają w y k o r z y s t a n e d o u t w o r z e n i a n o w e g o wiązania, strzałka w s ka zuje miejsce, w k t ó r y m w y p a d n i e j e g o ś r o d e k .
> strzałki. .
D o p o k a z a n i a , co dzieje się z p o j e d y n c z y m i e l e k t r o n a m i p o d c z a s reakcji w o l n o r o d n i k o w y c h , stosuje się z a k r z y w i o n e strzałki z p o j e d y n c z y m g r o t e m . R o z r y w a n i e w i ą z a ń p o d c z a s reakcji wolnorodnikowych polega n a rozpadzie homolitycznym, w wyniku którego d w a elektrony z p a r y wiążącej przemieszczają się d o różnych a t o m ó w . W p r z y p a d k u w i ę k s z o ś c i reakcji or ganicz nych m a m y j e d n a k d o czynienia z r o z p a d e m h e t e r o l i t y c z n y m , w k t ó r y m oba wiążące elektrony przemieszczają się j a k o p a r a d o j e d n e g o z a t o m ó w połączonych p o c z ą t k o w o w i ą z a n i e m .
ZąkMjwioae grotem
Tematy pokrewne
Definicja
Moc
kwasów
(G2)
W i e d z a o występujących w cząsteczce centrach elektrofilowych i n u k l e o f i l o w y c b p o z w a l a p r z e w i d z i e ć , gdzie z a j d z i e reakcja c h e m i c z n a , ale n i e w y s t a r c z a j e s z c z e d o s t w i e r d z e n i a , ysfai t o b ę d z i e r e a k q ' a . A ż e b y w p e ł n i p o z n a ć p r z e b i e g reakcji i p r z e w i d z i e ć jej w y n i k , m u s i m y z r o z u m i e ć ją n a poziomie elektronowym. Tę właśnie w i e d z ę m a m y n a myśli, m ó w i ą c 0 w y j a ś n i e n i u m e c h a n i z m u reakcji. M e c h a n i z m reakcji t o „ s c e n a r i u s z " jej p r z e b i e g u . T ł u m a c z y o n , jak r e a gujące c z ą s t e c z k i o d d z i a ł u j ą z e s o b ą , dając k o ń c o w y p r o d u k t . M e c h a n i z m m ó w i o s p o s o b i e — i k o l e j n o ś c i — p o w s t a w a n i a p o d c z a s reakcji n o w y c h w i ą z a ń i r o z r y w a n i a s t a r y c h . W y j a ś n i a o n t e ż , c o dzieje się z e l e k t r o n a m i w a l e n c y j n y m i w c z ą s t e c z k a c h b i o r ą c y c h u d z i a ł w reakcji; a w ł a ś n i e r u c h t y c h e l e k t r o n ó w j e s t istotą p r o c e s ó w c h e m i c z n y c h . P r z y j r z y j m y s i ę n a p r z y k ł a d p r o s t e j reakcji m i ę d z y j o n e m w o d o r o t l e n k o w y m 1 p r o t o n e m p r o w a d z ą c e j d o p o w s t a n i a c z ą s t e c z k i w o d y (rys. 1). J o n
H _ O :
Q +
H®
H
Rys. 1. Reakcja jonu wodorotlenkowego
H
z protonem
prowadząca
do powstania
wody
w o d o r o t l e n k o w y jest n u k l e o f i l e m , p r o t o n z a ś — e l e k t r o f i l e m . W reakcji bierze udział c e n t r u m nukleofilowe (atom tlenu) i c e n t r u m elektrofilowe (jon w o d o r o w y ) ; p r o w a d z i o n a d o p o w s t a n i a w o d y . M i ę d z y t l e n e m z jonu w o d o r o t l e n k o w e g o a p r o t o n e m tworzy się n o w e wiązanie chemir c z n e . M e c h a n i z m reakcji m ó w i , c o dzieje się w t r a k c i e t e g o p r o c e s u z ele k t r o n a m i . D o u t w o r z e n i a w i ą z a n i a z p r o t o n e m zostaje w y k o r z y s t a n a w o l n a p a r a elektronowa a t o m u tlenu. Z p u n k t u w i d z e n i a a t o m u tleny w y p a d k o w y m e f e k t e m t e g o p r o c e s u jest u t r a t a j e d n e g o e l e k t r o n u ; p r o t o n z k o l e i z y s k u j e j e d e n e l e k t r o n . A t o m t l e n u t r a c i w i ę c s w ó j ł a d u n e k uje-j m n y , a p r o t o n p o z b y w a się ł a d u n k u d o d a t n i e g o . Zakrzywione strzałki
W y t ł u m a c z e n i e w s z y s t k i c h r u c h ó w e l e k t r o n ó w walencyjnych w trakcii p r z e b i e g u reakcji jest z a d a n i e m d o ś ć k ł o p o t l i w y m , jeśli c h c e się t o zrobiś za p o m o c ą słów. N a szczęście d y s p o n u j e m y możliwością graficznego przedstawienia tych p r o c e s ó w . W a ż n y m e l e m e n t e m stosowanej najcze ściej k o n w e n c j i graficznej są z a k r z y w i o n e s t r z a ł k i . M o ż e m y u ż y ć t a k i e s t r z a ł k i , objaśniając m e c h a n i z m reakcji r o z p a t r y w a n e j w y ż e j i pokazujący co d z i e j e się z w o l n ą p a r ą e l e k t r o n o w ą (rys. 2). S t r z a ł k a p r o w a d z i w tyia; w y p a d k u od niewiążącej p a r y elektronowej a t o m u tlenu (źródło dwóch! e l e k t r o n ó w ) i w s k a z u j e m i e j s c e , w k t ó r y m z n a j d z i e się środek t w o r z ą c e g o się n o w e g o wiązania.
H—o:® ^
^o'* H
Rys. 2. Mechanizm
reakcji jonu wodorotlenkowego
z
protonem
W n i e k t ó r y c h p o d r ę c z n i k a c h s t o s u j e s i ę n i e c o i n n ą k o n w e n c j ę : zgodH n i e z nią s t r z a ł k a — w r o z p a t r y w a n y m fu p r z y k ł a d z i e — p r o w a d z i ł a b y ! b e z p o ś r e d n i o d o p r o t o n u (rys. 3). Z f o r m a l n e g o p u n k t u w i d z e n i a j e s t brj b ł ą d . S t r z a ł k ę n a l e ż y p o p r o w a d z i ć b e z p o ś r e d n i o d o k t ó r e g o ś z atomowi tylko w t e d y , g d y chcemy pokazać, że elektrony — jako wolna p a r a p r z e m i e s z c z ą się d o t e g o a t o m u . Przy r y s o w a n i u zakrzywionych strzałek w a r t o pamiętać o n a s t ę p u jących r e g u ł a c h : • z a k r z y w i o n e s t r z a ł k i o b r a z u j ą r u c h e l e k t r o n ó w , a nie a t o m ó w ;
H—o:
Rys. 3. Nieprawidłowy
sposób
rysowania
zakrzywionej
strzałki
• z a k r z y w i o n a strzałka p r o w a d z i o d źródła d w ó c h elektronów (np, o d wolnej p a r y elektronowej któregoś z a t o m ó w albo od środka wiązania, które ma ulec rozerwaniu); • jeśli e l e k t r o n y , o d k t ó r y c h p r o w a d z i s t r z a ł k a , mają p r z e n i e ś ć s i ę d o któregoś z atomów, tworząc t a m wolną parę, zakrzywiona strzałka w s k a z u j e t e n atom; • jeśli e l e k t r o n y mają z o s t a ć w y k o r z y s t a n e d o u t w o r z e n i a n o w e g o w i ą z a n i a , z a k r z y w i o n a s t r z a ł k a w s k a z u j e miejsce, w k t ó r y m t o w i ą z a n i e się z n a j d z i e . M e c h a n i z m p o k a z a n y n a rysunku 4 w y j a ś n i a , c o się dzieje, g d y j o n h y d r o k s y l o w y r e a g u j e z k w a s e m k a r b o k s y l o w y m ; jest t o p r z y k ł a d z a s t o s o w a nia zakrzywionych strzałek. Jedna z wolnych p a r elektronowych jonu h y d r o k s y l o w e g o zostaje w y k o r z y s t a n a d o u t w o r z e n i a wiązania z k w a s o w y m protonem kwasu karboksylowego. Odpowiednia zakrzywiona s t r z a ł k a p r o w a d z i w i ę c o d tej w o l n e j p a r y e l e k t r o n o w e j d o miejsca p o między d w o m a atomami, wskazując, że powstaje n o w e wiązanie.
e
:o—H
:o: H C 3
.or
V
Rys. 4. Mechanizm
:o—H
:o: H C 3
reakcji jonu hydroksylowego
/
o: z kwasem
octowym
Jednocześnie z p o w s t a w a n i e m n o w e g o wiązania m u s i ulec z e r w a n i u wiązanie O - H w kwasie karboksylowym. Atom w o d o r u może bowiem uczestniczyć tylko w j e d n y m wiązaniu. Elektrony z wiązania O - H prze mieszczają się n a k a r b o k s y l a n o w y a t o m t l e n u j a k o j e g o t r z e c i a w o l n a para elektronowa. Odpowiadająca t e m u procesowi strzałka p r o w a d z i od środka r o z r y w a n e g o w i ą z a n i a i w s k a z u j e b e z p o ś r e d n i o a t o m , d o k t ó r e g o przeniosą się elektrony. Z w r ó ć m y t e ż u w a g ę , c o d z i e j e się z ł a d u n k a m i . U j e m n i e n a ł a d o w a n y a t o m t l e n u w j o n i e h y d r o k s y l o w y m staje się o b o j ę t n y m a t o m e m w c h o d z ą c y m w s k ł a d c z ą s t e c z k i w o d y . P o w o d e m tej z m i a n y jest w y k o r z y s t a nie jednej z w o l n y c h p a r e l e k t r o n o w y c h tego a t o m u d o u t w o r z e n i a n o w e g o wiązania. Oba elektrony należą teraz wspólnie d o d w ó c h ato m ó w , a więc efektywnie a t o m tlenu utracił jeden elektron i — w r a z z n i m — ładunek ujemny. A t o m tlenu — p o z b a w i o n y ł a d u n k u w wyjściowym kwasie — w jonie k a r b o k s y l a n o w y m zyskuje ł a d u n e k ujemny, p o n i e w a ż m a o n w w y n i k u reakcji t r z y w o l n e p a r y e l e k t r o n o w e i — e f e k t y w n i e — zyskał jeden d o d a t k o w y elektron.
Zakrzywione strzałki » pojedynczym fjotem
N i e k t ó r e reakcje c h e m i c z n e p o l e g a j ą n a r u c h u p o j e d y n c z y c h e l e k t r o n ó w , a n i e p a r e l e k t r o n o w y c h . P r o c e s y t a k i e n a z y w a m y reakcjami w o l n o r o d n i k o w y m i . Na przykład cząsteczka chloru p o d w p ł y w e m światła m o ż e r o z p a ś ć się n a d w a r o d n i k i c h l o r u . J e d e n z e l e k t r o n ó w t w o r z ą c y c h w y j ś c i o w e w i ą z a n i e trafia d o j e d n e g o z r o d n i k ó w c h l o r u , a d r u g i — d o d r u -
światło
Rys. 5. Zastosowanie
•ci:
:ci-
:ci-j-ćr.
zakrzywionych
strzałek z pojedynczym
grotem
(rozpad
homolityczny)
giego. Ruch pojedynczych elektronów m o ż n a przedstawić za pomocą z a k r z y w i o n e j s t r z a ł k i o p o j e d y n c z y m g r o c i e (rys. 5 ) . Taki rodzaj rozrywania w i ą z a ń n a z y w a m y rozpadem homolityczn y m . O t r z y m a n e r o d n i k i n i e są n a ł a d o w a n e , a l e w y k a z u j ą w y s o k ą r e a k t y w n o ś ć chemiczną wynikającą z obecności pojedynczego, nie sparowa nego elektronu walencyjnego. D o reakcji w o l n o r o d n i k o w y c h n a l e ż ą n i e k t ó r e p r o c e s y o w i e l k i m zna c z e n i u w c h e m i i o r g a n i c z n e j , a l e w i ę k s z o ś ć reakcji o r g a n i c z n y c h p o l e g a n a heterolitycznym rozpadzie wiązań kowalencyjnych, podczas którego d w a e l e k t r o n y p r z e m i e s z c z a j ą się j a k o p a r a (rys. 6).
