KARDIOLOGIA PRAKTYCZNA DLA LEKARZY RODZINNYCH I STUDENTÓW MEDYCYNY
TOM III Część 2 CHOROBA NIEDOKRWIENNA SERCA
Pod redakcją: Mirosława Dłużniewskiego Artura Mamcarza Patryka Krzyżaka
AKADEMIA MEDYCZNA WARSZAWA 2003
© Copyright by Mirosław Dłużniewski, Artur Mamcarz & Patryk Krzyżak
ISBN 83-88559-85-0
Recenzent: Prof. dr hab. n. med. Grzegorz Opolski
Druk i oprawa: B-2 Sp. z o.o. Projekt graficzny serii: Urszula Janiszewska
Korekta: Magdalena Zielonka
Katedra i Klinika Kardiologii II Wydziału Lekarskiego Akademii Medycznej w Warszawie ul. Kondratowicza 8, 03-242 Warszawa tel.: (22) 326 58 24, fax: (22) 326 58 26 web site: www.amkard.waw.pl e-mail:
[email protected]
KARDIOLOGIA PRAKTYCZNA DLA LEKARZY RODZINNYCH I STUDENTÓW MEDYCYNY
TOM III Część 2 CHOROBA NIEDOKRWIENNA SERCA
Autorzy: Dr n. med. Wojciech Braksator Lek. med. Ewa Burbicka Lek. med. Marek Chmielewski Lek. med. Agnieszka Cudnoch-Jędrzejewska1 Lek. med. Katarzyna Cybulska Prof. dr hab. n. med. Mirosław Dłużniewski Lek. med. Agnieszka Domagała Lek. med. Włodzimierz Gierlak Dr n. med. Iwonna Grzywanowska-Łaniewska Lek. med. Maciej Janiszewski Lek. med. Liliana Kostana Lek. med. Edyta Kostarska-Srokosz Dr n. med. Małgorzata Kozłowska-Wojciechowska2 Dr n. med. Jarosław Król Dr n. med. Hubert Krysztofiak3 Lek. med. Patryk Krzyżak Prof. dr hab. n. med. Jerzy Kuch Dr hab. n. med. Marek Kuch Mgr Magdalena Makarewicz-Wujec2 Dr hab. n. med. Artur Mamcarz Prof. dr hab. Marek Naruszewicz4 Lek. med. Agnieszka Petrykowska Dr n. med. Witold Pikto-Pietkiewicz Lek. med. Katarzyna Sadkowska Dr n. med. Jacek Sawicki Dr n. med. Teresa Serwecińska Prof. dr hab. n. med. Kazimierz B. Suwalski5 Lek. med. Piotr Suwalski5 Dr n. med. Joanna Syska-Sumińska Dr n. med. Edmund Szczepańczyk Prof. dr hab. n. med. Ewa Szczepańska-Sadowska1 Dr n. med. Andrzej Światowiec Lek. med. Monika Tomaszewska-Kiecana Dr hab. n. med. Adam Witkowski6 Lek. med. Karol Wrzosek
z Katedry i Kliniki Kardiologii II Wydziału Lekarskiego AM w Warszawie 1
z Katedry i Zakładu Fizjologii Doświadczalnej i Klinicznej AM w Warszawie
2
z Zakładu Upowszechniania Wiedzy o Żywności i Żywieniu Instytutu Żywności i Żywienia
3
z Zakładu Fizjologii Stosowanej Instytutu-Centrum Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej PAN
4
z Centrum Badań nad Miażdżycą Pomorskiej AM w Szczecinie
5
z Oddziału Klinicznego Kardiochirurgii Katedry i Kliniki Chorób Wewnętrznych i Kardiologii AM w Warszawie
6
z Instytutu Kardiologii w Aninie
SPIS TREŚCI Część 2 1. Ostre zespoły wieńcowe – strategia postępowania Marek Kuch, Włodzimierz Gierlak, Agnieszka Petrykowska
3
2. Ostre zespoły wieńcowe bez uniesienia odcinka ST – preferujemy leczenie zachowawcze Włodzimierz Gierlak, Jacek Sawicki, Marek Kuch
13
3. Ostre zespoły wieńcowe bez uniesienia odcinka ST – preferujemy leczenie interwencyjne Jacek Sawicki, Włodzimierz Gierlak, Marek Kuch
30
4. Ostre zespoły wieńcowe z uniesieniem odcinka ST – leczenie fibrynolityczne Marek Kuch, Marek Chmielewski, Włodzimierz Gierlak
40
5. Ostre zespoły wieńcowe z uniesieniem odcinka ST – leczenie interwencyjne Marek Chmielewski, Marek Kuch, Jacek Sawicki
54
6. Leczenie wspomagające w ostrych zespołach wieńcowych – dodatkowe czy niezbędne? Marek Kuch, Marek Chmielewski, Jacek Sawicki, Włodzimierz Gierlak
63
7. Powikłania ostrego zawału serca Karol Wrzosek, Teresa Serwecińska, Marek Kuch
73
8. Nieme niedokrwienie Edyta Kostarska-Srokosz, Artur Mamcarz, Mirosław Dłużniewski
92
9. Kardiologiczny zespół X Liliana Kostana, Ewa Burbicka, Mirosław Dłużniewski
107
10. Odmienności choroby niedokrwiennej serca u kobiet Katarzyna Cybulska, Joanna Syska-Sumińska, Mirosław Dłużniewski
115
11. Choroba niedokrwienna serca u ludzi w podeszłym wieku Edmund Szczepańczyk, Mirosław Dłużniewski
126
12. Choroba niedokrwienna serca u osób z cukrzycą Artur Mamcarz, Witold Pikto-Pietkiewicz, Mirosław Dłużniewski
138
13. Kardiologia interwencyjna w chorobie niedokrwiennej serca Adam Witkowski
169
14. Leczenie chirurgiczne choroby wieńcowej Piotr Suwalski, Kazimierz B. Suwalski
185
15. Ocena ryzyka operacyjnego u chorych kardiologicznych przed rozległymi zabiegami chirurgii naczyniowej Wojciech Braksator, Marek Kuch, Joanna Syska-Sumińska
207
16. Rehabilitacja kardiologiczna w chorobie niedokrwiennej serca Katarzyna Cybulska, Maciej Janiszewski, Artur Mamcarz
218
I.
OSTRE ZESPOŁY WIEŃCOWE – STRATEGIA POSTĘPOWANIA Marek Kuch, Włodzimierz Gierlak, Agnieszka Petrykowska
Omawianie strategii postępowania w ostrych zespołach wieńcowych rozpocząć należy od wyjaśnienia, co kryje się pod tym pojęciem, gdyż właśnie z aktualnym spojrzeniem na ostre postaci choroby wieńcowej związany jest ściśle sposób ich leczenia. Historyczny już z perspektywy czasu podział choroby wieńcowej obejmował trzy jej postaci o wzrastającym stopniu zagrożenia: dusznicę bolesną stabilną i niestabilną oraz zawał serca. Wraz z rozwojem wiedzy o miażdżycy i jej klinicznych manifestacjach, ten uproszczony podział musiał ulec rozbudowaniu. W 1979 roku grono ekspertów Światowej Organizacji Zdrowia i Międzynarodowego Towarzystwa Kardiologicznego zaproponowało zamianę terminu „choroba wieńcowa” na pojęcie „choroba niedokrwienna serca”, obejmujące różne stany kliniczne, prowadzące do niedokrwienia mięśnia sercowego. Dominującą przyczyną pozostała jednak miażdżyca tętnic wieńcowych z jej kliniczną manifestacją, dla której właśnie zarezerwowano pojęcie: „choroba wieńcowa”. Postać bólowa choroby wieńcowej zachowała nazwę – dławica piersiowa lub zamiennie stosowaną – dusznica bolesna. Klasyfikacja choroby niedokrwiennej serca (ChNS) uległa ponadto poszerzeniu o ekwiwalentne do dusznicy bolesnej, niejednokrotnie przebiegające bardziej dramatycznie formy bezbólowe. Stąd też możemy klasyfikować ChNS pod postacią: niemego niedokrwienia, zaburzeń rytmu, niewydolności serca, czy też nagłego zatrzymania czynności serca (ryc. 1). Dalszy rozwój badań poświęconych chorobie wieńcowej pokazał jednak, że nawet tak rozbudowany podział ChNS nie jest wystarczający, gdyż pojęcie dusznica bolesna jest zbyt ogólne i niejednorodne, zawierając w sobie zarówno okres stabilny, jak i zaostrzony choroby. Pojawiły się też pierwsze nieprawidłowości arbitralnej klasyfikacji. Dusznica bolesna zaostrzona w sposób płynny przechodzić może w niestabilną dusznicę bolesną i w tych przypadkach rozstrzygnięcie, z którą postacią mamy do czynienia, zależy praktycznie jedynie od interpretacji lekarza stawiającego rozpoznanie. Ten sam problem zarysowywał się często przy różnicowaniu na granicy pomiędzy niestabilną dusznicą bolesną, a ostrym zawałem serca (ryc. 2). Niestabilna dusznica bolesna stała się więc swego rodzaju dużym „workiem”, do którego „wrzucane” są postaci choroby wieńcowej, nie mieszczące się już w ramach dusznicy bolesnej stabilnej, a nie wykazujące jeszcze jednoznacznych cech martwicy mięśnia sercowego. Tak szeroki wachlarz przypadków klinicznych utrudniał stworzenie jednorodnej strategii postępowania w ostrych postaciach choroby wieńcowej. 3
Rycina 1: Podział choroby niedokrwiennej serca wg ekspertów Światowej Organizacji Zdrowia i Międzynarodowego Towarzystwa Kardiologicznego
Rycina 2: Wzajemne zależności pomiędzy dusznicą bolesną stabilną, a ostrym zawałem bez załamka Q i z załamkiem Q
Pozostawiając na boku wątpliwości związane z coraz bardziej złożonym podziałem całej choroby niedokrwiennej serca, przyjrzyjmy się dokładniej ewoluującemu spojrzeniu na ostre formy kliniczne choroby wieńcowej. Problem płynnej granicy pomiędzy niestabilną dusznicą bolesną, a ostrym zawałem serca próbowano rozwiązać wprowadzając pojęcie zawału serca niepełnościennego. Sygnalizował on z jednej strony martwicę serca, z drugiej natomiast pozostawiał furtkę dla możliwości zawału bez wzrostu enzymów wskaźnikowych lub ich niewielki, często przemijający wzrost. Natomiast w przypadku podwyższonych enzymów wskaźnikowych, dopuszczano nawet brak zmian w spoczynkowym zapisie elektrokardiograficznym (EKG). Tak więc, ostre postaci choroby wieńcowej objęły: niestabilną dusznicę bolesną, ostry niepełnościenny i pełnościenny (transmuralny) zawał serca oraz nagły (niedokrwienny) zgon sercowy. Ta ostatnia forma choroby wieńcowej, którą 4
z praktycznego punktu widzenia lepiej nazywać nagłym zatrzymaniem krążenia lub serca, zostanie pominięta w dalszych rozważaniach, gdyż już na wstępie wymaga innego postępowania leczniczego. Ten wygodny – z punktu widzenia klasyfikacji – podział ostrych form choroby wieńcowej stał się z czasem trudny do przyjęcia, ze względu na swoją niedokładność w odniesieniu do oceny zawałów serca. Podział na zawały pełnościenne i niepełnościenne (w większości podwsierdziowe), jakkolwiek w pełni uzasadniony patomorfologicznie, był praktycznie niemożliwy do udowodnienia klinicznie (ryc. 3). Przyjęcie fali Pardeego za synonim pełnościenności, a innych zmian elektrokardiograficznych (obniżenie odcinka ST, odwrócenie załamka T, ubytek potencjału załamka R) za synonim niepełnościenności, stanowiło zbyt duże uproszczenie, nie zawsze znajdując odzwierciedlenie w badaniach patomorfologicznych (ryc. 3). Stworzono więc nową klasyfikację, opierającą się również na zapisie EKG, dzieląc ostre zawały serca na te, które mają wykształcony załamek Q (zawały z załamkiem Q) i te, które mają inne niż załamek Q, opisane powyżej zmiany (zawały non-Q) (ryc. 3).
Rycina 3: Kolejne klasyfikacje ostrych zawałów serca i niestabilnej dusznicy bolesnej
Ten podział był niewątpliwie znacznie bardziej dokładny w odniesieniu do zagadnienia pełnościenności i niepełnościenności zawału serca. Problem jednak w tym, że wraz z ewolucją podziałów choroby wieńcowej, poszerzała się również wiedza dotycząca istoty zawałów serca. Badania epidemiologiczne pokazały, że nie należy traktować zawałów niepełnościennych jako zawały małe i niegroźne. Pojawiło się również określenie „uszkodzenie płaszczo5
we”, jako pojęcie zmian elektrokardiograficznych, obejmujących co prawda „tylko” odcinek ST i załamek T, ale za to rozciągających się w całej wstędze odprowadzeń przedsercowych. Fakt ten uzmysłowił lekarzom, że w zawale serca ważna jest nie tylko pełnościenność uszkodzenia, ale także obszar, który martwica obejmuje. Dalsze dowody przyniosły badania kliniczne, dokuTabela 1: Współczynniki opisujące chorobowość
ZMIENNA
ZAWAŁ ZAWAŁ BEZ ZAŁAMKA Q Z ZAŁAMKIEM Q
Częstość występowania
wzrasta
maleje
Najczęstsza pora wystąpienia objawów
wieczór
rano
rzadkie (30%)
częste (90%)
często
rzadko
częściej
rzadziej
częste
rzadkie
mniejsza
większa
Czas upływający od maks. wzrostu aktywności CK
krótszy
dłuższy
Frakcja wyrzutowa lewej komory
większa
mniejsza
Wyższa klasa czynnościowa wg Killipa-Kimballa
rzadko
często
Powrót czynności mięśnia
często
rzadko
Częstość występowania samoistnego niedokrwienia
większa
mniejsza
Ponowny zawał
częściej
rzadziej
Śmiertelność wczesna
mniejsza
większa
Śmiertelność późna
większa
mniejsza
Śmiertelność całkowita
podobna
podobna
Zamknięcie tętnicy odpowiedzialnej za zawał Krążenie oboczne Zawał przebyty w przeszłości Objawy prodromalne Maksymalna aktywność CK
przedruk z L. A. Pierard: Non-q wave, incomplete infarction. w: D. G. Julian, E. Braunwald (red.): Management of Acute Myocardial Infarction; W. B. Saunders Company, Philadelphia, 1994 str. 318
6
mentujące niekorzystny przebieg kliniczny zawałów non-Q w okresie odległym (tab. 1). Wprowadzenie pierwotnej przezskórnej angioplastyki wieńcowej (PTCA) zmieniło całkowicie filozofię leczenia ostrego zawału serca, a właściwie ostrych form choroby wieńcowej. Podstawowym czynnikiem determinującym skuteczność strategii postępowania stał się jak najkrótszy czas od początku bólu zawałowego do rozpoczęcia leczenia, dający szansę na uzyskanie jak najszybszej reperfuzji, mającej bezpośredni wpływ na zmniejszenie śmiertelności. Podział ostrych zawałów serca na posiadające wytworzony załamek Q i nie mające załamka Q, stał się więc całkowicie nieprzydatny, gdyż pozwalał na klasyfikację zawałów dopiero z chwilą wytworzenia się załamka Q. Zbyt późno dla rozstrzygnięcia strategii postępowania przy przyjęciu chorego do szpitala, w ostrej fazie zawału serca. Powrócono więc do pierwotnej koncepcji podziału zawałów serca, opartego na obecności, bądź nieobecności uniesienia odcinka ST w spoczynkowym badaniu elektrokardiograficznym w chwili przyjęcia chorego do szpitala. W koncepcji tej jednak odstąpiono od pojęcia pełnościenności, ze względu na znikomy wpływ tego faktu na sposób leczenia w ostrej fazie zawału. Powrócono natomiast do znaczenia pewnej ciągłości ostrych form choroby wieńcowej, nazywając je w odniesieniu do pierwszych godzin hospitalizacji – ostrymi zespołami wieńcowymi (OZW) (ryc. 3). Dlaczego niestabilną dusznicę bolesną, zawały non-Q i zawały z załamkiem Q potraktowano razem? W większości przypadków nie sposób w pierwszych godzinach, na podstawie objawów klinicznych rozróżnić, z którą ostrą postacią choroby wieńcowej mamy do czynienia. Co więcej, niestabilna choroba wieńcowa może przechodzić w ostry zawał serca w sposób płynny, zanim jesteśmy w stanie to rozpoznać. Tym bardziej że różnica pomiędzy zawałami non-Q, a niestabilną dusznicą bolesną wydaje się mieć, zwłaszcza w ostrej fazie charakter ilościowy, a nie jakościowy, co staje się oczywiste, gdy weźmiemy pod uwagę wspólny patomechanizm ich powstawania. Niemniej jednak, mimo stworzenia wspólnego pojęcia OZW, zarysowują się między nimi pewne różnice. Stąd podział na ostre zespoły wieńcowe z uniesieniem i bez uniesienia odcinka ST. Warto w tym miejscu podkreślić, że wśród OZW z uniesieniem odcinka ST, są nieliczni chorzy bez zawału serca, a z kolei część chorych z ostrymi zespołami wieńcowymi bez uniesienia ST rozwinie ostry zawał serca. Nowy podział nie ma jednak rozstrzygnąć, czy mamy do czynienia z niestabilną dusznicą bolesną, czy z ostrym zawałem ser7
ca, ale ma na celu wyznaczenie różnej strategii postępowania. W odniesieniu do leczenia fibrynolitycznego jest to usankcjonowane już wcześniej istniejącej różnicy w terapii pomiędzy zawałami pełnościennymi i niepełnościennymi, czy też zawałami z wytworzonym załamkiem Q i bez załamka Q. Liczne badania kliniczne pokazały, że leczenie fibrynolityczne zmniejsza śmiertelność jedynie w zawałach z uniesieniem odcinka ST lub blokiem lewej odnogi pęczka Hisa. W innych przypadkach natomiast, jest ono obojętne lub wręcz niekorzystne. Tak więc pod względem strategii leczenia farmakologicznego, zawałom non-Q znacznie bliżej jest do niestabilnej dusznicy bolesnej, niż do zawałów z wytworzonym załamkiem Q. Drugą różnicę wśród OZW stanowi podjęcie decyzji o sposobie leczenia: postępowania interwencyjnego przy użyciu PTCA, czy zachowawczego (farmakologicznego). W przypadku ostrych zespołów wieńcowych z uniesieniem odcinka ST, metodą z wyboru jest jak najwcześniejsze wykonanie pierwotnej angioplastyki wieńcowej (percutaneous coronary intervention, PCI). Jednakże aktualne standardy postępowania dopuszczają również leczenie fibrynolityczne, bądź pomostowanie aortalno-wieńcowe (CABG), jako postępowanie pierwszoplanowe (ryc. 4).
Rycina 4: Strategia postępowania u chorych z ostrym zespołem wieńcowym z uniesieniem odc. ST w elektrokardiogramie (wg ACC/AHA)
8
Rycina 5: Strategia postępowania u chorych z ostrym zespołem wieńcowym bez uniesienia odc. ST w elektrokardiogramie (wg ACC/AHA)
W przypadku ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST schemat postępowania jest bardziej skomplikowany i zależy od indywidualnej dla każdego chorego oceny ryzyka wystąpienia zgonu lub ostrego zawału serca. Postępowaniem z wyboru u pacjentów tak zwanego niskiego ryzyka – jest leczenie zachowawcze (ryc. 5). Pacjenci wysokiego ryzyka są, podobnie jak chorzy z OZW z uniesieniem odcinka ST w EKG, kierowani na zabiegi PTCA. O wysokim ryzyku świadczą przede wszystkim trzy grupy nieprawidłowości: • objawy kliniczne – długotrwałe, nie ustępujące lub nawracające bóle wieńcowe oraz zaburzenia hemodynamiczne; • dynamiczne zmiany elektrokardiograficzne – obniżenia odcinka ST, odwrócone załamki T; • podwyższone markery uszkodzenia mięśnia sercowego – troponiny, CK (frakcja sercowa MB), ewentualnie mioglobina. Bardzo ważnym i niezbędnym elementem algorytmu postępowania w ostrych zespołach wieńcowych bez uniesienia odcinka ST są właśnie markery uszkodzenia mięśnia sercowego, przede wszystkim troponiny i CK-MB (ryc. 6). Obydwa markery ulegają podwyższeniu około 3 godziny i dają najwyższe wartości około 18 (CK-MB) lub 24 (troponiny) godziny od momentu uszkodzenia mięśnia sercowego. Czas pojawienia się markerów uszkodze9
nia miokardium wymusza dwukrotne ich oznaczenie, aby nie przeoczyć wczesnej (do 3 godzin) martwicy mięśnia sercowego (ryc. 5). Pomocne może być oznaczenie mioglobiny, ze względu na wczesne pojawianie się jej w krwiobiegu. Jest to jednak marker o niskiej swoistości w odniesieniu do martwicy mięśnia sercowego (ryc. 6).
Rycina 6: Dynamika stężenia markerów martwicy (białek wskaźnikowych w surowicy krwi) mięśnia sercowego
Algorytm postępowania interwencyjnego w OZW bez uniesienia odcinka ST, wskazuje na jeszcze jedną różnicę w stosunku do OZW z uniesieniem ST. Angioplastyka pierwotna (PCI) daje szczególne korzyści w stosunku do leczenia fibrynolitycznego w pierwszych 3, a nawet 6 godzinach od początku bólu zawałowego. W przypadku ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST, strategia inwazyjna jest w znacznie mniejszym stopniu oparta na czasie (w niestabilnej dusznicy bolesnej niejednokrotnie trudnym do ustalenia) od początku bólu, a bardziej na ocenie zagrożenia chorego (ryc. 4 i 5). Co więcej, nawet w strategii zachowawczej, niezadowalające wyniki leczenia farmakologicznego powinny skłaniać do jak najszybszego podjęcia leczenia interwencyjnego. Aktualna strategia postępowania w ostrych zespołach wieńcowych, jakkolwiek przydatna klinicznie, zachowuje jednak nadal duży stopień dowolności sposobu leczenia chorych bez uniesienia odcinka ST w EKG. Jest to szczególnie widoczne, jeśli zwrócimy uwagę, że oprócz chorych mających jednoznacznie wysokie i niskie ryzyka, są w tej grupie również chorzy mający ryzyko pośrednie. Drugą wątpliwość stanowią chorzy troponinododatni z OZW bez uniesienia odcinka ST, u których postępowanie lecznicze powinno być takie samo, jak w przypadku ostrych zespołów wieńcowych z uniesieniem odcinka ST. 10
Wychodząc tym wątpliwościom naprzeciw, w roku 2000 połączone Komitety Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) i Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ACC) zaproponowały nową definicję zawału serca, upraszczającą jednocześnie strategię postępowania w ostrych zespołach wieńcowych. Istotą tej definicji są, nie jak w poprzednich podziałach, zmiany w zapisie EKG, ale markery martwicy mięśnia sercowego. Znamiennie podwyższone wartości troponiny i/lub CK-MB, w każdym przypadku świadczyłyby o ostrym zawale serca (ryc. 7).
Rycina 7: Definicja ostrego zawału serca oparta na wzroście stężenia troponiny i/lub CK-MB (według ESC/ACC)
Przedstawiona koncepcja jednoznacznego obrazu ostrego zawału serca i niestabilnej dusznicy bolesnej, oparta na markerach martwicy mięśnia sercowego, a omijająca niepewność oceny ryzyka w OZW bez uniesienia odcinka ST, wydaje się podziałem przyszłości. Wymaga ona jednak opracowania strategii leczenia opartej na nowych kryteriach. Zapamiętaj! 1. Ostre postaci choroby niedokrwiennej serca (niestabilna dusznica bolesna, ostry zawał serca z wytworzonym załamkiem Q albo bez wytworzonego załamka Q) ujęto, w odniesieniu do pierwszych godzin hospitalizacji, w jedną wspólną grupę ostrych zespołów wieńcowych. Podzielono ją dla potrzeb strategii postępowania w fazie ostrej na: ostre zespoły wieńcowe z uniesieniem odcinka ST i ostre zespoły wieńcowe bez uniesienia odcinka ST. 2. Strategia leczenia OZW z uniesieniem odcinka ST zakłada uzyskanie jak najszybszej reperfuzji przy użyciu: pierwotnej przezskórnej angioplastyki 11
wieńcowej (metoda najskuteczniejsza), chirurgicznego pomostowania tętnic wieńcowych (metoda najrzadziej stosowana), albo leczenia fibrynolitycznego (metoda najczęściej stosowana). 3. Strategia leczenia OZW bez uniesienia odcinka ST zależna jest od indywidualnej dla każdego chorego oceny ryzyka wystąpienia zgonu lub zawału serca. Chorzy wysokiego ryzyka powinni być leczeni przy użyciu metod inwazyjnych, a chorzy niskiego ryzyka zachowawczo. Warto przeczytać: E. Braunwald, D. P. Zipes, P. Libby: Heart Disease – A Textbook of Cardiovascular Medicine (6th edition). W. B. Saunders Company. Philadelphia, London, New York, St. Louis, Sydney, Toronto. 2001. L. Giec: Choroba niedokrwienna serca. PZWL, 1996. Guidelines 2000 for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care. Circulation, 2000; 102. G. Opolski: Leczenie trombolityczne w świeżym zawale serca. a-medica press. Bielsko-Biała, 1994. G. Opolski, K. J. Filipiak, L. Poloński (red.): Ostre zespoły wieńcowe. Urban i Partner, Wrocław 2002. L. Poloński, R. Wojnicz: Ostry zawał serca 2001 – leczenie trombolityczne czy pierwotna angioplastyka? Kardiologia Polska 2002: 56, 445. Polskie Towarzystwo Kardiologiczne: Standardy Postępowania w Chorobach Układu Krążenia. Kardiologia Polska 1997; XLVI (Suplement). E. Rapaport: Wytyczne leczenie ostrych zespołów wieńcowych. Kardiologia Po Dyplomie 2002; 1: 34. Task Force Report: Management of acute coronary syndromes: acute coronary syndromes without persistent ST segment elevation. Recommendations of the Task Force of the European Society of Cardiology. Eur Heart J 2000; 21: 1406-32. E. Topol: Textbook of Interventional Cardiology (4th edition). Saunders, 2002. 1999 Update: ACC/AHA Guidelines for the management of patients with acute myocardial infarction: Executive summary and recommendations: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Committee on Management of Acute Myocardial Infarction). Circulation 1999; 100: 1016. 12
II.
OSTRE ZESPOŁY WIEŃCOWE BEZ UNIESIENIA ODCINKA ST – PREFERUJEMY LECZENIE ZACHOWAWCZE Włodzimierz Gierlak, Jacek Sawicki, Marek Kuch
Od momentu pojawienia się bólu zamostkowego rozpoczynającego ostry zespół wieńcowy (OZW), z punktu widzenia kardiologa, rozpoczyna się walka z czasem o uzyskanie drożności lub utrzymanie drożności zamykającej się tętnicy wieńcowej. Jedynie w niektórych sytuacjach klinicznych niewydolność wieńcowa pojawia się wtórnie do podstawowej jednostki chorobowej. We wczesnym okresie stenokardii objawy kliniczne, jak i badanie przedmiotowe, nie pozwalają na jednoznaczne zróżnicowanie OZW. Ostre zespoły wieńcowe bez uniesienia odcinka ST dotyczą zwykle zawału serca non-Q oraz niestabilnej dusznicy bolesnej. Łączy je wspólna patofizjologia oraz strategia leczenia, zwykle farmakologicznego, poza grupą pacjentów troponino dodatnich, kwalifikowanych do zabiegów kardiologii interwencyjnej. Modelowo wystąpienie OZW stanowi konsekwencję wytworzenia niestabilnej blaszki miażdżycowej. Tak więc, ostry zespół wieńcowy to zdarzenie, w którym następuje istotne ograniczenie drożności naczynia wieńcowego, jednak bez jego zamknięcia. Ostry zespół wieńcowy bez uniesienia odcinka ST jest jednak zdarzeniem, którego wystąpienie może być zależne również od wielu innych czynników warunkujących deficyt przepływu wieńcowego. W jaki sposób możemy precyzyjnie określić stopień zagrożenia pacjentów z OZW? Aby uwzględnić znaczenie czynników ryzyka ostrych zespołów wieńcowych w 2000 roku opracowana została przez Antmana i wsp. skala punktowa, pozwalająca na przyłóżkową ocenę stopnia zagrożenia chorego. Skala TIMI Risk Score opracowana została na podstawie danych z badań klinicznych dotyczących ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST – TIMI 11B oraz ESSENCE (tab. 1). Nowy podział ostrych zespołów wieńcowych na NSTEMI (bez uniesienia odcinka ST) oraz STEMI (z uniesieniem odcinka ST), pozwala na wstępne zróżnicowanie zdarzenia na podstawie pierwszego wykonanego badania elektrokardiograficznego. Należy pamiętać, że niezbędnym uzupełnieniem zaproponowanego podziału jest ocena wczesnych markerów uszkodzenia mięśnia sercowego. Według powyższej propozycji, już przed rozpoczęciem hospitalizacji można pogrupować pacjentów według ryzyka dokonania zawału serca. Pierwszą grupę stanowią pacjenci obciążeni niskim ryzykiem, gdy zapis EKG jest stabilny, a wczesne markery uszkodzenia są ujemne. Drugą 13
Tabela 1: Skala TIMI Risk Score
TIMI RISK SCORE wg Antmana wiek powyżej 65 lat;
1 pkt
co najmniej 3 czynniki ryzyka (wywiad wieńcowy, cukrzyca, podwyższone stężenie cholesterolu, nadciśnienie tętnicze, nikotynizm);
1 pkt
zmiany odcinka ST w EKG
1 pkt
wzrost wczesnych markerów uszkodzenia (TnI lub CK-MB);
1 pkt
³ 2 epizody dławicy w ciągu 24 godzin;
1 pkt
przyjmowanie kwasu acetylosalicylowego w ostatnim tygodniu; 1 pkt znaczące (³ 50% zwężenie tętnicy wieńcowej w wywiadzie).
