ΓΕΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ
ΔΙΕΥΘΥΝΤΕΣ ΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ:
GEORGES LIVET ROLAND MOUSNIER
ΤΟΜΟΣ Γ'
Η Ευρώπη από το 1300 μέχρ...
136 downloads
1911 Views
2MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
ΓΕΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ
ΔΙΕΥΘΥΝΤΕΣ ΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ:
GEORGES LIVET ROLAND MOUSNIER
ΤΟΜΟΣ Γ'
Η Ευρώπη από το 1300 μέχρι το 1660 Jean Bérenger Philippe Contamine Francis Rapp
Μετάφραση: Π. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ
ΑΘΗΝΑ
Digitized by 10uk1s
Το βιβλίο αυτό φωτοστοιχειοθετήθηκε στη ΒΙΒΛΙΟΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΗ ΣυνΠΕ Φειδίου 18, Αθήνα, τηλ.: 3644332 τυπώθηκε στη Χ. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ-Δ. ΣΙΤΑΡΑΣ-Γ. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ O.E. Ύδρας-Κύπρου 9, Μοσχάτο, 4817381 για τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΖΗΣΗ ΑΕΒΕ Νικηταρά 2, Αθήνα, τηλ.: 3622496-3609150 και κυκλοφόρησε το Σεπτέμβριο του 1990 © Presses Universitaires de France, 1980 108, Bd Saint-Germain, 75006 Paris © Εκδόσεις Παπαζήση ΑΕΒΕ Νικηταρά 2, Αθήνα
Digitized by 10uk1s
ΒΙΒΛΙΟ ΠΡΩΤΟ Η δοκιμασία 1328-1453
Digitized by 10uk1s
Εισαγωγή Η Ευρώπη στο 1328 1328: όσον αφορά την Ευρώπη, αυτή η ημερομηνία δεν αντιπροσωπεύει τίποτα σημαντικό — μόλις μια αλλαγή βασιλείας και δυναστείας στη Γαλλία, με το θάνατο του τελευταίου άμεσου απόγονου των Καπέτων, του Καρόλου Δ' του Ωραίου (1322-1328) και την άνοδο στο θρόνο του πρωτεξαδέλφου του Φιλίππου ΣΤ', πρώτου βασιλιά της δυναστείας των Βαλουά (1328-1350), αλλά και την αυτοκρατορική στέψη, στη Ρώμη, του Λουδοβίκου της Βαυαρίας και την καθαίρεση του Πάπα Ιωάννη KB' απ' αυτόν το βασιλιά. Εκτός απ' αυτά, στην προηγούμενη χρονιά είχαμε την άνοδο στο θρόνο της Αγγλίας ενός σημαντικού βασιλιά, του Εδουάρδου Γ' του Πλανταγενέτου. Αν επιβάλλεται μια συγκεκριμένη τομή, θα μπορούσαμε να διαλέξουμε την περίοδο 1315-1317 όταν ένα μεγάλο μέρος της βορειο-δυτικής Ευρώπης πέρασε μια δραματική κρίση επιβίωσης· είτε την περίοδο 1337-1338, που σημάδεψαν η αρχή του Εκατονταετούς πολέμου και οι πρώτες απειλές των Οθωμανών Τούρκων, που έχουν πια εγκατασταθεί στις όχθες του Βοσπόρου, απέναντι στην Κωνσταντινούπολη· ή μάλλον, την περίοδο 1347-1350, τότε που η πρώτη επιδημία πανούκλας που γνώρισε η Ευρώπη εδώ και αιώνες θέρισε μονομιάς, ίσως το ένα τέταρτο του πληθυσμού. Πέρα από μερικές διαφορές στις λεπτομέρειες και τις χρονολογικές αβεβαιότητες, δεν χωρά συζήτηση πως, γύρω στο 1300, η μεσαιωνική Ευρώπη γνώρισε στιγμές εξαιρετικής ανόδου: πληθυσμός σε άνοδο όσο ποτέ, σχετική πολιτική σταθερότητα που χαρακτηρίζεται από την υπεροχή μερικών μεγάλων μοναρχιών, γόητρο ακόμα άθικτο της παποσύνης, μια χριστιανική σκέψη ισχυρά δομημένη, μεγάλοι θρησκευτικοί ή κοσμικοί συγγραφείς, μια ισορροπημένη σκέψη, μια βούληση για επέκταση που εκδηλώνεται στον οικονομικό όσο και στο θρησκευτικό τομέα. Στις πρώτες δεκαετίες του 14ου αιώνα, θ' αρχίσουν να συσσωρεύονται οι δυσκολίες να πληθαίνουν οι εντάσεις και να συνοδεύονται από κρίσεις, αναταραχές, αναστατώσεις, απειλές. Τότε είναι που η Ευρώπη μπαίνει σε μια εκατόχρονη φάση δημογραφικής υποχώρησης, οικονομικής ύφεσης και υλικής εξαθλίωσης, εμφύλιων ή εξωτερικών πολέμων, πολιτικής αστάθειας, θρησκευτικής και πνευματικής κρίσης. Μέσα στο 15ο αιώνα λίγο πιο νωρίς ή πιο αργά, ανάλογα με τις περιοχές και το είδος των προβλημάτων, η Ευρώπη θα βγει, κάπως πιο εξασθενημένη, αλλά και πιο ρωμαλέα, απ' αυτή τη μεγάλη περίοδο συστολής και περιορισμών, με διαλείμματα από βίαιες κρίσεις. Πρέπει λοιπόν να δώσουμε έναν απολογισμό για τις απώλειες αλλά και τα οφέλη που είχε η Ευρώπη, σ' όλη αυτή τη μακρόχρονη και μοναχική πορεία της.
Ευρώπη, Δύση, λατινική χριστιανοσύνη Δεν αποτελεί εξαίρεση ο όρος «Ευρώπη», με τη γεωγραφική της έννοια, μέσα στα γραπτά του 14ου αιώνα. Το Χρονικό (Briocense) που έγραψε ένας κληρικός από την περιοχή του Σαιν Μπριέκ, μεταξύ του 1389 και 1416, μας θυμίζει π.χ. πως «οι πιο σπουδαίοι από τους παλιούς σοφούς μας, χώρισαν τον κόσμο σε μια μέρα και τα είπαν: Ασία, Αφρική και Ευρώπη». Μιλώντας στο Όνειρο του Γέρου Προσκυνητή για την εξουσία των παλιών Γερμανών αυτοκρατόρων, ο Φίλιππος ντε Μεζιέρ δηλώνει πως σ' αυτήν ανήκουν εκτός από άλλες, «οι περιοχές και τα βασίλεια και όλα τα τμήματα της Ευρώπης και της Δύσης», διατύπωση που προσβάλλει την ισοτιμία των δύο όρων, ενώ στο 15ο αιώνα ο καρδινάλιος Βησσαρίων όπως και ο Αινείας Σύλβιος Πικκολομίνι (Πάπας Πίος Β') θεωρούν γενικά ταυτόσημους τους όρους «Ευρώπη» και «Χριστιανοσύνη». Γύρω στο 1300 ωστόσο, αυτή η τελευταία λέξη παραμένει η πιο συχνή και η πιο ζωντανή. Παρόλο που συνήθιζαν να ξεχωρίζουν τη σχισματική ή ελληνική χριστιανοσύνη και τη λατινοκαθολική χριστιανοσύνη, και μάλιστα, στους Digitized by 10uk1s
κόλπους αυτής, τη χριστιανοσύνη της Ανατολής και τη χριστιανοσύνη της Δύσης. Εδώ λοιπόν θα γίνει λόγος για τη λατινική χριστιανοσύνη της Δύσης, αποκλειστικά, οπότε και δεν θα μελετήσουμε το ρώσικο κόσμο, τα κατοπινά μολδοβλάχικα πριγκηπάτα, τη Βοσνία, τη Σερβία, τη Βουλγαρία, το βασίλειο της Κύπρου, και τέλος, τις επικράτειες της σημερινής Ευρώπης που κατείχαν ακόμα ειδωλολάτρες ή μουσουλμάνοι, δηλαδή οι λαοί που οι Δυτικοί αποκαλούσαν ομαδικά Σαρακηνούς.
Digitized by 10uk1s
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι Η εξαθλίωση και οι υλικές αδυναμίες «Όποιος μελετήσει καλά τους μεγάλους πολέμους, δημόσιους και αφανείς, τις διχόνοιες που μέρα με τη μέρα πληθαίνουν ανάμεσα στους χριστιανούς, θα έπρεπε αλήθεια να εύχεται να κοπιάσει η Κυρά Ευφροσύνη, Ειρήνη, όπως τη λένε και την ποθούν οι φρόνιμοι. Κι ακόμα όποιος μελετήσει βαθιά, με συμπόνια όλο αγάπη, τη μεγάλη φτώχεια του Βαφτισμένου λαού και τα άχρηστα μεγάλα πλούτη και τους θησαυρούς των αλχημιστών της γριάς Φιλαργυρίας, θα έπρεπε λογικά να εύχεται να κοπιάσει η Κυρά Ελεημοσύνη, που λέγεται Αγαπημένη. Και τέλος, όποιος μελετήσει καλά την καταπίεση των φτωχών που τους κλέβουν και γδύνουν και δέρνουν, και ανάμεσα στους χριστιανούς δεν τους κουρεύουν αλλά τους γδέρνουν, θα έπρεπε να εύχεται να κοπιάσει η Δικαιοσύνη, που τη λένε Καλότυχη και η άγια οπλίτισσα με το δίκοπο σπαθί για να μπορεί ο φτωχός, αφού πληρώσει τον άρχοντά του και τις υποχρεώσεις του, να πει ανοιχτά για ό,τι δικό του: «είναι δικό μου» και να ζήσει ελεύθερος όπως παλιά, δοξολογώντας το Θεό και το φυσικό του άρχοντα». Ανεξάρτητα από το προσωπικό του ύφος, γεμάτο σύμβολα περίεργα καμιά φορά και συγκρίσεις συχνά περίπλοκες, ο Φίλιππος ντε Μεζιέρ, σ' αυτό το απόσπασμα από το Όνειρο του Γέρου Προσκυνητή (1389), εκφράζει καλά τον τρόπο που οι περισσότεροι σύγχρονοί του ζούσαν, ένιωθαν, έκριναν την εποχή τους: χρόνια όλο πολέμους, διχόνοιες, φρικτή δυστυχία για τους φτωχούς που δεν θα έβρισκαν τέλος παρά με την επιστροφή της Δικαιοσύνης, της Ελεημοσύνης και της Ειρήνης, δηλαδή με την αποκατάσταση της ισορροπίας και της ευημερίας που φαντάζονταν ότι ανήκε, και πάρα πολύ εύκολα, σ' ένα παρελθόν που εύκολα εξιδανίκευαν. Λογοτεχνική μαρτυρία, θα μπορούσαμε να πούμε. Αλλά ας δούμε, ανάμεσα σ' εκατοντάδες ανάλογα κείμενα, τον πρόλογο από ένα ενοικιαστήριο κτήματος, σ' ένα χωριό της επαρχίας Κερσί το 1476· αυτό το χωριό περιγράφεται σαν «ρημαγμένο, εξαθλιωμένο, έρημο, διαλυμένο, σχεδόν χωρίς χωρικούς και υπομισθωτούς ακατοίκητο από καιρό εξαιτίας των πολέμων, των θανάτων, των συμφορών και των αντιξοοτήτων». Σπάνια οι άνθρωποι, στα δημόσια και ιδιωτικά γραφτά τους, στις κουβέντες τους, στα καλλιτεχνικά τους δημιουργήματα, άφησαν τόσο πολύ να ξεσπάσει η απαισιοδοξία τους και η ακεφιά τους, όσο στην περίοδο μεταξύ 1350 και 1450. Βέβαια, ακόμα και στην πιο μεγάλη ανεμοζάλη, τυχαίνει να μιλάνε, να τραγουδάνε ή να απεικονίζουν μια κάποια χαρούμενη όψη της ζωής, τα νιάτα, το κρασί και τα τριαντάφυλλα, τα περιβόλια και τους συρτούς χορούς τους, τη γλύκα του έρωτα, την ομορφιά της φύσης που ξυπνά: αλλά αυτά τα θέματα είναι παρακατιανά, συχνά συμβατικά, επανάληψη και προέκταση παραδοσιακών κοινοτυπιών. Για τον ιστορικό, φαίνεται πως πολλές γενιές ανθρώπων έζησαν τότε και είχαν συνειδητοποιήσει πως ζούσαν σε μια εποχή περιορισμένη, στενεμένη, με μεταστάσεις, ψυχικές καταπτώσεις, κρίσεις και αναστατώσεις. Χρόνια δύσκολα, χρόνια ταραχών, που πρέπει πρώτα να εκτιμήσουμε πριν δοκιμάσουμε να εντοπίσουμε τα αίτια και τις αφορμές τους.
Η ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ Για να συλλάβουμε, με κάθε βεβαιότητα, τις διαστάσεις και την ένταση της κρίσης, θα έπρεπε να είχαμε στη διάθεσή μας μια σειρά από στατιστικές, σχετικά με την παραγωγή, την παραγωγικότητα, τη δημογραφία, την αγοραστική δύναμη, την κατανάλωση σε τρόφιμα των πληθυσμών που μελετούμε· ένα σωρό δεδομένα που οι πηγές εκείνης της εποχής (όση φροντίδα κι αν δείχνουμε για να τ' ανακαλύψουμε και να τα συγκεντρώσουμε, όποια ικανότητα κι αν έχουμε για να τα αξιοποιήσουμε) δεν προσφέρουν, στην καλύτερη περίπτωση, παρά αποσπασματικά. Βρισκόμαστε Digitized by 10uk1s
λοιπόν στην ανάγκη να ερμηνεύσουμε ορισμένα σημεία, να συγκρίνουμε σκόρπιες ενδείξεις, συχνά αντιφατικές και με βάση όλα αυτά, να αποδώσουμε, μέσα από σπασμωδικές πολλές φορές παρεκβολές, μια συνολική άποψη. Δημογραφία Τα λιγότερο αβέβαια, είναι τα δημογραφικά στοιχεία. Οι περισσότερες πόλεις γνωρίζουν μια εντυπωσιακή ή αξιοσημείωτη πτώση του πληθυσμού τους. Γύρω στο 1300, η πόλη Ρενς είχε φτάσει τις 20.000 ψυχές, που έπεσαν στις 9.000 περίπου στο 1422. Το 1343 το Αλμπί είχε 2.669 οικογενειάρχες (σε 10.000 κατοίκους περίπου), το 1356, 1200 μόνο (5.000 κάτοικοι). Στην πόλη Καστρ, οι οικογενειάρχες από 2.339 στην περίοδο 1340-1347 έγιναν 1006 το 1373 και 1.068 το 1380. Οι δημογραφικές πηγές του Millau, σχεδόν πλήρεις αναφέρουν 1676 οικογένειες το 1286, 1835 το 1309 (ένα ανώτατο όριο που αντιστοιχεί σε 7.340 ψυχές περίπου), ύστερα έχουμε μια πτώση αρκετά αισθητή και κανονική στις επόμενες δεκαετίες: στο 1346, 1541 οικογένειες· η πτώση επιταχύνεται μετά: 918 οικογένειες στο 1353, 833 στο 1363. Η πόλη Ταρμπ, στο 1300 περίπου, είχε 800 τζάκια, στο 1429, 476· η Μπανιέρ ντε Μπιγκόρ περνά τον ίδιο καιρό από 800 σε 295 τζάκια. Στο 15ο αιώνα ακόμα, το Καρπαντρά, γνωρίζει μια σοβαρή οπισθοδρόμηση: 936 χριστιανικά τζάκια το 1380, 520 το 1473. Για τη Γερμανία o Wilhelm Abel εκτιμά κατά μέσο όρο σε 15-20% το δημογραφικό έλλειμμα των πόλεων με 2.000 κατοίκους και πάνω, ανάμεσα στο 1370 και 1470. Στο δουκάτο της Βραβάντης ανάμεσα στο 1437 και 1496, αν τα τζάκια των τεσσάρων πιο μεγάλων πόλεων (Βρυξέλλες, Αμβέρσα, Λουβαίνη και Μπουά λε Ντυκ) επωφελούνται από μια άνοδο κατά 15%, αντίθετα, σε 19 μικρότερα αστικά κέντρα, έχουμε μια πτώση κατά 61%. Ο παρακάτω πίνακας δείχνει, σε διαφορετικές χρονολογίες, τον πληθυσμό μερικών πόλεων της Δύσης, ως τα μέσα του 15ου αιώνα: Τουλούζη 1300 περίπου
35.000
1340 περίπου 1400 - 1420 1450 περίπου
30.000 19.000 8.000
Μονπελιέ Βαρκελώνη Σαν Τζεμινιάνο
Πράτο 19.600
40.000 15.000 11.400
42.000 36.000 31.500
8.400 1.250
10.500 3.500
Φαίνεται μάλιστα πως η ύπαιθρος δεν ταλαιπωρήθηκε λιγότερο, όπως δείχνει η εξέλιξη των ιταλικών μικρών πόλεων:
Πιστόια 1224 1290 1339 1344 1350 1372 1404 1427 1429
Μικρές πόλεις Πράτο Σαν Τζεμινιάνο
31.220 5.346 7.679 23.964 1.872 5.832 8.989 11.772
1.875 4.715
Τριάντα ένα χωριά του Αρτουά με 2.067 τζάκια το 1299 δεν είχαν πια παρά 1.149, το 1469· ο αγροτικός πληθυσμός στην επαρχία Αινώ έφτανε τα 30.747 τζάκια το 1365 και τα 27.281, σε Digitized by 10uk1s
αντίθεση μεταξύ 1440-1444. Σε πολλά μέρη της υπαίθρου δεν έχουμε καμιά δημογραφική αύξηση στο 15ο αιώνα: όπως στη Βραβάντη, όπου έχουμε 49.327 αγροτικά τζάκια το 1437, και 45.880 το 1496, ύστερα από μια σαφή ανόρθωση το 1464 με 62.578 τζάκια. Ας περάσουμε τώρα στην περιφέρεια, πόλεις και χωριά μαζί. Η ανατολική Πρωσσία φαίνεται πως είχε πέσει κατά 730.000 ψυχές το 1410 περίπου, λιγότερο από τις μισές το 1466, και η οπισθοδρόμηση συνεχίστηκε μετά. Η κομητεία της Προβηγκίας, στις αρχές του 14ου αιώνα, είχε κάπου 80.000 τζάκια που έγιναν 34.000 το 1471. Υπολόγισαν, για την κομητεία του Φορέζ, 18.000-20.000 τζάκια το 1280 περίπου, 12.000 το 1455. Για την ανατολική Νορμανδία, με βάση το δείκτη 100 για τη χρονιά 1314, το 1347 είναι 97, το 1380, 45 το 1413, 65, το 1450, 25. Στην κλίμακα των μεγάλων γεωγραφικών συνόλων, η κατάσταση ήταν, όπως παρακάτω, το 1450, δηλαδή σε μια εποχή όπου, λίγο πολύ παντού, η παρακμή είχε σταματήσει χωρίς να διαφαίνεται καθαρά η ανάκαμψη. Παράλληλα με τη δημογραφική κρίση που δεν μπορούμε παρά να τονίσουμε την εξαιρετική της σοβαρότητα και την καταπληκτική της διάρκεια, οι άνθρωποι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τον έλεγχο και την παρουσία τους σ' ένα τμήμα του χώρου, όπου είχαν εγκατασταθεί παλαιότερα. Πολλές αστικές περιοχές, που είχαν σχεδιαστεί με μια αισιόδοξη προοπτική, παρέμειναν πολύ μεγάλες, σε σχέση μ' ένα πληθυσμό στάσιμο ή ελαττωμένο: Αριθμοί σε εκατομμύρια
% οπισθοδρόμηση σε σχέση με τις αρχές του 14ου αιώνα
Γαλλία και Κάτω Χώρες
13
38
Βρετανικά Νησιά Ιταλία Ιβηρική Χερσόνησος Γερμανία και Σκανδιναβία Πολωνία, Λιθουανία και Ουγγαρία
3,5 8 7 7,6
33 27 26 25
3,5
3
Σύνολο
42,6
31
Χώρες
όπως στη Γάνδη ή τη Βαρκελώνη, όπου τα όρια του 1359 ήταν σχεδόν διπλάσια από την επιφάνεια· και μόνο πεντακόσια χρόνια αργότερα η δημογραφική άνοδος μπόρεσε να τα ξεπεράσει. Το ίδιο, έγινε και για τα νέα όρια των Βρυξελλών και της Λουβαίν, που είχαν κτίσει στο τρίτο τέταρτο του 14ου αιώνα. Παντού σχεδόν, άδειασαν οι εξωτερικές συνοικίες, οι δουλειές στα γιαπιά χαλάρωσαν ή σταμάτησαν ολότελα, αλάνες εμφανίστηκαν εντός των τειχών, σπίτια εγκαταλείφθηκαν γιατί οι ιδιοκτήτες τους δεν ήταν σε θέση να τα νοικιάσουν ή να τα συντηρήσουν. Οι πολιορκίες, οι εξεγέρσεις συνέβαλαν κι αυτές, με τις καταστροφές και τις πυρκαγιές που προκάλεσαν. Η φυγή από την ύπαιθρο Η κατάσταση είναι ακόμα πιο δραματική, στην ύπαιθρο όπου πολλαπλασιάζονται οι διαρροές μερικές ή πλήρεις, προσωρινές ή οριστικές, από τόπους και περιοχές, ακόμα και αν ήταν ενορίες. Ο 14ος και 15ος αιώνας ήταν η περίοδος των χαμένων χωριών (lost villages), των εγκαταλειμμένων τοποθεσιών. Αν στην Τοσκάνη, εξαφανίζονται το πολύ 10% των τότε χωριών, ο αριθμός τους φτάνει το 25% στην επαρχία της Ρώμης, το 50% στη Σαρδηνία, με ποσοστά μείωσης του πληθυσμού, ειδικά σημαντικά στα βόρεια και νότια άκρα του νησιού. Digitized by 10uk1s
Στη Γαλλία, οι αριθμοί ποικίλλουν αρκετά, ανάλογα με τις περιοχές, οπότε και η διάγνωση του φαινομένου είναι διαφορετική. Λένε για 90 χωριά που χάθηκαν στην περιοχή του Άνω - Ρήνου ανάμεσα στο 1340 και το τέλος του 15ου αιώνα, αντί 9 μόνο πριν το 1340 και 42 από το 1500 ως το 1800. Οι επιδημίες, οι πόλεμοι, οι αποδημίες, εξαφάνισαν στη Μπιγκόρ οριστικά ή προσωρινά 32 από τις 243 ενορίες που είχαν απογραφεί το 1342. Για άλλες επαρχίες και περιοχές οι αριθμοί είναι: Πριν το 1340 1340- τέλος 15ου αι. 1500 - 1800 Κάτω Αλσατία
4
47
5
Κομητεία του Montbéliard Pas-de-Calais
2 28
13 29
3 73
Champagne
33
61
89
Ζώνες ιδιαίτερα εκτεθειμένες άδειασαν σχεδόν από τους κατοίκους τους· όπως στην περιοχή του Τουρνεχέμ, κοντά στο Καλαί, όπου ο βάιλος, το 1370, δηλώνει πως τα χωριά της δικαιοδοσίας του «είναι και συνεχίζουν να είναι μεγάλα, αλλά πέρασε ο πόλεμος από εκεί και κανένας δεν τολμά να επιδιορθώσει ο,τιδήποτε είτε να κατοικήσει». Στην Προβηγκία από τις 625 βεβαιωμένες κοινότητες το 1315, οι 177 ήταν ακατοίκητες το 1471. Ήδη πριν από τη μαύρη Πανούκλα (1348-1350), στην Αγγλία άρχισαν να μαραζώνουν πολλές μέτριες ανθρώπινες συστάδες που είχαν εμφανιστεί σε περιθωριακές ζώνες. Ύστερα ήρθαν οι πόλεμοι, οι επιδημίες και εξαφάνισαν μερικές τοποθεσίες ενώ άλλες τις περιόρισαν σχεδόν στο ελάχιστο. Όπως η ενορία του Saecourt, στο Berkshire· ο εφημέριός της εκθέτει, το 1439 στον Πάπα Ευγένιο Δ': «Η εκκλησία γκρεμίστηκε, τα σπίτια και οι κατοικίες της ενορίας ρημάχτηκαν και ερημώθηκαν εκτός από δύο μόνο, μακριά από την εκκλησία, και μακριά το ένα από το άλλο· χώρια αυτά, δεν υπάρχει πια κανένας ενορίτης». Στα εκατό χρόνια μετά τη μαύρη Πανούκλα, κάπου 450 κεφαλοχώρια χάθηκαν ολότελα, εκτός από πολλά χωριουδάκια κι άλλα απομονωμένα. Ωστόσο, το φαινόμενο των χαμένων χωριών (lost villages) γνώρισε τη μεγαλύτερη ανάπτυξή του μετά το 1450, κάτω από οικονομικές και κοινωνικές περιστάσεις που ευνοούσαν τις περιφράξεις, την εντατική και ειδικευμένη κτηνοτροφία, σε βάρος της καλλιέργειας των δημητριακών. Στο Leicestershire, για παράδειγμα, τέσσερα χωριά εξαφανίστηκαν πριν το 1449 και τριάντα μεταξύ 1450 και 1548. Das gut liegt wrïst (To καλό μένει χέρσο), αυτή την έκφραση και άλλες ανάλογες, συναντάμε συχνά στις πηγές της γερμανικής αγροτικής ιστορίας, στα τέλη του Μεσαίωνα. Χρωστάμε στον Wilhelm Abel την απόδειξη πως το φαινόμενο των εγκαταλειμμένων ή χέρσων χωραφιών που συνολικά θεωρείται διαχρονικό, δεν οφείλεται τόσο στον Τριακονταετή πόλεμο (του οποίου ωστόσο τις καταστροφές δεν θα έπρεπε να υποτιμούμε), στις πιέσεις από την εκβιομηχάνιση, την αστικοποίηση και τη συμπύκνωση των οικισμών στο 19ο και 20ό αιώνα, όσο στη μεγάλη ύφεση της περιόδου 1300-1500. Στην περιοχή της Βυρτεμβέργης όπου η φυγή, διαδοχικά μέσα στους αιώνες, προκάλεσε την εξαφάνιση του ενός πέμπτου περίπου των ανθρώπινων συστάδων, έχουμε την παρακάτω κατανομή: Αριθμός εγκαταλειμμένων χωριών % ως τον 9ο αιώνα
53
5
10ος-11ος αιώνας 12ος-13ος αιώνας 14ος-15ος αιώνας 16ος-17ος αιώνας
31 202 520 121
2 20 50 12 Digitized by 10uk1s
18ος-20ός αιώνας
111
10
Ούτε η νέα Γερμανία στα ανατολικά του Έλβα ποταμού δεν γλίτωσε από την εγκατάλειψη. Το 1419 από τα 31.525 αγροτόσπιτα (Hufen) που ανήκαν στο τευτονικό Τάγμα τα 6.561 (21%) ήταν ακατοίκητα· είκοσι χρόνια αργότερα, στην Πομερελία, 42% από τα αγροτόσπιτα του ίδιου Τάγματος ήταν άδεια και στη διοίκηση του Σβερτς, το 80%. Πτώση των εισοδημάτων... Ένα άλλο σύμπτωμα της ύφεσης παρουσιάζεται με την ελάττωση, και μάλιστα την πτώση των δεσποτικών εισοδημάτων που μαρτυρούν τόσο οι ατέλειωτες θρηνολογίες των δικαιούχων όσο και οι αριθμοί που βρίσκονται σ' ό,τι απομένει από τα λογιστικά τους κατάστιχα. Στην Πιστόια, η δεσποτική πρόσοδος, με βάση το σιτάρι, ελαττώνεται, κατά 40% στην περίοδο 1351-1425 σε σχέση με την περίοδο 1275-1350. Έχουμε την περίπτωση εδώ δώδεκα βαϊλάτων του τευτονικού Τάγματος, όπου μπορούμε να δούμε παράλληλα την πτώση των εισοδημάτων (23.370 φλορίνια το 1361, 19.649 το 1450) και την άνοδο των χρεών (79.081 φλορίνια το 1361, 105.914 το 1450). Στο βαϊλάτο του Θουριγγίας, π.χ. η ύπαρξη χρεών αναφέρεται για πρώτη φορά το 1342· από το 1360 ήδη, πουλιούνται κτήματα· το 1385, έρχεται η σειρά του κτήματος στη Βάργκουλα που απαλλοτριώνουν για να καθησυχάσουν Ιουδαίους και Χριστιανούς δανειστές· το 1429, πολλά σπίτια υποθηκεύονται σαν αντάλλαγμα ενός δανείου 2.000 φλορινιών που έδωσε ο Πρωτομάγιστρος του Τάγματος· το 1431, μια έρευνα της κεντρικής διοίκησης δείχνει πως υπάρχουν χρέη για 35.000 φλορίνια. Στο 1437, η καθεδρική σύνοδος του Σλέσβιγκ καταπιάνεται να συγκρίνει τα εισοδήματά της με όσα είχε πριν από το 1352· η πτώση, με βάση τα δημητριακά, είναι κατά 68%. Αλλά και οι Γάλλοι άρχοντες θίγονται κι αυτοί. Ανάμεσα στο 1342 και 1374 οι εισπράξεις του αββαείου του Σαιν-Ντενί πέφτουν στις μισές και μάλιστα στα δύο τρίτα. Το εισόδημα από την προικοδότηση της βασίλισσας Ιωάννας της Ναβάρας στην Καμπανία και Μπρι, που ήταν ακόμα 23.000 λίρες στα 1335-1336, μόλις ξεπερνά τις 10.000 το 1363-1364, και αν υπολογιστεί σε βάρος από ασήμι, αντίστοιχα 89.825 γρ. και 22.523. Στην ανατολική Νορμανδία, αν πάρουμε το δείκτη 100 για έγγεια εισοδήματα το 1310, η χρονιά 1410 αντιστοιχεί στο δείκτη 60-65, η χρονιά 1450 στο δείκτη 30-35. Ένας κοινός μύλος έφερνε κατά μέσο όρο στον κύριό του 100 λ.τ. στο 1300 περίπου, και μόνο 25 λ.τ. ενάμιση αιώνα αργότερα· κι ας ήταν σ' αυτή τη χρονολογία, δύο μύλοι προς τρεις ολότελα χαλασμένοι. Όλα αυτά εξηγούν γιατί οι γαίες είχαν χάσει από την αξία τους: στη Βαρωνία του Νεμπούρ, στη Νορμανδία, η τιμή που πουλούσαν το στρέμμα ήταν 15 λ.τ. γύρω στο 1400 και μόνο 8 λ.τ. γύρω στο 1445. Εικόνα 1 — Η Ευρώπη σε κρίση: 1340-1365