H
H—ci: Rys. 6. Heterolityczny
rozpad
wiązania
G1
KWASY I ZASADY BRONSTEDA I LOWRYTGO
Hasła Z g o d n i e z definicją B r o n s t e d a i L o w r y ' e g o k w a s e m jest z w i ą z e k chemiczny, który m o ż e b y ć d o n o r e m p r o t o n u , n a t o m i a s t zasadą — związek m o g ą c y działać jako a k c e p t o r p r o t o n u . Atom w o d o r u połączony z a t o m e m pierwiastka elektroujemnego — n p . fluorowca, tlenu czy a z o t u — j e s t potencjalnie a t o m e m o c h a r a k t e r z e k w a s o w y m . A z a t e m takie klasy z w i ą z k ó w , jak k w a s y k a r b o k s y l o w e , fenole, alkohole, 1° i 2° a m i n y oraz 1° i 2° a m i d y , mogą z a c h o w y w a ć się jak k w a s y B r 0 n s t e d a - L o w r y ' e g o .
-Lowryego
Wśród przykładów zasad Br0nsteda-Lowry'ego wymienić można ujemnie n a ł a d o w a n e jony oraz cząsteczki obojętne, które zawierają tlen l u b a z o t (np. w o d a , etery, a l k o h o l e , a m i n y ) .
Zasady Brensteda-Lowry'ego
Tematy
Definicja
pokrewne
N i e o r g a n i c z n e cząsteczki obojętne (E3) Z w i ą z k i o r g a n i c z n e (E4) M o c k w a s ó w (G2)
M o c z a s a d (G3) Jony e n o l a n o w e (G5)
S p r o w a d z o n a d o s w e j n a j p r o s t s z e j p o s t a c i definicja k w a s u w e d ł u g B r o n s t e d a i L o w r y ' e g o m ó w i , iż jest t o z w i ą z e k , k t ó r y m o ż e o d d a w a ć p r o t o n y . Z a s a d a , w e d ł u g B r o n s t e d a i L o w r y ' e g o , to z w i ą z e k , k t ó r y m o ż e przyjmować protony. P r z y k ł a d e m reakq'i k w a s - z a s a d a jest o d d z i a ł y w a n i e a m o n i a k u z w o d ą (rys. 1). W o d a d z i a ł a t u j a k o k w a s , p o n i e w a ż traci p r o t o n . A m o n i a k jest a k c e p t o r e m p r o t o n u , czyli z a s a d ą . M e c h a n i z m reakcji p o l e g a n a t y m , ż e a m o n i a k w y k o r z y s t u j e s w ą wolną parę elektronową do utworzenia n o w e g o wiązania z protonem, a więc działa jako czynnik nukleofilowy. O z n a c z a to, że w o d a działa jako elektrofil. W c z a s i e g d y w o l n a p a r a e l e k t r o n o w a a t o m u a z o t u zostaje w y k o r z y stana do utworzenia nowego wiązania z atomem wodoru, zerwaniu m u s i ulec w i ą z a n i e w o d ó r - t l e n ; a t o m w o d o r u m o ż e b o w i e m brać udział
H o: 2
Rys.
+ 1. Reakcja
© NH
=^=^-
3
amoniaku
z
wodą
:OH
© +
NH
4
tylko w jednym wiązaniu. Elektrony zaangażowane w wiązanie O - H p r z e n o s z ą się d o a t o m u t l e n u , t w o r z ą c j e g o trzecią n i e w i ą ż ą c ą p a r ę ele k t r o n o w ą i n a d a j ą c m u ł a d u n e k u j e m n y (rys. 2). Z k o l e i a t o m a z o t u , k t ó r y wykorzysta! swą wolną p a r ę elektronową d o utworzenia n o w e g o w i ą z a n i a , m u s i d z i e l i ć ją z a t o m e m w o d o r u , p r z e z c o z y s k u j e ł a d u n e k dodatni. H
Rys. 2. Mechanizm
Kwasy
Bronsteda-Lowry'ego
H
..e
/ IN—H \ H
lO-^-H
© / H—N—H \ H
:o:
reakcji amoniaku
z wodą
K w a s e m Br0nsteda-Lowry'ego jest z w i ą z e k , k t ó r e g o c z ą s t e c z k a z a w i e r a k w a s o w y w o d ó r . K w a s o w y c h a r a k t e r w o d o r u o z n a c z a , ż e w y s t ę p u j e na n i m c z ą s t k o w y ł a d u n e k d o d a t n i , czyli ż e jest o n e l e k t r o f i l o w y . M o ż l i w a jest t o w t e d y , g d y a t o m w o d o r u jest z w i ą z a n y z a t o m e m p i e r w i a s t k a ele-i k t r o u j e m n e g o , t a k i e g o j a k f l u o r o w i e c , t l e n c z y a z o t - N a rysunku 3 poka-i z a n o k w a s y n i e o r g a n i c z n e i g r u p y f u n k c y j n e z a w i e r a j ą c e w o d ó r o poten-j cjalnie k w a s o w y m c h a r a k t e r z e . A t o m y w o d o r u z w i ą z a n e z a t o m a m i w ę g l a z a z w y c z a j n i e m a j ą chara? k t e r u k w a s o w e g o . Z d a r z a j ą s i ę j e d n a k s z c z e g ó l n e s y t u a c j e , k i e d y taldj w o d ó r w i s t o c i e zachowuje się j a k w o d ó r k w a s o w y ; p r z y j r z y m y s i ę t a k i n i p r z y p a d k o m w temacie G5.
H—F:
H—ci:
H—Br:
H—i:
*
ł
ł
4 "
"
1
* kwasowy
kwasowy
, \
hUC — C \
t
Rys. 3. Kwasowe funkcyjnych
^
kwasów
>' H
kwasowy
^
h
\
alkohol
>^
N:
amid
kwasowy y
/ \
:N—H
kwas karboksylowy
3p^
H H,C —
H
••?.-"
! kwasowy
.o: kwasowy
:o—H
H
"
! kwasowy
0 :
H C — C/ / 3
"
v
v\ =
/ \ '
..
kwasowy
*
H
fenol protony
w kwasach
nieorganicznych
i często spotykanych
grupac
Z a s a d a B r 0 n s t e d a - L o w r y ' e g o jest z w i ą z k i e m , k t ó r y m o ż e u t w o r z y ć wiązanie z p r o t o n e m . W ś r ó d p r z y k ł a d ó w z a s a d m o ż n a w y m i e n i ć ujem n i e n a ł a d o w a n e j o n y m a j ą c e w o l n ą p a r ę e l e k t r o n o w ą (rys. 4).
.o: H
3
C
—
H
C
3
— N :
:o:
H C^
jon karboksylanowy
:p:
jon amidkowy
0
H
H C - C = C :
\ o
\>—o:
\ = /
jon alkoksylowy
jon fenoksylowy
/
:o:
3
/ /
3
H
H C-C:
©
3
H
jon acetylenkowy Rys. 4. Przykłady
jon hydroksylowy zasad
karboanion
Br0nsteda-Lowry'ego
C z ą s t e c z k i e l e k t r y c z n i e o b o j ę t n e t e ż m o g ą z a c h o w y w a ć się j a k z a s a d y , o ile z a w i e r a j ą a t o m t l e n u l u b a z o t u . Najczęściej s p o t y k a n e p r z y k ł a d y t o a m i n y , ale r ó w n i e ż w o d a , etery i a l k o h o l e m o g ą w y k a z y w a ć właściwości z a s a d o w e (rys. 5). centrum zasadowe H
,-
centrum zasadowe H3C
H^C—N:-* \ H rs 5 Przykłady
-*
:O—CH
elektrycznie
obojętnych
zasad
3
centrum zasadowe H3C : O — H
Br0nsteda-Lowry'ego
y
centrum zasadowe H
,* : O — H
M O C KWASÓW
Hasła K w a s o w o ś ć p r o t o n ó w z a l e ż y o d elektroujemności a t o m ó w , z k t ó r y m i są o n e z w i ą z a n e . I m w i ę k s z a ta elektroujemność, t y m silniej k w a s o w e będą protony, A zatem atom wodoru związany z atomem fluorowca b ę d z i e bardziej k w a s o w y n i ż a t o m w o d o r u p o ł ą c z o n y z tlenem, a t e n z kolei b ę d z i e bardziej k w a s o w y niż a t o m w o d o r u z w i ą z a n y z a z o t e m . A t o m y w o d o r u z w i ą z a n e z w ę g l e m zazwyczaj w ogóle n i e wykazują c h a r a k t e r u k w a s o w e g o .
Elektroujemność
Miarą m o c y k w a s u jest p K . I m n i ż s z e p K k w a s u , t y m jest o n mocniejszy. p K jest u j e m n y m l o g a r y t m e m z K — stałej będącej m i a r ą dysocjacji (jonizacji) kwasu*. I m w i ę k s z a w a r t o ś ć K , t y m mocniejszy kwas. a
a
a
a
a
Efekty indukcyjne 1
Rezonans
Aminy i amidy
W p ł y w na trwałość s p r z ę ż o n e j z k w a s e m z a s a d y m o g ą mieć efekty indukcyjne, stabilizujące l u b destabilizujące ł a d u n e k ujemny. G r u p y wyciągające e l e k t r o n y — jak n p . a t o m y fluorowca -— zmniejszają ł a d u n e k i stabilizują s p r z ę ż o n ą z a s a d ę , zwiększając p r z e z t o m o c k w a s u . G r u p y b ę d ą c e d o n o r a m i e l e k t r o n ó w ( n p . g r u p y alkilowe) zwiększają u j e m n y ł a d u n e k sprzężonej z a s a d y i destabilizują ją, zmniejszając m o c k w a s u . Ł a d u n e k ujemny m o ż e też b y ć s t a b i l i z o w a n y przez r e z o n a n s , który p r o w a d z i d o r o z p r o s z e n i a ł a d u n k u na d w a l u b więcej a t o m ó w . K w a s o w y c h a r a k t e r k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h jest w y n i k i e m stabilizacji j o n u k a r b o k s y l a n o w e g o p r z e z delokalizację ł a d u n k u u j e m n e g o p o m i ę d z y d w a a t o m y tlenu. Fenole zawdzięczają swój k w a s o w y c h a r a k t e r t e m u , że j o n f e n o l a n o w y jest s t a b i l i z o w a n y p r z e z delokalizację ł a d u n k u n a j e d e n a t o m tlenu i trzy a t o m y w ę g l a . A l k o h o l e są słabo k w a s o w e , p o n i e w a ż ł a d u n e k powstającego w w y n i k u ich dysocjacji j o n u a l k o h o l a n o w e g o jest z l o k a l i z o w a n y n a a t o m i e tlenu i d e s t a b i l i z o w a n y przez efekt i n d u k c y j n y g r u p y alkilowej. A m i n y i a m i d y są b a r d z o s ł a b y m i k w a s a m i . Dzięki r e z o n a n s o w i i efektom i n d u k c y j n y m a m i d y są j e d n a k silniej k w a s o w e niż a m i n y .
Tematy p o k r e w n e N i e o r g a n i c z n e cząsteczki obojętne (E3) Z w i ą z k i o r g a n i c z n e (E4) Kwasy i zasady Br0nsteda-Lowry'ego (Gl)
M o c z a s a d (G3) Właściwości alkoholi i fenoli (M3) Właściwości a m i n ( 0 2 )
* JCj zwana jest stalą dysocjacji kwasowej albo stalą kwasowości — przyp. tłum.
Elektroujemność
K w a s o w o ś ć w o d o r u w r o z m a i t y c h c z ą s t e c z k a c h o r g a n i c z n y c h jest r ó ż n a i zależy od szeregu czynników, z których jeden to elektroujemność związanych z n i m pierwiastków. Porównajmy na przykład k w a s fluoro w o d o r o w y , k w a s o c t o w y ( e t a n o w y ) i m e t y l o a m i n ę (rys. 1). P r o t o n w k w a s i e f l u o r o w o d o r o w y m jest najbardziej k w a s o w y , p o n i e w a ż z w i ą z a n y jest z b a r d z o e l e k t r o u j e m n y m fluorem. Pierwiastek ten silnie polaryzuje wiązanie H - F , co p r o w a d z i d o wystąpienia na a t o m i e w o d o r u z n a c z n e g o deficytu e l e k t r o n o w e g o , sprzyjającego odłączeniu p r o t o n u . Jon f l u o r k o w y stabilizuje u j e m n y ł a d u n e k pozostały p o utracie protonu.