1 pkt
SUMA RYZYKO POWIKŁAŃ
0-2 NISKIE
3-5 ŚREDNIE
6-7 WYSOKIE
grupę stanowią pacjenci o wysokim ryzyku dokonania zawału serca, gdy ulegają podwyższeniu enzymy charakterystyczne dla wczesnego uszkodzenia, gdy obserwujemy dynamikę rejestracji EKG. Siłą nowego podziału pozostaje jego elastyczność zakładająca śledzenie dynamiki zmian zapisu EKG oraz seryjnych oznaczeń enzymatycznych. Pogrupowanie ostrych zespołów wieńcowych, wynikające z nowego podziału, należy traktować jedynie jako rozpoznanie wstępne, które nie jest jednoznaczne z ostatecznym rozpoznaniem
Rycina 1: Przebieg ostrych zespołów wieńcowych
14
zawału z załamkiem Q czy zawału bez załamka Q, bądź niestabilnej dusznicy bolesnej. Stratyfikacja ryzyka ostrych zespołów wieńcowych skutkuje wdrożeniem określonego postępowania terapeutycznego, zachowawczego bądź inwazyjnego. Możliwy przebieg ostrych zespołów wieńcowych przedstawia rycina 1. Do ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST należy nie tylko niestabilna dusznica bolesna, lecz także zawał non-Q, jednak w początkowym okresie nie można też wykluczyć ewolucji zdarzenia w kierunku zawału z załamkiem Q. Stąd wynikają kryteria czasowe, obowiązujące w leczeniu ostrego zawału serca, którym powinniśmy podporządkować diagnostykę ostrych zespołów wieńcowych. Jeśli pacjent hospitalizowany z powodu NSTEMI miałby ewoluować w kierunku STEMI, to powinniśmy zapewnić mu możliwość leczenia pierwotną angioplastyką do 6. godziny od rozpoczęcia ostrego incydentu wieńcowego. Kolejną barierą pozostaje 12. godzina od rozpoczęcia incydentu, w tym bowiem okresie możemy zastosować leczenie fibrynolityczne, jeśli w kolejnych EKG potwierdzimy STEMI. Ostatecznie na podstawie obrazu klinicznego, rejestracji EKG oraz oznaczeń wczesnych markerów uszkodzenia mięśnia sercowego możemy wyodrębnić pacjentów o niskim oraz wysokim ryzyku zgonu lub zawału serca.
Rycina 2: Algorytm postępowania w ostrych zespołach wieńcowych bez uniesienia odcinka ST
15
Czy koncentrując się na morfologii odcinka ST nie zapominamy jednak o złożonej patofizjologii prowadzącej do wystąpienia ostrych zespołów wieńcowych? Jakie możliwe sytuacje kliniczne mogą zawierać się w grupie ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST? 1. Wczesny okres STEMI, bądź świeży zawał serca w obszarze niemym elektrokardiograficznie, tj. zawał wysoki boczny lub izolowany zawał ściany tylnej. Po potwierdzeniu rozpoznania wskazana jest pierwotna angioplastyka tętnic wieńcowych lub leczenie fibrynolityczne. 2. Angina pectoris de novo, wynikająca najczęściej z pęknięcia blaszki miażdżycowej z wytworzeniem czopu płytkowego, z istotnym hemodynamicznie zwężeniem tętnicy wieńcowej, lecz bez jej zamknięcia. Spodziewane jest potwierdzenie obecności wczesnych markerów uszkodzenia, manifestacja elektrokardiograficzna zależy od przebiegu tętnicy wieńcowej oraz umiejscowienia niestabilnej blaszki miażdżycowej. Wskazana jest pierwotna angioplastyka, do czasu potwierdzenia rozpoznania prowadzone jest leczenie zachowawcze. 3. Niestabilność wieńcowa towarzysząca przebytemu ostremu zawałowi mięśnia sercowego świadczy o obecności „aktywnego” niedokrwienia w obszarze dokonanego zawału, bądź o obecności innego istotnego hemodynamicznie zwężenia tętnic wieńcowych. Jest to sytuacja obciążona wysokim ryzykiem powikłań i stanowi wskazanie do leczenia inwazyjnego. 4. Zespół polimetaboliczny przebiegający najczęściej z istotnym ograniczeniem rezerwy wieńcowej, lecz bez zwężeń tętnic wieńcowych, z zaburzeniami przepływu wieńcowego na poziomie mikrokrążenia. Leczeniem z wyboru jest leczenie zachowawcze oraz eliminacja zwykle licznych czynników ryzyka choroby niedokrwiennej serca. 5. Wielonaczyniowa postać choroby niedokrwiennej serca z rozsianą miażdżycą tętnic wieńcowych. Problem dotyczy zwykle pacjentów z wieloletnim okresem choroby, kiedy w przebiegu procesów neoangiogenezy dochodzi do wytworzenia krążenia obocznego, zwykle jednak z niewystarczającym przepływem wieńcowym. Przekroczenie niewielkiej rezerwy wieńcowej może prowadzić do ostrego zespołu wieńcowego. Wobec zaawansowanej miażdżycy tętnic wieńcowych pacjenci nie kwalifikują się zwykle do leczenia inwazyjnego. Wówczas leczeniem z wyboru jest leczenie zachowawcze. W wybranych przypadkach możliwą do wykorzystania metodą leczenia jest przezmięśniowa laserowa rewaskularyzacja mięśnia sercowego.
16
Kolejne dwie grupy stają się coraz liczniejsze w miarę rosnącej dostępności leczenia inwazyjnego, tj. angioplastyki tętnic wieńcowych (PTCA) oraz pomostowania aortalno-wieńcowego (CABG) i stanowią rosnący problem kliniczny dotyczący właściwego wyboru postępowania terapeutycznego. 6. Pacjenci z restenozą po PTCA. Zjawisko istotnie udało się ograniczyć po zastosowaniu stentów powlekanych rapamycyną, jednak napełzanie neointimy może prowadzić do adhezji i agregacji płytek w stencie prowadząc do zakrzepicy. Główny nacisk leczenia farmakologicznego zarówno przed, jak i po angioplastyce koncentruje się na zapobieganiu restenozie, poprzez intensywne leczenie antyagregacyjne połączeniem kwasu acetylosalicylowego i tienopirydyny (według aktualnych zaleceń – klopidogrelu). Jeśli jednak dojdzie do restenozy, należy rozważyć kolejną angioplastykę lub CABG. 7. Pacjenci po rewaskularyzacji, z postępującym procesem zamykania pomostów wieńcowych. Podobnie jak w poprzednim przypadku decydujące znaczenie przypada intensywnemu leczeniu antyagregacyjnemu. W przypadku obecności licznych czynników ryzyka choroby niedokrwiennej serca u pacjentów, którzy przebyli CABG, zaleca się połączenie leczenia antyagregacyjnego małymi dawkami kwasu acetylosalicylowego z leczeniem przeciwzakrzepowym pochodnymi kumaryny (acenokumarol). 8. Pacjenci z wieloletnim nadciśnieniem tętniczym skutkującym istotnym przerostem mięśnia lewej komory, z niedostatecznie rozwiniętym mikrokrążeniem w obszarze przerostu, przełomem nadciśnieniowym ze wzrostem oporu obwodowego, a w konsekwencji z pogorszeniem przepływu wieńcowego. W tej grupie wskazane jest postępowanie zachowawcze. 9. Pacjenci z zawałem non-Q, do którego dochodzi najczęściej w sytuacji, gdy mamy do czynienia z krytycznym zwężeniem tętnicy wieńcowej, powodującym redystrybucję krążenia wieńcowego. Pomimo tego, że grupa ta mieści się według podziału w ostrych zespołach bez uniesienia odcinka ST, powinna być kwalifikowana do przyspieszonej oceny koronarograficznej i dalszych działań inwazyjnych. 10. Pacjenci z istotną hemodynamicznie stenozą aortalną, gdy niedokrwienie podwsierdziowe/zawał non-Q jest konsekwencją niedostatecznego przepływu wieńcowego w obrębie przerośniętego mięśnia sercowego oraz podwyższonego ciśnienia w jamie lewej komory. Pacjenci wymagają leczenia przyczynowego, którym jest wszczepienie sztucznej zastawki aortalnej; o potrzebie rewaskularyzacji decydować będzie obraz 17
tętnic wieńcowych w koronarografii. Do tego czasu prowadzone jest leczenie zachowawcze. Kolejne poniższe dwie przyczyny wywołujące ostre zespoły wieńcowe bez uniesienia odcinka ST należą do klasy A według klasyfikacji Braunwalda, grupującej pozawieńcowe przyczyny niedokrwienia mięśnia sercowego. Decydujące znaczenie w tych przypadkach ma podjęcie leczenia przyczynowego. 11. Nadczynność tarczycy może prowadzić do ostrego zespołu wieńcowego, w mechanizmie zespołu hiperkinetycznego, poprzez stymulowany hipertyreozą wzrost zapotrzebowania mięśnia sercowego na tlen. 12. Zaostrzenie niewydolności wieńcowej w przebiegu istotnego hemodynamicznie krwawienia, ze spadkiem perfuzji wieńcowej poniżej zapotrzebowania. Utrata krwi krążącej w mechanizmie hipotensji i niedokrwistości pokrwotocznej powoduje hipoperfuzję tkankową, ujawniając obecność dotąd nieistotnych zwężeń tętnic wieńcowych. Jak widać na powyższych przykładach, istnieje duża różnorodność sytuacji klinicznych prowadzących do OZW bez uniesienia odcinka ST. Jednak jedynie mniej niż w połowie przedstawionych sytuacji możemy oczekiwać korzyści z podjęcia wczesnego leczenia inwazyjnego, a w niektórych stanach leczeniem z wyboru pozostaje leczenie zachowawcze. FARMAKOTERAPIA OSTRYCH ZESPOŁÓW WIEŃCOWYCH BEZ UNIESIENIA ODCINKA ST W GRUPIE NISKIEGO RYZYKA Leczenie OZW bez uniesienia odcinka ST obejmuje dwa kierunki. Po pierwsze – przywrócenie równowagi pomiędzy zapotrzebowaniem mięśnia sercowego, a podażą tlenu. Po drugie – zahamowanie tworzenia zakrzepu w obrębie niestabilnej blaszki miażdżycowej oraz usprawnienie jego lizy. Wedle aktualnych wytycznych dla pacjentów z OZW bez uniesienia odcinka ST z niskim ryzykiem powikłań, nie kwalifikowanych w trybie pilnym do angioplastyki – proponowany jest trójlekowy model leczenia przeciwzakrzepowego (kwas acetylosalicylowy, tienopirydyna, heparyna drobnocząsteczkowa). Stosowanie w tym przypadku inhibitora receptora glikoproteinowego IIb/IIIa uważa się za przeciwwskazane. Zalecenia te wynikają z analiz badania GUSTO IV ACS. W przypadku obecności bólu zamostkowego leczenie rozpoczynamy od nitrogliceryny podanej podjęzykowo w postaci 1-2 dawek aerozolu. Następnie pacjent powinien otrzymać kwas acetylosalicylowy w postaci niepowlekanej w dawce 300-500 mg. Jeśli nitrogliceryna jest niewystarczająca do opanowania bólu wieńcowego, należy zastosować narkotyczne leki przeciwbólowe 18
(morfina i.v.). W badaniach TIMI 11B potwierdzono również skuteczność rozpoczęcia leczenia przeciwzakrzepowego enoksaparyną w bolusie dożylnym w dawce 30 mg. Takie leczenie możemy wdrożyć jeszcze w okresie przedszpitalnym. Następnie zalecana dawka terapeutyczna enoksaparyny to 1 mg/kg 2 x dziennie w iniekcji podskórnej. W okresie szpitalnym wskazane jest podawanie nitrogliceryny we wlewie ciągłym. Wlew nitrogliceryny nie powinien przekraczać 48 godzin, ze względu na tachyfilaksję wynikającą z wyczerpywania się endogennego zapasu grup sulfhydrylowych. Istnieje tendencja do dalszego ograniczania czasu stosowania nitrogliceryny i.v. Przy braku przeciwwskazań, należy włączyć leki beta-adrenolityczne. W przypadku występowania objawów pobudzenia układu współczulnego (np. tachykardia) leki beta-adrenolityczne są lekami z wyboru. Największe korzyści z podawania leków beta-adrenolitycznych odnoszą pacjenci, u których dotąd nie były one stosowane. Należy podkreślić, że jeśli pacjent otrzymywał przed wystąpieniem ostrego zespołu wieńcowego leczenie beta-adrenolityczne, to powinno ono być kontynuowane. W przypadku obecności przeciwwskazań do leczenia beta-adrenolitycznego, można rozważyć zastosowanie antagonistów kanałów wapniowych z grupy werapamilu lub diltiazemu. Stosowanie w leczeniu ostrych zespołów wieńcowych antagonistów kanałów wapniowych z grupy dihydropirydyny jest przeciwwskazane. Aktualnie zaleca się jak najwcześniejsze uzupełnienie leczenia antyagregacyjnego kwasem acetylosalicylowym o klopidogrel – lek z grupy tienopirydyn – zwłaszcza jeśli planujemy angioplastykę tętnic wieńcowych. Okres przyjmowania leków przedstawia się następująco: kwas acetylosalicylowy – terapia przewlekła, ze zmniejszeniem dawki do podtrzymującej 75150 mg/dobę. Stosowanie heparyn drobnocząsteczkowych zalecane jest wg badań FRAXIS nad nadroparyną do 6 dni, dłuższe podawanie nie przynosi redukcji potrójnego punktu końcowego (zgon, zawał, niestabilna dusznica bolesna), zaś istotnie wzrasta częstość występowania powikłań krwotocznych. Wskazane jest wczesne rozpoczęcie leczenia statyną. Zwykle taki model leczenia pozwala na stabilizację OZW bez uniesienia odcinka ST w grupie niskiego ryzyka, co pozwala w późniejszym okresie na poszerzenie diagnostyki nieinwazyjnej choroby niedokrwiennej serca (ECHO, test wysiłkowy, echokardiografia obciążeniowa bądź scyntygrafia perfuzyjna). Jeśli pacjent, pomimo wdrożonego leczenia zachowawczego pozostaje niestabilny, stanowi to wskazanie do leczenia inwazyjnego. Czy rozpoznanie OZW bez uniesienia odcinka ST pozwala od razu wyznaczyć optymalne postępowanie lecznicze? Zwykle, aby jednoznacznie określić stopień zagrożenia chorego, potrzebujemy nawet do kilku godzin (dwukrotne oznaczenie wczesnych markerów uszkodzenia, seryjne rejestra19
Rycina 3: Farmakoterapia ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST w grupie pacjentów niskiego ryzyka
cje EKG, monitorowanie rytmu serca). W tym okresie prowadzone jest leczenie zachowawcze, mające na celu optymalizację zapotrzebowania tlenowego mięśnia sercowego oraz intensywne leczenie antyagregacyjne i przeciwzakrzepowe. Tak więc można stwierdzić, że leczenie zachowawcze OZW bez uniesienia odcinka ST jest leczeniem z wyboru do momentu ustalenia wskazań do leczenia inwazyjnego. FARMAKOTERAPIA OSTRYCH ZESPOŁÓW WIEŃCOWYCH BEZ UNIESIENIA ODCINKA ST W GRUPIE WYSOKIEGO RYZYKA Leczenie ostrego zespołu wieńcowego bez uniesienia odcinka ST w grupie pacjentów wysokiego ryzyka zakłada wczesne leczenie inwazyjne. Stąd, poza przedstawionym powyżej modelem leczenia, stosowanie w tej grupie inhibitorów receptorów płytkowych GP IIb/IIIa, rekomendowane według zaleceń European Society of Cardiology (ESC). Zalecane jest kontynuowanie infuzji dożylnej do 12 godzin w przypadku abciksimabu oraz do 24 godzin w przypadku eptifibatidu i tirofibanu po wykonanej angioplastyce tętnic wieńcowych. Tak więc, w grupie wysokiego ryzyka powikłań zalecany jest czterolekowy model leczenia przeciwzakrzepowego (kwas acetylosalicylowy, tienopirydyna, heparyna drobnocząsteczkowa oraz inhibitor receptora GP IIb/IIIa). Zalecenia stosowania inhibitora receptora GP IIb/IIIa w OZW bez uniesienia odcinka ST szczególnie dotyczą pacjentów z cukrzycą, jako pacjentów z grupy wysokiego ryzyka. Jeśli początkowe schematy leczenia obejmowały łączenie kwasu acetylosalicylowego, inhibitora GP IIb/IIIa oraz heparyny niefrakcjonowanej, to 20
w wyniku kolejnych prowadzonych wieloośrodkowych badań klinicznych, heparyny drobnocząsteczkowe (LMWH) uzyskały przewagę nad heparyną niefrakcjonowaną (UFH) w leczeniu OZW bez uniesienia odcinka ST. Według zaleceń American College of Cardiology oraz American Heart Association (ACC/AHA) dotyczących leczenia przeciwpłytkowego OZW bez uniesienia odcinka ST, klopidogrel uznany został za tienopirydynę z wyboru, ze względu na szybszy efekt antyagregacyjny przy rozpoczęciu leczenia oraz mniejszą liczbę działań ubocznych niż tiklopidyna. Według zaleceń ACC/AHA wprowadzono zalecenia przyjmowania statyn w ciągu 24-96 godzin od wystąpienia ostrego zespołu wieńcowego, u chorych z frakcją cholesterolu LDL >100 mg%.
Rycina 4: Leczenie ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST w grupie pacjentów wysokiego ryzyka
LECZENIE OSTRYCH ZESPOŁÓW WIEŃCOWYCH BEZ UNIESIENIA ODCINKA ST W PREWENCJI WTÓRNEJ Prewencja wtórna OZW bez uniesienia odcinka ST zakłada indywidualizację leczenia, opartą na analizie przebiegu klinicznego, występowaniu chorób współistniejących, czynników ryzyka oraz wyników badań dodatkowych. Przede wszystkim konieczna jest modyfikacja czynników ryzyka. Do kanonu leczenia farmakologicznego należały dotąd kwas acetylosalicylowy i beta-adrenolityk. Farmakoterapia lekami beta-adrenolitycznymi wymaga ustalenia optymalnej dawki dobowej w okresie ostrym i jest kontynuowana przewlekle. Po opublikowaniu wyników badania CURE dołączył jeszcze klopidogrel. Badanie to potwierdziło skuteczność intensywnego leczenia antyagregacyjnego OZW. Zalecane jest stosowanie klopidogrelu w okresie od 21
miesiąca do 9 miesięcy. Po opublikowaniu wyników badania HOPE do tego kanonu włączono inhibitory enzymu konwertującego, w grupie pacjentów wysokiego ryzyka choroby niedokrwiennej serca. Skuteczność leczenia hipercholesterolemii zapewnia stosowanie statyn. Najważniejsze elementy w prowadzeniu prewencji wtórnej według zaleceń ACC/AHA opisane zostały regułą ABCDE. • Aspirin and Antianginal; • B-blockers and Blood pressure; • Cholesterol and Cigarette smoking; • Diet and Diabetes; • Education and Exercise. Przedstawione zagadnienia prewencji wtórnej powinny stanowić elementarz pacjenta po przebytym ostrym zespole wieńcowym. Systematyczne przestrzeganie wymienionych zaleceń decydować będzie o skuteczności prowadzonego leczenia.
