CHEMIA KOSMETYKÓW
surowce półprodukty preparatyka wyrobów
Wydanie II
Toruń 2005
wydawca © Copyright by Alicja Marzec Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa Stowarzyszenie Wyższej Użyteczności „DOM ORGANIZATORA" 87-100 Toruń, ul. Czerwona Droga 8 / Al. 500-lecia 31 tel. ( + 48 56) 62-23-807, fax ( + 48 56) 62-23-123 tel. kom. 0-601-17-67-21 http://www.tnoik.torun.pl/ e-mail:
[email protected] Wydawnictwo „Dom Organizatora" jest członkiem Polskiej Izby Książki ISBN 83-7285-069-0 Printed in Poland Toruń Druk ukończono w 2005 r. Niniejszy podręcznik dopuszczony do użytku szkolnego przez Ministra Edukacji Narodowej i Sportu. Wpisany do wykazu podręczników szkolnych przeznaczonych do kształcenia w zawodzie technik usług kosmetycznych na poziomie szkoły policealnej. Numer dopuszczenia: 29/03 recenzje prof. nadzw. UMK dr hab. Wojciech Czerwiński dr Maria Pietruszewska lek. med., specjalista dermatolog Artur Markowski prof. nadzw. AB dr hab. Małgorzata Święcicka nadzór wydawniczy ZBIGNIEW CHMIEL aranżacja i wykonanie zdjęć ALICJA MARZEC, DARIUSZ MULARCZYK przygotowanie
do druku
floBJlo tel./fax: (0-56) 65-11-413 druk i oprawa Zakład Poligraficzno-Wydawniczy „POZKAL" w Inowrocławiu Wszystkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych, bez uprzedniego wyrażenia zgody przez wydawcę i autora.
Spis treści Przedmowa I. Wiadomości wstępne — pierwiastki i związki chemiczne sto sowane w kosmetyce, poznane w szkole średniej ogólnokształ cącej 1. Pierwiastki 2. Tlenki i nadtlenki 3. Zasady 4. Kwasy nieorganiczne 5. Sole 6. Sole złożone 7. Węglowodory 8. Alkohole 9. Fenole 10. Aldehydy i ketony 10.1. Aldehydy 10.2. Ketony 11. Kwasy karboksylowe 12. Hydroksykwasy 13. Estry 14. Tłuszcze 14.1. Tłuszcze zwierzęce 14.2. Tłuszcze roślinne — oleje i oliwy 15. Węglowodany 16. Białka II. Wiadomości o związkach stosowanych w kosmetyce, nie ob jętych programem średniej szkoły ogólnokształcącej 1. Substancje pochodzenia mineralnego 2. Węglowodory
11
13 13 18 20 21 25 28 29 30 31 33 33 35 36 39 42 43 44 46 47 49 53 53 56
3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.
III.
Alkohole Etery Hy dr oksy kwasy Estry Woski Substancje zapachowe Barwniki Substancje biologicznie czynne 10.1. Witaminy 10.2. Substancje czynne pochodzenia roślinnego . . . . 10.3. Substancje czynne pochodzenia zwierzęcego . . . . 11. Zioła jako surowce kosmetyczne Wybrane związki wprowadzone w ostatnich latach do prze mysłu kosmetycznego 1. Środki powierzchniowo czynne (SPC) 1.1. Rola emulgatorów w tworzeniu emulsji 1.2. Typy emulsji 1.3. Rodzaje emulgatorów 2. Nowe emulgatory (spany, tweeny, euceryna) 3. Konserwanty preparatów kosmetycznych 4. Mirystol 5. Produkty pszczele 6. Balsamy i żywice 7. Syntetyczne i naturalne substancje zapachowe 7.1. Węglowodory 7.2. Fluorowcopochodne 7.3. Alkohole 7.4. Aldehydy 7.5. Ketony 7.6. Estry 7.7. Etery 7.8. Terpeny 7.9. Związki o zapachu piżma 7.10. Związki o zapachu ambry 8. Nowe formy kosmetyczne do pielęgnacji skóry i włosów . 8.1. Ceramidy jako protektory skóry i włosów 8.2. Formy kosmetyczne stosowane w pielęgnowaniu de koltu, szyi i piersi 8.3. Preparaty kosmetyczne do zwalczania cellulitisu .
60 60 61 62 64 66 67 69 70 75 95 97 99 99 100 101 102 105 107 110 111 113 114 115 116 116 117 118 119 120 121 123 125 126 126 128 130
8.4. Formy kosmetyczne hamujące wydzielanie potu . 8.5. Pudry o właściwościach przeciwzapalnych IV. Substancje trujące, których nie wolno stosować w prepara tach kosmetycznych. Ogólne ograniczenia stosowania surow ców i półproduktów w kosmetyce V. Ogólne wytyczne wprowadzania do obrotu wyrobów kosme tycznych (na podst. Rozporządzenia Rady Ministrów z 30 maja 1995 roku) VI. Podział surowców ze względu na ich działanie w kosmetykach 1. Środki konserwujące 2. Środki antyoksydacyjne 3. Środki promienioochronne 4. Surowce odżywcze 5. Surowce ściągające i złuszczające 6. Surowce dezynfekcyjne 7. Surowce odświeżające smak i zapach 8. Surowce zakwaszające 9. Surowce nawilżające 10. Surowce łagodzące i kojące 11. Środki kondycjonujące 12. Surowce czyszczące i polerujące 13. Surowce kryjące, zwiększające przyczepność i poślizgowe 14. Surowce zmiękczające skórę 15. Surowce pobudzające 16. Surowce wybielające 17. Surowce drażniące 18. Surowce barwiące 19. Emulgatory i stabilizatory 20. Substancje zapachowe VII. Zestaw pytań utrwalających materiał chemii surowców ko smetycznych VIII. Surowce stosowane do wyrobu płynów kosmetycznych, ko smetyków do pielęgnacji włosów, perfum, wód kwiatowych i wód kolońskich oraz maseczek kosmetycznych 1. Płyny kosmetyczne 1.1. Płyny do zmywania twarzy 1.2. Podstawowe surowce do otrzymywania płynów ko smetycznych (właściwości, zastosowanie) 2. Kosmetyki do pielęgnacji i upiększania włosów
132 133
137
143 145 145 147 149 154 155 155 155 156 156 156 156 157 157 157 158 158 159 159 161 162 163
169 169 170 170 174
2.1. 2.2. 2.3.
IX.
X.
XI.
XII.
Szampony Odżywki do włosów Środki kondycjonujące stosowane w preparatach do włosów 2.4. Płyny do układania włosów, lakiery, brylantyny . 2.5. Preparaty do trwałej ondulacji 2.6. Farby i środki do rozjaśniania włosów 3. Wody kolońskie,' kwiatowe i perfumy 4. Maseczki kosmetyczne Pracownia chemii kosmetycznej I 1. Metoda produkcji płynów kosmetycznych 2. Metoda produkcji maseczek kosmetycznych 3. Otrzymywanie kosmetyków do pielęgnacji włosów . . . . 3.1. Szampony 3.2. Wody do włosów 3.3. Emulsyjne odżywki do włosów 3.4. Lakiery, brylantyny i preparaty do trwałej ondu lacji 3.5. Farby i środki do rozjaśnienia włosów 3.6. Depilatory 4. Metoda produkcji wód kolońskich, kwiatowych i perfum Pytania kontrolne obejmujące materiał dotyczący surowców do produkcji płynów kosmetycznych, kosmetyków do włosów, maseczek oraz wód kwiatowych i perfum Surowce stosowane do wyrobu środków do pielęgnacji jamy ustnej, mleczek i śmietanek, kremów, maści oraz kosmetyków barwnych 1. Środki do pielęgnacji jamy ustnej 2. Emulsje kosmetyczne płynne: mleczka i śmietanki . . . . 3. Kremy kosmetyczne 4. Maści 5. Kosmetyki barwne — środki upiększające 5.1. Pudry 5.2. Róże 5.3. Kosmetyki barwne do warg (kredki, błyszczki, konturówki) 5.4. Środki do makijażu oczu (cienie, tusze, ołówki) . . 5.5. Lakiery i emalie do paznokci Pracownia chemii kosmetycznej II
174 177 179 180 182 183 185 187 191 191 195 200 200 202 204 205 206 207 208
211
215 215 218 225 229 230 231 233 233 235 236 239
1.
Otrzymywanie emulsji kosmetycznych 1.1. Kremy tłuste 1.2. Kremy o małej zawartości tłuszczu (stearynowe) . 1.3. Kontrola jakości kremów kosmetycznych (wg normy BN-64/6140- 02) 1.4. Emulsje kosmetyczne płynne 1.5. Kontrola jakości emulsji kosmetycznych płynnych (wg normy BN-67/6145-18) 2. Otrzymywanie maści 3. Otrzymywanie pudrów 3.1. Produkcja pudrów kosmetycznych 3.2. Kontrola jakości pudru kosmetycznego 4. Otrzymywanie środków do higieny jamy ustnej (eliksiry i wody do ust oraz proszki do zębów) XIII. Pytania kontrolne obejmujące materiał dotyczący surowców do produkcji środków do higieny jamy ustnej, do wyrobu emulsji kosmetycznych (mleczka, śmietanki, kremy), maści oraz kosmetyków kolorowych XIV. Bezpieczeństwo pracy w laboratorium chemicznym 1. Ogólne zasady bezpieczeństwa w laboratorium 2. Niebezpieczeństwo wybuchu i pożaru 3. Niebezpieczeństwo związane z pracą z reaktywnymi od czynnikami nieorganicznymi 4. Niebezpieczeństwo związane z pracą z substancjami tok sycznymi 5. Zachowanie bezpieczeństwa podczas użytkowania apara tów elektrycznych 6. Niebezpieczeństwo związane z promieniowaniem nadfio letowym 7. Niektóre niebezpieczne substancje używane w laborato riach 8. Pierwsza pomoc w wypadkach 9. Apteczka pierwszej pomocy XV. Tablice Tablica nr 1 Mikroelementy i ich rola biochemiczna . . . Tablica nr 2 Woski naturalne Tablica nr 3 Żywice naturalne Tablica nr 4 Tłuszcze
239 241 247 250 252 253 254 256 257 260 260
265 271 271 272 273 273 274 274 275 276 279 281 283 286 288 289
Tablica nr 5 Tablica Tablica Tablica Tablica Tablica Tablica Tablica Tablica Tablica Tablica Tablica Tablica Tablica Tablica Tablica
XVI. Ustawa Literatura
Detergenty, substancje spieniające, wybiela cze i rozjaśniacze optyczne nr 6 Pigmenty nr 7 Wybrane barwniki naturalne nr 8 Wybrane barwniki syntetyczne nr 9 Węglowodany nr 10 Aminokwasy (formy L) nr 11 Białka nr 12 Witaminy nr 13 Związki steroidowe nr 14 Wybrane grupy złożonych naturalnych związków organicznych nr 15 Terpeny i inne związki zapachowe nr 16 Olejki zapachowe nr 17 Syntetyczne mieszaniny zapachowe imitujące zapachy naturalne nr 18 Substancje zapachowe świata zwierzęcego . . nr 19 Próg wykrywania zapachu wybranych sub stancji nr 20 Wybrane konserwanty, barwniki, przeciwutleniacze, zagęszczacze i inne substancje sto sowane w kosmetyce o kosmetykach
292 294 297 300 303 306 309 314 317 319 325 330 333 334 337
338 343 359
Przedmowa
Przystępując do pisania Chemii kosmetyków. Surowce, półpro dukty, preparatyka wyrobów kierowałam się „zamówieniem" słucha czy Policealnego Studium Kosmetycznego w Toruniu, przy gotowujących się do zawodu technika usług kosmetycznych. Brałam również pod uwagę ułatwienie nauki słuchaczom studiu jącym zagadnienia chemii kosmetycznej, dysponującym ograniczoną ilością czasu na opanowanie teorii i zagadnień praktycznych, które obejmuje program nauczania. Literatura chemiczna dotycząca surowców i półproduktów ko smetycznych jest bogata i obszerna, a jednocześnie bardzo rozpro szona. Z tego powodu dostęp do niej może być utrudniony, a wy branie odpowiedniego materiału związanego bezpośrednio z reali zowanym programem w Policealnym Studium Kosmetycznym cza sochłonne i kłopotliwe, szczególnie dla osób pracujących, którymi w większości są słuchacze tego typu szkół. Książka zawiera podstawowe, podane w skondensowanej formie, wiadomości z bardzo obszernej, szybko rozwijającej się w ostatnich latach dziedziny wiedzy, dotyczącej kosmetyki. Przekazuje ona teore tyczne wiadomości oparte na ścisłych przesłankach naukowych a jed nocześnie przedstawia w zarysie niezbędną każdemu słuchaczowi wie dzę praktyczną, dotyczącą podstawowych wiadomości z preparatyki wyrobów kosmetycznych. Część materiału przedstawiono w tabli cach, zamieszczonych na końcu opracowania. W książce podano rów nież zestawy pytań mających na celu utrwalenie przerobionego ma teriału.
CHEMIA
KOSMETYKÓW.
Chemia kosmetyków. Surowce, półprodukty, preparatyka wyro bów ma dostarczyć kształcącym się w zawodzie technik usług ko smetycznych podstawowych wiadomości teoretycznych z omawianej dziedziny, jak również umożliwić nabycie i opanowanie niezbędnych umiejętności praktycznych, związanych z preparatyką i technologią kosmetyków. Ostatniemu celowi służą receptury wybranych kosme tyków, podane w części 'Pracownia chemii kosmetycznej I i II, do wykorzystania w ćwiczeniach laboratoryjnych. Doświadczenia labo ratoryjne powinny być zarówno przedmiotem zajęć w ramach pra cowni z chemii kosmetycznej, jak też służyć utrwalaniu wiedzy prze kazywanej w czasie wykładów. Jestem przekonana, że z książki tej, opracowanej na podstawie programu obowiązującego w Policealnym Studium Kosmetycznym skorzystają także nauczyciele prowadzący wykłady i zajęcia prak tyczne w szkołach policealnych o profilu przygotowującym do za wodu technika usług kosmetycznych. Będę wdzięczna wszystkim, którzy zechcą nadesłać na temat książki ewentualne uwagi krytyczne lub propozycje zmian. Pozwolą one dokonać niezbędnych korekt w następnym wydaniu. Składam jednocześnie wyrazy wdzięczności i serdeczne podzięko wania Recenzentom: prof. nadzw. UMK dr. hab. Wojciechowi Czer wińskiemu i dr Marii Pietruszewskiej z Wydziału Chemii Uniwersy tetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, doktorowi Arturowi Markow skiemu z Pomorskiego Centrum Medycyny Estetycznej w Toruniu oraz prof. nadzw. AB dr hab. Małgorzacie Święcickiej z Instytutu Fi lologii Polskiej Akademii Bydgoskiej za wnikliwe opiniowanie przed łożonej do recenzji książki. Podziękowania łączę również dla Wydawcy za rzeczową współ pracę przy przygotowywaniu książki do druku. Autorka Toruń, czerwiec 2003 roku
I.
Wiadomości wstępne — pierwiastki i związki chemiczne stosowane w kosmetyce, poznane w szkole średniej ogólnokształcącej
1.
Pierwiastki
W kosmetyce niektóre pierwiastki są stosowane w stanie wolnym: tlen, ozon, siarka, węgiel, chlor, jod, srebro, rtęć. Tlen (O2) — gaz bezbarwny, bez smaku i zapachu, w stanie wol nym występuje w postaci dwuatomowych cząsteczek O2, gęstość d = 1.429 g/dm , rozpuszczalność — 30 c m / d m wody w temp. 20°C. Tlen sprężony przechowuje się w stalowych butlach, z których pobiera się go przez reduktor ciśnienia, który redukuje gaz w butli o ciśnieniu 150 atm do ciśnienia atmosferycznego (1 atm = 1016 hPa). 3
3
3
W kontakcie z tlenem oraz przy wykonywaniu różnych czyn ności należy zachowywać dużą ostrożność ze względu na gwał towne przyspieszanie przez tlen procesów spalania. Istnieje możliwość powstania gwałtownego pożaru nawet od zapalo nego papierosa. Nie wolno używać smarów do zaworów i re duktora butli z tlenem.
Zastosowanie: Wdychanie czystego tlenu przyspiesza procesy utleniania i ożywia pacjenta, jednak dłuższe oddychanie czystym tlenem jest niebezpieczne. W niektórych zabiegach balneologicznych stosuje się kąpiele w wodzie nasyconej tlenem. Takie zabiegi może przeprowadzać tylko przeszkolony pracownik pod nadzorem lekarza. Ozon (O3) — odmiana tlenu występująca w postaci trzyatomowych cząsteczek O3. Gaz bezbarwny o charakterystycznym zapachu, 10 razy lepiej niż O2 rozpuszcza się w wodzie. Powstaje podczas wyładowań atmosferycznych (burze), silnego promieniowania ultrafioletowego (kwarcówki, łóżka w solariach), wy stępuje w wyższych partiach atmosfery (16-20 km nad powierzchnią Ziemi). 3 0 4- 68 kcal -» 2O3 — reakcja endoenergetyczna 2
Ozon jest nietrwały i rozkłada się z wydzieleniem tlenu atomo wego, który jest silnym utleniaczem: O3 —> O2 + O. Z tego powodu ozon stosuje się w dezynfekcji (niszczy bakterie) i dezodoryzacji wody (w stacjach filtrów), powietrza (szpitale, labo ratoria) i w gabinetach kosmetycznych (ozonizatory). Ozon niszczy barwniki (przedmioty barwne powoli jaśnieją). Wdychanie powietrza zawierającego ozon jest szkodliwe (dzia ła rakotwórczo). Siarka (S) — substancja stała, barwy jasnożółtej, nie rozpuszcza się w wodzie, nie ma smaku i zapachu, gęstość d = 1.95 —2.06g/cm , jest krystaliczna. W handlu sprzedawana jest w kawałkach lub w po staci kwiatu siarczanego (oziębione i skrystalizowane pary siarki). Siarka jest pierwiastkiem aktywnym: 3
- ogrzewana topi się i zapala niebieskim płomieniem. Powstający dwutlenek siarki jest gazem bakteriobójczym o ostrej, duszącej woni: S + 0
I V
2
-> S 0
2
- reaguje z wodorem, tworząc trujący gaz o zapachu zgniłych jaj — siarkowodór: S + H
H S
2
n
2
- reaguje z wieloma metalami np. srebrem, tworząc siarczki: 2Ag + S - > Ag S — siarczek srebra 2
- siarka ogrzewana z roztworem siarczku sodu (potasu, wapnia, amonu) rozpuszcza się wskutek reakcji tworzenia się tzw. wie losiarczku sodowego, który jest mieszaniną związków o różnej zawartości atomów siarki w cząsteczce (od 2 do 8 i więcej): Na S +nS -> N a S — wielosiarczek 2
2
x
Roztwór wielosiarczków jest barwy żółtej i pod wpływem kwasów ulega rozkładowi — wydziela się siarkowodór i wytrąca się wolna siarka, np.: N a S + 2HC1 -> 2NaCl + H S + 3S 2
4
2
Tego typu reakcje służą do otrzymywania tzw. siarki strąconej, bardzo rozdrobnionej i aktywnej chemicznie o dużym zastosowaniu w medycynie i kosmetyce. Jeszcze bardziej aktywna jest siarka ko loidalna otrzymywana z roztworów wielosiarczków lub przez zakwa szenie roztworu tiosiarczanu sodowego: N a S 0 + H S 0 -> N a S 0 + H 0 + S 0 + S 2
2
3
2
4
2
4
2
2
Stopień aktywności siarki zależy od jej rozdrobnienia: siarka koloidalna —> siarka strącona —> kwiat siarczany —> -» siarka sproszkowana Ze względu na swoje właściwości dezynfekcyjne i przeciwgrzybiczne ma zastosowanie w medycynie i kosmetyce. Służy do wyrobu maści, zasypek, preparatów przeciw egzemie, grzybicy, łupieżowi,
16
CHEMIA
KOSMETYKÓW.
mydła siarkowego i dziegciowo-siarkowego ( 3 - 5 % siarki). Jej niedo bór powoduje nadmierne rogowacenie naskórka, łamliwość i wypada nie włosów oraz choroby paznokci. Stosowana jest przy stanach łojotokowych, wypadaniu włosów i trądziku. Maseczki siarkowe oczysz czają pory skóry, działają anty bakteryjnie oraz przeciwzapalnie. Siarka służy do likwidowania bardzo niebezpiecznych dla zdro wia oparów rtęci (np. stłuczony termometr, lampa rtęciowa itp.). Miejsce, w którym mogą znajdować się kropelki rozlanej rtęci (Hg) posypuje się rozdrobnioną siarką, która reaguje z rtęcią tworząc nie szkodliwy siarczek rtęci (II): S + Hg -+ HgS Węgiel (C) — węgiel drzewny — produkt ogrzewania drewna bez dostępu powietrza. Pierwotnie stosowany do czernienia i ozda biania skóry (zwęglone drewno). W przyrodzie węgiel pierwiastkowy występuje w postaci odmian: diament i grafit. Grafit bywa stoso wany do szminek teatralnych i przyciemniania niektórych pigmen tów. Większe znaczenie mają węgle otrzymywane sztucznie: sadze (ga zowe, olejowe), węgiel drzewny (lipowy, topolowy, leszczynowy) i wę giel kostny (otrzymywany z prażonych kości). Węgle mają bardzo ciemną, aksamitną barwę, ich czerń jest głęboka. W stanie rozdrob nionym mają dobre właściwości kryjące. Zastosowanie: do wyrobu czarnych tuszy, kredek, szminek, cie niowania kolorów, przyciemniania pigmentów. Chlor (CI2) — gaz barwy żółtozielonej o przykrym, ostrym zapa chu. Przy większym stężeniu drażni błony śluzowe oczu, nosa i gar dła. Chlor dobrze rozpuszcza się w wodzie — woda chlorowa posiada właściwości dezynfekcyjne. Ma ona specyficzny zapach i smak. Więk sze stężenie chloru w wodzie wywołuje podrażnienie spojówek i skóry (np. baseny pływackie). Chlor służy do odkażania wody wodociągowej oraz ścieków szpi talnych, miejskich i fabrycznych.
Przy pracy z chlorem należy zachować ostrożność — wskazane maski gazowe. Przy dużym stężeniu jest duszący i trujący, niszczy żywe tkanki. Jod (I) — substancja stała, krystaliczna barwy metalicznej, 0 ostrym zapachu. Jod przy ogrzewaniu sublimuje a jego pary są fioletowe. Rozpuszczalność w wodzie słaba, natomiast dobra w alko holu etylowym (jodyna — 3% jodu i l%jodku potasu w 95% etanolu) 1 glicerynie (płyn Lugola — środek do dezynfekcji gardła przy sta nach zapalnych — 1% jodu i 2% jodku potasu w wodzie z dodatkiem gliceryny). Jod jako mikroelement wzmacnia skórę i paznokcie, wspomaga lipazę (enzym hydrolizujący lipidy — tłuszcze), odgrywającą klu czową rolę w metabolizmie ciał tłuszczowych w naskórku (dojrze wanie ceramidów, przemiany kwasu linolowego) i tkance podskór nej. Wspomagając lipazę pełni istotną rolę w terapii zapobiegają cej cellulitis. W zabiegach jonoforezy stosowany jest do redukowania blizn. Jego kompleksowe połączenia z oksyetylenowanymi środkami powierzchniowo czynnymi lub polialkoholem winylowym i poliwinylopirolidonem w postaci roztworów (tzw. jodofory) stosowane są na przykład do dezynfekcji narzędzi w gabinetach kosmetycznych. Ww. kompleksy jako połączenia dobrze rozpuszczalne w wodzie wykorzy stywane są do produkcji wielu kosmetyków. Jednym ze źródeł jodu są morskie wodorosty (algi). Srebro (Ag) —jest pierwiastkiem o silnych właściwościach bak teriobójczych. Stosowane do usuwania brodawek w postaci azotanu (V) srebra (AgNOa), tzw. lapis. Po natarciu nim skóry zachodzi roz kład tego związku i powstaje czarna plama wydzielonego srebra, które działa dezynfekująco, a powstały kwas azotowy (HNO3) działa utleniająco, niszcząc powierzchniowo tkanki. C y n k (Zn) — bardzo reaktywny pierwiastek. Jego rozpuszczalne sole są trujące i mają właściwości bakteriobójcze. W kosmetyce sto sowane są głównie związki cynku. Jony cynku wpływają na odpo-
wiednią budowę włosów i skóry. Jego niedobór powoduje zmiany skórne (łojotok, trądzik). Działa złuszczająco i wspomaga procesy leczenia łojotoku. Do kosmetyków wprowadza się go w postaci bioaktywnych kompleksów. Rtęć (Hg) — ma ona silne właściwości dezynfekujące i trujące. Zawiesina rozdrobnionej rtęci w tłuszczu jest stosowana w postaci maści w chorobach skórnych i wenerycznych. Rtęć paruje a jej opary wdychane nawet w bardzo małych ilo ściach prowadzą do trwałego zatrucia organizmu i raka szpiku kostnego.
2.
Tlenki i nadtlenki
Tlenki to związki chemiczne tlenu z innymi pierwiastkami. W ko smetyce największe zastosowanie mają: tlenek cynku (ZnO) i tlenek tytanu (IV) ( T i 0 ) . 2
Tlenek cynku (ZnO) — tzw. biel cynkowa — jest białym, nie rozpuszczalnym w wodzie proszkiem. Tlenek cynku ma właściwości bielące i silnie kryjące, dzięki czemu wykorzystywany jest do produk cji pudrów, zasypek i kremów stosowanych do użytku zewnętrznego. Ma również właściwości gojące (maść cynkowa), ściągające, osusza jące i przeciwtrądzikowe. Stosowany jest jako substancja ochronna (filtr), odbijająca promienie UV-A i UV-B. Związki cynku są niebezpieczne i mogą wywołać zatrucie. Dla tego nie stosuje się ich do produkcji proszków i past do zębów, pomadek do ust itp. Stosowane są w kosmetykach wyłącznie do użytku zewnętrznego. Tlenek tytanu (IV) T i 0 — tzw. biel tytanowa — substan cja śnieżnobiała, nierozpuszczalna w wodzie, jest najbielszym i naj trwalszym białym pigmentem. Ma doskonałe zdolności kryjące i obo2
jętność chemiczną, dzięki czemu znalazł duże zastosowanie w ko smetyce. Dodaje się go do kosmetyków, by nadać wygląd matowy, mleczny, biały lub polepszyć białość. Używany głównie do wyrobu kremów, mleczka, past, pudrów, szminek oraz pomadek. Wykorzy stywany jest jako filtr przeciwsłoneczny. Tlenek glinu (AI2O3) — biały, nierozpuszczalny w wodzie pro szek, ma dobre właściwości chłonne. Z tego względu stosowany jest do niektórych pudrów i zasypek oraz pomadek. Tlenek glinu obok innych soli glinu (np. chlorek glinu — AICI3, chlorowodorotlenek glinowocynkowy — Al Zn(OH)4Cl4) hamuje wydzielanie potu przez oddziaływanie na warstwę rogową skóry (zwężenie ujść gruczołów potowych) i obok formaliny oraz kwasu glutarowego stosowany jest w preparatach przeciwpotowych, przy czym z powodzeniem wyko rzystywany jest również w dezodorantach. x
Tlenek wodoru — woda ( H 0 ) — doskonały rozpuszczalnik wielu substancji nieorganicznych, stosowany do przyrządzania roz tworów. Do zabiegów kosmetycznych należy używać wodę mineralną, destylowaną lub przegotowaną. 2
Nadtlenek wodoru (H2O2) — bezbarwna syropowata ciecz o gęstości d = 1,5 g/cm . Roztwory nadtlenku wodoru w wodzie to: 30% roztwór — perhydrol, 3% roztwór — woda utleniona. Nad tlenek wodoru w zetknięciu z substancjami organicznymi (krew, pot, kurz) rozkłada się, wydzielając atomowy tlen (O) o silnych właściwo ściach utleniających i dezynfekujących. Dlatego służy do przemywa nia i odkażania ran. Roztwory H 0 mają właściwości wybielające, gdyż utleniają niektóre barwniki, co wykorzystuje się do rozjaśniania włosów (dodatek NH + zwilżacze). Stósuje się również stały per hydrol w pastylkach (połączenie H2O2 z mocznikiem — CO(NH ) ), który zawiera 3 0 - 3 6 % H2O2 i po rozpuszczeniu daje roztwór o dzia łaniu podobnym do perhydrolu. 3
2
2
3
2
2
3.
Zasady
Związki zawierające grupę wodorotlenową o ogólnym wzorze M e ( O H ) to wodorotlenki. Ich wodne roztwory nazywamy zasa dami, które mają odczyn zasadowy (7 < pH ^ 14). Wodorotlenki mają duże zastosowanie w kosmetyce. n
n
Wodorotlenek sodu (NaOH) — substancja stała, krystaliczna, barwy białej. Roztwór wodny ma odczyn silnie zasadowy i jest żrący (skóra, oczy) powodując trudne do wyleczenia rany. +
NaOH <± N a + OH~ (jony wodorotlenowe wywołują odczyn silnie zasadowy) Zastosowanie: służy do produkcji sodowych mydeł twardych oraz innych syntetycznych środków piorących i wyrobów kosmetycznych. Wodorotlenek potasu (KOH) — właściwości zbliżone do NaOH, jeszcze bardziej higroskopijny (tzn. łatwo wchłania wilgoć z otoczenia), łatwiej reaguje z kwasami tłuszczowymi i tłuszczami. Stosowany do produkcji mydeł (mydła potasowe są maziste), past do golenia, niektórych kremów i płynów. Produkcja preparatów kosmetycznych przy zastosowaniu NaOH i KOH wymaga starannego kontrolowania pH wyrobu końcowego, ponieważ związki te działają drażniąco na skórę. Amoniak (NH3) — gaz o specyficznej woni, lżejszy od powietrza, bezbarwny, bardzo dobrze rozpuszcza się w wodzie, tworząc wodę amoniakalną. NHj + H 0 <± NH4OH *ź NHJ + OH(roztwór ma odczyn zasadowy) 2
21
WIADOMOŚCI WSTĘPNE.
W kosmetyce woda amoniakalna służy do wyrobu kremów, mleczka oraz do zobojętniania kwasów przy regulowaniu pH roztwo rów. Rozcieńczona woda amoniakalna używana jest w płynach do ondulacji i przeciw łupieżowi, przy utlenianiu i farbowaniu włosów oraz w wielu innych płynach stosowanych w kosmetyce. Amoniak ma właściwości drażniące i w końcowej produkcji preparatów należy kontrolować jego zawartość i pH otrzymy wanych roztworów. Wodorotlenek magnezu (Mg(OH) ) — w roztworze wodnym ma odczyn zasadowy. Stosowany jest do wyrobu kremów do pielęgno wania nóg, zasypek i pudrów higienicznych. Tlenek magnezu (MgO) używany jest do wyrobu proszków i past do zębów. 2
Wodorotlenek cynku (Zn(OH) ) — podobne zastosowanie jak wodorotlenku magnezu. Ponieważ związki cynku mogą wywołać za trucia, wykorzystywany jest wyłącznie w kosmetykach do użytku zewnętrznego. 2
Wodorotlenek glinu (Al(OH) ) —jest amfoteryczn}', podobnie jak tlenek reaguje z kwasami i zasadami. Ma zdolność pochłaniania wielu substancji i dlatego jest używany do wyrobu barwnych pig mentów, zasypek, pudrów higienicznych i kremów. 3
4.
Kwasy nieorganiczne
Cząsteczki kwasów nieorganicznych (H R) zawierają atomy wo doru połączone z resztą kwasową R. W zależności od stopnia dysocjacji rozróżnia się kwasy mocne, średniej mocy i słabe. Moc zależy od stężenia kationów wodorowych ( H ) w roztworze kwasu. Wszyst kie kwasy reagują z zasadami tworząc sole (reakcja zobojętniania). Roztwory wodne soli mają odczyn obojętny, kwaśny lub zasadowy. Zależy to od mocy kwasu i zasady, które tworzą daną sól. n
+
Kwas solny (HC1) — jest to roztwór chlorowodoru w wodzie. Kwas solny stężony ma 37% chlorowodoru. Miesza się z wodą w do wolnej ilości. Wodny roztwór ma odczyn kwaśny, co jest wynikiem dysocjacji chlorowodoru: HCI <± H+
+ cr
Ma właściwości żrące: niszczy tkaniny, skórę i inne materiały. Miejsce oblane kwasem należy natychmiast zmyć obficie wodą i zobojętnić wodorowęglanem sodu ( N a H C 0 ) . 3
Zastosowanie: używany do produkcji kwasu borowego, cytryno wego, winowego i innych związków chemicznych oraz do badań la boratoryjnych. Kwas siarkowy (VI) (H2SO4) — bezbarwna, oleista ciecz. Stę żony roztwór zawiera 98,3% H2SO4. Jest kwasem mocnym, dysocjuje w 100% dwuetapowo: H2SO4 £ H+ + HSOJ
HSO^" <Ź H
+
+ SO^"
Miesza się z wodą w dowolnej ilości, przy czym wydziela się duża ilość ciepła, roztwór zaczyna wrzeć i może silnie oparzyć. Z tego powodu należy podczas przyrządzania roztworów wlewać kwas do wody (nigdy odwrotnie!). Ma właściwości żrące, parzące i zwęglające. Niszczy skórę, pa pier i drewno. Przy oblaniu skóry sposób postępowania jest analogiczny jak przy HCI. Zastosowanie: służy do produkcji surowców i półproduktów dla przemysłu kosmetycznego: siarczanu glinowo-potasowego (ałunu), nadtlenku wodoru, estrów i substancji zapachowych, barwników or ganicznych i innych. Kwas azotowy (V) (HNO3) — bezbarwna ciecz, stężony roz twór zawiera ~69,2% HNO3. Jest kwasem mocnym, dysocjuje bardzo dobrze: HNO3 <± H
+
+ NO^
Dobrze miesza się z wodą, a czynność ta nie jest niebezpieczna. Jest nietrwały, pod wpływem światła rozkłada się z wydzieleniem NO2, co powoduje żółknięcie roztworu. Dlatego należy przechowywać go w szczelnie zamkniętych butlach z ciemnego szkła. Stężony kwas azotowy (V) jest niebezpieczny w zetknięciu z materiałami łatwopalnymi (np.: trociny, szmata, wata itp.). Może spowodować ich zapalenie. Jest również żrący, natych miast niszczy skórę, wywołując oparzenia o żółtym zabar wieniu. Zastosowanie: stosowany do produkcji surowców i półproduktów dla przemysłu kosmetycznego, np.: azotanu srebra (lapisu), estrów zapachowych (ambry i piżma). Siarkowodór (H S) — gaz o zapachu zgniłych jaj, dość dobrze rozpuszcza się w wodzie, tworząc roztwór o odczynie lekko kwaśnym — kwas siarkowodorowy: 2
HS ^ H
+
2
2
HS" z> H+ + S -
+ HS"
H S jest silną trucizną, wdychanie go jest bardzo niebez pieczne. Pracę z tym związkiem należy wykonywać pod wy ciągiem. 2
Siarkowodór powoduje przyciemnianie powierzchni wyrobów ze srebra i miedzi, ponieważ metale te pokrywają się warstwą czarnych siarczków — odpowiednio Ag S i CuS. Zastosowanie: w kąpielach leczniczych, do produkcji niektórych depilatorów. 2
Kwas węglowy (H COs) — w stanie wolnym nie istnieje, na tomiast w roztworze wodnym tlenku węgla (IV) ( C 0 ) znajdują się jony tego kwasu: 2
2
H 0 + C0 2
2
H C 0>
£
HCO3 <Ź H
2
+
H C 0 <± H+ + HCO3-
33
2
_
3
+ COj»3 (słabo dysocjuje — ~1%)
24
CHEMIA
KOSMETYKÓW.