W
H - F -
^
b*
H
H
H—c — c
I
H—c
\
A Rys. 1. (a) Kwas fluorowodorowy;
H — N :
I
\
H
H
(b) kwas octowy (etanowy);
(c)
H
metyloamina
K w a s o w e p r o t o n y w c z ą s t e c z c e m e t y l o a m i n y są z w i ą z a n e z a t o m e m a z o t u , k t ó r y jest m n i e j e l e k t r o u j e m n y n i ż fluor. W i ą z a n i a N - H są s ł a b i e j s p o l a r y z o w a n e , a n a p r o t o n a c h w y s t ę p u j e mniejszy deficyt e l e k t r o n o w y . P o o d ł ą c z e n i u się j e d n e g o z p r o t o n ó w n a a z o c i e p o z o s t a j e ł a d u n e k uje m n y , k t ó r y nie m o ż e b y ć s t a b i l i z o w a n y tak w y d a j n i e , jak w jonie fluoro w c a . W s z y s t k o t o r a z e m o z n a c z a , ż e m e t y l o a m i n a jest z n a c z n i e s ł a b s z y m k w a s e m niż fluorowodór. K w a s o c t o w y zajmuje pozycję pośrednią m i ę d z y t y m i d w o m a z w i ą z k a m i , p o n i e w a ż e l e k t r o u j e m n o ś ć t l e n u jest pośrednia między elektroujemnością fluorowca i azotu. R ó ż n i c e w m o c y k w a s ó w m o ż n a z a d e m o n s t r o w a ć , jeśli w s z y s t k i e t r z y z w i ą z k i r o z p u ś c i się w w o d z i e . K w a s y nieorganiczne, jak H F , H C 1 , H B r i H J , są m o c n y m i k w a s a m i i c a ł k o w i c i e d y s o c j u j ą (ulegają jonizacji) (rys. 2 ) .
H-Cl:
+
..©
H-0:
— : C l :
©,
+
H Rys. 2. Dysocjacja
H
H-0:
H
kwasu solnego
(chlorowodorowego)
K w a s o c t o w y jest w w o d z i e z d y s o c j o w a n y c z ę ś c i o w o . W j e g o r o z t w o r z e u s t a l a się r ó w n o w a g a m i ę d z y k w a s e m k a r b o k s y l o w y m ( o k r e ś l a n y m j a k o w o l n y k w a s ) a j o n e m k a r b o k s y l a n o w y m (rys. 3). K w a s , k t ó r y d y s o cjuje c z ę ś c i o w o — t a k j a k k w a s o c t o w y — n a z y w a m y s ł a b y m k w a s e m .
li
II H 0: ?
HC 3
^ o '
Rys. 3. Częściowa
H dysocjacja
kwasu
octowego
3
C
V
,© Ć>:
H 0: 3
.©
Jeśli r o z p u ś c i s i ę w w o d z i e m e t y l o a m i n ę , ż a d e n z k w a s o w y c h p r o t o n ó w n i e o d ł ą c z a się o d c z ą s t e c z k i i z w i ą z e k t e n z a c h o w u j e s i ę n i e jak k w a s , a l e jak s ł a b a z a s a d a ; p o z o s t a j e o n w r ó w n o w a d z e z e s w o j ą formą p r o t o n o w a n ą (rys. 4). H
/ H C-N: H
H
.. H 0:
+
3
Rys. 4. Równowaga
©/ H C-N—H H
^=^=
2
kwasowo-zasadowa
podczas
..0 HO:
+
3
reakcji metyloaminy
z wodą
M e t y l o a m i n a m o ż e z a c h o w y w a ć s i ę j a k k w a s , a l e m u s i w t y m celi z o s t a ć p o t r a k t o w a n a silną z a s a d ą , jaką jest n p . b u t y l o l i t (rys. 5). A t o m y w o d o r u połączone z a t o m a m i węgla z reguły nie wykazuj) w ł a ś c i w o ś c i k w a s o w y c h , p o n i e w a ż w ę g i e l n i e jest e l e k t r o u j e m n y . Ist nieją j e d n a k o d s t ę p s t w a o d tej r e g u ł y ; o m ó w i m y je w t e m a c i e G 5 . H H C-N:
+
3
H 2
c
H Rys. 5. W reakcji z silną zasadą
pKa
(butyloiitem)
etyloamina
działa jak
kwas
I l o ś c i o w ą m i a r ą m o c y k w a s u jest p K . W w o d n y m r o z t w o r z e k w a s o c t o w e g o u s t a l a s i ę r ó w n o w a g a m i ę d z y k w a s e m k a r b o k s y l o w y m a ja n e m k a r b o k s y l a n o w y m (rys. 6). a
:0: II X. HC 3
M
:o:
„ H 0:
+
II _ ^C. „O H C ^ ^O:
2
.O^
Rys. 6. Równowaga
+
H 0:
©
3
3
kwasowo-zasadowa
w wodnym
roztworze
kwasu
octowego
P o s t a ć k w a s u w y s t ę p u j ą c ą p o lewej s t r o n i e r ó w n a n i a reakcji n a z ] w a r n y w o l n y m k w a s e m , jon k a r b o k s y l a n o w y zaś w i d o c z n y p o prawi s t r o n i e r ó w n a n i a o k r e ś l a s i ę j a k o s p r z ę ż o n ą z a s a d ę . Dysocjację (jonizacja k w a s u opisuje stała r ó w n o w a g i K : T
= r
[PRODUKTY] [SUBSTRATY]
+
=
[CH CQ2][H 0 ] 3
3
[CH C0 H][H 0] 3
2
2
P o m i a r u K d o k o n u j e się z w y k l e w r o z c i e ń c z o n y c h r o z t w o r a c h w o d n y c k w a s u ; s t ę ż e n i e w o d y w t y c h w a r u n k a c h jest d u ż e i m o ż n a je u z n a ć % stałe. M o ż n a więc zapisać r ó w n a n i e r ó w n o w a g i w prostszej formi w k t ó r e j K jest stałą dysocjacji k w a s o w e j (stałą k w a s o w o ś c i ) ; stężenj czystej w o d y (55,5 m o l / l ) j e s t w niej z a w a r t e : ; r
a
[CH C0 H] 3
2
S t a ł a dysocjacji k w a s o w e j jest m i a r ą dysocjacji d a n e g o k w a s u i m i a r ą j e g o k w a s o w o ś c i . I m m o c n i e j s z y jest k w a s , w t y m w i ę k s z y m s t o p n i u jest z d y s o c j o w a n y i t y m w i ę k s z e w a r t o ś c i osiągają s t ę ż e n i a p r o d u k t ó w w p o w y ż s z y m w z o r z e . O z n a c z a t o , ż e m o c n y k w a s m a d u ż e w a r t o ś c i K . Stałe dysocjacji K d l a serii p o c h o d n y c h k w a s u o c t o w e g o p o d a n e są p o n i ż e j w nawiasach; z p o r ó w n a n i a tych d a n y c h w y n i k a , ż e najmocniejszy w serii jest k w a s t r i c h l o r o o c t o w y . a
a
5
5
CI3CCO2H (23 200-10~ ) > C 1 C H C 0 H (5530-10~ ) > C l C H C 0 H 2
2
2
5
2
5
( 1 3 6 - K T ) > CH3CO2H (1,75 -10" ) O p e r o w a n i e liczbowymi wartościami K jest b a r d z o n i e w y g o d n e , dla t e g o u p o w s z e c h n i ł o się w y r a ż a n i e m o c y k w a s u z a p o m o c ą w a r t o ś c i pK . J e s t t o u j e m n y l o g a r y t m z K ( p K - - l o g i o K ) ; w i e l k o ś ć ta p r z y b i e r a w a r tości, k t ó r y m i z n a c z n i e w y g o d n i e j s i ę o p e r u j e . P o n i ż e j — w n a w i a s a c h — p o d a n e są w a r t o ś c i piC d l a serii p o c h o d n y c h k w a s u o c t o w e g o , o k t ó r e j m o w a była p r z e d chwilą. Najmocniejszy z tych k w a s ó w (kwas trichloro o c t o w y ) m a najmniejszą w a r t o ś ć p K . a
a
d
a
a
a
a
ClaCCC^H (0,63) < CI2CHCO2H (1,26) < CICH2CO2H (2,87) < CH3CO2H (4,76) T a k w i ę c i m m o c n i e j s z y k w a s , t y m większa w a r t o ś ć j e g o K i mniejsza w a r t o ś ć j e g o p K . E t y l o a m i n a ( C H 3 C H 2 N H 2 ) jest b a r d z o s ł a b y m k w a s e m ( p X = 40) w p o r ó w n a n i u z e t a n o l e m ( p K = 16). W y n i k a t o z o m ó w i o n e j wyżej różnicy w elektroujemności tlenu i azotu. Jednakże elektrouje m n o ś ć a t o m ó w s ą s i a d u j ą c y c h z a t o m e m w o d o r u n i e jest j e d y n y m c z y n n i k i e m w p ł y w a j ą c y m n a k w a s o w o ś ć . N a p r z y k ł a d w a r t o ś c i pKa k w a s u o c t o w e g o (4,76), e t a n o l u (16) i f e n o l u (10) p o k a z u j ą , ż e k w a s o c t o w y jest m o c n i e j s z y m k w a s e m n i ż fenol, k t ó r y z k o l e i jest b a r d z i e j k w a s o w y n i ż e t a n o l . R ó ż n i c e w k w a s o w o ś c i t y c h t r z e c h z w i ą z k ó w są d o ś ć w y r a ź n e , m i m o ż e w o d ó r jest w n i c h w s z y s t k i c h p o ł ą c z o n y z t l e n e m . P o d o b n i e jest w p r z y p a d k u p o c h o d n y c h k w a s u o c t o w e g o : CI3CCO2H (0,63), CI2CHCO2H (1,26), CICH2CO2H (2,87) i CH3CO2H (4,76) z n a c z n i e r ó ż n i ą s i ę w a r t o ś c i a m i pK , m i m o i ż k w a s o w y w o d ó r jest w e w s z y s t k i c h tych kwasach związany z tlenem. Wynika z tego, że m o c k w a s u m u s i zależeć także o d czynników innych niż elektroujemność. a
a
a
a
a
Efekty •Klukcyjne
W a ż n y m c z y n n i k i e m w p ł y w a j ą c y m n a m o c k w a s u jest m o ż l i w o ś ć stabilizowania ł a d u n k u ujemnego w sprzężonej zasadzie. Wszystko, co p o m a g a w takiej stabilizacji, z w i ę k s z a m o c k w a s u . P o d s t a w n i k i o b e c n e w c z ą s t e c z c e r ó w n i e ż m o g ą p r z y c z y n i a ć s i ę d o stabilizaq"i ł a d u n k u uje m n e g o za pośrednictwem efektu indukcyjnego. Wpływ podstawni k ó w m o ż n a p r z e ś l e d z i ć , p o r ó w n u j ą c w a r t o ś c i pK d w ó c h a l k o h o l i : CF3CH2OH i C H C H O H ( o d p o w i e d n i o 12,4 i 16). C F 3 C H 2 O H jest m o c n i e j s z y m k w a s e m n i ż C H 3 C H 2 O H . W y n i k a z t e g o , ż e a n i o n CF3CH2O" j e s t s t a b i l n i e j s z y n i ż a n i o n CH3CH2O" (rys. 7). F l u o r jest p i e r w i a s t k i e m silnie e l e k t r o u j e m n y m , c o s p r a w i a , ż e k a ż d e z w i ą z a ń C - F u l e g a z n a c z n e j p o l a r y z a c j i ; w jej w y n i k u b i o r ą c e u d z i a ł w t y c h w i ą z a n i a c h a t o m y w ę g l a stają s i ę s i l n i e e l e k t r o d o d a t n i e . T e n defi c y t e l e k t r o n o w y s p r a w i a z k o l e i , ż e a t o m y te w w i ę k s z y m s t o p n i u przyciągają elektrony z sąsiednich w i ą z a ń C - C . Takie „wyciąganie" elea
3
2
(a)
(b)
..©
..©
CH -o:
CH -0:
2
2
HC
FG
3
3
Rys. 7. (a) Jon 2,2,2-tńfluoroetoksylowy;
(b) jon etoksylowy
(etanoianowy)