Rycina 5: Farmakoterapia w prewencji wtórnej ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST
22
LEKI STOSOWANE W LECZENIU OSTRYCH ZESPOŁÓW WIEŃCOWYCH BEZ UNIESIENIA ODCINKA ST Leki beta-adrenolitycze Zastosowanie leków beta-adrenolitycznych w OZW bez uniesienia odcinka ST wynika z przesłanek patofizjologicznych. Chronotropowo ujemne działanie tej grupy leków wydłuża podokres rozkurczu mięśnia sercowego, co wydłuża fazę przepływu wieńcowego. Leki beta-adrenolityczne wywierają również korzystny wpływ poprzez hamowanie utleniania wolnych kwasów tłuszczowych w procesie beta-oksydacji. W konsekwencji osiągamy optymalizację zapotrzebowania tlenowego mięśnia sercowego. Nie ma wystarczających danych, wynikających z dużych badań klinicznych świadczących o korzyściach ze stosowania leków beta-adrenolitycznych w OZW bez uniesienia odcinka ST. Według standardów ESC zaleca się rozpoczynanie leczenia beta-adrenolitykami o krótkim okresie półtrwania. Zarówno zalecenia ESC, jak i ACC/AHA rekomendują jako cel leczenia – osiągnięcie czynności serca w granicach 50-60/min. Statyny Korzystny efekt terapeutyczny tej grupy leków osiągany jest poprzez blokowanie reduktazy hydroksymetyloglutarylo-CoA na szlaku przemian cholesterolu w wątrobie. Pomimo istotnych różnic we wchłanianiu, farmakokinetyce i właściwościach fizykochemicznych, efekt hipolipemizujący dobrze koreluje z siłą hamowania reduktazy HMG-CoA przez poszczególne leki z grupy statyn. Danych dokumentujących skuteczność leczenia hipolipemizującego u pacjentów z OZW bez uniesienia odcinka ST dostarczyły badania MIRACL oraz trwające jeszcze badania „A to Z”, jak również badania „Prove-it”. Zgodnie ze standardami ESC, wskazania do leczenia statynami ustala się na podstawie lipidogramu oznaczonego w pierwszej dobie hospitalizacji. Zalecenia amerykańskie przewidują stosowanie statyn u wszystkich chorych z OZW ze stężeniem cholesterolu LDL powyżej 100 mg% w ciągu pierwszych 24-96 godzin hospitalizacji. Azotany Stosowanie azotanów w OZW opiera się na podstawach patofizjologicznych. Azotany poprzez zmniejszenie obciążenia wstępnego i następczego powodują redukcję zapotrzebowania mięśnia sercowego na tlen, a także redystrybucję krążenia wieńcowego na korzyść warstw podwsierdziowych. 23
Nitrogliceryna podawana jest dożylnie, w dawce powodującej ustąpienie dolegliwości lub limitowanej wartościami ciśnienia tętniczego. Okres stosowania ograniczony jest rozwojem zjawiska tachyfilaksji. Antagoniści kanałów wapniowych Grupa dihydropirydyn nie znajduje zastosowania w leczeniu OZW bez uniesienia odcinka ST, bowiem na podstawie wyników dużych badań klinicznych wykazano ich szkodliwe działanie. Brak danych z badań randomizowanych dotyczących stosowania diltiazemu i werapamilu. Standardy ACC/AHA dopuszczają stosowanie diltiazemu i werapamilu w przypadku obecności przeciwwskazań do stosowania leków beta-adrenolitycznych przy zachowanej czynności skurczowej lewej komory. Inhibitory konwertazy angiotensyny Standardy ESC nie wymieniają tej grupy leków jako rutynowo stosowanej w OZW bez uniesienia odcinka ST. Jednak w badaniach SOLVD i SAVE wykazano zmniejszenie ryzyka zawału serca w 6-miesięcznej obserwacji u osób z chorobą niedokrwienną serca leczonych inhibitorami konwertazy. Stwierdzono zmniejszenie częstości występowania zawału serca o 25% w porównaniu do placebo. Od 1999 roku zaproponowano wyróżnienie leków o działaniu mającym na celu stabilizację blaszki miażdżycowej. Należą do nich statyny, inhibitory konwertazy oraz leki beta-adrenolityczne. Inhibitory konwertazy angiotensyny w standardach leczenia ostrych zespołów wieńcowych ACC/AHA zajmują miejsce łącznie z azotanami, lekami beta-adrenolitycznymi zwłaszcza wtedy, jeżeli OZW przebiegają z współistniejącym nadciśnieniem tętniczym, niewydolnością serca lub cukrzycą. Według ostatnich zaleceń ACC/AHA (w wyniku badania HOPE) nastąpiło rozszerzenie wskazań do przyjmowania inhibitorów konwertazy o grupę chorych z przewlekłą chorobą niedokrwienną serca o wysokim ryzyku powikłań, bez uszkodzenia lewej komory. Kwas acetylosalicylowy Jest to podstawowy lek o działaniu antyagregacyjnym stosowany w OZW i w leczeniu przewlekłym, w przypadku braku przeciwwskazań do stałego stosowania. Jako drugi zalecany lek przeciwpłytkowy wymieniany jest klopidogrel, zarówno w fazie ostrej, jak i przez następne 9 do 12 miesięcy. Jakkolwiek najnowsza metaanaliza leczenia antyagregacyjnego z 2002 roku wskazuje, że małe dawki kwasu acetylosalicylowego mają być korzystniejsze niż dawki większe, to standardy ESC zalecają dawkę od 75 do 150 mg/dobę. 24
W przypadku przeciwwskazań do kwasu acetylosalicylowego zalecane jest stosowanie klopidogrelu. Heparyna Na podstawie metaanalizy opublikowanej w 1996 roku, wykazano synergistyczne działanie heparyny niefrakcjonowanej łącznie z kwasem acetylosalicylowym u chorych leczonych z powodu OZW. Podanie heparyny niefrakcjonowanej bez kwasu acetylosalicylowego zmniejszyło ryzyko nawrotu niestabilności, zawału serca i zgonu o 29% w stosunku do placebo. Ponadto korzyści leczenia heparyną niefrakcjonowaną utrzymywały się krócej, niż korzyści z leczenia kwasem acetylosalicylowym. Aktualne standardy ESC preferują stosowanie heparyn drobnocząsteczkowych w miejsce heparyny niefrakcjonowanej. Decyduje o tym krótki okres półtrwania heparyny niefrakcjonowanej, mało przewidywalny stopień wiązania leku z białkami osocza i stosunkowo mała skuteczność w stosunku do zakrzepów bogatopłytkowych. Z kolei przewaga heparyn drobnocząsteczkowych polega na wyższej dostępności biologicznej i dłuższym okresie półtrwania. Skuteczność leczenia heparynami drobnocząsteczkowymi została wykazana w wielu badaniach klinicznych, z których najistotniejsze to FRAXIS dotyczące nadroparyny, FRIC dotyczące dalteparyny oraz ESSENCE i TIMI 11B z enoxaparyną. Tabela 2: Heparyny drobnocząsteczkowe w leczeniu ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST
BADANIE
LICZEBNOŚĆ
PORÓWNANIE DZIAŁANIA
WYNIKI
FRIC
n = 1482
dalteparyna vs UFH
+/-
FRISC
n = 1506
dalteparyna vs placebo
+
FRAXIS
n = 3468
nadroparyna vs placebo
-
TIMI 11B
n = 3910
enoxaparyna vs UFH
+
ESSENCE
n = 3171
enoxaparyna vs UFH
+
UFH – heparyna niefrakcjonowana
Z grupy heparyn drobnocząsteczkowych najlepiej udokumentowane korzystne działanie w leczeniu OZW posiada enoxaparyna. Jednocześnie podkreśla się, że heparyny drobnocząsteczkowe różnią się w obrębie grupy wieloma cechami: masą cząsteczkową, stosunkiem aktywności anty-Xa do anty-IIa – co uniemożliwia traktowanie ich jako jednorodnej grupy. Enoxa25
paryna w dawce terapeutycznej powinna być stosowana podskórnie 2 x dziennie 1 mg/kg m.c. Bezpośrednie inhibitory trombiny jak dotąd nie otrzymały rejestracji wskazań klinicznych do stosowania w leczeniu OZW. Tienopirydyny Działają antyagregacyjnie blokując ADP-zależną drogę aktywacji płytek. Do grupy należy tiklopidyna i klopidogrel. Tiklopidyna dawkowana jest 2 x 250 mg. Należy wspomnieć, iż obciążona jest dość częstym występowaniem objawów ubocznych, najczęściej ze strony przewodu pokarmowego. Rozwija w pełni swoje działanie dopiero po 3 dniach. Klopidogrel jest lekiem nowszej generacji, działa już po 2 godzinach przy zastosowaniu dawki nasycającej 300 mg. Dawka podtrzymująca klopidogrelu wynosi 75 mg dziennie. Charakteryzuje się także niską częstością występowania objawów ubocznych. Skuteczność klopidogrelu potwierdzono w badaniach CURE na grupie 12 562 pacjentów z ostrym zespołem wieńcowym bez uniesienia odcinka ST. Stąd tak dobre notowania w aktualnych rekomendacjach ACC/AHA. Leki te zapobiegają także wczesnej zakrzepicy po angioplastyce z założeniem stentu. Zalecane jest stosowanie w zależności od wskazań od 1 do 9 miesięcy. Inhibitory receptora GP IIb/IIIa Abciximab wiąże się trwale z płytkami krwi. Dawka nasycająca podana w bolusie wynosi 0,25 mg/kg m.c., kontynuowana w postaci wlewu dożylnego w dawce do 10 mg/min przez 12 godzin. Leczenie takie zapewnia blokowanie ponad 80% receptorów GP IIb/IIIa, praktycznie ze zniesieniem agregacji płytek krwi. U chorych, u których planowany jest zabieg pierwotnej angioplastyki (percutaneous coronary intervention, PCI), zaleca się podanie leku w bolusie na 10-60 minut przed zabiegiem, a następnie wlew podtrzymujący przez 12 godzin. Ponowne podanie abciximabu jest przeciwwskazane, ze względu na jego właściwości immunogenne. W przypadku stosowania tirofibanu, pacjent początkowo otrzymuje wlew nasycający w dawce 0,4 mg/kg/min przez 30 min, następnie wlew dożylny w dawce 0,1 mg/kg/min. Okres leczenia powinien wynosić 48 godzin. Z badań PRISM-PLUS wynika, że tirofiban powinien być stosowany łącznie z heparyną niefrakcjonowaną bądź drobnocząsteczkową. Obecnie rejestrację FDA ze wskazaniami do leczenia OZW posiadają abciximab, tirofiban i eptifibatid. Kryteria zastosowania i optymalny dobór dawkowania inhibitora receptora GP IIb/IIIa ustalono na podstawie wyników dużych badań klinicznych. 26
Tabela 3: Badania kliniczne nad zastosowaniem inhibitorów receptora GP IIb/IIIa w leczeniu ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST
AKRONIM
LEK BADANY
PARAGON A
lamifiban + UFH
PARAGON B
lamifiban
PRISM
tirofiban vs UFH
PRISM-PLUS
tirofiban + UFH
PURSUIT
eptifibatid
TACTICS-TIMI
tirofiban
GUSTO IV ACS
abciximab
UFH – heparyna niefrakcjonowana
Według wytycznych ESC, leczenie inhibitorami receptora GP IIb/IIIa należy prowadzić u pacjentów z OZW bez uniesienia odcinka ST, jako uzupełnienie leczenia kwasem acetylosalicylowym i heparyną niefrakcjonowaną w grupie pacjentów troponinododatnich. Jeżeli pacjent planowany jest do procedur kardiologii interwencyjnej, to leczenie inhibitorem receptora GP IIb/IIIa powinno być rozpoczęte jeszcze przed zabiegiem i kontynuowane do 12 godzin dla abciximabu oraz do 24 godzin dla tirofibanu i eptifibatidu. Nie rozstrzygnięta pozostaje kwestia wyboru inhibitora receptora GP IIb/IIIa. Abciximab, jako nieswoisty inhibitor, posiada również zdolność blokowania receptorów witronektynowych oraz hamuje migrację leukocytów, w wyniku czego posiada większą zdolność zapobiegania rozwojowi restenozy. Z kolei swoiste inhibitory receptora GP IIb/IIIa, takie jak eptifibatid i tirofiban charakteryzują się krótszymi okresami półtrwania, co umożliwia szybsze podjęcie interwencji chirurgicznej w grupie pacjentów troponinododatnich, u których planuje się wykonanie wczesnej rewaskularyzacji. Obecna klasyfikacja ostrych zespołów wieńcowych ma charakter funkcjonalny i ma za zadanie jak najszybsze wdrożenie postępowania terapeutycznego ze względu na stratyfikację ryzyka. Właściwa ocena zagrożenia pacjenta z OZW pozwala na indywidualizację leczenia oraz wybór jego optymalnej strategii. Celem pozostaje stabilizacja blaszki miażdżycowej, którą możemy uzyskać w zależności od przebiegu rozwijającego się OZW, bądź zachowawczo, bądź metodami inwazyjnymi. Podsumowując można stwierdzić, że leczenie zachowawcze OZW bez uniesienia odcinka ST jest leczeniem z wyboru, aż do momentu ustalenia wskazań do leczenia inwazyjnego. 27
Zapamiętaj! 1 Obecny podział ostrych zespołów wieńcowych ma sprzyjać szybkiej kwalifikacji pacjentów do leczenia inwazyjnego. 2. Leczeniem z wyboru ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST jest strategia zachowawcza, do czasu ustalenia wskazań do leczenia inwazyjnego. 3. Leczenie zachowawcze ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST obejmuje: a) przywrócenie równowagi pomiędzy zapotrzebowaniem mięśnia sercowego na tlen, a jego podażą, b) zahamowanie tworzenia zakrzepu w obrębie niestabilnej blaszki miażdżycowej. 4. Do leków stabilizujących blaszkę miażdżycową należą: beta-adrenolityki, statyny oraz inhibitory konwertazy. 5. Leczenie przeciwzakrzepowe ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST wymaga łączenia kwasu acetylosalicylowego, tienopirydyny i heparyny drobnocząsteczkowej. 6. Stosowanie fibrynolizy w leczeniu ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST jest przeciwwskazane. 7. Stosowanie inhibitorów receptora GP IIb/IIIa w leczeniu ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST jest przeciwwskazane, jeśli nie planujemy PTCA. Warto przeczytać: E. Braunwald, D.P. Zipes, P. Libby: Heart Disease – A Textbook of Cardiovascular Medicine (6th edition). W. B. Saunders Company. Philadelphia, London, New York, St. Louis, Sydney, Toronto. 2001. L. Giec: Choroba niedokrwienna serca. PZWL, 1996. Guidelines 2000 for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care. Circulation, 2000; 102. G. Opolski: Leczenie trombolityczne w świeżym zawale serca. a-medica press. Bielsko-Biała, 1994. G. Opolski, K.J. Filipiak, L. Poloński (red.): Ostre zespoły wieńcowe. Urban i Partner, Wrocław 2002. 28
L. Poloński, R. Wojnicz: Ostry zawał serca 2001 – leczenie trombolityczne czy pierwotna angioplastyka? Kardiologia Polska 2002: 56, 445. Polskie Towarzystwo Kardiologiczne: Standardy Postępowania w Chorobach Układu Krążenia. Kardiologia Polska 1997; XLVI, (Suplement). E. Rapaport: Wytyczne leczenia ostrych zespołów wieńcowych. Kardiologia Po Dyplomie 2002; 1: 34. Task Force Report: Management of acute coronary syndromes: acute coronary syndromes without persistent ST segment elevation. Recommendations of the Task Force of the European Society of Cardiology. Eur Heart J 2000; 21: 1406-32. E. Topol: Textbook of Interventional Cardiology (4th edition). Saunders, 2002. 1999 Update: ACC/AHA Guidelines for the management of patients with acute myocardial infarction: Executive summary and recommendations: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Committee on Management of Acute Myocardial Infarction). Circulation 1999; 100: 1016.
29
III.
OSTRE ZESPOŁY WIEŃCOWE BEZ UNIESIENIA ODCINKA ST – PREFERUJEMY LECZENIE INTERWENCYJNE Jacek Sawicki, Włodzimierz Gierlak, Marek Kuch
Leczenie interwencyjne ostrego zespołu wieńcowego (OZW) bez uniesienia odcinka ST budzi znacznie więcej kontrowersji w chwili obecnej, niż leczenie interwencyjne ostrego zawału serca, czyli OZW z uniesieniem odcinka ST. Ścierają się ze sobą zwolennicy dwóch przeciwstawnych poglądów. Zwolennicy wczesnej strategii inwazyjnej uważają, iż u każdego chorego z rozpoznaniem OZW należy dążyć do jak najszybszego wykonania koronarografii, a następnie leczenia interwencyjnego – angioplastyki wieńcowej z ewentualną implantacją stentu (percutaneous coronary intervention, PCI) lub w wybranych przypadkach pomostowania aortalno-wieńcowego (coronary artery bypass graft, CABG). Pogląd swój opierają na stwierdzeniu, iż jest to najbardziej skuteczna metoda leczenia. Ponadto zwolennicy wczesnej strategii inwazyjnej uważają, iż ryzyko nawrotu OZW w czasie pierwszych kilku miesięcy u tych chorych jest wysokie, zatem i tak trzeba będzie wykonać u nich koronarografię i leczenie zabiegowe – PCI lub CABG. Dlaczego nie zrobić tego podczas pierwszego epizodu OZW? Zwolennicy strategii zachowawczej uważają, że początkowo należy wszystkich pacjentów leczyć farmakologicznie, a ewentualne leczenie inwazyjne zarezerwować dla chorych z nawracającym niedokrwieniem (ponowne wystąpienie bólów w klatce piersiowej lub pojawienie się zmian niedokrwiennych w EKG). Swoją opinię opierają na spostrzeżeniu, iż chorzy z OZW stanowią bardzo zróżnicowaną grupę, zarówno pod względem przebiegu klinicznego obecnego epizodu, jak i ryzyka wystąpienia zgonu, zawału serca czy nawrotu niedokrwienia w najbliższych kilku tygodniach, czy miesiącach. Nie bez znaczenia jest również fakt, iż wśród chorych klasyfikowanych pierwotnie jako chorzy z OZW znajduje się pewien odsetek pacjentów bez ostrego niedokrwienia, czy wręcz bez choroby wieńcowej. Zatem wykonywanie u wszystkich chorych z pierwotnym rozpoznaniem OZW rutynowo koronarografii jest niecelowe. OCENA ROKOWANIA U CHORYCH Z OSTRYM ZESPOŁEM WIEŃCOWYM Z powodu wspomnianej powyżej dużej różnorodności objawów i rokowania w OZW, sprawą bardzo istotną jest prawidłowa ocena ciężkości choroby. W 1989 roku Braunwald wprowadził klasyfikację niestabilnej dusznicy bo30
lesnej opartą na wywiadach, obecności lub braku zmian w elektrokardiogramie oraz intensywności leczenia przeciwniedokrwiennego; przedstawia ją tabela 1. Tabela 1: Klasyfikacja niestabilnej dusznicy bolesnej wg Braunwalda
OKOLICZNOŚCI KLINICZNE A
B
C
rozwija się w obecności choroby pozasercowej, która nasila niedokrwienie mięśnia sercowego (DB wtórna)
rozwija siępod nieobecność choroby pozasercowej (DB pierwotna)
rozwija się w ciągu 2 tyg. od świeżego zawału (DB pozawałowa)
I
Średnio ciężka DB lub narastająca bez bólu spoczynkowego
IA
IB
IC
II
DB spoczynkowa w ciągu miesiąca, bez ostatnich 48 h (DB podostra)
IIA
IIB
IIC
DB spoczynkowa III w ciągu 48 h (DB ostra)
IIIA
IIIB
IIIC
CIĘŻKOŚĆ
DB – dusznica bolesna
W roku 2000 Braunwald unowocześnił tę klasyfikację poprzez uwzględnienie w niej roli oznaczeń sercowych troponin. W tym samym roku ukazały się amerykańskie wytyczne dotyczące rozpoznawania i leczenia niestabilnej dusznicy bolesnej/zawału serca bez uniesienia odcinka ST. Bardzo ważną sprawą jest przeprowadzenie właściwej stratyfikacji ryzyka wystąpienia zgonu, zawału serca czy nawrotu niedokrwienia. Ryzyko to jest określane jako niskie, umiarkowane bądź wysokie. W celu jego określenia można zastosować kryteria zawarte w amerykańskich wytycznych rozpoznawania i leczenia 31
niestabilnej dusznicy bolesnej/zawału serca bez uniesienia odcinka ST, które przedstawia tabela 2. Tabela 2: Stratyfikacja ryzyka w niestabilnej dusznicy bolesnej
• wiek >65lat; • cukrzyca; WYWIAD
• dusznica pozawałowa; • choroba tętnic obwodowych; • choroba naczyń mózgowych; • II lub III klasa NDB wg Braunwalda;
STAN KLINICZNY
• klasa B NDB wg Braunwalda; • niewydolność serca/hipotonia; • nowa zmiana odc. ST ³ 0,05 mV;
EKG
• nowa inwersja załamka T ³ 0,3 mV; • blok lewej odnogi pęczka Hisa;
MARKERY SERCOWE ANGIOGRAM
• podwyższone stężenie troponiny T lub I lub CPK-MB; • podwyższone stężenie CRP; • obecność skrzepliny w świetle tętnicy.
I tak, chorzy z cukrzycą mają ryzyko wystąpienia powikłań ze strony układu sercowo-naczyniowego o 50% wyższe niż chorzy bez cukrzycy. Podobne zwiększenie ryzyka powoduje współistniejąca choroba naczyń obwodowych lub naczyń mózgowych. Inną grupę wysokiego ryzyka stanowią chorzy przyjmujący już kwas acetylosalicylowy. Określani są oni często, jako osoby oporne na kwas acetylosalicylowy, u nich ryzyko zgonu lub wystąpienia zawału serca jest także o 50% wyższe. Dodatkowym czynnikiem rokowniczym może być podwyższone stężenie CRP, szczególnie przy prawidłowych troponinach. Stratyfikacja ryzyka według kryteriów zawartych w amerykańskich wytycznych jest dość skomplikowana, ponieważ bierze się w niej pod uwagę znaczną liczbę różnych danych klinicznych. Stąd Antman zaproponował bardziej użyteczną klinicznie metodę oceny ryzyka w OZW. Określa się ją często jako skala Antmana lub skala TIMI. Na podstawie analizy wieloczynnikowej zidentyfikował on 7 niezależnych czynników rokowniczych w OZW. Należą do nich: 32
• wiek powyżej 65 lat; • obecność więcej niż 3 czynników ryzyka rozwoju choroby wieńcowej; • udokumentowana choroba wieńcowa we wcześniej wykonanej koronarografii; • obniżenie odcinka ST ³ 0,5 mm; • więcej niż 2 epizody dusznicy bolesnej w czasie ostatnich 24 godzin; • stosowanie kwasu acetylosalicylowego w ostatnich 7 dniach; • podwyższone wartości markerów uszkodzenia mięśnia sercowego. W razie obecności do 2 wymienionych czynników rokowniczych ryzyko określane jest jako małe, przy współistnieniu 3 do 5 jako umiarkowane, a 6-7 punktów w skali Antmana oznacza wysokie ryzyko. Różnica szans wystąpienia zgonu, zawału serca lub nawrotu niedokrwienia jest 10-krotna pomiędzy grupą małego a wysokiego ryzyka (4, 7% vs 40,9%).
Rycina 1: Skala ryzyka TIMI (TIMI 11B)
Zatem wszyscy pacjenci z grupy wysokiego ryzyka (być może także z grupy ryzyka umiarkowanego) powinni być poddani procedurom inwazyjnym. KORONAROGRAFIA I ANGIOPLASTYKA WIEŃCOWA W OSTRYM ZESPOLE WIEŃCOWYM Zasadniczym celem rewaskularyzacji w niestabilnej chorobie wieńcowej jest poprawa ukrwienia mięśnia sercowego i zapobieganie nawrotom jego 33
niedokrwienia, co pozwala uniknąć progresji choroby do zawału serca lub zgonu. Na podstawie licznych badań klinicznych u chorych z niestabilną chorobą wieńcową przeprowadzonych w ostatnich latach, ocenia się, że leczenie interwencyjne (PCI lub CABG) stosuje się u 14% do 53% chorych. Metodą rewaskularyzacji częściej stosowaną jest PCI. W nielicznych przypadkach używa się najnowszych technik, jak systemy zapobiegające zatorowości naczyń mikrokrążenia (angiojet), cewniki odsysające skrzeplinę ze światła tętnicy wieńcowej, czy wreszcie metody trombolizy wykorzystujące energię laserową. Zasadniczym celem zastosowania wymienionych technik jest uniknięcie niebezpieczeństwa zatorowości obwodowej fragmentami uruchomionej skrzepliny bądź blaszki miażdżycowej. To właśnie zatorowość obwodowa jest uznawana za główną przyczynę braku przepływu tkankowego pomimo przywrócenia pełnej drożności w tętnicy nasierdziowej, czyli zjawiska określanego mianem no reflow phenomenon. Brak przepływu tkankowego jest z kolei przyczyną złego wyniku końcowego zabiegu PCI. Wydaje się, iż w przypadku stwierdzenia w świetle tętnicy skrzepliny oraz w miarę stabilnego stanu chorego, bardziej właściwe jest odczekanie z interwencją i przygotowanie chorego do zabiegu agresywnym leczeniem przeciwkrzepliwym i przeciwpłytkowym. Koronarografia pozostaje ciągle niezbędnym narzędziem, jeśli chodzi o ocenę obecności i rozległości zmian miażdżycowych w tętnicach wieńcowych. Decyzje o wybraniu określonej metody rewaskularyzacji są podejmowane właśnie na podstawie angiogramów. Wykonanie koronarografii jest równie bezpieczne u chorych z niestabilną, jak i stabilną chorobą wieńcową. Jedynie chorzy niestabilni hemodynamicznie (obrzęk płuc, hipotonia lub wstrząs) wymagają specjalnego postępowania. W tych skrajnych sytuacjach zaleca się wykonanie koronarografii po zabezpieczeniu chorego wewnątrzaortalną kontrapulsacją, zmniejszenia do niezbędnego minimum liczby wstrzyknięć do tętnic wieńcowych oraz niewykonywanie wentrykulografii. Z badań TIMI IIIB i FRISC II wynika, że 30-38% chorych z OZW ma krytyczną zmianę miażdżycową w 1 tętnicy, a 44-59% chorych ma wielonaczyniową chorobę wieńcową. Od 14 do 19% chorych nie ma istotnych przewężeń w tętnicach wieńcowych, natomiast zwężenie głównego pnia lewej tętnicy wieńcowej ma 4-8% chorych. Niezwykle istotną sprawą w przypadku wielonaczyniowej choroby wieńcowej jest ustalenie, które zwężenie i w której tętnicy jest odpowiedzialne za obecny ostry epizod wieńcowy, co nierzadko bywa trudne i wymaga bardzo dużego doświadczenia w ocenie koronarogramów. Zwężenie ekscentryczne, o nieregularnych zarysach, z obecnością owrzodzenia oraz ubytki wypełnienia lub przejaśnienia mogą nasuwać po34
dejrzenie obecności skrzepliny w świetle tętnicy i są markerami wysokiego ryzyka. Inne cechy, takie jak znaczna krętość przebiegu naczynia, obecność zwapnień w ścianach tętnic oraz zwężeń na obwodzie, mogą wykluczać możliwość wykonania PCI. Rezultaty PCI wykonywanych w latach 80. i do połowy lat 90. w OZW były mniej korzystne, niż te uzyskiwane w stabilnej chorobie wieńcowej. Angioplastyka balonowa może indukować uszkodzenie blaszki miażdżycowej i nasilać trombogenezę, co może prowadzić do narastania skrzepliny w świetle tętnicy wieńcowej oraz do pełnego jej zamknięcia. Taka sytuacja ma miejsce w ostrym zawale serca z uniesieniem odcinka ST. Właśnie ostry zawał serca był głównym powikłaniem zabiegów angioplastyki balonowej wykonywanych u chorych z OZW. Zagrożenie wzmożoną trombogenezą zostało przezwyciężone poprzez szerokie stosowanie stentów w czasie zabiegów angioplastyki w OZW, a ostatnio także poprzez wprowadzenie inhibitorów receptorów płytkowych GP IIb/IIIa. I tak, częstość zawałów serca związanych z zabiegiem PCI spadła o połowę, z 10 do 5%. Sama śmiertelność związana z wykonaniem PCI w OZW jest niska. Wprowadzenie stentów w powikłanych angioplastykach wieńcowych zminimalizowało konieczność pilnych operacji na tętnicach wieńcowych. Implantacja stentów jest metodą bezpieczną. Umożliwia mechaniczną stabilizację blaszki miażdżycowej, ma to szczególne znaczenie w przypadku rozwarstwienia błony wewnętrznej. Potwierdzeniem tego jest fakt, iż największe korzyści ze stentowania odnoszą chorzy z grupy wysokiego ryzyka. Bardzo ważną sprawą jest podkreślenie, że znaczną redukcję powikłań związanych z wykonaniem PCI, udało się uzyskać poprzez wdrożenie tuż przed i kontynuowanie po procedurze inwazyjnej leczenia inhibitorami receptora GP IIb/IIIa. Dzięki takiemu skojarzonemu leczeniu uzyskuje się najlepsze rezultaty w okresie szpitalnym, które utrzymują się również w obserwacji przedłużonej do 6 czy 12 miesięcy. Lekiem najbardziej polecanym jest abciximab. Zaleca się, aby lek stosować bezpośrednio przed zabiegiem i kontynuować go do 12 godzin po zabiegu PCI. Leczenie pozostałymi inhibitorami GP IIb/IIIa (tirofiban, eptifibatide) należy przedłużyć do 24 godzin po zabiegu PCI. Różnice w czasie trwania terapii poszczególnymi preparatami z grupy inhibitorów płytkowych receptorów GP IIb/IIIa, wynikają ze znacznych różnic we właściwościach farmakokinetycznych i farmakodynamicznych. Abciximab jest fragmentem Fab humanizowanego przeciwciała mysiego i cechuje się krótkim okresem półtrwania w osoczu (poniżej 10 minut), ale bardzo silnym powinowactwem do receptora płytkowego. W efekcie, zablokowanie receptora może trwać nawet kilka tygodni. Po zakończeniu wlewu dożylnego leku agregacja płytek wraca stopniowo do normy w ciągu 24-48 godz. Zatem wlew abciximabu może trwać krócej. Eptifibatide jest pierścienio35
wym heptapeptydem, natomiast tirofiban jest związkiem niepeptydowym. Okres półtrwania obu leków wynosi 2-3 godziny i są one bardzo swoistymi inhibitorami receptorów GP IIb/IIIa. Efekt działania eptifibatidu zanika po 4 godzinach, a tirofibanu po 8 godzinach od zakończenia wlewu, dlatego zaleca się dłuższe stosowanie wymienionych preparatów. W chwili obecnej uważa się, że obecność cukrzycy bezwzględnie wymaga połączenia PCI z leczeniem inhibitorami GP IIb/IIIa. Dalszą niezwykle ważną sprawą jest kontynuowanie leczenia przeciwpłytkowego kwasem acetylosalicylowym i tiklopidyną lub kwasem acetylosalicylowym i klopidogrelem przez co najmniej 9 miesięcy po ostrym epizodzie wieńcowym leczonym interwencyjnie. Obecnie po wynikach badania CURE preferowanym lekiem jest klopidogrel. Chorych ze zmianą w jednej tętnicy zwykle kwalifikuje się do angioplastyki wieńcowej połączonej z implantacją stentu i ostatnio coraz częściej z podaniem inhibitora receptora płytkowego GP IIb/IIIa. Chorych z chorobą dwunaczyniową lub trójnaczyniową, ale ze zmianami nadającymi się do angioplastyki i założenia stentu, można kwalifikować do PCI. Analiza badań klinicznych BARI i CABRI oceniająca podgrupy chorych z niestabilną chorobą wieńcową wykazała, że skuteczność zabiegów PCI jest podobna do rezultatów uzyskiwanych przy zastosowaniu pomostowania aortalno-wieńcowego. Jedyną różnicą na korzyść CABG była mniejsza liczba ponownych zabiegów rewaskularyzacyjnych w obserwacji odległej. Identyczne efekty uzyskano w najnowszym badaniu poświęconym temu zagadnieniu, w badaniu ARTS. OPERACYJNE LECZENIE OSTREGO ZESPOŁU WIEŃCOWEGO Generalnie uważa się, że w przypadku zwężenia pnia lewej tętnicy wieńcowej oraz choroby trójnaczyniowej, szczególnie przy współistniejącej dysfunkcji skurczowej lewej komory, polecane jest leczenie operacyjne. Wyjątek mogą stanowić chorzy ze współistniejącymi ciężkimi chorobami innych narządów i układów, które mogą stanowić przeciwwskazanie do CABG. Zaleca się, aby (o ile to możliwe) zabiegi były wykonywane bez użycia krążenia pozaustrojowego oraz metodami małoinwazyjnymi (z dostępu przez minitorakotomię). Obecnie nowoczesne techniki operacyjne powodują, że śmiertelność operacyjna jest mała (4,7%), akceptowalna jest również częstość zawałów pooperacyjnych (9,6%). Śmiertelność oraz powikłania pooperacyjne są częstsze wśród chorych z ciężką dusznicą niestabilną (III klasa wg Braunwalda) oraz u chorych operowanych z powodu dusznicy pozawałowej w okresie poniżej 7 dni od dokonania się zawału. Optymizmem może napawać fakt, iż 36
w najświeższym badaniu FRISC II pilne leczenie operacyjne związane było z bardzo niską śmiertelnością (2,1%), pomimo iż większość operacji wykonano u chorych ze zwężeniem pnia lewej tętnicy wieńcowej lub z wielonaczyniową chorobą wieńcową oraz wcześnie (poniżej 7 dni) po zawale serca. Istotnym czynnikiem, który przemawia za wyborem leczenia operacyjnego jest współistnienie cukrzycy. Warto na koniec wspomnieć, że u najciężej chorych, z najbardziej zaawansowanymi zmianami miażdżycowymi w tętnicach wieńcowych, coraz częściej stosowane jest leczenie etapowe. Polega ono na wykonaniu PCI w tętnicy odpowiedzialnej za aktualny OZW (culprit artery), a następnie po ustabilizowaniu chorego wykonuje się rewaskularyzację pozostałych zwężeń metodą operacyjną. PORÓWNANIE WYNIKÓW LECZENIA INWAZYJNEGO OSTRYCH ZESPOŁÓW WIEŃCOWYCH Z LECZENIEM ZACHOWAWCZYM Dwie wcześniejsze duże próby kliniczne oceniające skuteczność wczesnego leczenia inwazyjnego w OZW nie wykazały jego przewagi nad terapią zachowawczą. Były to badania TIMI IIIB i VANQWISH. Wykazano w nich większą śmiertelność i większą częstość zawałów serca w okresie szpitalnym, co wiąże się z wykonywanymi procedurami, w szczególności CABG, i określa się mianem wczesnego ryzyka (early hazard). Poza tym dość znaczna grupa chorych pierwotnie zakwalifikowana do leczenia zachowawczego była, z uwagi na nawracające niedokrwienie, poddana leczeniu inwazyjnemu. Pierwszym ważnym badaniem, w którym wykazano przewagę wczesnej strategii inwazyjnej nad strategią pierwotnie zachowawczą było badanie FRISC II. W grupie leczonej inwazyjnie stwierdzono statystycznie znamienne zmniejszenie częstości występowania głównego punktu końcowego (zgon lub zawał serca w ciągu 6 miesięcy obserwacji) do 9,4%. W grupie leczonej zachowawczo współczynnik ten wyniósł 12,1% (p=0,031). Natomiast częstość nawrotów dusznicy bolesnej i ponownych hospitalizacji zmniejszyła się o 50%. Największe korzyści odnieśli chorzy z grupy wysokiego ryzyka, ponadto warte podkreślenia jest, iż 30-dniowa śmiertelność u chorych poddanych CABG wyniosła 2%. Kolejnym badaniem, które wykazało przewagę wczesnej strategii inwazyjnej było badanie TACTICS-TIMI 18. Różniło się ono od poprzedniego tym, że wszyscy chorzy otrzymali dożylny wlew tirofibanu, niezależnie od tego, czy byli losowo przydzieleni do leczenia zachowawczego, czy do leczenia inwazyjnego. Ponadto koronarografię w grupie leczenia inwazyjnego wykonywano pomiędzy 4 a 48 godziną (średnio po 24 godzinach). Częstość występowania złożonego punktu końcowego (zgon, zawał serca, hospitalizacja z powodu niestabilnej choroby wieńcowej) w ciągu
37
6 miesięcy obserwacji wyniosła 15,9% w grupie leczonej inwazyjnie i 19,4% w grupie leczonej zachowawczo (p=0,025). W ocenie tego badania podkreśla się fakt stosowania u wszystkich chorych tirofibanu, co mogło zwiększyć korzystne efekty procedur inwazyjnych. Zwraca się także uwagę, że chorzy z grupy wysokiego ryzyka powinni mieć wykonane cewnikowanie serca natychmiast, natomiast u chorych z ryzykiem umiarkowanym można koronarografię i leczenie interwencyjne odłożyć o kilka dni. Zapamiętaj! 1. Chorzy z OZW stanowią bardzo zróżnicowaną grupę pod względem zagrożenia zgonem lub wystąpienia zawału serca. Leczenie inwazyjne zalecane jest we wszystkich przypadkach OZW o wysokim ryzyku wystąpienia zgonu bądź zawału serca. Powinno ono być wykonane w ciągu pierwszych 48 godzin hospitalizacji. 2. Chorzy z OZW o umiarkowanym ryzyku także odnoszą korzyści z wczesnego leczenia inwazyjnego, ale może ono być odroczone o kilka dni. 3. W przypadkach OZW o niskim ryzyku, zalecane jest pierwotnie postępowanie zachowawcze, a po opanowaniu objawów celowe jest wykonanie nieinwazyjnych badań (test wysiłkowy, echokardiogram) określających dalsze ryzyko wystąpienia zgonu, zawału serca czy nawrotu niestabilnej choroby wieńcowej. 4. Najczęściej wykonywaną procedurą jest balonowa angioplastyka wieńcowa często połączona ze stentowaniem, a ostatnio z podaniem inhibitora receptora płytkowego GP IIb/IIIa. Takie skojarzone leczenie jest skuteczne, bezpieczne i daje największe korzyści w stosunku do leczenia zachowawczego. 5. W wybranych przypadkach wykonywane jest pilne leczenie operacyjne, dotyczy to chorych ze zwężeniem pnia lewej tętnicy wieńcowej oraz wielonaczyniową chorobą wieńcową, szczególnie gdy towarzyszy jej dysfunkcja skurczowa lewej komory. Warto przeczytać: E. Braunwald, D.P. Zipes, P. Libby: Heart Disease – A Textbook of Cardiovascular Medicine (6th edition). W.B. Saunders Company. Philadelphia, London, New York, St. Louis, Sydney, Toronto. 2001.