Roztwór ma odczyn lekko kwaśny, zaliczany jest do kwasów sła bych. Zastosowanie: w zabiegach balneologicznych (kąpiele kwasowęglowe). Kwas borowy (H3BO3) — substancja stała, krystaliczna, do brze rozpuszcza się w ciepłej wodzie. Z roztworu krystalizuje w po staci lśniących łusek. Roztwór ma odczyn lekko kwaśny (dysocjuje w małym stopniu) i wykazuje działanie bakteriobójcze. Zastosowanie: w lecznictwie do opatrunków, do przemywania oczu, w kosmetyce stosowany jako substancja zakwaszająca, dezyn fekująca i konserwująca, np.: w kremach borowo-glicerynowych i pły nach dezynfekcyjnych. Nie może być stosowany do celów wewnętrznych, ponieważ działa trująco. Kwas krzemowy ( x H 0 • ySi0 ) — otrzymuje się go w dwóch postaciach: kwas metakrzemowy (H SiOs) lub kwas ortokrzemowy (H Si04) przez działanie kwasem siarkowym (VI) na krzemiany, np. na metakrzemian sodu (tzw. szkło wodne): 2
2
2
4
N a S i 0 + H S 0 -> N a S 0 + S i 0 • H 0 ( H S i 0 ) 2
3
2
4
2
4
2
2
2
3
Bogatym źródłem kwasu krzemowego są polikrzemiany, wystę pujące w postaci licznych minerałów (glinki, pył wulkaniczny). Kwas ma postać koloidalnego lub galaretowatego osadu (żelu), który po wysuszeniu daje stałą, szklistą masę, tzw. silikażel (żel krzemionkowy). Żel ten ma zdolność pochłaniania wielu substancji (podobnie jak węgiel aktywny), gdyż ma bardzo rozwinięta chłonną powierzchnię. Zastosowanie: żel krzemionkowy stosuje się do wyrobu zasypek o zdolnościach chłonnych i osuszających, do wyrobu tzw. wonnych soli i stałych perfum. Ze względu na gęstą i kleistą konsystencję używany jest do wyrobu kremów mineralnych, a w postaci koloidal nej zawiesiny w preparatach oczyszczających skórę, gdzie wykazuje
prawie stuprocentową skuteczność w usuwaniu wykwitów trądzikowych.
5.
Sole
Sole są produktami m.in. reakcji zobojętnienia kwasu zasadą. Cząsteczki soli (MeJ^R™) zbudowane są z atomów metalu (lub grupy amonowej — NH ) i reszty kwasowej. Rozpuszczalne w wodzie sole dysocjują a roztwory mają odczyn obojętny, kwaśny lub zasadowy w zależności od rodzaju soli. 4
Węglan sodu (Na C03) — tzw. soda bezwodna; substancja biała, sypka, higroskopijna (dobrze wchłania wilgoć). 2
Węglan sodu krystaliczny ( N a C 0 • 10 H 0 ) — tzw. s o d a krystaliczna; dobrze rozpuszcza się w wodzie, roztwór ma odczyn zasadowy (sól silnej zasady sodowej i słabego kwasu węglowego). Węglan sodu służy do zmiękczania wody, jest składnikiem prosz ków do prania, używany do produkcji mydeł z kwasów tłuszczowych, środków pieniących, kremów i mleczka kosmetycznego. 2
3
2
Wodorowęglan sodu (NaHC0 ) — tzw. kwaśny węglan sodu. Jest związkiem nietrwałym, gdyż podczas ogrzewania lub pod wpływem wody ulega rozkładowi z wydzieleniem tlenku węgla (IV) (C0 ). 3
2
2NaHC0 -> N a C 0 + H 0 + C 0 t (reakcja przebiega w podwyższonej temperaturze lub środowisku wodnym) 3
2
3
2
2
Z tego względu używany jest do produkcji różnych soli kąpie lowych pieniących się, a także do kąpieli kwasowęglowych i mine ralnych, okładów i kompresów. Jest dobrym zmywaczem skóry (nie podrażnia). Czteroboran sodu (Na B 07 • 10H O) — tzw. boraks; jest substancją stałą, krystaliczną, dość dobrze rozpuszcza się w gorącej wodzie, roztwór ma odczyn zasadowy. 2
4
2
Stosowany jest do zmiękczania wody używanej w zabiegach ko smetycznych, jego roztwory służą do odkażania i zmiękczania skóry. Roztwory o większym stężeniu boraksu używa się do złuszczania skóry i usuwania piegów. Używa się go również do wyrobu kremów, gdyż reagując z kwasami tłuszczowymi wytwarza mydła powodując emulgowanie tłuszczu, a więc ułatwia jego usuwanie ze skóry. Ma również właściwości konserwujące. Nadboran sodu (NaB02 • H2O2 • 3 H 0 ) — substancja kry staliczna, słabo rozpuszczalna w wodzie (~2,5%). Roztwór ma dzia łanie podobne do zalkalizowanej wody utlenionej, tj. ma właściwo ści wybielające (wydziela się atomowy tlen), zmiękcza wodę, w do tyku śliski. Dzięki tym właściwościom ma zastosowanie do produkcji proszków, do moczenia rąk w celu wydelikacenia skóry, sporządza nia kąpieli tlenowych, złuszczania naskórka przy usuwaniu piegów i wyrobu płukanek do rozjaśniania włosów. 2
Węglan potasu (K2CO3) — tzw. potaż; substancja biała, higroskopijna, bardzo dobrze rozpuszczalna w wodzie. Roztwór ma od czyn zasadowy. Ma właściwości podobne do sody. Stosowany jest jako substancja zasadowa do emulgowania tłusz czów, wyrobu mleczka oraz kremów stearynowych (reagując z kwa sami tłuszczowymi tworzy mydła potasowe, które są emulgatorami). Węglan wapnia (CaCOs) — substancja biała, sypka, praktycz nie nierozpuszczalna w wodzie. Reaguje ze słabymi kwasami tworząc ich sole, jednocześnie wydziela się dwutlenek węgla — ma więc dzia łanie neutralizujące kwasy, np. C a C 0 + 2CH3COOH -> (CH COO) Ca + H 0 + C 0 t kwas octowy octan wapnia rozp. w wodzie 3
3
2
2
2
Zastosowanie: dzięki właściwościom chłonnym i wysokiej bieli wykorzystywany jest do wyrobu zasypek i pudrów oraz jest głów nym składnikiem past i proszków do zębów.
Węglan magnezu (MgCOa) — substancja śnieżnobiała o lek kiej konsystencji, praktycznie nierozpuszczalna w wodzie. Ma wysoką biel, wchłania płyny, zobojętnia kwasy, ma właściwości polerujące. Zastosowanie: dodatkowy składnik zasypek, pudrów, past i prosz ków do zębów, niektórych rodzajów mleczka i kremów. D w u w o d n y siarczan (VI) wapnia (CaS04 • 2 H 0 ) — minerał o nazwie gips. Podczas ogrzewania przechodzi w tzw. gips palony. 2
2(CaS0 • 2H 0) ^ gips 4
2
2CaS0 • H 0 + 2H 0 gips palony (sypki proszek) 4
2
2
Gips palony chłonie wodę i po zarobieniu z nią twardnieje, po nownie przechodząc w postać krystaliczną gipsu dwuwodnego. Pro ces ten ma zastosowanie przy zakładaniu opatrunków gipsowych w chirurgii, sporządzaniu odlewów zębów w protetyce stomatolo gicznej a w kosmetyce do utwardzania niektórych wyrobów stałych, np. szminek i pudrów w kamieniu. Siarczan baru (BaS0 ) — ciężki, drobnokrystaliczny, biały pro szek, nierozpuszczalny w wodzie, stosowany jako materiał kontra stujący przy prześwietleniach przewodu pokarmowego. Z uwagi na wysoką biel i zdolności kryjące stosowany jest jako wypełniacz i do datek wybielający wielu wyrobów. Obecnie często zastępowany bielą tytanową. 4
Rozpuszczalne sole baru: azotan (V) baru ( B a ( N 0 3 ) ) , chlorek baru (BaCl ) i inne są silnymi truciznami. 2
2
Siarczek wapnia (CaS) — substancja stała, krystaliczna, w ze tknięciu z wilgocią i dwutlenkiem węgla rozkłada się z wydzieleniem przykrego zapachu pochodzącego od siarkowodoru: CaS + H 0 + C 0 -> C a C 0 + H S t 2
2
3
2
Siarczek wapnia i jego związek pochodny, tzw. wodorosiarczek wapnia (Ca(HS) ), posiadają właściwości depilujące. Oba związki, 2
zagęszczone kleistymi substancjami i perfumowane w celu zatuszo wania przykrej woni, są stosowane jako depilatory. Azotan srebra (AgN0 ) — substancja krystaliczna, bardzo do brze rozpuszczalna w wodzie, czernieje pod wpływem światła na sku tek rozkładu z wydzieleniem czarnego, rozdrobnionego srebra: 3
A g N 0 ' " Ag + N 0 + O 3
2
Wydzielający się atomowy tlen wywołuje działanie dezynfek cyjne, co jest wykorzystywane do niektórych zabiegów powierzch niowych, np. przypalania brodawek, okładów i dezynfekcji. Fosforany: ortofosforan sodu (Na P04), wodoroortofosforan sodu (Na2HP04), diwodoroortofosforan sodu ( N a H P 0 ) . Fosforany stosowane są do regulowania pH niektórych wyrobów, zmiękczania wody i jako składniki fosforanowych past do zębów. 3
2
6.
4
Sole złożone
Powstają przez połączenie dwóch cząsteczek różnych soli i wykry stalizowanych w postaci jednolitych kryształów o stałym składzie. Największe znaczenie w kosmetyce mają ałuny. Siarczan (VI) glinowo-potasowy (A1K(S0 ) • 12H 0) — ałun glinowo-potasowy. Jest dobrze rozpuszczalny w wodzie i dy socjuje w następujący sposób: 4
A1K(S0 ) ^ A l 4
2
3 +
+ K
+
+
2
2
2SOl"
Roztwór ma odczyn kwaśny, cierpki smak i właściwości garbu jące, tzn. ścina białko skóry i krew. Zastosowanie: używany w postaci sztyftów po goleniu (zobojęt nia resztki mydła, dezynfekuje ranki, skóra staje się miękka i wy gładzona) i w płynach przeciwpotowych (zwęża ujście kanałów po towych).
Stosowanie go powinno być ograniczone, bo może prowadzić do podrażnień i pęknięć skóry. Siarczan glinowo-amonowy (NH A1(S0 ) • 12H 0) — ma podobne właściwości i zastosowanie jak ałun glinowo-potasowy. Sto sowany w środkach przeciwpotowych, głównie do pielęgnowania stóp. 4
4
2
2
Krzemiany — glinowe, wapniowe i magnezowe stosowane są jako składniki zasypek. Neutralizują i wchłaniają pot. Są nośnikami substancji zapachowych, tworzą z różnymi barwnikami organicznymi pigmenty o dowolnym zabarwieniu. Jednymi z najważniejszych związków stosowanych w kosmetyce, należących do grupy soli, są mleczany — sole kwasu mlekowego (kwas owocowy, AHA). Mleczan sodu (CH CH(OH)COONa) — stosowany jest we wszystkich typach kosmetyków pielęgnacyjnych. Jeden z najlepszych środków kosmetycznych nawilżających skórę. Wiąże wodę silniej od gliceryny. Inne sole kwasu mlekowego (Ca, Co Cu, Fe, Mg, Mn, Mo, Zn) mogą dostarczać skórze cennych kationów a mleczan glinu o do skonałych właściwościach ściągających stosowany jest szeroko w pu drach i zasypkach. 3
7.
Węglowodory
Są to organiczne związki węgla z wodorem. Ze względu na budowę szkieletu węglowego rozróżnia się węglowodory: o łańcuchu prostym, rozgałęzionym, cyklicznym i aromatycznym. Ze względu na rodzaj wiązań: węglowodory nasycone (wiązania pojedyncze) i nienasycone (wiązania podwójne i potrójne). W kosmetyce i przemyśle kosmetycznym największe znaczenie mają węglowodory nasycone łańcuchowe, tzw. parafiny i węglowo dory nasycone cykliczne, tzw. cykloparafiny — inaczej węglowodory
naftenowe (cykloalkany). Związki te otrzymywane są z ropy nafto wej na drodze destylacji frakcjonowanej, przy wykorzystaniu różnej temperatury wrzenia składników. Stan skupienia węglowodorów, ich lotność i palność zależy od wielkości cząsteczek: 1-4 5-15 > 15
atomy węgla w cząsteczce — gazy, atomów węgla w cząsteczce — ciecze, atomów węgla w cząsteczce — ciała stałe.
Wzrost masy cząsteczkowej zmniejsza ich lotność i palność. Wę glowodory nasycone (stosowane głównie w kosmetyce) są odporne na działanie związków chemicznych, nie reagują z kwasami i zasa dami, czynnikami utleniającymi i tlenem z powietrza. Nie zmydlają się i nie jełczeją w odróżnieniu od tłuszczów, choć mają podobne do nich właściwości fizyczne, co spowodowało ich zastosowanie w ko smetyce. Dobrze rozpuszczają się w tłuszczach, woskach i w olejach. Można je przeprowadzić w stan emulsji z wodą przy udziale odpo wiednich emulgatorów, np. mydeł.
8.
Alkohole
Są to pochodne węglowodorów alifatycznych i cykloalifatycznych, w których 1, 2, 3 lub więcej atomów wodoru zostało zastąpionych grupami hydroksylowymi (—OH). Ich ogólny wzór: ROH, gdzie R — grupa węglowodorowa, —OH — grupa funkcyjna hydroksylowa. Alkohole di- i trihydroksylowe dobrze rozpuszczają się w wodzie. Alkohole aromatyczne i terpenowe mają przyjemne zapachy a al kohole o długich łańcuchach lub budowie wielopierścieniowej są na ogół dobrymi emulgatorami. Związki te są chemicznie obojętne, nie przejawiają wyraźnych właściwości kwasowych ani zasadowych. Wiele alkoholi ma duże znaczenie w perfumerii, a niektóre są podstawowymi substancjami w produkcji kosmetyków. M e t a n o l (CH OH) — najprostszy alkohol, ciecz o identycznych właściwościach organoleptycznych jak etanol. 3
Śmiertelna trucizna. Mała dawka (~40 g) powoduje utratę wzroku, większa — śmierć. Nie wolno stosować w kosmetyce. Etanol (C H OH) — dobry rozpuszczalnik różnych substancji, ma właściwości dezynfekcyjne. Roztwór stężony ~ 9 5 % sprzedawany jest pod nazwą spirytus. Jest dobrym rozpuszczalnikiem substan cji stosowanych w kosmetyce: acetonu, octanu etylu. Rozpuszcza też wiele estrów, olejków zapachowych, tłuszczów, barwników i innych substancji, np. leczniczych. Stosowany jest do sporządzania nalewek i wyciągów z surowców roślinnych i zwierzęcych. Etanol jest podsta wowym rozpuszczalnikiem wód kwiatowych, perfum, eliksirów, toników i płynów do pielęgnacji włosów. Czysty etanol działa na skórę wysuszająco. Do zabiegów używa się rozcieńczony do 70% roztwór. 2
5
Gliceryna (1,2,3 — propanotriol — CH OH-CHOH-CH OH) — jest to bezbarwna, bezwonna, oleista ciecz, silnie higroskopijna, 0 słodkim smaku, miesza się z wodą w każdej proporcji. Ze względu na nietoksyczność i właściwości higroskopijne ma szerokie zastosowanie do produkcji kosmetyków: kremów oraz ma ści nawilżających i zabezpieczających kosmetyk przed wysychaniem 1 twardnieniem w niższej temperaturze. Produkuje się także wody toaletowe i mydła, np. glicerynowe o działaniu nawilżającym. 2
9.
2
Fenole
Są to pochodne węglowodorów aromatycznych o ogólnym wzo rze Ar—OH, w których grupa funkcyjna — hydroksylowa (—OH) połączona jest z atomem lub atomami węgla pierścienia aromatycz nego Ar—. Najprostsze fenole to pochodne benzenu i naftalenu. Bar dziej złożone to pochodne, np. toluenu i cymenu. Wszystkie fenole są bardziej lub mniej rozpuszczalne w wodzie, mają właściwości słabo kwasowe, z wodorotlenkiem sodu tworzą rozpuszczalne w wodzie fenolany.
Fenole mają właściwości bakteriobójcze i dezynfekcyjne. Niektóre z nich przyjemnie pachną. Z tych względów wiele fenoli znalazło zastosowanie w perfumerii i kosmetyce. Fenol (C H OH) (hydroksybenzen) 6
5
Substancja bezbarwna, krystaliczna, pod wpływem powietrza i światła zmienia barwę \ ^ różowo-fioletową, a w końcu ciemnieje. Ma charakterystyczny zapach, kojarzący się z lizolem, którego jest składnikiem. Fenol dobrze rozpuszcza się w gorą cej wodzie. Roztwory fenolu o małym stężeniu (0,5-1%) stosowane są do celów dezynfekcyjnych, np. w szpitalnych sanitariatach. {
>
n
a
<
Roztwory fenolu powodują silne oparzenia skóry, a jego opary są trujące. Krezole (hydroksytolueny)
orto-krezol
meta-krezol
para-krezol
Wodne roztwory krezoli stosowane są do celów dezynfekcyjnych i do otrzymywania substancji zapachowych. Tymol (dialkilowa pochodna fenolu) — substancja krystaliczna, dość dobrze rozpuszcza się w roztworach alkoholowych. Takie roz twory są stosowane w wodach do płukania jamy ustnej i w pastach do zębów, gdyż tymol ma zapach przypominający miętę. Nie jest trujący i ma właściwości dezynfekcyjne.
Rezorcyna (1,3-dihydroksybenzen) — substancja krysta liczna, łatwo rozpuszcza się w wodzie i alkoholu. Rozcieńczone roz twory mają silne właściwości bakteriobójcze i dezynfekcyjne. Z tego względu stosowana jest do produkcji maści i płynów w leczeniu cho rób skóry i włosów. Ze względu na silne właściwości złuszczające (keratoplastyczne) stanowi jeden z podstawowych składników pre paratów kosmetycznych do peelingu (np. roztwór Jessnera). /3-Naftol — substancja stała, krystaliczna, słabo rozpuszczalna w wodzie oraz w alkoholu. Roztwory ^-naftolu mają właściwości de zynfekcyjne i bakteriobójcze. Związek ten zawierają maści i płyny do leczenia chorób skóry oraz płyny do włosów.
10. 10.1-
Aldehydy i ketony Aldehydy
Są to pochodne węglowodorów, w których występuje grupa funk cyjna aldehydowa (—CHO). Są związkami nietrwałymi. Łatwo utle niają się do kwasów karboksylowych, a także polimeryzują, tworząc substancje smołowe. Wyższe aldehydy alifatyczne mają niezbyt przy jemną woń tłuszczową, są jednak składnikami kompozycji kwiato wych. Niektóre aldehydy aromatyczne o przyjemnej woni są podsta wowymi składnikami substancji zapachowych. Aldehyd mrówkowy (metanal) (HCHO) — gaz o przenikli wej woni, bardzo dobrze rozpuszczalny w wodzie. Roztwór (~40%) nosi nazwę formaliny i ma silne właściwości dezynfekcyjne (niszczy bakterie) oraz jest toksyczny. Nie należy więc stosować formaliny do dezynfekcji ran. Ma właściwości garbujące skórę i zwęża otwory ka nałów potowych. W postaci 0,5% roztworu stosowana jest w płynach przeciwpotowych. Spolimeryzowany aldehyd (paraformaldehyd) jest substancją stałą i ma zastosowanie jako dodatek w zasypkach prze ciwpotowych do nóg.
W y ż s z e aldehydy alifatyczne: aldehyd kaprylowy (oktanal), pelargonowy (nonanal), kaprynowy (dekanal), laurynowy (dodekanal) — stosowane są w kompozycjach kwiatowych. Nie mają zbyt przyjemnych zapachów, lecz dodane w małych ilościach do kom pozycji perfumeryjnych pogłębiają i uwypuklają ich zapach. Aldehyd benzoesowy ( C H - C H O ) — ma zapach gorzkich migdałów i stosowany jest w kompozycjach o woni migdałowej, owo cowej i w wielu innych kompozycjach zapachowych. 6
5
Aldehyd anyżowy ( l , 4 - C H - 0 - C H - C H O — aldehyd p-metoksybenzoesowy) — ciecz o zapachu głogu, trwalszy od alde hydu benzoesowego. Wykorzystywany jest w kompozycjach kwiato wych o zapachu bzu, głogu, akacji, mimozy, heliotropu oraz w środ kach zapachowych do aromatyzacji pudrów. 3
6
4
Wanilina ( 4 , 3 - H O - C H ( O C H ) - C H O — aldehyd 4-hydroksy-3-metoksybenzoesowy) — substancja krystaliczna, wyodręb niana ze strąków wanilii. Produkowana jest syntetycznie. Ma szerokie zastosowanie w perfumerii w kompozycjach zapachowych. Używana do aromatyzacji pudrów, szminek, kredek i innych kosmetyków. Nie stosowana w mydłach, gdyż powoduje ich ciemnienie. 6
3
3
Heliotropina — aldehyd 3,4-dioksymetylenobenzoesowy. Jest substancją krystaliczną o przyjemnym zapachu kwiatu heliotropu. Stosowana do kompozycji o zapachu heliotropu, bzu, fiołka, pachną cego groszku i innych. Związek ten obok waniliny i aldehydu anyżo wego należy do podstawowych substancji zapachowych. Heliotropinę używa się do aromatyzacji pudrów, szminek, kredek i innych. Do my deł nie stosuje się, ponieważ zmienia barwę.
heliotropina
Retinaldehyd (retynina) — aldehyd odpowiadający witaminie A (akseroftol). H3C CH3
CH
CH
3
3
O
CH=CH-C=CH-CH=CH-C=CH— Q
o =-CH OH
gdy
2
witamina A
Retinina jest najaktywniejszą pochodną witaminy A. Występuje np. w pręcikach siatkówki oka w połączeniu z białkiem w postaci czerwonej, światłoczułej substancji, zwanej purpurą wzrokową lub rodopsyną. Retinaldehyd, podobnie jak wszystkie pochodne witaminy A — retinoidy (np. kwas retinowy i jego sole, palmitynian retinowy), bar dzo łatwo przenika przez skórę i pobudza fibroblasty do syntezy włó kien kalogenowych i elastynowych. Kosmetyki z retinaldehydem wytwarza na przykład firma Avene.
10.2.
Ketony
Są to pochodne węglowodorów, w których występuje charaktery styczna grupa funkcyjna ketonowa (—CO—). Są związkami trwałymi. Niższe ketony używane są jako rozpuszczalniki, a niektóre o złożonej budowie — jako substancje zapachowe. t
A c e t o n (CH -CO—CH — propanon, keton dimetylowy) — substancja bezbarwna, lotna o charakterystycznym zapachu. Stoso wany jako składnik zmywaczy do paznokci, lakierów i emalii. 3
3
Kamfora (CioHi 0 — keton terpenowy) — otrzymywana jest z drzewa kamforowego (Chiny, Japonia) lub syntetycznie z terpen6
tyny. Kamfora występuje w mieszankach z mentolem i tymolem. Sto sowana jest w maściach i płynach przeciwpotowych, dezynfekcyjnych i złuszczających skórę (kremy przeciwpiegowe) oraz w płynnych za wiesinach jako środek łagodzący podrażnienia skóry (daje uczucie chłodu).
11.
Kwasy karboksylowe
To pochodne węglowodorów zawierające grupę funkcyjną karbok sylową (-COOH):
(Ar)
\ OH
Właściwości fizyczne i chemiczne kwasów zależą od wielkości czą steczki (rozpuszczalność w wodzie i moc kwasów maleje ze wzrostem wielkości cząsteczki). Do 8. atomów węgla są cieczami, powyżej — ciałami stałymi. Wyższe kwasy karboksylowe występują w przyro dzie w postaci związanej z gliceryną jako składniki tłuszczów roślin nych i zwierzęcych. Kwasy karboksylowe reagują z zasadami, tworząc sole. Sole sodowe i potasowe wyższych kwasów tłuszczowych nazy wane są mydłami (dobrze się pienią i usuwają brud). Sole wapniowe i magnezowe wyższych kwasów tłuszczowych są nierozpuszczalne w wodzie. Powstają przy rozpuszczaniu się mydła w tzw. wodzie twardej (tzn. zawierającej rozpuszczalne sole mine ralne, m.in. chlorki i wodorowęglany wapnia i magnezu), dając szary, kłaczkowaty osad, co utrudnia mycie i pranie. Niektóre sole wyższych kwasów tłuszczowych, np. stearynian cynku i magnezu, są stosowane w pudrach, ponieważ ułatwiają roz prowadzenie pudru po twarzy i zwiększają jego przyczepność. Kwas mrówkowy (HCOOH) — bezbarwna ciecz o właściwo ściach żrących i parzących. Jest mocnym kwasem, dobrze zdysocjowanym:
HCOOH <± HCOO" + H
+
Występuje w pokrzywach, jadzie pszczół i mrówek. Rozcieńczone roztwory mają działanie dezynfekcyjne. Spirytus mrówkowy zawie rający ~ 4 % kwasu stosowany jest jako składnik wód toaletowych i płynów do włosów. Kwas o c t o w y (CH3COOH) — bezbarwna ciecz. Jest słabym kwasem — słabo zdysocjowanym ~ 1 % . CH3COOH <± C H 3 C O O - + H+ W postaci roztworu 5 - 1 0 % występuje jako ocet. Ma właściwości konserwujące, gdyż ścina substancje białkowe. Występuje w płukankach i wodach toaletowych. W y ż s z e kwasy tłuszczowe; np. kwasy nasycone: palmityno w y (Ci5H COOH) i stearynowy (C17H35COOH) oraz kwasy nie nasycone: np. olejowy (Ci7H COOH), linolowy (C17H31COOH). Kwasy tłuszczowe otrzymuje się przez hydrolizę tłuszczów (ogrzewa nie z wodą w wysokiej temperaturze i z dodatkiem kwasu, np. HC1), co daje mieszaninę kwasów tłuszczowych, charakterystycznych dla danego tłuszczu i glicerynę. Obecnie kwasy tłuszczowe otrzymuje się syntetyczne. Kwas stearynowy i palmitynowy służą do produk cji mydeł, a ich stopiona i oziębiona mieszanina, tzw. stearyna, do produkcji m.in. świec. Mydła są solami sodowymi i potasowymi wyż szych kwasów tłuszczowych. Np.: 31
33
C H i C O O H + KOH 15
3
C H iCOOK + H 0 (mydło pota sowe miękkie) 15
3
2
C17H35COOH + NaOH -+ C H C O O N a + H 0 (mydło sodowe twarde) 17
35
2
Kwas stearynowy jest również używany do wyrobu mydeł i kre mów do golenia oraz kremów i mleczka kosmetycznego. Stosowany jest także do wyrobu emulgatorów. Stearynian cynku ((Ci7H3 COO) Zn) — biały, tłustawy pro szek, jeden z podstawowych składników pudrów, ułatwia ich roz tarcie i przyleganie pudru do twarzy. Stearynian magnezu ((Ci7H COO)2Mg) — tłustawy proszek, składnik pudrów kosme tycznych, zasypek dziecięcych i past do zębów. 5
2
35
Kwas benzoesowy (C H COOH) — biała, krystaliczna sub stancja, słabo rozpuszczalna w wodzie, dobrze w alkoholu. Jest środ kiem odkażającym, nie dopuszcza do rozwoju pleśni i bakterii gnilQ nych. Stosowany jest jako dodatek konser^ wujący do kremów (~lg na 1 kg). Sól so dowa — benzoesan sodu — dobrze roz puszczalny w wodzie jest również bardzo dobrym środkiem konserwującym. Pochodne kwasu benzoesowego, np. estry kwasu para-hydroksybenzoesowego, tzw. nipaginy, mają działanie konserwu jące znacznie silniejsze od kwasu benzoesowego, a kwas para-aminobenzoesowy (PAB A) i jego ester metylowy są środkami promieniochronnymi (filtry promieniowania UV) stosowanymi od dawna w emulsjach do opalania. 6
5
Kwas palmitynowy (heksadekanowy — CH3(CH )i4COOH) — substancja stała, krystaliczna, nierozpuszczalna w wodzie, roz puszczalna w alkoholu i eterze. Reaguje z zasadami (KOH, NaOH), tworząc dobrze pieniące się mydła. Występuje w postaci glicery dów w tłuszczach roślinnych (olej palmowy) i zwierzęcych tłusz czach twardych obok kwasu stearynowego. Stosowany jest w kremach i mleczkach, a w połączeniu z kwasem stearynowym w różnych pre paratach kosmetycznych jako emulgator. Pochodna kwasu palmitynowego — palmitynian L-askorbylu (palmitynian kwasu askorbinowego — witaminy C) (ACP) to obok witaminy E najczęściej stosowany w wyrobach kosmetycznych środek 2
przeciwutleniający (kremy, płyny, emulsje). Rozpuszczalny w tłusz czach ACP wnika głęboko w naskórek, przechodzi przez błony ko mórkowe, uwalniając tam witaminę C. Jego głęboka penetracja w lipidowe struktury warstwy rogowej naskórka, a tym samym dociera nie do ceramidów i skóry właściwej umożliwia uwolnionej witami nie C wpływ na syntezę kolagenu i neutralizację wolnych rodników w warstwie ceramidowej (palmitynian witaminy C wykazuje większą niż witamina A i E zdolność do wychwytywania rodników). Uwolniona witamina C dociera do fibroblastów — komórek skóry właściwej, produkujących włókna kolagenowe, przyspieszając syn tezę kolagenu w starzejącej się skórze. Powoduje to całkowitą likwi dację płytkich zmarszczek. Synteza palmitynianu L-askorbylu (ACP) i odkrycie mechanizmu jego działania w skórze wywołało „małą rewolucję" w kosmetyce.
12.
Hy dr oksy kwasy
Są to dwufunkcyjne pochodne węglowodorów. Cząsteczki zawie rają dwie różne grupy — grupę hydroksylową (-OH) i karboksylową (-COOH). Wskutek tego hydroksykwasy dają reakcje charaktery styczne dla kwasów karboksylowych, tj. reagują z czynnikiem zasa dowym (tlenki metali, wodorotlenki metali), tworząc sole, a z alko holami estry. Ze względu na grupę hydroksylową zachowują się jak alkohole, reagując na przykład z kwasami dają estry. Wiele hydroksykwasów występuje w przyrodzie. Obecnie większość otrzymuje się syntetycznie. Ich znaczenie w kosmetyce jest dość duże ze względu na właściwości dezynfekcyjne, nawilżające, konserwujące i garbu jące. Kwas mlekowy
(2-hydroksypropanowy) CH —CH—COOH 3
OH
Jest to gęsta, bezbarwna ciecz o ostrym kwaśnym smaku, łatwo rozpuszczalna w wodzie i alkoholu. Powstaje na przykład podczas intensywnego wysiłku w mię śniach, kwaśnienia mleka, kiszonek, kapusty i ogórków. Ma właści wości konserwujące. Szeroko stosowany w kosmetyce, np. jego roz cieńczone ~ 1 % roztwory występują w wodach toaletowych, niektó rych kremach o działaniu-wybielającym, okładach do złuszczania skóry oraz maseczkach. Rozcieńczone roztwory używane są również do ustalenia odpowiedniego pH wyrobów kosmetycznych. Bardziej stężone roztwory stosowane są do usuwania brodawek, odcisków, pie gów i złuszczania skóry. Używany jest również w odżywkach i szam ponach do włosów (aktywizuje cebulki włosowe, powodując wzrost włosów), tonikach i balsamach (ściąga i dezynfekuje skórę). Produkt handlowy (80-85% roztwór) otrzymywany jest przez fermentację cukru. Kwas mlekowy stosowano w kosmetyce od dawna, jednak w ostat nich latach przeżywa swój prawdziwy renesans. Należy do grupy alfa-hydroksykwasów (AHA), tzw. kwasów owocowych, które bardzo pozytywnie wpływają na kondycję i wygląd skóry. Obok kwasu glikolowego (patrz str. 88) wykazuje najsilniejsze oddziaływanie na skórę. Normalizuje proces złuszczania się naskórka, usuwając w delikatny sposób najbardziej zrogowaciałe warstwy komórek. Jest również bar dzo dobrym środkiem nawilżającym używanym do wykonywania bioliftingu, powodując uelastycznienie, rozjaśnienie przebarwień, zwęże nie porów, spłycenie zmarszczek i poprawę kolorytu skóry. Z wielu zalet kwasu mlekowego (i innych alfa-hydroksykwasów) jako surowca kosmetycznego należy podkreślić szczególnie: - jego biozgodność —jest m.in. składnikiem roztworu N M F (na turalnego czynnika nawilżającego), będącego składnikiem naskórka (epidermy) skóry człowieka, a ściślej jego najbardziej zewnętrznej warstwy — warstwy rogowej. NMF stanowi 30% warstwy rogowej i jest fazą ciekłą z zawieszonymi w niej związ kami lipofilowymi, tj. ceramidami, woskami, kwasami tłuszczo wymi, cholesterolem i jego siarczanem, składającą się z amino-
kwasów (40%), kwasu piroglutaminowego (PGA) i jego bardzo higroskopijnej soli sodowej (PGA-Na) — (12%), mocznika (7%), amoniaku, kwasu moczowego, glikozoaminy, kreatyniny (1,5%), jonów: K, Na, Ca, Mg, P, Cl, mleczanu sodowego, soli kwasu cytrynowego i mrówkowego, - jego zdolność do wiązania wody jako substancji nawilżającej (giętkość i sprężystość warstwy rogowej skóry zależy od zawar tości wody — jedną z przyczyn starzenia się skóry jest utrata wody), - jego zdolność do głębokiego wnikania w naskórek (jest nośnikiem w głąb skóry pozostałych składników kosmetyku), - jego właściwości wzmacniania struktury kolagenowej skóry wła ściwej. Podobne właściwości, w tym zdolność do dostarczania wody do głębszych warstw naskórka i jej zatrzymania ma sól sodowa kwasu mlekowego — mleczan sodu (składnik NMF). Jest on jednym z najsilniejszych środków nawilżających (silniej wiąże wodę niż glice ryna) obok sorbitolu, gliceryny, glikolu, węglowodanów, aminokwa sów i kwasu glikolowego. Mleczan sodu stanowi rezerwuar kwasu mle kowego, złuszczającego naskórek. Jest szeroko stosowany we wszyst kich kosmetykach pielęgnacyjnych. Zastosowanie w wyrobach kosme tycznych mają również: mleczan glinu (działa ściągająco — pudry, zasypki), cynku, kobaltu, magnezu, manganu, miedzi, molib denu, wapnia i żelaza — sole dostarczające skórze cennych katio nów. Kwas salicylowy (orto-hydroksybenzoesowy) COOH
^ ^ O H Substancja stała, krystaliczna, niezbyt dobrze rozpuszczalna w wodzie, dobrze w alkoholu — dając spirytus salicylowy (2%),
znany i stosowany w kosmetyce środek do pielęgnacji skóry łojotoko wej. Bardzo rozcieńczone (M),2%) roztwory kwasu salicylowego sto sowane są w środkach przeciwpotowych i dezynfekcyjnych oraz przeciwlupieżowych. Występuje w korze wierzby i liściach brzozy. Syn tetycznie otrzymywany jest z fenolu. Należy do /3-hydroksykwasów (BHA). Wykazuje właściwości bakteriobójcze, konserwujące, przeciwlojotokowe oraz zluszczające. Jego 10% roztwory stosowane są do usuwania odcisków, piegów oraz w zabiegach keratoplastycznych (złuszczanie skóry). Preparaty z kwasem salicylowym należy stosować ostrożnie, gdyż użyte w nadmiarze są szkodliwe i mogą wywołać uczule nie.
13.