k t r o n ó w p o w o d u j e , ż e deficyt e l e k t r o n o w y p r z e n o s i się także i n a sąsia n i e a t o m y w ę g l a . Efekt i n d u k c y j n y r o z p r z e s t r z e n i a się n a d a l s z e w i ą z n i a w c z ą s t e c z c e . C h o c i a ż s ł a b n i e o n w r a z z e w z r o s t e m o d l e g ł o ś c i o d al m ó w f l u o r u , d z i a ł a r ó w n i e ż n a u j e m n i e n a ł a d o w a n e a t o m y t l e n u . Pord w a ż efekt t e n p o l e g a n a „ w y c i ą g a n i u " e l e k t r o n ó w , w p ł y w a o n n a z r n n i s z e n i e u j e m n e g o ł a d u n k u n a a t o m i e t l e n u i p r z e z t o stabilizuje t e n ład n e k . S p r a w i a to, ż e p o c h o d n a f l u o r o w a łatwiej o d d a j e p r o t o n n i ż maci r z y s t y e t a n o l — a w i ę c jest m o c n i e j s z y m k w a s e m . Efekt i n d u k c y j n y t ł u m a c z y t e ż w z g l ę d n e k w a s o w o ś c i k w a s u o d | w e g o i j e g o c h l o r o w a n y c h p o c h o d n y c h : CI3CCO2H (0,63), C I 2 C H C O 3 J (1,26), C I C H 2 C O 2 H (2,87) i C H 3 C O 2 H (4,76). K w a s t r i c h l o r o o c t o w y je n a j m o c n i e j s z y m k w a s e m w tej g r u p i e , p o n i e w a ż s p r z ę ż o n ą z n i m zasad (jon k a r b o k s y l a n o w y ) s t a b i l i z u j e e f e k t i n d u k c y j n y w y w o ł a n y p r z e z tra e l e k t r o u j e m n e a t o m u c h l o r u . W r a z z e z m n i e j s z a n i e m się l i c z b y a t o m ó c h l o r u w c z ą s t e c z c e efekt i n d u k c y j n y s ł a b n i e . E f e k t y i n d u k c y j n e t ł u m a c z ą t e ż r ó ż n i c e w k w a s o w o ś c i etyloamiflj ( p K « 40) i a m o n i a k u ( p K « 33). W a r t o ś c i p K p o k a z u j ą , ż e a m o n i a k jej m o c n i e j s z y m k w a s e m z tej p a r y z w i ą z k ó w . W t y m w y p a d k u e f e k t i n d i kcyjny polega na o d d a w a n i u e l e k t r o n ó w . G r u p a alkilowa w etyloamini z w i ę k s z a ł a d u n e k u j e m n y w s p r z ę ż o n e j z a s a d z i e i p r z e z t o destabilizuj ją, z m n i e j s z a j ą c k w a s o w o ś ć z w i ą z k u w s t o s u n k u d o a m o n i a k u (rys. 8) a
(a)
a
a
(b)
H—N:
Rys. 8. Sprzężone
..© CH CH -»-N: 3
2
zasady (a) amoniaku;
(b)
etytoaminy
Ł a d u n e k u j e m n y w n i e k t ó r y c h s p r z ę ż o n y c h z a s a d a c h m o ż e b y ć stabiłj z o w a n y p r z e z r e z o n a n s . R e z o n a n s z w i ą z a n y jest z r u c h e m e l e k t r o n ó l walencyjnych w obrębie cząsteczki; w t y m procesie, z w a n y m delokalj zacją, d o c h o d z i d o r o z d z i e l e n i a ł a d u n k u p o m i ę d z y k i l k a r ó ż n y c h atfl m ó w . W p ł y w efektu r e z o n a n s o w e g o m o ż n a prześledzić, porównują k w a s o w o ś c i k w a s u o c t o w e g o ( p K = 4,76), f e n o l u ( p K = 10,0) i e t a n o l ( p K = 12,4). W a r t o ś c i pK t y c h z w i ą z k ó w p o k a z u j ą , ż e k w a s o c t o w y jej m o c n i e j s z y m k w a s e m n i ż fenol, t e n o s t a t n i z a ś — m o c n i e j s z y m ni etanol. a
a
a
a
Z r ó ż n i c o w a n ą k w a s o w o ś ć t r z e c h z w i ą z k ó w m o ż n a w y j a ś n i ć , anaB żując r ó ż n i c e w s t a b i l n o ś c i s p r z ę ż o n y c h z n i m i z a s a d (rys. 9). Ł a d u n e k j o n u k a r b o k s y l a n o w e g o jest s k o n c e n t r o w a n y n a a t o m i t l e n u ; c z y n n i k i e m s t a b i l i z u j ą c y m t e n ł a d u n e k jest e l e k t r o u j e m n y chara kter tlenu. J e d n a k ż e ł a d u n e k m o ż e b y ć w części p r z e n i e s i o n y t a k ż e n d r u g i a t o m tlenu, a więc m o ż e ulec delokalizacji. W rezultacie m a m y d
(a)
(b)
:o: y
H
3
C
/
©
(c)
©
CH3CH2—o:
. . ©
^o:
Rys. 9. Sprzężone
zasady
(a) kwasu octowego;
(b) fenolu;
(c)
etanolu
czynienia z oddziaływaniem rezonansowym, w którym udział bierze w o l n a p a r a e l e k t r o n ó w u j e m n i e n a ł a d o w a n e g o t l e n u i e l e k t r o n y 71 z g r u p y k a r b o n y l o w e j (rys. 10). W o l n a p a r a e l e k t r o n o w a n a „ d o l n y m " atomie tlenu tworzy n o w e wiązanie n z sąsiednim atomem węgla. W tym s a m y m c z a s i e z e r w a n e zostaje s ł a b e w i ą z a n i e JI w g r u p i e k a r b o n y l o w e j . T o istotny element całego procesu, g d y ż w p r z e c i w n y m razie a t o m węgla w g r u p i e k a r b o n y l o w e j t w o r z y ł b y p i ę ć w i ą z a ń , c o jest n i e d o p u s z c z a l n e . O b a e l e k t r o n y p i e r w o t n i e z a a n g a ż o w a n e w w i ą z a n i e n znajdują s i ę t e r a z n a „ g ó r n y m " atomie węgla, który m a na t y m etapie 3 w o l n e pary elektro n o w e i jest n a ł a d o w a n y u j e m n i e . Z w r ó ć m y u w a g ę , ż e w p r o c e s i e t y m w i ą z a n i e it i ł a d u n e k u j e m n y „ z a m i e n i ł y s i ę m i e j s c a m i " . D w i e s t r u k t u r y , które m o ż e m y tu wyróżnić, n a z y w a m y strukturami rezonansowymi; m o g ą o n e s w o b o d n i e p r z e c h o d z i ć j e d n a w d r u g ą . Ł a d u n e k u j e m n y jest w i ę c r o z d z i e l o n y m i ę d z y d w a a t o m y t l e n u — czyli z d e l o k a l i z o w a n y — i p r z e z t o s t a b i l i z o w a n y . T o w ł a ś n i e jest p o w o d e m , d l a k t ó r e g o k w a s o c t o w y jest m o c n i e j s z y m k w a s e m , n i ż m o ż n a b y s i ę s p o d z i e w a ć , g d y b y brać p o d u w a g ę jedynie elektroujemność tlenu. F e n o l jest s ł a b s z y m k w a s e m n i ż k w a s o c t o w y , a l e m o c n i e j s z y m n i ż etanol. Tę różnicę, p o d o b n i e jak p o p r z e d n i ą , m o ż n a w y t ł u m a c z y ć zjawi s k i e m r e z o n a n s u . Z a s a d ę s p r z ę ż o n ą z f e n o l e m n a z y w a m y j o n e m fenolan o w y m . W p r z y p a d k u t e g o j o n u z j a w i s k o r e z o n a n s u m o ż e objąć c z t e r y różne atomy, na których m o ż e zostać rozmieszczony ładunek ujemny: chodzi tu o a t o m tlenu i trzy a t o m y węgla z pierścienia aromatycznego (rys. 11). F a k t , ż e ł a d u n e k u j e m n y m o ż e z o s t a ć r o z d z i e l o n y m i ę d z y c z t e r y r ó ż n e a t o m y , w y d a j e s i ę w s k a z y w a ć , ż e a n i o n f e n o l a n o w y jest s t r u k t u r ą stabilniejszą n i ż jon k a r b o k s y l a n o w y ( r o z p r o s z e n i e ł a d u n k u n a większą
Rys. 10. Oddziaływania
3ys. 11. Oddziaływania
rezonansowe
rezonansowe
w jonie fenoksylowym
w jonie
karboksylanowym
(fenolanowym)
liczbę a t o m ó w ) . Jednakże w trzech z czterech struktur r e z o n a n s o w y c h j o n u f e n o l a n o w e g o ł a d u n e k u j e m n y z n a j d u j e się n a a t o m a c h w ę g l a , k t ó r y j e s t p i e r w i a s t k i e m z n a c z n i e m n i e j e l e k t r o u j e m n y m n i ż t l e n . Te t r z y s t r u k t u r y r e z o n a n s o w e odgrywają z a t e m z n a c z n i e mniejszą rolę niż stru k t u r a , w której ł a d u n e k u j e m n y znajduje się n a a t o m i e tlenu. W rezultacie s t o p i e ń d e l o k a l i z a c j i ł a d u n k u jest w j o n i e f e n o l a n o w y m m n i e j s z y n i ż w jonie o c t a n o w y m . Niemniej j e d n a k w p e w n y m zakresie delokalizacja w jonie f e n o l a n o w y m z a c h o d z i , w y w i e r a j ą c w n i m w p ł y w stabilizujący, k t ó r e g o b r a k w jonie e t a n o l a n o w y m . Przyjrzyjmy się n a koniec e t a n o l o w i . S p r z ę ż o n ą z n i m z a s a d ą jest jon e t a n o l a n o w y , w k t ó r y m stabilizacja p r z e z d e l o k a l i z a c j ę ł a d u n k u n i e j e s t m o ż l i w a , g d y ż n i e m o ż l i w y jest r e z o n a n s . W c z ą s t e c z c e n i e m a w i ą z a n i a K, k t ó r e m o g ł o b y w r e z o n a n s i e u c z e s t n i c z y ć . Ł a d u n e k u j e m n y jest w i ę c z l o k a l i z o w a n y n a a t o m i e tlenu. C o więcej, efekt i n d u k c y j n y sąsiedniej g r u p y alkilowej (etylowej) — polegający n a o d d a w a n i u e l e k t r o n ó w — z w i ę k s z a ł a d u n e k ujemny na atomie tlenu i działa destabilizująco (rys. 12). J o n e t a n o l a n o w y jest w r e z u l t a c i e n a j m n i e j s t a b i l n y z t r z e c h o m ó w i o n y c h p r z e d c h w i l ą a n i o n ó w . E t a n o l jest z a t e m w a n a l i z o w a n e j g r u p i e substancji najsłabszym k w a s e m .
CH CH *-O: 3
2
Rys. 12. Destabilizujący
Aminy i amidy
efekt indukcyjny
w jonie etoksylowym
(etanolanowym)
A m i n y i a m i d y są b a r d z o s ł a b y m i k w a s a m i i r e a g u j ą j e d y n i e z m o c n y m i zasadami. Wartości pK acetamidu i etyloaminy wynoszą, odpowiednio, 15 i 4 0 . P r o t o n w a c e t a m i d z i e m a w i ę c b a r d z i e j k w a s o w y c h a r a k t e r (rys. 13). M o ż n a t o w y j a ś n i ć z a p o m o c ą r e z o n a n s u i e f e k t ó w i n d u k c y j n y c h (rys. 14). a
(a)
:
.
0
(b)
II C
H C' ^NH 3
H C^^NH
2
3
Rys. 13. (a) Acetamid
© HC 3
Ą^NH
(etanoamid);
(b)
2
etyloamina
| C^..