38
L. Giec: Choroba niedokrwienna serca. PZWL, 1996. Guidelines 2000 for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care. Circulation, 2000; 102. G. Opolski: Leczenie trombolityczne w świeżym zawale serca. a-medica press. Bielsko-Biała, 1994. G. Opolski, K.J. Filipiak, L. Poloński (red.): Ostre zespoły wieńcowe. Urban i Partner, Wrocław 2002. L. Poloński, R. Wojnicz: Ostry zawał serca 2001 – leczenie trombolityczne czy pierwotna angioplastyka? Kardiologia Polska 2002: 56, 445. Polskie Towarzystwo Kardiologiczne: Standardy Postępowania w Chorobach Układu Krążenia. Kardiologia Polska 1997; XLVI, (Suplement). E. Rapaport: Wytyczne leczenia ostrych zespołów wieńcowych. Kardiologia Po Dyplomie 2002; 1: 34. Task Force Report: Management of acute coronary syndromes: acute coronary syndromes without persistent ST segment elevation. Recommendations of the Task Force of the European Society of Cardiology. Eur Heart J 2000; 21: 1406-32. E. Topol: Textbook of Interventional Cardiology (4th edition). Saunders, 2002. 1999 Update: ACC/AHA Guidelines for the management of patients with acute myocardial infarction: Executive summary and recommendations: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Committee on Management of Acute Myocardial Infarction). Circulation 1999; 100: 1016.
39
IV.
OSTRE ZESPOŁY WIEŃCOWE Z UNIESIENIEM ODCINKA ST – LECZENIE FIBRYNOLITYCZNE Marek Kuch, Marek Chmielewski, Włodzimierz Gierlak
Ostre zespoły wieńcowe z uniesieniem odcinka ST, jakkolwiek nie są synonimem ostrego zawału serca, to jednak w praktyce klinicznej są utożsamiane z rodzącym się ostrym zawałem serca, co automatycznie niesie ze sobą określone implikacje terapeutyczne. Stąd też rozdziały poświęcone współczesnemu leczeniu ostrych zespołów wieńcowych z uniesieniem odcinka ST dotyczyć będą leczenia ostrej fazy tworzącego się zawału serca. Ostry zawał serca, ze względu na towarzyszącą mu bardzo wysoką śmiertelność, pozostaje niezmiennie głównym problemem kardiologicznym krajów cywilizowanych. Mimo wdrażania nowych metod leczniczych i środków farmakologicznych o coraz silniejszym działaniu, wyniki leczenia są dalekie od zadowalających. Roczna śmiertelność w ostrym zawale serca pozostaje wysoka, dochodząc w Polsce do 40%. Przeważającą część stanowi śmiertelność związana z ostrą fazą zawału, przy czym większość to zgony w okresie przedszpitalnym, w pierwszej godzinie od początku objawów (ryc. 1). Problemem podstawowym jest więc maksymalne skrócenie czasu od wystąpienia objawów, a więc na ogół od początku bólu zawałowego, do momentu uzyskania reperfuzji w zamkniętej tętnicy wieńcowej. Czas ten jest jednak nadal zbyt długi, a skuteczność leczenia ostrego zawału serca zależna jest, przede wszystkim, od jak najszybszego wdrożenia leczenia specjalistycznego. Należy przy tym podkreślić, że leczeniem przyczynowym zawału serca jest przywrócenie co najmniej pierwotnej, a więc sprzed ostrego zamknięcia, drożności naczynia wieńcowego i powrót w nim przepływu krwi w jak najkrótszym czasie. Czasu jest natomiast bardzo niewiele. Martwica mięśnia sercowego rozpoczyna się już po 20 minutach od chwili całkowitego zamknięcia tętnicy wieńcowej. U większości chorych po trzech godzinach od początku bólu zawałowego nie jesteśmy już w stanie całkowicie zapobiec martwicy mięśnia sercowego. Stąd też coraz częściej mówi się o tak zwanej złotej godzinie, a więc pierwszej godzinie od chwili wystąpienia bólu zawałowego, w której zmniejszenie śmiertelności jest największe, a zagrożenie zgonem jest z kolei najwyższe (ryc. 1). Patrząc na krzywą sporządzoną przez Lincoffa i wsp., pokazującą zmniejszenie śmiertelności w zależności od momentu wdrożenia leczenia, stwierdzamy, że w pierwszej godzinie można zmniejszyć śmiertelność chorych z ostrym zawałem serca aż o połowę. Tak dużej redukcji śmiertelności nie można już osiągnąć w żadnym z etapów późniejszych. Kolejne dwie upływające godziny, to dramatycznie zmniejszająca
40
się skuteczność interwencji medycznych, aż do mniej więcej 3 godziny od początku bólu zawałowego, kiedy to czas „zwalnia” tworząc pewne plateau na poziomie 25% redukcji śmiertelności. Od około 9 godziny czas ponownie „przyspiesza” i nasze możliwości terapeutyczne ulegają dalszemu znacznemu ograniczeniu (ryc. 2). Dlatego tak ważne jest, aby leczenie ostrego zawału serca rozpocząć jak najwcześniej od pojawienia się bólu.
Rycina 1: Roczna śmiertelność w ostrym zawale serca
Rycina 2: Zmniejszenie śmiertelności w kolejnych godzinach od wystąpienia bólu zawałowego
41
Patrząc na cele leczenia ostrego zawału serca warto pamiętać, że oprócz pierwszoplanowego, jakim jest ograniczenie śmiertelności, są również cele drugoplanowe. Do nich należy ograniczenie strefy zawału oraz zmniejszenie częstości występowania przewlekłej niewydolności serca, co jest efektem zauważalnym na ogół po miesiącach lub nawet latach od wystąpienia zawału serca. Należy również pamiętać, że rozpoczęcie leczenia nie jest równoznaczne z uzyskaniem skutecznego udrożnienia zamkniętej tętnicy wieńcowej. Stąd też ostatnie dwie dekady poprzedniego tysiąclecia to gwałtowne poszukiwania metod, które mogą zapewnić jak najszybszą reperfuzję mięśnia sercowego. O ile lata osiemdziesiąte i początek lat dziewięćdziesiątych należał do leczenia farmakologicznego, to koniec ubiegłego stulecia został zdominowany przez myśl wykonywania angioplastyki tętnic wieńcowych, jako zabiegu pierwotnego w ostrym zawale serca. Każda ze wspomnianych metod uzyskiwania reperfuzji ma swoje zalety i wady. Stąd też w przyszłości obydwa sposoby leczenia mają szansę być metodami uzupełniającymi się. Czynione są już pierwsze próby łączenia obydwu sposobów leczenia dla maksymalnego skrócenia czasu od początku zawału do uzyskania reperfuzji. Na dzień dzisiejszy jednak nadal są one przede wszystkim traktowane jako alternatywne metody leczenia ostrego zawału serca. Mamy więc aktualnie dwie strategie postępowania w ostrym zawale serca: inwazyjną (czyli pierwotną przezskórną angioplastykę wieńcową, PCI) oraz zachowawczą (czyli farmakologiczną przy użyciu leków fibrynolitycznych podawanych dożylnie). Współcześnie, strategia farmakologiczna jest niewątpliwie nadal częściej stosowana od strategii inwazyjnej, jakkolwiek należy podkreślić bardzo dynamiczny rozwój PCI i duże nadzieje, które są w niej pokładane. Wprowadzenie leczenia fibrynolitycznego (streptokinaza) w ostrym zawale serca spowodowało obniżenie śmiertelności z 12-13% do 8%. Stosując leki fibrynolityczne kolejnych generacji (nowe pochodne natywnego tkankowego aktywatora plazminogenu) i wprowadzając już pewną strategię postępowania farmakologicznego, obejmującą leczenie fibrynolityczne wraz z heparynami i lekami przeciwpłytkowymi, uzyskano dalsze obniżenie śmiertelności. W badaniu GUSTO-1 obniżono śmiertelność do 6,3%, w badaniu GUSTO-5 – poniżej 6,0%, dochodząc do – jak się wydaje bardzo wyśrubowanej dla tej metody leczenia – wartości 5,4% w badaniu ASSENT-3 (ryc. 3). Wydaje się jednak, że era porównywania ze sobą różnych leków fibrynolitycznych, jak również strategii leczenia farmakologicznego ma się już ku 42
Rycina 3: Wybrane wieloośrodkowe badania międzynarodowe ilustrujące postęp w zmniejszaniu śmiertelności w ostrym zawale serca
końcowi. Przeprowadzone dotychczas liczne badania porównawcze pozostawiły w praktyce klinicznej dwie grupy leków fibrynolitycznych, które obecnie nie tyle powinny ze sobą konkurować, co raczej wzajemnie się uzupełniać (tab. 1). Pierwszą z grup, która nie ulega już właściwie dalszemu rozwojowi, stanowi jeden lek pierwszej generacji – streptokinaza, podawana w pojedynczej, stałej dawce 1,5 miliona jednostek w 60-minutowym wlewie dożylnym. Drugą jest natomiast wielolekowa i nadal stale udoskonalana grupa oparta na natywnym, występującym w ludzkim organizmie, tkankowym aktywatorze plazminogenu. Sposób podawania jest zależny od preparatu, jakkolwiek kierunek rozwoju tej grupy lekowej ewoluuje ku rezygnacji ze Tabela 1: Leczenie fibrynolityczne w ostrym zawale serca – uzupełniające się wskazania dla różnych grup lekowych
STREPTOKINAZA (SK)
„RODZINA” t-PA
0 – (6) 12 h
0 – (3) 6 h
mały
duży
ściana dolna i/lub tylna
ściana przednia lub przednia i boczna
starsi (>60-65 r.ż.)
młodsi (<60-65 r.ż.)
uprzednie leczenie SK
nie
tak
koszt jednej dawki
mniejszy
większy (o rząd wielkości)
czas od początku bólu obszar zawału lokalizacja zawału wiek pacjentów
43
stałego wlewu na rzecz dwóch, a jeszcze lepiej – jednego wstrzyknięcia (bolusa) dożylnego. Aktualne standardy postępowania w ostrym zawale serca przyjmują jednoznacznie, że wszystkich chorych z bólem zawałowym trwającym do 12 godzin i nie mających przeciwwskazań, należy leczyć fibrynolitycznie (w przypadku leczenia zachowawczego) (tab. 2, 3). Warto w tym miejscu zauważyć, że znaczna część przeciwwskazań do terapii fibrynolitycznej i przeciwzakrzepowej ma charakter względny (ciężkie choroby nerek lub dróg moczowych, wątroby, płuc, kaniulacja dużych naczyń żylnych), bądź też granica nieprawidłowych wartości parametrów klinicznych jest trudna do ustalenia (nadciśnienie tętnicze znacznego stopnia, górna granica wieku pacjentów poddawanych fibrynolizie) i należy je rozpatrywać w zależności od stanu chorego oraz wielkości i czasu dokonania się zawału. Wiemy również, że chociaż leki fibrynolityczne same w sobie mogą powodować spadki ciśnienia tętniczego, w rzadkich przypadkach do wstrząsu włącznie, to właśnie we wstrząsie kardiogennym korzyści z zastosowania leczenia fibrynolitycznego są statystycznie największe. Co więcej, leczenie fibrynolityczne oceniane globalnie zmniejsza ryzyko wystąpienia groźnych arytmii komorowych, asystolii i wstrząsu kardiogennego. Korzyści uzyskiwane przy zastosowaniu leczenia fibrynolitycznego są tym większe, im rozleglejszy jest zawał. Tabela 2: Przeciwwskazania bezwzględne do leczenia fibrynolitycznego i przeciwzakrzepowego
PRZECIWWSKAZANIA BEZWZGLĘDNE • poważny uraz, operacja chirurgiczna, uraz głowy (do 6 tygodni); • objawy świadczące o świeżym krawieniu; • przebyty udar mózgowy, krwawienie wewnątrzczaszkowe, przemijające niedokrwienie centralnego układu nerwowego (do 6 miesięcy); • zaburzenia krzepnięcia krwi, skaza krwotoczna, trombocytopenia; • przewlekła choroba wątroby z nadciśnieniem wrotnym; • czynna choroba wrzodowa (do 3 miesięcy od stwierdzenia świeżej niszy wrzodowej); • alergia (streptokinaza, APSAC); • wcześniejsze leczenie streptokinazą lub APSAC (do 6 miesięcy); • ciąża.
44
Tabela 3: Przeciwwskazania względne do leczenia fibrynolitycznego i przeciwzakrzepowego
PRZECIWWSKAZANIA WZGLĘDNE • choroby organiczne o zwiększonym ryzyku krwawienia lub zatorowości; • choroba płuc z wytwarzaniem jam w miąższu płucnym (np. gruźlica) lub ciężkie zapalenie oskrzeli z krwiopluciem; • źle kontrolowane nadciśnienie tętnicze, ciśnienie skurczowe >200 mm Hg lub rozkurczowe >110 mm Hg; • nakłucie tętnicy w miejscu niemożliwym do ucisku (do 14 dni); • zabiegi reanimacyjne; • choroby centralnego układu nerwowego (padaczka, bóle głowy i zaburzenia widzenia niewiadomego pochodzenia); • retinopatia proliferacyjna; • ekstrakcja zęba (do 14 dni); • menstruacja lub laktacja; • przebyta infekcja paciorkowcowa (streptokinaza). Liczne przeprowadzone badania porównawcze pozwalają na sformułowanie pewnych ogólnych zasad dotyczących leczenia fibrynolitycznego. Tkankowy aktywator plazminogenu jest lekiem silniejszym, działającym krócej i bardziej dynamicznie od streptokinazy, co jednak okupione jest większą liczbą powikłań. Można więc dokonać indywidualizacji wskazań dla każdej z tych dwóch grup lekowych, opierając się na zasadzie komplementarności (tab. 1). Pacjenci młodsi, a więc potencjalnie mniej narażeni na powikłania krwotoczne, z rozległymi zawałami, głównie ściany przedniej oraz przedniej i bocznej, a także zgłaszający się do szpitala w pierwszych 3-6 godzinach bólu zawałowego są raczej kandydatami do podania tkankowego aktywatora plazminogenu. Osoby leczone w przeszłości streptokinazą, ze względu na możliwość reakcji alergicznych (do wstrząsu anafilaktycznego włącznie), bądź też całkowitego braku działania fibrynolitycznego, powinny mieć zastosowany tkankowy aktywator plazminogenu przy konieczności kolejnego leczenia fibrynolitycznego. Pozostałe osoby byłyby kandydatami do zastosowania streptokinazy. Wraz z niewątpliwymi sukcesami w zmniejszaniu śmiertelności w ostrym zawale serca, pojawiły się również niedoskonałości i objawy niepożądane leczenia fibrynolitycznego. Coraz bardziej intensywne leczenie farmakologiczne, zwłaszcza przy użyciu silniejszych leków fibrynolitycznych, spowodowało
45
jednoczesny wzrost groźnych dla życia powikłań: krwawień systemowych (0,9-1,0%) oraz wewnątrzczaszkowych krwotocznych udarów mózgu (1,041,39%). Za czynniki ryzyka powikłań krwotocznych uważa się: płeć żeńską, niską masę ciała, nadciśnienie tętnicze, starszy wiek, obniżone stężenie fibrynogenu, przedłużony czas krwawienia. Stałe podnoszenie górnej granicy wieku osób kwalifikowanych do leczenia, zwiększyło jednocześnie procentowo grupę chorych z przeciwwskazaniami do fibrynolizy (według niektórych autorów nawet do 15% chorych, którzy mogliby być poddani temu leczeniu). Inne powikłania leczenia fibrynolitycznego są znacznie rzadsze, na uwagę zasługuje możliwość wystąpienia reakcji alergicznych oraz spadków ciśnienia tętniczego po streptokinazie. Badania inwazyjne pokazały ponadto niesatysfakcjonującą skuteczność leczenia fibrynolitycznego. Reperfuzję po zastosowaniu tkankowego aktywatora plazminogenu, ocenianą koronarograficznie w 90 minucie od rozpoczęcia wlewu, osiąga się w około 70%, przy czym utrzymanie zadowalającej drożności wieńcowej (jedynie przepływ TIMI 3) jest realne maksymalnie w około 50%. Wyniki uzyskiwane dla streptokinazy są znacznie gorsze – przepływ TIMI 3 w momencie wypisu ze szpitala obecny jest u 25-30% leczonych chorych. W wielu przypadkach otwarcie tętnicy wieńcowej jest niepełne, gdyż leki są w stanie rozpuścić jedynie skrzeplinę zamykającą światło naczynia. Skutkuje to bardzo często koniecznością wykonywania w późniejszym okresie zawału wtórnych zabiegów angioplastyki wieńcowej, pomimo skutecznej fibrynolizy. U niektórych chorych leki fibrynolityczne w ogóle nie działają, gdyż zamknięcie światła naczynia spowodowane jest całkowicie przez blaszkę miażdżycową, co tłumaczy część obserwowanych niepowodzeń, mimo zastosowania leczenia już w pierwszych godzinach zawału serca. Niemniej ważnym od uzyskania reperfuzji celem w leczeniu ostrego zawału serca jest utrzymanie drożności tętnicy wieńcowej. W badaniu GUSTO-1 najskuteczniejszą strategią okazało się zastosowanie silnego leku fibrynolitycznego, jakim był tkankowy aktywator plazminogenu, wspomaganego przez leczenie niefrakcjonowaną heparyną podawaną dożylnie. Od tego momentu można przyjąć, że termin „strategia postępowania” w ostrym zawale serca oznaczać powinna farmakologiczne lub mechaniczne (w tym stenty) udrożnienie naczynia oraz farmakologiczne utrzymanie jego drożności. Leki stosowane w tym celu można podzielić na dwie grupy, które pierwotnie były sobie przeciwstawiane, a obecnie stanowią nierozłączną całość (ryc. 4). Pierwszą stanowią leki wpływające przede wszystkim pośrednio, bądź bezpośrednio na czynniki krzepnięcia krwi (antytrombinowe), drugą natomiast leki przede wszystkim przeciwpłytkowe. Wśród leków grupy pierwszej prak-
46
Rycina 4: Farmakologiczne leczenie podtrzymujące drożność tętnicy wieńcowej po reperfuzji
tyczne znaczenie mają heparyny podawane w ciągłym wlewie dożylnym (heparyny niefrakcjonowane, standardowe), bądź też w dawkach frakcjonowanych podskórnie (heparyny frakcjonowane, drobnocząsteczkowe). Heparyny wywierają efekt wzmacniający działanie leków fibrynolitycznych, a jednocześnie ograniczają możliwość narastania skrzepliny. Jest bardzo prawdopodobne, że nieskuteczność działania leków fibrynolitycznych w wielu przypadkach jest związana z wczesną reokluzją naczynia, czemu zapobiegać mają właśnie heparyny. Jest to o tyle zrozumiałe, że po podaniu leków fibrynolitycznych, oprócz skutecznej lizy skrzepliny, jest również stymulowany efekt prokoagulacyjny. Efekt ten jest widoczny, zwłaszcza po zastosowaniu leków z rodziny tkankowego aktywatora plazminogenu – działającego szybko i silnie, dającego proporcjonalnie w dużym procencie drożność naczyń wieńcowych, ale również powodującego silny efekt odbicia w układzie krzepnięcia. Stąd też korzystny efekt heparyny podawanej po tkankowym aktywatorze plazminogenu. W przypadku leczenia streptokinazą, stosowanie heparyny nie jest zalecane, ze względu na trwający około 2-3 dni stan lityczny po podaniu tego leku. Heparyna może być jednak pomocna przy rozległych zawałach, zwłaszcza powikłanych tętniakiem i/lub niewydolnością serca. Aktualny schemat podawania heparyny powinien obejmować bolus dożylny 4 000 jednostek tuż przed lub w czasie stosowania leku fibrynolitycznego, a następnie wlew dożylny 12 jednostek/kilogram/godzinę (maksymalnie 1 000 j./h) pod kontrolą APTT (czasu częściowej aktywacji tromboplastyny). APTT należy kontrolować co 4 godziny; wartości powinny mieścić się w granicach 50-70 sekund. Okres podawania heparyny dożylnie jest różny, jednak nie krótszy niż 48 godzin, z możliwością przejścia na dalsze podawanie heparyny podskórnie. Alternatywną grupą lekową do heparyn niefrakcjonowanych stanowią heparyny drobnocząsteczkowe, zwłaszcza enoksaparyna. W licznych badaniach 47
klinicznych przeprowadzonych w niestabilnej dusznicy bolesnej, zawałach non-Q, a ostatnio również w zawałach z wytworzonym załamkiem Q, udowodniono, że heparyny drobnocząsteczkowe są podobnie skuteczne jak heparyny standardowe, stwarzając przy tym korzystniejsze warunki podania – dwa razy dziennie w formie podskórnej. Drugą główną grupę oddziałującą na układ krzepnięcia, o udowodnionym wpływie zwiększającym przeżywalność w ostrym zawale serca, stanowią leki hamujące czynność płytek. Jest to o tyle ważna grupa, że w przeciwieństwie do heparyn nie stanowi kontynuacji leczenia fibrynolitycznego, ale jego uzupełnienie. Heparyny działają przede wszystkim na włóknik, a więc szkielet skrzeplinowy, nieznacznie jedynie oddziałując na płytki krwi. A przecież skrzepliny zamykające tętnice wieńcowe są przede wszystkim bogatopłytkowe, stąd też tak ważna rola leków przeciwpłytkowych. Najlepiej zbadanym lekiem, niewątpliwie nadal numerem jeden w tej grupie, jest kwas acetylosalicylowy. W metaanalizie dokonanej przez Yusufa i wsp., większą skuteczność od kwasu salicylowego w obniżeniu śmiertelności ze wszystkich leków stosowanych w ostrym zawale serca, wykazywała jedynie streptokinaza podawana do 6 godzin od początku bólu zawałowego. W największym badaniu oceniającym działanie kwasu acetylosalicylowego (ISIS-2) wykazano 23% zmniejszenie śmiertelności. Znacznie lepsze wyniki dało połączenie leku fibrynolitycznego z kwasem acetylosalicylowym, bo 42% zmniejszenie śmiertelności, co znacznie przekroczyło efekt uzyskany przez każdy z tych leków oddzielnie (streptokinaza zmniejszała śmiertelność o 25%). Płytki krwi biorą od początku czynny udział w powstawaniu zakrzepu, można więc przyjąć, że im szybciej leki przeciwpłytkowe zostają zastosowane, tym lepiej. Stąd też pojawiły się badania pokazujące korzystny efekt kwasu acetylosalicylowego podawanego w okresie przed zastosowaniem leczenia fibrynolitycznego, już w domu chorego. Mechanizm działania kwasu acetylosalicylowego jest powszechnie znany. Pozostaje jednak nadal otwartym pytanie, jaka jest jego najmniejsza skuteczna dawka? Pojęcie to nie jest jednak dotychczas zdefiniowane i mieści się według różnych autorów w dość szerokich granicach od 75 mg do 325 mg. Problem ten ma niewątpliwie duże znaczenie w dobie coraz częściej opisywanych, a występujących również bez objawów klinicznych, ujemnych efektów działania kwasu acetylosalicylowego. Nie jest ich pozbawiona (szczególnie w zakresie przewodu pokarmowego) także postać tabletki powlekanej. Aktualny schemat podawania kwasu acetylosalicylowego zaleca zastosowanie podwójnej dawki leku w pierwszej dobie ostrego zawału serca, przedkładając efekt pewnego zablokowania tromboksanów nad ochronne działanie prostacyklin. Najczęściej stosowaną dawką kwasu acetylosalicylowego w naszym ośrodku w pierwszej dobie jest 48
300-500 mg, a następnie dawka ulega zmniejszeniu do podtrzymującej, wynoszącej 70-150 mg dziennie. Podkreślenia wymaga fakt, iż w zawale serca, pierwszą dawkę kwasu acetylosalicylowego podajemy w tabletce niepowlekanej; taka postać leku ma co prawda krótszy czas działania i potencjalnie częściej dochodzi do działań niepożądanych, ale zyskujemy cenny czas (wchłania się i działa szybciej). Innymi lekami przeciwpłytkowymi o rosnącym znaczeniu są tienopirydyny (tiklopidyna i klopidogrel). Leki te działają również na płytki krwi, niemniej jednak w innym mechanizmie niż niesterydowe leki przeciwzapalne, a mianowicie hamują tylko pierwszą fazę agregacji płytek zależną od ADP. Są to zawsze leki z wyboru u chorych nie tolerujących kwasu acetylosalicylowego (astma aspirynowa, uczulenie na salicylany) oraz chorych, u których nawet pokrywane preparaty kwasu acetylosalicylowego powodują zaostrzenie choroby wrzodowej. Tienopirydyny mają jednak również swoje wskazania kliniczne, niezależne od nietolerancji kwasu acetylosalicylowego. Są one stosowane przede wszystkim w zabiegach angioplastyki wieńcowej. Coraz częściej pochodne tienopirydynowe stosowane są łącznie z kwasem acetylosalicylowym dla spotęgowania działania przeciwpłytkowego, co miałoby dać zbliżone działanie do leków blokujących bezpośrednio receptor glikoproteinowy IIb/IIIa, przy zachowaniu formy doustnej. Najczęstszym sposobem podawania tiklopidyny jest dawka 250 mg stosowana 2 razy dziennie. Pełne działanie leku pojawia się jednak z opóźnieniem, po 4-5 dniach stosowania. W przypadku konieczności natychmiastowego silnego działania przeciwpłytkowego można stosować klopidogrel, który nie ma wspomnianego okresu nasycania. Wśród leków przeciwpłytkowych wspomnieć należy również o bezpośrednich blokerach receptora glikoproteinowego IIb/IIIa. Z lekami tymi wiąże się duże nadzieje w leczeniu zawału serca. Znana jest ich wysoka skuteczność w leczeniu inwazyjnym ostrych zespołów wieńcowych (OZW). Niejasna nadal jest pozycja tych leków w leczeniu zachowawczym OZW, a zwłaszcza OZW z uniesieniem odcinka ST. Wyniki dotychczas przeprowadzonych badań są niejednoznaczne. W związku z tym, inhibitory GP IIb/IIIa nie są na dzień dzisiejszy rekomendowane w leczeniu zachowawczym OZW z uniesieniem odcinka ST. O ile standardy postępowania w ostrym zawale serca trwającym do 12 godzin są sprecyzowane, o tyle nie jest jednoznacznie ustalony schemat leczenia pacjentów z ostrym zawałem serca, którzy przybyli do szpitala już po upływie 12 lub więcej godzin od chwili wystąpienia bólu. W takiej sytuacji leczenie fibrynolityczne nie jest z reguły stosowane, gdyż jego skuteczność
49
gwałtownie spada, a ponadto jest okupione znaczną liczbą powikłań (pęknięcie ściany lewej komory, rozkojarzenie elektryczno-mechaniczne). Nie oznacza to jednak, że w wybranych przypadkach: utrzymujących się, bądź nawracających dolegliwości bólowych czy też cech niewydolności serca w przebiegu niestabilności wieńcowej nie może być ono stosowane. Alternatywną formę może stanowić leczenie przeciwkrzepliwe (heparyny) wraz z jednym lub dwoma lekami przeciwpłytkowymi. Jest to ciągły, dożylny wlew heparyny przez pompę infuzyjną albo też heparyny drobnocząsteczkowej podawanej podskórnie, wraz z kwasem acetylosalicylowym i/lub tienopirydyną, podawanymi w formie doustnej. Oceniając retrospektywnie, z perspektywy czasu, leczenie ostrego zawału serca, można je porównać do walki różnymi sposobami o uzyskanie reperfuzji (ryc. 5). Początkowo kierunek działań obejmował uzyskanie reperfuzji naczyniowej, a więc drożności dużych nasierdziowych tętnic wieńcowych za pomocą leczenia farmakologicznego. Wraz z rozwojem leczenia fibrynolitycznego, nacisk położono na jak największą skuteczność terapii, dającą większy procent udrożnień naczyń. Wprowadzano coraz nowsze generacje leków fibrynolitycznych, a w latach późniejszych również angioplastykę wieńcową. Jednocześnie badania dowiodły, że skuteczność leczenia zależna jest przede wszystkim od czasu, który upłynął od początku bólu zawałowego do wdrożenia leczenia powodującego reperfuzję. Rozpoczęto więc próby leczenia fibrynolitycznego, rozpoczynanego już w okresie przedszpitalnym. W latach dziewięćdziesiątych wprowadzono pierwotną angioplastykę wieńcową.