Estry
Są to związki, które otrzymuje się w reakcji estryfikacji, polega jącej na działaniu kwasem na alkohol: kwas -f alkohol £Ż ester -jwoda, np.: CH3COOH -I- C H O H <± C H C O O C H + H 0 kwas alkohol octan ^ octowy etylowy etylu 2
5
3
2
5
2
Tłuszcze (roślinne i zwierzęce) są estrami gliceryny (alkohol) i wyższych kwasów tłuszczowych. Estry mają duże znaczenie w kosmetyce. Są bardzo dobrymi roz puszczalnikami (np. octan etylu — składnik zmywaczy do paznokci). Wiele z nich ma przyjemny owocowy lub kwiatowy zapach i są skład nikami olejków zapachowych (np. do ciast) i wód kwiatowych. Octan etylu (CH COOC H ) — składnik rozpuszczalników w lakierach i w emaliach do paznokci oraz zmywaczy do paznokci. 3
2
5
Octan butylu (CH3COOC4H9) — bezbarwna ciecz o zapachu ananasowym, dobrze miesza się z alkoholem etylowym, acetonem
i innymi estrami. Stosowany jako składnik rozpuszczalników do la kierów i emalii do paznokci. Octan amylu (CH3COOC5HH) — o podobnych właściwościach i zastosowaniu jak octan butylu oraz w niektórych kompozycjach zapachowych (zapach gruszkowy). Octan benzylu (zapach jaśminowy) — podobne jak wyżej wła ściwości i zastosowanie.
14.
Tłuszcze
Tłuszcze i preparaty tłuszczowe są zaliczane do podstawowych substancji stosowanych w kosmetyce i przemyśle kosmetycznym. W zależności od pochodzenia rozróżnia się tłuszcze zwierzęce i ro ślinne. Do celów kosmetycznych stosuje się tłuszcze wysokiej jako ści, a surowce kontroluje się, ponieważ muszą odpowiadać przyjętym normom. Z reguły sprawdza się gęstość, barwę, współczynnik załamania światła oraz oznacza analitycznie liczbę kwasową, liczbę zmydlenia i liczbę jodową. Liczba kwasowa (LK) — wskazuje zawartość wolnych kwa sów tłuszczowych i wyraża liczbę miligramów wodorotlenku potasu (KOH) potrzebnego do zobojętnienia kwasów tłuszczowych w 1 gra mie tłuszczu. Liczba zmydlenia (LZ) — wskazuje zawartość wolnych i zwią zanych kwasów tłuszczowych i wyraża liczbę miligramów KOH po trzebnego do zobojętnienia wolnych kwasów tłuszczowych i zmydle nia estrów zawartych w i g tłuszczu. Liczba jodowa (LI) — wskazuje zawartość wiązań nienasyconych. Wyraża w procentach, ile jodu może przyłączyć badana próbka.
44
CHEMIA
KOSMETYKÓW.
Podczas hydrolizy tłuszczów otrzymuje się nieznaczne ilości sub stancji z grupy alkoholi o skomplikowanej budowie: w zwierzęcych — cholesterol, w roślinnych — fitosterol. Czyste tłuszcze nie tworzą z wodą emulsji, natomiast w obecności emulgatorów można otrzymać emulsje typu woda w tłuszczu lub tłuszcz w wodzie. Niekorzystną cechą tłuszczów jest ich podatność na jełczenie. Jełczenie jest związane z hydrolizą i utlenianiem przy udziale wody, światła, tlenu z powietrza i działaniem drobnoustrojów. W czasie jełczenia powstają szkodliwe i nadające nieprzyjemną woń aldehydy i ketony oraz kwas masłowy i inne kwasy tłuszczowe oraz gliceryna. W kosmetyce tłuszcze stosuje się do wyrobu preparatów i do zabiegów kosmetycznych oraz do produkcji mydeł. Preparaty tłuszczowe powinny być przechowywane w szczelnych opakowaniach, chroniących wyroby przed światłem oraz w niskiej temperaturze (~10°C).
14.1.
Tłuszcze zwierzęce
Są to substancje stałe (twarde i miękkie) lub płynne, będące mieszaniną estrów gliceryny i kwasów tłuszczowych, głównie kwa sów nasyconych (mają niskie liczby jodowe). Tłuszcze zwierzęce (np. smalec, łój, tłuszcz z norek) praktycznie mają niewielkie już zasto sowanie. T r a n — bezbarwna, żółta lub brunatna ciecz o charakterystycz nym zapachu (łatwo jełczeje), otrzymywana z tkanki tłuszczowej lub wątroby ryb i morskich ssaków. Po uwodornieniu traci przy kry zapach i jest cennym surowcem do wyrobu mydła. Trany leczni cze otrzymuje się ze świeżej wątroby dorsza oraz tkanki tłuszczowej wieloryba. Zawierają one substancje biologicznie czynne: witaminę A (retinol) i D (kalcyferol), nienasycone kwasy tłuszczowe i ich gli cerydy, brom oraz jod. Tran składa się z glicerydów kwasów (olejowych, stearynowego, palmitynowego, walerianowego, izowalerianowego, klupadonowego) 3
oraz steroli (cholesterol), węglowodorów i szeregu innych związ ków (np. skwalamina, alkiloglicerole). Surowy tran wielorybi to ok. 72% glicerydów kwasów nienasyconych o 14-24 atomach węgla w łańcuchu i ok. 28% glicerydów kwasów nasyconych, zawierają cych kwasy o 1 2 - 1 8 atomach węgla. Wśród najważniejszych kwa sów polinienasyconych (PUFA) znajdują się, powstające z kwasu a-linolenowego — kwas dokozaheksaenowy (DHA) oraz eikozapentaenowy (EPA), które w ostatnich latach budzą bardzo duże zainteresowanie przemysłu kosmetycznego, a tran jako cenny skład nik znalazł zastosowanie w takich preparatach, jak: Ecomer czy Biomarine. Według danych firm kosmetycznych związki zawarte w tra nie, ze względu na ich cenne właściwości, znajdą się w najbliższym czasie w recepturach wybranych kosmetyków. Polinienasycone kwasy (PUFA), zwłaszcza zaś DHA i EPA. stoso wane zewnętrznie wbudowują się w struktury naskórka (funkcja od żywcza), likwidują stany zapalne i podrażnienia skóry, zwiększają ak tywność podziałową komórek naskórka, łagodzą skutki promieniowa nia UV, wzmacniają system immunologiczny, wchodzą i wbudowują się — po ich enzymatycznym przekształceniu — w ceramidy i fos folipidy błon komórkowych keratynocytów skóry, zapobiegając tym samym starzeniu się naskórka. Kwasy PUFA, obok kwasu 7-linolenowego (GLA; wiesiołek, ogórecznik), są również prekursorami prostaglandyn (hormonów lokalnych), działających regulująco, przeciwza palnie, przeciwalergicznie i ochronnie na skórę. Wykazują aktywność dermatologiczną i kosmetyczną poprzez działanie wewnętrzne i ze wnętrznie podawane na skórę, chronią organizm przed utratą wody (warstwa rogowa potrafi samodzielnie utrzymać odpowiedni stopień nawilżania) i regenerują uszkodzoną barierę lipidową naskórka, a tym samym wpływają odmładzająco na cały organizm i skórę. Aktywizacja przez te kwasy przemiany materii i podziałów ko mórkowych, wytwarzanie aktywnych związków, np. tzw. witaminy F (mieszanina złożona z kwasów: linolowego, a-linolenowego, powsta jącego z kwasu a-linolowego — kwasu arachidonowego oraz ich glice rydów) rozpuszczalnej w tłuszczach, regeneruje skórę, zapobiegając jej przedwczesnemu starzeniu się.
Badania wykazały, że aktywniejsze z punktu widzenia działania kosmetycznego niż kwasy są ich trójglicerydy, budujące strukturę skóry. Np. kwas DHA, EPA czy GLA stosowane zewnętrznie w ko smetykach pełnią rolę odżywczą warstwy rogowej, ponieważ łatwo wbudowują się w „trójglicerydy skóry". Jako ciekawostkę można przytoczyć fakt, że przedstawiciele na rodów spożywających duże ilości kwasu eikozapentaenowego (EPA) nie zapadają na choroby układu krążenia (Eskimosi — spożycie du żych ilości olejów rybich, Kreteńczycy — olejów roślinnych) a rekiny, których olej (zawiera kwasy PUFA) poprawia wybitnie odporność organizmu ludzkiego, nigdy nie chorują. Tran jest cennym surowcem w medycynie i kosmetyce. Stosuje się go w leczeniu i zapobieganiu krzywicy (witamina D ) , w dermatologii do leczenia oparzeń, odmrożeń, odleżyn, wrzodów i trudno gojących się ran. W wyrobach kosmetycznych tran po utwardzeniu stosuje się do produkcji kredek do warg oraz do drogich kosmetyków specjalnych, np. preparatów do teatralnego makijażu. 3
14.2.
Tłuszcze roślinne — oleje i oliwy
Są to substancje ciekłe (płynne), będące mieszaniną estrów glice ryny i kwasów tłuszczowych, głównie nienasyconych (mają wysokie liczby jodowe). Masło kakaowe — otrzymywane z nasion kakaowych. Stoso wane jest do wyrobu maści, kremów, emulsji, czopków, kredek i szmi nek do warg. Jest dość kosztownym surowcem i zastępuje się je utwardzonym tłuszczem kokosowym o zbliżonych właściwościach. Oliwa z oliwek — stosowana do zabiegów natłuszczania skóry, masowania, do wyrobów kosmetycznych — kremów, emulsji, mleczka, olejków itp. Preparaty z oliwy zabezpieczone są środkami konserwującymi.
Olej sojowy — podobne zastosowanie, lecz w mniejszym zakre sie. Z wytłoków, po odciśnięciu oleju, otrzymywana jest lecytyna, preparaty białkowe i śluzowe stosowane w różnych zabiegach kosme tycznych. Olej lniany — stosowany do wyrobu mydeł mazistych i płyn nych. Olej rycynowy — otrzymywany z nasion rycynusu, dość od porny na utlenianie. Jest cenionym środkiem kosmetycznym: stoso wany do zabiegów, np. natłuszczania włosów i skóry (wykazuje powi nowactwo do keratyny), sporządzania mydeł przejrzystych (np. glice rynowych), do wyrobu kremów, emulsji, mleczka, kredek i szminek, środków odżywczych do włosów (brylantyna), substancji zapacho wych i emulgatorów („olej turecki" — sulfonowany olej rycynowy).
15.
Węglowodany
Węglowodany (sacharydy lub cukry) zbudowane są z węgla, wo doru i tlenu. Do najważniejszych węglowodanów stosowanych w ko smetyce zalicza się: skrobię ryżową i ziemniaczaną, dekstrynę, sub stancje galaretotwórcze — pektyny, alginiany i agar-agar. Mączka ziemniaczana — zawiera skrobię — polisacharyd ( C 6 H i O 5 ) . Nie rozpuszcza się w zimnej wodzie, natomiast w go rącej tworzy kleik skrobiowy. Jest składnikiem pudrów i zasypek dla dzieci. 0
n
Mączka ryżowa — ma podobne właściwości do skrobi ziemnia czanej. Stosowana jest do pudrów kosmetycznych, dobrze przylega do skóry i nadaje jej matowy wygląd. Dekstryna — to również produkt skrobiowy tworzący się pod czas częściowej hydrolizy skrobi w gorącej wodzie — powstaje kleik skrobiowy o kleistych właściwościach. Kleje dekstrynowe stosowane
są jako substancje wiążące do wyrobu pudrów twardych i łatwo zmy walnych szminek do charakteryzacji teatralnej. Pektyny (polisacharydy) — występują w roślinach, np. jabłkach i burakach cukrowych. Są substancjami stałymi, w wodzie pęcznieją i tworzą galaretowate żele. Stosowane są do przyrządzania żeli do włosów i kremów beztłuszczowych oraz okładów i maseczek owoco wych a także ziołowych. Agar-agar (polisacharyd) — otrzymywany z wodorostów mor skich przez ekstrakcję, a następnie odparowanie wody z roztworu. Produkt ma postać pasm, grudek lub proszku. Po zalaniu wodą pęcz nieje. Roztwór 1% po oziębieniu tworzy galaretowatą masę. Stoso wany do wyrobu tzw. płynów zagęszczonych, galaretek i żeli kosme tycznych, kremów beztłuszczowych, w zabiegach kosmetycznych do przyrządzania okładów i maseczek. Importowany z Chin. Chityna (N-acetylowany aminopolisacharyd — ( C 8 H i 0 N ) ) — główny składnik pancerza skorupiaków, owadów i pająków oraz ścianek komórek grzybów. Nierozpuszczalna w wodzie, stąd jej sze rokie wykorzystanie w kosmetykach jest ograniczone (w przeciwień stwie do pochodnych chityny). Nie przepuszcza wody, nie hamuje jednak wymiany gazów. Wykorzystywana jest w badaniach biolo gicznych (immunologia, hematologia, dermatologia), a jej pochodne do nawilżania skóry (tworzenie hydrofilowego filmu zatrzymującego wodę). 3
5
n
Chitozan (aminopolisacharyd) — składnik pancerza skorupia ków, np. kryla arktycznego, z którego jest otrzymywany. Nierozpusz czalny w wodzie. Ma dobre powinowactwo do skóry i właściwości nawilżające. Tworzy na niej hydrofilowy film. Nie jest absorbowany przez naskórek. Używany w kremach odżywczych i nawilżających dla cery dojrzałej. Chitozan łagodzi podrażnienia, goi, wygładza, rege neruje i uelastycznia skórę. Stosowany jest także w kosmetykach do pielęgnacji jamy ustnej.
16.
Białka
To zwykle związki wielkocząsteczkowe (podobnie jak polisacha rydy) powstałe w procesie kondensacji aminokwasów białkowych. Najważniejszymi substancjami białkowymi stosowanymi w kosme tyce są żelatyna, kazeina i albumina, a ze skleroprotein (białka nie rozpuszczalne) — kolagen i elastyna. Żelatyna — wysuszone białko zwierzęce wyekstrahowane wodą z kości lub skór (głównie cielęcych). Produkt ma postać listków, gra nulek lub proszku. Żelatyna chłonie wodę, pęcznieje, tworząc roztwór koloidowy, który po oziębieniu przechodzi w galaretę. Zastosowanie w kosmetyce niewielkie. Używana jest do sporządzania żeli na bazie wyciągów ziołowych. Kazeina — białko wyodrębniane z mleka. Wyróżnia się dwa rodzaje: - kazeina kwasowa (otrzymywana przez ścięcia białka w mleku kwasem) - kazeina podpuszczkowa (otrzymywana przez ścięcia białka w mleku podpuszczką, tj. enzymami z żołądków cielęcych). Kazeinę kwasową stosuje się w kosmetyce do wyrobu kremów kazeinowych oraz jako koloid ochronny w niektórych emulsjach. Albumina — wysuszone białko jaj kurzych (albumina otrzymy wana jest również z surowicy krwi). Występuje w postaci proszku lub łusek, po zalaniu wodą pęcznieje, rozpuszcza się, tworząc lepki, koloidalny roztwór. Zastosowanie ma ograniczone: do zabiegów ko smetycznych, w postaci roztworu lub ubitej piany jako składnik ma seczek odżywczych i ściągających. Preparaty białkowe nie są trwałe i muszą być świeżo sporządzane. Ich konserwacja środkami chemicznymi psuje efekt. Jednak są stoso wane, gdyż preparaty z surowców naturalnych mają korzystne dzia łanie kosmetyczne.
Kolagen — to nierozpuszczalne białko (polipeptyd), należące do grupy skleroprotein, występujących w organizmie zwierzęcym, któ rych zadaniem jest nadanie organom mechanicznej wytrzymałości (kolagen tkanki łącznej, skóry, kości i ścięgien) lub zabezpieczenie przed czynnikami zewnętrznymi (keratyna włosów, paznokci, kopyt i epidermy). W roślinach nie zawierających skleroprotein, ich rolę spełnia celuloza (polisacharyd). Kolagen nie jest hydrolizowany przez enzymy, nie wykazuje dzia łania antygenowego (immunogennego) i nie ulega denaturacji (długo ogrzewany w wodzie, lub na zimno, z alkaliami degraduje, dając żela tynę lub klej). Ma strukturę fibrylarną (włóknistą). Zbudowany jest z dużej ilości glikokolu, proliny i hydroksyproliny (nie zawiera jak keratyna — cystyny i tryptofanu). Jego niepowtarzalna „trzeciorzędowa" (struktura III-rzędowa określa kształt cząsteczki) budowa i jej oryginalność uniemożliwia wyprodukowanie kolagenu syntetycznego (patrz również str. 76). Kolagen w kosmetyce w formie shydrolizowanej stosowany jest w kremach kolagenowych łącznie z elastyną, często w formule liposomowej, zapewniającej dotarcie w najgłębsze warstwy naskórka. Firma Vichy stosuje w kosmetykach (seria „Regenium") tzw. „ko lagen wszczepiony", będący kompleksem lipidów (tłuszczy) i cząste czek kolagenu. Od 1976 roku kolagen stosowany jest w zabiegach kosmetycznych (również w Polsce), polegających na iniekcji (wstrzykiwaniu) prepa ratów kolagenowych w głąb skóry. Zabieg ze względu na możliwość komplikacji (np. uczulenie, martwica) powinien być wykonywany wy łącznie pod kontrolą lekarza specjalisty. Wadą tego, likwidującego zmarszczki, zabiegu jest konieczność powtarzania go w okresach pół rocznych. Jedną z form stosowania hydrolizatów kolagenu są płatki kolage nowe używane zwłaszcza pod oczy (np. firmy Soraya). Płatki w po staci sprasowanej bibuły zawierają obok kolagenu również witaminy i mikroelementy z niewielką ilością złuszczających naskórek (peeling) kwasów owocowych, np. kwasu glikolowego.
Kolagen stosowany jest również w maseczkach łącznie z elastyną, witaminami (np. E), ekstraktami roślinnymi, a-hydroksykwasami, propolisem, gumożywicą — mira bisabolu, doskonale nawilżającym, higroskopijnym kwasem hialuronowym i innymi środkami biologicz nie aktywnymi. Elastyna — to skleroproteina (białko nierozpuszczalne) zbudo wana z prostych aminokwasów, zwłaszcza: leucyny, glikokolu i proliny. Nie zawiera (jak kolagen) hydroksyproliny. Jej elastyczność po dobna jest do elastyczności kauczuku naturalnego. Tworzy w orga nizmach włóknistą tkankę tętnic i niektórych ścięgien. Elastyna go towana z wodą nie przechodzi w żelatynę i jest hydrolizowana (tra wiona) przez enzym — trypsynę. W kosmetyce stosowana jest w lakierach do włosów oraz w kre mach. Jako nierozpuszczalna w wodzie stosowana jest w postaci zhydrolizowanej.
II.
1.
Wiadomości o związkach stosowanych w kosmetyce, nie objętych programem średniej szkoły ogólnokształcącej
Substancje pochodzenia mineralnego
Do substancji pochodzenia mineralnego zalicza się kopaliny, które po przerobie, np. po zmieleniu, przemyciu, wysuszeniu lub wypraże niu, są stosowane do produkcji kosmetyków lub do zabiegów kosme tycznych. Są to glinki kosmetyczne, wykazujące działanie absorp cyjne, bakteriobójcze, remineralizujące, odtruwające, zabliźniające i stymulujące funkcje organizmu. Rodzaje glinek: 1. glinki kaolinowe - kaolin, glinka biała, glinka chińska, kaolinit, Terra alba, bolus alba - glinka czerwona (bogata w Fe203, Al, Si, Ca, Mn) - glinka żółta (bardzo duża zawartość Fe, Al, Si, Ca, Mn) - glinka zielona (duża zawartość różnych soli mineralnych, w tym związki Ca, Co, K, Mg, Mo, Na, Se, Si, K, Zn); 2. ziemia fullerska — kaolin zawierający glinkokrzemian magnezu; 3. glinka Attapulgite — ziemia fullerska o strukturze łańcuchowej; 4. bentonit -— krzemian glinowomagnezowy (AI2O5 • 4Si02 • 4 H 0 ) ; 2
5. ziemia odbarwiająca — mieszanina uwodnionych glinokrzemianów; 6. ziemie barwiące — pigmenty mineralne. Kaolin (H2AI2S12O8 • H 0 ) — substancja biała, nierozpusz czalna w wodzie. Glinka kaolinowa jest starannie oczyszczana z do mieszek. Do celów kosmetycznych stosowane są najwyższe gatunki glinki. Kaolin zarobiony małą ilością wody pęcznieje i staje się pla styczny. Zawiesina kaolinu w wodzie jest tym trwalsza, im wyższy jest stopień jego rozdrobnienia. Zawiesina ta dobrze się pieni. Kaolin jest obojętny chemicznie, ma dobre właściwości chłonne i daje się łatwo barwić. Dzięki temu ma duże zastosowanie w kosme tyce: 2
=> Ze względu na biel, dobrą przyczepność do skóry, właściwości chłonne i obojętność chemiczną jest składnikiem wielu pudrów. => Ze względu na zdolność pochłaniania wody, pęcznienia i tworze nia roztworów koloidalnych jest podstawą wielu maseczek i pu drów płynnych. Ze względu na zdolności pieniące wykorzystywany jest do wyrobu mydeł i zmywaczy beztłuszczowych. =^ Stosowany jest również do wyrobu barwników mineralnych uży wanych do nadawania barwy pudrom i szminkom, a także do produkcji pigmentów. Bentonit — glinokrzemian magnezowy o zmiennym składzie, zawierający specyficzne dla danego gatunku domieszki (np. związki żelaza, sodu, potasu), co decyduje o jego barwie (szczególnie żelazo). Bentonit zwilżony wodą pęcznieje i zwiększa kilkakrotnie swoją ob jętość, przechodząc w galaretowatą masę. Z większą ilością wody tworzy lepką zawiesinę koloidalną. Roztwory dobrze się pienią, two rząc gęstą, trwałą pianę. Ma bardzo dobre właściwości chłonne. Zastosowanie jego oparte jest głównie na zdolności tworzenia galaretowatych zawiesin. Stosowany jest do wyrobu kremów, mleczka kosmetycznego oraz pudrów w płynie, ponieważ pozwala
na otrzymanie trwałych zawiesin składników kryjących i barwią cych. => Jest również używany do mydeł wytwarzających gęstą, trwałą pianę oraz do maseczek i okładów leczniczych. Ziemie barwne — są to naturalne pigmenty, tzw. glinki barwne, np.: ugier, ochra, siena — nadają odpowiednią barwę pudrom w proszku, płynie i kamieniu. Muszą być wolne od szkodliwych do mieszek (związków Pb, Cu, As) i mieć wysoki stopień rozdrobnienia. Ziemia okrzemkowa — kopalina składająca się z pancerzy i szkieletów okrzemek. Po przeróbce tworzy lekki proszek o wysokiej chłonności i zdolnościach polerujących, co powoduje, że jest dodat kiem do specjalnych proszków i past do zębów. Talk (3MgO • 4Si02 • H 0 ) — minerał barwy białej, żółtawej lub zielonkawej, tłusty w dotyku, daje się łatwo zarysować paznokciem. Po zmieleniu tworzy biały, lekki i śliski proszek o lekko perłowym połysku. Nie rozpuszcza się w wodzie, ma dobre właściwości chłonne, jest chemicznie obojętny. 2
=>» Używany jako dodatek do pudrów (nadaje im śliskość, co uła twia nakładanie), szminek, maseczek kosmetycznych, pudrów do masażu, zasypek i płynów do pielęgnowania nóg. Dodawany do niektórych mydeł (zwiększa wytwarzanie i trwałość piany). Gips palony (2CaS0 • H 0 ) — produkt prażenia gipsu natu ralnego (CaS04 • 2 H 0 ) . Gips palony po zarobieniu wodą w ciągu kilkunastu minut twardnieje przechodząc z powrotem w gips natu ralny. 4
2
2
Używany w kosmetyce do wyrobu szminek i pudrów w kamieniu. P u m e k s — minerał pochodzenia wulkanicznego o porowatej strukturze. W handlu występuje w postaci proszku lub kamienia.
Stosowany jako kamień ścierny (usuwanie zgrubiałej skóry, owło sienia itp.) lub w postaci proszku (polerowanie paznokci). Naturalny pumeks jest zastępowany pumeksem szklanym (spie nione szkło) lub kamieniami ściernymi sporządzonymi z dokładnie zmielonego cementu zmieszanego z ziemią okrzemkową — w postaci porowatych kostek.
2.
Węglowodory
Eter naftowy — bezbarwna łatwopalna ciecz o temperaturze wrzenia 25-60°C. Jest mieszaniną węglowodorów nasyconych. Bar dzo dobry rozpuszczalnik tłuszczów, olejów i wielu substancji orga nicznych. 11 Jego pary z powietrzem tworzą mieszaninę wybuchową. B e n z y n a apteczna — właściwości podobne do eteru (tempera tura wrzenia 60-100°C). Stosowana jako zmywacz. Nafta — bezbarwna lub żółtawa ciecz o temperaturze wrzenia 150-320°C. Ma właściwości podobne do eteru naftowego i benzyny aptecznej. Stosowana w kosmetyce do wyrobu płynów do włosów (korzystnie wpływa na ich porost). Olej wazelinowy — bezbarwna, oleista ciecz, mieszanina węglo wodorów aromatycznych. Nie rozpuszcza się w wodzie. Stosowany do wyrobu kremów i olejków do opalania, brylantyn do włosów oraz do zabiegów kosmetycznych i odtłuszczania skóry. Olej parafinowy — bezbarwna, oleista, gęsta ciecz o tempera turze wrzenia 320-440°C. Stosowany do wyrobu kremów, mleczka, olejków do opalania, płynów do włosów, brylantyny, natłuszczania skóry, okładów, maseczek i masażu.
Wazelina — mazista, bezwonna, półprzejrzysta substancja barwy od białej do żółtej, w wodzie nierozpuszczalna. Tworzy emul sje z tłuszczami przy użyciu emulgatorów. Ma szerokie zastosowanie w kosmetyce. Używana jest do wyrobu kremów, emulsji, szminek, kredek do warg, maści, brylantyny, pomad do włosów, do natłuszczania i masażu skóry. Wazelina kosmetyczna zawiera wonne olejki. Dostępna jest rów nież wazelina uwodniona — emulsja wodno-wazelinowa z dodatkiem olejku zapachowego, czasem z dodatkiem boraksu lub kwasu bor nego. Parafina — substancja stała, drobnokrystaliczna, półprzezro czysta lub biaława, w dotyku tłusta. Składa się z węglowodorów sta łych zawierających > 20 atomów węgla w cząsteczce. Po stopieniu miesza się z tłuszczami, olejami, woskami, benzyną, naftą, olejem wazelinowym i parafinowym, tworząc mieszaniny o różnej konsystencji, od płynnej do stałej, o różnym stopniu twardości i mięknięcia. Ma duże zastosowanie w przemyśle kosmetycznym i kosmetyce. Jest stosowana do wyrobu kredek, szminek, kremów, emulsji, okładów i masek parafinowych.
Stosując parafinę i inne produkty naftowe, należy zbadać od czyn wodnego wyciągu (5 g stopionej lub ciekłej parafiny wy trząsamy z 20 d m ciepłej wody) i sprawdzić pH wodnego roztworu, który powinien być bliski pH = 7. Produkty wyka zujące niskie pH mogą podrażniać skórę. 3
Olej wazelinowy i parafinowy (nazywane często olejami mineral nymi), parafina i wazelina oraz inne surowce węglowodorowe (pa rafiny) działają w kosmetykach głównie zewnętrznie, przez okluzję, tzn. tworzą na powierzchni skóry hydrofobowy film, utrudniający przenikanie wody przez naskórek. Warstwa taka chroni skórę przed utratą wilgoci, ale jednocześnie nie pozwala na przenikanie substan-
cji hydrofilowych (w tym wody) do skóry i utrudnia jej oddychanie. Taki mechanizm działania wykazują przede wszystkim parafinowe oleje mineralne, powodując całkowitą okluzję, a tym samym odcięcie skóry od środowiska zewnętrznego. Ma to swoje zalety (zabezpiecze nie skóry przed substancjami szkodliwymi), ale również wady (skóra nie oddycha). Surowce i półprodukty parafinowe nie są biozgodne, chociaż z ostatnich badań wynika, że związki o zbliżonej budowie do węglowodorów parafinowych są obecne w cemencie międzykomórko wym i spoiwie łusek włosa. W celu złagodzenia lub likwidacji negatywnych skutków okluzji, do preparatów kosmetycznych, zawierających parafiny dodaje się środki osłabiające spójne warstwy okluzyjne, tworzące się na po wierzchni skóry. Są to tłuszcze (lipidy), woski (cetiol, mirystol) od powiadające naturalnym tłuszczom skóry, tj. sebum, lub tłuszczom lipidowej bariery naskórka oraz sterole. Sterole są krystalicznymi alkoholami, znajdującymi się zarówno w stanie wolnym, jak i zestryfikowanym wyższymi kwasami alifatycznymi w lipidach wszystkich zwierząt (zoosterole) i roślin (fitosterole). Wyodrębnia się je z niezmydlającej się części lipidów. Najpowszechniej stosuje się do tego celu cholesterol, który występuje we wszystkich tkankach organi zmu zwierzęcego i człowieka (mózg — 17%, rdzeń kręgowy, krew, skóra, żółtko jaja, żółć, lanolina). Cerezyna (wosk ziemny) — substancja stała, występująca jako kopalina z niektórymi złożami ropy naftowej. Podobna do wosku pszczelego. Stopiona miesza się z wieloma substancjami, podobnie jak parafina. Jest mieszaniną stałych węglowodorów nasyconych. => Stosowana głównie do wyrobu kredek, kremów. Podwyższa tem peraturę topnienia wyrobów kosmetycznych. Terpeny Ogólna nazwa dużej grupy związków: węglowodorów terpenowych i ich pochodnych, takich jak alkohole, aldehydy i ketony. Wę glowodory terpenowe można traktować jako związki pochodne wę-
glowodoru macierzystego — 2-metylo-l,3-butadienu, czyli izoprenu
(C H ), 5
8
=
CHo C—CH=CH9 I CH
izopren
3
Terpeny powstają przez połączenie 2. 3. 4. lub więcej takich cząsteczek. Związki terpenowe odznaczają się przyjemnymi za pachami. Mają zastosowanie w perfumerii i kosmetyce. C y m e n (CioHi ); geraniol (C10H17OH) — występuje w olejku różanym; cytral (C9H19CHO) — występuje w olejku cytrynowym; jonon (CioHi CHCOCH ) — substancja o zapachu fiołków; limonen — węglowodór jednopierścieniowy (CioHi ) — składnik olejku cy trynowego i pomarańczowego; mentol (C10H19OH) — składnik olejku miętowego; pinen (węglowodór dwupierścieniowy) — skład nik olejku terpenowego; kamfora (keton — wyodrębniony z drzewa kamforowego); farnezol (alkohol) — substancja o zapachu konwalii. 6
6
3
6
Azuleny — są to węglowodory należące do grupy terpenów. Występują w olejkach eterycznych wyodrębnianych z roślin. Czą steczki azulenów są zbudowane z pierścieni pięcio- i siedmiowęglowych, a atomy węgla są połączone sprzężonymi wiązaniami podwój nymi. Najprostszy azulen ma następujący wzór: ^CH=CH\
^CH^
g
HC XH—CH^
CH \CrT
Związki te mają intensywną barwę zieloną, niebieską lub fiole tową. Działają silnie bakteriobójczo i dezynfekcyjnie (np. wyciąg z rumianku). => Stosowane są w przemyśle kosmetycznym do produkcji środków o działaniu dezynfekcyjnym, past do zębów i płynów do płukania ust.
3.
Alkohole
Mentol (C10H19OH) — alkohol terpenowy o budowie pierście niowej. Jest to substancja stała, krystaliczna, w wodzie słabo roz puszczalna. Występuje w olejku mięty pieprzowej, ma zapach mięty. Wywołuje na skórze wrażenie chłodu. Stosowany jako substancja zapachowa do past, płynów do ust i kremów (np. po goleniu). Cholesterol (C27H45OH) — alkohol wielopierścieniowy. Jest to substancja krystaliczna, w wodzie trudno rozpuszczalna, rozpuszcza się w tłuszczach i rozpuszczalnikach organicznych (alkohol, eter). Jest składnikiem lanoliny (tłuszcz owczy). Odkłada się w kamieniach żółciowych. Otrzymywany jest z rdzenia kręgów zwierzęcych. Stosowany w kosmetyce, gdyż jest dobrym emulgatorem. Wy stępuje w połączeniu z tłuszczami jako surowiec do produkcji kremów, mleczka i emulsji. Stosowany też jako aktywny składnik środków do pielęgnacji włosów (przeciwdziała wypadaniu wło sów, wpływa na ich porost i elastyczność). Cholesterol jest ważnym składnikiem błon komórkowych, sebum i cementu międzykomórkowego. Zmiękcza skórę, wzmaga wchłania nie wody i innych składników zawartych w kosmetykach. Nie jełczeje, stabilizuje tłuszcze. Jest jednym z najważniejszych lipidowych składników warstwy rogowej skóry. Deficyt cholesterolu zaburza rów nowagę lipidową naskórka. Nawilża skórę a jego brak powoduje su chość i łuszczenie się naskórka. Jest biozgodny.
4.
Etery
Są to tlenowe pochodne węglowodorów Ri—O—R (R — grupy alkilowe lub arylowe). Odporne na działanie czynników chemicznych, w wodzie rozpuszczają się w małych ilościach. Lepiej rozpuszczają się w alkoholach. 2
Etery alifatyczne są używane jako rozpuszczalniki. Etery alifatyczno-aromatyczne mają przyjemną woń i są stosowane jako sub stancje zapachowe. Są bardzo lotne i wykonywane z nimi czynności wymagają dużej ostrożności. Eter dietylowy (H5C2—O—C2H5) — łatwo parująca ciecz. Sto sowany jest w przemyśle do ekstrakcji tłuszczów, olejków eterycz nych, substancji biologicznie czynnych i barwników. Eter difenylowy ( ( C H ) 0 ) 6
5
2
Substancja krystaliczna, nierozpuszczalna w wodzie, rozpusz czalna w alkoholu. Ma zapach geranium lub róży. Jest surowcem tanim i dlatego stosuje się go w kompozycjach zapachowych, do per fumowania tańszych mydeł, pudrów i zasypek.
5.
Hy dr oksy kwasy Kwas cytrynowy CH —COOH I OH—C—COOH 2
CH —COOH 2
Tworzy bezbarwne kryształy, bardzo dobrze rozpuszczające się w wodzie. Występuje w wielu owocach, głównie w cytrynach. Ma właściwości odkażające i ściągające, i z tych względów jest składni kiem płynów do ust, do włosów, przeciwpotowych, kremów do wy bielania cery i usuwania piegów.
Kwas para-hydroksybenzoesowy COOH
Substancja stała, krystaliczna. Jest izomerem kwasu salicylowego i jak on ma silne właściwości konserwujące. Takie same właściwości mają jego estry (np. nipagina), które są stosowane jako dodatek konserwujący do wyrobów kosmetycznych. Tanina — substancja o złożonej budowie. Występuje w ziołach, liściach i korze dębu. Słabe wyciągi taninowe są stosowane w pły nach zmniejszających podrażnienia skóry, w płynach przeciwpotowych i dezodoryzujących. Preparaty taninowe należy stosować ostrożnie, gdyż nadmierne ich używanie powoduje twardnienie i pękanie skóry oraz jej brunatnienie. K w a s tioglikolowy (HS—CH2—COOH) (kwas hydrotiooctowy) — ciecz o nieprzyjemnym zapachu. Bardzo dobrze rozpuszcza się w wodzie. Ma właściwości rozpuszczania włosów. W małych stęże niach narusza strukturę włosów i ułatwia ich kędzierzawienie lub ondulowanie, w większych stężeniach niszczy włosy. Kwas tioglikolowy i jego sole są stosowane w płynach fryzjerskich oraz w preparatach do usuwania owłosienia.
6.