— ^ HC 3
C H - * — NH 2
/
NH
Rys. 14. (a) Stabilizacja przez rezonans zasady (b) destabilizacja indukcyjna zasady sprzężonej
HsC sprzężonej z z etyloamina
acetamidem;
G3
Moc
ZASAD
Hasła Hekłroujetnność "j
Z a s a d o w o ś ć ujemnie n a ł a d o w a n y c h z w i ą z k ó w z a l e ż y o d elektroujemności a t o m ó w , niosących n a sobie ł a d u n e k u j e m n y . Im ta elektroujemność w i ę k s z a , t y m silniej a t o m y stabilizują ł a d u n e k i t y m mniejsza m o c z a s a d y . A z a t e m k a r b o a n i o n y są bardziej z a s a d o w e niż a n i o n y zawierające azot. Te ostatnie są zaś mocniejszymi z a s a d a m i niż a n i o n y t l e n o w e , a te z kolei są bardziej z a s a d o w e n i ż jony h a l o g e n k o w e . Z a s a d o w o ś ć cząsteczek elektrycznie obojętnych z a l e ż y o d stabilności s p r z ę ż o n y c h z n i m i , d o d a t n i o n a ł a d o w a n y c h , k w a s ó w . A m i n y są bardziej z a s a d o w e niż alkohole, p o n i e w a ż a z o t jest mniej e l e k t r o u j e m n y n i ż tlen i w w i ę k s z y m s t o p n i u m o ż e stabilizować ł a d u n e k d o d a t n i . H a l o g e n k i alkilowe są n i e z w y k l e s ł a b y m i z a s a d a m i , p o n i e w a ż kationy, które są s p r z ę ż o n y m i z n i m i k w a s a m i , w b a r d z o m a ł y m s t o p n i u m o g ą b y ć s t a b i l i z o w a n e p r z e z silnie elektroujemny atom fluorowca. M i a r ą m o c y z a s a d y jest pK\,. I m mniejsze pKb z w i ą z k u , t y m mocniejszą jest on zasadą. p K i pKb z w i ą z k u p o ł ą c z o n e są n a s t ę p u j ą c y m r ó w n a n i e m : pJC + pKj> = 14. Z n a j o m o ś ć wartości pKa k w a s u p o z w a l a więc n a w y l i c z e n i e pK^ s p r z ę ż o n e j z n i m z a s a d y i vice versa. a
a
Efekty indukcyjne
Efekty indukcyjne wpływają n a stabilność ł a d u n k u u j e m n e g o w n a ł a d o w a n y c h elektrycznie z a s a d a c h . G r u p y wyciągające e l e k t r o n y zmniejszają ł a d u n e k i stabilizują z a s a d ę , zmniejszając jej r e a k t y w n o ś ć i z a s a d o w o ś ć . G r u p y oddające e l e k t r o n y zwiększają ł a d u n e k u j e m n y i destabilizują z a s a d ę , p r z e z co jej z a s a d o w o ś ć rośnie. Efekty i n d u k c y j n e w p ł y w a j ą t a k ż e na m o c z a s a d e l e k t r y c z n i e obojętnych, p o n i e w a ż m o g ą stabilizować — l u b d e s t a b i l i z o w a ć — ł a d u n e k d o d a t n i w s p r z ę ż o n y m k w a s i e . G r u p y oddające e l e k t r o n y stabilizują ł a d u n e k d o d a t n i i, co za t y m idzie, s p r z ę ż o n y k w a s ; oznacza to, ż e p o w s t a j e o n łatwiej, a z a t e m m o c wyjściowej z a s a d y jest w i ę k s z a . P r z e c i w n y efekt wywierają g r u p y wyciągające e l e k t r o n y . Solwatacja w p ł y w a n a m o c z a s a d y . W w o d z i e j o n y a l k i l o a m o n i o w e ulegają hydratacji w w y n i k u p o w s t a w a n i a w i ą z a ń w o d o r o w y c h z u d z i a ł e m p r o t o n ó w N - H . Im w i ę k s z a liczba p r o t o n ó w N - H , t y m silniejsza solwatacja i t y m silniejszy efekt stabilizujący jon a l k i l o a m o n i o w y . Solwatacja jest silniejsza w p r z y p a d k u j o n ó w a l k i l o a m o n i o w y c h p o w s t a ł y c h z a m i n 1° n i ż w p r z y p a d k u j o n ó w p o w s t a ł y c h z a m i n 2° i 3°. D l a t e g o a m i n y 1° p o w i n n y być silniejszymi z a s a d a m i niż a m i n y w y ż s z y c h r z ę d ó w . Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y efekt i n d u k c y j n y g r u p a l k i l o w y c h jest bardziej z n a c z ą c y w p r z y p a d k u a m i n 3° niż w p r z y p a d k u a m i n 1° i 2°. N i e jest w i ę c m o ż l i w e p r z e w i d z e n i e w k a ż d y m p r z y p a d k u w z g l ę d n e j z a s a d o w o ś c i a m i n 1°, 2° i 3°.
Rezonans i R e z o n a n s stabilizuje ł a d u n e k u j e m n y p r z e z jego delokalizację n a d w a — — l u b więcej a t o m ó w . Stabilizacja ł a d u n k u o z n a c z a , że jon staje się mniej r e a k t y w n y i jego z a s a d o w o ś ć maleje. J o n y k a r b o k s y l a n o w e są s ł a b s z y m i z a s a d a m i n i ż jony f e n o l a n o w e , a te z kolei — s ł a b s z y m i n i ż j o n y a l k o k s y l o w e . A m i n y a r o m a t y c z n e (aryloaminy) są s ł a b s z y m i z a s a d a m i niż alkiloaminy, p o n i e w a ż w o l n a p a r a e l e k t r o n o w a m o ż e oddziaływać przez rezonans z pierścieniem aromatycznym, w wyniku czego maleje jej d o s t ę p n o ś ć d l a atakującego cząsteczkę p r o t o n u . A m i n y są s ł a b y m i z a s a d a m i . Mają o n e w o l n ą p a r ę elektronową, k t ó r a m o ż e w i ą z a ć p r o t o n i w r o z t w o r z e w o d n y m a m i n a jest w r ó w n o w a d z e ze s p r z ę ż o n y m k w a s e m . A m i d y nie mają właściwości z a s a d o w y c h , p o n i e w a ż w o l n a p a r a e l e k t r o n o w a n a a t o m i e a z o t u jest z a a n g a ż o w a n a w r e z o n a n s z sąsiadującą g r u p ą k a r b o n y l o w ą .
Aminy i amidy
Tematy pokrewne
Elektroujemność
N i e o r g a n i c z n e cząsteczki obojętne (E3) Związki o r g a n i c z n e (E4) Kwasy i zasady Br0nsteda-Lowry'ego (Gl)
M o c k w a s ó w (G2) Właściwości a m i n ( 0 2 )
E l e k t r o u j e m n o ś ć w y w i e r a i s t o t n y w p ł y w n a m o c z a s a d y . Jeśli p o r ó w n a m y jony: fluorkowy, h y d r o k s y l o w y , a m i d k o w y oraz karboanion m e t y l o w y , z a o b s e r w u j e m y , ż e ich z a s a d o w o ś ć u k ł a d a się w s z e r e g p o k a z a n y n a rysunku 1.
najmocniejsza zasada
najsłabsza zasada
~~~
h c-c: © 3
>
h—n:
H
karboanion Rys. 1. Porównanie
i>
:o-Y
i>
f^;
H
jon amidkowy
mocy różnych
jon hydroksylowy
jon fluorkowy
zasad
N a j m o c n i e j s z ą z a s a d ą w o m a w i a n e j g r u p i e jest k a r b o a n i o n , p o n i e w a ż w jego p r z y p a d k u ł a d u n e k u j e m n y s k o n c e n t r o w a n y jest n a a t o m i e naj m n i e j e l e k t r o u j e m n e g o p i e r w i a s t k a — w ę g l a . N a j s ł a b s z ą z a ś z a s a d ą jest j o n f l u o r k o w y , w k t ó r y m ł a d u n e k u j e m n y z n a j d u j e się n a a t o m i e n a j b a r dziej e l e k t r o u j e m n e g o p i e r w i a s t k a — f l u o r u . A t o m y o d u ż e j e l e k t r o u j e m n o ś c i , t a k i e j a k fluor, m o g ą s t a b i l i z o w a ć ł a d u n e k u j e m n y i z m n i e j s z a ć przez to reaktywność jonu w stosunku d o p r o t o n u — a więc jego zasado w o ś ć . Z e w z g l ę d u n a te s a m e efekty, a n i o n y p o w s t a ł e z a l k a n ó w , a m i n i alkoholi również m o ż n a uszeregować p o d w z g l ę d e m zasadowości w p o r z ą d k u o d p o w i a d a j ą c y m z r ó ż n i c o w a n e j e l e k t r o u j e m n o ś c i (rys. 2). E l e k t r o u j e m n o ś ć jest t e ż p r z y c z y n ą r ó ż n i c w z a s a d o w o ś c i z w i ą z k ó w , k t ó r y c h c z ą s t e c z k i są e l e k t r y c z n i e o b o j ę t n e , j a k a m i n y , a l k o h o l e i h a l o g e n k i a l k i l o w e (rys. 3). C z ą s t e c z k i t e są z n a c z n i e s ł a b s z y m i z a s a d a m i n i ż o d p o w i a d a j ą c e i m aniony, ale p o r z ą d e k z a s a d o w o ś c i pozostaje w ś r ó d nich taki s a m , jak
(a)
(b)
ii
H C-C: 0
>
3
(c) R—N:~
H
>
-o:®
H
najmocniejsza zasada
najsłabsza zasada
Rys. 2. Porównanie
zasadowości
(a) karboanionu;
(b) jonu amidkowego;
(c) jonu
alkoksylowego
(a)
W R
H
/
>
R—N: \
( C )
\ :o—H
R
\ >
:F:
H
najsłabsza ^ zasada
najmocniejsza zasada Rys. 3. Porównanie
zasadowości
(a) aminy; (b) alkoholu;
(c) fluorku
alkilowego
w ś r ó d a n i o n ó w ; p o r z ą d e k t e n staje się z r o z u m i a ł y , jeśli p r z e a n a l i z u j e się trwałość poszczególnych kationów powstałych z przyłączenia protonu d o c z ą s t e c z e k t y c h z w i ą z k ó w (rys. 4). A t o m a z o t u m o ż e s t a b i l i z o w a ć ł a d u n e k d o d a t n i lepiej n i ż a t o m fluoru, p o n i e w a ż p i e r w s z y z t y c h p i e r w i a s t k ó w jest mniej elektroujemny. A t o m y pierwiastków elektroujemnych wykazują skłonność d o groma dzenia n a sobie ł a d u n k u ujemnego, nie zaś d o d a t n i e g o . Elektroujemność fluoru jest t a k silna, ż e z a s a d o w o ś ć t e g o p i e r w i a s t k a jest z a n i e d b y w a l n a . Z p o w y ż s z y c h w z g l ę d ó w a m i n y w r o z t w o r a c h w o d n y c h są c z ę ś c i o w o z j o n i z o w a n e i z a c h o w u j ą się j a k s ł a b e z a s a d y . A l k o h o l e w y k a z u j ą cechy słabych zasad jedynie w kwaśnych roztworach, natomiast halo g e n k i alkilowe — n a w e t w r o z t w o r a c h k w a ś n y c h — nie przejawiają zasadniczo żadnych właściwości zasadowych. (a)
(b)
u
©/
R—N—H
(c)
\©
>
:o—H
\
\©
>
:F—H
/
H
H
najtrwalszy
najmniej trwały
Rys. 4. Porównanie c) fluorku
pKb
stabilności
kationów
utworzonych
z (a) aminy; (b)
alkoholu;
alkilowego
M i a r ą m o c y z a s a d y j e s t pJQ>. Jak p o k a z a n o n a rysunku 5, w r o z t w o r z e w o d n y m m e t y l o a m i n y u s t a l a się r ó w n o w a g a . M e t y l o a m i n ę w y s t ę p u j ą c ą p o lewej s t r o n i e r ó w n a n i a o k r e ś l a się t e r m i n e m w o l n a zasada, jon metyloamoniowy zaś widoczny p o prawej stronie H I
.. +
H C 3
H 0: 2
—
H
Rys. 5. Równowaga
^
H I,H ^ N ^ H C © H
„ 0 +
HO:
3
kwasowo-zasadowa
w wodnym
roztworze
metyloaminy