Rycina 5: Reperfuzja, jako cel leczenia w ostrym zawale serca
50
Coraz głębsza wiedza o patofizjologii choroby niedokrwiennej serca pokazała jednak, że jakkolwiek reperfuzja naczyniowa jest niezbędna, to prawdziwym celem leczenia jest uzyskanie reperfuzji tkankowej. Tu jednak nie dysponujemy już specyficznymi lekami służącymi temu celowi. Pewne nadzieje wiąże się z lekami blokującymi glikoproteinowe receptory płytkowe IIb/IIIa, ze względu na zapobieganie zatorowości w mikrokrążeniu wieńcowym. Podstawowe znaczenie odgrywa jednak nadal czas (ryc. 5). To wydawałoby się oczywiste stwierdzenie wymusza jednak poszukiwania dalszych, skuteczniejszych sposobów leczenia ostrego zawału serca. Nowy przeciwnik, jakim jest upływający czas, udowodnił, że rodzaj metody służącej uzyskaniu reperfuzji jest o tyle ważny, o ile maksymalnie skraca czas od początku objawów do uzyskania drożności tętnicy wieńcowej. Czy jest w takim razie w obecnym schemacie leczenia jeszcze miejsce na leczenie fibrynolityczne? Wydaje się, że tak. Pierwotna angioplastyka naczyń wieńcowych przy bardzo wielu zaletach w odniesieniu do leczenia zachowawczego, ma jednak również pewne ograniczenia techniczne. Są nimi: mniejsza dostępność i dłuższy czas upływający do rozpoczęcia zabiegu od początku bólu zawałowego w stosunku do czasu wdrożenia leczenia fibrynolitycznego. Stąd też przypomniano sobie o praktycznie zarzuconym już sposobie leczenia fibrynolitycznego ostrego zawału serca w okresie przedszpitalnym. W opublikowanym przed dwoma laty badaniu CAPTIM, porównującym te dwie metody, stwierdzono, że godzina różnicy w rozpoczęciu leczenia na korzyść fibrynolizy powodowała wyrównanie korzyści uzyskanych dzięki zastosowaniu pierwotnej angioplastyki wieńcowej. Nie ważna jest jednak konkurencyjność, ale wspomniana we wcześniejszej części artykułu możliwość uzupełniania się tych dwóch metod. W tym nowym rozpatrywanym aspekcie, fibrynoliza byłaby więc leczeniem stanowiącym etap wstępny, dający duży procent reperfuzji, a jednocześnie pozwalający na transport chorego do pracowni hemodynamiki, gdzie wykonana byłaby angioplastyka wieńcowa, będąca ostatecznym leczeniem ostrego zawału serca. Z całą pewnością postępowanie takie skraca czas do rozpoczęcia intensywnego leczenia w zawale serca. Wydaje się więc, że leczenie fibrynolityczne powinno być stosowane u tych chorych, których transport do pracowni hemodynamicznej jest względnie długi, trwający 90, a może właśnie owe 60 minut uzyskane w badaniu CAPTIM. Trudno już dzisiaj powiedzieć, czy będzie to strategia przyszłości. Wyłania się jednak szansa stworzenia pełnego standardu leczenia ostrego zawału serca, w którym przezskórna angioplastyka tętnic wieńcowych, leki fibrynolityczne, przeciwpłytkowe i przeciwtrombinowe będą postępowaniem odpo-
51
wiednio uzupełniającym się w zależności od czasu, jaki już upłynął od początku bólu zawałowego. Zapamiętaj! 1. Śmiertelność w ostrym zawale serca jest najwyższa w okresie przedszpitalnym. 2. Celem leczenia w ostrych zespołach wieńcowych jest uzyskanie w jak najkrótszym czasie reperfuzji w naczyniu wieńcowym. 3. Strategia postępowania w ostrych zespołach z uniesieniem odcinka ST powinna obejmować leczenie udrażniające i podtrzymujące drożność tętnicy wieńcowej. 4. Leczenie fibrynolityczne powinno być stosowane do 12 godzin od początku bólu zawałowego. 5. Największe korzyści z leczenia reperfuzyjnego osiąga się w pierwszej godzinie zawału serca. 6. Leczenie podtrzymujące drożność tętnic wieńcowych obejmuje leki: przeciwpłytkowe (kwas acetylosalicylowy, tienopirydyny, inhibitory receptora GP IIb/IIIa) oraz leki antytrombinowe (heparyny). Warto przeczytać: E. Braunwald, D.P. Zipes, P. Libby: Heart Disease – A Textbook of Cardiovascular Medicine (6th edition). W.B. Saunders Company. Philadelphia, London, New York, St. Louis, Sydney, Toronto. 2001. L. Giec: Choroba niedokrwienna serca. PZWL, 1996. Guidelines 2000 for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care. Circulation, 2000; 102. G. Opolski: Leczenie trombolityczne w świeżym zawale serca. a-medica press. Bielsko-Biała, 1994. G. Opolski, K.J. Filipiak, L. Poloński (red.): Ostre zespoły wieńcowe. Urban i Partner, Wrocław 2002. L. Poloński, R. Wojnicz: Ostry zawał serca 2001 – leczenie trombolityczne czy pierwotna angioplastyka? Kardiologia Polska 2002: 56, 445.
52
Polskie Towarzystwo Kardiologiczne: Standardy Postępowania w Chorobach Układu Krążenia. Kardiologia Polska 1997; XLVI, (Suplement). E. Rapaport: Wytyczne leczenia ostrych zespołów wieńcowych. Kardiologia Po Dyplomie 2002; 1: 34. Task Force Report: Management of acute coronary syndromes: acute coronary syndromes without persistent ST segment elevation. Recommendations of the Task Force of the European Society of Cardiology. Eur Heart J 2000; 21: 1406-32. E. Topol: Textbook of Interventional Cardiology (4th edition). Saunders, 2002. 1999 Update: ACC/AHA Guidelines for the management of patients with acute myocardial infarction: Executive summary and recommendations: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Committee on Management of Acute Myocardial Infarction). Circulation 1999; 100: 1016.
53
V.
OSTRE ZESPOŁY WIEŃCOWE Z UNIESIENIEM ODCINKA ST – LECZENIE INTERWENCYJNE Marek Chmielewski, Marek Kuch, Jacek Sawicki
Zgodnie ze współczesnym nazewnictwem zawału mięśnia sercowego tę postać choroby wieńcowej dzielimy na zawały serca z uniesieniem odcinka ST (ST segment elevation myocardial infarction, STEMI) i zawały serca bez uniesienia odcinka ST (non ST segment elevation myocardial infarction, NSTEMI). To nazewnictwo, idealne dla rozpoznania wstępnego, nie ogranicza możliwości postawienia tradycyjnego rozpoznania ostatecznego przy wypisie pacjenta ze szpitala. Rozpoznanie wstępne zawału serca z uniesieniem odcinka ST będzie podlegało zmianom w wyniku stosowanego leczenia. I tak w wyniku ograniczenia martwicy jedynie do jednej warstwy, na ogół warstwy podwsierdziowej, będziemy rozpoznawać zawał bez załamka Q (zawał non-Q, czy też niepełnościenny lub podwsierdziowy), zaś w przypadku dokonania się zawału z wykształconym załamkiem Q – myślimy o zawale pełnościennym. Jak widać, nazewnictwo dotyczące zawału serca z uniesieniem ST jest w chwili obecnej dość różnorodne i nieprecyzyjne. Aby ujednolicić terminologię, współczesne wytyczne Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego zalecają konsekwentne stosowanie nowej terminologii (STEMI i NSTEMI), także przy rozpoznaniu ostatecznym. Tematem niniejszego rozdziału jest omówienie roli postępowania inwazyjnego w ostrym zawale serca z uniesieniem odcinka ST (STEMI). Zawały z uniesieniem odcinka ST powstają w większości (70%) przypadków w wyniku zakrzepu zamykającego światło naczynia wieńcowego, który powstaje na podłożu pękniętej blaszki miażdżycowej. Rozpoznanie STEMI stawiane jest klasycznie na podstawie: • typowego wywiadu klinicznego: – ból zamostkowy piekący, gniotący, rozpierający, – ból może promieniować do pleców, ramion, łokci, nadgarstków, żuchwy lub nadbrzusza, – ból trwa dłużej niż 30 minut, – ból nie ustępuje w spoczynku ani po przyjęciu podjęzykowym nitrogliceryny lub dwuazotanu (krótkodziałające azotany); • typowych zmian elektrokardiograficznych: – nowe uniesienie odcinka ST w punkcie J powyżej 0,2 mV w odprowadzeniach V1-V3 i/lub powyżej 0,1 mV w pozostałych odprowadzeniach; 54
• stężenia markerów biochemicznych martwicy mięśnia sercowego: – stężenie troponin, – stężenie CK-MB (frakcja sercowa – izoenzym kinazy kreatynowej). Dla rozpoznania zawału mięśnia sercowego potrzebne są co najmniej 2 z 3 wyżej wymienionych kryteriów. Dla rozpoznania STEMI konieczne jest oczywiście kryterium elektrokardiograficzne, które jest również warunkiem podjęcia niektórych form terapii (np.: leczenia trombolitycznego). Występowanie tylko jednego z 3 kryteriów nie pozwala na rozpoznanie zawału serca, w przypadku występowania typowego wywiadu klinicznego, powinno jednak budzić niepokój lekarza. Bezpośrednią przyczyną STEMI jest zamknięcie naczynia wieńcowego, które prowadzi do postępującej martwicy kardiomiocytów i w konsekwencji – uszkodzenia części lewej komory zaopatrywanej przez zamkniętą tętnicę (infarct related artery). Celem postępowania terapeutycznego jest przede wszystkim jak najszybsze udrożnienie zamkniętego przez zakrzep naczynia i przywrócenie w nim pełnego przepływu krwi. Postępowanie otwierające zamkniętą tętnicę dozawałową ma na celu ograniczenie strefy uszkodzenia oraz zmniejszenie śmiertelności wczesnej i odległej leczonych pacjentów. METODY UDROŻNIENIA ZAMKNIĘTEJ TĘTNICY WIEŃCOWEJ W ZAWALE SERCA Z UNIESIENIEM ODCINKA ST Postępowanie udrażniające tętnicę dozawałową w STEMI można podzielić na leczenie: • farmakologiczne (trombolityczne); • inwazyjne (percutaneous coronary intervention, PCI). Ocena skuteczności leczenia trombolitycznego była przedmiotem wielu dobrze zaprojektowanych, prospektywnych, randomizowanych badań klinicznych, z użyciem różnych leków, w których uzyskano znamienną redukcję śmiertelności. Ma ono niestety szereg ograniczeń, którymi są przede wszystkim dość liczne przeciwwskazania. Przeciwskazania bezwzględne to: • przebyty udar krwotoczny lub udar o nieznanej etiologii w przeszłości; • udar niedokrwienny mózgu w ciągu ostatnich 6 miesięcy;
55
• uszkodzenie OUN lub nowotwór; • ciężki uraz, zabieg chirurgiczny lub uraz głowy w ciągu ostatnich 3 tygodni; • krwawienie z przewodu pokarmowego w ciągu ostatnich 4 tygodni; • skaza krwotoczna; • tętniak rozwarstwiający aorty. Spośród przeciwwskazań względnych, ale istotnych należy wymienić: • nakłucie naczynia niepoddającego się uciskowi (np. kaniulacja żyły podobojczykowej); • reanimację z zewnętrznym masażem serca; • oporne na leczenie nadciśnienie tętnicze, z ciśnieniem skurczowym powyżej 180 mm Hg. Najgroźniejszym powikłaniem leczenia trombolitycznego jest krwotok śródczaszkowy, którego częstość występowania sięga 1% leczonych. Leczenie farmakologiczne (trombolityczne) z całą pewnością stanowi przełom w leczeniu zawału serca z uniesieniem odcinka ST. Obok istotnego wpływu na zmniejszenie śmiertelności pozwala na szybkie wdrożenie postępowania udrażniającego tętnicę – możliwość podawania leków w każdym szpitalu posiadającym łóżka monitorowane, a także w trakcie transportu karetką do szpitala. Tromboliza farmakologiczna ma jednak szereg ograniczeń, które wpłynęły na poszukiwanie innych sposobów leczenia udrażniającego tętnicę pozawałową: • skuteczność w przywracaniu pełnego przepływu (TIMI 3) w zamkniętej tętnicy nie przekracza 32% (SK) i 54% (t-PA), co oznacza, że u prawie połowy pacjentów pozostają zwężenia rezydualne; • duże powikłania krwotoczne występują w 4-13%, w tym krwotoki śródczaszkowe w 1% leczonych przypadków; • skuteczność leczenia trombolitycznego zmniejsza się średnio o 9% z każdą godziną opóźnienia w stosunku do początku bólu zawałowego; • duża ilość przeciwwskazań ogranicza w stopniu istotnym (do 50%) możliwość stosowania leków trombolitycznych; 56
• leczenie fibrynolityczne jest nieskuteczne w leczeniu wstrząsu kardiogennego w przebiegu ostrego zawału serca. SK – streptokinaza, t-PA – tkankowy aktywator plazminogenu
Tabela 1: Skala TIMI – angiograficzna klasyfikacja przepływu w tętnicach wieńcowych
TIMI
OPIS
0
• brak przepływu za zwężeniem (okluzja tętnicy);
1
• minimalne przechodzenie środka cieniującego za zwężeniem, niecałkowite wypełnienie naczynia;
2
• opóźnione, ale całkowite wypełnienie naczynia;
3
• szybkie wypełnienie się naczynia środkiem cieniującym.
Wymienione ograniczenia trombolizy oraz stale rosnące bezpieczeństwo i skuteczność zabiegów przezskórnej angioplastyki stały się powodem szybkiego wzrostu zastosowania technik inwazyjnych w leczeniu STEMI. Bezpieczeństwo wykonywania diagnostycznego cewnikowania tętnic wieńcowych (koronarografii) w ostrym zawale serca jest porównywalne z zabiegami planowymi, zaś korzyści płynące z podjętych działań inwazyjnych (PTCA, stentowanie, pilna operacja pomostowania aortalno-wieńcowego) znacznie większe niż przy leczeniu trombolitycznym. Zabiegi interwencyjne na tętnicach wieńcowych w zawale serca z uniesieniem odcinka ST dzielimy na: • zabiegi pierwotne (udrożnienie mechaniczne bez wcześniejszej trombolizy): – pierwotna angioplastyka (primary PCI); • zabiegi wtórne (po wcześniejszej trombolizie): – angioplastyka ratunkowa (rescue PCI) – po nieudanej trombolizie, – angioplastyka wczesna (immediate PCI) – w trakcie leczenia trombolitycznego bez czekania na jego efekt, – angioplastyka odroczona (deferred PCI) – w trakcie pierwszego tygodnia po trombolizie, jeśli istnieje krytyczne zwężenie (>70%), – angioplastyka planowa (elective PCI) – w okresie >7 dni od wystąpienia zawału, jeśli istnieją objawy kliniczne niedokrwienia lub dodatni wynik testu wysiłkowego.
57
Szczególne miejsce w leczeniu STEMI zajmuje pierwotna angioplastyka. Już w pierwszych badaniach pochodzących z lat 80. uzyskiwano ponad 90% skuteczności w przywracaniu drożności naczynia dozawałowego. Równie wysoką skuteczność sięgającą 82% uzyskiwano w ostrych zawałach powikłanych wstrząsem kardiogennym. Kolejnym krokiem torującym obecną pozycję pierwotnej angioplastyki w leczeniu ostrego zawału serca były prospektywne, randomizowane badania porównujące pierwotną angioplastykę z leczeniem fibrynolitycznym. Jednym z pierwszych było badanie PAMI, w którym wzięło udział 200 pacjentów leczonych trombolitycznie za pomocą t-PA i 195 pacjentów leczonych za pomocą pierwotnego PTCA. W grupie leczonej pierwotną angioplastyką obserwowano po 30 dniach zmniejszenie śmiertelności i ponownych zawałów (w obu przypadkach 2,6% w stosunku do 6,5% w grupie leczonej t-PA). W grupie leczonej przyspieszonym wlewem t-PA odnotowano 2% udarów mózgowych i brak tego powikłania w grupie leczonej PTCA. Ostatecznie, aż 36% pacjentów leczonych trombolitycznie i tak wymagało planowej angioplastyki z powodu nawrotów niedokrwienia (tylko 6,2% w grupie leczonej pierwotnie PTCA). Korzystny efekt pierwotnej angioplastyki kształtowany przez mniejszą ilość ponownych zawałów i hospitalizacji utrzymywał się w obserwacji odległej. Także w badaniach porównujących skuteczność pierwotnej angioplastyki z leczeniem trombolitycznym za pomocą streptokinazy uzyskano podobnie korzystne wyniki. Leczenie STEMI prowadzone jest w wysoko specjalistycznych ośrodkach kardiologicznych, dysponujących 24-godzinnym dyżurem hemodynamicznym. Specjalistyczne centra hemodynamiczne skupiają odpowiednio wyszkolony personel dysponujący pełnym zapleczem umożliwiającym leczenie ewentualnych powikłań zabiegu (odpowiednio wyposażony oddział intensywnej terapii). Jak wykazano w analizach wielu rejestrów dotyczących leczenia pierwotną angioplastyką doświadczenie operatora i liczba wykonywanych w ośrodku zabiegów ma decydujący wpływ na liczbę powikłań i śmiertelność wewnątrzszpitalną. Wskazania do pierwotnej angioplastyki w ostrym zawale serca z uniesieniem odcinka ST: • zawał do 12 godziny od początku objawów: – podać kwas acetylosalicylowy (300 mg p.o.) i heparynę niefrakcjonowaną (70 j/kg m.c. i.v.), jeśli czas transportu do ośrodka hemodynamicznego nie przekracza 1 godziny, – coraz więcej danych przemawia za podawaniem klopidogrelu (300 mg p.o.) i abciximabu (inhibitor płytkowego receptora IIb/IIIa) przed zabiegiem pierwotnej angioplastyki,
58
– >12 godzin (łącznie z transportem) – wówczas rozważyć trombolizę (streptokinaza, t-PA), angioplastyka wczesna lub ratunkowa; • zawał do 24 godziny od początku objawów: – jeśli są objawy wstrząsu kardiogennego. Optymalny czas wykonania pierwotnej angioplastyki nie powinien przekraczać 6 godzin od początku zawału. Wysoka skuteczność pierwotnej angioplastyki w zmniejszaniu niekorzystnych następstw zawału serca, czyli tzw. dużych incydentów sercowo-naczyniowych (zgon, zawał nie zakończony zgonem, udar mózgu) utrzymuje się mimo przedłużania się czasu do otwarcia naczynia za pomocą PCI. Jeśli PCI wykonywane jest przed upływem 2 godzin od początku zawału, to 30-dniowy złożony punkt końcowy (częstość występowania dużych incydentów sercowo-naczyniowych) wynosi 5,8%. Przy przedłużaniu się pierwotnej angioplastyki powyżej 4 godzin wynosi 7,7%, a różnice te nie są znamienne statystycznie. Jest to oczywista przewaga nad leczeniem trombolitycznym, gdzie odsetki te wynoszą odpowiednio 12,5% i 19,4% (p<0,01), co świadczy o istotnym pogorszeniu rokowania pacjentów, u których leczenie trombolityczne podjęto z opóźnieniem. Tabela 2: Wpływ angioplastyki na poprawę rokowania u pacjentów ze STEMI
ŚMIERTELNOŚĆ SZPITALNA (%) PTCA
tromboliza
PAMI
2,6
6,5
Weaver
4,4
6,5
Topol (metaanaliza 1996)
2,9
6,4
GUSTO-IIb
5,7
7,0 (ns)
W chwili obecnej decydujące znaczenie w podjęciu decyzji o leczeniu STEMI za pomocą pierwotnej angioplastyki ma możliwość szybkiego transportu pacjenta do ośrodka hemodynamicznego. W większości województw istnieją całodobowe dyżury hemodynamiczne i ustalone procedury przesyłania pacjentów do tych placówek. Dla powodzenia tej formy leczenia ostrego zawału konieczne jest współdziałanie lekarza rozpoznającego zawał (w przychodni, izbie przyjęć lub oddziale nie posiadającym zaplecza hemodynamicznego), 59
zespołu pogotowia ratunkowego i ośrodka hemodynamicznego. Przypadek każdego pacjenta musi być traktowany indywidualnie w zależności od czasu wystąpienia zawału i przewidywanego czasu wykonania pierwotnej angioplastyki. W ośrodkach wielkomiejskich opóźnienie związane z ustaleniem postępowania, transportem chorego i przyjęciem do pracowni hemodynamicznej średnio wynosi 50 minut (badania Euro Heart Survey), w niektórych przypadkach opóźnienie przekracza 90 minut. Istotnym elementem uzupełniającym leczenie za pomocą pierwotnej angioplastyki, zwłaszcza u osób, którym implantowano stent jest stosowanie łączne 2 leków przeciwpłytkowych (kwas acetylosalicylowy i tiklopidyna lub klopidogrel), a w okresie okołozabiegowym inhibitora receptora płytkowego IIb/IIIa. Spośród kilku dostępnych leków z tej grupy w zawale serca z uniesieniem odcinka ST zalecany jest abciximab. Stosowanie inhibitora receptora IIb/IIIa znacznie zwiększa jednak łączny koszt zabiegu. Podsumowanie zalet pierwotnej angioplastyki wieńcowej w stosunku do trombolizy w STEMI: • wyższy odsetek drożności tętnicy dozawałowej; • istotne statystycznie zmniejszenie śmiertelności, zwłaszcza u pacjentów w stanie ciężkim (wstrząs, obrzęk płuc, cechy niewydolności lewej komory przy przyjęciu) oraz z cukrzycą; • zmniejszenie częstości nawrotów niedokrwienia, ponownych zawałów i potrzeby rewaskularyzacji; • zmniejszenie ilości powikłań krwotocznych (w tym udarów mózgowych); • krótszy czas hospitalizacji. ANGIOPLASTYKA TOROWANA, UŁATWIONA (FACILITATED PCI) Celem postępowania torowanego w pierwotnej angioplastyce jest zminimalizowanie za pomocą środków farmakologicznych skutków opóźnienia w podjęciu leczenia zabiegowego u pacjentów transportowanych do ośrodka hemodynamicznego. W chwili obecnej nie ma ustalonych standardów angioplastyki torowanej. Z całą pewnością elementami składowymi postępowania mogą być różne leki wpływające na skrzeplinę obecną w świetle naczynia wieńcowego: · 60
• kwas acetylosalicylowy; • klopidogrel; • inhibitory receptora płytkowego IIb/IIIa; • heparyny; • leki trombolityczne. W chwili obecnej brak jednoznacznych dowodów na przewagę angioplastyki torowanej nad dotychczasowymi schematami postępowania. Zarówno w programach jedno-, jak i wieloośrodkowych testowane są jednak różne schematy postępowania. Trwają wieloośrodkowe badania prospektywne, oceniające skuteczność angioplastyki torowanej (CADILLAC-2 i FINESSE), które zweryfikują ten sposób postępowania. Spośród niewielu dobrze udokumentowanych badań (DANAMI, PRAGUE) na uwagę zasługuje Małopolski Program Leczenia Ostrych Incydentów Wieńcowych, w którym pacjenci z przewidywanym opóźnieniem pierwotnej angioplastyki, związanym z transportem (nierzadko z odległych miejsc województwa), otrzymują przed zabiegiem angioplastyki 1 dawkę t-PA i 1 dawkę abciximabu. Wstępne wyniki są niezwykle obiecujące. Zapamiętaj! 1. Leczenie udrażniające tętnicę w ostrym zawale z uniesieniem odcinka ST (STEMI) zmniejsza śmiertelność i poprawia rokowanie chorych. 2. Koronarografia i angioplastyka są zabiegami bezpiecznymi u osób z ostrym zawałem serca (w tym STEMI). 3. Udowodniono przewagę pierwotnej angioplastyki nad trombolizą w STEMI (większy odsetek udrożnionych naczyń dozawałowych, niższa śmiertelność wczesna i odległa, mniejszy odsetek ponownych zawałów). 4. Leczeniem z wyboru w STEMI do 12 godziny od początku bólu zawałowego powinna być pierwotna angioplastyka (jeśli istnieje możliwość wykonania w tym czasie zabiegu w specjalistycznym ośrodku hemodynamicznym). 5. Leczenie farmakologiczne przeciwpłytkowe (kwas acetylosalicylowy, tiklopidyna lub klopidogrel, inhibitor receptora płytkowego IIb/IIIa) zwiększają skuteczność leczenia pierwotną angioplastyką. 6. Angioplastyka torowana (lek trombolityczny i inhibitor receptora płytkowego IIb/IIIa przed zabiegiem) jest obiecującym postępowaniem mogącym zwiększać skuteczność angioplastyki w ostrym zawale serca. 61
7. Postępowaniem z wyboru u pacjentów we wstrząsie zawałowym powinna być pierwotna angioplastyka. Warto przeczytać: E. Braunwald, D.P. Zipes, P. Libby: Heart Disease – A Textbook of Cardiovascular Medicine (6th edition). W. B. Saunders Company. Philadelphia, London, New York, St. Louis, Sydney, Toronto. 2001. L. Giec: Choroba niedokrwienna serca. PZWL, 1996. Guidelines 2000 for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care. Circulation, 2000; 102. G. Opolski: Leczenie trombolityczne w świeżym zawale serca. a-medica press. Bielsko-Biała, 1994. G. Opolski, K.J. Filipiak, L. Poloński (red.): Ostre zespoły wieńcowe. Urban i Partner, Wrocław 2002. L. Poloński, R. Wojnicz: Ostry zawał serca 2001 – leczenie trombolityczne czy pierwotna angioplastyka? Kardiologia Polska 2002: 56, 445. Polskie Towarzystwo Kardiologiczne: Standardy Postępowania w Chorobach Układu Krążenia. Kardiologia Polska 1997; XLVI, (Suplement). E. Rapaport: Wytyczne leczenia ostrych zespołów wieńcowych. Kardiologia Po Dyplomie 2002; 1: 34. Task Force Report: Management of acute coronary syndromes: acute coronary syndromes without persistent ST segment elevation. Recommendations of the Task Force of the European Society of Cardiology. Eur Heart J 2000; 21: 1406-32. E. Topol: Textbook of Interventional Cardiology (4th edition). Saunders, 2002. 1999 Update: ACC/AHA Guidelines for the management of patients with acute myocardial infarction: Executive summary and recommendations: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Committee on Management of Acute Myocardial Infarction). Circulation 1999; 100: 1016.