...και της παραγωγής Ανάμεσα στους δείκτες που επιτρέπουν να συλλάβουμε το γενικό επίπεδο της αγροτικής παραγωγής, οι ιστορικοί σε πρόσφατες διερευνήσεις τους μελέτησαν το ύψος της δεκάτης και τις μεταβολές της. Στην περιοχή του Φορέζ η επιδίκαση των κομητειακών δεκατών δείχνει ένα πολύ χαμηλό επίπεδο παραγωγής γύρω στα 1390-1420, τόσο στην πεδιάδα όσο και στα βουνά, τέσσερις ως πέντε φορές κατώτερο από το επίπεδο στο τέλος του 14ου αιώνα. Στο Καμπρεζί, ο Hugues Neveux χρησιμοποίησε με επιτυχία και τόλμη το προϊόν της δεκάτης και της χωροδεσποτικής φορολογίας για να διακρίνει τις μακρόχρονες κινήσεις της παραγωγής δημητριακών. Για το σιτάρι ποιότητας, την καθίζηση που συνεχιζόταν, παρ' όλες τις κλιμακώσεις, από την αρχή του 14ου αιώνα ως τα μέσα του 15ου, ακολούθησε μια αρκετά ισχυρή ανόρθωση που κορυφώθηκε γύρω στο 1520: 1320 περίπου
Δείκτης 140-150 Digitized by 10uk1s
1370-1375 περίπου 1450 περίπου 1520 περίπου
Δείκτης 100 Δείκτης 75-80 Δείκτης 90-95
Φαίνεται πως πριν το 1750 ξαναβρήκε η περιοχή του Καμπρεζί το επίπεδο παραγωγής που είχε γνωρίσει τα πρώτα χρόνια του 14ου αιώνα. Διάφορες μη αγροτικές παραγωγές γνώρισαν κι αυτές μια αισθητή ελάττωση: τα ορυχεία του κασσίτερου στο Ντέβον και την Κορνουάλη, τα ορυχεία αργύρου σ' όλη την Ευρώπη, οι βιομηχανίες υφασμάτων στα περισσότερα φλαμανδικά κέντρα. Στο πρώτο τέταρτο του 14ου αιώνα, η Φλωρεντία προμήθευε από 100.000 ως 70.000 μάλλινα υφάσματα κάθε χρόνο· το 1378 όταν η οικογένεια Τσιόμπι ζήτησε 24.000 κομμάτια, ήταν κάτι πολύ φιλόδοξο σαν ποσότητα σε σχέση με την πραγματικότητα. Φθίνουσες εμπορικές συναλλαγές Τα ποσοτικά δεδομένα, που μαρτυρούν την κρίση του διεθνούς εμπορίου, είναι πιο πολλά. Ανάμεσα στα 1300 και 1360 έτυχε, μερικές χρονιές, να εξάγει η Αγγλία στην Ευρώπη 40.000 μάλλινους σάκους και μάλιστα κάτι παραπάνω, όταν 25.000 σάκοι ήταν σχεδόν η κανονική ετήσια εξαγωγή. Από το 1360-1365, η πτώση είναι αισθητή· μετά το 1382, οι εξαγωγές πέφτουν σαφέστατα κάτω από τους 20.000 σάκους. Ας δούμε τις εξαγωγές κρασιών από την περιοχή του Μπορντώ, προς τα Βρετανικά νησιά και τη Φλάνδρα· από το 1305 ως το 1336 κυμαίνονται από 51.000 ως 102.000 βαρέλια, μ' ετήσιο μέσο όρο 82.000· από το 1337 ως το 1356, ο μέσος όρος πέφτει στα 14.000 βαρέλια· ξανανεβαίνει στα 30.000 από το 1356 ως το 1369, στα καλά χρόνια του πριγκηπάτου της Ακουιτανίας· ύστερα πέφτει στα 11.000 βαρέλια από το 1369 ως το 1440. Στην περίοδο 1270-1500, η καλύτερη εποχή του μαρσεγιέζικου εμπορίου τοποθετείται στο 1340-1341, για τη Γένοβα στο 1293 (δείκτης 100)· στο 1400, οι δείκτες δεν ήταν πια αντίστοιχα, παρά 35 και 65. Μεγάλα εμπορικά κέντρα γνώρισαν μια πραγματική έκλειψη· οι φόροι από το ναυτικό εμπόριο, στο Πέρα, προάστιο της Κωνσταντινούπολης που ελέγχανε οι Γενοβέζοι, γνωρίζουν την παρακάτω ελάττωση: 1334 1391 1423
1.648.638 γενοβέζικες λίβρες 1.199.046 234.000
Ας σημειώσουμε επίσης το μαρασμό των παραδοσιακών κέντρων υφαντουργίας (Φλάνδρα, Κάτω Λαγκεντόκ) την αλλαγή νοοτροπίας στον κόσμο των εμπόρων ύστερα από τους τυχοδιώκτες, τους κερδοσκόπους, τους κατακτητές που διψούσαν για δράση και κέρδη, έρχονται οι διστακτικοί, οι φρόνιμοι που δεν πολυταξιδεύουν κι εκμεταλλεύονται μια γνωστή και, όσο γίνεται, προστατευμένη αγορά. Στη Γένοβα, οι παλιές οικογένειες που συνδύαζαν έναν αρχοντικό τρόπο ζωής με το εμπόριο (οι Φιέσκι, οι Μαλασπίνα, οι Φρεγκόζι, οι Γκριμάλντι) εγκαταλείπουν μέσα στο 14ο αιώνα τις εμπορικές ασχολίες τους και περιορίζουν τις φιλοδοξίες τους στον πολιτικό και στρατιωτικό τομέα, είτε αποσύρονται στα κτήματα και τους πύργους τους. Οι έμποροι της Σιένας χάνουν διαρκώς έδαφος. Στη Φλωρεντία, σημαντικές εμπορικές εταιρείες δεν μπορούν να αποφύγουν τη χρεωκοπία, παρόλο που είχαν εξαπλωθεί και, κάτι πιο σοβαρό, εξαιτίας μάλιστα της παρουσίας τους σε διεθνές επίπεδο. Ανάμεσα στο 1342 και 1346, καμιά δεκαριά μεγάλες εταιρείες χρεωκοπούν, κι απ' αυτές οι δύο πιο σημαντικές «κολοσσοί με χωματένια πόδια» (Yves Renouard), οι Περούτσι (1343) και οι Μπάρντι (1346), θύματα απρόσεκτων δανείων που έδωσαν σε μερικούς μονάρχες της Δύσης, όπως Digitized by 10uk1s
ο Εδουάρδος της Αγγλίας που τους χρωστούσε, συνολικά, 1.500.000 φλορίνια. Στα 1370-1371, ήρθε η σειρά των Γκουάρντι να καταρρεύσουν. Όσο για τις εμποροπανηγύρεις στην Καμπανία και Μπρι, που άλλοτε ήταν φημισμένοι χώροι για εμπορικές ανταλλαγές και οικονομικές συναλλαγές, δεν παίζουν πια παρά ένα ασήμαντο ρόλο μετά το 1340-1350. Η οικονομική συγκυρία: τιμές και μισθοί Η διάγνωση για την οικονομική ύφεση πρέπει επίσης να λάβει υπόψη της την εξέλιξη των τιμών και των μισθών. Ας σημειώσουμε ωστόσο πως η ερμηνεία κάθε καμπύλης δεν είναι κάτι αυτονόητο: οι χαμηλές τιμές σημαίνουν άραγε αναγκαστικά αυξανόμενες οικονομικές δυσκολίες; Μεγάλοι μισθοί εκφράζουν οπωσδήποτε τις οικονομικές δυσχέρειες κάθε επιχειρηματία; Επιπλέον, φτάνουμε σε αποτελέσματα αρκετά διαφορετικά αν λάβουμε υπόψη, για τις καμπύλες μας, το λογιστικό νόμισμα είτε το πραγματικό νόμισμα. Τέλος, για πολλές περιοχές, οι σειρές των τιμών και των μισθών δεν αρχίζουν παρά μετά το 1350, και μάλιστα μετά το 1400, κι αυτό σημαίνει πως δεν επιτρέπουν να δούμε ποια ήταν η κατάσταση πριν αρχίσει η κρίση. Η Αγγλία είναι, σ' αυτό τον τομέα, πιο ευνοημένη γιατί υπάρχει ένα πλούσιο υλικό. Σε λογιστικό νόμισμα, οι τιμές του σιτάλευρου παραμένουν χονδρικά σ' ένα υψηλό επίπεδο ως το 1380 περίπου· τότε αρχίζει μια αισθητή πτώση που συνεχίζεται πάνω από έναν αιώνα. Όσο για τους μισθούς, είναι αισθητά παράλληλοι με την τιμή των δημητριακών ως το 1380, με μια μικρή άνοδο ωστόσο λίγο πριν από το 1400- μετά το 1380, οι καμπύλες των δημητριακών και των μισθών αποκλίνουν: η πρώτη πέφτει, ενώ η δεύτερη συνεχίζει την άνοδο της, έτσι ώστε η αγοραστική δύναμη των μισθών, με βάση τα δημητριακά, γνωρίζει το απόγειό της μέσα στα τρία πρώτα τέταρτα του 15ου αιώνα. Τα βιομηχανικά προϊόντα, από την πλευρά τους, γνώρισαν μια σημαντική άνοδο: για το κατεργασμένο σίδερο, περνάμε από το δείκτη 100 στα 1300-1350 στο δείκτη 159 στα 1351-1360, στο δείκτη 352 στα 1389-1400. Αν αντιπαραθέσουμε αυτές τις καμπύλες και τους δείκτες, βλέπουμε ανάγλυφα τις αυξανόμενες δυσκολίες των γαιοκτημόνων μετά το 1380: πουλώντας σε μικρότερες τιμές τ' αγροτικά τους προϊόντα (κυρίως τα δημητριακά), αγοράζοντας πιο ακριβά τα παρασκευασμένα προϊόντα τους, απαραίτητα για τα κτήματά τους και τον τρόπο ζωής τους, δεν μπορούσαν να τα βγάλουν πέρα με τους μισθωτούς τους σε πλήρη ή μερική απασχόληση και που έπρεπε να πληρώνουν κάπως πιο ικανοποιητικά. Στην ανατολική Νορμανδία, ανάμεσα στο 1330 και 1370-1380, η ονομαστική τιμή του σιταριού γνώρισε σίγουρα μια μέτρια άνοδο, 20% περίπου· αλλά παράλληλα τα βιομηχανικά προϊόντα, όπως ο γύψος και τα κεραμίδια, διπλασιάστηκαν. Ύστερα, μετά το 1370-1380 ως τα 1460-1475, οι αγροτικές τιμές υποχωρούν κατά 25% περίπου, ενώ οι βιομηχανικές τιμές διατηρούνται ή γνωρίζουν μια μικρή πτώση. Οι μόνοι μισθοί που μπορούμε να ξεχωρίσουμε στη μεγάλη αυτή περίοδο είναι οι μισθοί των οικοδόμων στα αστικά κέντρα: μένουν σταθεροί από το 1320 ως το 1340 (1 s.t. τη μέρα για τον ανειδίκευτο, τα διπλά για τον εξειδικευμένο εργάτη)· πολύ σημαντική άνοδος από το 1340 ως το 1375 παράλληλα με την άνοδο των βιομηχανικών τιμών, αλλά που ξεπερνά κατά πολύ τις τιμές των αγροτικών προϊόντων (2 s 6 d.t. για τον ανειδίκευτο, 4 s.t. για τον εξειδικευμένο)· αρχίζει τότε μια μεγάλη περίοδος σταθερότητας, που χαρακτηρίζεται μόνο από μια αύξηση κατά 25% στα κέρδη του εξειδικευμένου εργάτη (5 s.t. τη μέρα αντί 4): αυτή η σταθερότητα ωφελεί τους μισθωτούς όσο συνεχίζεται η πτώση των αγροτικών τιμών, αλλά μετά δεν τους συμφέρει· αν ο πραγματικός μισθός είναι στο δείκτη 100 το 1446, δεν είναι πια το 1547 παρά στο δείκτη 35. Στη Φλάνδρα, μπορούμε να προτείνουμε την παρακάτω εξέλιξη στις τιμές των δημητριακών. Αρκετά χαμηλές στο τέλος του 13ου αιώνα, γνωρίζουν μια αισθητή άνοδο στις αρχές του 14ου, και φτάνουν στο ανώτερο σημείο στα 1315-1317. Ύστερα, για είκοσι χρόνια από το 1318 ως το 1337, οι τιμές ξαναπέφτουν στο επίπεδο που είχαν στο τέλος του 13ου αιώνα με εξαίρεση δυο ακριβές χρονιές: 1323 και 1329. Τότε διαφαίνεται μια συνεχής άνοδος, για μια ολόκληρη γενιά, από το 1338 ως το Digitized by 10uk1s
1370, που διέκοψε μια κάμψη από το 1344 ως το 1350. Μετά το 1370 έχουμε μια τάση για πτώση των τιμών, που διατηρήθηκε στα τρία πρώτα τέταρτα του 15ου αιώνα, εκτός στις χρονιές 1380-1390, 1415-1417 και 1437-1439. Η οικονομική συγκυρία, παρουσιάζεται αισθητά διαφορετική στη Ναβάρα, όπου οι ονομαστικές τιμές παραμένουν χαμηλές και σταθερές από το 1280 ως το 1344 με ακραίους δείκτες 22,7 και 27,6· τότε αρχίζει μια πολύ σαφής άνοδος, ως τις χρονιές 1421-1430 τουλάχιστο, με δείκτη πια το 100· με άλλα λόγια, πριν κλείσει ένας αιώνας, οι ονομαστικές τιμές πολλαπλασιάστηκαν επί τέσσερα. Όσο για τους μισθούς, αυτοί παραμένουν χαμηλοί ως το 1350, με μια μικρή ανοδική τάση (1284, δείκτης 15,7- 1346-1350, δείκτης 17,5), ύστερα ανεβαίνουν αρκετά μετά το 1350 ως το 1400, αλλά κλιμακωτά· γύρω στο 1400, φτάνουν το δείκτη 82, δηλαδή στο ίδιο ύψος με τις τιμές, αλλά χωρίς να δείχνουν οι εργοδότες πως βγαίνουν χαμένοι πράγματι. Στη Φλωρεντία, οι τιμές των σιτηρών, υπολογισμένες σε λογιστικό νόμισμα, ξεκινάν αρκετά χαμηλά στην περίοδο 1360-1369, ανεβαίνουν ξανά πολύ αισθητά μεταξύ 1370 και 1399 και ξαναγίνονται μέτριες σ' όλο το 15ο αιώνα. Αν εκφράσουμε αυτές τις τιμές σε χρυσά φλορίνια, η άνοδος στις τρεις τελευταίες δεκαετίες του 14ου αιώνα εξαφανίζεται, η πτώση δείχνει να συνεχίζεται ως το 1429, με μια σταθεροποίηση σ' ένα χαμηλό επίπεδο ως το 1499 τουλάχιστο. Τα σιτάρια της Αλσατίας παραμένουν ακριβά ως το 1375, ύστερα η πτώση είναι αισθητή μεταξύ 1376 και 1450· είναι αλήθεια πως, σ' αυτή την περιοχή όπως και σ' άλλες, τα κτηνοτροφικά προϊόντα αντιστέκονται καλύτερα. Στην Κρακοβία, οι μισθοί και οι αμοιβές σε βάρος αργύρου, βρίσκονται στο δείκτη 100 στις χρονιές 1361-1400, ανεβαίνουν στο δείκτη 128 ως το 1450, ξανακατεβαίνουν στο 100 μεταξύ 1450 και 1500· ωστόσο η άνοδός τους είναι αισθητή πάνω στην τιμή των δημητριακών για ψωμί που οι δείκτες τους, για κάθε μισό αιώνα μεταξύ 1350 και 1500, είναι αντίστοιχα 100, 84 και 59. Στο 15ο αιώνα, πέρα από την αντίθεση των κύκλων κάθε τριάντα χρόνια, τα δημητριακά δεν γνωρίζουν καμιά ανοδική τάση, ούτε στην Καινιξβέργη, ούτε στη Ρουάν, ούτε στο Παρίσι, αλλά ούτε στο Ντουαί, στο Καμπραί, στη Βαλανσιέν, στην Αμβέρσα, στην Ουτρέχτη και το Ναμύρ. Ας πάρουμε για παράδειγμα την περίπτωση της Βραβάντης: τιμές και μισθοί στη βιομηχανία και αγροτικές τιμές δείχνουν μιαν ανοδική τάση ως τα 1435-1440· οι τιμές προσανατολίζονται ύστερα στην πτώση ως το 1465 περίπου, ύστερα έρχονται οι πολιτικές, στρατιωτικές και νομισματικές περιπέτειες, που καταλήγουν σε μια νέα άνοδο. Απ' αυτή την ανασκόπηση, αναγκαστικά ελλειπή, συμπεραίνουμε πως υπάρχουν διαφορές, ανάλογα με τις περιοχές και πως το σύνολο της Ευρώπης κάθε άλλο παρά προχωρεί στον ίδιο ρυθμό προς την ίδια κατεύθυνση· παρ' όλα αυτά, παραμένει η εντύπωση πως, αργά ή γρήγορα, ο αγροτικός τομέας είδε τη θέση του να χειροτερεύει. Δυσκολίες στη διατροφή Το τελευταίο χαρακτηριστικό που έχουμε σχετικά με τις υλικές δυσκολίες στα τελευταία χρόνια του Μεσαίωνα είναι η σχετική συχνότητα από λιμούς και σιτοδείες. Μεταξύ 1300 και 1460, στην Πιστόια, έχουμε δέκα χρόνια λιμού και εφτά σιτοδείες, δηλαδή, κατά μέσο όρο, μια σοβαρή και μάλιστα τραγική κρίση επιβίωσης, κάθε δέκα χρόνια· ο ίδιος ρυθμός και στην περιοχή του Ναμύρ όπου, μεταξύ 1350 και 1500, τα χρόνια σιτοδείας φτάνουν τα δεκάξη, με αισθητό επίκεντρο μεταξύ 1450 και 1500. Για τη Φλάνδρα μεταξύ 1300 και 1500, έχουμε εννιά χρόνια με λιμούς και μόνο, που διαρκούν τρία χρόνια: 1315-1317, 1369-1371 και 1437-1439· σ' αυτά έρχονται να προστεθούν δεκάξη χρόνια σιτοδείας: 1338, 1343-1344, 1350-1351, 1359-1360, 1415-1417, 1481-1483 και 1488-1490· συνολικά είκοσι πέντε χρόνια, δηλαδή ένας χρόνος κάθε οκτώ χρόνια, από τα οποία τα Digitized by 10uk1s
έξι μεταξύ 1300 και 1350, εφτά μεταξύ 1350 και 1400, έξι μεταξύ 1400 και 1450 κι άλλα έξι μεταξύ 1450 και 1500. Στο Φορέζ, στην Προβηγκία, οι κακές σοδειές ήταν ακόμα πιο συχνές: μια χρονιά στις δυο, ή στις τρεις. Μεταξύ 1415 και 1440, το Παρίσι και η Τουρ έζησαν με το άγχος της πείνας. Μια πρόσφατη μελέτη για τις σιτοδείες στην ύπαιθρο στο βασίλειο της Ναβάρας καθορίζει το χρονολόγιο της πείνας στο 14ο αιώνα: χρόνιες δυσκολίες μεταξύ 1300 και 1320, ύστερα, μετά από μια μικρή ανάπαυλα, μεταξύ 1328 και 1350 (το 1347 ήταν η χειρότερη χρονιά του αιώνα). Μετά το 1360 και παρά τη μείωση του πληθυσμού, η Ναβάρα περνά μια μεγάλη περίοδο χαρακτηριστικού υποσιτισμού, με τρεις οδυνηρές κρίσεις: 1362-1363, 1368 και 1373-1377. Ας μη ξεχνάμε, ωστόσο, πως ο 14ος και 15ος αιώνας δεν έχουν το μονοπώλιο από σιτοδείες: ο 13ος δεν είχε γλιτώσει κι αυτός όπως κι ο 16ος και 17ος αιώνας. Επιπλέον, μεγάλες περιοχές γνώρισαν στο τέλος του Μεσαίωνα στον τομέα της διατροφής μια κατάσταση σχετικά ευνοϊκή· όπως ο χανσεατικός κόσμος και η ενδοχώρα του, ή ακόμα η Αγγλία, που δεν είχε, στο 14ο αιώνα, παρά μόνο εφτά χρόνια σιτοδείας ή πραγματικού λιμού, και πολύ λιγότερο ακόμα στο 15ο αιώνα.
ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΤΩΝ ΔΕΙΝΩΝ Όταν οι άνθρωποι εκείνης της εποχής αναρωτήθηκαν για τα αίτια των δεινών που τους μάστιζαν διατυπώσανε μια διάγνωση που όσο επιπόλαιη και ατελής αν μας φαίνεται σήμερα πρέπει ωστόσο να την προσέξουμε, μια και εκφράζει καθεαυτή, μια ορισμένη νοοτροπία· έβαζαν στην πρώτη σειρά τους πολέμους και τις κάθε λογής αναταραχές που τους συνόδευαν ύστερα τις πανούκλες και θνησιμότητες, τέλος τις κλιματικές συμφορές που επέφερε ο Θεός για να προειδοποιήσει ή να τιμωρήσει τους ανθρώπους· πέρα απ' αυτά μάλιστα, πίστευαν πως τις αναστατώσεις τις εξηγούσαν οι αδυναμίες των ανθρώπων και των κοινωνικών ομάδων, η άρνησή τους να εκτελέσουν το λειτούργημα που τους είχε ανατεθεί, με άλλα λόγια, το πατριωτικό τους καθήκον έτσι ώστε, κατά κάποιο τρόπο, η ίδια η ανθρωπότητα ήταν υπεύθυνη, με τη συμπεριφορά της, για τα πολλά και αυξανόμενα δεινά που την ταλαιπωρούσαν. Οι ιστορικοί, στα τελευταία χρόνια του Μεσαίωνα, από την πλευρά τους, εξερεύνησαν πολλά μονοπάτια, πρότειναν διάφορα ερμηνευτικά σχήματα, που το καθένα τους μπορεί να έχει την αξία του, αλλά που πρέπει να ιεραρχήσουμε. Κλίμα Φυσικές θεομηνίες; Εκείνη η εποχή γνώρισε όπως και τόσες άλλες, και σεισμούς και παλίρροιες και πλημμύρες, εκρήξεις ηφαιστείων, αλλά με μια συχνότητα που δεν φαίνεται να είναι κάτι εξαιρετικό. Σεισμοί παρατηρούνται, π.χ. στην Καταλονία, στις χρονιές 1373, 1410, 1427, 1428 και 1448. Αλλά μπόρεσαν να πιστέψουν και σε μια κάποια χειροτέρευση του κλίματος. Για να μιλήσουμε σχετικά, δεν θα έπρεπε να υπολογίσουμε τα εξαιρετικά φαινόμενα, όσο εντυπωσιακά κι αν είναι· οι πηγές βεβαιώνουν π.χ. πως στην Αβινιόν, από τις 30 Νοεμβρίου 1364 ως το τέλος Φεβρουαρίου 1365, το κρύο, το χιόνι και η βροχή την έπληξαν χωρίς διακοπή· στα 1407-1408, στο Παρίσι, ο πρακτικογράφος του Κοινοβουλίου, Νικόλαος ντε Μπαι, αναφέρει εξήντα έξι μέρες αδιάκοπης παγωνιάς, από τη γιορτή του Αγίου Μαρτίνου, μέσα στο χειμώνα ως τις 30 Ιανουαρίου. Ποτάμια, λίμνες, πορθμοί πάγωσαν πολλές φορές. Αλλά τι αξίζουν αυτά τα δεδομένα για να καθορίσουμε μια τέτοια τάση, μέσα σ' ένα μεγάλο χρονικό διάστημα; Πιο πολύ μας διαφωτίζουν η συγκέντρωση και η αξιοποίηση κάθε μαρτυρίας από αφηγήσεις που επιτρέπουν να εκτιμήσουμε όπως θα δούμε αμέσως, την εξέλιξη κάθε χειμώνα στη Δυτική Ευρώπη: • •
μεταξύ 1302 και 1364, έχουμε μια σειρά από χειμώνες που έζησαν και περιγράψανε σαν ειδικά σκληρούς· μεταξύ 1365 και 1369, χειμώνες πολύ γλυκούς· Digitized by 10uk1s
• •
μεταξύ 1369 και 1470, κυριαρχούσαν οι δριμείς χειμώνες· μεταξύ 1470 και 1490, οι δύσκολοι χειμώνες ελαττώνονται.
Η ανάλυση της ασφαλτώδους γης στο Φερνάου (Βόρεια Γερμανία) αφήνει να φανεί πως παρατηρήθηκε μια σημαντική περίοδος παγετώνων μεταξύ 1200 και 1300, κυρίως το 1350, που υποχώρησε κάπως στο 1500 περίπου. Με τη μέθοδο των καρότων, όπως λένε, βυθομέτρησαν τον απολιθωμένο πάγο της Γροιλανδίας, για μια περίοδο πάνω από χίλιους αιώνες. Αν υποθέσουμε πως η χημική σύνθεση του πάγου ποικίλλει ανάλογα με την εξωτερική θερμοκρασία τη στιγμή που διαμορφώνεται, μπορούμε περίπου να βρούμε αυτή τη θερμοκρασία για αρκετά μεγάλες περιόδους: έτσι μπορεί να φανεί πως ο 14ος και 15ος αιώνας βρίσκονται στο εσωτερικό μιας «μικρής εποχής παγετώνων» ανάμεσα στο 13ο και 19ο αιώνα. Κι αυτό πάλι το επεισόδιο των εξακοσίων-επτακοσίων ετών χαρακτηρίζεται από τρεις ψυχρές εκρήξεις, μεταξύ 1160 και 1300, στον 17ο αιώνα και στην περίοδο 1820-1850· είχαν όμως παρεμβληθεί και φάσεις ύφεσης μεταξύ του 1310 και 1480 και του 1730 και του 1800. Αλλά αυτές οι χρονολογίες καλύπτουν αρκετά καλά όσες μας προτείνει η εξέλιξη των παγετώνων στις Άλπεις. Δηλαδή, τίποτα δεν μαρτυρά για χειμώνες ιδιαίτερα ψυχρούς στα τελευταία χρόνια του Μεσαίωνα. Η εποχή του Αγίου Λουδοβίκου, εκείνη του Βασιλιά Ήλιου στάθηκαν λιγότερο ευνοημένες. Η δενδροχρονολόγηση, που τ' αποτελέσματά της, για να πούμε την αλήθεια είναι πιο σίγουρα για τη Βόρεια Αμερική παρά για την Ευρώπη, δείχνει μάλλον μια τάση για υγρασία που φανερώνει μια κάποια προώθηση του ωκεανικού κλίματος σε βάρος του ηπειρωτικού κλίματος. Αν δεχτούμε την υπόθεση πιο έντονων βροχοπτώσεων, οι επιπτώσεις τους δεν έλειψαν, τουλάχιστο στη Βόρεια Ευρώπη, όπου οι καλλιέργειες φοβόνταν λιγότερο το κρύο, ακόμα και το πιο δυνατό, στην άσχημη εποχή, τις ζέστες, την ξηρασία και τις καλοκαιρινές μπόρες απ' ό,τι τις άφθονες βροχοπτώσεις την εποχή της φθινοπωρινής και ανοιξιάτικης σποράς και όταν ωρίμαζαν οι σπόροι πριν από το θερισμό. Επιπλέον, η γενική υγρασία μπόρεσε να ευνοήσει την ανάπτυξη ορισμένων βακτηριδίων ή ορισμένων βακίλλων που οδηγούσαν στη διάδοση των επιδημιών. Παραμένει το γεγονός πως η εξήγηση της κρίσης με τις κλιματικές μεταλλαγές είναι κάτι προβληματικό· όσο λείπουν πιο συγκεκριμένα δεδομένα, καλά θα κάνουμε να στραφούμε σε άλλους τύπους αιτιών. Αγροτική αποδοτικότητα Διάφοροι συγγραφείς αναφέρθηκαν σε μια πιθανή εξάντληση των φυσικών πόρων και ειδικά των χωραφιών που για πολλά χρόνια δεν έπαψαν να καλλιεργούνται συνεχώς και οι προσπάθειες για βελτίωσή τους στάθηκαν ανεπαρκείς παρ' όλα τα κάθε λογής λιπάσματα. Μελετώντας τα αρχεία της επισκοπής του Ουίντσεστερ, ο J. Ζ. Titow διέκρινε μια αρκετά σαφή πτώση στην αποδοτικότητα κατά στρέμμα, στο τέλος του 13ου και στην αρχή του 14ου αιώνα, και που αφορούσε χωράφια που περνούσαν για εύφορα. Γι' αυτό και βλέπουμε μέσα στα βιβλία των λογαριασμών και των εισοδημάτων να επαναλαμβάνονται, όλο και πιο συχνά, εκφράσεις όπως terra debilis, frisca quia debily. Καθόλου απίθανο να συνεχίστηκε αυτή η υποβάθμιση και στο 14ο και 15ο αιώνα. Στην περιοχή του Καμπρεζί, ο Η. Neveux μιλά για κατάρρευση της αποδοτικότητας μεταξύ 1300 και 1350, που περνά από τα 22 στα 14 καντάρια, για κάθε εκτάριο. Είναι αλήθεια πως άλλοι ιστορικοί μπόρεσαν, αντίθετα μάλιστα, να ξεχωρίσουν μια κάποια βελτίωση. Αυτό είναι το συμπέρασμα του Β. Η. Slicher Van Bath που μελέτησε κι αυτός τους λογαριασμούς της επισκοπής του Ουίντσεστερ.