Estry
Emulgatory estrowe są otrzymywane z kwasów tłuszczowych (palmitynowego, stearynowego) i alkoholi polihydroksylowych, np. glikolu etylenowego:
.0
O C15H31C
C15H31C OH+HOCH -CH OH 2
'O-CH2-CH2-OH+H2O
2
Długa cząsteczka estru „zaczepia" się swoją grupą węglowodo rową (—Ci H ) w tłuszczach lub węglowodorach, a część alkoho lowa „zaczepia się" w wodzie, co ułatwia przeprowadzenie substancji tłuszczowych lub węglowodorowych w stan emulsji. Lepszymi emulgatorami od estrów glikolu są produkty konden sacji kwasów tłuszczowych z tlenkiem etylenu, czyli estry alkoholi poliglikolowych typu: 5
31
O 0-(CH -CH -0) -CH CH OH 2
2
n
2
2
Są bardzo dobrymi emulgatorami stosowanymi na przykład w produkcji kremów, mleczka, zawiesin, kredek i szminek. Lecytyna (fosfolipid) — żółtawa, woskowata substancja pęcz niejąca w wodzie. Rozpuszcza się w alkoholach, tłuszczach i olejach, ułatwiając przeprowadzenie ich w stan emulsji. Występuje w żółtku jaj (~10%) oraz w nasionach, np. soi (składnik substancji komórek). Znaczne ilości lecytyny zawierają komórki tkanek o dużym znacze niu biologicznym (substancja mózgowa, rdzeń pacierzowy, komórki nerwowe, wątroba, gruczoły). Jest estrem o złożonej budowie:
C17H35 P CH
CH
2
o—c; O—PO—O—CH CH N+(CH ) 2
O"
2
3
3
64
CHEMIA KOSMETYKÓW..
Lecytyna działa rozmiękczająco i odżywczo na skórę, ułatwia wchłanianie czynnych składników preparatów kosmetycznych (kremów, emulsji, maseczek itp.), a szczególnie aktywnie działa w połączeniu z substancjami białkowymi.
7.
Woski
Woski są to estry kwasów tłuszczowych i wyższych alkoholi monohydroksylowych. Są to substancje stałe, drobnokrystaliczne, po chodzenia zwierzęcego lub roślinnego, będące naturalną wydzieliną roślin lub zwierząt (np. wosk pszczeli, owczy, na skórkach owoców). Znane są też woski syntetyczne o wyglądzie i właściwościach wo sków naturalnych. Zawierają one substancje emulgujące, barwniki, związki zapachowe itp. Stosowane są do wyrobu past do butów, środków nabłyszczających, środków impregnujących i kosmetyków (kredki, szminki, błyszczki, kremy, mleczka, itp.). Podwyższają połysk, smarowność, przyleganie do skóry i trwałość. Od momentu wprowadzenia wosków do kosmetyków możliwe było stworzenie emolientów — środków zmiękczających i wygładzających skórę. Wosk pszczeli — wydzielina gruczołów woskowych pszczół, * z której budowane są plastry woskowe. Ma barwę od jasno- do ciem nożółtej, a nawet zielonej. Jest to palmitynian mirycylowy:
'O—C31H63
Lanolina — wydzielina gruczołów potowo-tłuszczowych owiec. Wyodrębniana podczas prania owczej wełny. Ciągliwa masa o barwie
WIADOMOŚCI O ZWIĄZKACH STOSOWANYCH W KOSMETYCE.
65
od żółtej do brązowej. Nie rozpuszcza się w wodzie i słabo w roz puszczalnikach organicznych. Dobrze miesza się z większością olejów, tłuszczów i wosków. Z gorącą wodą miesza się intensywnie, tworząc emulsje typu woda w oleju. Wodę wchłania w ilości do 100% swojej objętości. Ze względu na emulgujące i odżywcze właściwości służy do produkcji kremów, odżywek, mleczka, emulsji, maseczek oraz płyn nych pudrów, kredek, szminek i innych kosmetyków. Lanolina ma skład zbliżony do s e b u m , pokrywającego ludzką skórę. Jest bardzo dobrze wchłaniana przez skórę i jak rzadko która substancja ma zdolność penetracji, aż do warstwy ziarnistej na skórka! Zmiękcza skórę i tworzy na niej film zbliżony do naturalnej warstwy tłuszczowej — sebum. Ma zdolność łączenia się z cementem międzykomórkowym i działa nawilżająco. Lanolina i jej pochodne [lanolina ciekła, hydroksylowana, acetylowana, surowe alkohole la nolinowe — e u c e r y t (otrzymywany przez zmydlenie lanoliny, po oczyszczeniu i po połączeniu z wazeliną daje doskonałą nie jełczejącą bazę do kremów i maści, tzw. eucerynę)] oraz alkohole lanoli nowe (acetylenowe, oksyetylenowe, oksypropylowane, estryfikowane) i kwasy lanolinowe stanowią główne składniki większości preparatów kosmetycznych. Euceryt jest podstawowym składnikiem „nieśmiertelnego" kremu N i v e a w niebieskim pudełku. O l b r o t — substancja stała, o temperaturze topnienia 44-55°C, nierozpuszczalna w wodzie. Otrzymywany jest z tłuszczu wielory biego, w handlu sprzedawany w postaci płytek. Należy do wosków, czyli estrów alkoholu cetylowego (C15H31CH2OH) i kwasów: palmi tynowego ( c 1 5 h 3 1 c o o h ) , mirystynowego ( c 1 3 h 2 7 c o o h ) i laurynowego (C11H23COOH). Głównym składnikiem olbrotu jest cetyna (ester kwasu palmitynowego i alkoholu cetylowego). Stosowany jako dodatek woskowy do kremów, kredek i szminek. Ma zdolności emulgujące, należy do najlepszych podłoży kosme tycznych. Kremy olbrot owe są silnie higroskopijne.
8.
Substancje zapachowe Substancje te dzieli się zgodnie z ich zastosowaniem na:
- olejki zapachowe do wyrobu perfum, wód kwiatowych i toaleto wych - olejki zapachowe do wyrobu kremów, mleczka i emulsji - olejki zapachowe do wyrobu pudrów suchych i w płynie - olejki zapachowe do wyrobu kredek do warg i szminek - olejki zapachowe do wyrobu soli i preparatów do kąpieli - olejki zapachowe do wyrobu preparatów do pielęgnowania włosów i szamponów - olejki zapachowe do wyrobu past, płynów do zębów i ust - olejki zapachowe do wyrobu lakierów i emalii do paznokci Substancje zapachowe są to przeważnie mieszaniny wielu skład ników: - składnik podstawowy nadający woń podstawową
(kwiatową,
owocową, korzenną, piżmową, żywiczną itp.) - substancje podkreślające zapach lub zmieniające odcień zapachu - składniki stabilizujące (utrwalające zapach — fiksatory) - rozpuszczalniki Popularne kompozycje zapachowe według zastrzeżonych nazw firm zawierają do kilkudziesięciu składników pochodzenia natural nego i syntetycznego. Substancje zapachowe powinny mieć odpo wiednio silną woń, która nie powinna zmieniać się w czasie. Działanie tlenu z powietrza może zmieniać zapach wyrobów kosmetycznych, dlatego powinny być szczelnie zamknięte. Jednak po dłuższym prze chowywaniu zapachy stopniowo zmieniają się. Najbardziej trwałe i odporne na działanie alkaliów są substancje zapachowe stosowane do mydeł. Substancje zapachowe pochodzenia naturalnego to np.: olejek miętowy, anyżowy, cytrynowy, goździkowy, różany.
Syntetyczne substancje zapachowe można podzielić na 4 grupy zapachowe: związki o woni różanej, hiacyntowej, jaśminowej i fiołkowej. Ambra i piżmo — substancje zapachowe pochodzenia zwierzę cego: - ambra jest wydzieliną kaszalotów (odmiana wielorybów) - piżmo jest wydzieliną gruczołów niektórych zwierząt, np. piż mowców. Substancje te mają przenikliwy zapach, natomiast rozcieńczone — przyjemny. Obie substancje mają szczególną zdolność utrwalania różnych zapachów, a użyte w większej ilości nadają im specyficzny charakter. Dostępne są w cenionych i drogich perfumach. Z uwagi na trudności w ich pozyskiwaniu zostały otrzymane ich syntetyczne odpowiedniki, np. egzalton (keton) o zapachu piżma. Syntetyczne substancje piżmowe są doskonałymi utrwalaczami, stosowanymi w kompozycjach kwiatowych i fantazyjnych.
9.
Barwniki
Przemysł kosmetyczny zużywa bardzo duże ilości barwników na turalnych pochodzenia mineralnego i organicznego oraz syntetycz nych barwników organicznych. Do wyrobów kosmetycznych muszą być stosowane barwniki nieszkodliwe dla zdrowia, zarówno przy sto sowaniu zewnętrznym (pudry, róże, lakiery), jak i ze względu na moż liwość dostania się do organizmu (szminki, kredki). Oprócz kosme tyków barwnych (pudry, kremy, szminki, róże, ołówki, tusze, farby, cienie do powiek, lakiery i emalie) stosowanych w celach upiększają cych, wyroby kosmetyczne barwi się w celu nadania im estetycznego wyglądu lub zharmonizowania barwy z zapachem. 1. Barwniki naturalne pozyskuje się z surowców pochodzenia ro ślinnego i zwierzęcego, np.:
CHEMIA KOSMETYKÓW..
- chlorofil — zielony barwnik wyodrębniany z liści niektórych roślin, np. pokrzywy. Nie rozpuszcza się w wodzie, lecz w alko holu. Ma właściwości dezynfekcyjne, barwi preparaty na różne odcienie zieleni. Jest bardzo trwałym barwnikiem. Służy do barwienia na przykład past do zębów, płynów do ust, niektó rych mydeł i kremów. - karoteny — pomarańczowe barwniki wielu roślin, np. mar chwi. Są dobrze rozpuszczalne w tłuszczach i olejach, nie rozpuszczają się w wodzie. Stosowane są do barwienia kre mów i olejków z prowitaminą A. Nadają skórze „opalony" wygląd. - karotenoidy — utlenione pochodne karotenów o barwie żół tej, rzadziej czerwonej lub brunatnej. Występują obok karote nów w liściach, kwiatach, nasionach i owocach. Karotenoidy występują też w surowcach zwierzęcych: żółtku jaj, maśle, tłuszczach podskórnych, w skorupkach krabów i raków. - szafran — żółtoczerwony barwnik pozyskiwany ze sproszko wanych kwiatów szafranu. Stosowany jest do produkcji kre mów i szminek. - henna — barwnik roślinny, łatwo utlenia się na powietrzu, szczególnie w obecności alkaliów, tworząc ciemne barwniki o różnym odcieniu. Stosowany do produkcji farb do włosów w kolorach od jasnoblond, szatynowych, kasztanowych, czar nych do granatowoczarnych. Obecnie henna jest zastępowana przez barwniki syntetyczne. - karmin — czerwony barwnik pochodzenia zwierzęcego (koszenila — owad żyjący na kaktusach środkowoamerykań skich). Służy jako pigment do wyrobu głównie szminek, obec nie coraz częściej zastępowany barwnikami syntetycznymi. - purpura tyryjska — składnik żółtawego płynu wydziela nego przez pewne gatunki mięczaków. Płyn ten na świetle czerwienieje i służy do produkcji bardzo trwałego i wyjątkowo drogiego barwnika. - karmazyn — barwnik produkowany przez owady (czerwce).
WIADOMOŚCI O ZWIĄZKACH STOSOWANYCH W KOSMETYCE.
69
2. Barwniki syntetyczne stosowane w kosmetyce można podzielić na: • rozpuszczalne w wodzie lub innym dobranym rozpuszczalniku (np. w alkoholu, tłuszczu lub węglowodorze): -
fluoresceina — fosforyzujący barwnik, którego wodne roztwory są żółtozielone i wykazują silną zieloną fluorescencję. Stosowana jest do barwienia mydeł gliceryno wych, wody „leśnej", płynów kąpielowych, beztłuszczo wych brylantyn i płynów do włosów.
- eozyna — czerwony barwnik. Wodne roztwory soli eozyny są czerwone z odcieniem fioletowym. - rodamina — barwnik czerwony z niebieską fluorescencją. Używana jest do wyrobów kosmetycznych w celu barwie nia ich na kolor od różowego do czerwonego. • nierozpuszczalne w wodzie i innych rozpuszczalnikach, tzw. laki, inaczej pigmenty.
10.
Substancje biologicznie czynne
Substancje biologicznie czynne są istotnymi składnikami wyro bów kosmetycznych. Wprowadzone do skóry dają bardzo korzystny efekt kosmetyczny, natychmiast lub po dłuższym stosowaniu. Składnikiem czynnym kosmetyku jest substancja, która powo duje wystąpienie biochemicznych, chemicznych, fizycznych lub fizy kochemicznych efektów wpływających na fizjologię i funkcjonowanie skóry, błon śluzowych i ich przydatków, włącznie z włosami i zę bami. Działanie składnika aktywnego w danym preparacie jest ze wnętrzne i zlokalizowane na danej partii skóry. Wyroby kosmetyczne zawierają te substancje w określonych, dopuszczalnych ilościach. Substancje biologicznie czynne można podzielić na trzy główne grupy:
- witaminy, - produkty pochodzenia roślinnego, - produkty pochodzenia zwierzęcego.
10.1.
Witaminy
Witaminy to biokatalizatory (koenzymy wchodzące w skład en zymów). Są związkami organicznymi o zróżnicowanej budowie, nie zbędnymi do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Brak (hipowitaminoza) i nadmiar (hiperwitaminoza) witamin w organizmie wy wołuje stany chorobowe. Pielęgnacja skóry przy pomocy witamin daje bardzo dobre rezultaty. Hamują one proces starzenia się skóry, nie zakłócając procesów fizjologicznych w niej zachodzących. Stoso wane zewnętrzne, wspomagają metaboliczne i ochronne systemy or ganizmu. Ich działanie zależy od wielu czynników. Na przykład więk szość witamin utlenia się lub ulega rozkładowi przy dłuższym prze chowywaniu. Ich działanie zależy również od środowiska i pH wod nych roztworów. Przenikanie witamin przez skórę zależy od podłoża, w którym są rozpuszczone. Dla zapewnienia dobrego wchłaniania, witaminy znajdują się w kosmetykach w postaci roztworów wodnych lub tłuszczowych, np. w postaci emulsji w kremach witaminowych. Charakteryzując wpływ witamin na organizm i ich znaczenia w kosmetyce należy rozróżniać działanie ogólnoustrojowe (po poda niu doustnym) oraz działanie miejscowe witamin, zawartych w pre paratach kosmetycznych i zastosowanych zewnętrznie. Z reguły dzia łania te wzajemnie się wspomagają i są w rezultacie bardzo korzystne dla organizmu. Rozróżnia się witaminy: - rozpuszczalne w wodzie: Bi, B , B5, B6, Bi , C, H, PP 2
2
- rozpuszczalne w tłuszczach stałych i płynnych: A, D, E, F, K Największe znaczenie w kosmetyce mają witaminy: - z g r u p y A (akseroftol) — należy do tzw. witamin młodości. Opóźnia zmiany związane z procesem starzenia się. Składnikiem
witaminy A jest retinol. Retinoidy to naturalne i syntetyczne od powiedniki witaminy A. Regenerują naskórek, włosy i paznokcie, a niedobór powoduje choroby skóry. Witamina A jest jasnożółtym olejem, ulegającym łatwo autooksydacji. Postać krystaliczna ma t = 63-64°C. Neowitamina A wyodrębniona z tranu ma t = 58-60°C. Z oleju ryb słod kowodnych wydzielono witaminę A (C20H27OH), która ma po dobną aktywność jak witamina Ai (C20H28OH) i jest dehydrowitaminą witaminy A (C20H29OH). Odmianą witaminy A (formy alkoholowej) są: forma aldehy dowa (retynina, wyodrębniona z rodopsyny (purpury wzrokowej), zawartej w pręcikach siatkówki oka), forma kwasowa i jej sole oraz palmitynian witaminy A. Odmiany te są bardziej skuteczne niż sama witamina A (patrz również str. 35). Witamina A pozyski wana jest odzwierzęco (retinol-C2oH 90H) z tranu, mleka, żółtka jaj oraz odroślinnie jako ^-karoten (prowitamina A) z marchwi, szpinaku lub rzeżuchy. Witamina E pozwala na przekształcenie w skórze /3-karotenu w witaminę A (efekt synergistyczny wita miny E). Witamina A stosowana jest w kosmetyce w postaci kremów odżywczych i regenerujących, toników, mleczek, maseczek oraz żeli. t
t
2
2
- witamina B i (tiamina) — potrzebna do spalania cukrów, do właściwego funkcjonowania układu nerwowego, poprawia spraw ność umysłową, - witamina B 2 (ryboflawina) — niezbędna do przemiany poży wienia w energię oraz odnowy tkanek organizmu, - witamina B5 (kwas pantotenowy)'— potrzebna do właściwego wzrostu włosów, pomaga utrzymać jędrność i elastyczność skóry, ułatwia organizmowi zwalczać stany zapalne. Istotna we wszyst kich przemianach metabolicznych, - witamina Bg (pirydoksyna) — pomaga zachować zdrowy wy gląd skóry, właściwe funkcjonowanie układu nerwowego, zmniej sza mdłości i zatrzymuje wodę w organizmie,
- witamina B12 — niezbędna do właściwego funkcjonowania wszystkich komórek, odgrywa ważną rolę w syntezie DNA. Re generuje czerwone ciałka krwi, wspomaga pracę mózgu, zwalcza uczucie zmęczenia, działa antystresowo, - witamina B15 (kwas panganowy) — wydłuża życie komórek, co jest szczególnie ważne w zanieczyszczonym środowisku, - witamina P P (niacyna, amid kwasu nikotynowego) — odgrywa ważną rolę w przemianie materii, usuwa toksyczne substancje z organizmu, wspomaga układ odpornościowy, reguluje wilgot ność i złuszczanie się skóry, eliminuje stany zapalne skóry, - witamina H (biotyna) — zaliczana do witamin grupy B, jest „witaminą skóry" o działaniu antyłojotokowym. Przyczynia się do wytwarzania keratyny, czyli najważniejszego budulca skóry, włosów i paznokci. Stosowana w kosmetykach zwalcza i likwi duje zmarszczki, poprawia kontury skóry, nawilżają, usuwa worki pod oczami, zmniejsza rozszerzone pory, rozjaśnia przebarwienia skóry. Służy do pielęgnacji cery suchej, zwiotczałej, przedwcze śnie starzejącej się, - witamina C (kwas askorbinowy) — posiada właściwości antyoksydacyjne, tzn. chroniące przed szkodliwym działaniem wolnych rodników tlenowych (chroni przed nowotworami). Ma działanie ogólnoustrojowe, jest niezbędna do prawidłowego przebiegu wielu procesów metabolicznych, stąd jej wpływ na wygląd i stan skóry, błon śluzowych i ścian naczyń krwionośnych. Często jest stoso wana w połączeniu z witaminą A. Pomocna w zapobieganiu in fekcjom i zapaleniom, przy zaburzeniach miesiączki, w leczeniu hemoroidów, żylaków i krwotoków z nosa. Działa wybielająco na skórę (jest inhibitorem dla melaniny — pigmentu skóry), wpływa • na prawidłowy rozwój tkanki łącznej (w tym kolagenu), kostnej i zębiny. Kwas askorbinowy jako nierozpuszczalny w tłuszczach nie może wnikać w lipidowe struktury warstwy rogowej naskórka, a tym samym do ceramidów „cementu międzykomórkowego" na rażonych szczególnie na działanie wolnych rodników oraz wpły wać na syntezę kolagenu w skórze właściwej. Dlatego w kosme-
tykach witaminę C stosuje się w postaci mikronizowanego kwasu askorbinowego, zamkniętego w strukturach liposomów. Odmianą witaminy C stosowaną w preparatach kosmetycz nych jest fosforan i rozpuszczalny w tłuszczach, wnikający bardzo głęboko w skórę palmitynian kwasu askorbinowego oraz antyrodnikowy stearynian askorbylu. Witamina C jest ciałem stałym o t = 188-192°C, nieroz puszczalnym w eterze, benzenie, olejach i tłuszczach stałych. Rozpuszcza się w wodzie (1:3) i etanolu (1:30). W roztworach rozkłada się pod wpływem powietrza, światła i temperatury. Jest silnym reduktorem, łatwo utleniającym się do kwasu dehydroaskorbinowego (przenośnik elektronów i wodoru w procesach oddychania międzykomórkowego, „wymiatacz" wolnych rodni ków). Występuje w głogu, cytrusach, czarnej porzeczce, owocach dzikiej róży, pietruszce i wielu innych roślinach. Dla celów ko smetycznych i farmaceutycznych otrzymywana jest syntetycznie z D-glukozy. W kosmetykach stosowana jest w kremach i maseczkach, przy czym najlepszą formą stosowania witaminy C są maseczki ze świeżych owoców i warzyw. Działanie synergistyczne witaminy C: Zawarte w skórze antyoksydanty — głównie witamina C i E, A oraz melanina — neutralizując szkodliwe wolne rodniki, ule gają podczas tego procesu zniszczeniu. Brak antyoksydantów w skórze powoduje przedwczesne starzenie się i może wywołać chorobę nowotworową. W synergistycznym układzie witaminy C i E, witamina C jako regenerowalny przez enzymy antyutleniacz, regeneruje nisz czoną przez wolne rodniki witaminę E. Przekazanie na granicy fazy tłuszczowej i wodnej wolnego elektronu z witaminy E do wi taminy C to swoiste niezniszczalne „perpetuum mobile", będące skutecznym narzędziem w walce z wolnymi rodnikami. Synergistyczny układ witaminy C i E stosowany jest w ko smetykach serii „Eris" — Forte 30 i „Ponds" — Nutri Vitamin Cream. t
- witamina D (kalcyferol) — wpływa na prawidłowy rozwój kośćca, zębów, utrzymuje odpowiedni poziom wapnia i fosforu we krwi, przyspiesza metabolizm, zwiększa napięcie naskórka, za pewnia szybsze ziarninowanie (zabliźnianie) skóry, - w i t a m i n a E (tokoferole) — biologiczny antyutleniacz dla wit. A i C, chroni wrażliwe składniki kosmetyków. Dobrze wnika w skórę i odżywia ją. Wbudowuje się w „cement międzykomór kowy" naskórka i w błony jego komórek, co powoduje hamowa nie procesów starzenia się skóry. Stosowana w kosmetykach po prawia nawilżenie i sprężystość skóry, zmniejsza wrażliwość na promieniowanie UV (preparaty do ochrony przed słońcem i po opalaniu), - witamina K (filochinon) — odpowiedzialna za krzepliwość krwi. Jej niedobór powoduje nadmierne krwawienia. Stosowana w kosmeceutykach*. Jest naturalną pochodną naftochinonu (patrz również str. 83). Występuje w szpinaku, lucernie, kalafiorach oraz w kapu ście. W szpinaku i kapuście występuje witamina Ki ( C 3 i H 0 — filochinon), natomiast w mączce rybnej — K2 ( C 4 i H 0 ) . Preparaty kosmetyczne z witaminą K ma w ofercie wielu pro ducentów kosmetyków. 46
56
Obecnie wprowadza się do preparatów kosmetycznych „zmikronizowane witaminy" o bardzo dużym stopniu rozdrobnienia, tak, aby mogły bez trudu wnikać w głąb skóry. Dotyczy to głównie wita min A, E, C. Witaminy A i E rozpuszczalne dotychczas w tłuszczach, w nowej zmikronizowanej formie stały się rozpuszczalne w wodzie i dzięki temu szybko i głęboko przenikają do skóry. Dzięki procesowi mikronizacji działanie „witamin młodości" zostało zwielokrotnione, a uzyskane efekty trwalsze, np. stosowanie vitasomomów (mikrosko pijnych kompleksów wit. A, B , C i E z serii „Vita Source" Margaret Astor). 5
*Kosmeceutyk — funkcjonujące w kręgach kosmetologów określenie prepa ratu o właściwościach z pogranicza kosmetyku i leku.
10.2.
Substancje czynne pochodzenia roślinnego
Są niezwykle cennym składnikiem kosmetyków. Substancje te, zawarte w roślinach, są skoncentrowane tylko w pewnych ich czę ściach. Ich ilość zmienia się w zależności od wieku rośliny, warunków .klimatycznych i gleby. Obecnie coraz częściej rezygnuje się z natu ralnych składników biologicznie czynnych pozyskiwanych z tkanek zwierzęcych i zastępuje się je składnikami pochodzenia roślinnego, np. fitohormonami. Roślinne substancje czynne dzieli się na: - substancje będące materiałem budulcowym i źródłem energii dla roślin (produkty pierwotnej przemiany materii). Należą do nich: cukry, kwasy organiczne, estry kwasów tłuszczowych, ami nokwasy, białka, enzymy; - substancje będące produktami wtórnej przemiany materii roślin. Należą do nich: niektóre glikozydy, terpeny, sterole, saponiny, olejki lotne, żywice, balsamy, garbniki, alkaloidy. Działanie i zastosowanie niektórych substancji czynnych pocho dzenia roślinnego: - Alantoina — występuje w kiełkach zbóż, łupinach kasztanów, korzeniu żywokostu. Otrzymywana jest także syntetycznie. Dzia łanie jej polega na przyspieszeniu ziarninowania uszkodzonej tkanki. Ma zastosowanie jako składnik maści i zasypek w leczeniu trudno gojących się ran. Ma również działanie kojące i łagodzące podrażnienia, co znajduje zastosowanie w preparatach przeciwtrądzikowych, płynach do kąpieli, dezodorantach i preparatach do opalania. - Aminokwasy — podstawowe elementy białek (a-aminokwasy). Działają nawilżająco i zwiększają nawilżające działanie innych składników w skórze. W preparatach kosmetycznych stosuje sieje z liposomami, które jako cząstki transportujące ułatwiają wnikanie aminokwasów w warstwę rogową naskórka i najeżę-
CHEMIA KOSMETYKÓW.
ściej w mieszaninach z mleczanem sodu i piroglutanianem sodu. Aminokwasy wchodzą m.in. w skład fazy ciekłej warstwy ro gowej naskórka, zwanej naturalnym czynnikiem nawilżają c y m (NMF). NMF stanowi 30% warstwy rogowej i składa się w 40% z wolnych aminokwasów: 40% seryny, 14% cytruliny (pół produkt w syntezie mocznika), 12% alaniny, 4 - 9 % treoniny oraz proliny, ornityny, asparaginy, glicyny, leucyny, waliny, histydyny i lizyny (patrz również str. 40). Cytokiny (czynniki wzrostu wydzielane przez komórki) to również „aminokwasy" — ściśle są to glikoproteidy — łańcu chowe polimery (polipeptydy) złożone z aminokwasów i grupy cukrowej. Pełnią one bardzo ważną rolę w procesach życiowych komórek (patrz również str. 80). Polipeptydy złożone z aminokwasów o strukturze bardzo dłu gich łańcuchów to białka: - proteiny (białka proste, zbudowane tylko z aminokwasów), - proteidy (białka złożone, zbudowane z aminokwasów i róż nych grup niepeptydowych, np. cukrów (glikoproteidy), tłusz czów (lipoproteidy), kwasów nukleinowych (nukleoproteidy), metali (metaloproteidy), śluzów (mukoproteidy), - globularne (białka kuliste, rozpuszczalne w wodzie — hemo globina, albumina białka kurzego), - włókniste (białka nierozpuszczalne w wodzie — skleroproteiny: keratyna, elastyna, kolagen). Skleroproteiny, a zwłaszcza kolagen, to cenne surowce ko smetyczne. Skuteczność wykazują wyłącznie w postaci hydroli zatów, otrzymywanych w procesie hydrolizy tych białek. W ko smetyce używa się hydrolizaty skleroprotein, bowiem wchodzą one w skład skóry i nadają jej na przykład elastyczność i sprę żystość. Takim szczególnym białkiem są włókna kolagenowe, stanowiące główny składnik (72% suchej masy skóry) budulcowy skóry właściwej. Bazą włókna kolagenowego jest kolagen, charak-
WIADOMOŚCI O ZWIĄZKACH STOSOWANYCH W KOSMETYCE.
77
teryzujący się regularną drobinową strukturą — trzy skręcone ze sobą łańcuchy. 80% w kolagenie to tzw. kolagen I — włóknista podpora skóry, 15% to kolagen III, oplatający włókna zbudo wane z kolagenu I. Kolagen zbudowany jest z dużej ilości amino kwasu — hydroksyproliny. Kolagen I stosowany jest w kosme tyce w postaci hydrolizatów a forma III bez obróbki chemicznej. Kolagen III pozyskuje się ze skór młodych zwierząt — zwany jest również kolagenem „młodym" lub „natywnym". Dodatkowo w skład włókien wchodzi mukopołisacharyd — kwas hialuronowy, chłonący duże ilości wody (środek nawilża jący). Elastyna to skleroproteina w postaci rozciągliwych do 150% włókien, które zbudowane są w 90% z 5 aminokwasów: łeucyny, glicyny (glikokolu), izoleucyny, proliny i waliny. Hydrolizaty elastyny to doskonałe preparaty nawilżające. Keratyna występuje w zrogowaciałym naskórku, paznok ciach i włosach. Jest białkiem zbudowanym z dużej ilości cy steiny (aminokwasu zawierającego siarkę). Hydrolizat keratyny (tzw. „włos w płynie") używany jest w szamponach i odżywkach do regeneracji włosów po farbowaniu i trwałej ondulacji. Niezwykle ważnym składnikiem preparatów kosmetycznych, w których istotną rolę odgrywa dipalmitynian hydroksypro liny (pochodna aminokwasu proliny) jest A S C III (Amplifier of Synthesis of Collagen III). ASC III to fosfolipidy (liposomy), w które wbudowany jest dipalmitynian hydroksyproliny. Hydroksyprolina jest „kluczem" do białek informacyjnych — korneocytów (rogowaciejących komórek naskórka). Komórki te produkują czynnik wzrostu, działający na starzejące się fibroblasty — komórki tkanki łącznej skóry właściwej. Pobudzone fibroblasty produkują „młody", „natywny" kolagen III. ASC III zwiększa napięcie i elastyczność skóry nawet o a podatność na zmęczenie o %, co skutkuje wyraźnym spłyceniem zmarszczek. Działanie zbliżone do ASC III (cofanie naturalnych procesów starzenia się skóry przez wzrost syntezy kolagenu) ma polipeptyd — aminokaina, opracowany przez firmę Vichy.
- Antocyjany — występują w roślinach w postaci glikozydów (związki pochodne glukozy), rozpuszczonych w soku komórko wym kwiatów i owoców, nadając im barwę fioletową, ciemnonie bieską, czerwoną lub różową. Występują w czarnych jagodach, owocach aronii, czarnej porzeczki, ciemnych winogronach, kwia tach malwy czarnej i bławatka. Mają działanie przeciwrodnikowe. Są stosowane w kosmetykach przeznaczonych do pielęgnacji i re generacji cery zanieczyszczonej oraz uszkodzonej przez promie niowanie UV. Najczęściej spotykanymi antocyjanami są — cyjanina i malwina, występujące w aronii, której sok jest jednym z najlepszych dostarczycieli do organizmu wyjątkowo silnych neutralizatorów wolnych rodników. Antocyjany z aronii wykazują również silne działanie przeciwzapalne. Antocyjany uelastyczniają naczynia krwionośne, poprawiają wzrok i wiążą metale ciężkie. Ich działanie antyrodnikowe wynika z aktywności w reakcjach redoks zachodzących w organizmie. Antocyjany wykazują podobną aktywność biologiczną jak flawonoidy. - Antybiotyki — substancje wytwarzane przez mikroorgani zmy: pleśnie i grzyby. Działają bakteriobójczo i bakteriostatycznie. Niektóre rośliny kwiatowe również wytwarzają antybiotyki. W kosmetyce stosuje się je najczęściej w postaci wyciągów z ziół lub soku ze świeżych roślin: łopianu, babki, chmielu, jaskółczego ziela, kocanki, jałowca. - Azuleny — substancje o działaniu przeciwzapalnym, bakterio bójczym i bakteriostatycznym, przeciwalergicznym oraz zmniej szającym obrzęki. Występują głównie w kwiatach rumianku i krwawnika. - Balsamy — naturalne wydzieliny niektórych roślin i drzew pod zwrotnikowych. Są to naturalne roztwory lub zawiesiny żywic w olejkach eterycznych. Zależnie od właściwości znajdują zasto sowanie w lecznictwie, kosmetyce i przemyśle perfumeryjnym.
• balsam peruwiański — działa aseptyczne, przeciwzapalne, ma zapach waniliowy. Używany jest w kosmetykach do pielę gnacji ciała oraz w przemyśle perfumeryjnym; • balsam tolutański — wybiela, odkaża i wygładza skórę. Śro dek zapachowy i utrwalacz zapachów (fiksator). Zastosowanie podobne do balsamu peruwiańskiego; • balsam styraksowy — używany do produkcji szminek, pu drów i lotionów. Utrwalacz zapachów stosowany w przemyśle perfumeryjnym; • balsam kopaiwa — ma duże powinowactwo do keratyny włosa. Stosowany jest w preparatach do pielęgnacji włosów suchych i zniszczonych; • balsam ladanum — stosowany jako środek zapachowy przy pominający ambrę i jako fiksator. - Ceramidy — naturalne składniki naskórka, w zasadniczy spo sób wpływające na jego strukturę. Są to lipidy stanowiące ok. 40% tzw. cementu międzykomórkowego, który spaja komórki na skórka w zwartą tkankę, nie dopuszczającą do utraty wilgoci. Ce ramidy chronią skórę przed niekorzystnymi czynnikami zewnętrz nymi: słońcem, mrozem, wiatrem, skażeniem środowiska. Mają też wpływ na wchłanianie i wydzielanie skórne. Z wiekiem cera midy ulegają uszkodzeniu na skutek działania szkodliwych czyn ników zewnętrznych. Woda z naskórka odparowuje, a skóra wy susza się i złuszcza. Produkowane ceramidy mają budowę i wła ściwości zbliżone do naturalnych (roślinnych i zwierzęcych). Są składnikami wielu kremów. - Chlorofil — zielony barwnik roślinny przyspieszający regenera cję naskórka i gojenie drobnych podrażnień skóry. Wykorzysty wany w kosmetykach do pielęgnacji cery przetłuszczającej się, szarej i zmęczonej. Poprawia ukrwienie skóry, a więc wpływa na lepsze jej dotlenienie i odżywienie. Ma budowę zbliżoną do he moglobiny.