t o s p r z ę ż o n y k w a s . S t o p i e ń jonizacji — a l b o dysocjacji — w s t a n i e r ó w n o w a g i o k r e ś l a s t a ł a r ó w n o w a g i (K ): r
_ [PRODUKTY] N
[SUBSTRATY]
[CH NH^][HO~] 3
[CH NH ]JH 0]' 3
2
K
Q b
. _ [CH NHtj][HO~l 3
2
[CH NH ]
2
3
2
P o m i a r u K d o k o n u j e się z w y k l e w rozcieńczonych, w o d n y c h r o z t w o r a c h z a s a d y , w k t ó r y c h s t ę ż e n i e w o d y jest d u ż e i j e g o w a r t o ś ć m o ż e b y ć p r z y j ę t a j a k o stała. M o ż n a w i ę c z a p i s a ć r ó w n a n i e s t a n u r ó w n o w a g i w p r o s t s z e j p o s t a c i , w której Kb j e s t stałą z a s a d o w o ś c i zawierającą w s o b i e s t ę ż e n i e czystej w o d y (55,5 m o l / I ) . Z k o l e i pKb jest u j e m n y m l o g a r y t m e m Kb; w i e l k o ś ć t ę s t o s u j e się j a k o m i a r ę m o c y z a s a d y (pKb = -logioKb). D u ż a w a r t o ś ć pKb ś w i a d c z y , ż e m a m y d o c z y n i e n i a z e słabą z a s a d ą . N a p r z y k ł a d w a r t o ś c i pKb d l a a m o n i a k u i m e t y l o a m i n y w y n o s z ą , o d p o w i e d n i o , 4,74 i 3,36; a m o n i a k jest w i ę c s ł a b s z ą z a s a d ą n i ż m e t y l o a m i n a . pKb i p K z w i ą z a n e są r ó w n a n i e m : p K + pKb = 14. Jeśli w i ę c z n a m y p K k w a s u , m o ż e m y w y l i c z y ć pKb s p r z ę ż o n e j z a s a d y i vice versa. T
a
a
a
Efekty indukcyjne
Efekty i n d u k c y j n e w p ł y w a j ą n a m o c z a s a d o b d a r z o n y c h u j e m n y m ładunkiem elektrycznym, ponieważ mogą one oddziaływać z tym ładun k i e m . N a p r z y k ł a d g r u p y w y c i ą g a j ą c e e l e k t r o n y p o m a g a j ą w stabilizacji ł a d u n k u u j e m n e g o , o b n i ż a j ą c m o c z a s a d y . Z kolei g r u p y o d d a j ą c e ele ktrony będą destabilizować ładunek ujemny i przez to w p ł y w a ć na zwię k s z e n i e m o c y z a s a d y . A n a l i z o w a l i ś m y te efekty, o m a w i a j ą c t e m a t G 2 , kiedy p o r ó w n y w a l i ś m y względną m o c k w a s u octowego i jego p o c h o d n y c h : CI3CCO2H, CI2CHCO2H, CICH2CO2H i C H 3 C O 2 H . N a j m o c n i e j s z y m k w a s e m w tej g r u p i e jest k w a s t r i c h l o r o o c t o w y , p o n i e w a ż s p r z ę ż o n a z n i m z a s a d a (jon k a r b o k s y l a n o w y ) jest s t a b i l i z o w a n a p r z e z t r z y e l e k t r o u j e m n e a t o m y c h l o r u (rys. 6). A t o m y c h l o r u wyciągają e l e k t r o n y c o p o m a g a w stabilizacji ł a d u n k u u j e m n e g o . Stabilizacja t a k a s p r a w i a , ż e z a s a d a s p r z ę ż o n a z m o c n y m k w a s e m jest s ł a b a , a z a s a d a s p r z ę ż o n a z e s ł a b y m k w a s e m jest m o c n a . T a k w i ę c z a s a d o w o ś ć j o n ó w c h l o r o o c t a n o w y c h (ChCCOi', Cl2CHC02~, CICH2CO2" i C H 3 C O 2 ) r o ś n i e w p o r z ą d k u o d w r o t n y m d o k w a s o w o ś c i o d p o w i e d n i c h k w a s ó w ; j o n o c t a n o w y jest w tej serii najmocniejszą, a j o n trichlorooctanowy najsłabszą zasadą. Efekt i n d u k c y j n y w p ł y w a t e ż n a m o c z a s a d e l e k t r y c z n i e o b o j ę t n y c h ( n p . a m i n ) . pKb a m o n i a k u w y n o s i 4,74, a m e t y l o a m i n y , e t y l o a m i n y i p r o p y l o a m i n y — o d p o w i e d n i o — 3,36, 3,25 i 3,33. A l k i l o a m i n y są m o c n i e j szymi z a s a d a m i niż a m o n i a k z p o w o d u efektu indukcyjnego w y w i e r a n e g o p r z e z g r u p ę a l k i l o w ą n a j o n a l k i l o a m o n i o w y ( R N H 3 ; rys. 7) -
+
//
-
CI3C — c
//
^
ci o*-c 3
p_:
;OH
mocny kwas pK = 0,63
słaba sprzężona zasada (stabilizowana)
a
Rys. 6. Efekt indukcyjny
w zasadzie
sprzężonej
z kwasem
trichlorooctowym
© R — NH
2
+
H0 *"
^
2
7. Efekt indukcyjny
grupy alkilowej
R-*-NH
w jonie
3
+
. . 0 HOl **
_ *" efekt indukcyjny
alkiloamoniowym
G r u p y alkilowe oddają elektrony sąsiadującemu z n i m i c e n t r u m ł a d u n k u d o d a t n i e g o ; jest t o c z y n n i k i e m s t a b i l i z u j ą c y m j o n , p o n i e w a ż c z ę ś ć ł a d u n k u d o d a t n i e g o u l e g a r o z p r o s z e n i u w o b r ę b i e g r u p y a l k i l o w e j . Jeśli z a ś j o n jest s t a b i l n i e j s z y , r ó w n o w a g a k w a s o w o - z a s a d o w a p r z e s u w a się w j e g o k i e r u n k u , d z i ę k i c z e m u z w i ę k s z a się z a s a d o w o ś ć a m i n y . Efekt t e n jest t y m silniejszy, i m w i ę k s z a j e s t g r u p a a l k i l o w a . Skoro jedna grupa alkilowa m o ż e w p ł y w a ć na zasadowość aminy, t y m b a r d z i e j w i ę k s z a liczba p o d s t a w n i k ó w a l k i l o w y c h p o w i n n a w y w i e r a ć j e s z c z e silniejszy w p ł y w i n d u k c y j n y . M o ż n a b y s i ę w i ę c s p o d z i e w a ć , że d r u g o - i trzeciorzędowe a m i n y b ę d ą silniejszymi z a s a d a m i niż a m i n y p i e r w s z o r z ę d o w e . N i e k o n i e c z n i e j e d n a k t a k s i ę d z i e j e . N i e istnieje p r o s t a z a l e ż n o ś ć m i ę d z y z a s a d o w o ś c i ą a liczbą g r u p a l k i l o w y c h p o ł ą c z o n y c h z a t o m e m a z o t u . C h o ć efekt i n d u k c y j n y z p e w n o ś c i ą r o ś n i e w r a z z e w z r o s t e m l i c z b y p o d s t a w n i k ó w a l k i l o w y c h , n a l e ż y b r a ć też p o d u w a g ę p r z e c i w d z i a ł a j ą c y m u efekt s o l w a t a c j i . Efekt
5
solwatacji
Powstający jon a l k i l o a m o n i o w y jest s o l w a t o w a n y p r z e z cząsteczki w o d y (hydratacja). W procesie t y m powstają wiązania w o d o r o w e m i ę d z y ato m a m i tlenu z cząsteczek w o d y i g r u p a m i N - H o b e c n y m i w jonie alkiloa m o n i o w y m (rys. 8). H y d r a t a c j a jest c z y n n i k i e m s t a b i l i z u j ą c y m , o z n a c z e niu p o d o b n y m d o efektu indukcyjnego w y w o ł y w a n e g o przez g r u p y a l k i l o w e . Efekt h y d r a t a c j i j e s t t y m b a r d z i e j z n a c z ą c y , i m więcej w i ą z a ń w o d o r o w y c h m o ż e p o w s t a ć ; b ę d z i e o n w i ę c silniejszy w p r z y p a d k u j o n u alkiloamoniowego powstałego z a m i n y pierwszorzędowej niż dla jonu utworzonego z aminy trzeciorzędowej. W tym pierwszym bowiem występują trzy atomy w o d o r u N - H mogące brać udział w wiązaniach w o d o r o w y c h ; w jonie a l k i l o a m o n i o w y m p o w s t a ł y m z a m i n y trzeciorzę dowej taki a t o m w o d o r u N - H jest tylko jeden. W rezultacie, p i e r w s z o r z ę d o w y j o n a l k i l o a m o n i o w y b ę d z i e silniej s t a b i l i z o w a n y p r z e z r o p u s z c z a l n i k n i ż j o n t r z e c i o r z ę d o w y . O z n a c z a t o , ż e a m i n y t r z e c i o r z ę d o w e są generalnie słabszymi zasadami niż a m i n y pierwszo- i d r u g o r z ę d o w e . R
H
--- 4© N—H-
-OH
J
4© N—H
3
R
OH
4 N©— H
OH
3
2
/
wiązanie wodorowe "=..= 'niejsza stabilizacja zn~z rozpuszczalnik
^ = 8. Hydratacja Rezonans
mu
jonów alkiloamoniowych
utworzonych
najsłabsza stabilizacja przez rozpuszczalnik
z 1°, 2° i 3°
amin
O m ó w i l i ś m y j u ż wcześniej s p o s ó b , w jaki r e z o n a n s m o ż e stabilizować ujemny ł a d u n e k p o p r z e z jego delokalizację w obrębie d w ó c h — lub wię-
cej — a t o m ó w ( t e m a t G 2 ) . M e c h a n i z m t e n t ł u m a c z y , d l a c z e g o j o n k a r b o k s y l a n o w y jest t r w a l s z y n i ż j o n a l k o h o l a n o w y . Ł a d u n e k u j e m n y w t y m p i e r w s z y m m o ż e b y ć b o w i e m zdelokalizowany w obszarze dwóch ato m ó w tlenu, w t y m o s t a t n i m zaś — jest z l o k a l i z o w a n y n a j e d n y m a t o m i e t l e n u . Była j u ż m o w a o t y m , ż e r ó ż n i c a ta p o z w a l a z r o z u m i e ć , d l a c z e g o k w a s y k a r b o k s y l o w e są m o c n i e j s z y m i k w a s a m i n i ż a l k o h o l e . M o ż e m y odwrócić to rozumowanie, aby wytłumaczyć różnice w zasadowości m i ę d z y j o n e m k a r b o k s y l a n o w y m a a l k o h o l a n o w y m (n/s. 9). P o n i e w a ż t e n o s t a t n i jest m n i e j s t a b i l n y , w y k a z u j e o n w i ę k s z ą r e a k t y w n o ś ć i — w k o n s e k w e n c j i — jest m o c n i e j s z ą z a s a d ą .
H C—C 3
„
H3C
—
CH2
V Rys. 9. (a) Jon karboksylanowy;
3
(b) jon alkoksyiowy
(alkoholanowy)
E f e k t y r e z o n a n s o w e t ł u m a c z ą t e ż , d l a c z e g o a m i n y a r o m a t y c z n e (aryl o a m i n y ) są s ł a b s z y m i z a s a d a m i n i ż a l k i l o a m i n y . W o l n a p a r a e l e k t r o n o w a na atomie a z o t u m o ż e o d d z i a ł y w a ć z u k ł a d e m elektronów n pier ś c i e n i a a r o m a t y c z n e g o , d z i ę k i c z e m u m o ż l i w e jest i s t n i e n i e t r z e c h s t r u k t u r r e z o n a n s o w y c h o c h a r a k t e r z e j o n u o b o j n a c z e g o (rys. 10). 0on o b o j n a c z y — a l b o z n i e m i e c k i e g o zwitterion — t o o b o j ę t n a e l e k t r y c z n i e c z ą s t e c z k a , w której w y s t ę p u j e z a r ó w n o d o d a t n i , j a k i u j e m n y ł a d u n e k . ) P o n i e w a ż niewiążąca para elektronowa a t o m u azotu bierze udział w o d d z i a ł y w a n i a c h r e z o n a n s o w y c h , m o ż l i w o ś ć u t w o r z e n i a p r z e z nią w i ą z a n i a z p r o t o n e m jest o g r a n i c z o n a i — co z a t y m i d z i e — a m i n a staje się m n i e j z a s a d o w a .