Digitized by 10uk1s
Σπορές και συγκομιδές σε εκατόλιτρα για κάθε εκτάριο
Χρονιές
Βρώμη Σπορά Συγκομιδή Συντελεστής Σπορά Συγκομιδή Συντελεστής
1200-1249
1,87
7,33
3,9
3,51
10,06
2,8
1250-1299 1300-1349 1350-1399 1400-1449
2,16 2,01 1,94 1,87
8,19 8,49 8,40 8,33
3,8 4,2 4,3 4,4
4,03 3,59 3,44 3,37
9,41 8,70 9 9,81 12,21
2,3 2,4 2,8 3,6
Τα δεδομένα για τη Φλάνδρα, το Αρτουά και τη Βραβάντη δείχνουν να μην υπάρχει καμιά πτώση στην αποδοτικότητα και ίσως μάλιστα να υπάρχει μια μικρή βελτίωση μεταξύ του 1300 και 1500. Αλλά άλλοι συγγραφείς μιλάνε για σταθεροποιημένη αποδοτικότητα ανάμεσα στο 13ο και 17ο και μάλιστα το 18ο αιώνα, που φτάνει τα 6 ή 8 εκατόλιτρα παραγωγής για 1 σπαρμένο εκατόλιτρο, στα εύφορα ή πολύ εύφορα χωράφια του Βορρά, και 4 ή 5 εκ.λ. παραγωγής για ένα σπαρμένο στους καλούς αγρούς του Νότου. Τα στοιχεία που διαθέτουμε είναι πάρα πολύ αποσπασματικά ή πάρα πολύ διακεκομμένα, παραμελούν πάρα πολλούς γεωγραφικούς τομείς για να μπορέσουμε να περιοριστούμε στην υπόθεση της κόπωσης των χωραφιών σε μια ευρωπαϊκή κλίμακα, παρόλο που είναι πιθανό πως ορισμένες εκτάσεις πυκνοκατοικημένες και που είχαν εκμεταλλευτεί υπερβολικά, άφησαν να φανούν κάποιες ενδείξεις μιας φθίνουσας γονιμότητας, σε μια ορισμένη περίοδο τουλάχιστον του 14ου αιώνα. Ο χρυσός και ο άργυρος Σκέφτηκαν επίσης να δώσουν, για όλα αυτά, μια νομισματική ερμηνεία: η ατονία της αγοράς, των συναλλαγών ίσως να είχε προκύψει από την προοδευτική αραίωση του χρυσού και του αργύρου, από μια ανεπάρκεια χάλκινων νομισμάτων. Στο κατώφλι του 14ου αιώνα, σίγουρα, το απόθεμα πολύτιμου μετάλλου που διέθετε η Δύση ήταν σημαντικό. Αλλά έπαψε πια να τροφοδοτείται όσο έπρεπε, επειδή είχαν εξαντληθεί τα σχετικά κοιτάσματα, και αυτό συνεχίστηκε ως τη στιγμή που νέες τεχνικές μέθοδοι, που εμφανίστηκαν στα μέσα του 15ου αιώνα, οδήγησαν στην εκμετάλλευση απρόσιτων ως τότε κοιτασμάτων. Επιπλέον οι πόλεμοι, οι πολιτικές και κοινωνικές ταραχές ίσως να προκάλεσαν μια κίνηση για θησαυροποίηση, που είχε σαν συνέπεια ν' αποσυρθεί από την κυκλοφορία ένα μέρος από τη νομισματική μάζα. Αλλά και ποιες ήταν οι συνέπειες από τον πληθωρισμό των στρατιωτικών δαπανών, τη νέα φορολογία σε πολλές χώρες της Δύσης για την ταχύτητα της νομισματικής κυκλοφορίας, για την κατεύθυνση των κυκλωμάτων που διάλεγαν τα κίτρινα, τα λευκά και τα μαύρα νομίσματα; Μήπως διέφυγαν πολύτιμα μέταλλα έξω από τον ευρωπαϊκό χώρο εξαιτίας της ανισότητας των συναλλαγών; Παρ' όλες τις πολυάριθμες απαγορεύσεις, οι Γερμανοί έμποροι, στο Νοβγκορόντ, έδιναν συχνά, κυρίως στο 15ο αιώνα, πλάκες από άργυρο για να αγοράσουν ρωσικά προϊόντα, και γούνες πιο ειδικά. Στην Ανατολή, εκτιμούσαν τον άργυρο πιο πολύ από το χρυσό, σε σχέση με τη Δύση, έτσι ώστε συνέφερε στους Ιταλούς και άλλους εμπόρους να δίνουν άργυρο και να παίρνουν χρυσό· ο Jacques Coeur, κυρίως, είχε επιδοθεί σ' αυτή τη συναλλαγή. Στις αρχές του 14ου αιώνα, αγόραζαν κινέζικο μετάξι δίνοντας υφάσματα αλλά και νομίσματα. Στο 1400 περίπου, η νηοπομπή (muda) από τρεις ως πέντε βενετσιάνικες γαλέρες που πήγαινε κάθε χρόνο στη Συρία για να πληρώσει το πιπέρι, την πιπερόριζα, το μοσχοκάρφι, την κανέλα, τα ελαφρά και πολύτιμα υφάσματα, έδινε μάλλινα υφάσματα, λινά, κασσίτερο, γυαλικά, αλλά ήταν αναγκασμένη να πληρώνει με χρυσό. Η διάδοση των συναλλαγματικών στο πιο εξελιγμένο τμήμα της Δύσης εξηγείται ίσως από μια κάποια ανεπάρκεια σε πολύτιμο μέταλλο. Οι ναυτικοί, οι έμποροι, τα Κράτη που επιχείρησαν, στο 15ο αιώνα, τις πρώτες Digitized by 10uk1s
μεγάλες ανακαλύψεις είχαν κυρίως σαν κίνητρο την αναζήτηση του χρυσού. Μπορούμε επίσης να συσχετίσουμε αυτή τη σχετική εξαφάνιση του χρυσού και του αργύρου με την αποδυνάμωση λογιστικών νομισμάτων που, για πολλά χρόνια και ανεξάρτητα από τις δραματικές «αναστατώσεις» των απότομων και βίαιων υποτιμήσεων και ανατιμήσεων που προκάλεσαν, σ' ορισμένα Κράτη οι πολιτικές και στρατιωτικές κρίσεις, ξαναβρίσκουμε σχεδόν από τη μιαν άκρη της Ευρώπης στην άλλη. Στην Αγγλία, η πένα στοίχιζε 22,5 δράμια αργύρου ως το 1275· από το 1412, μόνο 15 δράμια· από το 1464, 12. Στη Γαλλία, η παλιά δεκάρα, το 1330, στοίχιζε όσο και 3,907 γρ. αργύρου και 0,281 γρ. χρυσού· το 1400, είχε πέσει σε 1,736 γρ. αργύρου και 0,175 χρυσού· στο 1450 οι αριθμοί ήταν, για τον άργυρο, 1,465 γρ. και για το χρυσό, 0,121 γρ. Το γρόσι της Φλάνδρας αντιστοιχούσε το 1318 σε 4,22 γρ. αργύρου, το 1400 σε 1,02 γρ. αργύρου και 0,1062 γρ. χρυσού· το 1500, σε 0,495 γρ. αργύρου και 0,0444 γρ. χρυσού· το γρόσι της Βραβάντης γνώρισε στο 15ο αιώνα μια ακόμα πιο αισθητή πτώση: το 1400, η αντιστοιχία του σε χρυσό και άργυρο ήταν ίδια με το γρόσι της Φλάνδρας· το 1500, στοίχιζε 0,33 γρ. αργύρου και 0,0296 γρ. χρυσού. Τι σημαίνει όλη αυτή η εξέλιξη; Αν οι τιμές σε λογιστικό νόμισμα είχαν αυξηθεί παράλληλα με την υποτίμηση αυτού του νομίσματος, αυτό σήμαινε πως τα ίδια πραγματικά νομίσματα αντιπροσώπευαν την ίδια ποσότητα αγαθών με άλλα λόγια π.χ. με 20 γρ. αργύρου μπορούσες ν' αγοράσεις ένα σεξτάρι σιτάλευρο, είτε στοίχιζαν αυτά τα 20 γρ. 40 s.t. ή μόνο 25. Αλλά βλέπουμε στην πράξη πως, ακόμα κι αν τις εκφράσουμε σε λογιστικά νομίσματα, οι αγροτικές τιμές, τουλάχιστον από το 1380 και μετά, έμειναν σταθερές ή και έπεσαν· φαίνεται λοιπόν πια πως η αγοραστική δύναμη του πολύτιμου μετάλλου δεν έπαψε ν' ανεβαίνει, κι αυτό μπορεί να εξηγηθεί βέβαια από την πτώση των τιμών των αγροτικών προϊόντων αλλά και από την προοδευτική εξαφάνιση του χρυσού και του αργύρου· με δύο λόγια, από τη σχετική έλλειψη νομισμάτων που έβλαψε, κατά κάποιο τρόπο, τον οικονομικό δυναμισμό. Η λειψανδρία και οι οικονομικές της συνέπειες Αλλά είναι πιθανό και κάτι άλλο: η πτώση των αγροτικών τιμών, η αύξηση των μισθών και των βιομηχανικών προϊόντων, οι πολυδάπανες πολυτέλειες, η διασπάθιση των κεφαλαίων στον πόλεμο, οι γιορτές, τα επιδεικτικά οικοδομήματα, τα έργα τέχνης, η εξασθένιση των λογιστικών νομισμάτων, που εστήριζαν τα εισοδήματα των αρχόντων, όλα αυτά ίσως ν' αποδιοργάνωσαν και να έβλαψαν την ισορροπία του παλιού συστήματος παραγωγής, όπου δέσποζε το επιχειρηματικό πνεύμα του άρχοντα. Έτσι εξηγείται η μείωση των αρχοντικών αποθεμάτων, η μερική ή ολική τους εκμίσθωση, ίσως επίσης και μια κάποια ελάττωση των επενδύσεων: όχι μόνο οι άρχοντες δεν συνέχισαν πια να ξεχερσώνουν, ν' αποξηραίνουν και να εξυγιαίνουν κάποιο έλος, ν' αγοράζουν κι άλλα ζώα, να κτίζουν κάποιο νέο αχυρώνα, είτε κανένα μύλο, αλλά σ' ορισμένα μέρη μάλιστα, ήταν ανίκανοι να διατηρήσουν σε καλή κατάσταση όσα κληρονόμησαν. Κι αυτή η κρίση στο χωροδεσποτικό καθεστώς δεν έθιγε την ύπαιθρο μόνο, αλλά και τις πόλεις, τη βιομηχανική δραστηριότητα, όταν μάλιστα πολλοί από τους κατοίκους των πόλεων που είχαν κτηματική περιουσία δεν αποκόμιζαν παρά μέτρια ή προβληματικά κέρδη, οπότε κι ελαττώθηκε η αγοραστική τους δύναμη και περιορίστηκαν οι αγορές για τα βιομηχανικά τους προϊόντα. Είναι λοιπόν αυτός ο ίδιος ο μοχλός της ανάπτυξης που μειώνει την απόδοση· αυτός ο μοχλός δεν ήταν φυσικά οι τεχνολογικοί μετασχηματισμοί, ούτε μάλιστα οι επενδύσεις, ακόμα λιγότερο κάποιο εξωτερικό κίνητρο, όπως έγινε στο 16ο αιώνα με τους πόρους και τις αγορές του Νέου Κόσμου αλλά η ανάπτυξη της αγοράς σαν συνέπεια της αύξησης του πληθυσμού, άρα και της κατανάλωσης. Φαίνεται λοιπόν πως ο δημογραφικός παράγοντας βρίσκεται στη ρίζα της οικονομικής κρίσης στα τέλη του Μεσαίωνα: όχι μόνο η ελάττωση του αριθμού των κατοίκων περιόρισε τη ζήτηση υλικών αγαθών, αλλά ενίσχυσε τους μισθωτούς απέναντι στους εργοδότες, όταν μάλιστα οι μετασχηματισμοί στις οικονομικές και κοινωνικές δομές (όπως η υποχώρηση της άμισθης καταναγκαστικής εργασίας, σ' ένα τμήμα του φεουδαρχικού χώρου, η άνθιση αγροτικών Digitized by 10uk1s
βιομηχανιών σ' ορισμένες περιοχές, ο διαρκής κι όχι πια μεταβατικός χαρακτήρας του συντεχνιακού συστήματος) οδηγούσαν σε μεγαλύτερη ζήτηση μισθωτών. Σχεδόν παντού, οι δυνατοί και τ' αφεντικά παραπονούνταν για τους πολλούς εύρωστους ζητιάνους και προσπαθούν με διάφορα μέτρα να τους βάλουν να δουλέψουν· κλαίγονται επίσης που τους λείπουν εργατικά χέρια και για τις απαιτήσεις του εργατικού δυναμικού· έτσι εξηγείται μια ολόκληρη νομοθεσία, όχι και τόσο αποτελεσματική, που αποσκοπούσε να καθορίσει ένα ανώτατο όριο μισθών, στην πόλη όσο και στην ύπαιθρο (Αγγλία, Γαλλία, Τυρόλο, Καστίλη, κλπ.). Προσπαθήσαμε πιο πάνω να υπολογίσουμε με αριθμούς την πληθυσμιακή πτώση που έπληξε τότε την Ευρώπη. Απομένει να εξετάσουμε τα αίτια. Πράγματι δεν διαπιστώνουμε καμιά μετανάστευση έξω από τον λατινικό κόσμο. Από άποψη δημογραφική δεν θα δώσουμε μεγάλη σημασία, στα λίγα ιταλικά εμπορεία στην ανατολική Μεσόγειο, αλλά ούτε και στους Χριστιανούς που αιχμαλώτιζαν και πουλούσαν οι Μαυριτανοί πειρατές. Όταν μάλιστα οι Χριστιανοί, ολόγυρα στη Μεσόγειο, είχαν στη διάθεσή τους, αντίστροφα, έναν εξίσου σημαντικό αριθμό σκλάβων από τη νότια Ρωσία, την Αφρική και αλλού. Στο εσωτερικό της Ευρώπης οι μετακινήσεις του πληθυσμού σε μεγάλες αποστάσεις δεν έχουν να δώσουν πια σημαντικούς αριθμούς· η δημογραφική κρίση στην Ιταλία δεν μπορεί να εξηγηθεί από την παρουσία στη Γαλλία ή την Αγγλία μερικών εμπόρων ναυτικών, στρατιωτών, επιχειρηματιών που έφταναν από τη Γένοβα, τη Λομβαρδία και την Τοσκάνη για να βρουν την τύχη τους, μακριά από την Ιταλία. Αν η παλιά Γερμανία αδειάζει, δεν είναι η νέα Γερμανία, ανατολικά του Έλβα ποταμού, που επωφελείται. Δεν μπορούμε όμως ν' αποκλείσουμε την υπόθεση μιας κάποιας μείωσης του ποσοστού των γεννήσεων· τίποτα δεν δείχνει, βέβαια, πως η έκτρωση, η προσφυγή σε αντισυλληπτικά στοιχειώδη μέσα ήταν πιο συχνές στο 14ο απ' ό,τι στο 13ο αιώνα· αντίθετα μάλιστα, είναι πολύ πιθανό, η εξαθλίωση και οι αναταραχές να οδήγησαν σε μια μείωση του ποσοστού των γάμων (που αντισταθμίστηκε, είναι αλήθεια, από μια αύξηση των εξώγαμων παιδιών, που συναντάμε κάθε τόσο σε διάφορα κείμενα στα τέλη του Μεσαίωνα)· οι αμηνόρροιες από την πείνα έπαιξαν κι αυτές το ρόλο τους· τα πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα χώριζαν πιο συχνά τα ζευγάρια· μερικές ενδείξεις και μάλιστα επίμονες, μας αφήνουν να υποθέσουμε πως στο 14ο και 15ο αιώνα, σ' ορισμένες περιοχές και σ' ορισμένους κύκλους πρωτοεμφανίστηκε το μεγάλο φαινόμενο των γάμων σε καθυστερημένη ηλικία, που θα έφτανε στο ανώτερο σημείο του, σ' ένα τμήμα της Δύσης, στο 18ο αιώνα. Αλλά βασικά είναι η αύξηση της θνησιμότητας που εξηγεί τη δημογραφική κρίση. Ενδεικτικά μπορούμε ν' αναφέρουμε εδώ τα στοιχεία που προτείνει ο Wilhelm Abel: Περίοδοι
Γεννήσεις Θάνατοι Ετήσιο ποσοστό μεταβολής
11ος-13ος αι.
42‰
36‰
+6‰
14ος αι. 15ος αι. 16ος - 17ος αι.
39‰ 39‰ 42‰
44‰ 41‰ 36‰
–5‰ –2‰ +6‰
Φαίνεται λοιπόν καλά πως η δημογραφική κρίση, πιο αισθητή στο 14ο αιώνα, είχε κυρίως για αφορμή την αύξηση της θνησιμότητας· κι αυτή μπορεί να εξηγηθεί από τη σιτοδεία, τους πολέμους, παρόλο που δεν μπορούμε να πιστέψουμε κατά γράμμα την εκτίμηση που δίνει ένα σύγγραμμα κατά των δικαιωμάτων των Άγγλων στο γαλλικό βασίλειο, στις αρχές του 15ου αιώνα: με το «επάρατο εγχείρημα» των εισβολέων «απέθαναν... πάνω από δύο εκατομμύρια ψυχές στο βασίλειο της Γαλλίας»· αλλά ο κυριότερος υπεύθυνος είναι σίγουρα η πανδημία που προκάλεσαν η απότομη εμφάνιση της πανούκλας στη Δύση, στα μέσα του 14ου αιώνα και οι παλινδρομικές επενέργειές της σ' όλη την περίοδο που ακολούθησε. Δεν είναι λίγες οι πηγές ώστε να μπορέσουμε να καθορίσουμε ένα συγκεκριμένο χρονολόγιο της μάστιγας αυτής και της εξέλιξής της, όταν πρωτοεμφανίστηκε. Η πανούκλα εκδηλώθηκε το 1338 Digitized by 10uk1s
περίπου, όταν ήταν βασιλιάς ο Χάνος της Μογγολίας Τζένκσι στην περιοχή της λίμνης Μπαλκάς, του Ιλί και του Ισσίκ-Κουλ. Από κει έφτασε στη Μαύρη Θάλασσα, προσπερνώντας τη θάλασσα του Αράλ και την Κασπία. Από το εμπορείο της Κάφφα οι γενοβέζικες γαλέρες την μεταφέρανε προς τα δυτικά· στα μέσα του 1347 λυμαίνεται το Πέρα και την Κωνσταντινούπολη, στα τέλη Σεπτεμβρίου τη Μεσσίνα, από την Πρώτη Νοεμβρίου, τη Μασσαλία. Ενώ απλωνόταν στο μουσουλμανικό κόσμο (Συρία, Αίγυπτος, Βορειοδυτική Αφρική), η πανούκλα έφτασε το 1348, στην Ιταλία, τη Γαλλία, την Αραγωνία. Στα μέσα αυτής της χρονιάς εντοπίζεται στο Μπορντώ, στο Παρίσι, στα λιμάνια της Αγγλίας, της Νορμανδίας και της Ιρλανδίας. Το 1349, έπληξε όλα τα Βρετανικά νησιά, τη Δανία, τη Νορβηγία, την επαρχία της Φρίζας στην Ολλανδία· την επόμενη χρονιά, ήρθε η σειρά της Σκανίας, της Γιουτλάνδης και όλης της βόρειας Γερμανίας. Η βόρεια Πολωνία, η Λιθουανία, η Κουρλάνδη γνώρισαν την πανούκλα στα 1350-1351, η Ρωσία το 1352. Μέσα σε πέντε χρόνια λοιπόν, η πανούκλα, έκανε το γύρο της Ευρώπης, με μικρές αναστολές μέσα στο χειμώνα, συνεχίζοντας την πορεία της, όταν καλυτέρευε ο καιρός. Όλες οι περιοχές, όλες οι κοινωνικές τάξεις, όλα τα επαγγέλματα δεν έπεσαν θύματα εξίσου αυτής της πανδημίας, αλλά, ακόμα κι αν λογαριάσουμε τις σπάνιες ζώνες που πράγματι έμειναν άθικτες δεν είναι απίθανο να σκεφτούμε πως οι απώλειες στην Ευρώπη και μόνο έφτασαν ένα 20%. Το πιο σοβαρό ήταν που ακολούθησαν νέα κρούσματα. Τουλάχιστον για τα πιο ανθρωποκτόνα, το χρονολόγιο για τη Δύση, φαίνεται πως ήταν αυτό: 1347-1352, 1360-1363, 1369 , 1374-1375, 1382-1383, 1389-1390, 1400, 1412, 1420, 1426-1427, 1438-1439, 1450-1452, 1456-1457, 1464, 1472, 1478, 1482, 1494. Μια παλινδρόμηση της επιδημίας κάθε οκτώ χρόνια! Έρευνες ειδικά προσεγμένες δείχνουν μια πανωλική θνησιμότητα 216‰ στην Αγγλία, στα 1348-1350, 177‰, στα 1360-1361, 96‰ το 1369 και 118‰ το 1375. Από το 1359 ως το 1448, πέθαναν 139 μοναχοί του ηγουμενείου της καθεδρικής της Καντερβουρίας: απ' αυτούς 13 τουλάχιστο (9,4%) ήταν θύματα της πανούκλας. Υπολογίστηκε, πως, μεταξύ 1350 και 1400, στη Βαρκελώνη, 28.000 κάτοικοι πέθαναν από την πανούκλα σε πέντε μεγάλες επιδημίες, μεταξύ 1400 και 1450, 11.500, σε πέντε επιδημίες επίσης, και 13.000 σε έξι εφορμήσεις της επιδημίας μεταξύ 1450 και 1500· σ' αυτό το λιμάνι της Μεσογείου, όπου οι συνθήκες βέβαια ήταν αρκετά ιδιαίτερες, ο μαύρος θάνατος δεν είχε αφοπλιστεί ακόμα ως τα τελευταία χρόνια του Μεσαίωνα. Καθώς φαίνεται ο θάνατος αυτός ήταν πιο σπάνιος στην ύπαιθρο, επειδή οι πόλεις, κλεισμένες μέσα στα τείχη τους, πληρώνουν ειδικά ένα βαρύ τίμημα, ανάλογα με την έλλειψη υγιεινών συνθηκών, την επισώρευση του πληθυσμού τους και την ανεπάρκεια σχεδόν μέτρων προστασίας, εκτός από την απλή φυγή, που άλλωστε συνέβαλε στη διάδοση του βακίλλου της πανούκλας. Χωρίς να υπολογίσουμε μάλιστα τις ψυχολογικές επιπτώσεις, που οι σπουδαιότερες ήταν οι λιτανείες των αυτομαστιγούμενων και η σφαγή των Εβραίων, η μάστιγα αυτή οδήγησε σε μια αισθητή μείωση του μέσου όρου ζωής. Σύμφωνα με μια συγκρατημένη εκτίμηση, η εξέλιξη ήταν η εξής: Μέσος όρος ζωή Στα 15 χρόνια Στα 35 χρόνια 1250 - 1348
30,3 χρ.
24,5 χρ.
1348 - 1400
24,3 χρ.
20,9 χρ.
1401 - 1500
27,2 χρ.
24,6 χρ.
Δεν μπορούμε τέλος ν' αποκλείσουμε το ρόλο του πολέμου, αν όχι στην εκδήλωση της κρίσης, τουλάχιστον στην προέκτασή της, την επέκτασή της και το ρίζωμά της. Βέβαια, δεν υπάρχει καμιά σύγκριση με τη ριζική αναστάτωση που προκάλεσαν οι μεγάλες επιδρομές του 5ου και 6ου αιώνα ή Digitized by 10uk1s
που θα γνώριζε ο Νέος Κόσμος με την εισβολή των Λευκών. Πρόκειται, όσο να 'ναι, στη Δύση, στα τέλη του Μεσαίωνα, για τοπικούς πολέμους, εμφύλιες διαμάχες, μεταξύ χριστιανών, όπου η βούληση για νίκη κατά του αντιπάλου στην ανάγκη και με συστηματικές καταστροφές, αντισταθμίζεται από την ηθική υποχρέωση (που πιο πολύ διαλαλούσαν παρά φρόντιζαν να σέβονται) να μη σκοτώνουν τους αμάχους (τη μεγάλη πλειονότητα) και να μη θίγουν τις περιουσίες τους. Ας μη ξεχνάμε και κάτι άλλο: πόλεμοι υπήρχαν και πριν το 1328 και μετά το 1450, χωρίς να παραβλάψουν σοβαρά την οικονομική ανάπτυξη ή ανάκαμψη. Οπωσδήποτε, στην Ευρώπη του 14ου και 15ου αιώνα, το δυναμικό που κατάφερναν να κινητοποιήσουν, να στρατολογήσουν και να χρηματοδοτήσουν τα κράτη ήταν περιορισμένο ή μέτριο: ένας στρατός 10.000 ως 15.000 μαχητών για την Αγγλία, 20.000 ως 30.000 για τη Γαλλία, αντιπροσώπευε μια σημαντική προσπάθεια, σχεδόν έναν άθλο. Πολλές συγκρούσεις συνεχίζονταν απεριόριστα, αλλά με μεγάλες ανάπαυλες, όσο για να ξανασάνουν οι λαοί. Ωστόσο, εκείνη την εποχή, δεν έλειψαν οι πολύ σκληροί και μακροχρόνιοι πόλεμοι· ο Εκατονταετής πόλεμος που μπορούμε να συσχετίσουμε, και όχι τόσο αυθαίρετα, με τη σύγκρουση μεταξύ Αγγλίας και Σκωτίας, και τους πολέμους διαδοχής στη Βρετάνη, Καστίλη και Πορτογαλία, με την αντιζηλία του Τευτονικού Τάγματος και των Σλάβων γειτόνων του, τις Ουσίτικες σταυροφορίες· οι θαλασσινοί πόλεμοι ανάμεσα στη Βενετία και τη Γένοβα, ανάμεσα στη Δανία και τη γερμανική Χάνσα· χωρίς να αναφέρουμε τις μάχες σε μακρινές περιοχές κατά των Μαυριτανών της Γρενάδας, των πειρατών της Μπαρμπαριάς, κατά των Οθωμανών Τούρκων και των ειδωλολατρών της Κουρλάνδης και της Λιβονίας. Αλλά ήταν και η εποχή των Μεγάλων Εταιρειών, των Ληστών, των τυχοδιωκτικών Εταιρειών. Με μέσα πολύ πρόχειρα στρατοί, έστω και μικροί, ήταν ικανοί να προκαλέσουν εκτεταμένες καταστροφές. Για να προστατευθούν από τόσους και τόσους κινδύνους, οι κοινότητες, κυρίως των πόλεων, επιδόθηκαν σ' εντατικές επενδύσεις. Όλα αυτά εξηγούν γιατί οι περιοχές που θέρισε ο πόλεμος για πολλά και μάλιστα για πολλές δεκάδες χρόνια συνέχεια, απογυμνώθηκαν κυριολεκτικά και χρειάστηκε να περάσει μια γενιά και πάνω για να ξαναβρούν μια κάποια ισορροπία και ευημερία. Αυτή ήταν η περίπτωση στη Γαλλία, ενός μεγάλου τμήματος από το παρισινό Λεκανοπέδιο. Τα κείμενα εκείνης της εποχής μιλάνε για το «αφανισμένο και τσακισμένο βασίλειο της Γαλλίας». Κι ακριβολογούν μάλιστα: «Εκκλησιές καταστραμμένες, παραβιασμένες και ρημαγμένες πόλεις, πύργοι και κάστρα γκρεμισμένα, καταστραμμένα και ρημάδια καταγής. Τα χωριά κι οι κάμποι χωρίς ψυχή, ακαλλιέργητα, παντού ερημιά και χερσοτόπια». Λένε επίσης πως οι Άγγλοι «κατέστρεψαν και χάλασαν όλο το βασίλειο και τόσες ζημιές προκάλεσαν στα χρόνια τα παλιά και σήμερα που αν όλη η χώρα της Αγγλίας πουλιόταν και ξεπληρωνόταν δεν θα μπορούσαμε να πιάσουμε μήτε εκατό φορές τις ζημιές που προκάλεσαν στο λεγόμενο βασίλειο της Γαλλίας». Ρητορικό σχήμα, βέβαια, αλλά ακόμα αν αρκετοί τομείς γλίτωσαν σχεδόν ή δεν ταλαιπωρήθηκαν τόσο, είναι σίγουρο πως η καταστροφή ορισμένων περιοχών απηχούσε στο σύνολο και σημάδεψε τραγικά, καταστροφικά ένα ευρωπαϊκό τοπίο αναιμικό, στενεμένο και θεόφτωχο.
Digitized by 10uk1s
ΚΕΦΑΛΑΙΟ II Η Εκκλησία, η πνευματική και ηθική ζωή
Η ΕΥΡΩΠΗ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΑΝΕΜΟΖΑΛΗ Ο ψυχικός κλονισμός Η έμμονη ιδέα του θανάτου Η μαύρη πανούκλα συγκλόνισε τη Δύση συθέμελα· χυμούσε με μανία πάνω σ' όσους είχαν γλιτώσει με την πρώτη· τρεις φορές ξανά, μ' επιμονή, ξαναχτύπησε και αν οι ρωγμές όσο πήγαινε και στένευαν, γιατί η στρατιά των θυμάτων αραίωνε, τα διαστήματα όπου ξαναγυρνούσε ήταν και πιο συχνά· έξι μόνο χρόνια κύλισαν ανάμεσα στην επιδημία του 1369 και την τελευταία. Τα αποτελέσματα αυτής της μάστιγας έγιναν αισθητά μεταξύ 1350 και 1400. Το θέαμα που η Μεγάλη Πανούκλα είχε επιβάλει, τέσσερις φορές συνέχεια, ήταν τρομερά φρικτό για να μπορέσει η μνήμη να το εξαφανίσει γρήγορα. «Δεν μπορείς πια να θάβεις όταν ο θάνατος κτυπά πάνω από έναν στους εκατό, κάθε μέρα... Όσοι επιζήσανε μεταξύ 1348 και 1375 είδαν αναγκαστικά με τα μάτια τους να σαπίζουν οι άνθρωποι παντού και μέχρι κορεσμού» (P. Chaunu). Απ' αυτό το απαίσιο όραμα, δεν μπόρεσαν ποτέ πια να γλιτώσουν οι Ευρωπαίοι. Ο στοχασμός γύρω από τον ύστατο προορισμό του ανθρώπου δεν ήταν ένα πρωτόγνωρο θέμα για τους ιεροκήρυκες, αλλά μετά το 1348 απόκτησε μια ιδιαίτερη σημασία και η επίμονη αναφορά σ' αυτό το θέμα δημιουργούσε μια ψύχωση του θανάτου. Είναι χαρακτηριστικό πως Βιεννέζοι και Παριζιάνοι πανεπιστημιακοί σκέφτηκαν να συντάξουν κείμενα για το μεγάλο κοινό, για να το μυήσουν στην «τέχνη του θνήσκειν καλώς». Η Ars moriendi του Ζερσόν και το ανάλογο κείμενο μέσα από το περιβάλλον του Nicolas de Dinkelsbühl γνώρισαν και τα δύο, μια καταπληκτική επιτυχία. Ότι «τίποτα δεν είναι πιο βέβαιο από το θάνατο και τίποτα πιο αβέβαιο από την ώρα του» οι χριστιανοί γύρω από το 1400 το ήξεραν με το παραπάνω, γιατί είδαν με τα μάτια τους την τρομερή απόδειξη που επέβαλε η πανούκλα. Μια και η έκβαση της τελευταίας μάχης καθόριζε την αιώνια μοίρα του ετοιμοθάνατου, πολλοί ήταν όσοι θέλησαν να ετοιμαστούν για την επιθανάτια αγωνία. Τα εγχειρίδια μάθαιναν σε χιλιάδες αναγνώστες και ακροατές πώς θα έπρεπε να τα βγάλουν πέρα κάποτε, την επομένη ίσως, για να αντικρούσουν τους δόλους του Πονηρού και να του αντιτάξουν τα στίφη της ουράνιας στρατιάς. Οι πιθανότητες για τον Παράδεισο ήταν τόσο ισχνές, οι κίνδυνοι για μετάβαση στην Κόλαση τόσο μεγάλοι, ώστε το Καθαρτήρι (για το οποίο δεν ανέφερε τίποτα το κλασικό σχήμα των quatum novissiun) δεν έδειχνε να είναι σαν ένα ευτυχές τέλος αφού οι πύλες του δεν οδηγούσαν παρά στη μακαριότητα του παράδεισου. Όμως, αυτός ο «τρίτος χώρος» παρέμεινε ως το 14ο αιώνα, καθώς φαίνεται, κάπως ασαφής αν οι πιστοί και οι μορφωμένοι κληρικοί άφηναν με τη συμπεριφορά τους να φανεί, από πολύ καιρό, σαν να υπήρχε αλήθεια, ανάμεσα στη σωτηρία της ψυχής και την κόλαση, μια μέση οδός (via media), δεν ανέφεραν καθόλου αυτό το χώρο, ούτε ακόμα λιγότερο, έδιναν αναπαραστάσεις του. Μετά το 1400, στις σκηνές που περιγράφουν τη Δευτέρα Παρουσία, το Καθαρτήρι βρήκε τη θέση του, στην αρχή κάπως δειλά, ύστερα, πιο τολμηρά, κυρίως όταν το 1439 η Σύνοδος της Φλωρεντίας το έταξε ανάμεσα στα άρθρα πίστεως που έπρεπε ν' αποδεχτούν οι Έλληνες. Αυτή η απόφαση του ανωτάτου αυτού Σώματος επισημοποίησε αυτόν τον «τρίτο χώρο», που από τότε ανήκε στην κατηγορία των δογμάτων. «Ύστερα από τα φοβερά χρόνια του ομαδικού θανάτου (1348-1375), η όχι και τόσο προσφιλής θεολογία του Καθαρτήριου (χάριζε) μια ύφεση σε μια ανυπόφορη ψυχολογική ένταση» (P. Chaunu). Το θέαμα του θανάτου, να θερίζει τα παιδιά και τις νιόκοπες μάνες, να διαλύει τα όνειρα και να τσακίζει τα σπιτικά, προκαλούσε την οργή των πιο ευαίσθητων, σαν τον Ackermann von Böhmen. Αλλοι πάλι δοκίμαζαν τον πειρασμό ν' αφήνονται σε μια κάποια θλιβερή απόλαυση, όταν έβλεπαν το Χάρο να ποδοπατά τα προνόμια και χωρίς να λογαριάζει την ιεραρχία, να σέρνει στον τάφο τους Digitized by 10uk1s
παντοδύναμους και τους κουρελήδες. Γι' αυτό ίσως, το θέμα του Μακάβριου Χορού έγινε τόσο αγαπητό ακριβώς επειδή ετόνιζε αυτή την τελική εξομοίωση. Ο Ε. Mâle πίστευε πως αυτό το εικονογραφικό θέμα είχε πρωτοεμφανιστεί στη Γαλλία· πρόσφατα, Γερμανοί ειδικοί το διεκδίκησαν για τη χώρα τους. Όποια κι αν ήταν, πράγματι, η πατρίδα του, αυτόν τον ολέθριο συρτό χορό του δέχτηκαν οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες εκτός από την Ιταλία. Αν και δεν γλίτωσε η Βορεινή. Άλλωστε στο μακάβριο αυτό τομέα, η ιταλική τέχνη είχε πλάσει τη σκηνή των Τριών νεκρών και των τριών ζωντανών, όπου παλικάρια μια χαρά ανακαλύπτουν ξαφνικά τον άλλο τους εαυτό σαν σάπιο κουφάρι. «Ό,τι είμαστε, θα γίνετε κι εσείς!». Αυτή την προειδοποίηση, η περίφημη τοιχογραφία του Campo Santo της Πίζας δεν ήταν η μόνη που την έστελνε στους πάμπολλους επισκέπτες του κοιμητηρίου. Αυτό το μήνυμα το επανέλαβαν τόσοι εικονογράφοι που συνέβαλε, έστω και μέτρια, να ενισχύσει την παρουσία του θανάτου, στη Δύση, στα τέλη του 14ου αιώνα. Πάνω στις ταφόπλακες, οι «κοιμώμενοι», άλλοτε γαλήνιοι και σαν μεταμορφωμένοι πια, τώρα είχαν κάτι το άκαμπτο, από τις συσπάσεις της επιθανάτιας αγωνίας· πάνω σ' ορισμένα πρόσωπα αχνοφέγγαν τα σημάδια της σήψης· οι πίνακες έδειχναν, καμιά φορά, να μυρμηγκιάζουν τα σκουλήκια μέσα στ' ανοιχτά σωθικά! Αν συγκριθούν μ' αυτά τα εφιαλτικά οράματα, οι σκελετοί, που θα προτιμήσει η τέχνη της Αναγέννησης για να απεικονίσει τον Θρίαμβο του Θανάτου, θα έχουν τη σχεδόν καθησυχαστική διαύγεια ενός γεωμετρικού σχεδίου. Η σκέψη του αναπόφευκτου θανάτου όταν εκφραζόταν μ' αυτό τον τρόπο, δεν ήταν μόνο πια φορτισμένη από εκείνη τη μελαγχολία που αντηχεί ακόμα μέσα στις Μπαλλάντες του Villon: «Μα πού είναι τα χιόνια τα παλιά;». Η θέαση του θανάτου εντοπίζεται πάνω σ' ό,τι το τέλος της ζωής του ανθρώπου, έχει πιο φρικτό και εξολοθρεφτικό. Σαν κάτι το νοσηρό να εμπόδιζε, θα λέγαμε, αυτούς τους Χριστιανούς να στοχαστούν την ανάσταση των σωμάτων. Ο θάνατος εδέσποζε πάνω σ' όλη την κοινωνία. Παρ' όλη την εχθρότητα που η Εκκλησία των θεολόγων και των επισκόπων είχε πάντα δείξει για το χιλιασμό, αυτό το ρεύμα ιδεών και έντονων παθών δεν είχε ποτέ χαθεί ολότελα από τη Δύση. Σύμφωνα με τους οπαδούς αυτής της θεωρίας, ο κόσμος ήταν μια καταδικασμένη πραγματικότητα, όχι μακριά από την πτώση της· η βασιλεία του Πνεύματος πάνω στους ανθρώπους, επιτέλους αδελφωμένους, δεν ήταν πολύ μακριά. Χιλιάδες υπόγεια ρεύματα μεταφέρανε αυτές τις προφητείες σ' όλη την Ευρώπη. Πολλές φορές, αναδύθηκαν και προκάλεσαν εκρήξεις: έτσι, πάνω στ' αχνάρια των Αποστολικών που είχε οδηγήσει ο Σεγκαρέλι (+1300), ο Φρα Ντολτσίνο μπήκε επικεφαλής μιας στρατιάς που, με τα όπλα στο χέρι, προσδοκούσε να καταναγκάσει τη μοίρα και να προκαλέσει την έλευση μιας νέας εποχής. Τους αποδεκάτισαν στις Πεδεμόντιες Άλπεις το 1307. Μια νέα αναλαμπή αποκαλυπτικών τρόμων συνόδεψε τη νέα εφόρμηση της μαύρης Πανούκλας. Οι αυτομαστιγούμενοι, που είχαν πρωτοεμφανιστεί στο προσκήνιο της Ιστορίας το 1260, ξανασχημάτισαν τις πομπές τους· η κεντρική Ευρώπη και οι Κάτω-Χώρες είχαν τους πιο πολλούς, αυτή τη φορά, ενώ στο 13ο αιώνα είχαν κυρίως εκδηλωθεί στην Ιταλία. Σχημάτιζαν και διαλύανε τις συγκεντρώσεις τους κάθε στιγμή, γιατί η διάρκεια της μετάνοιας που επέβαλαν στον εαυτό τους, τα μέλη αυτών των ομίλων, ήταν τριάντα τρεις μέρες, όσα χρόνια έζησε ο Χριστός. Για να καθησυχάσουν την οργή του Θεού, αυτοί οι άνδρες και γυναίκες επιβάλανε την πειθαρχία στον εαυτό τους. Μέσα στην έξαψη που άναβε στα πλήθη η επιδημία, το θέαμα τέτοιων λειτανειών αποδέσμευε τα πιο βίαια πάθη. Ο αντισημιτισμός πήρε κι έδωσε· σε πολλές πόλεις της Ρηνανίας, έσφαζαν τους Εβραίους, κατηγορώντας τους πως δηλητηρίαζαν τα πηγάδια. Η προσχώρηση του Ισραήλ στο Χριστιανισμό έπρεπε να γίνει λίγο πριν από τη συντέλεια των αιώνων, όπως πίστευαν. Αφού αυτός ο πεισματάρης λαός αρνιόταν ν' αναγνωρίσει την αλήθεια, μερικοί θεοφώτιστοι θεώρησαν καθήκον τους να τον τιμωρήσουν. Ανάμεσα στους αυτομαστιγούμενους, βρέθηκαν μερικοί που πίστευαν πως είναι προικισμένοι με θαυματουργικές ιδιότητες και πως καμιά υποχρέωση δεν τους έδενε πια με την εκκλησιαστική ιεραρχία. Μήπως δεν είχε φτάσει στη γη, από τον Ουρανό, ένα γράμμα που καθόριζε με το πιο επίσημο τρόπο την αποστολή των μετανοούντων, «ερυθρών ιπποτών του Χριστού;» Η Αγία Έδρα καταδίκασε ρητά αυτό το κίνημα. Αυτή η καταδίκη δεν εμπόδισε τους πιο ενθουσιώδεις να συναθροιστούν γύρω από τον Κόνραντ Σμιτ, ένα λαϊκό από τη Θουριγγία, που ισχυριζόταν πως είναι ο Φρειδερίκος Β', ο αυτοκράτορας που οι προφητείες προμηνούσαν τον ερχομό του, στην αυγή της νέας εποχής, όταν Digitized by 10uk1s