62
VI.
LECZENIE WSPOMAGAJĄCE W OSTRYCH ZESPOŁACH WIEŃCOWYCH – DODATKOWE CZY NIEZBĘDNE? Marek Kuch, Marek Chmielewski, Jacek Sawicki, Włodzimierz Gierlak
Leczenie ostrych zespołów wieńcowych (OZW) najczęściej utożsamia się z leczeniem reperfuzyjnym. Niewątpliwie uzyskanie, a następnie utrzymanie drożności tętnicy wieńcowej jest pierwszoplanowym celem leczenia. Warto jednak pamiętać, że aby leczenie reperfuzyjne było skuteczne, niezbędne jest również leczenie wspomagające, umożliwiające sercu przetrwanie krytycznego okresu. Podział leczenia na udrażniające tętnice wieńcowe i zmniejszające pracę serca jest sztuczny z punktu widzenia klinicznego, gdyż stanowią one nierozerwalną, wzajemnie przeplatającą się całość. Ma on jednak walor dydaktyczny i dlatego został opisany w oddzielnym rozdziale (ryc. 1).
Rycina 1: Leczenie ostrych zespołów wieńcowych
Wśród leków zmniejszających pracę serca najważniejsze miejsce zajmują leki wpływające w różnym mechanizmie hemodynamicznym na jego odciążenie. Z punktu widzenia zmniejszenia śmiertelności, ocenianej na podstawie dużych wieloośrodkowych badań klinicznych, gradacja leków zmniejszających obciążenie serca układa się następująco: leki beta-adrenolityczne, inhibitory enzymu konwertującego angiotensynę, antagoniści kanałów wapniowych oraz azotany. Leki beta-adrenolityczne Jedyne z leków hemodynamicznych; traktowane są jako potencjalnie mogące ograniczyć strefę martwicy w ostrym zawale serca. Uważa się, że to działanie jest możliwe do 3 godzin od początku trwania bólu zawałowego. 63
Stąd też duży nacisk kładzie się na jak najwcześniejsze podawanie tej grupy lekowej w ostrych zespołach wieńcowych. Mechanizm ograniczający strefę zawału to klasyczne, tak zwane hemodynamiczne efekty działania leków beta-adrenolitycznych: • zmniejszenie zapotrzebowania serca na tlen; • zmniejszenie obciążenia; • wydłużenie czasu rozkurczu serca; • zwiększenie przepływu podwsierdziowego. Bardzo ważne jest również ich działanie zmniejszające kurczliwość mięśnia serca. Efekt działania leków beta-adrenolitycznych jest szczególnie korzystny w OZW przebiegających z tachykardią i podwyższonym ciśnieniem tętniczym systemowym. Ponadto leki beta-adrenolityczne, blokując bezpośrednio receptory adrenergiczne beta, mają również szansę przerwać kaskadę niekorzystnych zdarzeń prowokowanych przez katecholaminy. Zmniejszając niedokrwienie serca, leki beta-adrenolityczne pośrednio redukują bądź zmniejszają ból zawałowy. Zmniejszając kurczliwość, mogą również zapobiegać pęknięciu serca oraz obniżyć wczesne ryzyko związane z leczeniem fibrynolitycznym. Spektrum działania leków beta-adrenolitycznych jest więc bardzo szerokie, a leki te są bardzo skuteczne zarówno w prewencji nawracających epizodów niedokrwienia, jak i ponownych zawałów serca. Leki beta-adrenolityczne w zawale serca powinny być podawane jak najwcześniej, w postaci kolejnych bolusów dożylnych (2-3), a następnie przy uzyskaniu korzystnego efektu, kontynuowane po 6-8 godzinach w postaci doustnej. Ważne jest jednak dokładne przestrzeganie przeciwwskazań dla tych leków ze względu na potencjalną tendencję do hipotonii – częściowo jatrogenną – w niedokrwionym sercu. Niemniej jednak, niezależnie od możliwości podania w fazie ostrej zawału, leki beta-adrenolityczne należą do leków, które powinny być zastosowane na każdym etapie leczenia zawału serca, ze względu na wysoką skuteczność w zmniejszaniu śmiertelności w prewencji wtórnej u chorych po zawale serca. Mówiąc w pewnym uproszczeniu, leki beta-adrenolityczne powinny być stosowane u wszystkich chorych, zwłaszcza w ostrym zawale serca, którzy nie mają przeciwwskazań do ich podawania. Inhibitory enzymu konwertującego angiotensynę (ACE-I) Są drugą grupą leków o udowodnionej wartości przedłużającej życie w prewencji wtórnej po zawale serca. Zakres działania tych leków jest bardzo szeroki, szczególnie wartościowe są inhibitory ACE u pacjentów z dys64
funkcją lewej komory, a więc z rozległymi zawałami, z niską frakcją wyrzutową lewej komory, z objawami jawnej niewydolności serca, często również u chorych ze współistniejącym nadciśnieniem tętniczym systemowym. W tej grupie chorych bezdyskusyjne jest w tej chwili włączanie inhibitorów enzymu konwertującego już w ostrej fazie zawału serca. Do rozwiązania natomiast pozostaje kwestia momentu rozpoczęcia podawania leku. Badania ISIS-4, w których inhibitory ACE w ostrym zawale serca podawano praktycznie od chwili przyjęcia, pokazały, że zarówno dawka wstępna leku, jak i moment włączenia leku do terapii zawału serca odgrywają zasadniczą rolę. Pierwsze dwie doby ostrego zawału serca cechuje duża labilność ciśnienia tętniczego krwi. Zbyt duże i zbyt wcześnie podane dawki inhibitorów ACE mogą powodować hipotonię z następową hipoperfuzją naczyń wieńcowych, powodując zamiast zmniejszenia obciążenia serca jego hipoksję z następowym rozszerzeniem strefy martwicy. Stąd też aktualny pogląd na temat stosowania inhibitorów ACE w ostrym zawale serca mówi o włączaniu tych leków w 2-3 dobie, rozpoczynając od małych dawek, zwiększanych w kolejnych dobach, aż do dawki optymalnej. Dawka optymalna to najwyższa dawka dająca u konkretnego pacjenta korzystny efekt hemodynamiczny. W rozległych zawałach serca, zwłaszcza w ostrej fazie, dawką optymalną jest często dawka minimalna, niemniej jednak i ona jest korzystna w leczeniu zawału. Ponadto w ostrej fazie zawału serca preferowane są leki o krótkim czasie działania, podawane 3 razy dziennie. Ważną obserwacją jest to, że tolerowanie jedynie niskich dawek leku w ostrej fazie zawału serca, nie oznacza nietolerancji wyższych dawek w późniejszym okresie zawału. Należy podkreślić, że w fazie ostrej zawału serca pierwszoplanowym efektem tej grupy lekowej jest działanie hemodynamiczne. Nie rozstrzygnięty jest natomiast nadal problem, czy ACE-I, ze względu na swoje wielokierunkowe działanie, powinny być stosowane w ostrych zawałach serca bez objawów dysfunkcji lewej komory oraz w innych postaciach ostrych zespołów wieńcowych. Stąd też na dzień dzisiejszy należy uznać, że inhibitory ACE są lekami, które powinny być podawane z konkretnych wskazań (dysfunkcja/niewydolność lewej komory, towarzyszące nadciśnienie tętnicze) u chorych z ostrymi zespołami wieńcowymi. Azotany Są kolejną, znaną od bardzo dawna grupą lekową, dzięki swojemu działaniu przeciwbólowemu w chorobie niedokrwiennej serca. Mechanizm korzystnego działania tych leków w ostrym zawale serca polega przede wszystkim na obniżeniu obciążenia wstępnego. Ponadto mają one również słabsze działanie na obciążenie następcze i działanie rozkurczowe na duże pnie tętnic wieńcowych. Podnoszony jest również wpływ azotanów na odkształcal65
ność krwinek czerwonych, co może mieć korzystne znaczenie w leczeniu choroby niedokrwiennej serca. Warto podkreślić zwłaszcza działanie przeciwbólowe azotanów, którego mechanizm w ostrych zespołach wieńcowych opiera się głównie na odciążeniu serca, ale także rozkurczu naczyń wieńcowych. Pierwsze badania dotyczące nitrogliceryny podawanej dożylnie w ostrej fazie zawału serca były bardzo korzystne. Azotany powodowały redukcję obszaru zawału, zmniejszały częstość powikłań mechanicznych i zmniejszały śmiertelność pozawałową. Niemniej jednak następne badania, zarówno GISSI-3, jak i ISIS-4, nie potwierdziły wcześniejszych wyników. W obydwóch badaniach nie uzyskano istotnej redukcji śmiertelności przy użyciu azotanów, jakkolwiek w badaniu GISSI-3 dodanie azotanów do inhibitorów ACE zwiększało ich skuteczność. Należy również zauważyć, że w obu badaniach analizowane były wyniki podawania azotanów przede wszystkim w formie doustnej lub przezskórnej. W szpitalu, w Oddziałach Intensywnej Opieki Kardiologicznej / Oddziałach Intensywnej Opieki Medycznej (OIOK/OIOM) w ostrym zawale serca nitrogliceryna (NTG) powinna być podawana w ciągłym wlewie kroplowym przez pompę infuzyjną. W naszym ośrodku, przy braku przeciwwskazań, nitroglicerynę podajemy wszystkim pacjentom z ostrym zawałem serca. Zakres dawek NTG jest bardzo szeroki i zależy przede wszystkim od indywidualnej tolerancji pacjenta. Ogólnie należy przyjąć regułę, że podajemy maksymalną tolerowaną dawkę pod kontrolą częstości serca i ciśnienia tętniczego krwi. Ciśnienie tętnicze skurczowe nie powinno być niższe niż 100 mm Hg u pacjentów normotensyjnych i nie powinno nagle być obniżane o więcej niż 30 mm Hg, z wyjątkiem wskazań życiowych u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym. Szczególną ostrożność należy zachować w zawałach obejmujących ścianę dolną lewej komory, ze względu na potencjalną możliwość towarzyszącego zawału prawej komory. W zawałach prawej komory serca NTG jest przeciwwskazana ze względu na możliwość hipotensji, wtórnie do małej objętości napełniania prawej komory. Nitroglicerynę dożylnie podajemy przez 24-48, maksymalnie 72 godziny. Dalsze podawanie NTG dożylnie powoduje zjawisko tachyfilaksji, w sposób znaczny zmniejszając skuteczność tej grupy lekowej. Wskazania do stosowania azotanów w innych postaciach ostrych zespołów wieńcowych są bardzo zbliżone, jakkolwiek leki te stosowane są rzadziej. Niemniej jednak należy przyjąć, że azotany powinny być podawane u chorych z nawracającymi dolegliwościami bólowymi, objawami niewydolności serca oraz ze współistniejącym nadciśnieniem tętniczym systemowym.
66
Antagoniści kanałów wapniowych Są najbardziej kontrowersyjną grupą, wśród leków hemodynamicznych. Jest to spowodowane zasadniczymi różnicami we wskazaniach do ich zastosowania w leczeniu OZW bez uniesienia odcinka ST i z uniesieniem odcinka ST. Antagoniści kanałów wapniowych (AKW) w dużych badaniach klinicznych nie wykazali zmniejszenia śmiertelności w ostrym, pełnościennym zawale serca i stosowane są w jego leczeniu ze specjalnych wskazań (współistniejące nadciśnienie tętnicze, zwłaszcza z podwyższonymi wartościami ciśnienia rozkurczowego, kurcz naczyń wieńcowych). Co więcej, wydają się być przeciwwskazani – jako grupa lekowa – u chorych z zawałem powikłanym niewydolnością serca. Zupełnie inaczej oceniana jest natomiast rola AKW w leczeniu OZW bez uniesienia odcinka ST. Hipotetyczny kurcz naczyniowy czy też utrzymujący się tonus mięśniówki tętnic wieńcowych powoduje, że wartość tych leków jest znacznie większa. W ostrej fazie preferowane są leki krótkodziałające, zwalniające czynność serca (diltiazem, werapamil) podawane w dużych dawkach 3-4 razy dziennie. Można przyjąć, że w ostrych zespołach wieńcowych bez uniesienia odcinka ST, wartość AKW jest zbliżona do leków beta-adrenolitycznych, jednakże przy braku przeciwwskazań lekami pierwszego wyboru są leki beta-adrenolityczne. Rozpatrując leki odciążające serce należy pamiętać, że są one w stosunku do siebie, mimo różnych mechanizmów działania, konkurencyjne – wszystkie obniżają ciśnienie tętnicze krwi. Tak więc, możliwość dołączania kolejnych leków hemodynamicznych limitowana jest wartością ciśnienia tętniczego. Ciśnienie w pierwszej dobie OZW, zwłaszcza ostrego zawału serca, jest natomiast bardzo labilne, łatwo i niejednokrotnie gwałtownie ulega obniżeniu po niewielkich dawkach leków. Stąd też stosowanie połączeń leków powinno być zindywidualizowane i rozpoczynane zawsze od małych dawek. Potencjalna możliwość nadmiernego obniżenia wartości ciśnienia wymusza również pewną gradację w kolejności podawania leków hemodynamicznych (ryc. 2). W warunkach szpitalnych rozpoczyna się na ogół od NTG podawanej dożylnie celem zmniejszenia obciążenia wstępnego i/lub leków beta-adrenolitycznych dla zmniejszenia konsumpcji tlenu i przeciwdziałania efektom amin katecholowych. Lekami kolejnego wyboru są ACE-inhibitory (zwłaszcza przy towarzyszącej dysfunkcji/niewydolności lewej komory i/lub nadciśnieniu tętniczym) lub AKW (przede wszystkim w OZW bez uniesienia ST, podejrzeniu kurczu naczyniowego, nietolerancji leków beta-adrenolitycznych, w towarzyszącym nadciśnieniu tętniczym), gdy nie współistnieje niewydolność serca. 67
Rycina 2: Leczenie zmniejszające pracę serca w ostrych zespołach wieńcowych NTG – nitrogliceryna; ACE-I – inhibitory enzymu konwertującego angiotensynę
Opis leczenia ostrych zespołów wieńcowych rozpocząć należałoby od sposobu zwalczania bólu, gdyż właśnie walka z bólem zapoczątkowuje cały proces leczenia. Jakkolwiek leczenie przeciwbólowe nie stanowi leczenia przyczynowego w ostrych zespołach wieńcowych, to eliminuje najsilniejszy czynnik stresowy, jakim jest silny ból wieńcowy (zawałowy). Ból sam w sobie nasila i podtrzymuje kaskadę niekorzystnych zdarzeń, w których pośredniczą aminy katecholowe, mogąc doprowadzić do migotania komór, czy też powstania i/lub rozszerzenia strefy martwicy. W pewnym uproszczeniu można powiedzieć, że nie można skutecznie leczyć ostrych zespołów wieńcowych bez zlikwidowania bólu wieńcowego. Leczenie przeciwbólowe w ostrych zespołach wieńcowych jest synonimem leczenia narkotycznego podawanego dożylnie. Rozpoczynać je należy tak wcześnie, jak tylko jest to możliwe. W praktyce jest ono zapoczątkowane w okresie przedszpitalnym, a kontynuowane na oddziale szpitalnym. Nie ma oczywiście szczególnie polecanego leku narkotycznego, zwalczającego ból u każdego pacjenta. Rodzaj podanego środka zależy od doświadczeń ośrodka leczącego i powinien być dobierany indywidualnie dla każdego pacjenta. Można jednak mówić o ogólnych zasadach leczenia przeciwbólowego. Rozpoczynać powinno się od podawania leków w dawkach podzielonych (bolusach) dożylnie. Jeżeli zwiększenie dawki nie daje efektu, należy zmienić preparat, a w przypadku dalszego braku albo niewystarczającej skuteczności, podawać lek w ciągłym wlewie dożylnym przez pompę infuzyjną, najlepiej w postaci złożonych mieszanek, za-
68
wierających oprócz leku narkotycznego, również leki o działaniu sedatywnym. Celem leczenia jest przede wszystkim całkowite ustąpienie bólu, ale również podtrzymanie efektu przeciwbólowego. Stąd też wlewy kontynuowane są także po ustąpieniu dolegliwości bólowych. W naszym ośrodku do zwalczania bólu najczęściej stosujemy połączenia leków narkotycznych z neuroleptykami: mieszanka lityczna (pethidinum – 100 mg, chlorpromazyna – 50 mg, promethazyna – 50 mg) lub mieszanka neuroleptoanalgetyczna (fentanyl – 0,1 mg, dehydrobenzoperidol – 5 mg) oraz morfinę (na ogół samodzielnie), wszystkie podawane dożylnie w dawkach podzielonych. Z naszych obserwacji wynika, że lekiem najsilniej działającym jest morfina. W przypadku nieskuteczności dawek frakcjonowanych podajemy leki przeciwbólowe w ciągłym wlewie dożylnym, najczęściej przez okres 1-2 dób. Ze stosowanych wlewów dożylnych z kolei największą wartość wykazuje mieszanka lityczna (ryc. 3).
Rycina 3: Leczenie przeciwbólowe w ostrych zespołach wieńcowych M. L. – mieszanka lityczna; NLA – neuroleptoanalgezja; i.v. – dożylnie
Czynnikiem mogącym utrudniać prawidłowe leczenie przeciwbólowe jest niskie ciśnienie tętnicze, często towarzyszące dysfunkcji lewej komory, dodatkowo obniżane przez inne leki stosowane w leczeniu OZW. Należy pamiętać, że leki narkotyczne mają działanie hipotensyjne, jakkolwiek pojawia się ono na ogół dopiero przy podawaniu większych dawek. Przy stosowaniu leków narkotycznych (zwłaszcza morfiny) nie należy zapominać o ich depresyjnym działaniu na ośrodek oddechowy. Nie jest to jednak powikłanie częste, zależne przede wszystkim od dużych dawek narkotyków, a ponadto nie stanowi problemu na oddziałach intensywnej opieki medycznej.
69
Lekami, o których należy również wspomnieć w leczeniu ostrych zespołów wieńcowych są preparaty naparstnicy. W fazie ostrej są one na ogół przeciwwskazane, ze względu na swoje działanie ino- i tonotropowe dodatnie zwiększające zapotrzebowanie na tlen mięśnia sercowego i tak już będącego w deficycie tlenowym. Niemniej jednak naparstnica może być przydatna, czy nawet wręcz konieczna w niektórych konkretnych sytuacjach klinicznych. Do takich należy przede wszystkim blokujące działanie naparstnicy na układ przewodzący serca u pacjentów ze współistniejącym migotaniem przedsionków przebiegającym z szybką czynnością komór, powodującym dekompensację układu krążenia. Ponadto wykazuje korzystne działanie, zarówno bezpośrednie (inotropowo dodatnie), jak i pośrednie (rozszerzające naczynia obwodowe) u pacjentów z dysfunkcją skurczową lewej komory. Preparaty naparstnicy powinny być zastosowane w tych przypadkach, gdy ulegają nasileniu lub gdy utrzymują się objawy niewydolności serca, mimo stosowania innych leków krążeniowych. Wspomniane wskazania nie są niczym nowym w leczeniu OZW, natomiast zmianie uległ sposób dawkowania, a redukcji – liczba różnych podawanych preparatów naparstnicy. W fazie ostrej powinny to być niewątpliwie preparaty dożylne. Najbezpieczniejsza z obecnie stosowanych jest metyldigoxina. W OZW należy dążyć do maksymalnie doraźnego stosowania naparstnicy, rozpoczynając od małych dawek leku (np.: w przypadku metyldigoxiny – 0,05 mg, digoxiny – 0,25 mg), z możliwością powtarzania dawek. Dobową dawkę metyldigoxiny – 0,3 mg, a digoxiny – 0,5 mg należy uznać za dość dużą w ostrych zespołach wieńcowych. W niepowikłanych OZW nie ma potrzeby stosowania leków diuretycznych. Są one natomiast potrzebne w leczeniu większości powikłań, mogą być również pomocne w leczeniu współistniejącego nadciśnienia tętniczego. Lekami stosowanymi w OZW, opisywanymi szeroko w innych rozdziałach tej książki, są statyny. Wiadomo, że zmniejszają one śmiertelność w ostrych zespołach wieńcowych, pytaniem otwartym pozostaje natomiast, w której dobie powinny być włączone. Z punktu widzenia rokowniczego leki stosowane w leczeniu ostrych zespołów wieńcowych można podzielić na dwie grupy. Pierwszą stanowią leki, które w dużych badaniach klinicznych udowodniły jednoznacznie, że zmniejszają śmiertelność, a więc: leki beta-adrenolityczne, inhibitory enzymu konwertującego angiotensynę oraz statyny. Leki te powinny być stosowane u wszystkich chorych nie mających przeciwwskazań do ich podawania. Drugą grupę natomiast stanowią leki dające poprawę kliniczną w wyselekcjonowanej grupie chorych: antagoniści kanałów wapniowych, leki antyarytmiczne, naparstnica, leki moczopędne. Leki te powinny być stosowane w OZW
70
u chorych z konkretnymi wskazaniami do ich podania. Niektóre z leków nie dają się jednoznacznie zakwalifikować do jednej z tych grup. Do takich należą: leki narkotyczne, niedostatecznie przebadane, a jednocześnie niewątpliwie niezbędne w leczeniu OZW oraz inhibitory enzymu konwertującego angiotensynę, zmniejszające śmiertelność po zawale serca, ale w chwili obecnej stosowane nadal z konkretnych wskazań w tej grupie chorych (dysfunkcja/niewydolność lewej komory i/lub nadciśnienie tętnicze). Stąd też tak widziany podział leków nie jest ścisły, będzie z pewnością ulegał zmianie, ale przede wszystkim powinien być traktowany jako pomocniczy przy wyborze leczenia dla konkretnego pacjenta. Zapamiętaj! 1. Strategia postępowania w ostrych zespołach wieńcowych obejmuje leczenie reperfuzyjne i nie mniej ważne leczenie zmniejszające pracę serca. 2. Standard leczenia zmniejszającego obciążenie serca w ostrych zespołach wieńcowych powinien obejmować: a) w okresie przedszpitalnym: - leki beta-adrenolityczne (doustnie lub dożylnie), - narkotyczne leki przeciwbólowe (dożylnie), - azotany (podjęzykowo, dopoliczkowo, w inhalacjach) w razie bólu; b) w okresie szpitalnym: - azotany (we wlewie dożylnym), - leki beta-adrenolityczne (dożylnie, a następnie doustnie), - inhibitory enzymu konwertującego angiotensynę (doustnie)*, - antagonistów kanałów wapniowych (doustnie, rzadziej dożylnie)*. 3. Leki beta-adrenolityczne powinny być stosowane u wszystkich chorych po zawale serca, którzy nie mają przeciwwskazań do ich podawania. 4. Inhibitory enzymu konwertującego angiotensynę powinny być stosowane u wszystkich chorych po zawale serca z dysfunkcją/niewydolnością lewej komory i/lub nadciśnieniem tętniczym. 5. Wskazania do stosowania azotanów w ostrych zespołach wieńcowych obejmują dolegliwości bólowe, objawy dysfunkcji/niewydolności serca oraz współistniejące nadciśnienie tętnicze. 6. Antagoniści kanałów wapniowych mogą być stosowani w ostrych zespołach wieńcowych przebiegających bez objawów niewydolności serca. 7. Celem leczenia przeciwbólowego (leki narkotyczne) w ostrych zespołach wieńcowych jest przede wszystkim całkowite ustąpienie bólu, ale również podtrzymanie efektu przeciwbólowego. 71
8. Preparaty naparstnicy i leki moczopędne są stosowane w leczeniu powikłań ostrych zespołów wieńcowych. * w wybranych grupach chorych
Warto przeczytać: E. Braunwald, D.P. Zipes, P. Libby: Heart Disease – A Textbook of Cardiovascular Medicine (6th edition). W. B. Saunders Company. Philadelphia, London, New York, St. Louis, Sydney, Toronto. 2001. L. Giec: Choroba niedokrwienna serca. PZWL, 1996. Guidelines 2000 for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care. Circulation, 2000; 102. G. Opolski: Leczenie trombolityczne w świeżym zawale serca. a-medica press. Bielsko-Biała, 1994. G. Opolski, K.J. Filipiak, L. Poloński (red.): Ostre zespoły wieńcowe. Urban i Partner, Wrocław 2002. L. Poloński, R. Wojnicz: Ostry zawał serca 2001 – leczenie trombolityczne czy pierwotna angioplastyka? Kardiologia Polska 2002: 56, 445. Polskie Towarzystwo Kardiologiczne: Standardy Postępowania w Chorobach Układu Krążenia. Kardiologia Polska 1997; XLVI, (Suplement). E. Rapaport: Wytyczne leczenia ostrych zespołów wieńcowych. Kardiologia Po Dyplomie 2002; 1: 34. Task Force Report: Management of acute coronary syndromes: acute coronary syndromes without persistent ST segment elevation. Recommendations of the Task Force of the European Society of Cardiology. Eur Heart J 2000; 21: 1406-32. E. Topol: Textbook of Interventional Cardiology (4th edition). Saunders, 2002. 1999 Update: ACC/AHA Guidelines for the management of patients with acute myocardial infarction: Executive summary and recommendations: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Committee on Management of Acute Myocardial Infarction). Circulation 1999; 100: 1016.