- C y t o k i n y — substancje białkowe (glikoproteidy) wydzielane przez komórki zwierzęce. Działanie ich podobne jest do dzia łania hormonów, lecz nie ogólnoustrojowe a miejscowe. Cyto kiny obecne w skórze odpowiedzialne są za syntezę kolagenu i elastyny, odnowę naskórka, procesy starzenia się i obumierania ko mórek. Wprowadzane do preparatów kosmetycznych pełnią funkcje: • regenerującą (szybka odnowa naskórka); • ujędrniaj ąco-nawilżającą (intensywne nawilżenie i uelastycz nienie skóry, odmłodzenie i spłycenie zmarszczek); • obronną — oddziałują na system immunologiczny skóry, pod wyższając jej odporność na stany zapalne, podrażnienia i aler gie. Są substancjami bardzo aktywnymi, stąd ich stosowanie wy maga dużej ostrożności. Podstawową rolą cytokin jest ich udział w prawidłowym funk cjonowaniu układu immunologicznego. Są przekaźnikami infor macji między komórkami. Powodują rozmnażanie, wzrost, kie rują komórki odpornościowe (limfocyty) do miejsc zakażonych i na przykład zaatakowanych przez nowotwory. Większość cyto kin to czynniki wzrostu — pobudzają lub hamują wzrost komórek sąsiadujących z nimi (działanie miejscowe). Do najbardziej znanych cytokin należy interferon (wytwa rzają go zainfekowane komórki w celu uaktywnienia komórek zdrowych do obrony przed zakażeniem). Jako hormony tkankowe znalazły zastosowanie w medycynie (nowotwory, AIDS) i przemyśle kosmetycznym. Jednak prepa raty kosmetyczne z tymi „inteligentnymi" nośnikami informacji należy traktować z rezerwą, ponieważ efekty działania cytokin jako składników kosmetyków są mocno dyskusyjne. Cytokiny są zbyt duże by samodzielnie przejść przez warstwę rogową skóry. Jeśli działają na drodze przekazu informacji, jak np. ASC III, który stymuluje wytwarzanie kolagenu „natywnego", to tym go-
rzej, ponieważ mogą spowodować chaos informacyjny na pozio mie wymiany informacji między komórkami naskórka, doprowa dzając tym samym do nieprawidłowych reakcji immunologicz nych. Cytokiny powodują wydzielanie innych cytokin (tzw. „ka skada cytokinowa"), więc efekt działania konkretnej cytokiny jest trudny do przewidzenia i kontrolowania, gdyż jest wypad kową wielu czynników i może być niebezpieczny. Podanie cytokin powoduje opóźnienie procesów starzenia się, ale przyspiesza de generację komórek sąsiadujących, które są zmuszone oddać sub stancje odżywcze na rzecz komórki „odmładzanej". Roślinne odpowiedniki cytokin, tzw. cytokininy, są bardziej bezpieczne, lecz one także muszą być stosowane pod kontrolą lekarską. - Cukry (sacharydy) — substancje zbudowane z węgla, wodoru i tlenu. Cukry proste — monosachrydy — są składnikami ko smetyków „naturalnych", preparatów do odżywiania i przeciw chorobom skóry. Cukry złożone (polisacharydy) wykorzystuje się do produkcji kosmetyków w postaci żelu lub emulsji do maseczek kosmetycznych, kremów i maści. Skrobia jest podstawą zasypek i pudrów. W ostatnich latach zainteresowanie budzą glukany (po chodne naturalnego polisacharydu, zbudowanego z glukozy, który wyodrębniono po raz pierwszy ze ścianek komórek drożdży), szczególnie zaś karboksymetyloglukan (CMG), który jest ak tywatorem wewnątrzkomórkowych systemów, neutralizujących wolne rodniki. CMG aktywuje również enzym — ferrytynę (ferroproteid, zawierający > 20%! Fe(III), wyodrębniony z wątroby i śledziony) oraz siarkowy trójpeptyd — glutation (kwas gluta minowy -t-cysteina+glicyna; występuje w drożdżach), który biorąc udział w reakcjach redoks w komórkach ustrojowych „wymiata" rakotwórcze rodniki. - Ekstrakty roślinne — wyciągi roślin na bazie rozpuszczal nika (alkohole, glikole, estry kwasów tłuszczowych lub trójgli-
cerydów kwasów tłuszczowych). Mają działanie tonizujące, ła godzące, zmiękczające, ściągające, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i nawilżające. - E l a s t y n a — białko budujące włókna sprężyste skóry, decydu jące o jej elastyczności, rozciągliwości i młodym wyglądzie. Ma działanie silnie nawilżające i uelastyczniające naskórek. W środo wisku bezwodnym jest nieaktywna. Po 45. roku życia zawartość elastyny w skórze maleje, co powoduje jej wiotczenie. Stosowana jest w kremach dla cery dojrzałej. - E n z y m y — substancje białkowe, biokatalizatory metabolizmu tkanek. Składają się z białka (apoenzymu) oraz grupy czynnej (koenzymu) i tylko w takim układzie mają właściwości biokatalityczne. Działanie enzymów jest selektywne. Każdy enzym ka talizuje reakcje określonego typu związków chemicznych. W skó rze występuje bardzo dużo różnych enzymów niezbędnych do jej prawidłowego funkcjonowania. W czystej postaci w kosmetykach wykorzystywane są bardzo rzadko. Jednym ze sposobów wyko rzystania enzymów są peelingi enzymatyczne do usuwania zrogowaciałego naskórka bez podrażnienia skóry. • z y m a z a — występuje w drożdżach. Katalizuje przemianę cu krów prostych, np. glukozy w alkohol i dwutlenek węgla (fer mentacja alkoholowa). Zymaza ma złożoną budowę i towarzy szą jej inne enzymy o korzystnym działaniu kosmetycznym. Z tego względu drożdże są stosowane do zabiegów kosmetycz nych, np. do okładów i maseczek. • p e p s y n a — zawierają ją niektóre płyny do płukania ust, po nieważ katalizuje hydrolizę białek, co sprzyja usuwaniu resz tek pokarmu z przestrzeni między zębowych. - K o e n z y m y — są to niebiałkowe składniki enzymów, decydu jące o typie reakcji, które enzymy katalizują. Z częścią białkową enzymu związane są mniej lub bardziej trwale. Są to na przy kład barwniki typu cheminy, witaminy, kwasy nukleinowe, metale (np. miedź) itp. Spełniają one w procesach biologicznych redoks
ważną, aczkolwiek niezupełnie jeszcze wyjaśnioną rolę. Mają bu dowę zbliżoną na przykład do witaminy K. O
witamina Ki O
witamina K2 O
koenzymy Q (ubichinony) n = 6, 8, 10 dla n = 10 — koenzym Qio" Obecnie największe zainteresowanie budzi koenzym Q i . Jest on składnikiem mitochondrii (części komórek, zawierających zło żony enzymatyczny układ kompleksowy wymiany energii) i speł nia ważną funkcję fizjologiczną w przenoszeniu elektronów. Po raz pierwszy wyodrębniony został w 1957 roku z mięśnia ser cowego bydła, ale występuje we wszystkich tkankach i dlatego nazwano go ubichinonem. Jest substancją o kolorze żółtym. Ko enzym Qio produkowany jest tylko w jednym laboratorium na świecie (w Japonii). 0
84
CHEMIA KOSMETYKÓW.
Wspomaga wytwarzanie i gromadzenie energii w komórkach, chroni komórki przed niedotlenieniem, pobudza ich metabolizm oraz regenerację. Preparaty kosmetyczne zawierające Q chronią skórę przed zanieczyszczeniami środowiska i wolnymi rodnikami („łapacz" wolnych rodników), zwiększają zdolności obronne na skórka i pobudzają regenerację skóry. Koenzym Qio jest przenośnikiem elektronów w łańcuchu od dechowym organizmu. Jego funkcja związana jest z odwracalną redukcją i utlenianiem układu chinonowego. 10
- D y s m u t a z y — to enzymy neutralizujące wolne rodniki. Jed nym z takich enzymów, stosowanych w preparatach kosmetycz nych w czystej formie jest superoksydysmutaza (SOD), która katalizuje reakcję rodników nad tlenkowych w tlen cząsteczkowy (O2) i nadtlenek wodoru (H2O2). Stosowana w kosmetykach z wi taminą E, chroni skórę przed agresywnymi wolnymi rodnikami. Niektóre rośliny wytwarzają dysmutazy podobne do ludzkich. Wykorzystuje sieje w kosmetykach, jak np. superphycodysmutazę (SPD), otrzymywaną z alg. - Estry kwasów tłuszczowych — są produktami reakcji wyż szych kwasów tłuszczowych (WKT) i gliceryny. Nazywamy je tłuszczami. Produkty reakcji wyższych kwasów tłuszczowych i al koholi o długich, prostych łańcuchach to woski. Tłuszcze dzielą się na: nasycone — o twardej konsystencji i nienasycone — oleje. Tłuszcze, oleje i woski są doskonałą bazą dla kosmetyków. Nie ulegają szybkiemu jełczeniu, mają dobre właściwości natłuszcza jące i ochronne, są dobrze tolerowane przez skórę. Nie powodują zaczopowania gruczołów łojowych. Nadają się do pielęgnacji każ dego rodzaju cery. - Fitohormony — są to hormony roślinne. Mają wpływ na wzrost, rozmnażanie i wiele innych czynności życiowych roślin. Niektóre z nich mają budowę i właściwości zbliżone do hormo nów ludzkich, co daje możliwość ich wykorzystania w leczeniu zaburzeń hormonalnych w organizmie człowieka. Trudno wyizo lować poszczególne fitohormony, dlatego najczęściej stosuje się
ich kompleksy. Stosowane są w kremach odżywczych, maseczkach kosmetycznych i płynach do pielęgnacji cery. Mają działanie miej scowe. Zioła, z których najczęściej pozyskuje się fitohormony to: koper, szyszki chmielowe, bazie wierzby. Ponadto otrzymuje się je z kiełków pszenicy, ryżu i kukurydzy. Fitoestrogeny (auksyny, gibereliny, cytokininy, kwas abcysynowy) stały się ostatnio mod nymi związkami stosowanymi w kosmetyce, głównie dlatego, że są bezpieczniejsze niż hormony zwierzęce (estradiol, testosteron). Występują również w olejach: palmowym, z awokado i w dużych ilościach w nasionach roślin strączkowych, m.in. w soi. - F i t o s t e r o l e — mają budowę zbliżoną do steroli, występują w ce mencie międzykomórkowym naskórka. Są cennym surowcem ko smetycznym, wzmacniają barierę lipidową naskórka i hamują utratę wody. - Fosfolipidy — są bardzo rozpowszechnione w przyrodzie. Sta nowią istotny element budulcowy błon komórkowych. Pod wzglę dem budowy chemicznej są to związki złożone z glicerolu, kwasów tłuszczowych, kwasu fosforowego oraz grupy funkcyjnej nadają cej im charakterystyczne właściwości. Są doskonałymi emulga torami. Stosuje się je jako składniki preparatów kosmetycznych i podstawowy surowiec w produkcji l i p o s o m ó w (natłuszczają cych kulek zbudowanych z dwuwarstwy fosfolipidowej). Najbardziej rozpowszechnionym fosfolipidem jest lecy t y n a . Grupą funkcyjną w tym przypadku jest cholina (HOCH CH N(CH3)3). Pozyskiwana jest z żółtka jaj kurzych lub nasion pszenicy i soi. Lecytyna przede wszystkim rozmięk cza skórę i ułatwia wchłanianie czynnych składników prepara tów kosmetycznych. Występujące w lecytynie nienasycone kwasy tłuszczowe (linolenowy i linolowy) mają istotny wpływ na prze miany zachodzące w skórze. Pokrewieństwo kulek liposomowych z błoną komórkową umożliwiają transport substancji leczniczych nawet do skóry właściwej. 2
2
- F l a w o n o i d y — są szeroko rozpowszechnione w przyrodzie. Mają bardzo zróżnicowaną budowę chemiczną. Najczęściej występują
w postaci glikozydów, bardzo dobrze przyswajalnych przez or ganizm. Wykazują wielostronną aktywność biologiczną, a przy tym nieznaczną toksyczność, co sprawia, że często stosowane są jako aktywny biologicznie składnik preparatów kosmetycznych. Są główną grupą substancji czynnych, poprawiających kondycję naczyń krwionośnych. Wykazują działanie uszczelniające i uela styczniające naczynia krwionośne oraz działanie przeciwobrzękowe. Pozyskuje sieje z ziół: ziela ruty, fiołka trójbarwnego, gryki, rdestu ptasiego, skrzypu, kwiatostanu głogu, liści brzozy, kwiatu bzu czarnego, owoców cytrusowych i arniki. P y k n o g e n o l e — mieszanina biologicznie czynnych flawonoidów z grupy hiocjanidyny, pozyskiwana z kory sosny kanadyj skiej i pestek winogron. W przeciwieństwie do większości flawonoidów są bardzo dobrze wchłaniane przez skórę. Mają bardzo silne (50-krotnie silniejsze niż witamina E) działanie przeciwutleniające. Stosowane są w kosmetykach opóźniających procesy starzenia, chroniąc skórę i preparaty kosmetyczne przed wolnymi rodnikami. Jak wszystkie przeciwutleniacze (melanina, tokoferole a, /?, 7 , 6 (witaminy E), kwas p-hydroksybenzoesowy (PHB), kwas galusowy, flawonoidy (kwercytyna, rutyna), kwas rozma rynowy, palmitynian askorbylu, retinol (prowitamina A pocho dzenia zwierzęcego), /?-karoten i inne karotenoidy (prowitamina A pochodzenia roślinnego)) wykazuje działanie przeciwnowotworowe. - G a r b n i k i — są to związki o złożonym składzie chemicznym. Mają zdolność trwałego łączenia się z proteinami. Stosowane zewnętrznie działają ściągająco, przeciwbakteryjnie, przeciwza> palnie, przeciwwysiękowo, hamują drobne krwawienia, a jedno cześnie likwidują ból, uczucie pieczenia i swędzenia (niwelują skutki ukąszeń owadów). Garbniki wiążą się z białkami jadów owadzich, neutralizując je, a oddziaływując na włókna nerwowe wywołują efekt znieczulenia. Wpływają na uszczelnianie ścia nek naczyń włosowatych oraz na zjawisko neutralizacji histaminy, odpowiedzialnej za wywoływanie zmian uczuleniowych (alergii).
Garbniki stosowane do pielęgnacji włosów i skóry najczę ściej pozyskuje się z kory dębu, wierzby, kasztanowca, kory i li ści oczaru wirginijskiego oraz liści orzecha włoskiego i szałwi. Wymienione surowce mają zastosowanie w produkcji prepara tów kąpielowych, szamponów przeciwłupieżowych, lotionów, my deł leczniczych, kremów i maseczek do pielęgnacji cery tłustej i trądzikowej, balsamów oraz kremów przeznaczonych do masaży pojędrniających ciało. - Glikozydy są to substancje organiczne, głównie pochodzenia roślinnego. Mają duże znaczenie w lecznictwie. W kosmetyce największe znaczenie mają glikozydy flawonoidowe występujące w zielu bratka dzikiego (fiołka) oraz w kwiatach bzu czarnego. Napary z tych ziół działają dezynfekcyjnie i ściągająco oraz wy bielają cerę. Do glikozydów należą s a p o n i n y , mające szczególne znaczenie w kosmetyce. Wykazują zdolność obniżania napięcia powierzch niowego fazy wodnej, dzięki czemu ich roztwory wodne pienią się, co jest wykorzystywane do produkcji szamponów, płynów do kąpieli i pieniących past do zębów. Ułatwiają wchłanianie przez skórę i błony śluzowe innych trudno rozpuszczalnych związ ków. Dlatego często dodawane są do kosmetyków celem poprawie nia ich wchłanialności. Mają działanie przeciwzapalne, przeciwgrzybiczne, przeciwobrzękowe, przeciwbakteryjne i uszczelniają naczynia włosowate. Wyciągi z roślin zawierających saponiny (korzeń mydlnicy, naparstnicy, kwiaty i korzenie pierwiosnka, kwiat dziewanny, owoce kasztanowca, bluszcz pospolity, lukrecja gładka, korzeń żeń-szeń) wchodzą w skład kremów, żeli, mydeł do golenia i mydeł stosowanych w zwalczaniu cellulitisu. Są do brymi emulgatorami i tensydami (środki powierzchniowo czynne, pianotwórcze). Z chemicznego punktu widzenia są to roślinne steroidowe i trójterpenowe glikozydy lub hydroksylowane pochodne skwalenu połączone z resztą cukrową. Przykładem saponiny trój terpe nowej jest kwas glicyrryzynowy — substancja przeciwzapalna,
pozyskiwana z korzenia lukrecji, o budowie i działaniu zbliżonym do hydrokortyzonu (hormonu przeciwzapalnego). W surowcu wy stępuje jego sól sodowa lub wapniowa — glicyryzyna, podobnie przeciwzapalna jak kwas, bardzo słodka substancja. Kwas glicyrryzynowy z lukrecji wykazuje silne działanie przeciwzapalne dzięki podobnej budowie do kortykosteronu (sterydowy hormon kory nadnerczy). Podobieństwo działania glicyryzyny do hormo nów kortykosteroidowych wykorzystano do powiększania biustu za pomocą kosmetyków, zawierających w swoim składzie glicyryzynę. - Kwasy owocowe ( A H A , a-hydroksykwasy) — występują w różnych owocach, warzywach, trzcinie cukrowej i kwaśnym mleku. Mają bardzo korzystny wpływ na skórę. Pomagają w usu waniu warstwy martwych komórek nagromadzonych na po wierzchni skóry, a więc wykazują działanie złuszczające, wygła dzające i rozjaśniające. Ponadto AHA stymulują proces odnowy skóry, mają działanie nawilżające i są nośnikami innych trudno wchłanialnych składników preparatów kosmetycznych. Do kwasów owocowych należy kwas glikolowy, występu jący w soku trzciny cukrowej. Syntetyczny stosowany jest do peelingu, tzn. usunięcia warstwy zniszczonych komórek, co po woduje odsłonięcie świeżych, niezniszczonych komórek. Usunięcie powierzchniowej warstwy inicjuje odbudowę komórek głębiej po łożonych. Proces ten powoduje, że skóra jest jędrniejsza, bardziej sprężysta i zdrowsza. Peelingi kwasami owocowymi do stężenia 40% kwasu (w tym przypadku najpopularniejszym kwasem glikolowym) mogą wyko nywać kosmetycy po odpowiednim przeszkoleniu. Nie ma jednak przepisów prawnych, zabraniających wykonywanie peelingu kwa sem glikolowym o wyższym stężeniu. Głęboki peeling (złuszczenie skóry do warstwy siateczkowatej) wykonuje się w ogólnym znieczuleniu, za pomocą 88% roz tworu fenolu. Zabieg ten może być przeprowadzany tylko pod kontrolą lekarza w specjalistycznych szpitalach.
Należy podkreślić, że kwas glikolowy nie jest środkiem złuszczającym w dosłownym tego słowa znaczeniu. Działając na skórę, zmiękcza spoiwo międzykomórkowe (tzw. „cement ceramidowy") i rozrywa spójność zrogowaciałych komórek. Jego działanie złuszczające polega na rozluźnieniu wiązań jonowych i wodorowych "pomiędzy martwymi komórkami naskórka. Rozrywanie wiązań wodorowych powoduje zwiększanie się odległości pomiędzy ko lejnymi warstwami hydrofilowymi międzykomórkowej struktury skóry, a następnie złuszczanie się korneocytów z powierzchni skóry. Niskie stężenia kwasu glikolowego powoduje jedynie roz luźnianie się warstwy rogowej skóry i odpowiednie jej nawilżenie. Rozluźnienie wiązań jonowych pomiędzy elementami naskórka prowadzi do złuszczania się powierzchniowych warstw naskórka i zatrzymywania wody w jego głębszych warstwach. W rezulta cie kwas glikolowy usuwa zewnętrzne komórki warstwy rogowej, zmniejszając jej grubość, co nadaje skórze gładkość, ładny kolor oraz redukuje małe zmarszczki powierzchniowe. Powoduje rów nież wzrost spoistości i zwartości głębszych warstw naskórka, przyspiesza podział komórek warstwy podstawowej naskórka, wzmacnia strukturę kolagenu skóry, przyspiesza jego syntezę i re strukturyzuje włókna elastyny, co w rezultacie wygładza głębsze zmarszczki, likwiduje zwiotczenie tkankowe, uwadnia, zwiększa jędrność, napięcie i zwartość skóry. Jakość działania kwasów owocowych zależy od ich stężenia w preparatach do peelingu. Kwas glikolowy działa najsilniej przy niskim pH i wysokim stężeniu (groźba uczuleń, podrażnień i po parzenia skóry bardzo wrażliwej). W praktyce stosuje się prepa raty o stężeniu od 15 do 40% kwasu owocowego, przy pH w za kresie 2 , 5 - 5 . Optymalną wartość pH można osiągnąć przy wy korzystaniu pochodnych (soli, estrów) kwasów owocowych, np. glikolanu a m o n u . - L e c y t y n a — jest mieszaniną lipidów. Bardzo rozpowszechniona w przyrodzie. Stanowi jeden z najcenniejszych surowców kosme tycznych. Doskonale wchłania się w skórę i ułatwia wchłanianie innych składników.
- M i k r o e l e m e n t y — inaczej składniki śladowe, niezbędne dla prawidłowego rozwoju i funkcjonowania organizmu. Zarówno ich nadmiar, jak i niedobór wpływa niekorzystnie na organizm. Są składnikiem układów enzymatycznych. Do najważniejszych dla organizmu człowieka mikroelementów należą: • miedź — bierze udział w syntezie hemoglobiny, • mangan — brak powoduje zahamowanie wzrostu i niedokrwi stość, • molibden — uaktywnia niektóre enzymy, • cynk — bierze udział w przemianie białek, cukrów i kwasów nukleinowych, jest składnikiem 18. enzymów, jego brak po woduje upośledzenie odczuć smakowych, • kobalt — bierze udział w procesach krwiotwórczych, • jod — brak powoduje niedoczynność tarczycy, • fluor — niezbędny przy powstawaniu szkliwa zębów. Podobnie jak w przypadku witamin należy rozróżniać dzia łanie mikroelementów po ich nałożeniu z kosmetykiem na po wierzchnię skóry (stosowanie zewnętrzne) i działanie po podaniu doustnym. Udowodnione działanie po nałożeniu na powierzch nię skóry ma cynk, który hamuje aktywność a-5-reduktazy, co powoduje leczenie trądziku. Mikroelementy do celów kosmetycznych pozyskuje się z soli morskiej, planktonu, mułu z dna Morza Martwego oraz roślin: pokrzywy, skrzypu, rdestu, a zwłaszcza z alg (np. morszczynu), w których mikroelementy występują w bardzo dużych ilościach w postaci kompleksów metaloorganicznych i z polisacharydami, przez co są łatwo przyswajalne. - N i e n a s y c o n e kwasy tłuszczowe (NKT) — są głównym skład nikiem większości olejów roślinnych. Pełnią ważną rolę w fizjologii skóry i błon komórkowych. Są podstawowym składnikiem kosme tyków pielęgnacyjnych. Wykorzystuje sieje w postaci glicerydów. Zaliczamy do nich przede wszystkim kwas a-linolenowy, linolowy
i arachidonowy (NNKT — niezbędne, nienasycone kwasy tłusz czowe). Surowcami, z których otrzymuje się NNKT, są oleje: wiesiołkowy, awokado, migdałowy, lniany, brzoskwiniowy, winogro nowy, orzechowy, z kiełków pszenicy. Szczególne znaczenie wśród kwasów NNKT ma kwas 7 - l i nolenowy (GLA), który obok saponin trójterpenowych, flawonoidów, antocyjanów, fitohormonów, witamin A, B5 i C, alantoin, chitozanu, cytokin, kwasu linolowego, a-linolenowego, glikolowego i innych kwasów owocowych regeneruje i rewitalizuje (przywracanie żywotności) skórę. Powstaje on endogennie (wewnątrz) w organizmie (wątroba) z kwasu linolenowego. Wbudowuje się w struktury ceramidów „cementu międzykomórkowego", „zlepiającego" komórki na skórka. Jest „prekursorem" hormonów — prostoglandyn, wpływają cych odmładzająco na tkanki skóry i wzmacnia bariery lipidowe naskórka. Dzięki właściwościom regulującym, przeciwzapalnym, przeciwalergicznym i ochronnym hamuje przedwczesne starzenie się skóry. Zdolność organizmu do wytwarzania GLA maleje z wiekiem. Dostarczanie GLA do organizmu jest szczególnie ważne w przy padku zaburzeń jego powstawania w organizmie z kwasu lino lowego (jest jego metabolitem). Powodem tych zaburzeń może być menstruacja, przejście do menopauzy, alkoholizm, stres, cu krzyca, infekcje wirusowe, niedobór cynku i witaminy C oraz na turalne procesy starzenia się. Skutki niedoboru GLA w organi zmie to: szorstkość i wysychanie skóry, łuszczyca, alergie, trądzik, egzemy, infekcje, bóle głowy, depresja, zaburzenia snu, upośledze nie układu odpornościowego organizmu, reumatyzm, cukrzyca, nadciśnienie, miażdżyca, czy nowotwory. Kwas 7-linolenowy jest związkiem występującym w przyro dzie niezwykle rzadko (mleko kobiece, olej wiesiołka (8-12%), ogórecznik (26%), czarna porzeczka (14%)). Używany jest głów nie w kremach przeciwzmarszczkowych i nawilżających, przeciw-
zapalnych, przeciwalergicznych, odżywczych i maściach leczni czych przeciw łuszczycy i egzemom. - Olejki eteryczne — to lotne substancje organiczne, przeważnie pochodzenia roślinnego, o charakterystycznym aromacie. W ich skład wchodzą głównie terpeny lub związki terpenowe. Działanie olejków jest wielostronne: odkażające, przeciwzapalne, poprawia jące ukrwienie, uspokajające. Stanowią także podstawowy suro wiec do produkcji perfum i aromatów spożywczych. - Pektyny — to wielkocząsteczkowe polimery kwasu galakturonowego zestryfikowanego metanolem. Ich skład chemiczny podobny jest do śluzów i gum. Mają zdolność pęcznienia w wodzie, a ostu dzone roztwory zastygają, tworząc galaretkę. Pektyny neutrali zują substancje toksyczne, mają dodatni wpływ na przemianę cholesterolu, a także działają odżywczo i leczniczo na skórę, po wodując jej miękkość i delikatność. W kosmetyce są wykorzysty wane do produkcji kremów beztłuszczowych. Źródłem pektyn są przede wszystkim owoce, głównie jabłka. - Sterole — to wielopierścieniowe alkohole rozpowszechnione w świecie zwierzęcym (zoosterole, np. cholesterol) i w świecie ro ślinnym (fitosterole). Głównie występują w tłuszczach, np. w se bum (naturalna wydzielina gruczołów łojowych) i w „barierze" lipidowej naskórka. W kosmetyce stosuje się je jako komponenty kremów. - Śluzy — są to naturalne substancje pochodzenia roślinnego, które pęcznieją w wodzie i tworzą roztwory koloidalne o dużej lepkości. Najważniejszymi surowcami do pozyskiwania śluzów są: korzeń i liść prawoślazu, kwiat ślazu, kwiat malwy czarnej, sie mię lniane, nasiona kozieradki, nasiona babki, kwiat lipy, porost islandzki, łodygi kaktusów, liście agawy i aloesu, algi. Śluzy nie są wchłaniane przez skórę. Stosowane tworzą po wierzchniowo cienki film ochronny. Ściągają i naprężają skórę, co ma znaczenie przy kuracjach antycellulitis. Działają zmiękcza jąco, odświeżająco i nawilżająco. Łagodzą podrażnienia i wypry ski alergiczne oraz zapobiegają nadmiernej utracie wilgoci przez
93
WIADOMOŚCI O ZWIĄZKACH STOSOWANYCH W KOSMETYCE.
naskórek. Są stosowane do produkcji kremów, lotionów, mleczek i maseczek (utrzymują ciepło i wilgoć, zmiękczają naskórek i roz szerzają pory, co jest korzystne przed zabiegiem oczyszczania skóry). - Woski — to estry wyższych kwasów tłuszczowych i wyższych alkoholi. Mają duże zastosowanie w preparatyce kosmetycznej. Podział wosków: 1. naturalne (roślinne i zwierzęce) — mieszaniny estrów kwa sów nasyconych i nienasyconych z monohydroksylowymi wyż szymi alkoholami oraz wolnych alkoholi, aldehydów, węglowo dorów nasyconych, wyższych kwasów tłuszczowych, substan cji żywicznych i zapachowych. Są to substancje stałe o t = 5 0 - 100°C, np. wosk pszczeli, kandelilla, olbrot, lanolina, chiń ski — pela, karnauba, jojoba, woski owocowe. 2. mikrokrystaliczne (kopalne) t
- wosk ziemny (ozokeryt) - wosk ziemny oczyszczony (cerezyna) - wosk z węgla brunatnego (wosk montanowy) 3. syntetyczne — substancje stałe lub ciekłe (gęste oleje) o róż nym składzie chemicznym: - palmitynian cetylu (sztuczny olbrot) - cetiol (sztuczny olej, z mirystolem — wosk syntetyczny) - woski z wyższych alkoholi, chlorowęglowodorowe, estrowe, węglowodorowe, polimery etylenu - utwardzone tłuszcze (z olejów roślinnych i z ryb) - woski ciekłe (estry alkoholu izopropylowego z kwasami, np. mirystynowym (mirystol), palmitynowym, stearyno wym lub laurynowym) - woski z kwasu mlekowego i rozgałęzionych alkoholi, np. mleczan izostearylu (OH-Isostearil), który natłuszcza i jednocześnie nawilża skórę dzięki obecności hydrofilowej grupy — OH.
Woskami odpowiadającymi naturalnym tłuszczom (lipi dom) skóry są: cetiol i mirystol. Mechanizm działania wosków: Wszystkie woski, zwłaszcza ciekłe (tzw. masła), są emolientami, tzn. substancjami zmiękczającymi i wygładzającymi na skórek. Tworzą na powierzchni skóry okluzyjny film, który utrud nia odparowywanie wody. Utworzona warstwa izolacyjna, co jest cechą charakterystyczną wosków, jest nieciągła i powoduje tylko częściową utratę wody. Ta właściwość wykorzystywana jest do modyfikacji („dziurawienia") substancji okluzyjnych, tworzących na powierzchni skóry spójne warstwy. Woski tworzą bardzo łatwo emulsje o dużej trwałości (emul gują łatwo tłuszcze i produkty naftowe), podwyższają tempera tury topnienia kosmetyków (szminek, ołówków, sztyftów), nadają im połysk, dobrą smarowalność, przyleganie i trwałość. - Żywice — to wieloskładnikowe mieszaniny związków aroma tycznych, kwasów, alkoholi, estrów i węglowodorów. Są wydzie linami niektórych roślin. Wykazują silne właściwości antyseptyczne, przeciwzapalne i ściągające. • żywica sosnowa — otrzymuje się z niej olejek terpentynowy i kalafonię, • żywica benzoesowa (styraks) — stosowana do aromatyzo wania mydeł, pudrów, kremów i żeli. Konserwuje i przedłuża trwałość kremów oraz utrwala zapachy (fiksator), • olibanum (kadzidło) —jej składnikiem jest olejek eteryczny wykorzystywany do produkcji perfum o nucie egzotycznej, orientalnej. Zastępuje droższą ambrę, • damara — stosowana jako utrwalacz zapachów (fiksator), • bursztyn — służy do wyrobu mleczka (np. „Izis" o działaniu zmiękczającym i nawilżającym), kremów i maseczek.
10.3.
Substancje czynne pochodzenia zwierzęcego
Są to: hormony, embrioblasty, kolagen, lanolina, melatonina, placenta. - H o r m o n y — są produkowane przez gruczoły dokrewne, np. przysadkę mózgową, tarczycę, korę nadnerczy i niektóre tkanki. Wytwarzane przez organizm ludzki powodują koordynację proce sów biochemicznych w komórkach i regulację funkcji życiowych organizmu. W skórze występuje wiele hormonów sterydowych, które są odpowiedzialne za utrzymanie prawidłowego funkcjono wania i równowagi biologicznej skóry i jej przydatków. W latach siedemdziesiątych zabroniono stosowania hormonów w kosmetyce (najczęściej stosowano estradiol — hormon żeński i testosteron — hormon męski lub mieszaninę obu hormonów). Obecnie w niektó rych preparatach znajduje się stilbestrol — związek syntetyczny o działaniu podobnym do estradiolu. Stosowanie preparatów hormonalnych wymaga ścisłej kon troli lekarza. - E m b r i o b l a s t y — są wyciągiem z komórek embrionów zwierzę cych. Pobrany surowiec jest mielony, a następnie rozpuszczany w soli fizjologicznej (w stosunku 1:5). Otrzymany roztwór pod daje się wielokrotnemu zamrażaniu i naświetlaniu promieniami UV, aby uszkodzić komórki i wyzwolić z nich witaminy, amino kwasy, sole mineralne i cząstki biostymulujące. - K o l a g e n (z grec. kolia — klej i genbs — pochodzenie) — jest to podstawowe białko tkanki łącznej. Występuje w połączeniu z innymi białkami strukturalnymi (elastyna) i mukopolisacharydami. Kolagen nadaje skórze odpowiednią elastyczność i napięcie, a także podtrzymuje wyższe warstwy skóry. Spełnia jednocze śnie rolę łącznika naskórka ze skórą właściwą. Z wiekiem kolagen przestaje pełnić rolę podporową i naskórek pod własnym ciężą-
96
CHEMIA KOSMETYKÓW.
rem przygniata tkankę łączną, tworząc zmarszczki. Sposobem na zatrzymanie tego procesu i odwrócenie zmian jest pobudzenie pamięci komórkowej, a więc próba odblokowania zatrzymanego procesu syntezy nowych włókien kolagenowych. W kosmetyce ma zastosowanie kolagen III (kolagen „natywny", „młody") otrzymywany ze skór młodych zwierząt. Wprowadza się go do preparatów kosmetycznych w postaci liposomów, co jednak nie jest zbyt efektywną metodą. Obecnie wprowadza się tzw. czynnik ASC III (Amplifier of Synthesis of Collagen III), aminokwas pobudzający syntezę kolagenu III, dzięki czemu następuje zamiana zużytych włókien kolagenowych na nowe. Powoduje to odtworzenie całej struktury podporowej skóry, poprawienie elastyczności, napięcia skóry i stopnia nawil żenia tkanki łącznej. Efektem jest wygładzenie skóry i spłycenie zmarszczek. - Lanolina — jest produktem ubocznym otrzymywanym podczas prania wełny owczej. Wydzielina gruczołów owiec o składzie che micznym podobnym do sebum. Ma duże zastosowanie w kosme tyce (patrz woski — str. 64). - M e l a t o n i n a — zwana też hormonem młodości. Wyodrębniana jest z gruczołu szyszynki mózgowej cieląt. W ostatnich latach stwierdzono, że likwiduje toksyczne wolne rodniki, powoduje ak tywizację enzymów przeciwutleniających, a więc opóźnia procesy starzenia. Jej skuteczność jest prawie dwukrotnie większa niż wit. E. Poziom melatoniny w organizmie, jak każdego hormonu, maleje z wiekiem. W medycynie wykorzystuje się ją w leczeniu chorób nowotworowych, zaćmy, chorób układu krążenia i AIDS. W niewielkich dawkach wraz z kompleksem witamin podaje się ją w ciężkich stanach chorobowych i w okresie rekonwalescen cji. W kosmetyce stosowana jest zewnętrznie, w dawce naskór kowej 0,1 mg, w postaci kremów, toników i hydrożeli na noc. W USA stała się bardzo popularna, chociaż jej stosowanie budzi wiele kontrowersji. Związek ten łatwo przenika przez naskórek, docierając do skóry właściwej i naczyń krwionośnych, a więc do
krwioobiegu. Melatonina odtwarza sprawność układu immunolo gicznego. Aplikowanie melatoniny za pomocą preparatów kosme tycznych powinno być bardzo ostrożne, a niektórzy na ukowcy twierdzą, że wręcz zabronione. - Placenta — jest to wyciąg z łożyska zwierząt. Zawiera witaminy A, C, B2, B12, kwas foliowy, biotynę, aminokwasy, enzymy i oligoelementy. Wzmacnia ona metabolizm tkankowy, przyspiesza go jenie się ran i owrzodzeń skóry oraz przyczynia się do zwiększenia odporności organizmu. W kosmetyce ma zastosowanie w produk cji preparatów do pielęgnacji skóry odwodnionej i starzejącej się.
11.