πάνω στα ερείπια του έκπτωτου πια κόσμου θα θεμελιωνόταν η χιλιόχρονη τάξη ειρήνης και δικαιοσύνης. Η Ιερά Εξέταση κυνηγούσε ακόμα το 1416 τους τελευταίους οπαδούς του Σμιτ. Ο ερχομός ενός νέου αιώνα, το 1399, είχε ξαναζωντανέψει τα ανάμικτα από φόβο και ελπίδα αισθήματα που είχε εμπνεύσει η συντέλεια των αιώνων· όμιλοι από αυτομαστιγούμενους είχαν ανασυνταχτεί αλλά η Εκκλησία τους είχε διατηρήσει μέσα στους κόλπους της και η άφεση αμαρτιών που δόθηκε με το Ιωβηλαίο είχε ικανοποιήσει με το παραπάνω τη δίψα τους για συγχώρεση. Αυτοί οι battutti, οι «λευκοί» όπως τους έλεγαν γιατί φορούσαν πεντακάθαρα ρούχα, σχημάτισαν μόνιμα αδελφάτα με δραστηριότητες κάτω από τον έλεγχο της ιεραρχίας. Η μορφή του Αντίχριστου, του τρομερού σαγηνευτή του οποίου οι πονηριές - όπως προμηνούσαν οι Γραφές - θα εξαπατούσαν και τους πιο καλοπροαίρετους χριστιανούς, βασάνιζε τα πνεύματα. Στη Βοημία, οι πιο διάσημοι εκπρόσωποι της θρησκευτικής ανανέωσης έβλεπαν «επί τω έργω» τον «ψευδόμενο», του οποίου η ύπουλη και η βλαβερή δράση αναγγέλλει πως ο «νέος αιώνας» δεν είναι μακριά. Πότε περνούσε για Αντίχριστος ο Πάπας της Αβινιόν και πότε πάλι ο Αυτοκράτορας. Ο Ιωάννης Ούσιος δεν απόρριψε αυτό το τμήμα που κληρονόμησε από την τσέχικη θρησκευτική μεταρρύθμιση. Οι αθλιότητες του Σχίσματος ενίσχυσαν ακόμα περισσότερο τις καχυποψίες που δημιουργούσε ο φόβος της δεύτερης παρουσίας. Ο Βενσάν Φεριέ κήρυττε με σθένος πως ο Αντίχριστος δεν θ' αργούσε να φανεί και πως, ίσως, είχε κιόλας αρχίσει το διαβολικό υπονομευτικό του έργο. Δομινικανός σαν τον Φεριέ, ο Μάνφρεντ ντε Βερσέιγ δεν μιλούσε διαφορετικά και ο κορδελιέρος μοναχός που ακολουθούσε τα στρατεύματα του Καρόλου Ζ', ο περίεργος αδελφός Ριχάρδος, ισχυριζόταν πως στους Αγίους Τόπους του είχαν μιλήσει κάποιοι Εβραίοι για τη γέννηση του μεσσία τους, δηλαδή του Αντίχριστου. Μερικοί υποκύψανε στον πειρασμό να κατηγορήσουν τους αντιπάλους τους ή τους αντίζηλούς τους πως υπακούουν στον «Ψευδόμενο». Μήπως δεν ακούστηκαν και ιεροκήρυκες που άφηναν να εννοηθεί πως το περίφημο μονόγραμμα που είχε σχεδιάσει ο Φραγκισκανός μοναχός, Βερνανδίνος της Σιένας, για να τονώσει τη θεοσέβεια στο όνομα του Ιησού ήταν το σημάδι του αντίχριστου; Όσο για την Ιωάννα της Λωραίνης, οι δικαστές της την ανακρίνανε, δίχως άλλο με μια παρόμοια οπισθοβουλία. Στην άλλη άκρη της χριστιανοσύνης, ο Δαίμονας βασίλευε στη χώρα των Ουσσιτών. Αυτοί οι αιρετικοί δεν ήταν μόνο επίφοβοι εξαιτίας των στρατιωτικών τους επιτυχιών. Ο κύριός τους, ο Σατανάς, τάραξε και το μυαλό τους με τα γνωστά του όπλα, τ' απατηλά θαύματα και τη φαινομενική αρετή· οι συνεργοί του, που αναπτύσσανε στα μετόπισθεν του στρατού τις κακοποιές ενέργειές τους, έπρεπε να καταδιωχτούν χωρίς κανέναν οίκτο και η Παρθένα της Ορλεάνης μήπως δεν ήταν ένας από τους πράκτορές του; Στο άλλο στρατόπεδο οι Θαβωρίτες ήταν πεπεισμένοι πως η Εκκλησία της Ρώμης είχε ταυτιστεί με τη μεγάλη πόρνη της Βαβυλώνας. Οι στρατιώτες που ακολούθησαν τον Ζέτζκα ήταν βέβαιοι πως πολεμούσαν για μια δίκαιη υπόθεση. Είχαν ν' αντιμετωπίσουν τις στρατιές του Αντίχριστου που η τελική του ήττα θα επέτρεπε στη νέα πολιτεία, που περίμεναν, να ορθωθεί πάνω στα ερείπια της παλιάς τάξης. Μόνος, ή σχεδόν μόνος ο καγκελάριος του Πανεπιστημίου του Παρισιού, ο Ζερσόν, αρνήθηκε να προσεταιριστεί αυτή την ερμηνεία των γεγονότων. Επιστούσε την προσοχή των συγχρόνων του κατά των μύθων και των παραισθήσεων μετά το 1450, το εσχατολογικό άγχος χαλάρωσε τον αρνητικό κλοιό του. Δεν είχε εξαφανιστεί ωστόσο· φώλιαζε πάντα μέσα στην ευρωπαϊκή συνείδηση, παραφυλάγοντας την ευκαιρία για ένα νέο θρίαμβο. Η αμφισβήτηση της κοινωνικής τάξης Αυτή η εποχή ήταν επικριτική και ο ζήλος της ασκήθηκε σε βάρος της ιεραρχημένης Εκκλησίας. Οι δομές ήταν περίπλοκες και ο κυβερνητικός μηχανισμός πλήγωνε συχνά αυτούς που ισχυριζόταν πως θα οδηγήσει στην Σωτηρία της ψυχής τους. Στους οπαδούς του Πάπα που δεν δέχονταν ν' αναθεωρήσουν τον ρωμαϊκό συγκεντρωτισμό, οι ατυχίες του Μεγάλου Σχίσματος τους έδωσαν ένα ταπεινωτικό μάθημα σε μια αντίστροφη απόδειξη. Αλλά πολύ πριν εκδηλωθούν οι αδυναμίες αυτής της οργάνωσης, διαλυτικές επικρίσεις έπληξαν τη ρίζα της. Οι Φραγκισκανοί που απορρίπτανε όποιο μετριασμό του κανονισμού τους κι ευχή τους ήταν να γίνει το πρότυπο κάθε ζωής πράγματι χριστιανικής, δεν αντιμάχονταν μόνο όσους θεωρούσαν σαν κακούς Πάπες ή φθονερούς ιεράρχες. Αποδοκιμάζουν στο σύνολό της όλη την ιεραρχημένη Εκκλησία που χαρακτήριζαν σαν «σαρκική» Digitized by 10uk1s
και την καταδικάζουν σε μια επονείδιστη εξαφάνιση. Περίμεναν την άνοδο της Ecclesia spiritualis (πνευματικής Εκκλησίας), όπου θα βασίλευε αδιαίρετα το Πνεύμα της αυταπάρνησης και της φιλανθρωπίας. Αυτή η ολική καταδίκη του πραγματικού και αυτή η προβολή της κοινωνικής ζωής μέσα σ' ένα ουτοπικό αύριο δεν είχαν την έγκριση όλων των πιο μικρών Μοναχών που πίστευαν σε μια ριζική πενία, αλλά όλοι τους λίγο-πολύ ήταν ευαίσθητοι μπροστά σ' ένα τόσο γοητευτικό όραμα. Η αναστάτωση που προκάλεσε μέσα στη χριστιανοσύνη η διχογνωμία των Φραγκισκανών δεν είχε ακόμα καταλαγιάσει και παρουσιάστηκε μια άλλη δοξασία, στο πιο φημισμένο αγγλικό πανεπιστήμιο. Ο Ουίκλιφ, ένας θεολόγος διάσημος για τις τολμηρές του προτάσεις και επίφοβος για τον τραχύ του χαρακτήρα, ξεχώριζε στα κείμενά του την ορατή Εκκλησία, για την οποία δεν είχε πολλά καλά να πει, από την Εκκλησία που τα μέλη της ήταν τα μόνα εκλεκτά και για την οποία, γι' αυτόν τον επαρκή ακριβώς λόγο, κανένας, εκτός από το Θεό, δεν διέκρινε τα όριά της. Ανάμεσα σ' αυτές τις δυο κοινότητες, η μια πάναγνη φύση και ασύλληπτη, και η άλλη, ω! πόσο απτή αλλά παραμορφωμένη, η αντίθεση ήταν εντυπωσιακή. Στην Αγγλία, η θεωρία του Ουίκλιφ καταπολεμήθηκε με σκληρό τρόπο, αποκόπηκε από τους κύκλους των διανοουμένων που την είχαν δει ν' αναπτύσσεται, κι έτσι δεν άργησε να σβήσει· η λαϊκή της εκδοχή, ο λολλαρδισμός, ασχολήθηκε πολύ λίγο με τις εκκλησιολογικές αντιλήψεις. Στην Πράγα, η σκέψη του οξφορδιανού Δάσκαλου μπόρεσε ν' αναπτυχθεί πιο ελεύθερα απ' ό,τι στην Αγγλία. Ο Ιωάννης Ούσιος υπερασπίστηκε με πάθος τη διάκριση της ορατής Εκκλησίας και της αόρατης κοινότητας των εκλεκτών. Ότι με όλα αυτά το κύρος της ιεραρχίας μειώθηκε δεν χωρά καμιά αμφιβολία. Κάτω από ένα τέτοιο φωτισμό, οι δομές θύμιζαν σκαλωσιά που δεν εξασφάλιζε τη μετάδοση της υπερφυσικής ζωής· το πολύ-πολύ που την προστάτευε. Συχνά μάλιστα την παρεμπόδιζε σαν βρόγχος. Τα κινήματα που σχηματίστηκαν και αναπτύχθηκαν ύστερα από τις επιτυχίες της θεωρίας του Ούσιου έπλητταν όλα τους, με διαφορετικό βαθμό, την οργάνωση της χριστιανικής κοινωνίας. Η «Ενότητα των Αδελφών» το ρεύμα που κράτησε περισσότερο, δεν διατηρούσε παρά στοιχειώδεις και πολύ λίγους θεσμούς. Δεν έχει αποδειχτεί αν αυτές οι δοξασίες πέρασαν βαθιά μέσα στις μάζες. Είναι χαρακτηριστικό ωστόσο πως είδαν το φως ακριβώς αυτή την εποχή της οικουμενικής αμφισβήτησης. Η «επίγεια Πολιτεία» δεν προστατευόταν από τις επιπλήξεις κατά της Εκκλησίας. Οι επαναστάσεις συγκλόνισαν, από την Αγγλία ως την Ιταλία, περνώντας από τη Φλάνδρα και την περιοχή του Παρισιού, την πολιτική και κοινωνική τάξη, στις πόλεις και την ύπαιθρο. Διακρίνουμε την επίμονη επενέργεια, σε βάθος, ενός ρεύματος για ισότητα. Τα προνόμια του αίματος και του πλούτου τα καταγγέλλανε με σθένος παντού. Κατάκριναν τους ευγενείς ακόμα και σε χώρες όπου οι στρατιωτικές ήττες δεν είχαν προκαλέσει αμφιβολίες για την αξία τους στα πεδία της μάχης. Στη Γαλλία, μετά την πανωλεθρία στο Πουατιέ, ήταν φυσικό να πέσει όλο το βάρος, από την ταπείνωση αυτή, πάνω σ' εκείνη την κοινωνική κατηγορία που τα όπλα δικαίωναν την ύπαρξή της. Ο Φρουασάρ μας μαθαίνει πως «μισούσαν και έψεγαν τους ιππότες». Γράφανε τραγούδια για τους νικημένους: «Καυχησιά, ματαιοδοξία, ατιμασμένη στολή, ζώνες χρυσές, φτερό στην κεφαλή, τραγογένηδες, ζώο βρωμερό. Τα έχουνε χαμένα σαν από κεραυνό και θύελλα. Για κοίτα πόση αλαζονεία και υπεροψία. Και το ύφος τους το ψηλομύτικο τους εξυψώνει!». Κι αυτή η εχθρική στάση δεν καταλάγιασε όσο απομακρυνόταν η ανάμνηση της αποτυχίας. Οι ληστές που, μετά το 1380, σκορπούσαν την αναταραχή στη νότια Γαλλία έπεφταν με μανία πάνω στους αιχμαλώτους τους «που είχαν χέρια λεπτά ή απλούστατα όχι ροζιασμένα... σ' αυτούς που οι κινήσεις τους, οι τρόποι τους, η ομιλία τους είχαν κάτι το εξευγενισμένο...». Αλλά και η διάθεση των νικητών του Πουατιέ δεν ήταν πιο ευνοϊκή για την αριστοκρατία απ' ό,τι των νικημένων. Είναι γνωστοί οι στίχοι που έβαζε να πουν οι αντάρτες του 1381, ο επαναστάτης παπάς Τζων Μπωλ: «Όταν ο Αδάμ έσκαβε κι έκλωθε η Εύα, πού βρισκόταν ο άρχοντας;». Ο Μπωλ ήταν ένας δημαγωγός και ο Φρουασάρ μπόρεσε να μας μεταδώσει πολύ καλά τα κηρύγματά του, αλλά ήξερε να εκφράζει με ταλέντο όσα οι απλοί άνθρωποι ένιωθαν λίγο-πολύ συγκεχυμένα. Οι αστοί δεν προκαλούσαν λιγότερη αντιπάθεια από τους ευγενείς. Δεν βλέπαν με καλύτερο μάτι τα πλούτη απ' ό,τι την Εξουσία. Αυτό που κατακρίνουν στους πατρίκιους, οι τεχνίτες ήταν η τεμπελιά τους. Οι χειρώνακτες καμαρώνανε για τα μπλαβισμένα νύχια τους και τους κάλους στη φούχτα τους. «Σκοτώστε τους πλούσιους» φωνάζανε τον Οκτώβριο του 1379 οι Digitized by 10uk1s
άνθρωποι του λαού στο Λαγκεντόκ. Συνέχιζαν την κραυγή των φλωρεντινών Τσιόμπι, της προηγούμενης χρονιάς: «Θ' αναστατώσουμε την πολιτεία, θα σκοτώσουμε και θα γδύσουμε τον πλούσιο που μας καταφρόνεσε». Όλες αυτές οι εκρήξεις βίας, καταπνίγηκαν αμέσως και πολύ σκληρά. Μόνο οι Θαβωρίτες πρόλαβαν να δείξουν πώς εννοούσαν ν' αναδιοργανώσουν την κοινωνία. Οι ιερείς τους είχαν σκιαγραφήσει τη νέα τάξη: «Από δω και μπρος, δεν θα πληρώνετε πια φόρους στους άρχοντές σας και δεν θα είστε υποτακτικοί τους, αλλά θα κατέχετε ελεύθερα τα χωριά τους, τις βαλτολίμνες τους, τα λιβάδια τους, τα δάση τους κι όλα τους τα χτήματα». Φυσικά αυτός ο πρωτογενής κομμουνισμός δεν μπόρεσε να διατηρηθεί άθικτος ως τη στιγμή που το 1434 οι μετριοπαθείς της Πράγας τσάκισαν τους φανατικούς της διανομής, αλλά το ιδανικό της ισονομίας είχε δοκιμαστεί στην πράξη· δεν ήταν πια κάτι που ανήκε στο χώρο της ουτοπίας. Μια φορά τουλάχιστον, ο λαός (populo minuti) είχε ασκήσει την κυριαρχία του. Δυνατός ή μάρτυρας, είχε κατά κάποιο τρόπο αγιοποιηθεί : populo di Dio, έλεγαν για τον εαυτό τους οι ταπεινοί της Φλωρεντίας το 1378 και το αγγλικό μυθιστόρημα του Λάγκλαντ Πηρς ο Αγρότης παρουσίαζε το φτωχό εργάτη της γης σαν μια δεύτερη ενσάρκωση του Χριστού. Το θρησκευτικό στίγμα που έφερνε πάνω του το ισονομιστικό κίνημα του 14ου αιώνα είχε σαν αφορμή, σίγουρα ως ένα βαθμό τουλάχιστον, τη δράση των ζητιάνων ιερωμένων που στα κηρύγματά τους στιγμάτιζαν τις διακρίσεις που έφερναν τα χρήματα ή η καταγωγή. Οι «Αδελφοί» δεν καλούσαν το λαό να επαναστατήσει αλλά τα άτομα να στραφούν στη θρησκεία. Αν σχεδόν όλη η Ευρώπη κλονίστηκε από τους συνεχείς σπασμούς της ισονομιστικής εξέγερσης, ήταν γιατί οι φτωχοί κάτοικοι των πόλεων και χωρικοί, είχαν μετατρέψει τις παροτρύνσεις για μετάνοια σε συνθήματα ικανά να ηλεκτρίσουν τα πλήθη. Ανάμεσα στους ταπεινούς, τους καταφρονεμένους, σ' όλες τις επαρχίες, κι όλα τα βασίλεια, άρχισε ν' αχνοφαίνεται μια κάποια αλληλεγγύη. Ο Φρουασάρ έπιασε το διεθνή χαρακτήρα αυτών των κινημάτων που, μεταξύ του 1379 και 1382, συντάραξαν τόσο τη Γάνδη και τη Φλωρεντία, όσο και το Λονδίνο και το Παρίσι. Αργότερα, οι οπαδοί του Ούσιου οργάνωσαν μια δραστήρια προπαγάνδα έξω από τη Βοημία· τα απολογητικά τους μηνύματα έφταναν ως τη Φλάνδρα. Το 1382, οι κάτοικοι της Αμιένης ξεσηκώθηκαν, φωνάζοντας: «Ζήτω η Γάνδη, ζήτω το Παρίσι, η μάνα μας». Λίγο νωρίτερα, οι κάτοικοι του Λαγκεντόκ θέλησαν να σφάξουν τους πλούσιους «όπως στο Μονπελιέ και το Κλερμόν». Έχουμε ίσως το δικαίωμα ν' αναρωτηθούμε αν οι ταραχές του 14ου αιώνα δεν είχαν σαν κύριο αποτέλεσμα να προκαλέσουν ή να επιταχύνουν μια συνειδητοποίηση. Θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε «πως οι αναστατώσεις του Μεσαίωνα που έσβηνε, ενδιαφέρουν περισσότερο σχεδόν την εξέλιξη των πνευμάτων παρά την κοινωνική εξέλιξη». Αυτοί που απειλούσε ο λαός άρχισαν να συσπειρώνονται. Στο μίσος, απαντούσαν με το μίσος. Το Κερελσλίντ είναι ένα τραγούδι της καταφρόνιας και στο Έμμετρο Χρονικό των ταραχών της Φλάνδρας, τα κακόηχα επίθετα πέφτουν απανωτά πάνω στους επαναστάτες που τους κατατρώγει με πάθος η πλεονεξία. Οι προνομιούχοι γύρευαν δικαιολογίες. Ένθερμες, διθυραμβικές μάλιστα συνηγορίες εξυμνούσαν το ρόλο των ευγενών. Ο Σατελαίν, ο χρονικογράφος των Δουκών της Βουργουνδίας, εξυμνούσε τις αρετές της αριστοκρατίας που, αν τον πιστέψουμε, κυρίως στη Γαλλία, ξεχώριζε με τον ηρωισμό της, την απέχθεια για το ψέμα και τη γενναιοδωρία της. Οι άρχοντες έβρισκαν μέσα στο ιπποτικό ιδανικό το καλύτερο επιχείρημα για να υπερασπίσουν τον εαυτό τους. Γι' αυτό και τα ιπποτικά Τάγματα πολλαπλασιάστηκαν μέσα στο 14ο και 15ο αιώνα. Αυτά τα σώματα δεν είχαν πια καμιά στρατιωτική σημασία. Ο Huizinga πιστεύει πως «εμφανίζεται ξανά μ' αυτά η αντίληψη της λέσχης, της ψυχαγωγίας, μιας αριστοκρατικής ομοσπονδίας». Έδιναν ιδιαίτερη φροντίδα στην οργάνωση της ζωής τους. Στο ντύσιμο και τις κινήσεις των μελών τους, προσπαθούσαν να δώσουν έναν επίσημο τόνο. Αναζητούσαν τη λαμπρότητα σαν μια ορατή εκδήλωση της υπόληψης. Οι γιορτές τους είχαν κάτι το λειτουργικό κι έπρεπε να δείξουν στους χυδαίους την ανωτερότητα των «καθώς πρέπει» ανθρώπων. Αυτή την εποχή πρωτοεμφανίστηκε το πρωτόκολλο, μέσα στους κύκλους της αυλής και ο σεβασμός της ιεραρχικής τάξης πέρασε μέσα και στις παραμικρές πράξεις της καθημερινής ζωής. Η τυπολατρεία άγγιζε και τις μεσαίες τάξεις. Οι αστοί συναγωνίζονταν σε επίδειξη καλών τρόπων. Στην εκκλησία, τα πρόσφορα, π.χ. έδιναν την ευκαιρία στους πιστούς να επιδείξουν ατέλειωτες φιλοφροσύνες: κανένας δεν ήθελε να είναι ο Digitized by 10uk1s
πρώτος που θα άφηνε το πρόσφορό του στην άγια Τράπεζα. Τα ποιήματα του Ντεσάν περιγράφουν αυτές τις συνήθειες περιγελώντας τις κάπως: «Να έχεις στα δεξιά σου έναν ανώτερο, να του δίνεις το προβάδισμα, αν έπρεπε να περάσεις κανένα γεφυράκι ή από κάποιο στενό δρομάκι· κι όταν έφτανες σπίτι, καλούσες όλη τη συντροφιά να μπει και να πιει, κι αν δεν δεχόταν... να τη συνοδεύεις για λίγο παρ' όλες τις διαμαρτυρίες της...» (Huizinga). H παραμικρή παράβαση αυτών των κανόνων προκαλούσε σκάνδαλο και ήταν σοβαρή όσο μια προσβολή! Με τον Huizinga δεν μπορούμε παρά να σημειώσουμε την αντίθεση ανάμεσα στο πάθος και τη βία εκείνης της εποχής και τον αυστηρό σεβασμό των τύπων. Όλα γίνονται σαν να ήταν απαραίτητο ένα αυστηρό πλαίσιο συμβάσεων, για να συγκρατηθούν οι συγκινήσεις μιας ακαταμάχητης δύναμης και να διατηρηθεί με κάθε δυνατό τρόπο η κοινωνική τάξη. Η αποσύνθεση των πεποιθήσεων Σχεδόν μισό αιώνα, από το 1277 ως το 1325, οι θεωρίες του Θωμά του Ακινάτη παρέμεναν σαν περιτυλιγμένες από τη δυσπιστία που είχαν προκαλέσει οι κεραυνοβόλες επικρίσεις του επισκόπου του Παρισιού Ετιέν Ταμπιέ. Αφού σκόρπισε αυτό το σύννεφο, για τη θεωρία του Ακινάτη, ήταν πάρα πολύ αργά. Οι νέες γενιές δεν νοιάζονταν να προσέξουν τέτοιες επιτομές. Μετά το θάνατο του Θωμά, δυο βιρτουόζοι της κριτικής σκέψης είχαν δείξει όλες τους τις δυνατότητες, ο Ντουνς Σκώτος (πέθανε το 1305) και ο Γουλιέλμος Όκκαμ που θα πέθαινε το 1349 και του οποίου οι φιλονικίες με το Βατικανό δεν είχαν επηρεάσει το κύρος του, το αντίθετο μάλιστα. Αυτοί οι δύο άνθρωποι είχαν για κοινό στοιχείο, εκτός από την καταγωγή τους - ήταν κι οι δυο τους Βρετανοί - και τη θρησκευτική τους εξάρτηση - ήταν κι οι δυο Φραγκισκανοί - μια πολύ απαιτητική στάση σε θέματα πεποιθήσεων. Αυτό που ο Θωμάς ο Ακινάτης παραδεχόταν σαν κάτι πειστικό, το θεωρούσαν εκείνοι σαν απαράδεκτο ή συζητήσιμο. Το καταστρεπτικό όργανο που επινόησαν οι δύο Κορδελιέροι, οι πανεπιστημιακοί του 14ου αιώνα το χρησιμοποίησαν με κάθε άνεση. Αντικαταστήσανε τις Επιτομές με συλλογές και λεξικά. Το απάνθισμα είχε πάρει τη θέση του οργανωμένου έργου. Η απέχθεια για τα συνολικά έργα απλωνόταν και στη λογοτεχνία. Ο πιο μεγάλος κίνδυνος, για το πνεύμα από την υπερτροφική σκέψη δεν ήταν η υπεροχή της ανάλυσης πάνω στη σύνθεση. Η αποθάρρυνση παραμόνευε το στοχαστή που εξαρτούσε τη θεωρία του, πάρα πολύ συστηματικά, από την αμφισβήτηση. Σε μερικούς θεολόγους στα τέλη του 14ου αιώνα μια απόχρωση αδιαφορισμού αφήνεται να γίνει αντιληπτή. Δεν είναι σίγουρα τυχαίο που ο Βοκκάκιος αφέθηκε σ' ένα από τα βιβλία του, ν' αφηγηθεί την ιστορία των «Τριών δαχτυλιδιών». Σαν τα κοσμήματα που, αφήνει για κληρονομιά ένας πατέρας στους γιους του, χωρίς να τους πει ποιο δεν είναι ψεύτικο, έτσι κι ο Θεός, μόνο αυτός ξέρει ποια από τις μονοθεϊστικές θρησκείες είναι αληθινή· Εβραίοι, Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι πιστεύουν πως κατέχουν εξίσου τη μοναδική αλήθεια, αλλά είναι ανίκανοι να το αποδείξουν. Η ανάγκη για επιβεβαίωση που η θεωρητική σκέψη δεν μπορούσε να ικανοποιήσει πια, έσπρωχνε τους ανθρώπους του 14ου αιώνα στον πειραματισμό. Στα πλαίσια της γνώσης, βρέθηκαν πολύ γρήγορα μπροστά σ' ένα τοίχο: επειδή έλειπε ο μαθηματικός εξοπλισμός, η εμπειρική επιστήμη δεν μπορούσε ν' αναπτυχθεί. Ίσως μερικοί να θαμπώθηκαν από τη μαγεία κι αναζήτησαν να συλλάβουν τις απόκρυφες δυνάμεις, όποια κι αν ήταν η διαβολική ή θεϊκή τους προέλευση. Οι απότομες επεμβάσεις του ανορθολογικού, όπως τις επιχειρούσαν διάφοροι οραματιστές και εκστασιακοί, αν και δεν ήταν πιο συχνά από παλιά, τουλάχιστον τις παρακολουθούσε περισσότερος κόσμος και τις ακολουθούσε με περισσότερο ενδιαφέρον, και μάλιστα ευπείθεια. Η ιστορία του 14ου αιώνα και στα πρώτα πενήντα χρόνια του 15ου είναι γεμάτη από τέτοια πρόσωπα. Η κόρη ενός Βαφέα από τη Σιένα, η Αικατερίνη Μπενινκάζα, νουθετεί τη γενική Σύνοδο των Αδελφών Ιεροκηρύκων και τον Πάπα· στην Κολέτ ντε Κορμπί, μια φτωχιά κοπέλα, αναθέτουν από τη μια μέρα στην άλλη, να μεταρρυθμίσει το τάγμα των Κλαρισσών· η Ιωάννα της Λωραίνης αναστατώνει τα σχέδια των παλιών καπεταναίων και οδηγεί στην καθεδρική εκκλησία της Ρενς το βασιλιά, από τη Μπουρζ όπου τον είχε βρει λίγους μήνες νωρίτερα σ' απελπιστική σχεδόν κατάσταση. Όλοι οι μυστικιστές εκείνης της εποχής - ο Μάιστερ Έκαρτ, ο Τάουλερ και ο Σούζο, όπως Digitized by 10uk1s
και οι Άγγλοι, Ρίτσαρντ Ρολ και Ουώλτερ Χίλτον - είδαν στη μεταφυσική, όχι το χώρο που προσπαθούσε να διαφωτίσει ο ορθολογισμός, αλλά μια πραγματικότητα όπου όλο τους το είναι και όλη τους η ζωή τους επέτρεπαν να διεισδύσουν. Ακόμα κι όταν μερικοί από αυτούς, όπως οι Δομινικανοί της Ρηνανίας, έγραφαν, συγγράμματα ή έκαναν κηρύγματα για τη μυστική ένωση, ενεργούσαν κάπως σαν τους φυσιοκράτες· προσπαθούσαν να ταξινομήσουν και να εξηγήσουν όσα παρατηρούσαν. Πάντα προτιμούσαν τον πειραματισμό από τη θεωρητική σκέψη. Η σημασία που αποκτούσε η πρακτική οδηγούσε τους θεολόγους να ενδιαφερθούν για τα ποιμαντορικά, τους πανεπιστημιακούς να ριχτούν με πάθος στην αναδιοργάνωση των σπουδών. Όλες αυτές οι έγνοιες και όλες αυτές οι λαχτάρες βρίσκονταν στα έργα και τη ζωή του Ιωάννη Σαρλιέ ντε Ζερσόν (πέθανε το 1429), καγκελάριου του Πανεπιστημίου του Παρισιού, και αργότερα αξιοπρόσεκτο ομιλητή στη Σύνοδο της Κωνσταντίας. Ο ανήσυχος στοχασμός καταπιανόταν με άλλη τόση φροντίδα με τη μελέτη του ιδιόρρυθμου. Περισσότερο κι από τον Ντουνς Σκώτο, ο Γουλιέλμος Όκκαμ είχε τονίσει τους κινδύνους που έκλεινε η κατάχρηση των εννοιών· η θεωρία του καλούσε σε μια θετική μελέτη των φαινομένων. Ειπώθηκε μάλιστα πως η σύγχρονη επιστήμη έχει ρίζες και μέσα στη σκέψη του Όκκαμ. Πράγματι, ο Αλβέρτος της Σαξονίας (πέθανε το 1390) και ο Νικόλαος Ορέσμιος (π. 1382) υιοθετούσαν τις θεωρίες της σχολής που είχε ιδρύσει ο Άγγλος Φραγκισκανός, που επάξια ονομάσανε venerabilis inceptor (μυσταγωγός). Χάρη σ' αυτούς τους ανθρώπους, προόδευσε καταπληκτικά η φυσική και η γεωμετρία. Ο Ορέσμιος δεν περιφρόνησε προβλήματα πάρα πολύ πεζά σαν τη νομισματική κυκλοφορία. Με τον Λαυρέντιο Βάλλα (π. 1457), ο συνδυασμός ενός σκληρού κριτικού μυαλού και μιας ακούραστης περιέργειας βοήθησε να δημιουργηθεί μια πραγματική φιλολογική επιστήμη. Πρώτος, αυτός ο υποδειγματικός επιστήμονας απέρριψε το «συναρμονισμό» που ήθελε να συμφιλιώσει τον παγανισμό με το χριστιανισμό. Απόδειξε πως πριν από κάθε τι άλλο η τέλεια κατοχή των γλωσσών ήταν απαραίτητη σ' όποιον ήθελε να ριψοκινδυνεύσει φιλολογικές σπουδές. Αλλά ο Βάλλα αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την απόπειρά του για μια σύνθεση των γνώσεών του. Η τόλμη που απαιτούσε η δόμηση τεράστιων συνόλων μόνο με το θάνατό του ξαναφάνηκε, μέσα στον πλατωνικό κύκλο της Φλωρεντίας, με τον Μαρσίλιο Φιτσίνο (π. 1499) κυρίως. Η θρησκευτική ζωή έδωσε μια θέση προνομιούχο και στα άτομα. Οι μυστικιστές, βέβαια, δεν ξεχνούσαν πως αποτελούσαν τμήμα του εκκλησιαστικού οργανισμού και δεν αδιαφορούσαν καθόλου για την ευεξία του· αλλά ωστόσο η πρωτοτυπία της ζωής τους βρισκόταν στην προσωπική τους συνάντηση, στην ένωσή τους, με το Θεό. Όσα ξέρουμε για την εμπειρία τους, από τα γραφτά τους, εξομολογήσεις ή κηρύγματα, μας αποκαλύπτουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα κάθε εμπειρίας χωριστά. Οι αναλογίες έχουν λιγότερη σημασία από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους. Αυτό που τους ξεχωρίζει είναι κάτι το απαράμιλλο που έχουν. Η εσωτερικοποίηση της ευλάβειας που απασχόλησε τους δημιουργούς της «μοντέρνας θεοσέβειας» τους μαθητές του Ολλανδού Gert Groote και τον Florent Radewijns, ετόνιζε αναγκαστικά ό,τι προσωπικό έκλεινε μέσα της η πρακτική του χριστιανισμού. Η διάδοση του μεθοδικού εκκλησιαστικού λόγου μεγάλωσε τον αριθμό των πιστών, λαϊκών και κληρικών, για τους οποίους η επιτέλεση των ομαδικών τελετών δεν αντιπροσώπευε όλη τη θρησκεία. Μπήκε το ερώτημα μάλιστα, αν το κομπολόι της προσευχής που φαινομενικά είναι τόσο τυπικό για τον καθολικισμό δεν είχε προετοιμάσει την έλευση του προτεσταντισμού, αφού η περισυλλογή, που στήριζε την επανάληψη τυποποιημένων φράσεων, έδινε ένα προσωπικό τόνο στην ευλάβεια. Σ' αυτή την προοπτική, η Εκκλησία εμφανιζόταν λιγότερο σαν ένα οικοδόμημα, όπου κάθε Βαφτισμένος ήταν σαν μια πέτρα σ' ένα καλά διαρθρωμένο σύνολο, και πιο πολύ σαν ένα πλήθος που αντιπαρέθετε τους πιστούς, χωρίς να είναι οργανωμένη η μάζα τους. Υπήρχε μια βαθιά ομοφωνία ανάμεσα στη σκέψη του Όκκαμ, που έβλεπε την Εκκλησία σαν κάτι το αφηρημένο, χωρίς πραγματική σύσταση, και την ευσέβεια που έτεινε να περιορίσει το ρόλο των ομαδικών λειτουργιών στις εκκλησίες προς όφελος της ατομικής προσευχής.