72
VII. POWIKŁANIA OSTREGO ZAWAŁU SERCA Karol Wrzosek, Teresa Serwecińska, Marek Kuch W ostatnich latach nastąpił duży postęp w leczeniu ostrych zespołów wieńcowych. Pozostają one jednak ciągle podstawową przyczyną nagłych zgonów. Wysoka śmiertelność jest związana przede wszystkim z groźnymi zaburzeniami rytmu i przewodzenia. Szczególnie wysoka jest ona w fazie przedszpitalnej, a mimo coraz lepszej organizacji oddziałów intensywnej opieki kardiologicznej, wysoka pozostaje również w fazie szpitalnej, sięgając nawet 15-20%. Tutaj najczęstszą przyczyną są mechaniczne powikłania zawału lub niewydolność serca spowodowana rozległym obszarem martwicy. Współczesne leczenie, oparte na jak najszybszym przywróceniu odpowiedniej perfuzji czy to metodami interwencyjnymi, czy też farmakologicznymi, zmniejszyło częstość groźnych powikłań, zarówno w okresie wczesnym, jak i późnym zawału serca. Wśród powikłań wczesnych możemy wyróżnić powikłania arytmiczne – zaburzenia rytmu i przewodzenia, mechaniczne oraz hemodynamiczne. Do powikłań późnych zaliczamy: zapalenie osierdzia oraz tętniak pozawałowy. Dodatkowo przebieg zawału mogą komplikować powikłania zakrzepowo-zatorowe. ZABURZENIA RYTMU Zaburzenia rytmu i przewodzenia w ostrym zawale serca występują u ponad 90% chorych. Przyjmuje się obecnie, że występowanie większości z nich, zwłaszcza w pierwszych dwóch dobach zawału, nie ma znaczenia rokowniczego, zarówno wczesnego, jak i odległego. Niektóre z nich stanowią jednak stan bezpośredniego zagrożenia życia i nie leczone są przyczyną nagłego zgonu sercowego. Mechanizm powstawania zaburzeń rytmu i przewodzenia w ostrej fazie zawału serca nie jest do końca poznany. Elektrofizjologicznie główną przyczyną tych zaburzeń jest utrata przezbłonowego potencjału oraz zwolnienie przewodzenia bodźców w obrębie niedokrwionych i uszkodzonych obszarów mięśnia serowego. Wiodącą hipotezą powstawania zaburzeń rytmu w ostrym zawale serca jest zjawisko micro-reentry powstające w odpowiedzi na elektryczną niejednorodność miokardium. Zwolnienie przewodzenia pobudzeń i pojawiające się bloki w uszkodzonych fragmentach mięśnia sercowego wiodą do takich arytmii, jak: migotanie komór (ventricular fibrillation, VF) lub częstoskurcz komorowy (ventricular tachycardia, VT). Duże znaczenie mają tutaj zaburzenia metabolizmu komórkowego, takie jak stymulacja adrenergiczna, kwasica komórkowa, zaburzenia gospodarki wapniowej i potaso73
wej, zwiększenie ilości wolnych kwasów tłuszczowych i wolnych rodników. Wśród innych przyczyn wymienia się: zaburzenia hemodynamiczne, zjawisko reperfuzji, uszkodzenie układu przewodzącego oraz przyczyny jatrogenne. Arytmie pojawiające się u pacjentów z ostrym zawałem serca wymagają intensywnego leczenia, jeśli pogarszają hemodynamikę serca, nasilają konsumpcję tlenu oraz przepowiadają złośliwe arytmie (VT, VF). Komorowe zaburzenia rytmu Pojedyncze pobudzenia przedwczesne jednoośrodkowe – obecnie przyjmuje się, że nie wpływają na przeżycie zarówno wczesne, jak i odległe – nie wymagają więc leczenia. Nierzadko współistnieją z tachykardią – są wówczas efektem wzmożonej stymulacji adrenergicznej. W tej sytuacji klinicznej – lekami z wyboru są leki beta-adrenolityczne. Pary, salwy, nieutrwalony częstoskurcz komorowy wymagają leczenia. Najczęściej podaje się lidokainę dożylnie (i.v.) w dawce 50 mg jednorazowo, a następnie we wlewie kroplowym przez pompę infuzyjną z prędkością 3 mg/min. Częstoskurcz komorowy utrwalony (tzn. trwający dłużej niż 30 s) wymaga wykonania kardiowersji elektrycznej, rozpoczynając od energii 50-100 J. Częstoskurcz komorowy polimorficzny wymaga defibrylacji elektrycznej z początkową energią 200 J. Zaburzenia elektrolitowe, takie jak hipokaliemia zwiększają ryzyko wystąpienia częstoskurczu komorowego, stąd należy dążyć do jak najszybszego oznaczenia stężenia jonu potasowego we krwi i ewentualnej jego korekcji do wartości powyżej 4,5 mEq/l. Jeśli częstość rytmu komorowego wynosi poniżej 150/min i jest on dobrze tolerowany hemodynamicznie, leczenie można rozpocząć od dożylnego podania lidokainy w bolusie, a następnie we wlewie dożylnym. Alternatywnymi lekami są amiodaron lub rzadziej prokainamid. Po przywróceniu rytmu zatokowego należy skorygować powstałe zaburzenia elektrolitowe, hipoksemię oraz równowagę kwasowo-zasadową. Pacjenci z nawracającymi w kolejnych dobach epizodami VT i VF wymagają badania elektrofizjologicznego i nierzadko wszczepienia kardiowertera-defibrylatora lub procedury kardiochirurgicznej (ablacja chirurgiczna). Migotanie komór wymaga natychmiastowej defibrylacji elektrycznej. Najczęściej jest to tzw. pierwotne migotanie komór, występujące w pierwszych 48 godzinach od początku objawów zawału. Pierwotne VF jest odpowiedzialne za wysoką śmiertelność przedszpitalną (tzw. nagły zgon sercowy). Nie zwiększa ono jednak śmiertelności odległej i nie pogarsza późniejszego rokowania. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku późnego i/lub wtórnego 74
migotania komór (pojęcia te, jakkolwiek są bliskoznaczne i u znacznej części chorych pokrywają się, nie są synonimami). Za późne uważa się VF pojawiające się po 48 godzinach od początku zawału serca. Natomiast wtórne VF jest następstwem znacznej niewydolności lewej komory i występuje często wśród objawów wstrząsu kardiogennego. Do wystąpienia późnego i/lub wtórnego VF predysponowani są pacjenci z rozległym zawałem ściany przedniej, znaczną dysfunkcją lewej komory, z przetrwałymi tachyarytmiami nadkomorowymi (migotanie/trzepotanie przedsionków), z zaburzeniami przewodzenia przedsionkowo-komorowego. Pogarsza ono śmiertelność i rokowanie odległe, stanowiąc jednocześnie wskazanie do diagnostyki elektrofizjologicznej i rozpoczęcia podawania leków antyarytmicznych lub wszczepienia kardiowertera-defibrylatora. Po skutecznej defibrylacji zalecane jest stosowanie dożylnego wlewu lidokainy lub coraz częściej amiodaronu oraz wyrównanie współistniejących zaburzeń elektrolitowych (hipokaliemia). Profilaktyczne stosowanie lidokainy celem zapobiegania napadom częstoskurczu komorowego oraz migotania komór nie jest obecnie zalecane; chociaż zmniejsza częstość ich występowania, to jednocześnie nieznacznie zwiększa śmiertelność ogólną. Wczesne leczenie interwencyjne zmniejsza częstość występowania groźnych komorowych zaburzeń rytmu, zmniejsza rozległość zawału i częstość pozawałowej dysfunkcji komory, tym samym ograniczając występowanie wtórnych/późnych migotań komór. Aby zminimalizować wysoką śmiertelność przedszpitalną, spowodowaną głównie groźnymi, komorowymi zaburzeniami rytmu, wprowadzono przed kilkunastu laty tzw. automatyczne zewnętrzne defibrylatory (AED), które zlokalizowane w miejscach użyteczności publicznej mogą być użyte przez świadków nagłego zatrzymania krążenia. Wyniki dotychczasowych badań są bardzo zachęcające. Nadkomorowe zaburzenia rytmu Tachykardia zatokowa w ostrej fazie zawału serca jest związana ze zwiększonym napięciem układu sympatycznego w następstwie niepokoju, bólu, niewydolności lewej komory, hipowolemii oraz podawanych leków. Szybki rytm zwiększa zużycie tlenu przez mięsień sercowy, zmniejsza perfuzję wieńcową, nasila niedokrwienie, a w konsekwencji martwicę. W leczeniu znajdują tutaj zastosowanie leki przeciwbólowe, leki beta-adrenolityczne, tlenoterapia, a w przypadku niewydolności serca – diuretyki oraz nitrogliceryna. Częstoskurcz nadkomorowy prowadzi do wzrostu częstości rytmu komór. Jeśli wywołuje objawy hemodynamiczne lub nasila dolegliwości bólowe, wy75
maga szybkiego leczenia farmakologicznego (metoprolol, esmolol i. v., adenozyna i.v., amiodaron i.v.). W przypadku nieskuteczności tego leczenia, wymaga wykonania kardiowersji elektrycznej. Migotanie i trzepotanie przedsionków występuje u 10-15% chorych we wczesnej fazie zawału serca, częściej u osób nieleczonych fibrynolitycznie, z rozległym obszarem zawału, przerostem lewej komory, zawałem przedsionka, odczynem osierdziowym oraz u osób starszych. Wzrost częstości komór i utrata funkcji skurczowej przedsionków wiedzie do spadku rzutu serca, hipotensji, zmniejszenia perfuzji wieńcowej i w konsekwencji do powiększenia się obszaru zawału. Często migotanie przedsionków jest objawem rozpoczynającej się dysfunkcji lewej komory. Lekami mogącymi przywrócić rytm zatokowy są leki beta-adrenolityczne (jeśli nie ma przeciwwskazań do ich stosowania) lub amiodaron w małych dawkach. Jeśli występują zagrażające życiu zaburzenia hemodynamiczne (obrzęk płuc, hipotonia) lub nawraca ból wieńcowy, istnieją wskazania do wykonania kardiowersji elektrycznej. Migotanie przedsionków zwiększa również ryzyko powikłań zakrzepowo-zatorowych, głównie za sprawą tworzących się przyściennych skrzeplin. Przy braku przeciwwskazań, pacjenci z tą arytmią powinni być leczeni przeciwkrzepliwie (heparyna podskórnie). Bradyarytmie Bradykardia zatokowa występuje u około 25-40% chorych, głównie w pierwszych godzinach zawału i częściej w przebiegu zawału ściany dolnej i tylnej. Za jej powstawanie w pierwszych godzinach ostrego zawału serca odpowiada stymulacja receptorów nerwu błędnego, w dużej liczbie zlokalizowanych w obrębie ściany dolnej i tylnej. Bradykardia bez następstw hemodynamicznych wymaga jedynie obserwacji. W przypadku hipotonii, nasilenia niedokrwienia, pojawienia się ektopii komorowej i spadku częstości rytmu poniżej 40-50/min wskazane jest podanie atropiny w dawce 0,5 mg i.v., w razie potrzeby powtarzając ją co 5-10 min do maksymalnej dawki 2 mg. Bradykardia występująca po 6 godzinach od wystąpienia objawów jest raczej objawem niedokrwienia węzła zatokowego, bądź jego dysfunkcji, niż efektem wzmożonego napięcia nerwu błędnego. Przy nieskuteczności atropiny należy zastosować stymulację elektryczną przez ścianę klatki piersiowej lub przy użyciu przedsionkowej elektrody endokawitarnej. Bloki przewodzenia – w efekcie niedokrwienia lub uszkodzenia układu przewodzącego w zawale serca może dochodzić do powstawania bloków na różnych piętrach układu bodźco-przewodzącego, zarówno w węzłach: zato76
kowo-przedsionkowym i przedsionkowo-komorowym, jak i w pęczku Hisa i jego odnogach. Blok przedsionkowo-komorowy (blok p-k) I° nie wymaga intensywnego leczenia. Jeśli towarzyszy zawałowi ściany przedniej lub występuje jako element bloku wielopęczkowego, wymaga bacznej obserwacji. Nie zaleca się redukcji dawek leków wydłużających przewodzenie przedsionkowe (leki beta-adrenolityczne, antagoniści kanałów wapniowych) przy odstępie PR mniejszym od 240 ms. Blok przedsionkowo-komorowy II° typu 1 (periodyka Wenckebacha) u chorego z zawałem ściany dolnej lub tylnej w przebiegu okluzji prawej tętnicy wieńcowej ma na ogół charakter przemijający, niemniej jednak wymaga bacznej obserwacji. Jeśli jest powikłany bradykardią poniżej 50/min, hipotonią lub zaburzeniami rytmu, wymaga czasowej stymulacji prawej komory. Gdy tego typu blok występuje w zawale ściany przedniej, wymaga leczenia stymulacją (elektroda w prawej komorze). Blok przedsionkowo-komorowy II° typu 2 (Mobitz II) oraz blok przedsionkowo-komorowy III° (całkowity) jest wskazaniem do założenia elektrody czasowej do prawej komory. Objawy towarzyszące całkowitemu zahamowaniu przewodzenia przedsionkowo-komorowego zależne są od anatomicznej lokalizacji uszkodzenia oraz rozległości zawału. Blok p-k III° może powstać w następstwie zawału zarówno ściany dolnej, jak i przedniej. Blok u pacjenta z zawałem ściany dolnej jest najczęściej konsekwencją przemijającego niedokrwienia tkanki przewodzącej zlokalizowanej nad lub w łączu przedsionkowo-komorowym. Blok p-k III° często poprzedzony jest blokiem p-k I° i/lub periodyką Wenckebacha. Rytm zastępczy, najczęściej węzłowy, z wąskimi zespołami QRS i częstością powyżej 40/min jest stabilny i dobrze odpowiada na leczenie farmakologiczne (atropina). Blok III° u pacjentów z zawałem ściany przedniej powstaje w następstwie trwałego uszkodzenia włókien przewodzących w obrębie przegrody międzykomorowej. Często poprzedzony jest blokiem typu Mobitz II i pojawia się nagle, najczęściej pomiędzy 12 a 24 godziną od wystąpienia objawów. Częstość zastępczego rytmu z szerokimi zespołami QRS wynosi poniżej 40/min. Ten rodzaj bloku występuje na ogół w przebiegu rozległej martwicy, niewydolności lewej komory i wstrząsu kardiogennego (ryc. 1). Aby zapewnić prawidłową czynność serca pacjentom z blokiem p-k typu Mobitz II oraz blokiem p-k III°, konieczne jest zastosowanie stymulacji endokawitarnej, a nierzadko do czasu jej założenia, stymulacji elektrycznej przez ścianę klatki piersiowej. Dostęp do prawego przedsionka i prawej komory uzyskuje się poprzez wkłucie do żył centralnych (żyła szyjna wewnętrz77
na, podobojczykowa, udowa) lub poprzez wenesekcję żyły w dole łokciowym. Pod kontrolą skopii rentgenowskiej lub zapisu EKG wprowadza się elektrodę endokawitarną podłączając ją do zewnętrznego stymulatora.
Rycina 1: Blok przedsionkowo-komorowy II° typu 2 (Mobitz II) 3:1
Bloki odnóg, a przede wszystkim lewej odnogi pęczka Hisa (left bundle branch block, LBBB) występuje w rozległym zawale ściany przedniej i przegrody. Nierzadko wiedzie do pełnego bloku p-k. Świeżo występujący (ostry) LBBB stanowi elektrokardiograficzne kryterium rozpoznania ostrego zawału serca i jest wskazaniem do leczenia reperfuzyjnego. Arytmie poreperfuzyjne Oddzielną grupę arytmii, z punktu widzenia mechanizmu ich powstawania, stanowią arytmie występujące w trakcie leczenia reperfuzyjnego lub tuż po nim. Wśród wielu wymienianych przyczyn najistotniejszą rolę wydaje się odgrywać niestabilność elektryczna niedokrwionych błon komórkowych oraz wypłukiwanie produktów przemiany beztlenowej z niedokrwionego obszaru. Do najczęściej występujących należą komorowe zaburzenia rytmu, takie jak złożone dodatkowe pobudzenia komorowe, nieutrwalony częstoskurcz komorowy, przyspieszony rytm komorowy, a rzadziej – bloki przedsionkowo-komorowe. Niejednokrotnie bardzo trudno jest stwierdzić, czy występujące zaburzenia rytmu serca mają charakter reperfuzyjny, czy też są powikłaniem ostrego zawału serca. Dlatego też powinny być one oceniane wraz z obrazem klinicznym (zmiany odcinka ST, ustępowanie bólu zawałowego, stężenia enzymów wskaźnikowych).
78
Zaburzenia rytmu należą do obrazu zawału serca, część z nich ma charakter przemijający i wymaga jedynie monitorowania w warunkach oddziału intensywnej opieki kardiologicznej, inne natomiast są zapowiedzią lub stanowią bezpośrednie zagrożenie życia chorego. Te ostatnie należy leczyć objawowo, jakkolwiek najważniejsze jest leczenie przyczynowe i korygowanie zaburzeń metabolicznych do nich prowadzących (hipokaliemia, hipomagnezemia, kwasica). Współczesne leczenie oparte na reperfuzji znacznie zmniejszyło częstość występowania złośliwych arytmii, redukując tym samym ich wkład w dużą śmiertelność okołozawałową. ZABURZENIA HEMODYNAMICZNE W trakcie zawału dochodzi do upośledzenia mechanicznej czynności serca jako pompy. Powstające wówczas zaburzenia hemodynamiczne zależą od wielkości obszaru objętego martwicą oraz od stanu mięśnia sercowego przed wystąpieniem zawału. Dodatkowo czynnikiem pogłębiającym te zaburzenia jest ogłuszenie mięśnia w następstwie niedokrwienia. Zmniejszenie kurczliwości zaburza ciśnienie napełniania lewej komory, redukuje rzut serca i w konsekwencji powoduje objawy ogólnoustrojowe. Do zaburzeń hemodynamiki serca prowadzą również powikłania mechaniczne zawału serca. Hipotonia Hipotonia towarzysząca ostremu zawałowi serca może być wynikiem odruchowego pobudzenia układu przywspółczulnego. Występuje najczęściej w przebiegu zawału ściany dolnej i towarzyszy jej na ogół bradykardia. Szybką poprawę stanu ogólnego uzyskuje się podając atropinę, płyny, unosząc kończyny dolne. Inną przyczyną hipotonii w ostrym zawale serca może być odwodnienie, szczególnie u ludzi starszych, wymiotujących, nie przyjmujących płynów. Decydujące znaczenie ma wówczas pomiar ośrodkowego ciśnienia żylnego, a w przypadku jego obniżenia ostrożne podanie płynów infuzyjnych. Przyczyną hipotonii może być również wstrząs zawałowy oraz zawał prawej komory. Ostra niewydolność serca (obrzęk płuc i wstrząs kardiogenny) Wystąpienie i nasilenie ostrej niewydolności lewej komory obciąża rokowanie. Klasyfikacja Killipa i Kimballa oparta na badaniu przedmiotowym pozwala ocenić zaawansowanie niewydolności serca i jednocześnie przewidywać rokowanie (tab. 1).
79
Tabela 1: Klasyfikacja Killipa i Kimballa
KLASA
OBJAWY KLINICZNE
I
bez cech niewydolności lewej komory;
II
rzężenia obejmujące mniej niż 50% pól płucnych lub słyszalny III ton;
III
rzężenia obejmujące ponad 50% pól płucnych, często obrzęk płuc, III ton;
IV
wstrząs zawałowy.
Obrzęk płuc Obrzęk płuc występuje w kilku do kilkunastu procentach ostrego zawału serca i wiąże się z 45% śmiertelnością. Klinicznie obrzęk płuc manifestuje się dusznością o charakterze orthopnoe i tachypnoe, kaszlem, nierzadko z odkrztuszaniem krwisto podbarwionej wydzieliny. Osłuchowo nad polami płucnymi stwierdza się liczne rozlane różnokalibrowe rzężenia, z przewagą drobnobańkowych. W leczeniu obrzęku płuc najważniejsze jest zmniejszenie obciążenia wstępnego. Polega ono na zastosowaniu pozycji siedzącej, podaniu nitrogliceryny w dożylnym wlewie pod kontrolą ciśnienia, morfiny, furosemidu oraz tlenu przez maskę lub cewnik nosowy. Niejednokrotnie z powodu hipoksemii konieczna jest mechaniczna wentylacja, najlepiej z dodatnimi ciśnieniami końcowo-wydechowymi. Przy braku odpowiedzi na powyższe leczenie, ze względu na współistniejącą hipotonię, konieczne staje się zastosowanie amin presyjnych, przede wszystkim dopaminy oraz dobutaminy. Dopamina poprzez rozległe oddziaływanie na receptory alfa, beta oraz dopaminergiczne zlokalizowane w układzie sercowo-naczyniowym oraz w OUN jest lekiem o podstawowym znaczeniu w leczeniu ostrej niewydolności serca. Jej wpływ zależny jest od stosowanej dawki. W mniejszych dawkach (do 3 µg/kg m.c./min) rozszerza naczynia nerkowe i trzewne (receptor DA-1), powodując m.in. wzrost przepływu przez nerki i diurezę. To głównie dzięki temu działaniu znajduje zastosowanie w leczeniu wstrząsu kardiogennego. Większe dawki zwiększają kurczliwość mięśnia sercowego i częstość rytmu. Dobutamina – syntetyczna amina o bardzo silnym działaniu inotropowym, przy jednocześnie słabym wpływie na częstość serca. Jej zastosowanie 80
usprawnia czynność mechaniczną serca, zmniejszając jednocześnie obciążenie wstępne i następcze. Dzięki temu zwiększa pojemność minutową serca praktycznie przy niezmienionym ciśnieniu tętniczym. W większych dawkach wszystkie aminy tracą swoją selektywność w stosunku do receptorów – poprzez przewagę stymulacji receptorów alfa-adrenergicznych powodują skurcz naczyń obwodowych. Oba te leki mogą być stosowane oddzielnie lub łącznie, w zależności od występujących zaburzeń hemodynamicznych, parametrów ciśnienia i tętna. Glikozydy naparstnicy, jakkolwiek posiadają działanie inotropowo dodatnie, są stosowane w przypadku współistniejącej tachyarytmii nadkomorowej z szybką czynnością komór. Wstrząs kardiogenny Częstość występowania wstrząsu zawałowego sięga 7-10%. Najczęstszą przyczyną jest rozległy zawał obejmujący ponad 40% masy lewej komory, współistniejący zawał prawej komory lub mechaniczne powikłania zawału serca, np. pęknięcie przegrody międzykomorowej albo mięśnia brodawkowatego, przebiegające z ostrą niedomykalnością zastawki mitralnej. Dominującymi zaburzeniami hemodynamicznymi są: zwiększenie ciśnienia napełniania lewej komory, spadek rzutu, hipotonia i objawy hipoperfuzji narządowej. Upośledzenie perfuzji narządowej i kompensacyjny wyrzut katecholamin powodują powstanie licznych, samopodtrzymujących się zaburzeń metabolicznych nasilających niedokrwienie, prowadząc do martwicy mięśnia sercowego i najczęściej śmierci chorego (ryc. 2).
Rycina 2: Patomechanizm wstrząsu kardiogennego
81
Wstrząs kardiogenny rozpoznajemy w przypadku utrzymującej się hipotonii poniżej 90 mm Hg, diurezy poniżej 20 ml/h, oraz na podstawie objawów hipoperfuzji obwodowej (spocona, blada, zimna, często zasiniona skóra, objawy ze strony ośrodkowego układu nerwowego – niepokój, drżenia mięśniowe, śpiączka). Objawy te utrzymują się pomimo opanowania bólu, zaburzeń rytmu, wyrównaniu hipowolemii, hipokaliemii i kwasicy. Często wstrząsowi kardiogennemu towarzyszy obrzęk płuc. Kryteria wstrząsu oparte na pomiarze parametrów hemodynamicznych obejmują oprócz hipotonii, zmniejszenie indeksu sercowego poniżej 1,8 litrów/min/m2 i zwiększenie wartości ciśnienia zaklinowania w kapilarach płucnych powyżej 18 mm Hg. Celem wykluczenia mechanicznych powikłań jako przyczyny wstrząsu, należy dążyć do jak najszybszego wykonania badania echokardiograficznego. Leczeniem z wyboru wstrząsu kardiogennego w przebiegu zawału serca jest angioplastyka wieńcowa lub chirurgiczna rewaskularyzacja. Reperfuzja farmakologiczna ma tutaj ograniczoną skuteczność i obarczona jest ogromną śmiertelnością, sięgającą dziewięćdziesięciu kilku procent. Korzystne w takich przypadkach jest również zastosowanie urządzeń mechanicznych do wspomagania krążenia ustrojowego, takich jak pompy do przeciwpulsacji wewnątrzaortalnej (intra aortic baloon pump, IABP). Zlokalizowany w aorcie zstępującej balon wypełniany helem w odpowiednim momencie cyklu hemodynamicznego (sterowany zapisem EKG) pozwala, poprzez wsteczny, dogłowowy przepływ krwi w aorcie, zwiększyć ciśnienie perfuzji w naczyniach mózgowych oraz naczyniach wieńcowych. Deflatacja balonu w momencie skurczu lewej komory odciąża natomiast lewą komorę, redukując obciążenie następcze, a tym samym zmniejsza pracę serca (ryc. 3). Skojarzenie leczenia za pomocą pierwotnej angioplastyki wieńcowej oraz mechanicznego wspomagania krążenia zmniejszyło śmiertelność do czter-
Rycina 3: Zasada działania przeciwpulsacji wewnątrzaortalnej (IABP) (wg D. Mathey, J. Schofer: Kardiologia Inwazyjna; Wyd. Med.: Urban & Partner, Wrocław 1998)
82
dziestu kilku procent. Wyniki odległe również są zachęcające. W badaniu SHOCK, zastosowanie wczesnej angioplastyki wieńcowej u chorych we wstrząsie kardiogennym, zmniejszyło również śmiertelność ocenianą po 6 miesiącach od zawału. Leczenie farmakologiczne obejmuje stosowanie amin katecholowych, takich jak: dopamina, dobutamina, rzadziej noradrenalina. Również leki rozszerzające naczynia, redukujące obciążenie wstępne, odgrywają pomocniczą rolę w leczeniu wstrząsu zawałowego. Dąży się do tego, aby pod kontrolą ciśnienia tętniczego, przy jak najniższych dawkach amin katecholowych, można było zastosować jak najwyższe dawki nitrogliceryny. Wskazania do zastosowania glikozydów naparstnicy są analogiczne do obrzęku płuc. Bardzo ważną rolę w leczeniu wstrząsu kardiogennego zajmuje tlenoterapia. Tlen podawany jest przez maskę, a w przypadku znacznej hipoksemii konieczne jest zastosowanie wspomaganego oddychania. W leczeniu ostrej niewydolności serca oraz wstrząsu kardiogennego, konieczna jest stała ocena stanu chorego. Obejmuje ona monitorowanie rytmu serca, ciśnienia tętniczego (najlepiej metodą krwawą), diurezy, wolemii, zaburzeń elektrolitowych, kwasowo-zasadowych i parametrów gazometrycznych. Nieocenioną rolę w monitorowaniu czynności hemodynamicznej serca daje zastosowanie cewnika Swana-Ganza. Cewnik z balonem wprowadzony z dostępu przez żyłę centralną, umieszczony w prawym przedsionku, prawej komorze, a następnie w naczyniach płucnych, pozwala monitorować ciśnienia w obrębie prawego serca. Za pomocą końcówki cewnika zlokalizowanej w okolicy małych rozgałęzień tętnicy płucnej można zmierzyć tzw. ciśnienie zaklinowania (pulmonary capillary wedge pressure, PCWP). Przekłada się ono na ciśnienie napełniania lewej komory, będąc tym samym dobrym wskaźnikiem jej funkcji. Wartość ciśnienia zaklinowania w kapilarach prawidłowo wynosząca 6-12 mm Hg wzrasta w zawale z towarzyszącą niewydolnością lewej komory do ponad 18 mm Hg. Monitorowanie przy użyciu cewnika Swana-Ganza pozwala dostosować leczenie do zmieniającego się stanu hemodynamicznego. Pomimo dużego postępu, jaki się dokonał w leczeniu niewydolności serca w przebiegu ostrego zawału serca, wyniki leczenia pozostają ciągle niezadowalające. Zawał prawej komory Nie jest to powikłanie, a raczej część rozległego zawału (rzadko występuje jako zawał samodzielny). Opisany jest w tym miejscu ze względu na charakterystyczne zaburzenia hemodynamiczne, częściowo odrębny sposób leczenia, a przede wszystkim wyraźnie gorsze rokowanie. Współistnienie 83
zawału prawej komory związane jest z wysokim ryzykiem nagłego zgonu oraz częstszym występowaniem ostrej niewydolności serca (wstrząs kardiogenny, obrzęk płuc). Wzrasta również liczba powikłań mechanicznych (pęknięcie ściany, tamponada serca) i arytmicznych (zaburzenia przewodzenia, tachyarytmie) serca. Współwystępujący zawał prawej komory zwiększa śmiertelność wewnątrzszpitalną oraz prawdopodobnie również odległą, związaną z przewlekłą niewydolnością serca. Ocenia się, że wystąpienie zawału prawej komory towarzyszy zawałowi ściany dolnej w około 35%, ściany tylnej w ok. 50% i przedniej w około 10%, głównie za sprawą wspólnego unaczynienia przez prawą tętnicę wieńcową oraz przez dystalne odcinki gałęzi okalającej i gałęzi przedniej zstępującej lewej tętnicy wieńcowej. Obraz kliniczny zawału prawej komory jest bardzo różnorodny – od bezobjawowego klinicznie do bardzo ciężkiego stanu, z dominującą znaczną hipotonią. Upośledzenie czynności skurczowej prawej komory wiedzie do wzrostu ciśnienia jej napełniania, powodując wzrost ciśnień w prawym przedsionku oraz ośrodkowego ciśnienia żylnego. Prawidłowe pozostaje ciśnienie napełniania lewej komory, przy równoczesnym spadku indeksu sercowego. Podobne zaburzenia można obserwować w przypadku tamponady osierdzia, w zaciskającym zapaleniu osierdzia oraz w zatorze tętnicy płucnej. Zawał prawej komory należy podejrzewać u pacjentów z zawałem ściany dolnej i/lub tylnej, z następującymi objawami hemodynamicznymi: hipotonią, przepełnieniem żył szyjnych, z towarzyszącymi objawami małego rzutu czy dużym spadkiem ciśnienia po podaniu małych dawek nitrogliceryny. Charakterystyczny jest również towarzyszący tym objawom brak zmian osłuchowych nad polami płucnymi. Typową zmianą w obrazie EKG jest uniesienie odcinka ST w odprowadzeniach RV3 i RV4 (odprowadzenia po prawej stronie klatki piersiowej). W badaniu echokardiograficznym uwidocznić można rozstrzeń komory oraz upośledzenie odcinkowe lub globalne jej funkcji skurczowej. Leczenie, poza reperfuzją, polega na korekcie objętości końcoworozkurczowej poprzez wypełnienie łożyska naczyniowego (np. roztworem soli fizjologicznej). W przypadku współwystępowania niewydolności lewej komory, konieczne jest zastosowanie leków rozszerzających naczynia tętnicze (nitroprusydek sodu, hydralazyna), a czasami kontrapulsacji wewnątrzaortalnej. Należy unikać leków obniżających obciążenie wstępne, takich jak NTG czy diuretyki.