Zioła jako surowce kosmetyczne
Stosowanie ziół w preparatyce kosmetycznej jest bardzo ko rzystne. Ich zaletą jest powolne i łagodne działanie, brak toksyczno ści i działania ubocznego. Należy zaznaczyć, że istnieją substancje roślinne silnie trujące, lecz w kosmetyce nie są stosowane. Skutecz ność preparatów ziołowych zależy od zawartości znajdujących się w nich substancji biologicznie czynnych, np. substancji śluzowych, glikozydów, saponin, garbników czy olejków eterycznych. Wartość preparatu ziołowego zależy przede wszystkim od jakości surowca ro ślinnego, jednak niemniej ważny jest sposób ich przygotowania. Do najczęściej stosowanych przetworów ziołowych należą: - soki i miazgi owocowe lub roślinne sporządzane ze świeżego surowca przez rozdrobnienie i wytłaczanie, - wyciągi w o d n e sporządzane przez zalanie surowca roślinnego zimną wodą i pozostawienie na kilkanaście minut do kilku dni, przy okresowym mieszaniu, a następnie odciśnięcie roztworu (np. macerat — zimny wyciąg z ziół śluzowatych),
- napary sporządzane przez zalanie surowca gorącą wodą i pozo stawienie pod przykryciem przez kilkanaście minut, - odwary sporządzane przez gotowanie surowca z wodą, - okłady z ziół śluzowatych w postaci gorącej papki, - kataplazmy — zioła śluzowate zaszyte w gazę zagotowuje się, przykłada na daną część ciała, okrywa folią i bandażuje, - maseczki ziołowe sporządzane podobnie jak okłady. Okłady śluzowe mają zdolność długiego utrzymywania ciepła i wilgoci, co umożliwia zmiękczanie naskórka i rozszerzenie porów przed zabiegiem kosmetycznym. Ułatwiają również pękanie wrzodów i czyraków. Maceraty są używane do zmywania twarzy o skórze suchej, skłonnej do podrażnień i stanów zapalnych. Są też doskonałym do datkiem do kąpieli w przypadku zmian alergicznych na skórze, do kąpieli ściągających i naprężających skórę (cellulitis!). Alkoholowe ekstrakty z roślin bogatych w śluzy (toniki) mają działanie tonizujące, łagodzące, zmiękczające, ściągające, przeciwza palne, przeciwbakteryjne i nawilżające. Służą do oczyszczania twarzy przy wągrach i trądziku. Omawiane substancje znalazły też zastosowanie w produkcji lotionów, płynów zagęszczonych, galaretek kosmetycznych oraz mase czek. W kosmetykach ziołowych najczęściej wykorzystuje się równo cześnie kilka roślin, by zwiększyć zakres działania i efektywność tych preparatów. Skuteczność działania ziołowych preparatów kosmetycz nych zależy od właściwego doboru komponentów i postaci, w jakiej znajdują się one w danym kosmetyku, środowiska kosmetyku, tzn. pH i innych składników, które powinny zapobiegać hydrolizie lub utlenianiu komponentów ziołowych. Substancje czynne pochodzenia roślinnego, tzw. fitohormony, zajmują znaczącą pozycję w kosmetyce (patrz str. 84), wypierając surowce pozyskiwane z tkanek zwierzęcych.
III.
1.
Wybrane związki wprowadzone w ostatnich latach do przemysłu kosmetycznego
Środki powierzchniowo czynne (SPC)
W kosmetyce wiele wyrobów zalicza się do roztworów wod nych, wodno-alkoholowych, alkoholowych, tłuszczowych i węglowo dorowych. Tworzą one jednolite układy substancji rozpuszczających i rozpuszczonych. Jeśli składniki dobrze wzajemnie mieszają się, to otrzymuje się trwały układ, tzw. roztwór (płynny, półpłynny lub stały). Często jednak składniki po zmieszaniu nie tworzą trwałego układu, lecz po pewnym czasie rozwarstwiają się, np. woda i tłuszcz, tworząc emulsję nietrwałą. W celu uzyskania trwałego układu ta kich składników należy mieszaninę utrwalić przez dodanie środków powierzchniowo czynnych, czyli substancji zmniejszających na pięcie powierzchniowe na granicy faz: hydrofilowej („lubiącej" wodę) i hydrofobowej („nie lubiącej" wody, np.,tłuszczu). Cząsteczki środków powierzchniowo czynnych zbudowane są z dwóch grup: - hydrofilowej, tzn. rozpuszczalnej w wodzie (inaczej lipofobowej, czyli nierozpuszczalnej w tłuszczach), - hydrofobowej, tzn. nierozpuszczalnej w wodzie (lipofilowej, czyli rozpuszczalnej w tłuszczach).
Do części hydrofilowej zaliczamy: - grupę karboksylową (-COOH) — kwasy organiczne; +
+
- grupę karboksylanową (—COO"Na i —COO~K ) — sole so dowe i potasowe kwasów tłuszczowych; - grupę hydroksylową ( - O H ) — alkohole; - fragment łańcucha (—CH —CH —O-) — oksyetylowane monoestry wyższych kwasów tłuszczowych; 2
2
+
- azot czwartorzędowy ( N ) — sole amoniowe, trietanoloamina: +
- grupę sulfonową (—SO^~Na ) — sulfonian sodowy. Do części hydrofobowej (lipofilowej) zaliczamy dłuższe lub krót sze łańcuchy węglowodorowe. Najważniejsze grupy S P C stosowane w kosmetyce: - emulgatory, - solubilizatory, - detergenty, - środki zwilżające, - środki pianotwórcze, - środki zmniejszające napięcie powierzchniowe.
1.1.
Rola emulgatorów w tworzeniu emulsji
Emulsje to układy dwóch nie mieszających się ze sobą (lub mie szających się w ograniczonym stopniu) cieczy, z których jedna jest rozproszona w drugiej w postaci drobniutkich kropelek (średnica nie powinna przekraczać 50 mikronów). Aby uzyskać trwałą emulsję, stosuje się emulgatory. Grupa hydrofilowa emulgatora wnika w fazę wodną, a grupa lipofilowa w fazę olejową. Cząsteczki emulgatora „spinają" więc w sposób trwały dwie nie mieszające się ciecze, do prowadzając emulsję do stabilnego układu. Ważną cechą emulsji jest bardzo duży stopień rozdrobnienia składników zawartych w wodzie lub roztworze olejowym, dzięki cze mu mogą one łatwiej przenikać do skóry. Zaletą emulsji jest również
101
WYBRANE ZWIĄZKI WPROWADZONE W OSTATNICH LATACH.
możliwość regulowania stężenia składników i uzyskania dobrej smarowności mieszaniny tłuszczowo (olejowo)-wodnej i wodno-tłuszczowej (olejowej).
1.2.
Typy emulsji
Wyróżnia się następujące typy emulsji: 1. emulsja typu olej w wodzie (O/W), tzn. olej jest substancją roz proszoną (zdyspergowaną) w wodzie, np. mleko lub mleczko ko smetyczne, 2. emulsja typu woda w oleju (W/O), tzn. woda jest rozproszona (zdyspergowaną) w oleju, np. margaryna lub colcKkrem, 3. emulsje podwójne, w których krople wody rozproszonej zawierają w sobie jeszcze mniejsze kropelki fazy rozpraszającej (dyspersyj nej): • O / W / O — czyli układ oleju w wodzie zdyspergowanego do datkowo w oleju, • W / O / W — czyli układ wody w oleju zdyspergowanego do datkowo w wodzie.
faza olejowa
faza wodna
faza wodna
faza olejowa powstawanie emulsji W/O
powstawanie emulsji O/W grupa hydrofilowa
O
grupa lipofilowa
Typ emulsji można rozpoznać przy pomocy prostej próby roz cieńczania wodą: - emulsja typu O/W daje się łatwo wymieszać z wodą na jedno rodne mleczko; - emulsja typu W / O po wymieszaniu z wodą tworzy grudki i kłaczki. Konsystencja lub gęstość emulsji zależy od wielu czynników: za wartości fazy rozproszonej, rodzaju emulgatora, lepkości fazy roz praszającej i obecności w tej fazie substancji konsystencjotwórczych. Zależność pomiędzy zawartością poszczególnych faz, typem emul sji a jej zastosowaniem przedstawia tabela:
O/W
Zawartość fazy rozproszonej < 20-30%
O/W
> 20-30%
W/O
20-40%
Typ emulsji
1.3.
Zastosowanie Kremy nawilżające, znikające (vanishing) i podkładowe, określane obec nie mianem dziennych, balsamy do ciała, maseczki, szampony kremowe, dezodoranty, środki kondycjonujące włosy. Kremy uniwersalne, niektóre cold kremy i kremy na noc, lekkie kremy pod oczy, mleczka, odżywki do włosów. Kremy tłuste, na noc, pod oczy, cold kremy, uniwersalne, ochronne, do ma sażu, mleczka do demakijażu.
Rodzaje emulgatorów
Znane są trzy rodzaje emulgatorów: jonowe, niejonowe i nie bę dące środkami powierzchniowo czynnymi:
1. jonowe: anionowe, posiadające ładunek ujemny (dobrze odtłuszcza jące, tworzące gęstą pianę, używane w emulsjach O/W) — mydła sodowe, potasowe i amonowe kwasów tłuszczowych i etanoloamin, siarczany alkilowe, estry kwasu ortofosforo wego i wyższych alkoholi. SPC anionowe: sole kwasów tłuszczowych (mydła) R-COO~Me sole monoestrów kwasu siarkowego R-0-SO^Me z alkoholami tłuszczowymi R—SOjMe sole kwasów alkilosulfonowych R — oznacza alkilową resztę tłuszczową (lipofilową). +
+
+
- kationowe, posiadające ładunek dodatni. Są to: czwartorzę dowe sole amoniowe oraz pochodne czwartorzędowych zasad heterocyklicznych, np. pochodne pirydyny. Mają słabe wła ściwości pianotwórcze i myjące, są natomiast często stosowane jako środki konserwujące, dezynfekcyjne i antystatyczne pre paratów do pielęgnacji włosów. SPC kationowe: R
2
R—N—Ri I Z
x-
X
0
R Sole III-rzędowych amin tłuszczowych Oznaczenia:
Sole IV-rzędowych zasad pirydyny
R — alkilowa reszta tłuszczowa Z = H lub grupa hydroksyalkilowa Ri, R-2 — grupa metylowa, etylowa, (-CH -CH 0-) H, benzylowa X — fluorowiec 2
2
n
2. niejonowe: N-tlenki amin tłuszczowych, wyższe alkohole (np. cetylowy — (CH (CH )i50H)), cholesterol, lanolina, monostearynian glicerolu, lecytyna, spany, tweeny, proteginy (emulgatory O / W lub W / O ) . SPC niejonowe: 3
N-tlenki amin tłuszczowych
2
cholesterol
3. emulgatory nie należące do środków powierzchniowo czynnych: koloidy lipofilowe i pseudoemulgatory sproszkowane (bentonit, kaolin, stearyniany: wapniowy, magnezowy i glinowy). Dobór emulgatora do rodzaju emulsji zależy od jego budowy. Je śli w cząsteczce emulgatora przeważa fragment hydrofilowy, to ma on większe powinowactwo do fazy wodnej i wykazuje właściwości emul gatora typu O/W. Gdy w cząsteczce emulgatora przeważa fragment lipofilowy (hydrofobowy), to taki emulgator ma zwiększone powi nowactwo do fazy olejowej i wykazuje właściwości emulgatora typu W/O. Miarą hydro- i lipofilowości emulgatorów jest wskaźnik HLB (Hydrophilic-Lipophilic Balance), tzw. stała równowagi hydrofilowo-hydrofobowej, który ułatwia dobór SPC do konkretnych emulsji*. W emulsjach kosmetycznych szczególną rolę odgrywają emulgatory niejonowe, które muszą mieć odpowiedni wskaźnik HLB w zależno*HLB substancji niejonowych oblicza się wg wzoru: masa cząsteczkowa części hydrofilowej masa cząsteczkowa emulgatora
ści od rodzaju wytwarzanej emulsji. HLB < 10 mają emulgatory o przewadze właściwości lipofilowych i stosowane są do wytwarza nia emulsji typu W / O . HLB > 10 mają emulgatory o zwiększonej hydrofilności i stosowane są do wytwarzania emulsji typu O/W. Emulgator dobrze „działa", jeśli budowa jego grupy lipofilowej jest podobna do struktury emulgowanego tłuszczu, np. w cząsteczce emulgatora i tłuszczu występują wiązania podwójne. Uogólniając, należy podkreślić, że dobry efekt działania zapewniają jedynie emul gatory dobrane do określonego układu składników. Aby uzyskać do bry efekt, często konieczne jest użycie kilku środków powierzch niowo czynnych z dodatkiem specjalnych substancji wspomagają cych. W nowoczesnych emulsjach wykorzystuje się stabilizujące dzia łanie polimerów, np. zmodyfikowane oleje silikonowe (polisiloksany) stosowane są jako emulgatory, środki zwilżające i pieniące. Specyficzną grupę SPC stanowią solubilizatory. Są to silnie hydrofilowe preparaty, pozwalające na otrzymywanie klarownych, wod nych roztworów substancji normalnie nierozpuszczalnych w wodzie. Stosuje się je często w celu wprowadzenia kompozycji zapachowych do wodnych roztworów kosmetycznych. Wiele SPC ma właściwości myjące i piorące, co zostaje wy korzystane do usuwania brudu, którego głównym składnikiem jest tłuszcz. Mechanizm prania i mycia polega na zemulgowaniu osadzo nego tłuszczu i utworzeniu z wodą zawiesiny, którą w tej formie łatwo jest usunąć przez spłukanie wodą.
2.
Nowe emulgatory (spany, tweeny, euceryna)
Estry tłuszczowe sorbitanu (spany) należą do kosmetycznych emulgatorów z grupy estrów tłuszczowych alkoholi polihydroksylowych. Sorbitan powstaje z heksahydroksylowego alkoholu cukrowego zwanego sorbitolem (sorbitem), który jest produktem redukcji grupy aldehydowej w glukozie.
sorbitol
sorbitan I
sorbitan II
Estryfikując sorbitan kwasami tłuszczowymi (laurynowy, palmi tynowy, stearynowy, oleinowy) otrzymuje się estry sorbitanu (bardzo dobre emulgatory niejonowe), występujące pod różnymi nazwami handlowymi, m.in. Rewoderm D 0960, Crill, Alkamuls, Span. Oto ich ogólny wzór na przykładzie monoestrów serii Span:
HO^
^OH
T1
0
monolaurynian sorbitanu
— Span 20
monopalmitynian sorbitanu — Span 40 monostearynian sorbitanu — Span 60 monooleinian sorbitanu
— Span 80
OH
Monoestry sorbitanu wykazują konsystencję od oleistej do wo skowatej i są dobrze tolerowane przez skórę i błony śluzowe. War tość wskaźnika HLB tych związków zawarta jest w granicach 2 - 8 , a więc należą do emulgatorów typu W / O . Pełnią również funkcję środka zagęszczającego, stabilizatora emulsji lub czynnika natłusz czającego. Zbliżone zastosowanie i właściwości do monoestrów sorbitanu mają również jego trójestry (tristearynian sorbitanu — Span 65, trioleinian sorbitanu — Span 85). Inną grupą emulgatorów są oksyetylenowane monoestry sor bitanu (Tweeny) o ogólnym wzorze:
H-(0-CH -CH ),-0 2
2
.0-(CH -CH -0)j,-H 2
2
0-(CH -CH
2
0) -H
M)-(CH -CH
2
0) -Q
2
2
w + x + y + z = 20,40... gdy - C O R :
laurynian palmitynian stearynian oleinian
Tween Tween Tween Tween
20 40 60 80
(HLB (HLB (HLB (HLB
X
W
\
16,7) 15,6) 14,9) 15,0)
T w e e n y są to brązowe, oleiste ciecze, substancje hydrofilowe, dobre emulgatory typu O/W. Stosowane są jako środki zwilżające, stabilizatory olejków perfumeryjnych i innych olejowych składników preparatów. Wykazują działanie natłuszczające. Należy jednak pod kreślić, że są one trwałe jedynie w obecności środków konserwu jących, np. soli amonowych lub estrów kwasu 4-hydroksybenzoesowego. E u c e r y n a jest mieszaniną cholesterolu i innych alkoholi lanoli nowych (alkohole alifatyczne rozgałęzione i alkohole trójterpenowe występujące w postaci estrów) wydzielonych z lanoliny z wazeliną i dodatkiem tłuszczów naturalnych. Jest to żółtawa masa, topiąca się w 50°C, baza bardzo dobrych kremów i maści, świetny emulga tor typu W / O i efektywny emulgator pomocniczy w emulsjach typu O/W. Bardzo dobrze wchłania wodę. Nie wywołuje alergii (rzadkie przypadki u osób z owrzodzeniami podudzi).
3.
Konserwanty preparatów kosmetycznych
Pochodne kwasów organicznych, zarówno alifatycznych, jak i aro matycznych, stosowane są w środkach kosmetycznych jako konser wanty kwasowe najczęściej w roli czynników przeciwgrzybieżnych.
108
CHEMIA KOSMETYKÓW.
Do najpopularniejszych konserwantów z grupy alifatycznych kwasów należą: O HC 3
HoC
OH ,0
\
CH3—CH2—
(CH =CH-(CH ) -COOH) 2
2
8
\ ) H
kwas 10-undecylenowy
kwas propionowy
.OH
H,C.
II O (CH -CH=CH-CH=CH-COOH) 3
kwas sorbinowy
Kwas propionowy i 10-undecylenowy oraz ich sole mają wła ściwości bakteriostatyczne i przeciwgrzybieżne. Kwas propionowy i jego sole są stosowane w 2% roztworze, kwas undecylenowy i jego sole w roztworze 0,2%. Substancje te są konserwantami prepara tów kosmetycznych, artykułów higieny osobistej, a także preparatów przeciwłupieżowych. Kwas sorbinowy (2,4-heksadienowy) jest mało toksyczny i poza kosmetyką jest stosowany także do konserwacji środków spożyw czych. Jego dopuszczalne stężenie w preparatach kosmetycznych wy nosi 0,6%. Obecność sprzężonego układu wiązań nienasyconych po woduje, że jest on podatny na utlenienie. Musi więc być stosowany łącznie z czynnikiem antyoksydacyjnym. Do konserwantów wywodzących się z kwasów aromatycznych na leży kwas benzoesowy oraz jego hydroksypochodne:
WYBRANE ZWIĄZKI WPROWADZONE W OSTATNICH LATACH.
COOH
109
COOH
COOH OH
Kwas benzoesowy
Kwas salicylowy (2-hydroksybenzoesowy)
OH Kwas 4-hydroksybenzoesowy
Kwas benzoesowy jest substancją o właściwościach przeciwgrzybicznych i przeciwbakteryjnych, a poza tym jest mało toksyczny. Stosowany jest jako konserwant w stężeniu 0,1%. W wyższych stę żeniach (1%) występuje w maściach, a nawet w wodach do ust jako łagodny czynnik dezynfekujący. Kwas salicylowy jest konserwantem stosowanym w stężeniu 0,5%, przy czym nie powinien występować w kosmetykach do pie lęgnacji dzieci poniżej 3. roku życia. Jako środek antyseptyczny jest wykorzystywany w pudrach, mydłach, spirytusie salicylowym, wo dach do twarzy, a także szamponach przeciwłupieżowych. W więk szym stężeniu (5-20%) wykorzystuje się go do usuwania zrogowaceń . skóry. Salol (ester fenylowy kwasu salicylowego) ma właściwości antyseptyczne. Używany jest w preparatach kosmetycznych do pielęgna cji jamy ustnej i zębów.
salol Kwas 4-hydroksybenzoesowy, inaczej para-hydroksybenzoesowy ( P H B ) i jego sole działają konserwująco w stężeniu 0,4%. Do celów tych stosowane są również estrowe pochodne PHB:
grupy alkilowe: —CH , —C H , -C3H7, —C4H9, —CH —C6H5 3
2
5
2
PHB
estry PHB
Estry kwasu p-hydroksybenzoesowego działają w środowisku słabo kwaśnym grzybobójczo i grzybostatycznie, są jednak mało sku teczne przeciwko bakteriom. W preparatach kosmetycznych łączy się je z substancjami o działaniu przeciwbakteryjnym. Wykazują rów nież działanie konserwujące, antyseptyczne i dezynfekujące. Estrowe pochodne PHB występują w handlu, m.in. pod nazwami Parabeny, Nipaginy, Aseptiny. Związki te używane są w kremach, mleczkach i płynach kosmetycznych.
4.
Mirystol
Ester alkoholu izopropylowego i kwasu mirystynowego stosowany jest w preparatyce kosmetycznej jako „tłuszcz synte tyczny" . CH -(CH ) —c( 3
2
1 2
X
mirystol
y
CH
3
0—CH CH
3
Mirystol jest pokrewny lipidowym związkom skóry. Rozpuszcza się w woskach, tłuszczach, alkoholu; nierozpuszczalny w wodzie. Cał kowicie nietoksyczny. Używany jest jako rozpuszczalnik kompozy cji zapachowych, tłuszczów, wosków i substancji czynnych. Dosko nale wchłania się w skórę, przyspiesza wchłanianie tłuszczy i innych
składników emulsji w głąb naskórka. Jest składnikiem płynów od żywczych, mleczek, lekkich kremów nawilżających, emulsji do demakijażu, preparatów plażowych, olejków kąpielowych i dezodorantów. Szeroko stosowany w przemyśle perfumeryjnym.
5.
Produkty pszczele
Miód pszczeli — Polska Norma określa go jako produkt spo żywczy wytworzony przez pszczoły z nektaru roślin lub spadzi. Spadź jest sokiem roślinnym, z którego mszyce pobrały części białkowe, a w zamian wzbogaciły go wydalinami własnego organizmu. Kit pszczeli, zwany też propolisem, pszczoły wykorzystują do uszczelniania gniazda, zalepiania otworów i szpar. Istnieją dwie teo rie na temat powstawania kitu pszczelego. Według jednej jest to ży wiczna substancja zbierana przez pszczoły na pąkach drzew (topola) i roślin zielonych. Druga hipoteza mówi, że pszczoły produkują kit z otoczek ziaren pyłkowych, które jako substancję niestrawną, wy dalają. Właściwości fizyczne i skład chemiczny kitu: kleista żywiczna substancja, w temp. 15°C jest twarda i krucha, w temp. 36°C staje się miękka i plastyczna, w temp. 60-70°C rozpłaszcza się jak rzadkie ciasto, a w temp. 80-104°C zaczyna się topić. Rozpuszcza się w spi rytusie, eterze i innych rozpuszczalnikach organicznych. W wodzie rozpuszcza się słabo. Badania wykazały, że kit pszczeli zawiera średnio: - 14% substancji lotnych - 14% domieszek stałych (w tym 11% pyłku) - 17% wosku pszczelego - 6% wosku roślinnego - 10% substancji garbnikowych - 41% żywic
W kicie pszczelim stwierdzono obecność żelaza i różnych mikro elementów, takich jak miedź, mangan, cynk, kobalt i inne. Zdaniem niektórych uczonych w kicie należy rozróżnić dwie od rębne substancje: - właściwy kit (propolis), stanowiący mieszaninę wosku, pyłku, ży wic, olejków lotnych i in. - balsam propolisowy (dający się z kitu wyodrębnić) składający się z olejków lotnych, żywic, garbników i wosku roślinnego. W lecznictwie zaleca się stosowanie nie kitu pszczelego, ale bal samu odznaczającego się silniejszymi właściwościami leczniczymi. Kit zebrany z ramek w ulu ugniata się w kulki wielkości orzecha i przechowuje w hermetycznych naczyniach, zabezpieczonych jedno cześnie przed dostępem światła. => Od dawna stosowany w medycynie ludowej jako środek uśmierza jący bóle. Oczyszczony kit jest skutecznym środkiem przeciwbakteryjnym i przeciwgrzybicznym w schorzeniach skóry oraz działa regenerująco na nabłonek. Maści propolisowe są bardzo skutecznym środkiem w leczeniu oparzeń, odmrożeń, odleżyn, grzybicy, łuszczycy i wyprysków. Emulsję propolisową sporządzoną z 10-20% roztworu spirytuso wego (1 cm takiego roztworu miesza się z 200 cm wody) stosuje się w leczeniu przewlekłych zapaleń gardła oraz przewodu pokar mowego (zapalenie nabłonka jelit). 3
3
Nie oczyszczone preparaty propolisowe mogą wywoływać uczulenie. Skład maści propolisowej (do użytku zewnętrznego): - 1 0 - 1 2 g propolisu (w postaci czystego roztworu spirytusowego w proporcji 0,25 1 spirytusu na 50 g kitu) - 20 g lanoliny - 6 8 - 7 0 g białej wazeliny
P y ł e k kwiatowy — składa się z męskich komórek rozrodczych roślin nasiennych, tworzących się w pylnikach kwiatowych. Pyłek kwiatowy zawiera: białko, tłuszcze, węglowodany, skład niki mineralne i witaminy. Zbierany i uformowany przez pszczoły w postaci tzw. obnóży (grudki pyłku zwilżone miodem lub nekta rem) ma barwy zależnie od gatunku rośliny, z której pochodzi: żółtą w różnych odcieniach (najczęściej), szarobiałą, pomarańczową, czer wonawą, zielonkawą lub niebieską. Pyłek kwiatowy jest w ulu przez pszczoły ubijany, powlekany warstewką miodu i zasklepiany woskiem, co chroni go przed dostę pem powietrza. W takiej postaci nazywany jest pierzgą i stanowi zapasowy pokarm pszczół. Pyłki kwiatowe wczesne (wiosenne) z sadów, rzepaku, a także późne, np. z gryki, koniczyny czerwonej, mają bardzo dużą wartość odżywczą, dietetyczną i regenerującą. Pyłek można spożywać w ilości ok. 20 g dziennie. Przy kuracji miesięcznej zwiększa się dawkę pyłku do 3 0 - 3 5 g dziennie. Łyżka stołowa (płaska) mieści ok. 15 g suchego pyłku. Stosując pyłek lub pierzgę w mieszaninie z miodem, co jest najbardziej godne polece nia, trzeba dawki odpowiednio zwiększyć. Wszelkie kuracje należy zaczynać od małych dawek. Maseczka pyłkowa regenerująca i upiększająca: 2. łyżki stołowe miodu, 1. żółtko, 1. łyżka stołowa twarogu, 1.-2. łyżki świeżego pyłku. Składniki należy wymieszać dokładnie na jednolitą masę i na łożyć na oczyszczoną skórę twarzy. Maseczkę trzymać przez 25 min, a następnie zmyć letnią wodą.
6.
Balsamy i żywice
Balsamy — substancje pokrewne olejkom. Są to wydzieliny ro ślin (drzew), będące naturalnymi roztworami żywic w olejkach ete rycznych. Żywice — naturalne polimery, wydzieliny niektórych roślin, wie loskładnikowe mieszaniny związków aromatycznych, kwasów, alko-
holi, estrów i węglowodorów. Wykazują silne właściwości antyseptyczne, przeciwzapalne i ściągające. Żywica sosnowa — otrzymuje się z niej olejek terpentynowy i ka lafonię. Balsam sosnowy — stosowany jest do wyrobu soli i płynów kąpie lowych, maści dermatologicznych, środków do odświeżania powietrza i płynów do zmywania naczyń. Balsamy: Kanada, Oregon, Ladanum (stosowany jako środek zapachowy przypominający ambrę, fiksator), tolutański (wybiela, odkaża i wygładza skórę, środek zapachowy, fiksator), peruwiański (podobne zastosowanie), kopaiwa (duże powinowactwo do keratyny włosa, stosowany do pielęgnacji suchych i zniszczonych włosów). Żywice: benzoesowa — styraks (stosowana do aromatyzo wania mydeł, pudrów, kremów, żeli, fiksator, konserwuje i prze dłuża trwałość kremów), Olibanum — kadzidło (składnikiem jej jest olejek eteryczny wykorzystywany do perfum o nucie egzotycznej, orientalnej, zastępuje droższą ambrę), damara (fiksator), bursztyn (służy do wyrobu mleczka, np. „Izis", o działaniu zmiękczającym i nawilżającym cerę suchą i łojotokową, oraz do sporządzania kre mów i maseczek).
7.
Syntetyczne i naturalne substancje zapachowe
Pojęcie zapachu trudno zdefiniować. Rodzaj zapachu określamy najczęściej przez porównanie go ze znanymi zapachami spotykanymi w przyrodzie. Mówimy, że dana substancja ma zapach kwiatu ja śminu, róży, grzybów, zwierzęcy itp. Związki zapachowe naturalne i syntetyczne, w postaci odpowiednich kompozycji, mają zastosowa nie w przemyśle perfumeryjnym, kosmetycznym i spożywczym. Kolebką substancji zapachowych od czasów starożytnych był Wschód, później Egipt i Grecja. W średniowieczu zaniechano używa nia substancji zapachowych. Dopiero w epoce Odrodzenia nastąpiło
odrodzenie się perfumerii. Substancje zapachowe zaczęto stosować we Włoszech, a następnie Francji. Pierwszymi substancjami zapachowymi były produkty naturalne pochodzenia roślinnego i zwierzęcego: żywice, balsamy, olejki, piżma, ambra czy cybet. Rozwój chemii w XIX i XX wieku objął swoim za sięgiem również chemię związków zapachowych. Z surowców natural nych zaczęto wyodrębniać związki zapachowe, a następnie określać ich budowę. Poznanie budowy naturalnych substancji zapachowych pozwoliło z kolei opracować metody ich syntezy. Z czasem poznano wiele innych substancji zapachowych, nie mających swych odpowied ników w świecie naturalnym (np. piżma nitrowe, hydroksycytronellal, aldehyd cyklamenowy), lecz wykazujących niezwykle cenne wła ściwości zapachowe. Wypierają one substancje zapachowe pochodze nia zwierzęcego z powodu ich wysokiej ceny, a przede wszystkim ze względu na ochronę zwierząt. Zapach związku zależy od budowy łańcucha węglowego lub pier ścienia, od obecności wiązań nienasyconych pomiędzy atomami (po dwójnych lub potrójnych), jak również od obecności i rodzaju grup funkcyjnych (aldehydowa, ketonowa, hydroksylowa, estrowa, itp.) oraz sposobu rozmieszczenia ich w cząsteczce.
7.1.
Węglowodory
Niewiele tych związków ma przyjemne zapachy, np. l i m o n e n — zapach pomarańczy, m e n t a n — o zapachu mięty, czy difenylom e t a n posiadający zapach geranium o nucie pomarańczowej (tani komponent stosowany głównie do wyrobu mydeł toaletowych).
CH3
mentan
difenylometari'
7.2.
/?-bromostyren
Fluorowcopochodne
Nieliczne związki z tej grupy mają przyjemny zapach, np. /3-bromostyren ma intensywny zapach o nucie hiacyntowej.
7.3.
Alkohole
Mają szerokie zastosowanie w przemyśle kosmetycznym i perfu meryjnym jako substancje zapachowe oraz rozpuszczalniki perfum i wód toaletowych. W przemyśle perfumeryjnym stosowane są jako substancje zapachowe alkohole tłuszczowe o łańcuchach prostych lub rozgałęzionych, nasyconych lub nienasyconych, zawierające w czą steczce od 6. do 14. atomów węgla. Nie nadają kompozycji cha rakterystycznego bukietu, lecz są czynnikiem wnoszącym świeżość i żywość. Cennym surowcem są też alkohole cykliczne, np. mentol, a-terpineol, oraz alkohole aromatyczne stosowane również do pro dukcji zapachowych estrów. Przykłady: - n-heksanol — występuje w jabłkach, poziomkach, geranium, fiołku, lawendzie. Ma zapach tłuszczowo-owocowy i znajduje za stosowanie w niektórych kompozycjach kwiatowych; - 2-oktanol — o świeżym, cytrusowym zapachu z nutą róży her bacianej. Ma zastosowanie w wielu kompozycjach zapachowych; - alkohol benzylowy — świeży, aromatyczny, jaśminowy zapach, przy dłuższym przechowywaniu przybiera zapach migdałowy. Ma zastosowanie w wielu kompozycjach kwiatowych: jaśmin, bez, hiacynt, gorzki migdał.
117
WYBRANE ZWIĄZKI WPROWADZONE W OSTATNICH LATACH.
- alkohol /3-fenyloetylowy — o zapachu różanym. Jest podstawą różnych kompozycji kwiatowych, np. kwiat pomarańczy, jaśmin. - alkohol anyżowy — o zapachu kwiatowym. OH
OCH alkohol anyżowy
3
alkohol benzylowy
7.4.
alkohol /^-fenyloetylowy
Aldehydy
W przemyśle perfumeryjnym znalazły szerokie zastosowanie jako substancje zapachowe oraz jako półprodukty do syntezy innych związków zapachowych. Pomimo małej trwałości (duża podatność na utlenianie, polime ryzację i kondensację) należą do ważniejszej grupy związków zapa chowych i stosowane są w mniejszych lub większych ilościach niemal we wszystkich kompozycjach perfumeryjnych. W roztworach alkoho lowych (wody kolońskie, kwiatowe, perfumy itp.) wykazują większą trwałość niż w stanie wolnym. Zapach aldehydów jest zbliżony do zapachu odpowiednich alkoholi, ale znacznie silniejszy (grupa alde hydowa jest silniejszym osmoforem niż alkoholowa). Niższe aldehydy mają silny, drażniący, nieprzyjemny zapach (np. HCHO, CH CHO). W miarę wzrostu długości łańcucha zapach ich staje się łagodniej szy i w związkach zawierających 8 - 1 2 atomów węgla w cząsteczce przybiera przyjemną nutę tłuszczowo-kwiatową. Wyższe aldehydy 3
posiadają slaby zapach, który w miarę dalszego wzrostu łańcucha zanika. Aldehydy o łańcuchach węglowych rozgałęzionych wykazują znacznie silniejszy i przyjemniejszy zapach niż odpowiadające im aldehydy o prostych łańcuchach. Przykłady: - aldehyd benzoesowy — o zapachu migdałowym (zastosowanie głównie w aromatach spożywczych); - aldehyd p-metylobenzoesowy — o zapachu kwiatowym; - wanilina — cenny składnik perfum, nadaje przyjemny, słodki bukiet. Stosowana również w preparatach kosmetycznych do pie lęgnacji jamy ustnej jako środek smakowy; - aldehyd cyklamenowy (cyklamal) — bardzo cenny synte tyczny związek zapachowy (nie wykryty w przyrodzie) stosowany w wielu kompozycjach perfumeryjnych (cyklamen, bez, konwalia, fiołek) i do mydeł.
aldehyd benzoesowy
7.5.
aldehyd p-metylobenzoesowy
wanilina
aldehyd cyklamenowy
Ketony
Liczna grupa związków o wielkiej różnorodności zapachów. Inten sywność zapachu ketonów słabnie ze wzrostem liczby atomów węgla w cząsteczce. Ketony zawierające powyżej 18 atomów węgla są na
ogół bezwonne. Najprostszy keton — aceton posiada charaktery styczny eterowy zapach. Przedłużanie łańcucha węglowego polepsza zapach, np. keton diamylowy ma zapach owocowy. Ketony alifatyczno-aromatyczne mają bardzo ładne zapachy i znajdują szerokie zastosowanie w perfumerii, np. acetofenon (ke ton metylofenyIowy) — stosowany w kompozycjach zapachowych do mydeł oraz w kompozycjach perfumeryjnych o zapachu garde nii, głogu, akacji, orchidei i innych. O O
O
*CH H3C
CH3 aceton
7.6.
H11C5
3
C5H11
keton diamylowy
acetofenon
Estry
Jedna z najliczniejszych grup substancji zapachowych. Zapach estrów jest znacznie silniejszy niż odpowiednich kwasów i alkoholi, z których są one otrzymywane. Moc i charakter zapachowy estrów zależy od wielkości cząsteczki. Do 5 atomów węgla w cząsteczce wy kazują zapach eterowy, w miarę wzrostu cząsteczki przechodzi on w kwiatowo-owocowy. Przykłady: - mrówczan etylu — zapach eteryczny, w roztworze rozcieńczo nym zapach rumowy; - maślan etylu — zapach ananasowy; - octan geranylu — występuje w kompozycjach zapachowych typu róża, lawenda i lilia; - octan etylu — stosowany w wodach kolońskich i kompozycjach typu magnolia, rezeda, cyklamen, w celu nadania im świeżości; , - benzoesan n-heksylu — zapach soku gałązek cyprysu, stoso wany w kompozycjach typu ambra i chypre.
120
CHEMIA KOSMETYKÓW.