Digitized by 10uk1s
Στις πιο σημαντικές εκκλησίες, πολλαπλασιάστηκαν τα εσωτερικά παρεκκλήσια. Στο σχέδιο των κτιρίων, παρουσιάστηκαν προεξοχές που δυσκόλεψαν τη χάραξη των βασικών γραμμών. Όπως πολλαπλασιάστηκαν τα δευτερότερα ιερά, έτσι κι αυτή η πληθώρα από προσευκτήρια μαρτυρούσε την υπεροχή της ιδιωτικής λατρείας, είτε προερχόταν από κάποιο μοναχικό τάγμα ή μια αρχοντική οικογένεια ή κάποιο πρίγκηπα. Αισθητικά, αυτή η εξέλιξη έδινε την εντύπωση πως η Εκκλησία σκορπούσε εδώ κι εκεί. Δευτερεύοντα τμήματα γέμιζαν τους θόλους· οι αντηρίδες όταν δεν κατέληγαν σε δύσκαμπτα αντερείσματα, λύγιζαν σε αντικαμπύλες. Οι δομές έχαναν τη σημασία τους. Αποκτούσαν διακοσμητική αξία. Ο διάκοσμος ακριβώς κατέκλυζε τις επιφάνειες και το κάλυμμα, κι οι επιδέξιοι σμιλευτές μεταμόρφωναν τα πάντα σ' ένα ανάβρυσμα μορφών ολοένα και πιο περίπλοκων· «η οπτική αυταπάτη συνδυαζόταν με μια φαντασία αποχαλινωμένη πια. Κι έτσι η λεπτομέρεια τραβά το μάτι· τα σύνολα χάνονται πίσω από τη συσσώρευση των ιδιαιτεροτήτων. Η ζωγραφική πιο εύκολα δικαιολογούσε αυτό το διασκορπισμό απ' ό,τι η αρχιτεκτονική, όπου οι νόμοι της ισορροπίας έχουν αναγκαστικά τον τελευταίο λόγο. Περισσότερο από την Ιταλία, η Φλάνδρα είδε τους εικονογράφους της να καταπιάνονται με μεράκι με τις παραμικρές λεπτομέρειες. Ο Van Eyck οδηγεί ως την πιο λεπτή υπερβολή το αναλυτικό όραμα του Όκκαμ, που προσηλώνεται στην ιδιαιτερότητα κάθε αντικειμένου» (Giduby). Ένας καλλιτέχνης μπορούσε άραγε να παρατηρήσει και ν' αναπαραστήσει κάτι πιο γοητευτικό από το ανθρώπινο πρόσωπο, μοναδικό σε κάθε του γραμμή όσο και στη γενική εντύπωση που προκαλούσε; Αρχισε πάλι μια στροφή προς το πορτραίτο. Οι «κοιμώμενοι» έχασαν την εξωπραγματική μάσκα που τους είχαν επιβάλει οι γλύπτες των τάφων στο 13ο αιώνα. Τα χαρακτηριστικά, που όσο ζούσαν τους ξεχώριζαν σαν άτομα, άρχισαν να τονίζονται. Ο Bertrand du Gueschin στην εκκλησία του Saint - Deniz, είχε θρομβώδη μάτια σ' ένα άχαρο πρόσωπο. Αναπαραστάσεις επίγειων πριγκήπων κατέκλυσαν τις γωνιές που προόριζαν για ουράνια πρόσωπα. Εκεί όπου βασίλευε άλλοτε κάτι το οικουμενικό εικονίζονταν διάφορα άτομα που κάθε γραμμή του προσώπου τους σημαδεύτηκε από μια ξεχωριστή ιστορία. Η νοσταλγία του συνόλου παραμένει. Στον πλαστικό τομέα, πολύ περισσότερο απ' ό,τι στην επιστήμη, όπου μια επιπόλαιη ταξινόμηση μπορεί προσωρινά να περάσει σαν κάτι οργανωμένο, είναι απαραίτητη η τάξη. Ανάμεσα στις αντίθετες απαιτήσεις της ανάλυσης και της σύνθεσης, η ένταση, αντί να μειωθεί μέσα στο 14ο αιώνα, έγινε ακόμα πιο έντονη. Στις χώρες όπου οι παραδόσεις ήταν γερά ριζωμένες γιατί τις προστάτευε ίσως το τοπικό πνεύμα, ιδιαίτερα στη Γαλλία, η νίκη του μπαρόκ πάνω στο κλασικό ύφος εκδηλώθηκε κάπως συγκρατημένα. Ήταν όμως θριαμβευτική αυτή η νίκη στη Γερμανία όπου ταίριαζε τέλεια η εθνική ιδιοσυγκρασία με τη γενική εξέλιξη κάθε τεχνοτροπίας. Στην Ιβηρική Χερσόνησο, όπου η λιτότητα των δυτικών κατασκευαστών έσμιξε με την πληθωρικότητα και την περίπλοκη ματιά των αρχιτεκτόνων που έκτιζαν για τους τελευταίους Άραβες εμίρηδες, γεννήθηκε η μουνδεζαρική τέχνη «στην οποία συνταιριάζονται δυο μεγαλόπρεπες παρακμές». Την ίδια εποχή, στην Πορτογαλία, η τάση για υπερβολή ενός έθνους που είχε μεθύσει από την έκταση των ανακαλύψεών του και τα πλούτη που του χάριζαν, αποτυπώθηκε σ' ένα «παραμυθένιο αίσθημα ζωής» που χαρακτηρίζει τα μανουηλικά κτίρια. Παντού στη Δύση, σιγά-σιγά, δίνουν την εντύπωση ν' αναπηδάνε από κάπου ξαφνικά, σαν μια χαρούμενη απελευθέρωση ζωτικότητας «για χρόνια σκλάβα της πέτρας και υποταγμένη στους νόμους της» (Η. Focillon). Στον τομέα της σκέψης, την επεξεργασία συνεκτικών συνόλων δυσκόλευε, κατά περίεργο τρόπο η διασπορά και η πολλαπλότητα στοιχείων που δεν μπόρεσαν να συνδυαστούν μεταξύ τους. Θεολόγοι και πνευματικοί στο 14ο αιώνα οδηγούσαν ως τις τελευταίες τους συνέπειες τα αξιώματα που είχαν μάθει καλά. Τίποτα δεν τους φόβιζε, μήτε το παράδοξο, μήτε η ουτοπία, γιατί ταιριάζανε όλα αυτά με την κλίση που είχαν για μια ριζική λύση των προβλημάτων. Και το πνεύμα ακόμα ήταν μπαρόκ! Αν ακολουθήσουμε τον ορισμό που δίνει ο Η. Focillon - το μπαρόκ «καθορίζεται» από ένα πολυχρονικό ρυθμό· τείνει να σπάσει την ισορροπία για να την αποκαταστήσει αμέσως μετά - στη Digitized by 10uk1s
μουσική του 14ου αιώνα βλέπουμε να επιβάλλεται πιο χτυπητά η Βασιλεία αυτού του ρυθμού. Αυτή τη νέα Τέχνη (ars nova) όπως τη βάφτισε ένας από τους καλύτερους θεωρητικούς της, ο Φίλιππος του Βιτρύ (π. 1361), την ξεψάχνισε χωρίς επιείκεια ο Πάπας Ιωάννης KB', ο οποίος στην απαντητική του επιστολή Docta sanctorum (1322), καταδίκασε αυστηρά «τις μελωδίες όλο σπασμωδικές διφωνίες». Αυτό το κείμενο δεν παρεμπόδισε τους συνθέτες αυτού του είδους, τον Γουλιέλμο του Μασώ ιδιαίτερα (π. 1377). Η νέα μουσική τέχνη κατάκτησε όλη τη Δύση και χρησιμοποίησε τη μουσική γραφή που είχε τελειοποιήσει ο 13ος αιώνας για ν' απελευθερώσει τη μονωδία και να εξαρθρώσει τους ρυθμούς. «Η απρόσκοπτη μετατόνιση» της ψαλμωδίας υποχώρησε μπροστά σε μελωδικές γραμμές πιο περίπλοκες και με πιο συχνές διακοπές.
Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΣΕ ΔΥΣΚΟΛΗ ΘΕΣΗ Το Σχίσμα και η συνοδική κρίση Οι Πάπες της Αβινιόν Για εβομήντα περίπου χρόνια, η έδρα της εκκλησιαστικής διοίκησης δεν ήταν στη Ρώμη, αλλά στην Αβινιόν. Ο Κλήμης Ε' που είχε μπλέξει σε δραματικές έριδες σχετικά με τη μεταθανάτια καταδίκη του Βονιφάτιου Η' και τη μοίρα του τάγματος των Ναϊτών, δεν θέλησε ν' απομακρυνθεί από τη Γαλλία, που ο μονάρχης της σ' αυτά τα λεπτά θέματα, ήταν διαδοχικά αντίπαλος και συνεργός του Πάπα. Είχε μετακινηθεί πολύ, από το Μπορντώ ως τη Μπουρζ, και από το Πουατιέ ως το Cluny, προτού διαλέξει το μοναστήρι των δομινικανών της Αβινιόν για να κατασταλάξει. Όταν πέθανε, το 1314, τα προβλήματα που τον απομάκρυναν από την Αιώνια Πόλη είχαν λυθεί, αλλά, παρ' όλα αυτά, οι διάδοχοί του δεν ξαναγύρισαν εκεί. Φυσικά, όλοι τους ήταν Γάλλοι· στο περιβάλλον τους, όπως και στα διάφορα κλιμάκια της παπικής ιεραρχίας οι συμπατριώτες τους είχαν πληθύνει. Η Ιταλία δεν τους τραβούσε καθόλου. Η κοιλάδα του Ροδανού σχημάτιζε, κατά κάποιο τρόπο, ένα φυσικό διάδρομο με πολλές εξόδους. Οι επικοινωνίες ήταν πιο εύκολες κι επειδή η Αβινιόν ήταν σε πιο κεντρικό σημείο στην Ευρώπη απ' ό,τι η Ρώμη, οι αποστάσεις που χώριζαν την παπική Αυλή από τις διάφορες πρωτεύουσες δεν ήταν μεγάλες. Αυτά τα πλεονεκτήματα, ωστόσο, δεν κρίθηκαν σαν αρκετά ικανοποιητικά για να θεωρηθεί οριστική η απομάκρυνση της παπωσύνης από την έδρα της. Το 1314, οι λόγοι της παραμονής στις πύλες της Γαλλίας δεν έπειθαν πια. Αντίθετα όμως, ήταν προτιμότερο να μη γυρίσει ο Πάπας στην Ιταλία. Η διαμάχη ανάμεσα στους Γουέλφους και τους Γιβελίνους συνεχιζόταν. Ο Ερρίκος Ζ' στην αρχή και ύστερα ο Λουδοβίκος της Βαυαρίας είχαν ξαναζωντανέψει τα πάθη των οπαδών τους και των εχθρών τους. Αυτές οι φιλονικίες υπονόμευαν τα παπικά Κράτη. Ο Ιωάννης KB' αποφάσισε να μην εγκατασταθεί στη Ρώμη, όσο θα κινδύνευε από κάποια εξέγερση ή καμιά παράτολμη πράξη. Οι διάδοχοί του διάλεξαν την ίδια στάση. Χρειάστηκε πολύς καιρός για να ξαναγυρίσει η ειρήνη. Ο Bertrand du Pouget και αργότερα ο Gilles Albornoz διακρίθηκαν σ' αυτή τη λεπτή αποστολή. Το 1365, όταν ο Ουρβανός Ε' θεώρησε καθήκον του να πάει στη Ρώμη, η ειρήνη ήταν ακόμα εύθραυστη και η Φλωρεντία, που ανησυχούσε από την αποκατάσταση της δύναμης του Πάπα, κόντεψε να τη διαλύσει. Δώδεκα χρόνια αργότερα, η τάξη είχε αποκατασταθεί για καλά. Η εξορία στην Αβινιόν δεν είχε πια λόγους να συνεχίζεται. Ο Γρηγόριος ΙΑ' αποφάσισε να γυρίσει στη Ρώμη. Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις είχαν στοιχίσει αφάνταστα. Οι Κοντοτιέροι δεν πολεμούσαν για τη δόξα· οι οικονομικές τους απαιτήσεις ήταν υπέρογκες. Ο Ιωάννης KB' ξόδεψε 400.000 φλορίνια για τις μάχες των στρατευμάτων του στη Λομβαρδία. Η παπική αυλή δεν μπορούσε να παραμένει Digitized by 10uk1s
συνέχεια σε χώρους ακατάλληλους για τις ανάγκες της. Έπρεπε να χτιστεί ένα ανάκτορο που σαν σύνολο και στις λεπτομέρειες του διακόσμου θα ήταν πολυτελέστατο γιατί, μ' αυτό τον τρόπο, ελπίζανε οι Πάπες ν' αντισταθμίσουν το ιστορικό και θρησκευτικό γόητρο της Ρώμης. Τα άφθονα μέσα που είχαν στη διάθεσή τους οι καλλιτέχνες και οι λόγιοι καθώς και οι ελεημοσύνες στους αναγκεμένους, συμπλήρωναν αυτή την πολιτική της χλιδής. Η προσφυγή στο φόρο της δεκάτης γινόταν όλο και πιο δύσκολη, γιατί οι μονάρχες των χωρών όπου οι κληρικοί ήταν υποχρεωμένοι να την καταβάλουν, δεν επέτρεπαν αυτή τη φορολογία, αν δεν παρακρατούσαν ένα μέρος. Οι δωρεές, που ήταν άλλοτε προαιρετικές, οι χαρισματικοί πόροι έγιναν όλα υποχρεωτικά και καθορίστηκε το ύψος τους. Αλλά το συγκεντρωτικό σύστημα ήταν η κυριότερη πηγή των νέων εσόδων. Κάθε φορά που ο Πάπας διόριζε κάποιον αξιωματούχο, απαιτούσε την καταβολή φόρου. Τα πιο ψηλά αξιώματα τα ανώτατα, έπαιρναν οι επίσκοποι που τους διάλεγαν σε σύνοδο των καρδιναλίων, και βαρυνόταν με «εκδουλεύσεις», από τις οποίες οι καρδινάλιοι κρατούσαν τα μισά· τα άλλα, τα κατώτερα, πλήρωναν το «εμβατίκιο». Εκτός απ' αυτά, η παπωσύνη οικειοποιόταν τα κληρονομικά δικαιώματα των εκκλησιαστικών τους οποίους είχε πλουτίσει και έπαιρνε τα εισοδήματα των λειτουργημάτων τους, μετά το θάνατό τους και ωσότου διορισθούν οι διάδοχοί τους. Αν εξαιρέσουμε τον Βενέδικτο IB', οι Πάπες της Αβινιόν φρόντισαν με το παραπάνω να επεκτείνουν την εφαρμογή αυτής της αρχής —όπως διατυπώθηκε από το 1265— και που αναγνώριζε στον ποντίφηκα, οικουμενικό επίσκοπο, το δικαίωμα για όλες τις θέσεις σ' όλες τις επισκοπές. Ο Ιωάννης KB', το 1316 και 1317, στην αρχή, ο Ουρβανός Ε' ύστερα, στο 1363, αναπτύξανε ακόμα περισσότερο τις προνομίες της Αγίας Έδρας. Πιο αισθητό στη Γαλλία το συγκεντρωτικό σύστημα ήταν πιο μετριασμένο σ' άλλες χώρες όπως στην Αγγλία π.χ. παντού, ωστόσο, είχε σαν αποτέλεσμα ν' ανησυχήσει τους εκλέκτορες και τους χορηγούς αξιωμάτων γιατί ο υποψήφιος που είχαν επιλέξει μπορούσε να παραμεριστεί από έναν αντίπαλο που θα παρουσίαζε μια αποστολική εγγύηση. Οι υπηρεσίες και τα εμβατίκια αντιπροσώπευαν σχεδόν τα μισά έσοδα· όταν ήταν Πάπας ο Γρηγόριος ΙΑ'. Παρ' όλα αυτά το σύνολο των πόρων που επέτρεπε στην παπωσύνη να είναι η τέταρτη δύναμη στη Δύση δεν τη γλίτωνε από ένα σωρό δυσκολίες. Δεν ήταν μόνο για να εξασφαλίσει τη μεταβίβαση των κεφαλαίων της που διατηρούσε στενές σχέσεις με τους Ιταλούς χρηματοδότες· η προσφυγή στις πιστώσεις ήταν απαραίτητη. Οι διοικητικές υπηρεσίες, η Καγκελαρία, για τα οικονομικά, το αποστολικό Σώμα και η Ρότα (το δικαστήριο) για τα νομικά θέματα αποκτήσανε τεράστια σημασία. Τα έξοδα λειτουργίας ήταν υπέρογκα. Ήταν αναγκαίες ισχυρές επεμβάσεις για να προχωρήσουν οι εκκρεμείς υποθέσεις και οι φτωχοί, που η παπική Αυλή ισχυριζόταν πως υπεράσπιζε τα συμφέροντά τους, τα είχαν χαμένα. Οι αφορισμοί που έπεφταν βροχή πάνω στους αμελείς και τους ανυπότακτους δίναν την εντύπωση σε όλους πως ήταν ένα παιχνιδάκι στα χέρια μιας ανελέητης γραφειοκρατίας. Άπειρες μνησικακίες είχαν συσσωρευτεί. Ως τη στιγμή που το 1378 ένα επεισόδιο ήρθε να προκαλέσει την ανακοπή του μηχανισμού που είχε τελειοποιηθεί στην Αβινιόν στα πλαίσια της εκκλησιαστικής κοινωνίας, η κάθε είδους αντίσταση στο συγκεντρωτικό σύστημα, ήταν κάτι σπάνιο και δεν κρατούσε πολύ. Η απόπειρα των καρδιναλίων, το 1352, να επιβάλουν στον Πάπα το σεβασμό ενός εκλογικού συμβιβασμού δεν είχε αποτέλεσμα και δεν δόθηκε συνέχεια. Οι Πάπες είχαν διαβλέψει τους κινδύνους που έκρυβε η σύγκληση όποιας Συνόδου, για την άσκηση της εξουσίας τους, από τότε που ο Φίλιππος Δ' είχε τολμήσει να υποβάλει στην κρίση αυτής της συνέλευσης τη μνήμη του Βονιφάτιου Η'. Κανένας από τους ως τότε θεσμούς δεν ήταν σε θέση να αντισταθμίσει την εξουσία του Πάπα. Την υπεροχή της εξυμνούσαν ορισμένοι συγγραφείς που δεν δίσταζαν να λένε πως η Εκκλησία δεν είχε καμιά διαφορά από τον αρχηγό της, papa potest dici ecclesia. Digitized by 10uk1s
Βρέθηκαν ωστόσο στοχαστές που φαντάστηκαν μια πολύ διαφορετική κατανομή των δυνάμεων στα πλαίσια του εκκλησιαστικού οργανισμού. Ο πιο τολμηρός απ' αυτούς, ο Μαρσίλε της Πάντοβας, με τη βοήθεια του Jean de Jandun, κοινοποίησε τις ιδέες του στο έργο Defensor pacis (1324). Ανέθετε στο Κράτος τη διαφύλαξη και της υλικής ευημερίας και της πνευματικής σωτηρίας. Για να εξασφαλιστεί η σωτηρία αυτή, η πολιτική εξουσία στηριζόταν στους ιερωμένους. Σε περίπτωση ασυμφωνίας ανάμεσα στις κυβερνήσεις και τον κλήρο, τη διαιτησία είχε ο κυρίαρχος λαός έχοντας για όργανο μια σύνοδο που συγκαλούσε η κοσμική αρχή, δηλαδή ο Αυτοκράτορας. Ο Γουλιέλμος Όκκαμ περιστασιακά μόνο προβληματίστηκε για την κοινωνική τάξη, αλλά εκλόνισε τις θεωρίες που θεμελίωσαν οι θεωρητικοί της παπικής υπεροχής. Γι' αυτόν, κανένας θεσμός δεν ήταν αιώνιος, κανένα πρόσωπο αλάθητο. Ανάλογα με τις περιστάσεις, το λειτούργημα του Πάπα ή της Συνόδου ήταν χρήσιμο ή επιβλαβές. Οι ιδέες του Όκκαμ μπόρεσαν να επηρεάσουν πιο πολύ καιρό απ' ό,τι οι ιδέες του Μαρσίλε, που από το 1327 καταδικάστηκαν αυστηρά. Αλλά καμιά τους δεν μπόρεσε, πριν το 1378, να εμπνεύσει κάποια ενέργεια που θα έβλαπτε την εξουσία του Πάπα. Η ιδέα της Αυτοκρατορίας παρέμενε ζωντανή μέσα στη λαϊκή φαντασία όπου ο μεσσιανισμός και ο χιλιασμός της χάριζαν τη γοητεία που εξασκούν με δύναμη τα μεγάλα όνειρα. Οι σοφοί, ουμανιστές και νομομαθείς, σεβόντανε όλη την κληρονομιά της Αρχαιότητας, χωρίς να αποκλείουν το έργο των Καισάρων. Η μεγαλοφυία του Δάντη, τέλος, είχε υπηρετήσει την υπόθεση της μοναδικής αληθινής Μοναρχίας, όπως την έβλεπε ο ποιητής. Σ' αυτή την πηγή, δυο άνθρωποι, αντλήσανε την ενεργητικότητα που έπρεπε για ν' αντιταχτούν στον Πάπα. Ο Λουδοβίκος της Βαυαρίας, νικητής του αντιπάλου του, Φρειδερίκου της Αυστρίας, αρνήθηκε να υπακούσει στον Ιωάννη KB' που τον είχε καλέσει επιτακτικά να περιμένει την έγκριση της Αγίας Έδρας πριν αρχίσει να κυβερνά. Μετά τον αφορισμό του, ο Λουδοβίκος ανταπάντησε: η έκκληση του Ζακσεχάουζεν (1324), όπου διαφαίνονται το παράδειγμα του Φιλίππου Δ' και οι ιδέες του Defensor pacis χαρακτήρισε τον Πάπα σαν εχθρό του Χριστού. Έχοντας στη συνοδεία του Κορδελιέρους ανυπότακτους μοναχούς και τον Μαρσίλε της Πάντοβας, ο Λουδοβίκος της Βαυαρίας πήγε στη Ρώμη το 1328 όπου, σύμφωνα μ' ένα νέο τελετουργικό, έγινε η στέψη του αυτοκράτορα και η εκλογή ενός αντίπαπα, του Νικολάου Ε'. Πολύ γρήγορα, ο ηγεμόνας αναγκάστηκε να αναδιπλωθεί στις γερμανικές χώρες όπου ως το 1347 συνέχισε έναν εξαντλητικό αγώνα. Ο ανταγωνιστής του Κάρολος Δ' που οι Εκλέκτορες κατάφεραν να ορθώσουν μπροστά του, τερμάτισε τη διαμάχη ανάμεσα στο Ιερατείο και την Αυτοκρατορία: το 1356 ένα χρυσόβουλο όρισε πως η νομιμότητα της εξουσίας θα εξαρτάται αποτελεσματικά από την ψήφο των επτά Εκλεκτόρων. Μ' αυτή την απόφαση η Αυτοκρατορία αποκτούσε, κατά κάποιο τρόπο ένα χαρακτήρα κοσμικό. Στη Ρώμη, το αυτοκρατορικό όνειρο ξανάζησε το 1347. Ένας συμβολαιογράφος που τα διαβάσματα και οι σκέψεις τον είχαν γεμίσει με τρελές ελπίδες, ο Κόλα ντι Ριέντσο, πίστεψε για λίγους μήνες πως έφτανε στο σκοπό του. Η Αιώνια πόλη, που είχε απαυδήσει από τις ατέλειωτες διαμάχες ανάμεσα στις αριστοκρατικές φατρίες, είχε δεχτεί να αυτοανακηρυχτεί ο Κόλα δήμαρχος. Αποκατάστησε την τάξη, αλλά συνδυάζοντας θέματα δανεισμένα από τον ουμανισμό και τις ελπίδες των χιλιαστών, θέλησε ν' αντιστρέψει την πορεία της μοίρας και ν' ανακτήσει τη ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Πολύ γρήγορα, οι περίεργες λειτουργίες που του άρεσε να οργανώνει κούρασαν τους οπαδούς του. Αναγκάστηκε να φύγει όταν άρχισαν ταραχές. Ο Πάπας είχε την εξυπνάδα να του επιτρέψει να γυρίσει στη Ρώμη και ο δήμαρχος την απρονοησία να πάει εκεί· ο λαός, που οι δημηγορίες του είχαν απογοητεύσει, τον έσφαξε (1354). Αν και λιγότερο θεαματική από την αντίσταση των Αυτοκρατόρων, η αντίσταση των βασιλιάδων στην παπική εξουσία δεν ήταν λιγότερο αποτελεσματική. Στη Γαλλία, συνεχίστηκε, με την ίδια πάντα φροντίδα, η παράδοση που είχαν εγκαινιάσει οι νομομαθείς του Φίλιππου του Ωραίου. Το Όνειρο του Βερζιέ που είχαν γράψει για τον Κάρολο Ε', έγινε αργότερα η βίβλος των Γαλλικιανών. Αν ο συγκεντρωτισμός και το φορολογικό σύστημα της Αβινιόν δεν αμφισβητήθηκαν, είναι επειδή η Αγία Έδρα μοιραζόταν τα κέρδη τους μαζί με τη γαλλική μοναρχία. Αντίθετα όμως, στα δικαστικά θέματα οι διαμάχες δεν έπαψαν. Η συνέλευση που κάλεσε ο Φίλιππος ΣΤ' στη Βενσέν (1329) αποκάλυψε Digitized by 10uk1s
την έκταση των διαφορών. Σ' αυτό το πεδίο, οι αξιωματούχοι του βασιλιά πάλεψαν για να υπερασπίσουν τις μοναρχικές προνομίες. Οι βασιλιάδες της Αγγλίας δεν δυσφορούσαν να συνεργάζονται με την παπική Αυλή, γιατί οι προμήθειές της ανταμείβανε τους υπηρέτες του Στέμματος και οι άδειες διευκόλυναν την είσπραξη των φόρων από τους Άγγλους κληρικούς. Αλλά η Αγία Έδρα δεν ήταν πάντα ένας βολικός συνεργάτης. Για να την εξευμενίσει, ο Εδουάρδος Γ' κατάρτισε ένα σύνολο διατάξεων, τον Κανονισμό των Προμηθευτών (1351) και τον Κανονισμό των Προφυλάξεων (1353), που σχεδόν αδρανοποιούσαν την παπική εξουσία μέσα στο βασίλειο. Αυτή η νομοθεσία ικανοποιούσε τη Βουλή των Κοινοτήτων γιατί τον καιρό που ο πόλεμος κατά της δυναστείας των Βαλουά απαιτούσε να ενεργοποιηθεί όλο το έθνος, οι Πάπες της Αβινιόν, Γάλλοι στη καταγωγή και την ψυχή, δεν ήταν καθόλου αγαπητοί. Οι μονάρχες δεν είχαν την πρόθεση να εφαρμόσουν αυτά τα κείμενα, αλλά να τα χρησιμοποιήσουν για να φοβίζουν τον Πάπα. Όπως κι έγινε. Ένας τρόπος συμβίωσης φάνηκε στο τέλος του 14ου αιώνα. Ο Πάπας έδινε βούλες (σιρίλλια) προμηθειών σ' αυτούς που όριζε ο βασιλιάς. Τα κέρδη του Στέμματος ήταν λοιπόν ουσιαστικά. Φαινομενικά, η παπική εξουσία έδειχνε άθικτη. Όταν ο Γρηγόριος ΙΑ' ξαναγύρισε στη Ρώμη, μπορούσες ν' αναρωτηθείς αν το γόητρο της παπωσύνης δεν θα μεγάλωνε ακόμα περισσότερο! Το άραφο ράσο σκίζεται Ο Γρηγόριος ΙΑ' πέθανε λίγους μήνες αφού μπήκε στην πρωτεύουσά του, στις 27 Μαρτίου 1378. Η εκλογή του διαδόχου του δημιούργησε τη χειρότερη κρίση που γνώρισε ως τότε η λατινική Δύση. Η Σύνοδος των καρδιναλίων ήταν χωρισμένη. Ο λαός της Ρώμης θεωρούσε πάντα τη διαμονή του Πάπα στην Αβινιόν, σαν κάτι κακό· δεν είχε ξεχάσει πως το 1365 ο Ουρβανός Ε' είχε ξαναγυρίσει στη Γαλλία και φοβόταν μήπως απογοητευτεί και πάλι όπως τότε. Για να μην ξαναρχίσει η «αιχμαλωσία της Βαβυλώνας», ο λαός απαιτούσε να εκλεγεί κάποιος δικός του, ή τουλάχιστον ένας Ιταλός. Η έξαψη ήταν στο απόγειό της, όταν οι πόρτες του Βατικανού ξανακλείσανε, στις 7 Απριλίου, πίσω από τους Εκλέκτορες. Τις διαβουλεύσεις των καρδιναλίων συνόδευε ο θόρυβος από τις φωνές που έφταναν από το δρόμο. Η Σύνοδος των καρδιναλίων όρισε για Πάπα κάτω από αμφισβητούμενες συνθήκες, τον Βαρθολομαίο Πρινιάνο που δεν ήταν καρδινάλιος, αλλά αρχιεπίσκοπος του Μπάρι· διάλεξε το όνομα Ουρβανός ΣΤ' και ενθρονίστηκε Πάπας την Κυριακή του Πάσχα. Ευσυνείδητος διαχειριστής, με άμεμπτα ήθη, ο Ουρβανός ΣΤ' θα έπρεπε να γίνει υποδειγματικός Πάπας. Αυτοί που τον υποδείξανε δεν ήξεραν πως οι τιμές θα του παίρναν τα μυαλά. Έχασε κάθε έννοια του μέτρου. Σαστισμένοι, οι καρδινάλιοι, έχοντας σαν πρόσχημα τις καλοκαιρινές ζέστες, άφησαν τη Ρώμη και ξανάσμιξαν στο Φόντι. Από κει γνωστοποίησαν στον Πάπα πως η εκλογή του έγινε με τέτοιες συνθήκες που της αφαιρούσαν κάθε αξία. Ο Ουρβανός ΣΤ' ούτε έλαβε υπόψη του την επιτακτική πρόσκληση για να παραιτηθεί. Στις 20 Σεπτεμβρίου, οι καρδινάλιοι διάλεξαν, αυτή τη φορά, έναν ανάμεσά τους, τον Ροβέρτο της Γενεύης που ονομάστηκε Κλήμης Ζ'. Αφού προσπάθησε μάταια να καταλάβει το Βατικανό, ο Κλήμης Ζ' αναδιπλώθηκε στην Αβινιόν όπου η πόλη ήταν έτοιμη να τον δεχτεί. Οι δυο αντίπαλοι που φιλονικούσαν για την ανώτατη εξουσία, φρόντισαν να καλυφθούν τυπικά, με ό,τι έπρεπε, για να μπορέσουν να διοικήσουν. Όλοι οι καρδινάλιοι είχαν περάσει στο στρατόπεδο του Κλήμη Ζ'. Ο Ουρβανός ΣΤ' χειροτόνησε αρκετούς καρδινάλιους για ν' αντικαταστήσει όσους τον εγκατέλειψαν. Ο Πάπας της Αβινιόν συντηρούσε τα εισοδήματά του από τους φόρους, ο πάπας της Ρώμης ζούσε κυρίως από τις προσόδους της παπικής επικράτειας, αλλά και προσπάθησε να εξαργυρώσει το γόητρο της Αιώνιας Πόλης με διάφορα ιωβηλαία και συγχωροχάρτια. Ο Κλήμης Ζ' όπως και ο Ουρθανός ΣΤ', μοίρασε άφθονες αποστολικές χάρες, με την ελπίδα να κερδίσει περισσότερους οπαδούς. Οι επιλογές των ηγεμόνων ήταν αποφασιστικές. Ο Κάρολος Ε', όχι χωρίς μικροενδοιασμούς, πήρε το μέρος του ξαδέλφου του Digitized by 10uk1s