Rys. 10. Struktury rezonansowe
Aminy i amidy
aniliny
A m i n y są s ł a b y m i z a s a d a m i . W k w a ś n y m ś r o d o w i s k u t w o r z ą o n e r o z p u s z c z a l n e w w o d z i e s o l e (rys. Ha), a w r o z t w o r a c h w o d n y c h p o z o s t a j ą w r ó w n o w a d z e z e s p r z ę ż o n y m i k w a s a m i (rys. llb). Z a s a d o w o ś ć a m i n w y n i k a z t e g o , ż e o b e c n a w ich c z ą s t e c z k a c h w o l n a p a r a elektronowa m o ż e t w o r z y ć wiązanie z p r o t o n e m . W cząsteczce a m i d u również występuje a t o m a z o t u z wolną parą elektronową, a jed n a k — w odróżnieniu od a m i n — a m i d y nie wykazują właściwości zasa-
(a)
H
H
0
©/
/ R — N I \
+
HC!
R—N—H
:ci:
\
H
H
wolna zasada rozpuszczalna sól (b)
H
/ R — N :
©
H
/ +
0/ H R—N—H
H—Ol
H—Ot
\ H wolna zasada Rys. 11. (a) Powstawanie
sprzężony kwas soli; (b) równowaga
kwasowo-zasadowa
d o w y c h . P o w o d e m jest o d d z i a ł y w a n i e r e z o n a n s o w e , w k t ó r e z a a n g a ż o w a n a j e s t w o l n a p a r a e l e k t r o n o w a a m i d o w e g o a z o t u (n/s. 12). Silą n a p ę d o w ą t e g o o d d z i a ł y w a n i a jest e l e k t r o u j e m n o ś ć a t o m u t l e n u w sąsia dującej z a z o t e m g r u p i e k a r b o n y l o w e j — a t o m u w y k a z u j ą c e g o „ g ł ó d " elektronów. Niewiążąca para elektronowa a t o m u azotu tworzy wiązanie u z s ą s i e d n i m a t o m e m w ę g l a . J e d n o c z e ś n i e z e r w a n e z o s t a j e w i ą z a n i e JI w grupie karbonylowej i oba biorące w n i m udział elektrony przenoszą się n a a t o m tlenu; u z y s k a n a p r z e z ten a t o m trzecia w o l n a p a r a elektro n o w a s p r a w i a , ż e staje s i ę o n c e n t r u m ł a d u n k u u j e m n e g o . Z a a n g a ż o w a n i e p a r y e l e k t r o n o w e j a z o t u w s t r u k t u r ę r e z o n a n s o w ą p o w o d u j e , ż e staje się ona nieosiągalna dla p r o t o n u . T e m u w ł a ś n i e należy p r z y p i s a ć b r a k właściwości zasadowych w amidach.
•°\\ C-
ą
© / c
/ =\
C— N — H \H H C/ 3
H C
H
w cząsteczce
amidu
3
Rys. 12. Oddziaływania
rezonansowe
KWASY I ZASADY LEWISA
Hasła K w a s a m i Lewisa n a z y w a m y z w i ą z k i , w k t ó r y c h w y s t ę p u j e deficyt e l e k t r o n o w y i które są z d o l n e d o przyjęcia p a r y elektronowej (w postaci w i ą z a n i a a t o m o w e g o ) o d substancji b o g a t y c h w elektrony; przyjęcie p a r y elektronowej p r o w a d z i d o zapełnienia p o w ł o k i walencyjnej w a t o m a c h w y s t ę p u j ą c y c h w cząsteczkach k w a s ó w Lewisa. P r z y k ł a d y k w a s ó w Lewisa t o BF3, AICI3, TiCU, SnCU.
Kwasy Lewisa
Z a s a d a m i Lewisa n a z y w a m y jony l u b obojętne elektrycznie cząsteczki zawierające a t o m z wolną parą e l e k t r o n o w ą . Z a s a d a Lewisa m o ż e b y ć d o n o r e m wolnej p a r y e l e k t r o n o w e j , t w o r z ą c y m w i ą z a n i e z k w a s e m Lewisa. Tematy pokrewne
Kwasy Lewisa
Kwasy i zasady Br0nsteda-Lowry'ego (Gl)
Substytucja elektrofilowa b e n z e n u (13)
K w a s y Lewisa to jony albo ubogie w elektrony cząsteczki, w któryeł występują a t o m y o nie zapełnionej p o w ł o c e walencyjnej. Klasyfikujem] je j a k o k w a s y n a tej p o d s t a w i e , ż e m o g ą p r z y j m o w a ć w o l n ą p a r ę e l e k t r o n o w ą o d i n n y c h s u b s t a n c j i i z a p e ł n i a ć s w o j e p o w ł o k i w a l e n c y j n e . L> k w a s ó w Lewisa należą wszystkie k w a s y Bronsteda-Lowry'ego, któn o m a w i a l i ś m y u p r z e d n i o , a t a k ż e j o n y ( n p . H , M g ) i c z ą s t e c z k i oboje tne, jak B F i AICI3. Z a r ó w n o A l , j a k i B n a l e ż ą d o g r u p y 13 u k ł a d u o k r e s o w e g o p i e r w i a s t k ó w i ich a t o m y mają n a s w o i c h z e w n ę t r z n y c h p o w ł o k a c h t r z y ele ktrony walencyjne. O z n a c z a to, że a t o m y tych pierwiastków m o g ą utwo r z y ć t r z y w i ą z a n i a , Istnieje j e d n a k n a d a l m o ż l i w o ś ć u t w o r z e n i a c z w a i t e g o w i ą z a n i a . N a p r z y k ł a d w BF3 a t o m b o r u o t o c z o n y jest p r z e z sześ e l e k t r o n ó w (trzy w i ą z a n i a , z k t ó r y c h k a ż d e z a w i e r a p o d w a e l e k t r o n y P o w ł o k a w a l e n c y j n a a t o m u b o r u m o ż e w s z a k ż e z m i e ś c i ć o s i e m elektrc n ó w ; m o ż l i w e jest w i ę c p o w s t a n i e c z w a r t e g o w i ą z a n i a , jeśli t y l k o czwai ty podstawnik przy atomie boru mógłby dostarczyć o b u potrzebnych d t e g o e l e k t r o n ó w . P o n i e w a ż z a r ó w n o b o r , jak i g l i n znajdują s i ę w ukł) d z i e o k r e s o w y m w g r u p i e 13, są o n e e l e k t r o d o d a t n i e i d l a t e g o chętni reagują z e s t r u k t u r a m i b o g a t y m i w elektrony, t w o r z ą c c z w a r t e w i ą z a n i W i e l e z w i ą z k ó w m e t a l i p r z e j ś c i o w y c h t a k ż e w y k a z u j e w ł a ś c i w o ś c i kw) s ó w L e w i s a ( n p . T1CI4 i S n C U ) . +
2 +
3
Zasady Lewisa
Cząsteczka z a s a d y Lewisa m o ż e dostarczać wolnej p a r y elektronów* a b y z a p e ł n i ć p o w ł o k ę w a l e n c y j n a w a t o m i e w y s t ę p u j ą c y m w kwasi
L e w i s a (rys. 1). Z a s a d ą L e w i s a m o ż e b y ć u j e m n i e n a ł a d o w a n y j o n — n p . jon h a l o g e n k o w y — albo elektrycznie obojętna cząsteczka takiego
z w i ą z k u , j a k n p . woda, amina czy eter; istotne jest, aby w z n a j d o w a ł się a t o m m a j ą c y w o l n ą p a r ę e l e k t r o n o w ą fluorowiec).
cząsteczce
(np. O, N
lub
W s z y s t k i e o m ó w i o n e w c z e ś n i e j z a s a d y B r o n s t e d a - L o w r y ' e g o są r ó w n i e ż z a s a d a m i w r o z u m i e n i u teorii L e w i s a . P o d s t a w o w y m w y r ó ż n i k i e m jest t u o b e c n o ś ć w o l n e j p a r y e l e k t r o n o w e j , m o g ą c e j u c z e s t n i c z y ć w p o w s t a w a n i u wiązania. A z a t e m w s z y s t k i e u j e m n i e n a ł a d o w a n e jony i oboję t n e c z ą s t e c z k i z a w i e r a j ą c e a t o m y a z o t u , t l e n u c z y fluorowca n a l e ż ą d o zasad Lewisa. R BF
:F—BF
3
3
kwas Lewisa
R—ó:
zasada Lewisa
BF
3
kwas Lewisa
•
Te R — O — BF ©
k * Reakcja
między
kwasem
a zasadą
Lewisa
3
JONY ENOLANOWE
Hasła A t o m y w o d o r u p o ł ą c z o n e z a t o m a m i w ę g l a nie mają zazwyczaj c h a r a k t e r u k w a s o w e g o ; jeśli j e d n a k a t o m w ę g l a sąsiaduje z g r u p ą k a r b o n y l o w ą , w s z y s t k i e z w i ą z a n e z n i m p r o t o n y ( p r o t o n y a) są potencjalnie p r o t o n a m i k w a s o w y m i .
Kwasowe protony grupy C - H
Ł a d u n e k u j e m n y powstający w w y n i k u u t r a t y p r o t o n u m o ż e b y ć s t a b i l i z o w a n y p r z e z r e z o n a n s , p o p r z e z który ulega o n p r z e m i e s z c z e n i u d o e l e k t r o u j e m n e g o a t o m u t l e n u . T w o r z ą c y się p r z y t y m jon nosi nazwę jonu enolanowego.
Stabilizacja
Proces p r z e b i e g a w z s y n c h r o n i z o w a n y s p o s ó b : j e d n o c z e ś n i e z utratą p r o t o n u t w o r z y się p o d w ó j n e w i ą z a n i e C = C i z e r w a n i u ulega w i ą z a n i e JI w g r u p i e k a r b o n y l o w e j ( O O ) . Przyczyną k w a s o w o ś c i p r o t o n ó w a jest elektroujemność k a r b o n y l o w e g o a t o m u tlenu.
Mechanizm
Jon e n o l a n o w y jest h y b r y d ą d w ó c h s t r u k t u r r e z o n a n s o w y c h , w k t ó r y c h ł a d u n e k u j e m n y jest z d e l o k a l i z o w a n y w obrębie trzech a t o m ó w o hybrydyzacji sp . A n a l i z a s c h e m a t ó w przedstawiających orbitale p o z w a l a p r z e w i d z i e ć , czy orientacja k w a s o w y c h p r o t o n ó w jest o d p o w i e d n i a , a b y nastąpiła ich u t r a t a . 2
Tematy
pokrewne
Kwasowe protony grupy C-H
Reakcje j o n ó w e n o l a n o w y c h (J8) (2-Halogenowanie (J9)
Reakcje j o n ó w e n o l a n o w y c h (K7)
W i ę k s z o ś ć p r o t o n ó w o c h a r a k t e r z e k w a s o w y m p o ł ą c z o n a jest z h e t e r o a t o m a m i , takimi jak fluorowce, tlen b ą d ź azot. P r o t o n y z w i ą z a n e z atom a m i w ę g l a z a z w y c z a j n i e mają k w a s o w e g o c h a r a k t e r u , a l e istnieją o d s t ę p s t w a o d tej r e g u ł y . Z j e d n y m z w y j ą t k ó w m a m y d o c z y n i e n i a w a l d e h y d a c h i k e t o n a c h , w k t ó r y c h o b o k g r u p y k a r b o k s y l o w e j znajduje się g r u p a C H R , CH2R a l b o CH3 (rys. 1). P r o t o n y w s k a z a n e s t r z a ł k a m i 2
grupa karbonylową protony , alfa " -
:
" Rys. 1. Kwasowe
••. węgiel alfa
H protony
a
m a j ą c h a r a k t e r k w a s o w y ; p o ł ą c z o n e są o n e z a t o m e m o k r e ś l a n y m j a k o w ę g i e l a (alfa). P r o t o n y te n a z y w a się w z w i ą z k u z t y m p r o t o n a m i a. R e z u l t a t e m d z i a ł a n i a z a s a d y jest u t r a t a j e d n e g o z k w a s o w y c h p r o t o n ó w a (rys. 2). Wolna para elektronowa hydroksylowego atomu tlenu tworzy n o w e w i ą z a n i e z p r o t o n e m a. W t y m s a m y m c z a s i e z e r w a n e zostaje w i ą z a n i e C - H . O b a elektrony biorące udział w t y m w i ą z a n i u p r z e n o s z ą się n a a t o m tlenu, tworząc t a m niewiążącą parę elektronową i nadając t e m u a t o m o w i ł a d u n e k ujemny (powstaje k a r b o a n i o n ) . P o w s t a w a n i e karboan i o n ó w jest z a z w y c z a j p r o c e s e m t r u d n y m d o p r z e p r o w a d z e n i a , s a m e k a r b o a n i o n y z a ś są b a r d z o r e a k t y w n e i n i e t r w a ł e . W o p i s y w a n y m p r z y p a d k u m u s z ą więc działać jakieś c z y n n i k i stabilizujące.