O H
—
O
C
H
3
—
7
O—C2H5
C
O
y
H
3
—
O—C2H5
mrówczan etylu
maślan etylu
O—C10H17
octan geranylu O
o
"C6H13
CH —c; 3
X
O-C H 2
5
octan etylu
7.7.
benzoesan n-heksylu
Etery
Pochodne alkoholi, w których wodór z grupy hydroksylowej (—OH) jest podstawiony grupą alkilową lub arylową [R-O—R (Ar)]. Niektóre z nich odznaczają się przyjemnymi zapachami: różanym, konwaliowym, goździkowym, eukaliptusowym. Eugenol (główny składnik olejku goździkowego) i izoeugenol mają duże zastosowanie w przemyśle perfumeryjnym i kosmetycznym jako substancje zapa chowe oraz jako środki dezynfekcyjne w preparatach do pielęgnacji jamy ustnej i w stomatologii. Eter difenylowy w rozcieńczeniu ma zapach geranium. Jest to jeden z najtańszych środków zapachowych stosowany jako składnik kompozycji kwiatowych do perfumowania mydeł. L
CH2CH=CH2
OCH OH eugenol
CH=CH—CH3
OCH
3
3
\ =
OH izoeugenol
eter difenylowy
WYBRANE ZWIĄZKI WPROWADZONE W OSTATNICH LATACH.
7.8.
121
Terpeny
Są to węglowodory o ogólnym wzorze ( C H ) . Można je uważać za pewną wielokrotność izoprenu (CsHs) stanowiącego podstawową cegiełkę szkieletu. 5
8
n
=
H^C^^ C H — C C r i 2 CH
3
izopren
W zależności od ilości izoprenowych cząsteczek dzieli się terpeny na: - monoterpeny (n = 2), - seskwiterpeny (n = 3), - dwuterpeny (n = 4), - politerpeny. Monoterpeny i seskwiterpeny odznaczają się przyjemnymi zapa chami. Terpeny występują w kwiatach, pąkach, liściach, łodygach, korzeniach i innych częściach roślin. Stąd pozyskiwane są z surow ców naturalnych, ale również na drodze pełnej syntezy chemicznej. Przykłady: Geraniol i nerol są to alkohole terpenowe o jednakowym wzorze sumarycznym (CioHigO) z dwoma wiązaniami podwójnymi. - geraniol — ma zapach kwiatu róży i geranium. Powszechnie stosowany w kompozycjach zapachowych typu: róża, geranium, jaśmin, bez, lawenda i inne. Stosowany jest do perfumowania mydeł toaletowych, kremów, pudrów i innych kosmetyków; - nerol — również ma zapach różany, lecz delikatniejszy i świeży. Podstawowy składnik olejku różanego. Używany do droższych i bardziej luksusowych kompozycji. Jest kilkakrotnie droższy od geraniolu. - cytronellol (C10H20O) — alkohol terpenowy o jednym wiązaniu podwójnym. Powszechnie stosowany w perfumerii do kompozycji
kwiatowych: róża, konwalia, lawenda, bez, orchidea, w wodach kolońskich i mydłach. - farnezol (C15H26O) — alkohol terpenowy o trzech wiązaniach podwójnych. Jest naturalnym komponentem najpiękniejszych kwiatowych zapachów. Ma słaby, ale trwały zapach konwalii. Za pach jest wyraźny w dużym rozcieńczeniu farnezolu. Jest drogi i z tego względu stosowany do luksusowych perfum w kompozy cjach typu: konwalia, róża, tuberoza, ylang-ylang, lipa i innych. - m e n t o l (C10H20O) — alkohol terpenowy występujący w olejku mięty pieprzowej. Ma silnie orzeźwiający zapach i smak. Stoso wany do aromatyzowania past do zębów i preparatów orzeźwia jących. - j o n o n y (C13H20O) — ketony terpenowe cykliczne o zapa chu drewna cedrowego, przechodzącym po rozcieńczeniu w za pach fiołkowy. Należą do najcenniejszych substancji stosowanych w perfumerii. Znajdują zastosowanie w kompozycjach kwiato wych: fiołek, róża, cyklamen, chypre, kompozycje fantazyjne. Jo nony występują w wielu olejkach eterycznych, przy czym prze waża a-jonon.
mentol
a-jonon
/3-jonon
- irony — związki o budowie podobnej do jononów, często okre ślane mianem 6-metylojononów. Podobnie jak jonony, występują w odmianach izomerycznych, różniących się położeniem wiązania podwójnego. Pozyskiwane z olejku irysowego oraz otrzymywane metodą syntezy. Mają przyjemny fiołkowy aromat, są cennymi składnikami perfum.
H C CH 3
H C CH
O
3
3
CH3
HC 3
O
3
H3C
CH
3
3 /?-iron
a-iron
H C CH 3
3
O CH
HC 3
3
7-iron
7.9.
Związki o zapachu piżma
Są to naturalne i sztuczne substancje, często różniące się od siebie pod względem chemicznym, posiadające jednak typowy, charaktery styczny zapach piżma. Nie ma prawie kompozycji zapachowej, która nie zawierałaby związków o zapachu piżma ze względu na ich nad zwyczajne zdolności utrwalające i bukietujące. Już w czasach sta rożytnych piżmo, ambra i olejek różany należały do podstawowych składników kompozycji zapachowych. Związki o zapachu piżma produkowane są przez świat zwierzęcy i roślinny (głównie piżmowce żyjące w Tybecie, Birmie, Chinach i Mongolii, ale również bobry, piżmaki, borsuki, tchórze, skunksy, niektóre gatunki świń). Niektóre gady, np. aligator południowoame rykański i odmiana chrabąszcza angielskiego, są również producen tami substancji o tym zapachu. Związki te od wielu lat produkowane są syntetycznie. Ze względu na budowę chemiczną można podzielić je na następujące grupy: 7
- związki makrocykliczne, np.: C)is—CH—
CH2v
CH2—
C H — (CH2)7K
|
co I
(CH2)nCH2
CH v 2
co I
CH —cybeton (CH2)7
co
(CH2)n—CH2 egzalton
muskon nitrowe pochodne benzenu, np.: CH
CH
3
0 N
,N0
(CH ) C
^CH
2
3
3
N0
3
0 N
N0
2
2
CH
H C 3
2
OCH;
3
C(CH ) 3
2
piżmo ksylenowe
3
H3
piżmo ambretowe
CH3
° CT
piżmo ketonowe
nitrowe pochodne indami, np.: ,CH -CH
O N.
3
2
3
H C 3
Hv 3
N0
indan
CH
2
3
piżmo moskenowe
pochodne indanu nie zawierające grup nitrowych, np.: rC H
H C^ 3
3
CH
3
^CH
3
O.
C CH3
^ V
H3C CH3 fantolid
3
- steroidy — związki o zapachu piżma wyodrębnione z gruczołów nasiennych świń, np.: CH
3
androsten
C y b e t o n stosowany jest do luksusowych perfum jako utrwa lacz i komponent zapachowy. Podobne zastosowanie i właściwości ma muskon. Egzalton stosowany jest do drogich perfum fantazyj nych i kwiatowych, którym nadaje świeżą i żywą nutę. Jest również doskonałym utrwalaczem. P i ż m a nitrowe są tańsze, stosowane do kompozycji zapacho-. wych mydeł toaletowych i tańszych kosmetyków. Są doskonałymi utrwalaczami. Na przykład piżmo ketonowe stosowane jest do kom pozycji typu orientalnego.
7.10.
Związki o zapachu ambry
Ambra szara — wydzielina niektórych rodzajów kaszalota, znajdowana w morzach południowych w postaci brył o konsysten cji woskowej, barwy żółtobrunatnej do szarej. Produkt ten jest nie zwykle ceniony w perfumerii ze względu na przyjemny, charakte rystyczny trwały zapach i znakomite właściwości utrwalające. Uży wany do luksusowych wyrobów perfumeryjnych w postaci 3% alko holowego ekstraktu. Czysta ambra nie posiada zapachu, powstaje on dopiero z biegiem czasu w wyniku procesów fotooksydacji i autooksydacji w trakcie przebywania jej w morzu lub w czasie dojrzewania jej alkoholowych roztworów.
Najważniejszym składnikiem ambry jest bezwonna substancja, tzw. ambreina, z której w wyniku autooksydacji tworzą się związki nadające ambrze charakterystyczny zapach. Zapach ambry określany jest jako balsamiczny, tytoniu i drewna sandałowego. Obecnie ambra jest nieosiągalna, natomiast jej substytuty wytwarzane są na bazie surowców roślinnych (żywic i balsamów).
ambreina Żywica Ladanum i balsam Olibanum używane są w przemy śle perfumeryjnym w kompozycjach zapachowych o nucie podobnej do ambry.
8.
8.1.
Nowe formy kosmetyczne do pielęgnacji skóry i włosów Ceramidy jako protektory skóry i włosów
W schemacie budowy naskórka występują cztery główne warstwy: podstawowa, kolczysta, ziarnista i rogowa. To właśnie warstwa ro gowa chroni nas przed utratą wody i chemicznym uszkodzeniem. Pierwsza warstwa naskórka — warstwa rogowa (stratum corneum) stanowi rodzaj przeszkody mechanicznej. Z jednej strony za bezpiecza pozostałe warstwy przed uszkodzeniami mechanicznymi i drobnoustrojami, a z drugiej strony reguluje zawartość płynów
ustrojowych, takich jak woda czy krew. Można ją sobie wyobrazić jako ścianę z cegieł, gdzie komórki stanowią cegły, zaś substancją spajającą są lipidy pełniące zasadniczą rolę bariery ochronnej. Na podstawie licznych badań ustalono, że bariera ta składa się z: 40% ceramidów, 25% cholesterolu, 10% siarczanu cholesterolu i 25% wolnych kwasów nienasyconych. Ceramidy stanowią jeden z najważniejszych składników. Cera midy o strukturze podobnej do naturalnych podane zewnętrznie na skórę chorą, np. zakażoną dermatozą, biorą udział w przebudowaniu bariery lipidowej. Czyste ceramidy (aminoalkohole wielołańcuchowe) otrzy muje się przez wielostopniową ekstrakcję materiału zwierzęcego. Również niewielkie ich ilości występują w niektórych roślinach (sło necznik, oliwki) oraz w drożdżach. Syntetyczne otrzymywanie ceramidów analogicznych do natural nych jest niezwykle trudne. Niewielu naukowcom na świecie udało się zsyntetyzować ceramidy o strukturze podobnej do naturalnych. Noszą one nazwę pseudoceramidów. Są tańsze od naturalnych od powiedników. Przykładem pseudoceramidu jest N-oleiloswinganina. Firma L'Oreal proponuje preparat o nazwie Ceramid R, a labora torium Vichy — preceramidy. W ostatnim okresie dzięki inżynierii genetycznej zsyntetyzowano identyczne z ludzkimi ceramidy transgeniczne H.I.C. (Humań Skin Identical Ceramides) wszystkich 7. ty pów. Jako biozgodne łatwo wbudowują się w skórę.
W preparatach kosmetycznych ceramidy pełnią funkcję protek torów (ochraniaczy, obrońców) skóry..
Kosmetyki zawierają ceramidy zwierzęce, roślinne lub pseudoceramidy. Należy podkreślić, że tylko zastosowanie wysokiej czystości ceramidów (roślinnych lub zwierzęcych) gwarantuje ich właściwą ak tywność biologiczną.
CHEMIA
8.2.
KOSMETYKÓW..
Formy kosmetyczne stosowane w pielęgnowaniu dekoltu, szyi i piersi
Pielęgnacja szyi i dekoltu Z wiekiem skóra szyi traci sprężystość i wiotczeje. Do jej pielę gnacji stosuje się kremy nawilżające i odżywcze, które często zawie rają olej z awokado, kiełków pszenicy, sok z cytryny a także z ziół: skrzypu, rozmarynu, przywrotnika lekarskiego. Na polskim rynku znane są preparaty firmy Viehy i polski krem szałwiowy. Stosowane są również toniki, których dobrym reprezen tantem jest tonik firmy Dax Cosmetic na wyciągach z roślin powo dujących delikatne zamykanie i zwężanie porów skóry oraz jej nawil żanie i odświeżenie. Firma Polfarmex opracowała nowe formy kosmetyczne — żele i toniki do pielęgnacji szyi i dekoltu. 1. Żel do pielęgnacji szyi i dekoltu Skład: karboksymetyloceluloza woda destylowana kwas mlekowy nipagina M ekstrakty skrzypu, rozmarynu lub przywrotnika olej awokado olej z kiełków pszenicy baza zapachowa 2. Tonik do pielęgnacji szyi i dekoltu Skład: 40% roztwór etanolu kwas mlekowy nipagina M ekstrakt skrzypu, rozmarynu lub przywrotnika olej awokado olej z kiełków pszenicy baza zapachowa *Quantum satis (łac), ile trzeba, dostateczna ilość.
2,00 q.s.* 0,10 0,10 5,00 2,00 2,00 0,05 100^0 q.s. 0,10 0,10 5,00 1,00 1,00 0,05 100,00
W Y B R A N E ZWIĄZKI W P R O W A D Z O N E W O S T A T N I C H L A T A C H .
129
Pielęgnacja piersi Niezależnie od wielu zabiegów (ćwiczenia gimnastyczne, odpo wiednie kąpiele) ważną rolę w pielęgnacji piersi odgrywają kosme tyki. We francuskich wytwórniach kosmetyków stosuje się, między in nymi, zestawy ziołowe w postaci kremów lub balsamów do pielęgnacji piersi: - na pojędrnienie biustu — szałwia, bluszcz, przywrotnik lekar ski, rzepik; - na rozwój piersi — żeńszeń, olej z orzechów laskowych, wosk pszczeli; - na zmniejszenie i pojędrnienie biustu — bluszcz, kupalnik górski, skrzyp. Wiele firm stosuje również wyciągi z glonów morskich, które wni kają głęboko w tkanki, likwidują miejscowe otłuszczenie i powodują poprawienie kształtu biustu oraz jego ujędrnienie. Firma Edelle opracowała w laboratoriach morskich we Francji kremy „Algobuste" i „Algoline". Firma Pullana produkuje kremy o właściwościach powiększania i pojędrniania piersi wyłącznie ze środków roślinnych znanych w tra dycyjnej medycynie chińskiej. W ich skład wchodzi: krokosz barwier ski (zwiększający ilość tlenu w tkankach), chmiel (reguluje ilość estro genów (hormonów kobiecych), mających wpływ na wielkość biustu) oraz chińska angelika i lilia. Testy kliniczne wykazały, że kremy o ww. składzie efekt pojędrnienia i powiększenia biustu dają po trzech ty godniach. Na polskim rynku firma Polfarmex produkuje trzy rodzaje kre mów o następującym składzie: 1. Kremy pojędrniające biust baza kremowa kwas mlekowy nipagina M
q.s. 0,10 0,10
ekstrakt szałwi lub przywrotnika baza zapachowa 2. Kremy na rozwój piersi baza kremowa kwas mlekowy nipagina M ekstrakt żeńszenia lub chmielu olej z orzechów laskowych wosk pszczeli
5,00 0,05 100,00 q.s. 0,10 0,10 5,00 5,00 5,00 100,00
3. Kremy na zmniejszenie i pojędrnienie piersi baza kremowa q.s. kwas mlekowy 0,10 nipagina M 0,10 ekstrakt z arniki lub skrzypu 5,00 100,00
8.3.
Preparaty kosmetyczne do zwalczania cellulitisu
Cellulitis, tzw. „skórka pomarańczowa" to powiększone komórki tłuszczowe, w których składowane są końcowe produkty prze miany materii.
Kosmetyki zwalczające cellulitis mogą mieć bardzo różną konsy stencję. Obok kremów występują płynne lotiony i emulsje oraz roz maite żele i balsamy, ciężkie i tłuste kremy, sztyfty w postaci roll-on lub wosk. Bywają również płyny w ampułkach. W skład tych preparatów wchodzą różne substancje roślinne, en zymy, ekstrakty zwierzęce a także proteiny, aminokwasy, tłuszcze oraz alkohole.
Skuteczność działania tych preparatów zależy w dużej mierze od zawartych w nich substancji czynnych. Często stosuje się olejki — lawendowy, rozmarynowy, z lebiodki i kopru włoskiego, które przed użyciem należy rozcieńczać olejem nośnikowym (olej roślinny). Do tych preparatów wprowadza się również ekstrakt z czerwonych alg, miłorzębu japońskiego (Gingko biloba), a także koenzym Q. Drenaż składników czynnych ułatwiają ekstrakty roślinne z ko pru, wiązówki błotnej, czarnej porzeczki i pora, a ujędrnienie skóry i tkanek uzyskuje się stosując ekstrakty skalnicy lub skrzypu. Olejki eteryczne również ułatwiają penetrację wszystkich tych składników. Wyżej wymienione składniki należą do pierwszej grupy pobu dzającej krążenie krwi (wywołują zaczerwienienie skóry i uczucie ciepła). Zawarta w tych preparatach histamina, kwasy garbnikowe oraz olejki eteryczne pobudzają tkankę skórną i leżące pod nią po wierzchniowe naczynia krwionośne. Delikatne naczynia włosowate poszerzają się i pobierają więcej tlenu, powodując bardziej aktywny przepływ świeżej, bogatej w produkty odżywcze, krwi tętniczej. Jed nak przy zaawansowanym stadium cellulitis, wówczas gdy komórki są zanieczyszczone przez produkty końcowe przemiany materii, środki poprawiające krążenie niewiele mogą pomóc. Mogą one jedynie zmo bilizować spalanie i zredukować zapas tłuszczów. Nie spowodują jed nak odpływu produktów końcowych przez układ limfatyczny. Efekt taki można osiągnąć stosując delikatne kremy i emulsje drugiej grupy — uaktywniające odpływ limfy. Najczęściej są to kompleksy ro ślinnych substancji czynnych, zawierających wyciągi z bluszczu, ar niki, nagietka i żywokostu. Powodują one nie tylko stymulację skóry, jej odnawianie się, ale także sprzyjają gojeniu się ran i wywierają pozytywny wpływ na system limfatyczny podczas procesu wydala nia. Istnieje też grupa preparatów autostymulujących, która umoż liwia organizmowi lepsze spalanie tłuszczów i przetwarzanie ich w energię. Ich bazę stanowi metionina i lizyna oraz witamina B i żelazo. Do roślin uaktywniających odpływ limfy należy również caprus, zwany krwawym kwiatem z Peru. Jest on bogaty w wit. C i zawiera 6
enzym mirozynę, który eliminuje tłuszcz. Inną rośliną jest skalnica, zawierająca w liściach wszystkie oligoelementy ujędrniające, a także składniki roślinne, które wzmagają metabolizm. Ekstrakt z rośliny Garoinia Cambogia posiada właściwości wstrzymywania lipogenezy (formowania się tłuszczów), wzmaga „spalanie kalorii" i reguluje apetyt. r
8.4.
Formy kosmetyczne hamujące wydzielanie potu
Dezodoranty mają podwójne działanie: zmniejszają ilość wydala nego potu oraz usuwają zapach, który jest następstwem bakteryjnego rozkładu potu. W celu zmniejszenia pocenia się najczęściej stosowane są związki glinu. Aby utrudnić bakteryjny rozkład potu, stosuje się substancje hamujące wzrost bakterii rozkładających pot, np. heksachlorofen i bitrionol. Z produktów naturalnych stosuje się do dezodorantów tymianek, rozmaryn i szałwię. Do przecierania stóp i rąk można stosować płyny zawierające formalinę, chlorek glinu lub kwas glutarowy. Do kąpieli miej scowych stosuje się nadmanganian potasu, wywar z igliwia so snowego albo kory dębowej. Firma Polfarmex z Kutna produkuje hydrożele zawierające eks trakty z tymianku, szałwi i rozmarynu w połączeniu z 80% bez wodnym roztworem chlorku glinu w alkoholu etylowym. Sole glinu, działające przeciwpotowo, nie wnikają w głębsze warstwy skóry, lecz reagują z warstwą rogową i powodują zwężanie ujść gruczołów poto wych. Ich nadmiar może jednak spowodować odczyn zapalny i obrzęk w obrębie gruczołów. W związku z tym stosowanie soli glinu powinno być ograniczone. Stosuje się też ekstrakty z szałwi lekarskiej, zawierające dodat kowo m.in. tujon, cyneol i kamforę, które mają działanie dezyn fekujące, ściągające i anty biotyczne.
W Y B R A N E ZWIĄZKI W P R O W A D Z O N E W O S T A T N I C H L A T A C H .
Zestawienie ekstraktów roślinnych z chlorkiem glinu daje sku teczną, nową formę kosmetyczną o działaniu przeciwpotowym.
Hydrożel 1. 2. 3. 4.
z ekstraktem z rozmarynu karboksymetyloceluloza woda destylowana ekstrakt glikolowy rozmarynu 15% roztwór chlorku glinu w 7,5% roztworze etanolu 5. nipagina M 6. baza zapachowa
2,00 q.s. 5,00
80,00 0,10 0,05 100,00 Wykonanie: w 10 częściach wody rozpuszcza się pozycje 3, 4, 5 i dodaje podczas mieszania do uprzednio przygotowanego hydrożelu (rozpuszczona karboksymetyloceluloza w wodzie). Następnie całość miesza się do konsystencji hydrożelu.
8.5.
Pudry o właściwościach przeciwzapalnych
Pudry mają zadanie zabezpieczać skórę przed szkodliwym wpły wem warunków atmosferycznych, wchłonąć nadmiernie wydzie lający się pot i łój oraz maskować defekty skóry.
Pudry powinny posiadać i charakteryzować się: - dobrymi właściwościami kryjącymi, aby maskować defekty skóry, chropowatość i zbyt poszerzone pory; - dobrym przyleganiem do skóry, zdolnością absorbowania wody i tłuszczu; - odpowiednim poślizgiem, który nadaje skórze gładkość. Pod kątem tych właściwości dobierane są składniki pudrów.
Pudry są mieszaniną wielu sproszkowanych składników i zawie rają: tlenek cynku, stearynian cynku, magnezu i tytanu, talk, kwas borny, skrobię pszenną i ryżową oraz barwniki i skład niki zapachowe. Obecnie niektóre firmy produkują bardzo drobno sproszkowane pudry bezbarwne. Ostatnim osiągnięciem w tej dziedzinie jest puder firmy Guerlain. Pudry mają duże zastosowanie w dermatologii w podostrych sta nach zapalnych, bez sączenia. Szczególnie ważnym problemem jest zabezpieczenie skóry przed otarciem i maceracją w przypadku nałożenia na pewną część ciała opatrunku gipsowego. Do zastosowania pod gips nadają się tylko pudry sypkie, wiążące wilgoć i zwiększające powierzchnię parowania skóry, a tym samym wywierające działanie chłodzące. Można je sto sować na skórę owłosioną. W pudrach tego typu stosuje się związki biologicznie aktywne, np. saponiny lub bisabolol o działaniu prze ciwzapalnym. Wybrane rodzaje pudrów i ich skład:
1. 2. 3. 4.
I. Puder rumiankowy tlenek cynku 6g kwas borny Ig 0,2 g suchy ekstrakt rumianku talk do 30 g
1. 2. 3. 4.
II. Puder brzozowy tlenek cynku 6g kwas borny Ig 0,2 g suchy ekstrakt brzozy talk do 30 g
1. 2. 3. 4.
III. Puder magnezowy węglan magnezu tlenek cynku kwas borny talk do
Ig 6g Ig 30 g
Ad I. W tym przypadku znaczenie lecznicze ma olejek eteryczny zawarty w koszyczkach rumianku, którego zawartość wynosi od 0,3 do 1,2%. Olejek zawiera azulen (6-18%) o działaniu przeciwalergicznym i przeciwzapalnym. Rumianek jest środkiem regenerującym skórę, łagodzi podrażnienia, używany jest do kąpieli i pielęgnacji wło sów. Rumianek i jego przetwory (olejek i azulen) są również cenio nymi składnikami kremów, mydeł, maseczek, szamponów rozjaśnia jących, dodatków do kąpieli itp. Użycie suchego ekstraktu rumianku jest oryginalnym wprowadzeniem tego składnika, o działaniu prze ciwzapalnym, do receptury pudru. Ad II. Znaczenie lecznicze mają tu liście lub pąki brzozy, które zawierają związki czynne: flawonidy, garbniki katechinowe, sa poniny, żywice, kwasy organiczne, olejek eteryczny. Liście i pąki brzozy wykazują działanie przeciwzapalne. A d III. Cennym składnikiem pudrów jest węglan magnezu, który zapewnia prawidłową absorpcję, co jest szczególnie istotne w pielęgnacji skóry delikatnej i pod opatrunkiem gipsowym. Ogólny sposób sporządzania pudrów: Sproszkowane surowce (cząstki nie większe niż 0,5 mm) wprowa dza się do mieszalnika grawitacyjnego i prowadzi proces mieszania przez 2 godziny. Uzyskany w taki sposób puder mianuje się (oznacza) na zawartość związków biologicznie aktywnych. Właściwości niektórych podstawowych składników pudrów: - tlenek cynku — pełni rolę składnika myjącego oraz zwięk sza przyczepność pudru. Ma właściwości ściągające i z tego względu stosowany jest w różnych preparatach farmaceutycznych do użytku zewnętrznego, - kwas borny (ortoborowy) (występuje w przyrodzie w postaci minerału sassalinu) — służy jako substancja wypełniająca oraz poślizgowa, a także jako antyseptyk o właściwościach bakterioi grzybobójczych, - talk (sproszkowany i oczyszczony naturalny krzemian magnezu) — wywiera działanie przeciwstatyczne, antyadhezyjne (przeciw działa oddziaływaniu międzycząsteczkowemu) i dlatego stoso-
wany jest jako substancja poślizgowa. Jego kryształy rozdzie lają się łuskowato i przy minimalnym tarciu łatwo przesuwają się względem siebie. Ponadto talk działa hydrofobizująco (prze ciwdziała wchłanianiu wody) oraz adsorpcyjnie (gromadzenie się innych substancji na powierzchni cząsteczek talku). Ma on duże zastosowanie również w produkcji zasypek.
IV.
Substancje trujące, których nie wolno stosować w preparatach kosmetycznych. Ogólne ograniczenia stosowania surowców i półproduktów w kosmetyce
1. P i e r w i a s t k i : rtęć (Hg), miedź (Cu), arsen (As), ołów (Pb), cynk (Zn), kadm (Cd). 2. Związki chemiczne: rozpuszczalne sole baru, np.: chlorek baru (BaCLż), azotan (V) baru (Ba(NOa)2) —silne trucizny; związki cynku, np.: tlenek cynku (ZnO) — tylko do użytku zewnętrznego; inne sole metali ciężkich, takich jak Pb, Hg, Cd, As, Cu, Sr, Co, Bi, Ni, które występują przede wszystkim w barwnikach kosmetycznych. Szczególnej kontroli podlega zawartość: arsenu ^ 10 ppm; ołowiu ^ 50 ppm; miedzi ^ 100 ppm*. Niedopuszczalna jest w barwnikach obecność Hg, Cd, Ba, amin aromatycznych oraz węglowodorów policyklicznych. Zabronione jest stosowanie w preparatach kosmetycznych surow ców zanieczyszczonych związkami mutagennymi i rakotwórczymi; dotyczy to zwłaszcza przetworów naftowych. Tradycyjnie stosowane w kosmetyce przetwory naftowe, takie jak: olej parafinowy, wazelina, oczyszczona nafta itp. mogą być używane tylko wtedy, gdy nie za wierają nawet śladowych ilości działających rakotwórczo związków *ppm (ang. — parts per million), część na milion.
aromatycznych. Świadectwo o nieobecności związków aromatycznych należy również przedstawić ubiegając się o zezwolenie na stosowanie pigmentów opartych na sadzy. Odrębnym problemem jest wprowadzanie do środków kosmetycz nych związków stosowanych w lecznictwie, tj. leków. Wiadomo, że jednym z czynników ułatwiających powstawanie uczuleń jest czę sty kontakt z substancją będącą potencjalnym alergenem. W przy padku leków, stały kontakt ze słabym nawet alergenem, wchodzącym w skład kosmetyku, może prowadzić do uczulenia na ten specyfik i tym samym uniemożliwić w przyszłości stosowanie go jako środka leczniczego. Z tego powodu ogranicza się listę leków dopuszczonych do użycia w wyrobach kosmetycznych. Na przykład stosowanie po pularnych do niedawna środków miejscowo znieczulających: benzokainy, lidokainy i innych, jest obecnie zabronione. Istnieją również ograniczenia związane z charakterem zastosowa nia kosmetyku. Najostrzejsze są kryteria oceny składników kosmety ków przeznaczonych do użycia w okolicach oczu, jamy ustnej, nano szonych na błony śluzowe i preparatów przeznaczonych dla dzieci. Bardzo ważnym surowcem wchodzącym w skład większości ko smetyków jest woda. Powinno stosować się wodę destylowaną lub demineralizowaną. W przypadku stosowania wody pitnej należy uzy skać zgodę PZH na podstawie dostarczonych wyników badań che micznych i bakteriologicznych wody pobranej z lokalnej sieci wo dociągowej, które wykonują Terenowe Stacje Sanitarno-Epidemiolo giczne. Istotne znaczenie dla dopuszczenia danego preparatu kosmetycz nego do ogólnej sprzedaży ma wartość pH preparatu. Dopuszczalne wartości wynoszą: - dla kosmetyków nanoszonych na skórę trwale, np. kremów, śmie tanek, toników, kosmetyków upiększających itp. pH od 3,0 do 8,5; - dla kosmetyków nanoszonych na skórę na krótki okres czasu i na stępnie zmywanych, np. mydeł, szamponów, preparatów kąpielo wych itp. pH od 2,0 do 10,5;
- dla preparatów do demakijażu (możliwość kontaktu z oczami) pH od 3,0 do 8,0; - dla preparatów do trwałej ondulacji maksymalne pH = 9,5; - dla depilatorów maksymalne pH = 12,5. 3. Surowce dopuszczone przez Państwowy Zakład Hi gieny do stosowania z ograniczeniami w wyrobach kosme tycznych
Nazwa chemiczna 1 1. Kwas borowy H3BO3 i boraks Na B 0 • 10H O 2
4
7
2
2. Kwas tiogli kolowy i jego sole lub estry
3. Amoniak
Dopuszczalne zastosowanie
Maksymalne dopuszczalne stężenie w wyrobie gotowym [%] 3 a) 5% b) 5%
2 a) zasypki b) środki do hi gieny jamy ustnej c) inne zastoso c) 3% wania a) środki do a) 8% (pH wyro bu 7,0-9,5) trwałej ondu 11% (pH wy lacji dla: robu 7,0-9,5) - ogólnego stosowania - profesjonal nego stoso wania b) depilatory b) 5% (pH wyro bu 7,0-12,5) c) inne środki do c) 2% (pH wyro pielęgnacji bu 7,0-9,5) włosów, usu wane po za stosowaniu 6% w przelicze niu na NH3
Inne ograniczenia i ostrzeżenia 4 a) nie dla dzieci poniżej 3 ro ku życia
a), b), c) — uni kać kontaktu z oczami, w przy padku dostania się preparatu do oczu natych miast przepłukać dużą ilością wo dy i w razie ko nieczności skon taktować się z le karzem a), b), c) — sto sować rękawice ochronne
140
CHEMIA
4. Chlorany metali alkali cznych 5. Meta- i para-fenylenodiamina -metylenodiamina -diaminofenole 6. Nadtlenek wodoru i inne związki zawie rające H 0 2
2
7. Hydrochinon
8. Wodorotlenek sodu i potasu
a) pasty do zę bów b) inne zastoso wanie Utleniające barwniki do wło sów dla ogólnego stosowania
a) środki do wło sów b) środki do skó ry c) środki do utwardzania paznokci d) środki do hi gieny jamy ustnej a) utleniające barwniki do włosów dla sto sowania ogól nego i profe sjonalnego b) do miejscowe go rozjaśnia nia skóry
KOSMETYKÓW.
a) 5% b) 3% 10%
Mogą powodo wać reakcję aler giczną, nie stoso wać do barwienia brwi i rzęs
a) 12%
a), b), c) — chro nić oczy; w przy padku dostania się preparatu do oczu natych miast przepłukać dużą ilością wody
b) 4% c) 2%
d) 0,1%
a) 2%
a) nie stosować do barwienia brwi i rzęs — chronić oczy
b) 2%
b) może wywoły wać uczulenie — przerwać stosowanie a) chronić oczy, może powodo wać utratę wzroku b) chronić oczy
a) usuwanie skó rek wokół pa znokci
a) 5%
b) do regulacji pH w depila torach c) w innych pre paratach
b) zawartość do uzyskania pH max. 12,7% c) w kontakcie ze śluzówką do pH = 8,5, w innych do pH = 11
141
S U B S T A N C J E T R U J Ą C E , K T Ó R Y C H NIE W O L N O S T O S O W A Ć .
9. 1-naftol 10. Chinina i jej sole 11. Rezorcyna
12. Siarczki me tali alkali cznych i ziem alkalicznych
Środki do bar wienia włosów a) szampony b) płyny do wło sów a) utleniające barwniki do włosów b) płyny i szam pony do wło sów
a) depilatory
b) płyny do on dulacji
13. Sole cynku rozpuszczalne w wodzie
14. Fenylosulfonian cynku
15. Azotan srebra
16. Disiarczek selenu
dezodoranty, pły ny ściągające, środki przeciwpotowe wyłącznie do środków do bar wienia brwi i rzęs szampony przeciwłupieżowe
0,5% a) 0,5% b) 0,2% a) 5%
b) 0,2%
Dobrze spłukać włosy po użyciu, nie stosować do barwienia brwi i rzęs, w razie ko nieczności obficie przepłukać wodą włosy.
a) 2% w przeli czeniu na siar kę (pH do 12,7) a) 6% w przeli czeniu na siar kę (pH do 12,7) 1% w przelicze Wyłącznie do użytku zewnętrz niu na Zn nego (pudry, za sypki). Nie wolno stosować do pro dukcji proszków i past do zębów oraz pomadek, gdyż mogą wy wołać zatrucia. 6%
Chronić oczy.
4%
Chronić oczy, na tychmiast prze płukać dużą ilo ścią wody. Chronić oczy, nie stosować na usz kodzoną skórę.
1%
17. Glinowocynkowy chloro wodorotlenek Al Zn(OH) Cl x
4
Nie stosować na podrażnioną lub uszkodzoną skó rę. Zabroniony w aerozolach. Chronić przed dostaniem się do ust i nosa.
20%
4
18. Talk: uwodniony krzemian magnezowy 19. Witaminy: a) A, B , E b) B i , B , B H, PP 5
2
6 |
środki przeciwpotowe
a) wyroby ko smetyczne kontaktujące się ze śluzów-
ką b) wyroby ko smetyczne nie kontaktujące się ze śluzówką
A 500 j . m/g;
Bi, B , B5, B6 — 2
1%; E — 0,3%; H — 0,2%; PP — 2%
V.