Κλήμη Ζ'. Η Αγγλία, για ν' αντιταχθεί στη Γαλλία, ακόμα και στο εκκλησιαστικό πεδίο, πήγε με τον Ουρβανό ΣΤ'. Οι δυο αντίπαλες δυνάμεις παρέσυραν και τους φίλους τους· η Σκοτία και η Καστίλη ακολούθησαν τη Γαλλία. Οι Φλαμανδοί, μιμήθηκαν τους Άγγλους και ακολούθησαν οι Ούγγροι, οι Πολωνοί και οι Σκανδιναβοί. Μερικά Κράτη άλλαξαν στάση, ανάλογα με τις περιστάσεις, όπως η Πορτογαλία και η Νεάπολη π.χ. Η Αυτοκρατορία χωρίστηκε: ο αρχηγός ήταν με τον Ουρβανό, αλλά δεν είχε τα μέσα να επιβληθεί σ' όλους τους άλλους πρίγκηπες. Στην Ιταλία, οι πιο απίθανες συμμαχίες συνδυάζονταν διαδοχικά, χωρίς να μπορέσει να σταθεροποιηθεί κανένα σύστημα. Συνολικά, και οι δυο παρατάξεις εξισορροπούσαν μεταξύ τους και ως το 1409 καμιά τους δεν κατάφερε να περιορίσει αισθητά την επιρροή της άλλης. Αυτή η ανεπανάληπτη κατάσταση ήταν τόσο συγκεχυμένη που οι ίδιοι οι Άγιοι έδειχναν να σαστίζουν· ο Βενσάν Φεριέ και ο Πέτρος του Λουξεμβούργου ήταν αποφασιστικά με τον Κλήμη· η Αικατερίνη της Σιένας και η Αικατερίνη της Σουηδίας ήταν άλλο τόσο με τον Ουρβανό. Και οι δυο παρατάξεις δεν αποφύγανε να προσφύγουν στα όπλα. Ο Κλήμης Ζ' έφερε τον πόλεμο έξω από τη Ρώμη· ο Λουδοβίκος της Ανδεγαβίας πίστευε πως θα εξυπηρετούσε τα συμφέροντά του όσο και τον Πάπα· έδωσε μάχες, πότε στα νότια και πότε στα βορεινά της Αιώνιας Πόλης, χωρίς επιτυχία και πέθανε άδοξα στην περιοχή της Πούλιας (1384). Ο Ουρβανός ΣΤ' δεν στάθηκε πιο τυχερός από τον αντίπαλό του· δεν μπόρεσε μάλιστα να διατηρήσει τη συμμαχία του με το βασιλιά της Νεάπολης, Κάρολο του Δυρραχίου, που οι ανδεγαβικές απειλές είχαν ρίξει πρώτα στην αγκαλιά της Ρώμης· δυο σταυροφορίες που είχαν ξεσηκώσει οι οπαδοί του Ουρβανού, στη Φλάνδρα κατά της Καστίλης, δεν άλλαξαν το συσχετισμό των δυνάμεων. Ο Βονιφάτιος Θ' που είχαν εκλέξει οι καρδινάλιοι της Ρώμης, το 1389, μετά το θάνατο του Ουρβανού ΣΤ' δυσκολεύτηκε να διατηρήσει στο στρατόπεδό του τους κυριότερους συμμάχους του, τον Αυτοκράτορα και τον βασιλιά της Αγγλίας. Κι αν μάλιστα σώθηκε, είναι επειδή η δυναστεία των Βαλουά είχε τα δικά της δράματα: η τρέλα του Κάρολου ΣΤ' εμπόδισε τον αδελφό του, Δούκα της Ορλεάνης, που έπρεπε να μένει κοντά στο βασιλιά, να πάει να πολεμήσει πέρα από τις Άλπεις. Η Γαλλία, αξίζει να το πούμε, αναγνώρισε πρώτη πως οι στρατιωτικές επιχειρήσεις που σεμνότυφα αποκαλούσαν via facti (βιαιοπραγίες), δεν θα έδιναν τη λύση. Το Πανεπιστήμιο του Παρισιού συμβουλεύτηκε όλα τα μέλη του και διαπίστωσε πως τα περισσότερα συνιστούσαν ένα νέο δρόμο για την ενότητα, τη via cessionis (μέθοδο των παραχωρήσεων) (1394). Γινόταν η σύσταση και στους δυο αντιπάλους να παραιτηθούν από τις αξιώσεις τους. Το Στέμμα υιοθέτησε αυτή την ιδέα. Ο θάνατος του Κλήμη Ζ' του έδωσε την ευκαιρία να την εφαρμόσει. Από τον Βενέδικτο ΙΓ', δεύτερο Πάπα της Αβινιόν, ζητήθηκε επιτακτικά να αποποιηθεί την εξουσία του. Η Γαλλία αποφάσισε, ύστερα από μακροχρόνιες συζητήσεις να μην υπακούει πια στην εξουσία του (1398). Αλλά το γαλλικό παράδειγμα δεν το μιμήθηκαν πολλοί· μέσα στο βασίλειο, οι κληρικοί ένιωσαν πολύ σκληρά τα μειονεκτήματα από το ανεπιφύλακτο κύρος της μοναρχικής εξουσίας. Ο Βενέδικτος ΙΓ', τέλος, έδειχνε μια ασυνήθιστη επιμονή. Πολιορκημένος μέσα στο ανάκτορό του από τα γαλλικά στρατεύματα, πέντε ολόκληρα χρόνια, ξέφυγε και συνέχισε τον αγώνα στην Προβηγκία. Όπως η via facti, έτσι και η via cessionis οδηγούσε σε αδιέξοδο. Η αποκατάσταση της υπακοής αποφασίστηκε από τη γαλλική Αυλή την άνοιξη του 1403. Ο Βενέδικτος ΙΓ' δήλωσε πως είναι έτοιμος να συναντήσει τον αντίπαλό του. Άρχισε να σχεδιάζεται ένας τρίτος τρόπος για να λυθεί η κρίση, η via convensionis (η μέθοδος των συμβάσεων). Στην πραγματικότητα, ούτε ο Πάπας της Αβινιόν, ούτε ο Βονιφάτιος Θ', που διαδέχτηκε το 1404 ο Ιννοκέντιος Ζ', δεν ήταν αποφασισμένοι σοβαρά να θυσιάσουν την εξουσία τους για το χατήρι της ένωσης. Τελικά, κλείστηκε μια συνάντηση για τις 21 Σεπτεμβρίου 1407, στη Σαβόνα. Ο Βενέδικτος ΙΓ' που ήταν πολύ ευαίσθητος στο θέμα της υπακοής, που συνεχώς ξανάφερνε η Γαλλία, πήγε στη Λιγουριανή ακτή. Ο Γρηγόριος IB', αντίθετα, που ανησυχούσε από τη στάση του βασιλιά Λαδίσλαου της Νεάπολης, που ήταν ως τότε πιστός του σύμμαχος, φοβόταν μην πέσει σε καμιά παγίδα και δεν Digitized by 10uk1s
πήγε πιο πέρα από τη Λούκα, το 1408. Αποκαμωμένοι απ' όλες αυτές τις αναβολές και τις πονηριές και εμψυχωμένοι από τη Γαλλία, μερικοί καρδινάλιοι από τις δύο παρατάξεις αποφάσισαν να θέσουν τέρμα στο Σχίσμα που οι αντίστοιχοι αρχηγοί τους δεν μπορούσαν ή δεν θέλανε να κλείσουν. Με δική τους ευθύνη καλέσανε μια Σύνοδο. Στις 25 Μαρτίου 1409, πολλοί επίσκοποι συγκεντρώθηκαν στην Πίζα. Ούτε ο Βενέδικτος ΙΓ', ούτε ο αντίπαλός του Ιννοκέντιος Ζ' δεν υπακούσανε στην κλήτευση που τους στείλανε. Η συνέλευση των Πατέρων ταύτισε το πείσμα τους με αιρετικό έγκλημα. Πάντα, θεωρητικά τουλάχιστο, οι κανονομαθείς αναγνώριζαν στη Σύνοδο το δικαίωμα να καθαιρεί τον Πάπα, αν αυτός απομακρυνόταν από την αληθινή πίστη. Έτσι κι έγινε. Αμέσως μετά, οι καρδινάλιοι προχώρησαν στην εκλογή του προσώπου από το οποίο ελπίζανε την πλήρη αποκατάσταση της ενότητας. Επιλέξανε ένα κρητικό Κορδελιέρο, τον Πέτρο Φίλαργο, έναν ικανό και διαλλακτικό άνθρωπο. Αλίμονο όμως! Ο Αλέξανδρος Ε' δεν ήταν παρά ο πρώτος Πάπας της τρίτης παράταξης, της Πιζανικής, γιατί ούτε όλοι οι Ουρβανικοί, ούτε όλοι οι Κλημηντικοί δεν θέλησαν να συνθηκολογήσουν. Απέναντι στον Πάπα της Πίζας ορθώνονταν, περιτριγυρισμένοι από αμετάπειστους οπαδούς, ο Ιννοκέντιος Ζ' και ο Βενέδικτος ΙΓ'. Η Εκκλησία ήταν πια τρικέφαλη! Η συνοδική ιδέα είχε εξελιχθεί πάρα πολύ μετά το 1378 ώστε έφτασε η πρώτη της εφαρμογή για να χάσει το κύρος της. Το θέμα που είχαν μελετήσει πρώτα και από το 1379, δυο Παρισινοί Δάσκαλοι γερμανικής καταγωγής, ο Κόνραντ Γκελνχάουζεν και ο Ερρίκος της Έσσης, ξαναρχόταν συνεχώς στην επικαιρότητα και πάμπολλες παραλλαγές το είχαν πλουτίσει. Ο συνοδισμός οδηγούσε λοιπόν σε πολλαπλές ερμηνείες· αυτές που πλησίαζαν τις αντιλήψεις που είχε υπερασπίσει άλλοτε ο Μαρσίλε, έδιναν στη συνέλευση την πρώτη θέση στον εκκλησιαστικό οργανισμό και της αναγνώριζαν την επικυριαρχία· άλλες πάλι, πιο συντηρητικές, συνδυάζανε όσο πιο αρμονικά γινόταν, τη Σύνοδο, το Ιερό Κολλέγιο και την παπωσύνη. Αλλά όλοι οι πρόμαχοι της Συνόδου ήταν σύμφωνοι για ορισμένα σημεία: η κατάσταση της Εκκλησίας ήταν πάρα πολύ σοβαρή ώστε το ενδιαφέρον για το κοινό καλό να μην οδηγήσει τα μέλη της ν' ανακαλύψουν τους τρόπους που θα έδιναν τέλος στην κρίση· αν οι Πάπες εμπόδιζαν τη λύση έπρεπε να δικαστούν· μόνο μια Σύνοδος μπορούσε να προχωρήσει στη δίκη τους κι αφού ο κατηγορούμενος δεν είχε τη διάθεση να συγκαλέσει το δικαστήριο, τότε έπρεπε να ενδιαφερθούν είτε οι καρδινάλιοι, είτε ο Αυτοκράτορας. Η πρωτοβουλία των πρώτων δεν έδωσε τ' αναμενόμενα αποτελέσματα. Ο δεύτερος, ο Σιγισμούνδος, που μόλις είχε εκλεγεί, έκρινε πως σήμανε η ώρα του. Απαίτησε τη σύγκληση μιας νέας Συνόδου, όρισε για τόπο την Κωνσταντία και για εναρκτήρια ημερομηνία, την 1η Νοεμβρίου 1414. Όσοι πήραν μέρος, πολλοί από τον Ιανουάριο 1415, συμφώνησαν πάνω στο πρόγραμμα των ενεργειών της. Ο Ιωάννης ΚΓ', διάδοχος του Αλέξανδρου Ε' από το 1410, περίμενε από τη Σύνοδο την επίσημη επιβεβαίωση της εξουσίας του. Οι περισσότεροι εκεί Ιταλοί συμφωνούσαν μαζί τους. Οι άλλοι ιεράρχες, αντίθετα, πίστευαν μαζί με τον Αυτοκράτορα πως έπρεπε πρώτα να παραιτηθούν και οι τρεις Πάπες. Όταν η συνέλευση αποφάσισε να γίνει η ψηφοφορία κατά έθνη και όχι κατά κεφαλή, ο Ιωάννης ΚΓ' και οι οπαδοί του κατάλαβαν πως η υπόθεσή τους ήταν χαμένη· δεν θα είχαν παρά μια ψήφο στις τέσσερις την ιταλική, και από την άλλη την αγγλική, τη γαλλική και τη γερμανική. Ο Πάπας τράπηκε σε φυγή, στις 20 Μαρτίου. Οι Πατέρες εγκρίνανε, στις 6 Απριλίου, το διάταγμα Haec sancta. H συνέλευσή τους αντιπροσώπευε την οικουμενική Εκκλησία· είχε το κύρος της απευθείας από το Χριστό· ακόμα κι ο Πάπας όφειλε να υπακούσει. Ο φυγάδας Πάπας ομολόγησε την ήττα του. Καθαιρέθηκε στις 29 Μαίου· ο Γρηγόριος IB' που συνέχισε την παράδοση του Ουρβανού, παραιτήθηκε στις 4 Ιουλίου· ο Βενέδικτος ΙΓ' καθαιρέθηκε κι αυτός δύο χρόνια αργότερα. Πριν εκλέξει, στις 11 Νοεμβρίου 1417, τον Οντόνε Κολόννα, που πήρε το όνομα Μαρτίνος Ε', η σύνοδος είχε τροποποιήσει με το διάταγμα Frequens την κατανομή των εξουσιών της Εκκλησίας. Η σύγκληση της οικουμενικής συνόδου ήταν πια υποχρεωτική. Είχαν προβλέψει μια συνεδρίαση, από πριν, για Digitized by 10uk1s
το 1423, μια άλλη θα γινόταν εφτά χρόνια αργότερα· ύστερα από αυτή τη χρονολογία, μεταξύ δύο συνεδριάσεων, δεν θα περνούσαν δέκα χρόνια. Την άνοιξη του 1418, οι Πατέρες έφυγαν από την Κωνσταντία. Το Μεγάλο Σχίσμα είχε τελειώσει. Αλλά η αίρεση μεγάλωνε στη Βοημία· η μεταρρύθμιση μόλις που είχε αρχίσει. Η Σύνοδος του 1423 που η πανούκλα ανάγκασε να μεταφερθεί από τη Παβία στη Σιένα αποκάλυψε τις δυσκολίες που θα συναντούσε κάθε αντιπροσωπευτική συνέλευση στην άσκηση των καθηκόντων της: οι αποχές, οι εσωτερικές διαμάχες ανάμεσα στις αντιπροσωπίες, τέλος μια τάση για υπερβολή που δύσκολα ελέγχανε οι πιο αξιοπρόσεκτοι ρήτορες. Οι Πατέρες, όχι και πολλοί, φιλονικούσαν αρκετά, παρουσίαζαν τολμηρές θεωρίες και στο τέλος χωρίσανε χωρίς να έχουν κάνει και πολλά. Στη Βασιλεία, όπου η Σύνοδος ξανάρχισε τις εργασίες της στην καθορισμένη ημερομηνία, οι Ιεράρχες αφέθηκαν κυριολεκτικά να κατακλυστούν από τους θεολόγους που κανένας ριζοσπαστισμός δεν τρόμαζε. Οι πιο προχωρημένες απόψεις, γύρω από το ρόλο των Συνόδων, υποστηρίχτηκαν με τη μεγαλύτερη επιτυχία. Ο Ευγένιος Δ' διάδοχος του φρόνιμου Μαρτίνου Ε' από το 1431, δεν ήταν διατεθειμένος, για ό,τι τον αφορούσε, ν' αφήσει να καταστρέψουν ό,τι απόμενε από την παπική εξουσία. Έκανε το σφάλμα ν' αποκαλύψει τις προθέσεις του, αρκετά νωρίς· λίγο μετά την εκλογή του διέλυσε τη συνέλευση· αλλά αυτή είχε πολλούς οπαδούς και ο Πάπας αναγκάστηκε ν' αναγνωρίσει το λάθος του το 1432. Τονωμένη απ' αυτή την επιτυχία η «οσιωτάτη Σύνοδος» άρχισε να πελεκά με κάθε άνεση τους θεσμούς της συγκεντρωτικής διακυβέρνησης· η Αγία Έδρα έχασε τον έλεγχο των σπουδαιότερων προσοδοφόρων αξιωμάτων. Οι προμήθειες χάθηκαν, όπως και τα εμβατίκια και οι υπηρεσίες. Τα μέλη του Ιερού Κολλεγίου περιορίστηκαν αισθητά, είχε μάλιστα προβλεφθεί να ορκίζεται ο Πάπας, στο μέλλον, τη μέρα της εκλογής του, πως θα σεβόταν τις συνοδικές αποφάσεις. Ο Ευγένιος Δ' μετέφερε τη συνέλευση από τη Βασιλεία στη Φερράρα (1437). Οι περισσότεροι συνοδικοί αρνήθηκαν να υπακούσουν και επωμίστηκαν την ευθύνη ενός νέου σχίσματος. Ο Δούκας της Σαβοΐας, Αμεδαίος Η', δέχτηκε την παπική Τιάρα που οι Πατέρες του έδωσαν και κυβέρνησε με το όνομα Φήλιξ Ε' (1439). Η εξουσία του, από κάθε άποψη, ήταν πολύ περιορισμένη. Η Σύνοδος της Φερράρας, που μεταφέρθηκε έξι μήνες μετά την έναρξή της στη Φλωρεντία, χάρισε στον Ευγένιο Δ' τη νίκη που χρειαζόταν για να ξεχαστεί η επιτυχία των «Βασιλειακών» με τους οποίους οι επαναστατημένοι Τσέχοι είχαν υπογράψει τις «compactas» το 1433: η Ανατολική Εκκλησία και η Δυτική Εκκλησία συμφιλιώθηκαν με κάθε επισημότητα, στις 6 Ιουλίου, με παρόντες τον Πάπα της Ρώμης και τον Βυζαντινό αυτοκράτορα. Η επιδέξια και υπομονετική δραστηριότητα των παπικών διπλωματών, του Αινείου Σύλβου Πικκολομίνι, από τη μια, και του Νικόλαου Κουζάνου, από την άλλη, κατάφερε να μειώσει αισθητά το κύρος των βασιλειανών οπαδών. Το 1449, συνθηκολόγησε και ο Φήλιξ Ε'. Η σύνοδος, που είχε καταφύγει κοντά του, διαλύθηκε. Οι συνήγοροι των ιδεών που είχαν ακουστεί εκεί μέσα δεν μπορούσαν πια να δράσουν άμεσα πάνω στη ζωή της Εκκλησίας· δεν είχαν πια την ευκαιρία να περάσουν τις θεωρητικές απόψεις τους μέσα στους νόμους. Δεν τους απόμεινε παρά η θεωρία. Η απομόνωση και η ανησυχία. Οι δύσκολες σχέσεις με την Ανατολή Το Ισλάμ στάθηκε παλαιότερα ο ιερόσυλος κατακτητής μιας γης που οι χριστιανοί θεωρούσαν σαν κτήμα του Χριστού και συνεπώς σαν μια κοινή κληρονομιά. Για ν' απελευθερώσουν αυτή τη χώρα είχαν φορέσει ομαδικά το σταυρό και πέθαναν στα χώματα της Παλαιστίνης. Το 14ο αιώνα, η κατάσταση αντιστράφηκε. Η Δύση δεν ήταν πια σε θέση να εισβάλει στο χώρο που κρατούσαν οι Μουσουλμάνοι. Γι' αυτούς είχε σημάνει η ώρα της αντεπίθεσης. Το 1291, ο Ιωάννης της Άκρας, το τελευταίο προπύργιο που κατείχαν οι Λατίνοι στην ανατολική Digitized by 10uk1s
όχθη της Μεσογείου, είχε καταρρεύσει. Δίχως άλλο, η Ρόδος που οι Οσπιτάλιοι (Ιωαννίτες) είχαν καταλάβει για να τη μετατρέψουν σ' ένα ισχυρό φρούριο το 1304, όπως και η Κύπρος, που οι βασιλιάδες της προσπαθούσαν ν' αναπτύξουν τη στρατιωτική της σημασία, έδειχναν να απειλούν τη Συρία που κυβερνούσε πια η Ημισέληνος. Αλλά μόνο κάτι επιδρομές οργανώθηκαν από αυτές τις βάσεις. Η άλωση της Αλεξάνδρειας από το στρατό του Πέτρου Α', της Κύπρου, το 1365, έμεινε μια επιτυχία χωρίς συνέχεια. Αν οι μουσουλμανικές θέσεις, στη Δύση, είχαν περιοριστεί στο βασίλειο της Γρανάδας, στην Ανατολή, αντίθετα, ο κίνδυνος που στο τέλος του 13ου αιώνα κανένας ακόμα δεν πρόβλεπε, δεν έπαψε να μεγαλώνει. Το Ισλάμ το εξυπηρετούσαν υπερβολικά οι οθωμανικές φιλοδοξίες και ενέργειες. Οι Τούρκοι πάτησαν στην Ευρώπη το 1354, στην Καλλίπολη. Πέντε χρόνια μετά, υποτάξανε ολότελα τη Θράκη. Ύστερα από την ήττα τους στη Μαρίτζα (1371), οι Βούλγαροι θ' αναγκαστούν, με τη σειρά τους κι αυτοί, να δεχτούν την κυριαρχία της Ημισελήνου. Το 1389, η καταστροφή του Κοσσυφοπεδίου σήμανε το τέλος της ανεξαρτησίας για τους Σέρβους. Οι Χριστιανοί δεν μπόρεσαν να επωφεληθούν από την ανάπαυλα που τους χάρισε ο Ταμερλάνος, νικητής των Οθωμανών το 1402, για να αυξήσουν και να αναδιοργανώσουν τις δυνάμεις τους. Πριν προχωρήσουν περισσότερο στα ευρωπαϊκά χώματα, οι Τούρκοι φρόντισαν να καλύψουν τα νώτα τους. Καταπιάστηκαν να κατακτήσουν την Ελλάδα το 1422. Τριανταένα χρόνια αργότερα, είχαν καταλάβει την Κωνσταντινούπολη (1453). Δυο πολέμαρχοι, που είχαν τόσο πείσμα όσο και ταλέντο, ο Σκεντέρμπεης στην Αλβανία, ο Ουνυάδης στην Ουγγαρία, κατάφεραν, ύστερα από απίστευτες προσπάθειες, να καθυστερήσουν την ορμή των οθωμανικών στρατευμάτων, που αναγκάστηκαν ν' ακινητοποιηθούν στο κατώφλι της πεδιάδας του Δούναβη. Η βούληση για αντίσταση ήταν φανερή μόνο στις περιοχές που απειλούσε άμεσα ο Τούρκος εισβολέας. Οι επικλήσεις για σταυροφορία είχαν μικρή απήχηση. Η τρομερή ήττα στη Νικόπολη (1396) αποθάρρυνε τους ιππότες της λατινικής Δύσης. Ακόμα κι όταν έπεσε η Κωνσταντινούπολη, δεν μπόρεσαν ν' αποτινάξουν τη νάρκη τους. Ο Φίλιππος ο Αγαθός μολονότι οργάνωνε θεαματικές επιδείξεις, όπως το συμπόσιο του Φασιανού (1454), δεν κατάφερε να δημιουργήσει το ρεύμα ενθουσιασμού που θα χρειαζόταν για να προστρέξουν ισχυρά στρατεύματα και ν' απελευθερώσουν την Ελλάδα. Ο Πίος Β' πάσχισε μάταια να οργανώσει μια συμμαχία που τα μέλη της θα καταπολεμούσαν τους Τούρκους. Οι ηγεμόνες, απασχολημένοι με τα σχέδιά τους και τις σκοτούρες τους, αποποιήθηκαν τις προτάσεις του. Όλο και πιο ξεκάθαρα ο αγώνας κατά του Ισλάμ γινόταν ένα όνειρο που υποθάλπανε οι εραστές κάθε ουτοπίας. Ήδη, λογικά μυαλά βρίσκανε επιχειρήματα για να υπερασπίσουν ένα βασιλιά που σε μια δίκαιη διαμάχη, αναζητούσε τη διπλωματική και στρατιωτική υποστήριξη των Απίστων. Πιο πολύ κι από τη Σταυροφορία, το μέλλον ανήκε στις ιεραποστολές που η Εκκλησία ανακάλυψε τη μεγάλη τους σημασία, στο τέλος του Μεσαίωνα. Ο ρόλος των επαιτών μοναχών στάθηκε αποφασιστικός, σ' αυτόν τον τομέα, όπως και σε πολλούς άλλους. Ήταν οι πρώτοι που είπαν και με σθένος πως ταίριαζε ν' αρχίσει ένας διάλογος με τους Μουσουλμάνους. Οι ανταλλαγές επιχειρημάτων μπορούσαν να καταλήξουν σε αποτελέσματα αισθητά όσο και οι μάχες. Ο Φραγκίσκος της Ασσίζης, στη Δαμιέτη, προσπάθησε να διαπραγματευθεί μια συμφωνία ανάμεσα στους Σταυροφόρους και το Σουλτάνο. Τρεις δομινικανοί, ο δεύτερος γενικός μάγιστρος ο Ιορδάνης της Σαξονίας, όπως και οι διάδοχοί του Ραϋμόνδος ντε Πεναφόρ και ο Ουβέρτος ντε Ρομάν ασχολήθηκαν να καταρτίσουν καλούς ιεραπόστολους. Σύμφωνα με τις ιδέες που υποστήριζαν, ανοίχτηκαν σχολές ανατολικών γλωσσών και η Σύνοδος της Βιέννης αποφάσισε να διδάσκονται τα συριακά, τ' αραβικά και τα εβραϊκά στα πανεπιστήμια του Παρισιού, της Οξφόρδης, της Μπολώνιας και της Σαλαμάνκας. Αυτό το μέτρο υλοποιούσε την ευχή ενός περίεργου ανθρώπου, του Ραϋμόνδου Λουλ (+1316), ευγενή από τη Μαγιόρκα, που είχε για μοναδική του απασχόληση, όταν έγινε μοναχός, να εκχριστιανίσει τους Σαρακηνούς. Τριτοταξικός Φραγκισκανός, δεν αρκέστηκε ν' απευθύνεται παντού και να ζητά ν' ανοίξουν σχολεία και να σταλούν ιεροκήρυκες· για να τους Digitized by 10uk1s
οπλίσει στη λογομαχία, τελειοποίησε μια αποδεικτική τεχνική, τη Μεγάλη Τέχνη, που θεωρούσε αλάθητη. Το πάθος του τον οδήγησε, παρά τη μεγάλη του ηλικία, να πάρει ο ίδιος μέρος στο αποστολικό έργο, σε μουσουλμανικές χώρες. Καμιά αξιοσημείωτη επιτυχία δεν έστεψε τις προσπάθειες αυτές ανάμεσα στους Μουσουλμάνους. Δεν έγινε το ίδιο για τις ιεραποστολές των Δομινικανών και Φραγκισκανών που έφτασαν ως την Άπω Ανατολή. Μόλις ξεπεράστηκε ο φόβος που είχαν προκαλέσει οι «ωμότητες των Ταρτάρων», διάφοροι ιερωμένοι κατάλαβαν πως η τεράστια αυτοκρατορία που είχε θεμελιώσει ο Τζέντζκι Χαν, δεν εμπόδιζε να επεκταθεί η χριστιανική επιρροή, αρκετά πιο πέρα από τα όρια που είχε φτάσει στο τέλος του 12ου αιώνα. Ακολουθώντας τα ίχνη των πρώτων πρεσβευτών, επαίτες μοναχοί, που προστάτευε αρκετά η pax mongolica, προχώρησαν ως το Σαράι, στον Κάτω Βόλγα· εγκαταστάθηκαν στον Καύκασο· τέλος, έφτασαν στο Πεκίνο (Χανμπαλίκ) και το Χανγκ Τσέου. Δημιουργήθηκαν χριστιανικές κοινότητες, που τα μέλη τους προσηλυτίζονταν μέσα από διαφορετικές σχετικά κοινωνικές τάξεις. Αλλά πολύ λίγοι ήταν οι ηγεμόνες που για πολύ καιρό, έμειναν πιστοί καθολικοί. Οι επισκοπές και αρχιεπισκοπές που δημιούργησε η Αγία Έδρα ήταν πάρα πολύ μακριά από τη μητέρα Εκκλησία για να μπορεί αυτή να τις βοηθά αποτελεσματικά να ξεπεράσουν τις δυσκολίες τους. Μια εθνική αντίδραση άρχισε να φαίνεται από το τέλος του 14ου αιώνα στην Κίνα· ό,τι ερχόταν από το εξωτερικό ζημιώθηκε· κάτι πιο σοβαρό: στο δρόμο από την Ευρώπη ως την Άπω Ανατολή, σχηματίσθηκαν κράτη μουσουλμανικά και οι επικοινωνίες ανάμεσα στις χώρες των ιεραποστόλων και τη λατινική χριστιανοσύνη έγιναν ακόμα πιο δύσκολες. Μετά το 1404, η αρχιεπισκοπή του Πεκίνου δεν έδωσε πια σημεία ζωής· τα ίχνη των Χριστιανών καλμούχων χάνονται τον ίδιο καιρό. Η χριστιανική ενότητα που είχε διαλυθεί από τα μέσα του 11ου αιώνα, δεν αποκαταστάθηκε. Ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή, παρέμεινε ένα μεγάλο χάσμα. Μέσα στο 14ο αιώνα, αποκαταστάθηκαν σχέσεις που έδωσαν την ευκαιρία στους Έλληνες να εξοικειωθούν με τη σκέψη των Δυτικών και αντίστροφα. Βυζαντινοί λόγιοι μυήθηκαν στις μεθόδους του σχολαστικισμού. Ένας απ' αυτούς μετάφρασε στα Ελληνικά τον Άγιο Αυγουστίνο και τον Άγιο Θωμά. Ένας άλλος, ο Καλαβρέζος καλόγερος Βαρλαάμ, χρησιμοποίησε τη δυτική διαλεκτική στην αντιμαχία του με τον εκπρόσωπο της αθωνίτικης παράδοσης, τον Γρηγόριο Παλαμά. Είναι άλλωστε ο Βαρλαάμ που έγινε, αφού γύρισε στη Δύση, ο δάσκαλος του Πετράρχη. Οι Έλληνες Πατέρες ήταν ένα από τα πιο αγαπημένα θέματα μελέτης μέσα στους κύκλους των μορφωμένων της Ιταλίας. Είναι αλήθεια πως αυτή η προσέγγιση των δυο πολιτισμών γινόταν μέσα στο στενό κύκλο των διαλεκτών διανοουμένων. Ωστόσο διευκόλυνε τις διαβουλεύσεις και τις συμφωνίες που είχαν ξεκινήσει οι διπλωμάτες από το 1337 και που τελικά καταλήξανε στη Σύνοδο της Φλωρεντίας, ένα αιώνα αργότερα. Ο Ιωάννης Η' όπως και οι προκάτοχοί του, Ιωάννης Ε' το 1369 και Μανουήλ Β' το 1399, βρισκόταν σε τόσο δύσκολη θέση που ένιωσε αναγκασμένος ν' αναζητήσει τη συμμαχία των Λατίνων. Οι συνομιλητές του, ο Μαρτίνος Ε' πρώτα κι ύστερα ο Ευγένιος Δ', έδειξαν κάποια ελαστικότητα. Ο Αυτοκράτορας και μερικές δεκάδες Ιεράρχες πήγαν στη Σύνοδο. Βρέθηκε ένα πεδίο συμφωνίας: οι Ανατολικοί αναγνώρισαν πως το Filioque που είχαν προσθέσει οι Λατίνοι στο «πιστεύω» δεν αντίβαινε στην παράδοση, όπως την είχαν επιβεβαιώσει οι Άγιοι της Ανατολής και της Δύσης. Επίπονες και ασαφείς διατυπώσεις διακανόνισαν άλλα αμφισβητούμενα θέματα: τα πρωτεία του πάπα, τη χρήση των άζυμων άρτων, κλπ. Στις 6 Ιουλίου 1439, το διάταγμα της Ένωσης διαβάστηκε σ' επίσημη τελετή μπροστά στον Αυτοκράτορα του Βυζαντίου και τον Πάπα. Παρέμεινε νεκρό γράμμα. Η εφαρμογή του συνάντησε τη λυσσαλέα αντίδραση των περισσότερων Ελλήνων κληρικών, των καλόγερων και του λαού. Κάλλιο το σαρίκι παρά η τιάρα, έλεγαν στο Βυζάντιο. Digitized by 10uk1s
Η βίαιη επιστροφή των αιρέσεων Στο 14ο αιώνα, οι κίνδυνοι, που το μεγάλο κύμα των πρώτων αιρέσεων είχε φέρει ως μέσα στη χριστιανοσύνη, έδειξαν στην αρχή ν' απομακρύνονται. Ο «καθαρισμός», που η δύναμή του είχε τόσο ανησυχήσει τον πιο δραστήριο από τους Πάπες, τον Ιννοκέντιο Γ', δεν ήταν πια εκατό χρόνια μετά τη σταυροφορία των Αλβιγηνών, παρά μια σκιά. Η οργάνωσή του στο Λαγκεντόκ είχε εξαρθρωθεί. Για πολύ λίγο, ο Πέτρος Ωτιέ, ένας Τέλειος με ακαταπόνητη δραστηριότητα κατάφερε να ξανασυνδέσει κάπως τις αιρετικές κοινότητες, αλλά η Ιερά Εξέταση, πάντοτε σε κατάσταση συναγερμού, συνέλαβε τον Ωτιέ και τον έκαψε το 1311. Λίγο καιρό μετά το θάνατό του, η Φλόγα που είχε ξαναζωντανέψει έσβησε. Έλαμψε, για λίγο ακόμα, στα Απέννινα και τα βουνά της Λομβαρδίας. Μετά το 1400 δεν υπάρχει πουθενά ούτε φλογίτσα. Οι Αδελφοί και οι Αδελφές του «Ελεύθερου Πνεύματος» σχημάτιζαν μικρές ομάδες που τα μέλη τους αναζητούσαν πριν απ' όλα την ένωση με το Θεό, το Ον έξω από το οποίο τίποτα δεν υπάρχει. Η ζωή δεν μπορούσε να έχει σημασία όσο δεν είχε γίνει αυτή η ταύτιση. Όσοι την είχαν πετύχει τους χάριζε μια υπέρτατη ανεξαρτησία. Ούτε οι Ιεροτελεστίες, ούτε οι νόμοι δεν χρησίμευαν πια σε τίποτα. Αυτός ο μυστικιστικός πανθεϊσμός δεν μπορούσε να ξεσηκώσει τα πλήθη· ταίριαζε θαυμάσια στη ζεστή ατμόσαιρα των κλειστών κύκλων. Οι ομάδες των αχειροτόνητων μοναχών έδειχναν έτοιμες να τον ασπαστούν. Επειδή ακριβώς ήταν σίγουροι γι' αυτό, οι συνοδικοί Πατέρες, στη Βιέννη, καταργήσανε μεμιάς αυτές τις οργανωμένες ομάδες που ο κανονισμός τους, κάτι ανάμεσα από την εξωτερική ζωή και το μοναστήρι, δεν ήταν και τόσο σαφής (1311). Το «Ελεύθερο Πνεύμα» ήταν ασύλληπτο και η Ιερά Εξέταση πάλευε να το κυκλώσει. Τσάκωσε τους περισσότερους οπαδούς του, άντρες και γυναίκες, ανάμεσα στη Σαξονία και το Ρήνο, αλλά χρειάστηκε να τους καταδιώξει στη Γαλλία, όπου όμως της δημιούργησαν προβλήματα, το 1376, όπως και στις Βρυξέλλες, όπου είχαν εκδηλωθεί, το 1410 περίπου, οι «Άνδρες της Διάνοιας». Στα μέσα του 15ου αιώνα, αυτή η αίρεση υπήρχε ακόμα. Επηρεασμένοι βαθιά από το «Ελεύθερο Πνεύμα» στη βόρειο Ευρώπη, οι αχειροτόνητοι (μοναχές και μοναχοί) είχαν επηρεαστεί στο νότο από το κίνημα διαμαρτυρίας κατά των συμβιβασμών σε σχέση με το πρωταρχικό ιδανικό, μέσα στους κόλπους του Τάγματος των Φραγκισκανών. Η πιο δογματική μερίδα αυτής της θρησκευτικής οικογένειας συνταίριαξε τους δικούς της στόχους με τις ιδέες που είχε αναπτύξει άλλοτε ο Ιωακείμ ντε Φλορ. Αυτοί οι «πνευματικοί» έλεγαν ότι είναι οι αντίπαλοι μιας ιεραρχίας που παθιαζόταν μόνο για τα επίγεια συμφέροντά της· ήθελαν να επισπεύσουν τον ερχομό μιας Ecclesia spiritualis (πνευματικής Εκκλησίας), αγνής και αδελφωμένης. Απ' αυτή τη στάση ως το επαναστατικό μεσσιανισμό, η απόσταση ήταν ασήμαντη σχεδόν. Οι Αποστολικοί του Σεγκαρέλι (πεθ. 1300) και οι οπαδοί του Φρα Ντολτσίνο προχώρησαν ως εκεί. Αυτούς τους σφάξανε στα ορεινά τους καταφύγια, το 1307. Οι πνευματικοί ενισχύθηκαν το 1328 από πάρα πολλούς Φραγκισκανούς μοναχούς: ο Ιωάννης KB' είχε καταδικάσει τη θεωρία, που ήταν πολύ διαδεδομένη ανάμεσα στους μαθητές του Poverello (Φτωχούλη), πως δηλαδή ο Χριστός ήταν ολότελα φτωχός. Ο αρχηγός των Κορδελιέρων μοναχών προσχώρησε κι αυτός στους σχισματικούς και ταύτισε τη μοίρα του με τον Αυτοκράτορα Λουδοβίκο της Βαυαρίας. Ανάμεσα στους στασιαστές ήταν και ο Όκκαμ, που η σκέψη του θ' ασκούσε τεράστια επιρροή πάνω στην κατοπινή εξέλιξη του σχολαστικισμού. Αυτή η εξέγερση, ωστόσο, δεν κράτησε πολύ. Μόνο μερικές μικρές ομάδες ανυπόστατοι, οι Αδελφοποιτοί, ζούσαν σαν σκληροί ερημίτες στη μοναξιά των Απέννινων, προσηλωμένοι με πείσμα στο μεγάλο όνειρο μιας πάναγνης και άπορης Εκκλησίας. Μ' αυτή τους την αμετάπειστη διαμαρτυρία κατά του πλούτου και της δύναμης της Εκκλησίας θύμιζαν τον αξερίζωτο βαλντεϊσμό που στις τελευταίες δεκαετίες του 12ου αιώνα και μετά, πίστευε πως είναι ο θεματοφύλακας μιας αποστολικής εντολής, που προδόθηκε συνάμα από τον Κωνσταντίνο και τον πάπα Σίλβεστρο. Τα φυτώρια των Βαλδινικών κοινοτήτων απλώνονταν από την Digitized by 10uk1s