:o:
H
:o:
-X :0—H
Rys. 2. Oderwanie
Stabilizacja
;0—H
protonu
i powstanie
karboanionu
P o n i e w a ż węgiel nie m a charakteru elektroujemnego, nie m o ż e on stabi l i z o w a ć u j e m n e g o ł a d u n k u . M o ż l i w a jest t u j e d n a k stabilizacja p r z e z r e z o n a n s (rys. 3). W o l n a p a r a e l e k t r o n o w a k a r b o a n i o n u t w o r z y n o w e w i ą z a n i e JI z k a r b o n y l o w y m a t o m e m w ę g l a . J e d n o c z e ś n i e z e r w a n e zostaje słabe w i ą z a n i e n w g r u p i e k a r b o n y l o w e j , a oba uczestniczące w n i m e l e k t r o n y p r z e m i e s z c z a j ą się n a a t o m t l e n u . W r e z u l t a c i e ł a d u n e k u j e m n y z n a j d u j e się n a e l e k t r o u j e m n y m a t o m i e t l e n u , g d z i e jest b a r d z i e j s t a b i l n y . M e c h a n i z m t e n jest d o k ł a d n i e t a k i s a m j a k w c z e ś n i e j o p i s a n y m e c h a n i z m stabilizacji j o n u k a r b o k s y l a n o w e g o ( t e m a t G 2 ) . R ó ż n i c a p o l e g a n a t y m , że w p r z y p a d k u jonu k a r b o k s y l a n o w e g o obie s t r u k t u r y r e z o n a n s o w e są j e d n a k o w o t r w a ł e , n a t o m i a s t w o m a w i a n y m o b e c n i e p r z y p a d k u — n i e . S t r u k t u r a r e z o n a n s o w a , w której ł a d u n e k u j e m n y z n a j d u j e się n a a t o m i e t l e n u ( j o n e n o l a n o w y ) , jest t r w a l s z a n i ż w y j ś c i o w y k a r b o a n i o n . Dlatego jon e n o l a n o w y jest z d e c y d o w a n i e d o m i nującym składnikiem mieszaniny.
*o.j karboanion
|
' H
M
Rys. 3. Oddziaływanie
:o:
rezonansowe
między karboanionem
jon enolanowy
a jonem
enotanowym
Mechanizm
S k o r o u p r z y w i l e j o w a n ą s t r u k t u r ą r e z o n a n s o w ą jest j o n e n o l a n o w y , b a r dziej p o p r a w n y m m e c h a n i z m e m reakcji k w a s - z a s a d a m i ę d z y a l d e h y d e m a j o n e m h y d r o k s y l o w y m jest p o w s t a n i e , w w y n i k u u t r a t y p r o t o n u , j o n u e n o l a n o w e g o (rys. 4 ) . W r a z z u t w o r z e n i e m w i ą z a n i a m i ę d z y j o n e m h y d r o k s y l o w y m a k w a s o w y m p r o t o n e m p ę k a w i ą z a n i e C - H , a ele k t r o n y z t e g o w i ą z a n i a t w o r z ą w i ą z a n i e JI z k a r b o n y l o w y m a t o m e m w ę g l a . J e d n o c z e ś n i e z e r w a n e zostaje k a r b o n y l o w e w i ą z a n i e n, o b a z a ś e l e k t r o n y p r z e m i e s z c z a j ą się n a a t o m t l e n u . Z w r ó ć m y u w a g ę , ż e p r z y takiej i n t e r p r e t a c j i c z y n n i k i e m o d p o w i e d z i a l n y m z a k w a s o w o ś ć p r o t o n u a jest elektroujemny tlen.
:b- © :
v
1|
\
:o—H
:o—H
© Rys. 4. Mechanizm
Jon enolanowy
powstawania
jonu
enolanowego
S t r u k t u r y r e z o n a n s o w e r e p r e z e n t u j ą p e w n e g r a n i c z n e f o r m y , jakie m o ż e p r z y b r a ć d a n a c z ą s t e c z k a ; jej r z e c z y w i s t a s t r u k t u r a jest m i e s z a n i n ą ( h y b r y d ą ) o b u t y c h s t r u k t u r (rys. 5). S t r u k t u r a „ h y b r y d o w a " p o k a z u j e , ż e ł a d u n e k u j e m n y jest „ r o z s m a r o w a n y " — albo z d e l o k a l i z o w a n y — p o m i ę d z y trzy atomy o hybrydyzacji sp . Ze w z g l ę d u n a typ hybrydyza cji o r b i t a l e z h y b r y d y z o w a n e mają o r i e n t a c j ę p l a n a r n ą ( p ł a s k ą ) ; k a ż d y z a t o m ó w m a t e ż o r b i t a l 2p m o g ą c y o d d z i a ł y w a ć z t a k i m i s a m y m i o r b i t a lami swoich sąsiadów. P r o w a d z i to d o powstania orbitalu molekular n e g o i r o z p r o s z e n i a ł a d u n k u u j e m n e g o n a t r z y a t o m y (rys. 6). Mając t o n a uwadze, m o ż e m y dla poszczególnych a t o m ó w w o d o r u z grupy metylo w e j o c e n i ć p r a w d o p o d o b i e ń s t w o ich o d e r w a n i a o d c z ą s t e c z k i w p r o c e s i e t w o r z e n i a j o n u e n o l a n o w e g o . N a rysunku 7a a t o m w o d o r u , k t ó r y z o s t a nie o d e r w a n y , u m i e s z c z o n o w kółku. To właśnie w p r z y p a d k u tego a t o m u w i ą z a n i e o C - H jest o d p o w i e d n i o z o r i e n t o w a n e , a b y m o ż l i w e b y ł o o d d z i a ł y w a n i e z o r b i t a l e m JI g r u p y k a r b o n y l o w e j . S c h e m a t y c z n y r y s u n e k o r b i t a l i (rys. 7b) p o k a z u j e t o o d d z i a ł y w a n i e . Projekcja N e w m a n a p r z e d s t a w i o n a n a rysunku 7c z o s t a ł a n a r y s o w a n a t a k , j a k b y ś m y p a t r z y l i 2
:o:
:o: es
Q
o:
1 R
e ^ .ic
i R
Rys. 5. Struktury rezonansowe
i struktura
„hybrydowa"
jonu
enolanowego
struktura „hybrydowa"
Rys. 6. Powstawanie
orbitalu
molekularnego
w wyniku nakładania
(c)
W
się orbitali
2p
..o
HO:-y
=
. s . 7. (a) Proton a; (b) schemat
ilustrujący
oddziaływania
między orbitalami;
(c) projekcja
Newmana
n a cząsteczkę w z d ł u ż wiązania C - C ; w i d a ć n a t y m r y s u n k u względną orientację w o d o r u a, który zostanie o d e r w a n y . W t y m k o n k r e t n y m przy p a d k u p r o t o n bez t r u d u m o ż e przyjąć o d p o w i e d n i ą orientację, p o n i e w a ż istnieje s w o b o d a rotacji w o k ó ł p o j e d y n c z e g o w i ą z a n i a C - C . J e d n a k ż e w u k ł a d a c h p i e r ś c i e n i o w y c h a t o m y w o d o r u mają s t a ł e p o ł o ż e n i a i ich w z a j e m n a orientacja jest w a ż n y m c z y n n i k i e m w p ł y w a j ą c y m n a k w a s o w o ś ć p o s z c z e g ó l n y c h p r o t o n ó w a. J o n y e n o l a n o w e p o w s t a ł e z k e t o n ó w l u b a l d e h y d ó w mają o g r o m n e znaczenie p r z y syntezie bardziej złożonych z w i ą z k ó w organicznych ( t e m a t y J 8 i J9). Ł a t w o ś ć , z jaką t w o r z ą s i ę j o n y e n o l a n o w e , z a l e ż y o d k w a s o w o ś c i p r o t o n ó w a. p K p r o p a n o n u ( a c e t o n u ) w y n o s i o k o ł o 19,3. Z w i ą z e k t e n j e s t w i ę c m o c n i e j s z y m k w a s e m n i ż e t a n ( p K * 60), z n a c z n i e z a ś s ł a b s z y m n i ż k w a s o c t o w y ( p K = 4,7). O z n a c z a t o , ż e w p r o c e s i e a
a
a
Ił
II
:o: 11
zasada
:o: II
©^ H
H
O-. :o: H3C
H
C
:o:G
:o: II
:o: H,C'
CH3
H Rys. 8. Struktury rezonansowe
CH
I
3
H zasady
sprzężonej
z
1,3-diketonem
t w o r z e n i a j o n u e n o l a n o w e g o k o n i e c z n e jest u ż y c i e m o c n e j z a s a d y — takiej, jak w o d o r e k s o d u , a m i d e k s o d u czy d i i z o p r o p y l o a m i d e k litu (LiN(i-C H ) ). J e d n a k ż e k w a s o w o ś ć p r o t o n ó w a r o ś n i e , jeśli s ą s i a d u j ą o n e n i e z j e d n ą g r u p ą k a r b o n y l o w ą , a l e p o ł o ż o n e są m i ę d z y d w i e m a t a k i m i g r u p a m i , j a k n p . w 1 , 3 - d i k e t o n a c h (/3-diketonach) a l b o 1,3-diestrach (/J-oksoestrach). W z w i ą z k a c h t a k i c h istnieje m o ż l i w o ś ć stabilizacji u j e m n e g o ł a d u n k u j o n u e n o l a n o w e g o p r z e z o b i e g r u p y k a r b o n y l o w e , c z e g o w y n i k i e m są t r z y s t r u k t u r y r e z o n a n s o w e (rys. 8). W k o n s e k w e n c j i pK n p . 2 , 4 - p e n t a n o d i o n u w y n o s i 9. 3
7
2
a
H1
OTRZYMYWANIE ALKENÓW I ALKINÓW
Hasła Alkeny można otrzymać przez redukq'ę alkinów lub przez p r z e p r o w a d z e n i e reakcji eliminacji w h a l o g e n k a c h a l k i l o w y c h i alkoholach. Działanie n a alkeny b r o m e m p r o w a d z i d o p o w s t a n i a w i c y n a l n y c h d i b r o m k ó w . P o d c z a s t r a k t o w a n i a m o c n ą zasadą, n p . a m i d k i e m s o d u , d i b r o m e k traci d w i e cząsteczki b r o m o w o d o r u ( d e h y d r o h a l o g e n o w a n i e ) ; p o w s t a j e p r z y t y m alkin.
Alkiny
Tematy pokrewne
Alkeny
Redukcja a l k i n ó w (H9) Reakcja eliminacji (L4)
Reakcje alkoholi (M4)
Alkeny można otrzymać przez przekształcenie rozmaitych związków organicznych, n p . p r z e z redukcję a l k i n ó w (temat H9) albo p r z e z reakcję e l i m i n a c j i w h a l o g e n k a c h a l k i l o w y c h ( t e m a t L6) czy a l k o h o l a c h ( t e m a t M4). A l k e n y m o ż n a też o t r z y m a ć z wicynalnych d i b r o m k ó w , czyli związków, w których d w a a t o m y b r o m u występują przy sąsiednich ato m a c h w ę g l a . Reakcję t a k ą n a z y w a się d e b r o m o w a n i e m , a p r z e p r o w a d z a się ją, działając n a d i b r o m e k j o d k i e m s o d u w a c e t o n i e a l b o p y ł e m c y n k o w y m w k w a s i e o c t o w y m (rys. 1). Z n a c z e n i e p