Ogólne wytyczne wprowadzania do obrotu wyrobów kosmetycznych Ministrów z 30 maja 1995 roku)
Warunki dopuszczenia kosmetyków do sprzedaży na te renie Polski: Czy kosmetyk może zostać dopuszczony do obrotu handlowego na terenie Polski decyduje Państwowy Zakład Higieny (PZH). Dotyczy to zarówno kosmetyków produkcji polskiej, jak i im portowanych. W obu przypadkach wymagania są prawie identyczne. Dla uzyskania atestu PZH muszą być przedstawione: - próbka wyrobu oraz receptura, - dla wyrobów krajowych wyniki badań mikrobiologicznych, der matologicznych i aplikacyjnych wg określonych wymogów i zasad, - dla wyrobów importowanych atest miejscowych władz sanitar nych oraz wyniki badań chemicznych substancji silnie działają cych, wykonanych przez uprawnioną w Polsce instytucję, tj. Pań stwową Inspekcję Sanitarną, - dla wyrobów importowanych tekst etykiety w języku polskim z opisem sposobu stosowania, gdy zawierają substancje silnie działające lub gdy przeznaczenie wyrobu nie jest ogólnie znane (wymagania te dotyczą także wyrobów polskich). Bardzo istotne są wymagania dotyczące danych o wyrobie i pro ducencie. Na ulotkach informacyjnych i etykietkach muszą być
umieszczone rzetelne informacje dotyczące czasu, miejsca, sposobu produkcji, pochodzenia, składu, jakości, wartości użytkowej oraz działania kosmetyku. Na opakowaniach jednostkowych lub ulotkach powinny być za warte następujące informacje: - nazwa wyrobu, nazwa i adres producenta, - masa nominalna kosmetyku w opakowaniu jednostkowym, a na opakowaniu zbiorczym liczba opakowań jednostkowych, - data przydatności do użycia (miesiąc, rok), w którym przecho wywany kosmetyk działa prawidłowo zgodnie z przeznaczeniem i data produkcji, - numer serii wyrobu umożliwiający producentowi identyfikację partii, z której pochodzi produkt, - szczegółowe wskazówki stosowania kosmetyku i ewentualne ostrzeżenia w związku z działaniem zawartych w kosmetyku sub stancji nieobojętnych dla zdrowia. - napis: „posiada świadectwo PZH", - znak bezpieczeństwa „B" (produkt przyjazny dla środowiska) — dotyczy to szamponów. Wszystkie informacje muszą być podane w języku polskim. Należy zaznaczyć, że w 2002 roku weszła w życie nowa u s t a w a o k o s m e t y k a c h (Dz.U. Nr 42, poz. 473, z dnia 11 maja 2001 roku), która wprowadziła istotne zmiany dotyczące wymogów stawianych wytwórcom i dystrybutorom wyrobów kosmetycznych (patrz str. 345).
VI.
1.
Podział surowców ze względu na ich działanie w kosmetykach
Środki konserwujące
Czystość mikrobiologiczna i odporność na zakażenia kosmetyków jest jednym z ważniejszych problemów przemysłu kosmetycznego. Trwałość mikrobiologiczna kosmetyku zależy od właściwości fi zykochemicznych, struktury fizycznej, zawartości i jakości wody, a także od obecności substancji stanowiących pożywkę dla drob noustrojów (typu opakowania) i zawartości inhibitorów, które unie możliwiają lub spowalniają niekorzystne procesy. Rolę inhibitorów w przemyśle kosmetycznym spełniają następu jące substancje: - związki chemiczne zapewniające stabilność mikrobiologiczną pro duktu, - składniki kosmetyków, które oprócz swoich podstawowych wła ściwości kosmetycznych wykazują mniejsze lub większe działanie bakteriobójcze.
Podstawową funkcją środka konserwującego jest utrzymanie ko smetyku podczas magazynowania i użytkowania w takim stanie mikrobiologicznym, w jakim został on wyprodukowany.
Środki konserwujące stosowane w kosmetyce powinny charakte ryzować się następującymi właściwościami: - brakiem toksyczności i oddziaływania podrażniającego i uczula jącego, - wysoką aktywnością wobec szerokiego spektrum mikroorgani zmów (bakterie Gram-dodatnie i Gram-ujemne, grzyby, w tym drożdże), - wysoką efektywnością działania w niskich stężeniach, - rozpuszczalnością w wodzie, - brakiem wyczuwalnego zapachu, barwy i smaku, - odpornością na dezaktywujące działanie pozostałych składników kosmetyków. Działanie środka konserwującego związane jest z obecnością w nim grup funkcyjnych lub struktur zdolnych do łączenia się z pew nymi czynnymi grupami białek bakteryjnych, a także antagonistycznego oddziaływania na ich enzymy komórkowe. Na wybór i skutecz ność działania środka konserwującego duży wpływ ma pH środowi ska. W środowisku kwaśnym (pH < 7) aktywność wykazują: kwas sorbowy, kwas benzoesowy, kwas dehydrooctowy oraz po chodne fenolowe, tzw. parabeny. Parabeny — estry kwasu p-hydroksybenzoesowego należą do najszerzej stosowanych związków konserwujących w świato wym przemyśle kosmetycznym. Są one aktywne przede wszystkim przeciw grzybom, ale wykazują też pewne działanie bakteriostatyczne. Stosowane powyżej 0,3% masy kosmetyku mogą wywołać podraż nienia. Nie należy stosować estru metylowego, gdyż na skutek hydro lizy istnieje niebezpieczeństwo wydzielenia alkoholu metylowego. Inne stosowane środki konserwujące to: bronopol (2-bromo-2-nitro-l,3-propandiol); kwas sorbowy (konserwant aktywny prze ciw pleśniom, o słabym działaniu antybakteryjnym); Irgasan (do 0,5% zawartości); nipaginy (parabeny, aseptiny — estry
kwasu p-hydroksybenzoesowego) — wykazują działanie bakterio bójcze i grzybostatyczne, uniwersalne środki konserwujące o zaw. 0,3-0,5%; sterinol roztwór 1%, Germal 115 (najczęściej stoso wany po parabenach środek konserwujący w przemyśle kosmetycz nym), skuteczny przeciw bakteriom, nie działający przeciw rozwo jowi grzybów, stosowany w kompozycji z parabenami; Kathon CG (bardzo aktywny, ale jednocześnie toksyczny środek konserwujący, ze względu na rosnące jego zastosowanie jest jednym z najdokład niej przebadanych środków konserwujących pod względem fizykoche micznym, toksykologicznym, a także stabilności i skuteczności dzia łania. Nie zaleca się stosować go w kosmetykach dla dzieci i niemow ląt oraz w kosmetykach stykających się z błonami śluzowymi); fenoksyetanol — wykazuje aktywność przeciw bakteriom i grzybom, stosuje się go łącznie z parabenami; hibitan (chloroheksydyna) — jest środkiem bakteriobójczym, stosowany łącznie ze środkiem grzy bobójczym jako współkonserwantem; kwas salicylowy i jego sole, kwas benzoesowy i jego sole.
2.
Środki antyoksydacyjne
Powszechnym składnikiem preparatów kosmetycznych są lipidy. Ich autooksydacja jest częstym źródłem niekorzystnych zmian, ob jawiających się zmianą barwy, smaku, zapachu oraz rozwarstwia niem się emulsji. Kosmetyki zawierające zjełczałe podłoże tłuszczowe mogą wywoływać uczulenia, podrażnienia skóry i miejscowe stany zapalne. Proces utleniania może być wywołany przez drobnoustroje, enzymy lub bezpośrednim, chemicznym działaniem tlenu z powietrza w obecności metalu, nadtlenku lub innego inicjatora, które mogą wy stępować w kosmetykach, np. ślady metali ciężkich w olejach i tłusz czach, te z kolei mogą katalizować tworzenie się nadtlenków. Naj wyższą aktywność katalityczną w reakcjach tworzenia się nadtlen ków wykazują jony miedzi, następnie jony żelaza, kobaltu, manganu i chromu. W celu wyeliminowania niepożądanego wpływu metali na pod-
148
CHEMIA
KOSMETYKÓW.
loże tłuszczowe stosuje się środki zdolne do tworzenia z nimi kom pleksowych połączeń, np. kwas cytrynowy, winowy, lecytynę i inne. W preparatach kosmetycznych zwłaszcza emulsyjnych (wodno-lipidowych) procesy autooksydacji mogą przebiegać na granicy faz woda — olej. Cienkie warstwy kosmetyków nałożone na skórę szcze gólnie narażone są na działanie temperatury, światła i powietrza, co może wywoływać ich utlenianie. W celu ograniczenia autooksydacji wprowadza się substancje zwane przeciwutleniaczami. Charakterystyczną ich cechą jest to, że są one efektywne już przy bardzo małych stężeniach (0,001-0,1%). Podzielić je można na trzy grupy: - naturalne, np. tokoferole występujące w organizmach roślin nych i zwierzęcych, - syntetyczne, np. B H T (di-tert-butylohydroksytoluen), B H A (mono-tert-butylohydroksyanizol), A C P (palmitynian L-askorbylu), - związki działające synergistycznie z przeciwutlenia czami. Są to substancje pomocnicze, tzw. synergetyki, które same nie powstrzymują procesu samoutlenienia, lecz wspomagają działanie przeciwutleniaczy, co jest szczególnie ważne w przy padku stabilizacji kosmetyków zawierających tłuszcze i witaminy. Do synergetyków zalicza się niektóre kwasy organiczne (np. cy trynowy) i nieorganiczne (np. kwas fosforowy), aminokwasy, alko hole, cukry i inne. Przeciwutleniacz powinien charakteryzować się następującymi właściwościami: - całkowitą nieszkodliwością dla zdrowia, - dobrą rozpuszczalnością w środowisku stabilizowanym, - brakiem smaku, zapachu i wpływu na wygląd utrwalanego pre paratu, - trwałością i odpornością na działanie czynników fizycznych (np. temperatury) i chemicznych, - skutecznością w małych stężeniach przez długi okres czasu.
3.
Środki promienioochronne
Szkodliwe działanie promieni słonecznych objawia się rozszerza niem naczyń krwionośnych, wywołaniem rumienią oraz reakcji che micznych w komórkach skóry, prowadzących do przedwczesnego sta rzenia się lub zrakowacenia. Organizm ludzki broni się przed działa niem promieni słonecznych przez wytworzenia ochronnego barwnika — melaniny, wydzielanie potu oraz zgrubienie zrogowaciałej war stwy naskórka. W zależności od intensywności oddziaływania promienie UV po dzielono na trzy zakresy: - U V - A (320 — 400 nm) — promieniowanie nadfioletowe długo falowe, penetrujące głębsze warstwy skóry, pobudzające do wy twarzania melaniny (efekt opalania). Stosowane jest w gabinetach kosmetycznych (solaria). Długotrwałe działanie promieni UV-A wpływa niszcząco na skórę, przyspiesza starzenie i skłonność do rakowacenia, a także wywołuje uczulenie na światło słoneczne i niektóre chemikalia. - U V - B ( 2 9 0 - 3 2 0 nm) — promieniowanie nadfioletowe środ kowe, inaczej zwane parzącym. Powoduje oparzenia oraz wytwa-' rzanie melaniny (opalenizna). Penetruje powierzchniowe warstwy skóry (głębokość penetracji jest wprost proporcjonalna do długo ści fali). - U V - C ( 2 0 0 - 2 9 0 nm) — promieniowanie nadfioletowe krótko falowe, tzw. niszczące. Wychwytywane jest przez ozon zawarty w atmosferze. W przypadku braku naturalnej bariery przy kon takcie z tkanką skóry uszkadza ją, wywołując rumień, nie powo dując opalenia. Preparaty ochronne stosowane dotychczas zawierały związki chroniące skórę przed tworzeniem się rumienią na skutek długotrwa łego opalania. Zawierały więc związki, które ograniczały dostęp do skóry promieniowania UV-B. Natomiast nie obniżały działania pro mieniowania UV-A, które chociaż prawie nie wywołuje zaczerwienie-
nła skóry, jest jednak co najmniej jak UV-B niebezpieczne. Dopiero w ostatnich latach zwrócono uwagę na konieczność wprowadzenia do preparatów związków promienioochronnych, które obejmują działa niem zakres promieniowania 200-400 nm. Rolę ochronną spełniają substancje poprzez absorpcję, rozpro szenie lub całkowite odbicie promieniowania. Najważniejszą grupę związków ochronnych stanowią te, których działanie polega na ab sorpcji promieniowania. Mogą one występować w różnych prepa ratach kosmetycznych w postaci kremów, olejków, pianek, aerozoli i sztyftów. Oceną efektywności środka promienioochronnego jest wskaźnik p r o t e k c j i Q przed promieniowaniem nadfioletowym.
progowy czas pojawienia się rumienią na skórze chronionej progowy czas pojawienia się rumienią na skórze nie chronionej
Wiele preparatów dla osiągnięcia właściwego efektu ochronnego zawiera kilka związków, np. aktywnych w zakresie UV-A i UV-B, a także substancji odbijających promienie słoneczne, jak T i 0 2 (dwu tlenek tytanu) i Z n O (tlenek cynku). Pełnią one istotną rolę w sku tecznej ochronie ciała dzieci lub dorosłych, będących pod długo trwałym działaniem intensywnego światła słonecznego. Są to związki nieszkodliwe dla organizmu, skuteczne w szerokim zakresie promie niowania, dopuszczone do stosowania w preparatach do użytku ze wnętrznego w znacznych ilościach. Środki promienioochronne ze względu na mechanizm działania można podzielić na: 1. filtry fizyczne — odbijają lub rozpraszają promieniowanie (np. ZnO, T i 0 ) ; 2. filtry chemiczne — pochłaniają energię, likwidują wolne rodniki, wykazują działanie przeciwutleniające (np. melatonina, pyknogenole, witamina C i E). 2
Działanie promienioochronne i antyoksydacyjne wykazują mię dzy innymi: - aloina — substancja czynna z aloesu, - witaminy A, C i E, - melatonina — występuje w kukurydzy, rzodkwi, arcydzięglu, kostrzewie łąkowej, ryżu, - umbeliferon — występuje w anyżu i rumianku, - flawonoidy — występują w owocach cytrusowych, rucie, cebuli, dębie, dziurawcu, skrzypie, głogu, fiołku lekarskim, czarnym bzie, brzozie, - pyknogenole — występują w sośnie kanadyjskiej, pestkach wi nogron, aronii, - katechiny — występują w akacji, liściach herbaty, nasionach orzecha, kwiatach głogu, korze kaliny, - oleje: sezamowy, lniany, z wiesiołka, ogórecznika, z kamelii ja pońskiej, orzechów laskowych i włoskich, z awokado, arachidowy, rokitnikowy, oliwa i wosk z jojoby, - masło kakaowe, - balsam tolutański i styraksowy. Melanina („niszczyciel" wolnych rodników) — naturalny, brunatnoczerwony, nierozpuszczalny polifenol (wielkocząsteczkowy po limer o Mcz. ~10.000) o nieznanej budowie, występujący w po staci kompleksów z białkami (melanoprotein). Powoduje pigmentację skóry i włosów u ludzi i zwierząt. Jej czerwona i żółta odmiana to feomelanina, która występuje u osób piegowatych o rudym kolorze włosów. Ponieważ feomelanina nie zabezpiecza dostatecznie przed promieniowaniem UV, osoby te narażone są na większe ryzyko cho rób nowotworowych skóry. Skóra ludzka zawiera ~l% a włosy ~ 2 % melaniny. Jej brak w or ganizmie powoduje bielactwo a w skrajnym przypadku albinizm. Melanina jest odporna na temperaturę i enzymy. Silne utlenia cze (np. kwas tioglikolowy) powodują jej degradację a słabsze (np.
H2O2) częściowy rozkład i rozjaśnienie (rozjaśnianie włosów wodą utlenioną). Powstaje w komórkach skóry właściwej i w warstwie podstawowej korzeni włosów. Jej synteza, w której substancją wyjściową (prekur sorem) jest, występujący we wszystkich białkach organizmu, amino kwas — tyrozyna, przebiega wg następującego uproszczonego sche matu utleniania: ^N—CH CH-NH 2
H
HoA^
C
0
0
O
2
I H
TYROZYNA
TYROZYNAZA '(enzyu, ' uaktywniany PRZEZ PROM. UV)
x
:
Y ^
V
V-
C
H
2CH
NH
2
I H 0
A^
C
0
0
H
UTLENIANIE - H ^ O T
2,3-DIHYDROKSYFENYLOALAMNA (DOPA)
CZERWONY ZWIĄZEK POŚREDNI
Melanina jako środek chroniący organizm przed niszczącym działaniem promieni UV pełni przede wszystkim rolę „filtra che micznego" , neutralizując (działanie antyoksydacyjne) wolne rodniki, przyspieszające procesy starzenia się skóry i działające rakotwór czo, a w mniejszym stopniu — chociaż też istotną — rolę „filtra fi zycznego" , odbijającego promieniowanie, co zapobiega poparzeniom i wnikaniu promieni UV w głębsze warstwy skóry oraz podnosi od porność skóry na zmiany nowotworowe (Murzyni rzadko zapadają na raka skóry).
Melanina jako filtr naturalny o działaniu przeciwulteniającym (jej właściwy mechanizm ochronny związany jest z neutralizacją wol nych rodników) ma skuteczność porównywalną z witaminą E. Już przy stężeniu 0,005-0,01% zapobiega w sposób widoczny utlenianiu lipidów i likwiduje prawie 100% wolnych rodników. Najlepsze wyniki jako „wymiatacz" rodników melanina daje w układach synergistycznych, np. z witaminą E. Mechanizm działania w tym przypadku jest podobny do mechanizmu w układzie witamin C + E (patrz str. 73). Melaninę stosuje się w następujących typach kosmetyków: 1. kosmetyki do opalania, w których pełni rolę „filtra fizycznego" (odbijanie i absorpcja promieniowania) oraz „filtra chemicznego" (likwidacja wolnych rodników), 2. farby do włosów, 3. kosmetyki o formule liposomowej do brązowienia trudno opala jącej się skóry. Tyrozynę lub 2,3-dihydroksyfenyloalaninę (DOPA) — prekursory melaniny — wykorzystuje się w preparatach kosmetycznych mają cych na celu: 1. przyspieszenie naturalnej pigmentacji skóry w czasie opalania. Tyrozyna lub D O P A są aktywatorami opalania, a zastoso wanie tych związków na powierzchnię skóry powoduje skrócenie powstania melaniny w skórze od 3. do 5. razy. Podobne działanie wykazuje olejek z bergamontki, który przyspiesza wytwarzanie melaniny, lecz działa nierównomiernie, pozostawiając na skórze plamy, 2. trwałe barwienie włosów. Inny mechanizm działania niż aktywatory opalania mają tzw. samoopalacze, których podstawowym składnikiem jest dihydroksyaceton ( D H A ) , stosowany w stężeniu 2 - 5 % w lotionach, żelach i emulsjach. DHA reaguje z keratyna naskórka, tworząc intensywnie zabarwione brązowożółte kompleksy. Aby pogłębić kolor opalenizny, do samoopalaczy dodaje się wyciąg z liści lub łupin orzecha, za-
wierający brązowy pigment — jugolon, ekstrakty z dziurawca lub marzanki. Przeciwny proces — rozjaśnianie skóry (depigmentację) przepro wadza się za pomocą inhibitorów enzymu — tyrozynazy, odgrywa jącej zasadniczą rolę w tworzeniu w organizmie melaniny z tyrozyny. Inhibitorami stosowanymi do tego celu są: kwas askorbinowy (wi tamina C), betulina z brzozy, arbutyna z mącznicy lekarskiej i bo rówki, hydrochinon, kwasy: kojowy, salicylowy, benzoesowy, linolenowy, azelainowy oraz ekstrakty z zielonej herbaty lub rumianku. Melaninę pozyskuje się ze źródeł naturalnych (mątwa, wełna czarnych owiec, gruczoły ośmiornicy) lub syntetycznie przez utlenia nie tyrozyny wodą utlenioną lub działanie enzymem — tyrozynazą z grzybów. Syntetyczna melanina ma większą Mcz. od naturalnej i rozpuszcza się w wodzie.
4.
Surowce odżywcze
- cholesterol — przeciwdziała wypadaniu włosów, wpływa na ich porost, - kolagen (produkt hydrolizy protein wyodrębnionych ze skór zwierzęcych) — działa odżywczo na skórę i włosy, chociaż we dług niektórych autorów jego właściwości odżywcze są zbyt małe. Pełni on przede wszystkim rolę substancji nawilżającej (hydrofilowa substancja filmogenna), - nafta kosmetyczna — składnik preparatów do pielęgnacji wło sów, - napary roślinne, wyciągi roślinne, witaminy, oleje (np. awokado), kiełki pszenicy, sok cytryny, skrzyp, rozmaryn — występują w kremach nawilżająco-odżywczych, - lanolina (tłuszcz owczy) — w jej skład wchodzi cholesterol, - mleczko pszczele, kwasy owocowe — stosowane w kremach odżywczych i odżywkach do włosów, - mirystol (tłuszcz „syntetyczny").
5.
Surowce ściągające i złuszczające
- chlorhydrol — ma działanie ściągające i bakteriostatyczne, podstawowy składnik antyperspirantów, - kwas mlekowy i chlorek glinu — wykazują działanie ściąga jące i złuszczające, - kwasy owocowe (a-hydroksykwasy, AHA) — zawierają do 14 atomów węgla w cząsteczce, np.: kwas glikolowy, kwas mlekowy, kwas jabłkowy, kwas winowy, kwas cytrynowy. Kwasy te są przy datne w pielęgnacji skóry młodej. Dzięki swym właściwościom złuszczającym zapobiegają powstawaniu czopów łojowych, a za tem są pomocne w leczeniu trądziku, - kwas glikolowy (30% roztwór) — jest stosowany w preparatach do peelingu twarzy, - kwas borny i boraks — mają działanie ściągające i złuszcza jące.
6.
Surowce dezynfekcyjne
Do substancji o takim działaniu należą: hibitan, disteryl, irgasan, mentol (stosowany w płynach po goleniu), nadboran sodu (środek dezynfekcyjny stosowany w solach do pielęgnacji nóg), sterinol (roztwór o stężeniu 10%), kwas mlekowy, kwas salicy lowy, kwas borny, tymol, siarka koloidalna, saponiny, azu leny, garbniki, parabeny, nipaginy, sorbitol, kwas benzo esowy i jego sole, olejki eteryczne.
7.
Surowce odświeżające smak i zapach
Stosowane w preparatach do pielęgnacji i higieny jamy ustnej. Pełnią rolę odświeżającą i maskującą zapachy innych składników past do zębów. Należą do nich mentol, kompozycje olejków ete-
rycznych, takich jak: goździkowy, eukaliptusowy, kminkowy, any żowy i cynamonowy.
8.
Surowce zakwaszające
Do regulacji pH wyrobów kosmetycznych stosuje się m.in.: kwas mlekowy i inne kwasy owocowe (AHA) oraz kwas askorbinowy i borny.
9.
Surowce nawilżające
Są to substancje higroskopijne i absorbujące wodę. Tworzą na skórze hydrofilowy film i dostarczają wodę do głębszych warstw na skórka. Należą do nich: glikol, gliceryna, kwas glikolowy, kwas mlekowy, mleczan sodu, węglowodany (np. chityna, chitozan) i ich oksyetylenowane pochodne, sorbitol, biotyna, mocznik, aminokwasy, ceramidy, prowitamina B5, hydrolizaty protein (kolagen, elastyna) i śluzy roślinne. Surowce te pełnią rolę hydro filowy ch środków filmogennych. Po nałożeniu kosmetyku na skórę tworzą wilgotny kompres, wchłaniający i zatrzymujący wodę.
10.
Surowce łagodzące i kojące
Należą do nich: alantoina, bentonit, gliceryna, wyciągi ro ślinne, np. azulen i śluzy roślinne otrzymywane z prawoślazu, żywokostu, nasion lnu lub aloesu.
11.
Środki kondycjonujące
Są stosowane na włosy farbowane i po trwałej ondulacji. Mają zadanie powtórnego natłuszczenia włosów zbyt wysuszonych. Utrzy-
PODZIAŁ SUROWCÓW
ZE W Z G L Ę D U NA ICH D Z I A Ł A N I E W K O S M E T Y K A C H
157
mują w nich wilgoć, ułatwiają rozczesywanie na mokro i sucho, na dają miękkość, puszystość i połysk. Są to substancje tłuszczowe, np. alkohole i kwasy tłuszczowe (np. lanolina), glikole, sili kony, hydrolizaty białkowe, kationowe związki powierzch niowo czynne.
12.
Surowce czyszczące i polerujące
Substancje te są składnikami ściernymi past do zębów, środ ków usuwających nadmiar zrogowaciałego naskórka i wygładzają cych płytkę paznokcia. Należą do nich: fosforan wapnia, fosforan magnezu, węglan wapnia, kwaśny fosforan wapnia, uwod niony tlenek glinu, uwodniona krzemionka, polimetafosforan sodu, drobne ziarna polimetakrylanu metylu i polichlorku winylu (PCV), sól kuchenna i morska, ziemia okrzemkowa, pumeks i spienione szkło.
13.
Surowce kryjące, zwiększające przyczepność i poślizgowe
Są to substancje takie, jak: kaolin, bentonit, talk, parafina, stearyna, woski (ozokeryt, cerezyna, wosk Karnauba i Kandelilla — występują w kremach tłustych W / O ) , wosk pszczeli, lanolina, tlenek cynku, dwutlenek tytanu, alkohol stearynowy, steary nian cynku i magnezu, glikol etylenowy, agar-agar lub węglan magnezu.
14.
Surowce zmiękczające skórę
Należą do nich: - alantoina, alkohol cetylowy, alkohol olejowy, cholesterol, alkohole lanolinowe (np. euceryt), euceryna, gliceryna — zmiękczają, natłuszczają i pielęgnują skórę;
- masło kakaowe, olbrot, olej parafinowy, wazelina (skład nik kremów O/W), oleje silikonowe (pełnią dodatkowo funkcję ochronną przed czynnikami atmosferycznymi); - kwasy owocowe — zmiękczają, natłuszczają i pielęgnują skórę; - wosk pszczeli — nadaje skórze miękkość i elastyczność.
15.
Surowce pobudzające
Wśród nich rozróżnia się: - substancje biologicznie czynne — produkty pochodzenia ro ślinnego i zwierzęcego, witaminy, kwasy owocowe AHA; - aktywatory przemiany materii — intensyfikują oddycha nie komórkowe, dostarczają energii komórkom skóry (substancje natleniające, np. krzemionka, nadboran sodu, wodoroperoksydy, modyfikowane oleje roślinne; czynniki wzrostu (cytokininy); beta-glukan; DNA i RN A).
16.
Surowce wybielające
Właściwości wybielające wykazują: - nadboran sodu, nadtlenek wodoru — stosowane jako rozjaśniacze i utleniacze przy farbowaniu włosów; - kwasy owocowe (głównie cytrynowy i mlekowy) — skojarzenie tych kwasów występuje w maseczkach wybielających; - związki nadtlenowe, które w zetknięciu z wodą rozkładają się z wydzieleniem wody utlenionej — są składnikami płukanek i wy bielaczy do zębów. Należy je stosować okazjonalnie, gdyż rozpad wody utlenionej prowadzi do powstawania połączeń rodnikowych, które mogą wpływać negatywnie na organizm.
17.
Surowce drażniące
1. O działaniu naruszającym strukturę włosa i depilującym: - kwas tioglikolowy (rozmiękcza keratynę włosów, dzięki czemu ma zastosowanie w preparatach do trwałej ondulacji i w de pilatorach), cysteina* (aminokwas mniej skuteczny niż kwas tioglikolowy, lecz o słabszym działaniu drażniącym na skórę), - merkaptany, kwas siarkowodorowy i siarczki (służą do pro dukcji niektórych depilatorów), - siarczyny, - woda utleniona; 2. O działaniu polepszającym ukrwienie skóry, powodu j ą c y m silne pocenie, przyspieszającym usuwanie tok syn, np. kamfora, olejek lawendowy, lateks, parafina, woski (ma seczki), heparyna, kofeina, orzeszki kola, owoce pigwowca i kwas rozmarynowy.
18.
Surowce barwiące
1. D o farb i szamponów do włosów: henna, basma (barwniki roślinne). Barwniki naturalne zostają wypierane przez związki syntetyczne, które są łatwe w stosowaniu i pozwalają uzyskać dowolne odcienie zabarwienia włosa. Są to połączenia aroma tyczne z co najmniej dwiema grupami aminowymi (NH2), ami nową i hydroksylową (OH), dwiema aminowymi i metylową. Po dobnie pierścień benzenowy może być zastąpiony pierścieniem pirydynowym. * W Japonii a obecnie i w Polsce coraz częściej zastępuje się kwas tioglikolowy cysteina. Udział 1%. kwasu tioglikolowego w preparacie do układania włosów zawierającego cysteinę powoduje skrócenie czasu ondulowania o 1/3 i podwyższa skuteczność preparatu o 60%, zachowując jednocześnie mniejsze oddziaływanie niszczące na włosy niż produkt zawierający wyłącznie kwas tioglikolowy.
160
CHEMIA
KOSMETYKÓW.
3
NH p-fenylenodiamina 2
OH. p-aminofenol
OH p-amino-m-metylofenol
pirydyna
Proces barwienia włosów związany jest z utlenianiem ww. związków wyjściowych i tworzeniem związku barwnego. 2. D o barwienia wyrobów kosmetycznych: - rozpuszczalne w wodzie; - rozpuszczalne w tłuszczach (mogą być rozpuszczalne w roz puszczalnikach palarnych a także niepalarnych); - pigmenty — substancje barwne, nierozpuszczalne, organiczne i nieorganiczne; • pigmenty organiczne: - naturalne, np. indygo, - syntetyczne, np. rubin litolowy, - laki (barwnik osadzony na nośniku nieorganicznym o właściwościach adsorpcyjnych, np. na uwodnionym wodorotlenku glinu, - kompleksy metaliczne, • pigmenty nieorganiczne: - tlenki metali (Fe, Cr, Zn ...) - siarczany metali ziem alkalicznych (BaS04, CaSC^) - sole kompleksowe, np. fiolet manganowy, błękit pruski - krzemiany kompleksowe, np. lazuryty • pigmenty perłowe organiczne i nieorganiczne — mają strukturę licznych, cienkich płytek, tzw. strukturę
blaszkowatą, warstwową. Uzyskany efekt połysku perło wego jest efektem wielokrotnego odbicia i załamania pro mieni świetlnych na licznych, równolegle zorientowanych cienkich i przeświecających warstewkach substancji o wy sokim współczynniku załamania światła. Należą do nich: tlenochlorek bizmutu BiOCl2, blaszki miki pokryte dwu tlenkiem tytanu. Pigmenty perłowe mogą być stosowane w całej gamie kosmetyków upiększających.
19.
Emulgatory i stabilizatory
Do najważniejszych należą: - alkohol cetylowy ( C i 6 H 0 H ) — główny emulgator w emulsji W / O i pomocniczy w emulsji O/W, 33
- bentonit — dobry stabilizator wodnych zawiesin i emulsji typu
o/w, - cerezyna — składnik stałych roztworów tłuszczowych i fazy tłuszczowej emulsji, - cholesterol — główny emulgator w emulsji W / O i pomocniczy w O/W, - euceryna — cenny składnik emulsji pielęgnacyjnych W / O , - guma arabska — naturalny polimer hydrofilowy, emulgator w emulsjach O/W, - sole kwasu oleinowego (tzw. mydła oleinowe) — bardzo dobre emulgatory w emulsjach typu O/W, - lanolina — główny emulgator emulsji W / O i pomocniczy emulsji
o/w, - stearyna — emulgator typu O/W, - trójetanoloamina (N(CH —CH —OH)s) —doskonały emulga tor typu O / W (mleczka, śmietanki, kremy), 2
2
- lecytyna (pochodna kwasu glicerofosforowego wyodrębniana z olejów roślinnych) — stabilizuje emulsje typu O/W jeśli jest
oczyszczona, natomiast nie oczyszczona zawiera substancje to warzyszące i może utrwalać emulsje typu W / O , - estry oksyetylenowe i oksypropylenowe kwasów tłuszczo wych i alkoholi wielowodorotlenowych (sorbitany, sorbidy, sorbitole). Związki te noszą nazwy handlowe: spany i tweeny — stosowane są jako emulgatory.
20.
Substancje zapachowe
(patrz str. 66 i 114)
VII.
Zestaw pytań utrwalających materiał chemii surowców kosmetycznych
1. Jakie są różnice między powietrzem, tlenem i ozonem? 2. Jakie jest zastosowanie siarki w kosmetyce i od czego zależy aktywność preparatów siarkowych? 3. Które pierwiastki są stosowane do dezynfekcji i jakie są przy kłady ich zastosowania? 4. Wyjaśnij rolę jodu w terapii anty cellulitis. 5. Jakie tlenki znalazły zastosowanie w preparatach kosmetycznych ze względu na swoje dobre właściwości kryjące i chłonne? 6. Do jakich celów stosowane są roztwory nadtlenku wodoru? 7. Jakie zastosowanie znalazły w przemyśle drogeryjno-kosmetycznym wodorotlenek sodu i potasu? 8. Czym są mydła z chemicznego punktu widzenia; podaj nazwy i wzory dowolnego mydła sodowego i potasowego. 9. Jak należy się zachowywać przy sporządzaniu i posługiwaniu się roztworami mocnych zasad? Podaj przykłady takich zasad. 10. Wymień zastosowania wodnych roztworów amoniaku. 11. Jakie zastosowanie w kosmetyce ma wodorotlenek cynku i ma gnezu? 12. Jakie zastosowanie ma kwas solny i siarkowy (VI)? 13. Jaki kwas ma zastosowanie w produkcji depilatorów?
14. Opisz właściwości i zastosowanie kwasu borowego. 15. Jakie zastosowanie w lecznictwie ma kwas węglowy? 16. Jakie zastosowanie w kosmetyce ma żel krzemionkowy? 17. Jakie są różnice we właściwościach i zastosowaniu węglanu sodu i wodorowęglanu sodu? 18. Jakie są różnice we właściwościach i zastosowaniu czteroboranu sodu i nadboranu sodu? 19. Co to jest gips palony i jakie ma zastosowanie? 20. Jakie sole znajdują zastosowanie w produkcji depilatorów? 21. Jaka sól, zwana lapisem, służy m.in. do usuwania brodawek? 22. Co to są ałuny, jakie zastosowanie ma ałun glinowo-potasowy? 23. Jakie właściwości i zastosowanie mają krzemiany? 24. Do jakiej grupy związków zalicza się kaolin i bentonit? Podaj ich właściwości i zastosowanie. 25. Gdzie znajduje zastosowanie talk? 26. Co to jest pumeks? 27. Co to są węglowodory; z czego i w jaki sposób są pozyskiwane? 28. Jakie ma właściwości i zastosowanie parafina, a jakie wazelina? 29. Omów cechy cerezyny i jej zastosowanie. 30. Jak można krótko opisać budowę terpenów? Omów ich właści wości i zastosowanie. 31. Omów cechy i zastosowanie azulenów. 32. Dlaczego metanolu nie wolno stosować w kosmetyce? 33. Omów właściwości i zastosowanie etanolu. 34. Do jakiej grupy związków chemicznych zaliczamy cholesterol? W jaki sposób jest on pozyskiwany i jakie ma zastosowanie? 35. Omów budowę, właściwości i zastosowanie gliceryny. 36. Jakie są właściwości i zastosowanie fenolu? 37. Z jakich surowców otrzymuje się olbrot i mentol? Jakie jest za stosowanie tych substancji?
ZESTAW P Y T A Ń U T R W A L A J Ą C Y C H
MATERIAŁ.
38. Jakie są właściwości i zastosowanie eteru dietylowego i eteru difenylowego? 39. Do jakiej grupy związków należy formalina; jakie ma właściwości i zastosowanie? 40. Jakie zastosowanie ma wanilina i heliotropina? 41. Jakiej witaminy pochodną jest retinaldehyd i gdzie występuje? 42. Omów zastosowanie acetonu i kamfory. 43. Scharakteryzuj kwasy tłuszczowe i podaj ich przykłady. 44. W jaki sposób otrzymuje się mydła? Dlaczego mydła usuwają brud? 45. Wyjaśnij, dlaczego stearynian cynku i magnezu są składnikami pudrów? 46. Co to są nipaginy i jakie mają zastosowanie? 47. Jaką znasz pochodną witaminy C i jaką rolę pełni ona w kosme tyce? 48. Omów budowę hydroksykwasów oraz zastosowanie kwasu mle kowego i salicylowego. 49. Jak przebiega reakcja estryfikacji? Jakie zastosowanie w kosme tyce mają estry? 50. Omów właściwości i zastosowanie lecytyny. 51. Jaką budowę mają tłuszcze? Czym różnią się tłuszcze roślinne od zwierzęcych? 52. Wymień i omów najważniejsze dla przemysłu kosmetycznego tłuszcze twarde i płynne. 53. Scharakteryzuj tran jako surowiec kosmetyczny i wymień skład niki tranu. 54. W jaki sposób uzyskuje się trwałe emulsje tłuszczu w wodzie (O/W) i wod