Καλαβρία ως τη Βοημία και από την περιοχή της Λυών ως την Πολωνία. Ενώ ως τις αρχές του 1410 αυτή η αίρεση ήταν σχεδόν αφανής, ξαφνικά ζωντάνεψε με ορμή και μανία. Ουίκλιφ Για να ξυπνήσει αυτός ο οργασμός, ήταν απαραίτητο να δραστηριοποιηθεί ένα νέο ρεύμα ιδεών κι ενεργειών. Αυτό το κύμα ξεκίνησε από την Αγγλία όπου ο Τζων Ουίκλιφ (1330-1384), διδάκτωρ της Αγίας Γραφής, πίστευε πως το Ευαγγέλιο είχε προδοθεί. Η ευφυΐα του Ουίκλιφ ήταν εξαιρετική· μήπως γι' αυτό δεν τον έλεγαν «άνθος της Οξφόρδης»; Αλλά ο διανοητικός κομφορμισμός τον αηδίαζε. Ενώ θριάμβευε ο νομιναλισμός, ο Ουίκλιφ αγκάλιασε με πάθος το ρεαλισμό. Ο αγώνας του για τις φιλοσοφικές του απόψεις όξυνε τον τραχύ χαρακτήρα του που γινόταν όλο και πιο αδιάλλακτος, όσο περνούσαν τα χρόνια. Η μοναρχική εξουσία, είναι αλήθεια, είχε με τον Ουίκλιφ έναν υπηρέτη της, εκτιμώντας τα ταλέντα του όσο και το ζήλο του. Ιδιαίτερος κληρικός του βασιλιά, αυτός ο πανεπιστημιακός Δάσκαλος ήταν μέλος μιας αντιπροσωπίας που ανέλαβε να διαπραγματευθεί με τους απεσταλμένους του Πάπα ένα modus vivendi στη Μπρυζ (1374). Έπαιξε το ρόλο του ταραχοποιού στην υπόθεση που έφερε αντιμέτωπο τον αρχηγό της κυβέρνησης, επίσκοπο Wykeham με τον ηγεμόνα. Αυτή η αφοσίωση ανταμείφθηκε. Ως το θάνατό του, ο Ουίκλιφ είχε ειδική προστασία, τόσο απαραίτητη για τις τολμηρές ιδέες του. Από το 1380, ακόμα και η βασιλική εύνοια δεν τον προστάτεψε από τις κάθε είδους απαγορεύσεις που τον απομάκρυναν από την Οξφόρδη πρώτα, το 1381 και ύστερα, την άλλη χρονιά, από τη Σύνοδο των Blackfriars όπου επανειλημμένα κατέκριναν τη θεωρία του. Αποσύρθηκε στην ενορία του στο Lutterworth, αλλά δεν έπαψε να πολλαπλασιάζει τα γραπτά του που η τόλμη τους δεν είχε καθόλου μετριαστεί. Ο Ουίκλιφ ξεχωρίζει την ορατή Εκκλησία που καθένας βλέπει τις αδυναμίες της, από την αφανή συνάθροιση των εκλεκτών που ο Θεός από αμνημόνευτα χρόνια αποφάσισε να σώσει. Ο ρόλος της πρώτης δεν είναι απαραίτητος για να σχηματιστεί η δεύτερη· αλλά δεν είναι και περιττός ωστόσο. Στους Χριστιανούς, οι παπάδες μπορούν να μεταδώσουν την Αγία Γραφή και τα άχραντα μυστήρια. Μόνο οι εκλεκτοί θα επωφεληθούν απ' αυτή την υπηρεσία. Εκφαυλισμένη, από τότε που ο Κωνσταντίνος και ο Συλβέστρος την εβύθισαν στα εγκόσμια, η ιεραρχημένη Εκκλησία κρύβει τη Βίβλο πίσω από το διπλό θώρακα των λατινικών και των σχολίων. Κι έτσι, αυτός ο χρήσιμος οργανισμός κατάντησε βλαβερός· η Νυμφία του Χριστού έγινε το όργανο του Αντίχριστου. Στο Κράτος, που κάποτε ένας εκπρόσωπός του διέφθειρε την Εκκλησία, απομένει να την επανορθώσει, να την απαλλάξει από τα αγαθά που σφετερίστηκε και να την ξαναφέρει στο σωστό δρόμο. Η εκρηκτική δύναμη που έκρυβε η σκέψη του Ουίκλιφ φάνηκε πολύ νωρίς, έτσι που μπόρεσε η δραστικότητά της να εκδηλωθεί ξεκάθαρα. Η εξέγερση των εργαζομένων, το 1381, ξύπνησε μέσα στους ιεράρχες και την Αυλή ένα αίσθημα φόβου που έβλαψε τον ουικλιφισμό. Όσοι τον πρεσβεύανε διώχτηκαν αμείλικτα. Μέσα στην παρανομία, οι ιδέες που διαδίδανε οι ιεραπόστολοι του ουικλιφισμού, οι poor priests, άλλαξαν. Έχασαν κάτι από τη θεολογική τους αυστηρότητα και αναπτύχθηκαν στον τομέα της ηθικής. Δικαιολογημένα λοιπόν δόθηκε ένα παρατσούκλι στους οπαδούς του Wyclif· τους είπανε «λαλλάρδους» γιατί θύμιζε αυτό το όνομα την πουριτανική λιτότητα και δεν είχανε παρά πρακτικές διεκδικήσεις· είχαν ξεχάσει ό,τι ήταν θεωρία. Το πνεύμα του ουικλιφισμού πέρασε τα σύνορα της Αγγλίας. Έφτασε στη Βοημία. Από τα μέσα του 14ου αιώνα, τους θρησκευτικούς πρόκριτους αυτής της χώρας είχε συνεπάρει μια φλογερή επιθυμία για μεταρρύθμιση. Οι αδυναμίες του κλήρου τους φαίνονταν τόσο σοβαρές που αναρωτιόντανε αν ο Αντίχριστος δεν πήρε τη θέση της Εκκλησίας. Μιλούσαν με εμπιστοσύνη για την αφανή αλλά πραγματική κοινωνία των Αγίων. Δεν είχαν πιο μεγάλη έγνοια παρά πώς να επεκτείνουν και να δυναμώσουν αυτό το μυστικό σώμα· η ευλάβεια της θείας ευχαριστίας και η Digitized by 10uk1s
μελέτη της Αγίας Γραφής ήταν γι' αυτούς τα πιο σίγουρα μέσα για να φτάσουν σ' αυτό το σκοπό. Δυο απ' αυτούς έχτισαν το 1391 στην Πράγα το παρεκκλήσι της Βηθλεέμ, όπου κάνανε κηρύγματα για το λαό στην τσέχικη γλώσσα. Ιωάννης Ούσιος Από το 1402, ο Ιωάννης Ούσιος άρχισε ν' αποκτά στο περεκκλήσι «Βηθλεέμ» μια δικαιολογημένη φήμη μεγάλου ρήτορα. Το μίσος για το κακό και το πάθος για το καλό εμπνέανε το κήρυγμά του. Τα κείμενα του Ουίκλιφ του προμήθευαν πολλά επιχειρήματα. Κι έτσι ο Ούσιος έγινε ο αποφασιστικός συνήγορος του ουικλιφισμού, όταν ο Πάπας το 1408 καταδίκασε τις βασικές προτάσεις του. Ο εφημέριος της Βηθλεέμ χρησιμοποίησε τρομερές εκφράσεις, τώρα μάλιστα που είχε πάψει να τον υποστηρίζει ο Ζμπύνεκ, αρχιεπίσκοπος της Πράγας, και ήταν εχθρός πια των Γερμανών καθηγητών. Ο βασιλιάς της Βοημίας είχε πάει με το μέρος του Πάπα της Πίζας που δεν αναγνώριζε ούτε τον αρχιεπίσκοπο, ούτε το γερμανικό έθνος, στο Πανεπιστήμιο της Πράγας. Έχοντας σύμφωνο τον Ούσιο, ο Βενσέσλαος άλλαξε τους πανεπιστημιακούς κανονισμούς, έτσι ώστε να εγκρίνει το Πανεπιστήμιο την απόφασή του. Χολωμένοι, οι Γερμανοί έφυγαν. Όσο για τον Ζμπύνεκ, απαγόρεψε στον Ούσιο να κηρύττει, αλλ' αυτός περιφρόνησε τη διαταγή της ανωτάτης του αρχής και ούτε λογάριασε τις απαγορεύσεις με τις οποίες τον κεραυνοβόλησαν. Ξέσπασαν ταραχές και θεωρήθηκε υπεύθυνος ο Ούσιος για τα έκτροπα που ακολούθησαν. Ύστερα από μια πρόσκαιρη γαλήνη, το 1412, έγιναν νέα επεισόδια. Τη συχώρεση που υποσχέθηκε ο Ιωάννης ΚΓ' σ' όσους θα υποστήριζαν την υπόθεσή του και θα χρηματοδοτούσαν το στρατό του, την κατάγγειλε ο Ούσιος γιατί τη θεωρούσε σαν μια αφόρητη κατάχρηση. Ο Βενσέσλαος έβαλε ν' αποκεφαλίσουν τρεις νέους που τόλμησαν να γιουχάρουν τον ιεροκήρυκα της Σταυροφορίας. Ο Ούσιος τους εξύμνησε δημόσια. Μετά τον αφορισμό του, έφυγε από την Πράγα, αλλά διέδωσε ευρύτατα τις ιδέες του σ' όλη τη Βοημία. Οι αντίπαλοί του ξεσήκωναν εναντίον του τους Πατέρες που είχαν συγκεντρωθεί στην Κωνσταντία. Έχοντας ειδική άδεια από τον Αυτοκράτορα, ο Ούσιος πήγε στη Σύνοδο (1414). Εκεί αμέσως τον συλλάβανε. Του ζήτησαν επιτακτικά ν' αποκηρύξει πενήντα εννιά προτάσεις. Αρνήθηκε, γιατί φάνηκε πως άδικα του είχαν καταλογίσει μερικές απ' αυτές κι επειδή υποστήριζε τις άλλες όσο δεν είχε αποδειχτεί πως ήταν λαθεμένες. Πλήρωσε με τη ζωή του αυτή την ακλόνητη προσήλωση στις πεποιθήσεις του (6 Ιουλίου 1415). Πληγωμένοι στην αξιοπρέπειά τους, οι Τσέχοι δήλωσαν πως δεν θα υπάκουαν πια στον Πάπα όσο καιρό θα καταπατούσε το νόμο του Θεού. Αναγνώρισαν την επικυριαρχία του Πανεπιστημίου τους στα θρησκευτικά θέματα. Οι δυο τρόποι μετάληψης που από τη φυλακή του είχε εγκρίνει ο Ούσιος έγιναν το κοινό τους σύνθημα, που αμέσως αποδοκίμασε η Σύνοδος. Όταν το 1419 ο Βενσέσλαος θέλησε ν' αποκαταστήσει τον καθολικισμό, το πλήθος πέταξε από το παράθυρο τους αντιπροσώπους του. Όταν, μετά το θάνατο του βασιλιά, ο αδελφός του, ο αυτοκράτορας Σιγισμούνδος, θέλησε να τον διαδεχτεί, συνάντησε τη μανιασμένη αντίθεση όλων σχεδόν των Τσέχων. Το 1420, τα τέσσερα σημεία της Πράγας: ελεύθερο κύρυγμα, μετάληψη από το δισκοπότηρο, λιτότητα των κληρικών, και τιμωρία των δημοσίων αμαρτημάτων από το Κράτος, αποτέλεσαν τον καταστατικό χάρτη της αντίστασης. Το ουσίτικο κίνημα αγκάλιασε κάθε λογής τάσεις· οι αιρέσεις που έδειχναν να σβήνουν ξαναζωντάνεψαν έντονα από τους Βαλδίνους ως τους Αδελφούς του Ελεύθερου Πνεύματος. Μέσα σε μια ατμόσφαιρα όλο αγωνία κι ελπίδα που δημιούργησε ο πόλεμος κατά του Αυτοκράτορα, ο λανθάνων χιλιασμός αναδύθηκε. Ώθησε χιλιάδες Ουσίτες να συγκεντρώνονται στα βουνά. Αναμένοντας την επικείμενη έλευση μιας αγνής και δίκαιης κοινωνίας οργάνωσαν κοινότητες από τις οποίες η πιο φημισμένη ήταν η κοινότητα του Θαβώρ. Πολύ γρήγορα, πίστεψαν πως είναι τα όργανα του εξαγνιστικού ξολοθρεμού που θα ετοίμαζε την εγκαθίδρυση μιας αδελφωμένης κοινωνίας. Τα στρατεύματα του Σιγισμούνδου δεν συνάντησαν Digitized by 10uk1s
χειρότερο εχθρό απ' αυτούς τους φανατικούς στρατιώτες ενός Θεού τιμωρού. Οι Φαβορίτες κατατρόμαξαν επίσης τους συντηρητικούς Ουσίτες που απεχθάνονταν κάθε είδους ριζοσπαστισμό και περιόριζαν στο θρησκευτικό τομέα τη βούλησή τους για αλλαγή. Αυτοί οι καλιξτινοί που ο Ζίγκα, ο αρχηγός του Θαβώρ, είχε ξαναφέρει με σκληρό τρόπο στο στρατόπεδο των επαναστατών το 1424, δημιούργησαν σχέσεις, οκτώ χρόνια αργότερα, με τη Σύνοδο της Βασιλείας που κατάφερε, μ' έξυπνο τρόπο, να εκμεταλλευτεί αυτή την κατάσταση. Με λίγες υποχωρήσεις, πιο πολύ τυπικές παρά ουσιαστικές, πέτυχε το 1436 να συνάψει μια συμφωνία με τους συντηρητικούς Ουσίτες που είχαν αναλάβει οι ίδιοι να συντρίψουν τους Θαβωρίτες στο Λίπανι. Έτσι τσακίστηκε η θρησκευτική επανάσταση της Βοημίας. Οι δισταγμοί της θεωρητικής κίνησης Μετά το 1300, τα Πανεπιστήμια πολλαπλασιάστηκαν αισθητά. Ενώ τα πιο παλιά είχαν ανοίξει στα δυτικά των παλιών ρωμαϊκών συνόρων πολλά τώρα ιδρύματα φάνηκαν στην κεντρική και βόρεια Ευρώπη. Οι υλικές συνθήκες των φοιτητών ήταν πιο εξασφαλισμένες απ' ό,τι στα ηρωικά χρόνια της πανεπιστημιακής κίνησης. Πάνω από ογδόντα κολλέγια άνοιξαν τις πόρτες τους μεταξύ 1300 και 1400· στην ίδια περίοδο, μερικές εκατοντάδες υποτροφίες είχαν δοθεί. Βέβαια, όλοι οι φοιτητές δεν ζούσαν εσωτερικοί· το επικριτικό πνεύμα των γολιάρδων (άπληστων) δεν είχε σβήσει. Η γενική τάση ωστόσο ευνοούσε την ενίσχυση της πειθαρχίας και της ασφάλειας. Η κατάσταση των δασκάλων βελτιώθηκε πιο πολύ απ' ό,τι των μαθητών. Τα εξέταστρα, οι αμοιβές ή οι παροχές τούς γλίτωναν από κάθε ανάγκη κι έτσι μπόρεσαν μερικοί απ' αυτούς να πλουτίσουν. Για όλους τους πτυχιούχους, είχαν εξασφαλιστεί διευκολύνσεις από τα γραφεία της παπικής Αυλής, στην αρχή, από τις καταστάσεις με τα ονόματα των πανεπιστημιακών που συνιστούσαν τα Πανεπιστήμια στην ευμένεια του Πάπα, και ύστερα με τα συνοδικά διατάγματα της Κωνσταντίας και της Βασιλείας, που απονέμανε διάφορα αξιώματα στους κατόχους τίτλων. Στη χριστιανοσύνη, το σώμα των διδακτόρων αντιπροσώπευε πια μια δύναμη που έπρεπε να υπολογίζουν οι πρωθιερείς και οι βασιλιάδες: το σχίσμα και οι συζητήσεις των Συνόδων είχαν δώσει στους πανεπιστημιακούς, ρόλους πρωταρχικής σημασίας· η αίρεση της Βοημίας είχε στηριχτεί στους Δασκάλους της Πράγας για να ξεκινήσει. Οι άνθρωποι που αποστολή τους ήταν να εξυπηρετούν την επιστήμη δεν προσφέρανε στους συγχρόνους τους στο 14ο και 15ο αιώνα, το παράδειγμα της ομοφωνίας, κάθε άλλο μάλιστα. Οι διαφωνίες τους, πολλές και σοβαρές, ήταν πολύ γνωστές στο κοινό· οι καθηγητές, με την υποστήριξη του λόχου των φοιτητών τους, χειρίζονταν την κακολογία όσο και το επιχείρημα, με την ίδια σχεδόν πάντα άνεση· προσωπικές διαμάχες και αντιζηλίες ανάμεσα στα θρησκευτικά τάγματα καλλιεργούσαν διαρκώς μια εχθροπάθεια απ' όπου δεν έλειπε η άδολη πνευματική διαμάχη. Αυτές οι διαφωνίες προκαλούσαν σκάνδαλα, μεγάλα μάλιστα αφού δεν είχε ολότελα ξεχαστεί η πνευματική κληρονομιά του 13ου αιώνα. Ένα από τα χαρακτηριστικά της στοιχεία, η ελπίδα για μια οικουμενική επιστήμη, από τη φυσική ως τη θεολογία, χωρίς καμιά διακοπή, δεν είχε χαθεί ολότελα· τη συντηρούσαν τα εγκυκλοπαιδικά έργα του Αριστοτέλη και μια εμπιστοσύνη στον ανθρώπινο Λόγο που σοβαρές κι επανειλημμένες αποτυχίες δεν είχαν πνίξει καθόλου. Ο Θωμάς ο Ακινάτης (πεθ. 1274), στον καιρό του, είχε στήσει την Επιτομή του που έφερνε τουλάχιστον αυτό το όνειρο κοντά στην πραγματικότητα. Αλλά την επιτυχία του δεν την χαιρέτισαν όλοι οι σοφοί. Είχε μάλιστα αποδοκιμαστεί από μερικούς πρωθιερείς, έναν Παρισινό επίσκοπο, τον Ταμπιέ και δυο αρχιεπισκόπους της Καντερβουρίας τους Kilwardby και Peckham, που είχαν λογοκρίνει στα 1277 και 1284, πολλές προτάσεις. Πίστευαν πως ο «αγγελικός διδάκτωρ» είχε προσβάλει υπερβολικά την αριστοτελική θεωρία. Η Θωμιστική σύνθεση, που είχαν βλάψει αυτές οι επικρίσεις, δεν ήταν πια ικανή να πλαισιώσει τη θεολογική και φιλοσοφική σκέψη της Δύσης. Το αξίωμα όπου βασίζονταν τα έργα αυτά, που ενσωμάτωναν μέσα σ' ένα ενιαίο σύνολο όλους τους κλάδους του πνεύματος, υποστήριζε πως οι τομείς του λόγου και της πίστης μπορούσαν να προσεγγίσουν και να συνδεθούν. Αλλά, μετά το 1300, οι επικριτές άρχισαν να καταδικάζουν αυτή τη Digitized by 10uk1s
βάση. Δυο απ' αυτούς ξεχώρισαν ειδικά, ο Ντουνς Σκώτος και ο Γουλιέλμος Όκκαμ, κι οι δυο τους Φραγκισκανοί· είχαν κι οι δυο τους γεννηθεί στα βρετανικά νησιά. Ο Σκώτος καθόρισε πολύ στενά όρια στη γνώση· δεν αναγνώριζε καμιά καταναγκαστική δύναμη στα αποτελέσματα των συλλογισμών που δεν βασίζονταν σε μια αισθητή πραγματικότητα· οπότε και η ανθρώπινη διάνοια δεν ήταν πια πράγματι κάτι που ανήκε στο θεολογικό τομέα, αφού δεν έβρισκε εκεί παρά κάτι το άυλο. Εκτός απ' αυτά, ο Σκώτος ήθελε πολύ να τονίσει την κυρίαρχη ανεξαρτησία του Θεού, για τον οποίο η Λογική δεν θα μπορούσε να ξεχωρίσει τις ιδιότητες ούτε να προβλέψει τις πράξεις του, αν ο ίδιος ο Κύριος δεν είχε καθορίσει όρια στην παντοδυναμία του. Μόνο η Πίστη, για τον Σκώτο, προσφέρει βεβαιότητες στο χώρο του μη ορατού. Επεξεργάστηκε μια ολόκληρη μεταφυσική η οποία, στην ουσία της, τοποθετούσε το αντικείμενο και που αφορούσε μ' αυτή την ιδιότητα τον ίδιο το Θεό. Οι συλλογισμοί που καταπιάστηκε να υφάνει - σωστός ιστός αράχνης - του χάρισαν την επωνυμία του «διεισδυτικού Δασκάλου» που ήταν ασυζήτητα για την εποχή κολακευτικός. Η γέφυρα που θέλησε να ρίξει ανάμεσα στο πεδίο που μελετούσαν σε βάθος οι θεολόγοι και το χώρο που εξερευνούσαν οι φιλόσοφοι ήταν υπερβολικά εύθραστη. Ο Γουλιέλμος Όκκαμ δεν την πέρασε. Ολοκλήρωσε την τομή που ο προκάτοχός του με τους δισταγμούς του, δεν είχε ξεπεράσει· οι ιδέες, που για τον Σκώτο είχαν τη δική τους πραγματικότητα, για τον Όκκαμ δεν είχαν καμιά. Δεν υπήρχαν παρά μόνο μέσα στο μυαλό εκείνου που τις επινοεί· αναπλήρωναν μέσα στο συλλογισμό τα αντικείμενα που αντιπροσώπευαν όπως γίνεται με τις λέξεις μέσα στη γλώσσα. Το όλο δεν ήταν παρά μια αφηρημένη έννοια, παράγωγο της διάνοιας· το μόνο πραγματικό ήταν το μοναδικό· μόνο η επιστήμη του μοναδικού μπορούσε να καταλήξει σε βεβαιότητες. Ο θεός των φιλοσόφων δεν ήταν παρά το πιο όλο από αυτά τα όλα και ο Όκκαμ ακολουθώντας τη γραμμή που χάραξε ο Αβελάρδος και ο νομιναλισμός καταδίκαζε τον πλαστό χαρακτήρα του. Τι το αποδεκτό μπορούσε να μας μάθει για τον Κύριο ένας συλλογισμός που περιοριζόταν να συναρμόζει κούφιες έννοιες, τη μια μέσα στην άλλη; Ο θεολόγος δεν είχε άλλη πηγή γνώσης εκτός από τις Γραφές όπου βρισκόταν η Θεία Αποκάλυψη. Ο λόγος και η πίστη δεν είχαν πια κανένα σημείο επαφής. Παρ' όλη την αναπόφευκτη δυσπιστία της Άγιας Έδρας για τον Κορδελιέρο που πήγε με το μέρος του Λουδοβίκου της Βαυαρίας και πέθανε στο Μόναχο το 1349, ίσως χωρίς να έχει πάρει συχώρεση, η θεωρία του γνώρισε πολύ μεγάλη επιτυχία. Κατάφερε να ριζώσει στους παρισινούς κύκλους, πριν ακόμα από το 1350. Επειδή οι πρώτες ομάδες διδασκάλων είχαν διαπαιδαγωγηθεί στο Παρίσι πριν πάνε να διδάξουν στα Πανεπιστήμια της Αγίας Αυτοκρατορίας, το ιδεολογικό ρεύμα που προκάλεσε ο Όκκαμ επιβλήθηκε σημαντικά στη Γερμανία, εκτός από την Κολωνία. Αυτό το ιδεολογικό ρεύμα που κατεύθυνε τις προσπάθειες των λογίων προς τη συγκεκριμένη πραγματικότητα συνάντησε εμπόδια που δεν μπόρεσε να ξεπεράσει. Οι νομιναλιστές, είναι αλήθεια, βοήθησαν να προχωρήσει σημαντικά η γνώση του αισθητού κόσμου· οι νόμοι της κίνησης απασχόλησαν τον Μπουριντάν· ο Ορέσμιος μπορεί να θεωρηθεί, πολύ δικαιολογημένα, σαν πρόδρομος του Κοπέρνικου· ο Πέτρος d' Aslly έγραψε l' Imago mundi (Εικόνα του κόσμου) που μελέτησε με πάθος ο Χριστόφορος Κολόμβος. Αλλά χωρίς το κατάλληλο μαθηματικό όργανο, πώς είναι δυνατό να προχωρήσει κανείς αρκετά βαθιά μέσα σ' ένα πεδίο ερευνών που ένα από τα κλειδιά του είναι η σωστή καταμέτρηση του χρόνου και του χώρου; Οι προοπτικές που άνοιξε ο Όκκαμ πολύ γρήγορα έκλεισαν. Από την πλευρά τους, οι Οκκαμιστές θεολόγοι βρέθηκαν κι αυτοί μπροστά σ' ένα αδιέξοδο. Η θεία Αποκάλυψη που βρίσκεται μέσα στις Γραφές, ήταν ο τομέας που προτιμούσαν. Έδρεψαν πολλούς καρπούς βέβαια και φρόντισαν να τους αποθηκέψουν μέσα σε collectoria (συλλογές), όπου με ορισμένους δείκτες κατέγραφαν σχολαστικά τα πάντα. Αυτά τα έργα θύμιζαν πιο πολύ λεξικά παρά «Επιτομές». Το σύνολο των γνώσεων ήταν ταξινομημένο αλλά καθόλου οργανωμένο. Εκτός απ' αυτά, η μελέτη των ιερών κειμένων εμποδιζόταν από την ανεπάρκεια του απαραίτητου βοηθήματος, τη φιλολογία· τα ελληνικά και τα εβραϊκά, δεν τα χρησιμοποιούσαν οι βιβλιστές, όσο βάραινε πάνω στην προσπάθειά τους η παράδοση της αλληγορικής ερμηνείας.
Digitized by 10uk1s
Αποτελμάτωση ή φαντασιοκοιτίες όλα αυτά; αυτοί οι κίνδυνοι για τους θεολόγους και τους φιλόσοφους που διάλεξαν το «καινούριο δρόμο» που χάραξε ο Όκκαμ ήταν πάρα πολύ σοβαροί και πολύ φανεροί, για να μπορέσει να τους ακολουθήσει η στρατιά των πανεπιστημιακών. Ο «παλιός δρόμος» έδειχνε να είναι πιο σίγουρος για πολλούς απ' αυτούς, που συνέχισαν να πιστεύουν πως οι ιδέες δεν ήταν απλά αφηρημένα σχήματα και πως η διάρθρωσή τους δεν ήταν ένα μάταιο και άγονο παιχνίδι του νου. Αυτοί οι «ρεαλιστές» ωστόσο, δεν αποτελούσαν κοινό μέτωπο για ν' αντιμετωπίσουν τους αντιπάλους τους, τους «νομιναλιστές». Είχαν χωριστεί σε Θωμιστές, Αλβερτιστές και Σκωτιστές· και δεν αναφέρουμε παρά τις κυριότερες υποδιαιρέσεις. Υπήρχαν ακόμα απόλυτοι οπαδοί του Αριστοτέλη και ανάμεσα σ' αυτούς, Αβεροϊστές που δεν αναγνώριζαν σαν οδηγό παρά μόνο τον ανθρώπινο Λόγο και δεν δέχονταν την αθανασία της ψυχής. Είναι αλήθεια όμως πως η κόπωση ήταν αισθητή μέσα σ' όλες αυτές τις σχολές. Εκδηλωνόταν με τον εκλεκτισμό πολλών διδασκάλων. Μια υπόνοια σκεπτικισμού φαινόταν μάλιστα μέσα στα λόγια μερικών διδακτόρων που σαν τον Πέτρο τον Φίλαργο (από τη Κρήτη) τον κατοπινό πάπα της Πίζας, Αλέξανδρο Ε', ομολογούσαν χωρίς προσχήματα: «Αν υποστηρίζω εδώ το αντίθετο (απ' ό,τι είπα αλλού) δεν είναι επειδή αυτό είναι πιο αληθινό από τ' άλλα, αλλά για να εξηγήσω πολλούς τρόπους στην εξήγηση του προβλήματος και για να είναι ευχαριστημένοι όσοι θέλουν να τρώνε πότε ψωμί, πότε τυρί». Ζερσόν Ο σχολαστικισμός άρχισε ν' αποχαυνώνεται. Φωτεινά μυαλά μάντεψαν το κακό από το τέλος του 14ου αιώνα και προσπάθησαν να το σταματήσουν. Ένα από τα πιο καθαρά και πιο δραστήρια ήταν ο Ιωάννης Σαρλιέ ντε Ζερσόν (1363-1429). Αυτό το χωριατόπαιδο από την Καμπανία δεν μπορούσε να έχει κανένα παράπονο για την alma mater (σεβαστή μητέρα) γιατί τον είχε φροντίσει με το παραπάνω· σαν Καγκελάριος του Πανεπιστημίου του Παρισιού, ο Ζερσόν ήταν ένα από τα ξεχωριστά πρόσωπα της χριστιανοσύνης. Στη Σύνοδο, περίμεναν και παρακολουθούσαν μ' ενδιαφέρον τις επεμβάσεις του. Πολλές φορές του ζητούσαν συμβουλές. Ούτε η σταδιοδρομία του, ούτε η φήμη του δεν του πήραν τα μυαλά. Δεν ξέχασε ποτέ του την ταπεινή του καταγωγή και δεν έπαψε να νοιάζεται ζωηρά για τους «απλούς ανθρώπους». Δόθηκε ανεμπόδιστα σ' αυτή την προσπάθεια· έκανε κηρύγματα, στις παρισινές ενορίες που είχε αναλάβει· φρόντισε να μορφωθούν τα παπαδοπαίδια που του είχαν αναθέσει στην Παναγιά του Παρισιού και τέλος έγραψε βιβλία στα γαλλικά για να μπορέσει, ένα κοινό όχι και τόσο μορφωμένο, να πλησιάσει τις αρχές μιας χριστιανικής ζωής, διάπυρης και φρόνιμης συνάμα. Αλλά μεγάλη ήταν η συμβολή του Ζερσόν στην κατάρτιση του κοσμικού κλήρου που ήταν και η μεγαλύτερη ευθύνη της αποστολής του. Για ν' ανεβάσει το πνευματικό όσο και ηθικό επίπεδο των παπάδων ο καγκελάριος προώθησε διάφορες μεθόδους, πιο ειδικά φρόντισε να πληθύνουν τα σχολειά όπου θα μάθαιναν, όχι μια θεωρία λεπτόλογη και περίπλοκη, αλλά ένα σύνολο από βασικές αλήθειες. Χαϊδεμένο παιδί του Πανεπιστημίου, ο Ζερσόν δεν στάθηκε αχάριστος. Αλλά μπόρεσε να ταιριάξει την ευγνωμοσύνη και τη σαφήνεια. Η άμετρη προτίμηση για τη θεωρητική σκέψη ήταν γι' αυτόν ένα ελάττωμα που μπορούσε να έχει θανάσιμες συνέπειες. Η αλαζονεία και η απονιά χαρακτήριζαν τους δόκτορες που δεν ξεχώριζαν τη γνώση τους από τη Σοφία, και δεν ήθελαν να θυμούνται την υποσχεμένη στους φτωχούς μακαριότητα. Χωρίς να παραστρατήσει σ' ένα αντιδιανοουμενισμό, ο Ζερσόν ήθελε το στοχασμό και τη συζήτηση για τα θεωρητικά, να εξισορροπούνται, κατά κάποιο τρόπο, από εξίσου απαραίτητους κλάδους, την ποιμαντική θεολογία και τη «μυστική» θεολογία. Το πρώτο από τα δυο αυτά αντίβαρα θα οδηγούσε ξανά τον πανεπιστημιακό δάσκαλο σε μια αντίληψη της δουλειάς του που θα έδινε μεγαλύτερη σημασία στην αποστολή του και θα τον απομάκρυνε από τη μάταιη τέρψη της επιστήμης του. Η theologia mystica πάλι, θα συμπλήρωνε την κατάρτιση του διανοητή στρέφοντάς τον προς τον πνευματικό κόσμο· θα μάθαινε να γνωρίζει την πορεία της θείας χάρης, τις τροχοπέδες και τις προτροπές που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την κίνησή της, καθώς και τις μεθόδους που διευκολύνουν την ανάπτυξη της εσωτερικότητας. Οι παγίδες που έκρυβε ένα τέτοιο έδαφος δεν ήταν ασήμαντες· το απατηλό γειτόνευε με το αληθινό· ο Σατανάς Digitized by 10uk1s
φορούσε συχνά μια μάσκα αγγελική· ένα από τα χαρίσματα που έκαναν φημισμένο τον Ζερσόν ήταν η οξυδέρκεια. Ανάμεσα στις περιπτώσεις που έφτασε να κρίνει σαν ειδικός, έχουμε την περίπτωση της Βριγίδης της Σουηδίας και της Ιωάννας της Λωραίνης. Η επιρροή του στάθηκε πάρα πολύ περιορισμένη για να μπορέσει η γενική ατμόσφαιρα της μεσαιωνικής σκέψης ν' αλλάξει, σημαντικά, πορεία παρ' όλη του τη δράση.
Η ΕΣΩΤΕΡΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΚΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ Η ανάπτυξη της θρησκευτικής παιδείας Οι προηγούμενες σελίδες ίσως να έδωσαν την εντύπωση στον αναγνώστη πως, ανάμεσα στα 1300 και 1450, η ιστορία της Εκκλησίας ήταν γεμάτη αποκλειστικά με κακοτυχίες. Σίγουρα, η διακυβέρνησή της λειτουργούσε άσχημα, όταν δεν παραμορφωνόταν ολότελα· μερικά από τα δόγματά της τα κατακρίνανε κι αυτοί ακόμα που θα έπρεπε κανονικά να την υπερασπίζουν· η σύγχυση είχε περάσει ύπουλα ως και στις θρησκευτικές οικογένειες όπου θα έπρεπε να βρίσκονται ξεχωριστά άτομα· τέλος, οι δόκτορες που είχαν αναλάβει να εμβαθύνουν τη θεωρία και να εναρμονίσουν τα στοιχεία της, δεν αντιστέκονταν στα δαιμόνια της υπέρμετρης κριτικής και του άσκοπου θεωρισμού! Αλλά αυτά τα δεινά, όσο σοβαρά κι αν ήταν, δεν επηρεάζανε όλη την υφή του εκκλησιακού οργανισμού. Κάτω από τα τεράστια κύματα που ξεσήκωναν οι θύελλες, τα βαθιά νερά παραμένανε ήρεμα. Ο ιστορικός, είναι αλήθεια, δύσκολα φτάνει σ' αυτά τα στρώματα· κι είναι σαν να του ξεφεύγει πάντα αυτό το υλικό. Τα στοιχεία που διαθέτει δεν του δίνουν ό,τι γυρεύει. Έχει καμιά φορά τη δυσάρεστη αίσθηση πως κάτι τον σταματά στο κατώφλι της πραγματικής του μελέτης: τη θέση του χριστιανισμού μέσα στην καθημερινή ζωή των «κοινών ανθρώπων». Το καθήκον του ωστόσο του ορίζει να παρουσιάσει όσο πιο καθαρά γίνεται, ό,τι ανάσυρε μέσα από τα βάθη, σχετικά μ' αυτή την πραγματικότητα. Οι δυο βασικές αποστολές του κλήρου ήταν να φροντίζει για τα άγια μυστήρια και να κηρύττει το Ευαγγέλιο. Και τα έβγαλε πέρα μέσα σε συνθήκες που συχνά ήταν καλύτερες απ' ό,τι παλαιότερα. Το πλαισίωμα των πιστών γινόταν στις ενορίες όπου ήταν δύσκολο να προσαρμοστεί η κατανομή τους στη δημογραφική πραγματικότητα γιατί τα συμφέροντα των χορηγών αξιωμάτων, των εισπρακτόρων της δεκάτης και των ευεργετούμενων ήταν αντίθετα σε κάθε αλλαγή που θ' αποσκοπούσε να ελαττώσει τα εισοδήματά τους. Παρ' όλα αυτά, έγιναν τροποποιήσεις· στην επισκοπή της Γενεύης, π.χ. πολύ μεγάλες ενοριακές περιφέρειες χωρίστηκαν σε μικρότερες και σχηματίστηκαν πρεσβυτέρια αυτόνομα. Πιο πολύ στην πόλη παρά στην ύπαιθρο, οι παπάδες είχαν να φροντίσουν προσεκτικά πάμπολλες ψυχές. Αλλά στις πολιτείες, αν κι έδειχναν ν' ανταγωνίζονται τους κοσμικούς, οι μοναχοί, οι επαίτες κυρίως, τους βοηθούσαν επίσης. Τα μοναστήρια τους, από το 13ο αιώνα κιόλας, είχαν εγκατασταθεί στην καρδιά των πιο πολυάνθρωπων πόλεων, στις περιοχές όπου η οικονομική ζωή ήταν πιο ζωηρή. Μετά το 1300, η επιρροή των «Αδελφών» απλώθηκε στις λιγότερο δραστήριες επαρχίες και το δίκτυο των ιδρυμάτων τους αγκάλιασε και ταπεινές κωμοπόλεις. Αλλά και οι άνθρωποι των πόλεων επωφελήθηκαν, με το παραπάνω, από τις υπηρεσίες που προσφέρανε τα αδελφάτα στα μέλη τους. Αυτές οι «εταιρείες» δεν ήταν φυσικά άγνωστες πριν το 14ο αιώνα, αλλά τώρα πληθύνανε πολύ γρήγορα. Δεν είχαν καμιά φορά παρά τη θρησκευτική μορφή επαγγελματικών σωματείων. Συστήθηκαν, ωστόσο, αρκετά που είχαν πιο πνευματικούς στόχους· αλλά ήταν για τους μεταμελούμενους που θέλαν να βασανίσουν τον εαυτό τους κι άλλα φρόντιζαν να γράφουν και να παρουσιάζουν ποιήματα και «μυστήρια» (θεάματα με θρησκευτικό περιεχόμενο). Ανάμεσα στο μορρωτικό επίπεδο των Αδελφών που ήταν λίγοι και το ανάλογο επίπεδο των κοσμικών ιερέων που αποτελούσαν τη συντριπτική πλειοψηφία των εφημέριων, το χάσμα ήταν τεράστιο. Μόνο οι πρώτοι είχαν προετοιμαστεί συστηματικά για το λειτούργημά τους. Παρ' όλα Digitized by 10uk1s
αυτά, οι κληρικοί των επισκοπών που είχαν παρακολουθήσει πανεπιστημιακά μαθήματα λιγόστευαν σιγά-σιγά. Όσοι δεν είχαν περάσει από το Πανεπιστήμιο δεν ήταν όμως και τόσο αγράμματοι. Υπήρχαν βιβλία για τους παπάδες της υπαίθρου (pauperes)· μέσα σ' αυτά τα εγχειρίδια έβρισκαν στοιχειώδεις γνώσεις της ποιμαντικής επιστήμης. Ας αναφέρουμε, δυο απ' αυτά: το Manipulus curatorum του Γκυ ντε Μονροσέ και το Pupilla oculi του Πάγκουλα. Χάρη σ' αυτές τις περιλήψεις μπορούσαν ν' αποφύγουν τα πιο χοντρά λάθη στη διαδικασία της τελετουργίας. Μερικά απ' αυτά τα βιβλία έδιναν επίσης πολύτιμες συμβουλές για τον τρόπο που θα επιτελούσαν το άγιο μυστήριο της μετάνοιας. Ας μην ξεχνάμε πως οι πιστοί ήταν υποχρεωμένοι, κάθε χρόνο, να εξομολογούνται στον παπά τους, όποια κι αν ήταν τα χαρίσματά του για μια πνευματική καθοδήγηση. Αλλά εκεί που υστερούσαν περισσότερο οι πιο πολλοί κοσμικοί ιερείς ήταν στο κήρυγμα, δίχως άλλο, παρόλο που, απ' αυτή κιόλας την εποχή, υπήρχαν απανθίσματα με κατηχητικές ομιλίες, ακριβώς για ν' αναπληρώνουν τις ελλείψεις στις γνώσεις και το ταλέντο τους. Απομονωμένες μαρτυρίες δείχνουν πως παπάδες που δεν ξεχώριζαν ούτε, με την επιστήμη τους ούτε με την ευγλωττία τους έκαναν ικανοποιητικά κηρύγματα, τουλάχιστον στις πόλεις. Στην ύπαιθρο, οι καλοφτιαγμένοι και πειστικοί λόγοι αποτελούσαν εξαίρεση. Η φήμη των καλών ομιλητών ήταν γι' αυτό και πιο μεγάλη και τα πλήθη πιο έτοιμα να γοητευτούν από το κήρυγμά τους. Από τον Βεντουρέν του Μπερκάμυ ως τον Βενσάν Φεριέ, είναι πολλά τα ονόματα των ρητόρων· ιερωμένοι οι περισσότεροι απ' αυτούς και σχεδόν πάντα από τη νότια Ευρώπη, ήξεραν να μαγεύουν το ακροατήριό τους, ώρες συνέχεια, να προκαλούν δάκρυα στοργής και μετάνοιας, αλλά και να ξεσηκώνουν την οργή του πιο πολύ κατά των αμαρτωλών παρά κατά της αμαρτίας. Το τάγμα των Φραγκισκανών χρωστά ίσως ένα μεγάλο μέρος από το γόητρο που είχε σε τέσσερις ανθρώπους που τους είπανε «στυλοβάτες», τον Μπερναρντίνο της Σιένας, τον Ιάκωβο ντε λα Μαρς, τον Αλμπέρτο του Σαρτράνο και τον Ιωάννη ντε Καπιστράν· γιατί αυτοί οι Κορδελιέροι δεν ήταν μόνο οι φλογεροί συνήγοροι της αυστηρής πειθαρχίας μέσα στο τάγμα τους αλλά και οι φλογεροί κήρυκες της μετάνοιας, παντού όπου οδηγούσε, αυτούς τους ιεραπόστολους, μια ζωή γεμάτη ταξίδια. Το θρησκευτικό αίσθημα πλουτίζεται Αλλά ποιο ήταν το αποτέλεσμα των προσπαθειών του κλήρου για να διαπλάσει το ποίμνιό του και να τονώσει την ευσέβειά του; Ας το αναγνωρίσουμε χωρίς περιστροφές. Μια ξεκάθαρη απάντηση σ' αυτό το ερώτημα θα έπρεπε να στηρίζεται σε στοιχεία μιας ακρίβειας πολύ μεγαλύτερης απ' αυτήν που διαπιστώνουμε στις σκόρπιες ενδείξεις αρχείων με πάρα πολλές ελλείψεις. Αναγκαστικά λοιπόν πρέπει να αρκεστούμε, αφού μας λείπουν τα σίγουρα στοιχεία, σε προσεγγίσεις και εντυπώσεις. Περισσότερα κι από την πρακτική των αγίων μυστηρίων που οι πηγές τους δεν φτάνουν να μας δείξουν πράγματι ούτε την ένταση, ούτε τη συστηματική τους παρουσία, είναι οι υπερβολικές επιδείξεις που προκαλούσε η ευλάβεια που μας δίνουν κάποια ιδέα για τη πνευματική ζωή του χριστεπώνυμου πλήθους. Ότι αυτές οι εκδηλώσεις, διακριτικές ή θεαματικές, ειλικρινείς ή προσποιητές του θρησκευτικού αισθήματος ήταν πάμπολλες, φτάνουν να μας πείσουν τα αρχεία των εκκλησιών και οι λογαριασμοί τους ή τα ευρετήρια· ως και στα πιο ταπεινά χωριά, οι χώροι λατρείας και ο εξοπλισμός τους χρονολογούνται από τότε. Το αντικείμενο μιας τέτοιας αφοσίωσης δεν βρισκόταν αναγκαστικά στο περιθώριο κάθε μεγάλης χριστιανικής αλήθειας, κάθε άλλο μάλιστα. Ας αναλογιστούμε όλες τις εικόνες που φέρνανε στο νου τα διαδοχικά στάδια της Ενσάρκωσης και κυρίως τη Θυσία του Γολγοθά. Μαζί με τις ηχητικές προτροπές από τις κωδωνοκρουσίες, κάθε Παρασκευή, αυτές οι αναπαραστάσεις δεν επιτρέπανε στους πιστούς να ξεφύγουν από την επίμονη παρότρυνση που μπορεί να είναι η συνήθεια! Η διάδοση ανάμεσα στο λαό των «Ωρολογίων των παθών», όπου κάθε ώρα μ' έξυπνο τρόπο συνδεόταν με κάποια φάση της οδυνηρής Λύτρωσης, μας κάνει να πιστεύουμε πως πολλοί πιστοί δεν ανέχονταν παθητικά τη διδαχή που τους γινόταν στις εκκλησιές, αλλά φρόντιζαν για τη μετάνοια της ψυχής τους και στις προσωπικές στιγμές της καθημερινής τους ζωής.
Digitized by 10uk1s
Η Θεία μετάληψη, που σε επικρίσεις των «Καθαρών» είχαν δείξει την αποφασιστική σημασία που είχε για το ορθόδοξο δόγμα, προκαλούσε ένα σεβασμό που οι μορφές του αφού πρωτοφανερώθηκαν στο 13ο αιώνα αναπτύχθηκαν σημαντικά και διαδόθηκαν σ' όλη την Ευρώπη. Αν γενικά δεν κοινωνούσαν πολύ συχνά οι πιστοί, αιτία αυτής της συστολής ήταν ένας φόβος γεμάτος σεβασμό μήπως βεβηλωθεί το μυστήριο, το ίδιο όπως και η απροθυμία. Η επιθυμία να ατενίσουν το δισκοπότηρο μετέτρεψε την ύψωσή του σε μια ιεροτελεστία που σε καμιά περίπτωση δεν ήθελαν να χάσουν οι Χριστιανοί. Οι τελετές που τους έδιναν την ευκαιρία να χαιρετίσουν την όστια μέσα σ' έναν αρτοφόριο πολλαπλασιάστηκαν. Η λιτάνευση της Αγίας Δωρεάς που πρωτοφάνηκε κάτω από την επίδραση μιας καλής χριστιανής στην περιοχή της Λιέγης κατάκτησε πέρα ως πέρα τη Χριστιανοσύνη, από την αρχή του 14ου αιώνα. Οι αναρίθμητες επιμνημόσυνες λειτουργίες και εφημερίες μαρτυρούσαν την πίστη των δωρητών στην πνευματική αποτελεσματικότητα της ευχαριστικής θυσίας. Οι τιμητικές εκδηλώσεις στη θεότητα δεν ήταν οι μοναδικές εκφράσεις του θρησκευτικού αισθήματος. Οι Χριστιανοί ξέρανε πως ήταν αναγκασμένοι να ζούνε σύμφωνα με το Ευαγγέλιο. Η φροντίδα για τον άλλον ήταν μια από τις απαιτήσεις του. Οι διαθήκες δείχνουν πως τον είχαν στο νου του, τουλάχιστο όταν πλησίαζε ο θάνατος. Οι ελεημοσύνες δεν πήγαιναν μόνο στους απομονωμένους ζητιάνους. Τεράστια ποσά δόθηκαν για να ανοίξουν και ν' αναπτυχτούν διάφορα ιδρύματα όπου έπρεπε ν' ανακουφίζονται κάθε είδους ανθρώπινη δυστυχία, αρρώστιες, ανέχεια, ηθική αποξένωση. Πριν ακόμα, στην εποχή των Συνόδων, ν' αρχίσουν να ενδιαφέρονται οι σκαπανείς της μεταρρύθμισης για να εμψυχώσουν τη θρησκευτική αφύπνιση που ήταν τ' όνειρό τους, ο προβληματισμός γύρω από τον έσχατο προορισμό του ανθρώπου απασχολούσε αρκετά τη λαϊκή νοοτροπία. Το Memento mori (Μη ξεχνάς το Θάνατο) που τα βιβλία και οι τοιχογραφίες επαναλάμβαναν επίμονα τη φοβερή επωδό του έγινε κάτι σαν ψύχωση. Βέβαιοι ότι σήμερα ή αύριο θα τους έσερνε πίσω του ο Μακάβριος Χορός, οι πιστοί θέλανε να μυηθούν από πριν στη Τέχνη του καλώς θνήσκειν, βρίσκοντας τους κανόνες της σε πολλά εγχειρίδια. Πήγαινε ο νους τους με αγωνία στη μοίρα τους στον άλλο κόσμο. Ανάμεσα στον Παράδεισο που δεν ταίριαζε να περιμένουν και την Κόλαση που θέλανε να πιστεύουν πως θα γλίτωναν, το Καθαρτήριο τους χάριζε μια μέση οδό που δεν είναι και αδύνατο να μειώσει κανείς τις δύσκολες πλευρές του, πριν την ώρα του. Η καταπληκτική επιτυχία των Ιωβηλαίων που φωνή λαού (vox populi) το 1300, είχε επιβάλει την πρώτη τους τέλεση, εξηγείται από την υπόσχεση για πλήρη συχώρεση που του έδιναν. Τα μερικά συχωροχάρτια ήταν παρ' όλα αυτά περιζήτητα και κάθε τι που βοηθούσε για ν' αποκτηθούν είχε κάποιες πιθανότητες να γίνεται δεκτό. Οι Χριστιανοί υπολόγιζαν ακόμα και στη βοήθεια των Τρισμακάριων Αγίων για να εισέλθουν τελικά μέσα στη Βασιλεία των Ουρανών όπου ήταν κιόλας αυτοί οι προστάτες και πρέσβεις Άγιοι. Η λατρεία της Θεοτόκου δεν έχασε τίποτα από την επίμονη αγάπη του λαού, στους δύο τελευταίους αιώνες του Μεσαίωνα. Η Παναγιά δεν ήταν μόνο ένα πλάσμα πέρα από κάθετι κοινό και που οι θεολόγοι χαιρετούσαν την αγνότητά της στις θέσεις τους για την Άσπιλη Σύλληψη· η τεράστια πλειοψηφία των πιστών την έβλεπε σαν μια αρωγό μητέρα που στην ίδια της την επίγεια ζωή δοκιμάστηκε φριχτά από τη δυστυχία: Οι Παρθένες του Ελέους, πάμπολλες στο 14ο αιώνα, τονώνανε τους ικέτες να αφεθούν στη φροντίδα αυτής της mater dolorosa (πονεμένης Μάνας) για όλες τις στενοχώριες και τις ελπίδες. Η άνθιση μικρών προσκυνημάτων αφιερωμένων στη Θεοτόκο δείχνει επίσης την οικουμενική διάδοση αυτής της εμπιστοσύνης. Γύρω από την Παρθένο, το πλήθος των Εκλεκτών ήταν έτοιμο να συντρέξει, χωρίς να είναι δυνατό να ξεχωρίσουμε ανάμεσά τους όσους είχαν πιο μεγάλη φήμη. Μόνο ο Άγιος Μιχαήλ ίσως λατρευόταν σ' όλες τις χώρες και απ' όλες τις τάξεις. Αυτή την εύνοια δεν είναι δύσκολο να την καταλάβουμε αφού σ' όλη τη σκηνοθεσία της Δευτέρας Παρουσίας έπαιζε ένα βασικό ρόλο. Ακρότητες, παρεκτροπές και μάλιστα διαστροφές επηρέαζαν τη λαϊκή λατρεία. Αυτά τα παραστρατήματα δεν πρέπει να μας κάνουν να ξεχνάμε πως σ' αναρίθμητα σπιτικά η Θεοσέβεια Digitized by 10uk1s
ήταν ζωηρή και η πίστη ειλικρινής. Ας θυμηθούμε τις ταπεινές χωριάτικες οικογένειες που βοήθησαν να φανερωθούν μορφές με πνευματικά χαρίσματα, τόσο πλούσιες, όπως ένας Ζερσόν και μια Ιωάννα της Λωραίνης. Η ανανέωση των επιλέκτων Ο χριστιανισμός μας καλεί να ξεπεράσουμε τον εαυτό μας αλλά στο δρόμο της υπερβατικότητας όλοι οι Χριστιανοί δεν προχωρούν με τον ίδιο ρυθμό. Οι πιο βιαστικοί συσπειρώνονταν για μια αμοιβαία υποστήριξη στην προσπάθεια αυτή. Τα θρησκευτικά τάγματα είχαν συγκεντρώσει μέσα σ' όλο το Μεσαίωνα, αν όχι το σύνολο, τουλάχιστο τη συντριπτική πλειοψηφία της πνευματικής αυτής επίλεκτης τάξης. Μετά το 1300, δεν έδειχναν πια να μπορούσαν να παίζουν ολότελα αυτό το ρόλο. Δίχως άλλο η πολυειδία αυτών των θρησκευτικών εταιρειών, πολυειδία που διαρκώς μεγάλωνε ως το τέλος του 13ου αιώνα, είχε να προτείνει πολύ περισσότερους δρόμους προς την τελειότητα· σ' αυτούς που τους ακολουθούσαν, μια θεωρία του status perfectionis (κατάσταση τελειότητας) που είχαν επεξεργαστεί οι πιο φημισμένοι σχολαστικοί δόκτορες, έταξε πως θα εισχωρούσαν σ' ένα χώρο όπου οι προσκυνητές του απόλυτου δεν κινδύνευαν και τόσο να χαθούν. Ωστόσο, μια σοβαρή κρίση επηρέασε διαδοχικά τις περισσότερες κοινότητες. Τα πρώτα θύματα ήταν οι καλόγεροι και οι ηγούμενοι· οι καινούριες ακόμα δυνάμεις των Αδελφών ζητιάνων αντιστάθηκαν για πιο πολύ καιρό στο κακό αυτό, αλλά δεν μπόρεσαν να τους σώσουν από την παρακμή, που οι μορφές της στο χώρο τους κατακρίθηκαν με πάθος αφού μάλιστα ζούσαν στις πόλεις και τους έβλεπαν οι πιστοί που σκανδαλίζονταν με την ίδια ευκολία που άλλοτε υπάκουαν στις ευλαβικές διδαχές τους. Περισσότερο ακόμα κι από τις ακολασίες και μάλιστα τα εγκλήματα που οι χρονικογράφοι αναφέρουν με ιδιαίτερο ζήλο και που ήταν θλιβερές εξαιρέσεις και όχι ο κανόνας, η χαλάρωση των ηθών που, στην αρχή, θόλωνε το μυαλό και τελικά έσβηνε το ίδιο το γράμμα, έτρωγε σαν κρυφή πληγή από μέσα, τη μια θρησκευτική οικογένεια μετά την άλλη. Την υπακοή και τη λιτότητα δεν τις εξευτέλιζαν πιο σπάνια και λιγότερο σοβαρά απ' ό,τι τη σωματική εγκράτεια. Γεγονότα που είχαν την προέλευσή τους στην οικονομική εξέλιξη και την κοινωνική οργάνωση διευκόλυναν τη διαβρωτική επενέργεια μιας πάρα πολύ ανθρώπινης μετριότητας. Οι μοναστηριακές περιουσίες που η βάση τους ήταν κυρίως κτηματική υποφέρανε από τα δεινά που γνώριζαν κι οι αριστοκρατικές· όταν αραίωναν τα εισοδήματα, οι ηγούμενοι περιόριζαν τα στόματα που είχαν να θρέψουν· οι κενές θέσεις πήγαιναν στα παιδιά, δευτερότοκα ή ελαττωματικά των πιο δυνατών τάξεων· τα αββαεία της Αυτοκρατορίας χρησίμευαν για άσυλα των παλιών ευγενών. Οι επαίτες μοναχοί αραίωσαν επικίνδυνα από τη μαύρη Πανούκλα και η δημογραφική κάμψη, αισθητή σ' όλη τη Δύση, πολύ δύσκολα άφησε ν' ανασυνταχτούν αλλά και χρειάστηκε, για να καλυφθούν οι ρωγμές κουτσά στραβά, περισσότερη χαλαρότητα στη διαδικασία επιλογής. Είτε για να διασκεδάσουν, είτε για να δικαιολογήσουν μια ανελέητη καταδίκη, τα παραστρατήματα που μόλις αναφέραμε τα περιγράφανε, χωρίς να ξεχνιέται η παραμικρή λεπτομέρεια, λαϊκοί και κληρικοί εκείνου του καιρού. Πάνω σ' όλους ανεξαίρετα τους μοναχούς και τις μοναχές βάραινε μια δυσπιστία. Ένας κιστερκιανός, ο Πάπας Βενέδικτος IB' προσπάθησε να ξαναφέρει την τάξη στα αββαεία και τις διαμονές των κανονικών· ο αντίκτυπος αυτών των αποφάσεων ήταν πολύ περιορισμένος. Στο τέλος του 14ου αιώνα σχηματίστηκαν οι πρώτες ομάδες από Δομινικανούς και Φραγκισκανούς που επιδόθηκαν ν' αποκαταστήσουν την αυστηρή τήρηση των κανόνων. Τα εμπόδια που συνάντησαν ήταν τόσο πολλά και η κακή θέληση των συναδέλφων τους τόσο φοβερή που αναγκάστηκαν να προστατευθούν από τις αντεπιθέσεις, με μια αναδίπλωση μέσα στις μεταρρυθμιστικές όπως τις είπαν, εταιρείες. Η δημιουργία των αυτόνομων αυτών οργανισμών έβλαπτε την ενότητα των ταγμάτων. Ανάμεσα σ' αυτές τις αντίπαλες μερίδες ήταν τόσο μικρές οι κατακρίσεις ώστε οι πιστοί, που τους θέλανε για μάρτυρες οι αντίθετες μερίδες, παρακολουθούσαν, αποσβολωμένοι τις αξιοθρήνητες επιδείξεις όποιας ασχημοσύνης! Το γόητρο της θρησκευτικής τάξης είχε πληγωθεί σοβαρά. Είναι αξιοσημείωτο πως οι πρώτοι Αδελφοί κοινοβίων που η δραστηριότητά τους αργότερα θα ήταν εξαιρετικά γόνιμη, δεν διάλεξαν ανοιχτά να σχηματίσουν ένα τάγμα· πριν απ' αυτούς, οι Ιησουίτες του Κολομπίνι είχαν διστάσει το ίδιο ανάμεσα στους ελαστικούς κανονισμούς μιας απλής συναδελφικής ένωσης και τον κανόνα του Αγίου Αυγουστίνου που διάλεξαν στο τέλος. Digitized by 10uk1s
Στην Αγγλία, μυαλά που συνέπαιρνε μια πολύ ζωντανή πνευματική ορμή, όπως ο Ριχάρδος Ρολ π.χ. αποφεύγανε τη ζωή σε κοινόβια και επιστρέφανε αποφασιστικά στον παλιό αναχωρητισμό. Σχηματίστηκαν όμιλοι χωρίς να έχουν δημιουργηθεί προνομιούχες σχέσεις με κάποιο θρησκευτικό σωματείο. Τα μέλη αυτών των κοινοτήτων δεν περιφρονούσαν το μοναστικό επάγγελμα αλλά δεν έδιναν πρωταρχική σημασία σ' αυτή τη δέσμευση. Στη περιοχή του Ρήνου και της Σουαβίας, λαϊκοί, κοσμικοί, ιερείς, καλόγριες και Αδελφοί διαφόρων σχημάτων, Δομινικανοί, Φραγκισκανοί, Αυγουστιανοί, Τευτονικοί ή Ιωαννίτες αντάμωναν μεταξύ τους ή αλληλογραφούσαν για ν' ανταλλάξουν τις ιδέες τους και τις εμπειρίες τους. Αυτοί οι «Φίλοι του Θεού» είχαν άραγε θεσπίσει κανόνες γι' αυτούς τους ίδιους; Μήπως έπαιζαν ένα ρόλο ανάλογο μ' εκείνον που σφετερίστηκε αργότερα η Εταιρεία της Θείας Ευχαριστίας; Δεν είναι τόσο σίγουρο· είναι σχεδόν βέβαιο πως οι Φίλοι του Θεού (gottes freund) του Όμπερλαντ δεν ήταν τίποτ' άλλο παρά μια λογοτεχνική επινόηση. Αυτός ο όμιλος δεν είχε ανάγκη από αρχηγό και διατάξεις για να επιζήσει· τη συνοχή καθόριζε ο ζήλος και η επιθυμία για τελειότητα που ένιωθαν τα μέλη του και τους ένωνε μεταξύ τους, παρ' όλες τις κοινωνικές διαφορές και τις αποστάσεις που τους χώριζαν. Αυτή η απομάκρυνση από τις παραδοσιακές μορφές της θρησκευτικής ζωής δεν μείωσε καθόλου τα πνευματικά ρεύματα που ήταν εξίσου ισχυρά και ποικίλα όσο και πριν. Τους χρωστάμε μερικά από τα πιο ωραία μηνύματα της «μυστικής» παράδοσης. Η επαφή θεολόγων, έμπειρων στις απαιτήσεις του σχολαστικισμού, με καλόγριες ή αχειροτόνητες μοναχές, διψασμένες για υπερφυσική αγάπη, γέννησε μια θεωρητική κίνηση γύρω από τις συνθήκες και τα όρια μιας ένωσης ανάμεσα στο πλάσμα και τον Πλάστη. Η δράση των παπάδων, Δομινικανών κυρίως, ήταν κατεπείγουσα και πολύ λεπτή γιατί υπήρχε κίνδυνος για τις γυναίκες, που τις φρόντιζαν σαν πνευματικοί πατέρες να παρασυρθούν σε πανθεϊστικές αντιλήψεις για την οικουμένη και το Θεό. Οι Αδελφοί και οι Αδελφές του Ελεύθερου Πνεύματος δεν ήταν πολλοί, αλλά οι ιδέες τους ήταν ελκυστικές και επικίνδυνες. Τρεις ιεροκήρυκες, ο Δάσκαλος Έκαρτ (1260-1327), ο Ιωάννης Τάουλερ (1300-1361) και ο Ερρίκος Σούζο (1295-1366), προσπάθησαν να βρουν, μέσα από πολλούς σκοπέλους, μια διάβαση, που θα μπορούσε ν' ακολουθήσει η «μυστική» εμπειρία χωρίς να πέσει πάνω στην αίρεση. Ο πιο τολμηρός από τους τρεις αυτούς εξερευνητές ήταν ο πρώτος· και με το παραπάνω μάλιστα, γιατί ο Πάπας της Αβινιόν καταδίκασε πολλές προτάσεις του. Ο δεύτερος απέφυγε τις πολύ παράτολμες διατυπώσεις και περιορίστηκε κυρίως να κατευθύνει το ποίμνιό του στην καθημερινή πρακτική που χωρίς αυτήν οι αφηρημένες σκέψεις είναι μάταιες. Όσο για τον Σούζο, αυτός ήταν ο ποιητής που οι Γερμανοί ρομαντικοί θα ξαναβρίσκανε μ' ενθουσιασμό τα έργα του. Και οι τρεις τους είχαν ασκήσει την επιρροή τους κυρίως στις πόλεις του Ρήνου και του Δούναβη. Ο Ιωάννης Ruysbroek, ο Εξαίσιος (1293-1382), φεύγει από την Αγία Γουδούλη (Βρυξέλλες) το 1343 και αποσύρεται στο δάσος του Soignes στην Groenendael, όπου το ερημητήριό του έγινε μια μικρή κοινότητα από κανονικούς ηγούμενους. Ο Ruysbroek, όπως ο Έκαρτ, ο Τάουλερ και ο Σούζο, προβληματίστηκε για τη φύση της unio mystica (μυστικής ένωσης). Αλλά περισσότερο κι απ' αυτούς, στοχάστηκε γύρω από το τριαδικό δόγμα και το δυναμισμό που εισάγει στην καρδιά της χριστιανικής πίστης. Εικόνα του ίδιου του Θεού, το ανθρώπινο πνεύμα κατέχεται από την ίδια άμπωτη και παλίρροια, όπως και η κίνηση που ξεχωρίζει και ενώνει τα Πρόσωπα της Τριάδας. Η ψυχή μπορεί να επιστρέψει στο θείο χώρο απ' όπου ξεκίνησε. Δεν ταυτίζεται όμως με το Θεό, όπως και το καυτό σίδερο που γίνεται φωτιά, κι όμως δεν παύει να είναι μέταλλο. Οι δοξασίες του θεωρησιακού μυστικισμού ήταν τόσο υψιπετείς που δεν είχαν άμεσα παρά μια περιορισμένη ακτινοβολία. Η τόλμη του προκάλεσε ενδοιασμούς, αν όχι τους κεραυνούς της ανώτατης αρχής. Τόσο στην Αγγλία όσο και στη Γαλλία, πνευματικοί Δάσκαλοι αποστράφηκαν αποφασιστικά από την Wesensmystik (το μυστικισμό της ουσίας) για να επιδοθούν στην ευσέβεια που ήθελαν να γίνει το ελατήριο μιας ενάρετης ζωής, σύμφωνα με το Ευαγγέλιο. Στην Αγγλία, ο Ριχάρδος Ρολ (+1349), ο Ουώλτερ Χίλτον (+1396) και ο ανώνυμος συγγραφέας του Νέφους της αγνωσίας δικαιολογούσαν την εμπειρικιστική φήμη που είχε η πατρίδα τους και δεν δέχονταν να θεμελιώνουν μια θεωρία πάνω στη «μυστική» τους εμπειρία. Η γαλλική σχολή, όπου ξεχώριζαν ο Πέτρος Νταγύ, ο Ζερσόν και ο Ροβέρτος Σιμπούλ (+1458) ήταν στραμμένη στο ποίμνιό της: για να μορφωθεί ο λαός, έπρεπε ν' αναπτυχθούν ιδέες απλές, προσιτές για όλους τους πιστούς καλής θελήσεως. Στις Κάτω Χώρες, προς το τέλος του 14ου αιώνα, είδαμε να Digitized by 10uk1s
παρουσιάζεται ένα πνευματικό ρεύμα που η ταπεινή του προσέλευση δεν άφηνε να προβλέψουμε την τεράστια επιρροή που θα γνώριζε αργότερα. Ο Γκερντ Γκρόοτε από το Ντέβεντερ (πέθ. 1384), και ο φίλος του Φλορέντ Radewijns (+1400) ίδρυσαν ένα αδελφάτο που συγκέντρωνε χωρίς καμιά διάκριση κληρικούς και λαϊκούς. Αυτοί οι Αδελφοί του Κοινού Βίου αναζητ