84
MECHANICZNE POWIKŁANIA ZAWAŁU Mechaniczne powikłania ostrej fazy zawału serca prowadzą do groźnych zaburzeń hemodynamicznych wymagających leczenia kardiochirurgicznego. Są one przyczyną około 15% wszystkich zgonów w zawale. Występują najczęściej między 3. a 7. dniem zawału, w większości u osób starszych, z wywiadem nadciśnienia tętniczego. Pęknięcie wolnej ściany lewej komory Pęknięcie wolnej ściany lewej komory jest przyczyną około 10% zgonów w ostrym zawale serca. Najczęściej występuje w przebiegu pierwszego, pełnościennego zawału ściany przedniej i/lub bocznej ściany lewej komory. Miejscem najbardziej narażonym na pęknięcie jest pogranicze tkanki martwiczej i żywego mięśnia. Jeśli dochodzi do pęknięcia ściany bez przerwania nasierdzia (głównie wskutek zrostów z osierdziem), dochodzi do wytworzenia tzw. tętniaka rzekomego. Śmiertelność w przypadku pęknięcia wolnej ściany lewej komory sięga 100%. Najczęściej dochodzi do nagłego zatrzymania krążenia w mechanizmie tamponady, z towarzyszącym rozkojarzeniem elektryczno-mechanicznym. W niewielkim odsetku przypadków, gdy narastanie krwiaka osierdzia jest wolniejsze, przebieg jest mniej dramatyczny. Występuje silny ból w klatce piersiowej, przepełnienie żył szyjnych, niewydolność obukomorowa, sinica oraz wstrząs. Badaniem potwierdzającym rozpoznanie jest echokardiografia. Postępowaniem z wyboru w przypadku tamponady jest punkcja i drenaż worka osierdziowego oraz natychmiastowy zabieg chirurgiczny (ryc. 4).
Rycina 4: Tętniak pozawałowy lewej komory
85
Pęknięcie przegrody międzykomorowej Pęknięcie przegrody międzykomorowej stanowi najczęściej powikłanie pierwszego, pełnościennego zawału serca, szczególnie u osób z nadciśnieniem tętniczym. Wśród prawdopodobnych przyczyn wymienia się również leczenie fibrynolityczne, szczególnie po upływie kilku, kilkunastu godzin od wystąpienia zawału. Bardzo zagrożeni są pacjenci z tak zwanym zawałem dwufazowym (różne tętnice wieńcowe zamykają się niejednoczasowo, w odstępie kilku, kilkudziesięciu godzin) lub „dorzutem” zawału w krótkim czasie. Wielkość powstałego otworu w przegrodzie międzykomorowej determinuje lewo-prawy przeciek i tym samym nasilenie zaburzeń hemodynamicznych, przejawiających się objętościowym przeciążeniem i niewydolnością lewej komory. Objawem klinicznym jest szybko pogarszający się stan chorego, obukomorowa niewydolność serca oraz wstrząs. Charakterystycznym objawem osłuchowym jest głośny, holosystoliczny szmer, najgłośniejszy w 3-4 międzyżebrzu, zwykle z towarzyszącym mrukiem. Przy dużych ubytkach przegrody szmer może być cichy. Rozpoznanie potwierdza badanie echokardiograficzne. Leczeniem z wyboru jest pilny zabieg kardiochirurgiczny, często z równoczesną rewaskularyzacją. W przypadku mniejszych ubytków i stabilności hemodynamicznej zabieg może być odroczony poza ostrą fazę zawału. U pacjentów w krytycznym stanie, alternatywą może być przeznaczyniowe zamknięcie ubytku dyskiem w kształcie parasolki, tzw. zapinką Amplatza. Niedomykalność mitralna w przebiegu zawału serca Do dysfunkcji aparatu zastawkowego w przebiegu zawału serca dochodzi często. Wśród mechanizmów odpowiedzialnych za jej powstanie wymienia się: zmianę geometrii skurczu lewej komory, poszerzenie pierścienia mitralnego, rozciągnięcie nici ścięgnistych, a także niedokrwienie lub pęknięcie mięśnia brodawkowatego. Częściowe lub całkowite pęknięcie powoduje najsilniejsze zaburzenia hemodynamiczne przejawiające się dusznością, sinicą, zastojem w płucach lub obrzękiem oraz wstrząsem. W rzucie zastawki dwudzielnej pojawia się głośny, holosystoliczny szmer skurczowy promieniujący do lewej pachy. Śmiertelność w nieoperowanej, ostrej niedomykalności mitralnej sięga 90%. Leczeniem z wyboru jest zabieg operacyjny. Zapalenie osierdzia Płyn w jamie osierdzia może pojawić się już w pierwszych dniach zawału. Jest on najczęściej wynikiem zapalenia osierdzia (pericarditis epistenocardiaca), powstającego w rozległych zawałach, szczególnie w obrębie ściany 86
przedniej. Może ono występować do 6 tygodni od zawału. W miejscu pełnościennej martwicy powstaje lokalne zapalenia osierdzia, które klinicznie manifestuje się obecnością szmeru tarcia osierdzia, rzadziej – nasilającym się w trakcie głębokiego wdechu – bólem lub charakterystycznymi dla zapalenia zmianami w zapisie elektrokardiograficznym. Ból pojawiający się w trakcie zapalenia osierdzia, w pierwszych dobach zawału serca, może być mylony z nawracającym niedokrwieniem czy kolejnym zawałem. Zazwyczaj, zapalenie osierdzia stanowi wskazanie do przerwania podawania leków przeciwkrzepliwych. W leczeniu ostrego zapalenia osierdzia stosuje się kwas acetylosalicylowy w dużej dawce (650 mg co 4-6 godzin). PÓŹNE POWIKŁANIA ZAWAŁU SERCA Tętniak pozawałowy Tętniak pozawałowy prawdziwy rozwija się u około 8-38% pacjentów po przebytym zawale serca. Tętniakiem nazywamy trwałe zniekształcenie jamy lewej komory (na ogół przyjmuje ona kształt fragmentu kuli), zarówno w skurczu, jak i rozkurczu, któremu towarzyszą zaburzenia kurczliwości pod postacią akinezy lub dyskinezy. Powstaje on w trakcie przebudowy uszkodzonego mięśnia sercowego, gdy cienka warstwa tkanki łącznej rozciąga się i uwypukla w trakcie skurczu. Ściana tętniaka zawiera wsierdzie, tkankę łączną oraz osierdzie. Warto podkreślić, że o tętniaku możemy dopiero mówić w momencie zastąpienia martwiczej tkanki przez bliznę łącznotkankową. W pierwszych dobach zawału serca powinniśmy mówić, co najwyżej, o tak zwanym tętniaku czynnościowym lewej komory, mimo bardzo zbliżonego obrazu echokardiograficznego. Około 80% tętniaków zlokalizowanych jest w dorzeczu gałęzi przedniej zstępującej (ściana przednia, koniuszek). Pozostałe w dorzeczu prawej tętnicy wieńcowej (ściana tylna, dolna), w lokalizacji przypodstawnej lewej komory. Obecność tętniaka powoduje lub nasila niewydolność lewej komory, często jest również przyczyną groźnych komorowych zaburzeń rytmu. Wnętrze tętniaka często wypełnione jest skrzeplinami. Niecharakterystycznym objawem pozawałowego tętniaka jest przetrwałe uniesienie odcinka ST w zapisie elektrokardiograficznym. Obecność tętniaka potwierdza badanie echokardiograficzne (ryc. 4). Tętniaki prawdziwe pękają rzadko, głównie w okresie ich tworzenia. Sama obecność tętniaka nie jest wskazaniem do leczenia operacyjnego. Podejmuje się je dopiero w przypadku nieskuteczności objawowego leczenia farmakologicznego niewydolności serca, występowania groźnych zaburzeń rytmu, czy też w przypadku zatorowości systemowej. 87
Tętniak rzekomy powstaje w mechanizmie niepełnej perforacji wolnej ściany komory. Jego ścianę stanowi najczęściej nasierdzie, zwykle zrośnięte z osierdziem. Tętniak rzekomy występuje rzadko, ale obarczony jest dużym, ok. 50% ryzykiem pęknięcia. Różnicowania z tętniakiem prawdziwym dokonuje się za pomocą echokardiografii. Obecność tętniaka rzekomego stanowi wskazanie do leczenia operacyjnego. Późne zapalenie osierdzia Zespół Dresslera – zwany zespołem pozawałowym, ma prawdopodobnie tło immunologiczne. Występuje w 1-8 tygodniu zawału. Objawia się występowaniem bólów w okolicy przedsercowej, gorączką, leukocytozą oraz wystąpieniem głośnego zazwyczaj szmeru tarcia osierdzia. Zespół Dresslera leczymy dużymi dawkami aspiryny, po 4 tygodniach w razie braku poprawy, do leczenia można włączyć niesterydowe leki przeciwzapalne, czasami konieczne są glikokortykoidy. Należy jednak bardzo uważać, gdyż działają one niekorzystnie na formowanie się blizny łącznotkankowej. Również w tym przypadku należy zaniechać podawania antykoagulantów. Tamponada serca Tamponada serca może być powikłaniem zarówno wczesnym, jak i późnym zawału serca. Szybkość narastania płynu w jamie osierdzia decyduje o objawach klinicznych. Szybkie wynaczynienie krwi, np. w przebiegu pęknięcia wolnej ściany komory, powoduje w ciągu minut czy godzin tzw. chirurgiczną tamponadę, podczas gdy wolno toczący się proces zapalenia osierdzia, prowadzi w przeciągu dni czy też tygodni do tamponady przewlekłej. Obecność krwi, płynu wysiękowego, ropy, czy też gazu, wiedzie do powstania groźnych zaburzeń hemodynamicznych, w konsekwencji wiodących do wstrząsu kardiogennego. Ucisk na żyły główne oraz prawy przedsionek wiedzie do upośledzenia napełniania prawej komory i w konsekwencji do ostrej niewydolności prawokomorowej. Dodatkowo upośledzenie przepływu wieńcowego, w konsekwencji ucisku na naczynia wieńcowe, powoduje zaburzenia ukrwienia mięśnia sercowego. Klinicznym objawem rozwijającej się ostrej tamponady osierdzia jest wzrost ciśnienia żylnego, spadek ciśnienia tętniczego, tachykardia, obecność tętna dziwacznego. W krótkim czasie dochodzi do rozwoju wstrząsu kardiogennego. Dominującym objawem przewlekłej tamponady jest obwodowy zastój żylny. W zapisie EKG można stwierdzić mały woltaż zespołów QRS, a w RTG klatki piersiowej powiększenie sylwetki serca. Rozpoznanie tamponady potwierdza badanie ECHO. 88
Leczenie ostrej zagrażającej życiu tamponady polega na odbarczeniu jej drogą nakłucia worka osierdziowego oraz pilnej interwencji chirurgicznej. Punkcję, z zachowaniem zasad aseptyki, pod kontrolą echokardiografii wykonujemy z dostępu pomiędzy wyrostkiem mieczykowatym a lewym łukiem żebrowym (ryc. 5).
Rycina 5: Punkcja osierdzia (wg D. Mathey, J. Schofer: Kardiologia Inwazyjna; Wyd. Med.: Urban & Partner, Wrocław 1998)
Powikłania zakrzepowo-zatorowe U około 20% chorych z zawałem serca, nie leczonych przeciwkrzepliwie, pojawiają się przyścienne zakrzepy, szczególnie w przypadku rozległego zawału ściany przedniej. Martwica stanowi trombogenną powierzchnię, do której przylegają, a następnie agregują płytki krwi oraz fibrynogen. Skrzepliny wewnątrzsercowe są potencjalnym źródłem zatorów systemowych. Rozpoznaje się je w badaniu echokardiograficznym. Ich obecność jest wskazaniem do kilkutygodniowego podawania doustnych antykoagulantów. Źródłem zatorów systemowych często bywa również tętniak pozawałowy. Od jego wielkości, kształtu, ruchomości zależy rodzaj farmakologicznej lub chirurgicznej terapii. Leczenie przeciwkrzepliwe w ostrej fazie zawału znacznie zredukowało liczbę zakrzepicy żylnej i zatorów tętnicy płucnej. W ostrym zawale serca
89
źródłem zatorowości płucnej mogą być również przyścienne skrzepliny zlokalizowane w prawym przedsionku i prawej komorze. Powikłaniem ostrego zawału serca jest również przewlekła niewydolność serca, której poświęcony będzie oddzielny tom podręcznika. Zapamiętaj! 1. Komorowe zaburzenia rytmu w ostrej fazie zawału serca są przyczyną tzw. nagłego zgonu sercowego i odpowiadają za wysoką śmiertelność przedszpitalną. 2. W okresie szpitalnym najczęstszą przyczyną zgonów są powikłania mechaniczne oraz hemodynamiczne. 3. W przypadku wystąpienia migotania komór, częstoskurczu komorowego lub innych tachyarytmii zaburzających hemodynamikę, postępowaniem z wyboru jest wykonanie defibrylacji lub kardiowersji elektrycznej. 4. Interwencji kardiochirurgicznej wymagają następujące powikłania: pęknięcie wolnej ściany komory, przegrody międzykomorowej, ostra niedomykalność mitralna oraz ostra tamponada osierdzia. 5. Leczenie reperfuzyjne, a szczególnie pierwotna angioplastyka wieńcowa zmniejsza ilość powikłań zawału serca, a w przypadku wstrząsu zawałowego jest postępowaniem z wyboru. Warto przeczytać: E. Braunwald, D.P. Zipes, P. Libby: Heart Disease – A Textbook of Cardiovascular Medicine (6th edition). W.B. Saunders Company. Philadelphia, London, New York, St. Louis, Sydney, Toronto. 2001. L. Giec: Choroba niedokrwienna serca. PZWL, 1996. Guidelines 2000 for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care. Circulation, 2000; 102. G. Opolski: Leczenie trombolityczne w świeżym zawale serca. a-medica press. Bielsko-Biała, 1994. G. Opolski, K.J. Filipiak, L. Poloński (red.): Ostre zespoły wieńcowe. Urban i Partner, Wrocław 2002.
90
L. Poloński, R. Wojnicz: Ostry zawał serca 2001 – leczenie trombolityczne czy pierwotna angioplastyka? Kardiologia Polska 2002: 56, 445. Polskie Towarzystwo Kardiologiczne: Standardy Postępowania w Chorobach Układu Krążenia. Kardiologia Polska 1997; XLVI, (Suplement). E. Rapaport: Wytyczne leczenia ostrych zespołów wieńcowych. Kardiologia Po Dyplomie 2002; 1: 34. Task Force Report: Management of acute coronary syndromes: acute coronary syndromes without persistent ST segment elevation. Recommendations of the Task Force of the European Society of Cardiology. Eur Heart J 2000; 21: 1406-32. E. Topol: Textbook of Interventional Cardiology (4th edition). Saunders, 2002. 1999 Update: ACC/AHA Guidelines for the management of patients with acute myocardial infarction: Executive summary and recommendations: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Committee on Management of Acute Myocardial Infarction). Circulation 1999; 100: 1016.
91
VIII. NIEME NIEDOKRWIENIE Edyta Kostarska-Srokosz, Artur Mamcarz, Mirosław Dłużniewski
WPROWADZENIE, RYS HISTORYCZNY W lipcu 1768 angielski lekarz William Heberden wygłosił odczyt, który został opublikowany cztery lata później. Pisał: „Istnieje zaburzenie chorobowe w piersiach, cechujące się objawami gwałtownymi i znamiennymi, godne uwagi ze względu na właściwy charakter grożącego mu niebezpieczeństwa, a niezbyt rzadko przytrafiające się, o którym to zaburzeniu nie znalazłem żadnej wzmianki w piśmiennictwie lekarskim. Wobec siedliska tego zaburzenia i wobec jego objawów uczucia ściskania, dławienia i trwogi, nie byłoby może niewłaściwym nazwać go angina pectoris”. Autor dobrze znał objawy, ale jeszcze nie mógł znać etiologii tej choroby. Dopiero wiele lat później wyjaśniono, że ten ból w klatce piersiowej jest powodowany niedokrwieniem mięśnia sercowego. W dawnych pismach rzadko spotyka się wzmianki na temat niemego niedokrwienia. Herrick opisał swe badania prowadzone w 1912 roku u pacjentów z zawałem serca, wspominając o dwóch przypadkach, w których pacjenci nie odczuwali bólu podczas zdarzeń sercowych. Dopiero w latach siedemdziesiątych dwudziestego wieku kolejne grupy badaczy (S. Stern / D. Tzivoni, S.J. Schang / C.J. Pepine, L.S. Gettes / S.R. Winternitz) zaczęły używać metody ambulatoryjnego monitorowania EKG i za pomocą tej nowej wówczas techniki opisywali, że obniżenie odcinka ST w zapisie EKG, typowe dla niedokrwienia mięśnia sercowego, może występować bez towarzyszącego bólu w klatce piersiowej. W trakcie wojny koreańskiej amerykańscy lekarze prowadzili badania nad chorobą wieńcową. W badaniach autopsyjnych mężczyzn z poczuciem zdrowia, którzy zmarli z powodu niemego zawału serca, u których nigdy nie było bólów wieńcowych, stwierdzono rozległe zmiany miażdżycowe w tętnicach wieńcowych. Następnie Stern i Tzivoni wykazali korelację pomiędzy rejestracją elektrokardiograficzną metodą Holtera, a wynikami badań koronarograficznych. Był to początek badań nad nowym zjawiskiem, które nazwano niemym niedokrwieniem mięśnia sercowego (silent myocardial ischemia, SMI). DEFINICJA NIEMEGO NIEDOKRWIENIA Nieme niedokrwienie polega na występowaniu niedokrwienia mięśnia sercowego bez klinicznych objawów dławicy piersiowej lub jej ekwiwalentów (poczucie duszności, gniecenie, pieczenie w klatce piersiowej), które wyka92
zać można metodami obiektywnymi, czyli poprzez pośrednie i bezpośrednie pomiary funkcji lewej komory, perfuzji mięśnia sercowego, metabolizmu i aktywności elektrycznej serca. PRZYCZYNA NIEMYCH EPIZODÓW NIEDOKRWIENIA Patogeneza niemego niedokrwienia jest złożona, nie do końca poznana i niejednoznacznie wyjaśniona. Wielu badaczy zakłada, że jest ono powodowane przez zaburzenia mechanizmów ostrzegania, jednocześnie podkreślając, że nie wszyscy mają taką samą wrażliwość na bodźce bólowe. Ostatnio prowadzone badania nad przyczyną tego zjawiska skupiają się wokół kilku zagadnień. Najważniejsze z nich to: • Związek pomiędzy cukrzycą a zwiększoną częstością występowania niemego niedokrwienia i niemych zawałów serca. Wyjaśniałoby to obecne u pacjentów z cukrzycą uszkodzenie obwodowych włókien nerwowych w połączeniu z mikroangiopatią, również w naczyniach wieńcowych. • Inne zaburzenia czucia u pacjentów z niemym niedokrwieniem mięśnia sercowego (mniejsza wrażliwość skóry na wysoką temperaturę, kończyn na niedokrwienie lub organizmu na porażenie prądem). • Uszkodzony system ostrzegania (uszkodzenie włókien nerwowych) u pacjentów po przebytym zawale mięśnia sercowego, po operacji pomostowania aortalno-wieńcowego oraz po odnerwieniu chirurgicznym po transplantacji serca. • Zwiększona produkcja endogennych opioidów i beta-endorfin udokumentowana u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym, demonstrujących epizody niemego niedokrwienia. Mają oni wyższy próg bólowy i słabiej wyrażoną reakcję na stymulację miazgi zębowej niż pacjenci z prawidłowymi wartościami ciśnienia tętniczego. • Teorie progu bólowego (czas trwania, intensywność epizodów niedokrwiennych). U pacjentów, u których obserwujemy zarówno nieme, jak i bólowe niedokrwienie możemy myśleć o mniejszym i większym obszarze lub krótszym i dłuższym czasie trwania tych epizodów. I tak w ambulatoryjnym zapisie EKG metodą Holtera krótsze epizody niedokrwienia będą częściej bezobjawowe, a dłuższym będzie towarzyszył ból wieńcowy. Być może łagodniejsze niedokrwienie nie stymuluje w ogóle receptorów bólowych. Jednak w większości analiz oceniających zmiany hemodynamiczne i wentrykulograficzne oraz zmiany przepływu krwi przez mięsień sercowy podczas niemego niedokrwienia, nie wykazano 93
jednoznacznie, jakoby obszar zagrożonego mięśnia sercowego był mniejszy w porównaniu z niedokrwieniem bólowym. W niektórych przypadkach rozległość niedokrwienia może być ograniczona dzięki dobrze funkcjonującemu krążeniu obocznemu. • Mechanizmy aktywacji czynników zapalnych – na przykład zwiększoną produkcję cytokin u pacjentów z niemym niedokrwieniem. • Uszkodzenie nie tylko obwodowego, ale i centralnego układu nerwowego, zwłaszcza kory mózgowej. • Badania roli czynników psychologicznych. • Zjawiska dysymulacji, kiedy pacjent wypiera odczuwane dolegliwości wieńcowe i nie podaje ich w badaniu podmiotowym lub w trakcie wykonywanych testów diagnostycznych. Wówczas fałszywie można postawić rozpoznanie niemego niedokrwienia.
Rycina 1: Schemat zmian kolejno pojawiających się po zamknięciu naczynia wieńcowego balonem w trakcie angioplastyki (na podstawie pracy U. Sigwarta i wsp.: Silent Myocardial Ischemia, Berlin 1984)
Wyjaśnienie mechanizmów powstawania niemego niedokrwienia może przybliżyć również analiza sekwencji występowania zmian w mięśniu sercowym po zamknięciu tętnicy wieńcowej. Obserwacje takie prowadzono podczas zabiegów angioplastyki, kiedy tętnicę zamykano balonem. Powoduje to zmniejszenie przepływu wieńcowego i zmianę regionalnego stosunku przepływu do zapotrzebowania na tlen. Wówczas w ciągu pierwszych 10 sekund dochodzi do odcinkowych zaburzeń relaksacji i kurczliwości komory, do wzrostu ciśnienia końcoworozkurczowego w lewej komorze, następnie po 94
około 20 sekundach pojawiają się zmiany odcinka ST w zapisie EKG, na końcu zaś występuje ból w klatce piersiowej. Widzimy więc, że niedokrwienie u człowieka z zachowaną świadomością, charakteryzuje się około 30-sekundowym „niemym okresem przejściowym”. Być może wiele epizodów niemych, to po prostu krócej trwające zaburzenia przepływu w naczyniach wieńcowych, które jeszcze nie zdążyły doprowadzić do bólu wieńcowego? Nie do końca znany jest mechanizm pojawiania się bólu wieńcowego. Wiadomo, że dośrodkowe włókna nerwowe biegnące w sercowych nerwach współczulnych są odpowiedzialne za przewodzenie czucia bólu, należy jednak pamiętać także o udziale dośrodkowych włókien przywspółczulnych, inaczej trudno byłoby wytłumaczyć częste promieniowanie bólu do żuchwy i szyi. Nie wiemy jednak na pewno, co może powodować stymulację nerwów czuciowych. Czy są to mediatory chemiczne wyzwalające się w czasie niedokrwienia, czy sam niedobór tlenu, czy peptydy uwalniające się z zakończeń nerwów czuciowych, czy klasyczne transmitery adrenergiczne i cholinergiczne? Pojawiają się sugestie, że może to być związane z bodźcami mechanicznymi (rozciągnięcie tętnicy wieńcowej). Z dwóch teorii tłumaczących wystąpienie bólu wieńcowego, mianowicie teorii intensywności i swoistości – bliższa prawdzie wydaje się ta pierwsza. Zakłada ona, że dla odczuwania bólu konieczne byłoby wystarczająco silne (nadmierne) pobudzenie receptorów. Wobec tego, osiągnięcie wystarczająco silnego pobudzenia manifestowałoby się wystąpieniem niedokrwienia bólowego, natomiast brak krytycznego progu koniecznego dla przemiany procesu percepcji w świadome odczucie – powodowałby niedokrwienie nieme. Malliani sugeruje, że zwiększona stymulacja adrenergiczna, manifestująca się tachykardią i wzrostem ciśnienia, może wpływać na intensywność bodźców i osiągnięcie krytycznego progu, ale wiadomo też, że zjawiska te występują zarówno w bólowym, jak i bezbólowym niedokrwieniu. Innym mechanizmem szeroko dyskutowanym u chorych po zawale serca i u osób z cukrzycą jest teoria odnerwienia, czyli uszkodzenia czuciowych włókien współczulnych. Podobne znaczenie miałyby nawracające incydenty niedokrwienia, często bólowego. Brak odczuwania bólu u osób z SMI może być również związany ze zmianami ośrodkowej i obwodowej wrażliwości na ból. Najpełniejszą ocenę różnej wrażliwości na bodźce bólowe przedstawili Droste i Roskamm, biorąc pod uwagę wrażliwość osobniczą, cechy konstrukcji psychicznej, a także zmiany w poziomie endorfin. Zmiany stężeń tych endogennych substancji przeciwbólowych to bardzo interesujący nurt badań, ale wyniki pochodzące 95
z różnych ośrodków są dotychczas sprzeczne i nie pozwalają na wyciąganie ostatecznych wniosków. Publikowane w latach 90. prace, pokazują z jednej strony różnice w stężeniu beta-endorfiny u osób z bólowym i bezbólowym niedokrwieniem w czasie testu wysiłkowego, inne badania mówią o braku korelacji ich stężenia i intensywności bólu. Nowy, interesujący nurt badań niemego niedokrwienia dotyczy aspektów „zamrożenia” i „ogłuszenia” mięśnia lewej komory. Sugeruje się, że epizody niemego niedokrwienia, przy braku sygnału ostrzegawczego, jakim jest ból wieńcowy, mogą prowadzić do przedłużania tego stanu, stając się podłożem do rozwoju kardiomiopatii niedokrwiennej lub przedłużającej się niestabilności elektrycznej, generując ciężką arytmię. Ustalono także, że nieme niedokrwienie podlega podobnym rytmom dobowym jak niedokrwienie bólowe i występuje głównie w godzinach rannych. Mechanizmy, które odpowiadają za to zjawisko są w części znane i wiążą się z wczesnorannym zwiększeniem aktywności hormonalnej (katecholaminy), zmniejszeniem aktywności fibrynolitycznej osocza i zwiększeniem aktywności agregacyjnej płytek. Z pewnością część nagłych zgonów arytmicznych nie poprzedzonych objawami, wiązała się z wystąpieniem SMI. Jak pokazują liczne badania, występuje one głównie w godzinach rannych. Znakomicie dokumentują to badania populacji Framingham. WYSTĘPOWANIE BEZOBJAWOWEJ CHOROBY WIEŃCOWEJ W 1981 roku Cohn zaproponował podział niemego niedokrwienia na trzy typy: • TYP I: epizody niemego niedokrwienia u osób całkowicie zdrowych; • TYP II: epizody niemego niedokrwienia u osób po zawale serca, bez objawów bólowych, u których wykazano również obecność czynnego niedokrwienia; • TYP III: epizody niemego niedokrwienia u osób z chorobą wieńcową, u których występują również epizody bólowe.
Typ I Niezwykle trudno jest dokładnie określić, jaki procent osób z poczuciem zdrowia ma bezbólowe epizody niedokrwienia. Pacjenci bezobjawowi niezbyt chętnie dają namówić się na wykonanie badań diagnostycznych, a już w szczególności koronarografii. Należy również pamiętać, że badanie hemo96
dynamiczne ma pewną liczbę powikłań, ograniczoną dostępność i określone (wysokie) koszty. Wykonywanie go w celach wyłącznie diagnostycznych ma jednoznaczne ograniczenia. Były prowadzone badania autopsyjne u osób zmarłych, wolnych od dolegliwości wieńcowych za życia. Opisywano również zmiany w naczyniach wieńcowych u pacjentów bezobjawowych, u których wykonywano angiografię z innych przyczyn niż choroba wieńcowa (ocena wad zastawkowych, nieprawidłowy zapis EKG). Planowano również badania przesiewowe w populacjach osób z poczuciem zdrowia. Pacjentów z dodatnim testem wysiłkowym kierowano na badanie angiograficzne, w którym niejednokrotnie wykazywano zmiany w naczyniach wieńcowych i rozpoznawano nieme niedokrwienie. Analizując wyniki tych różnych badań, można stwierdzić, że średnio u około 5% populacji z poczuciem zdrowia występują epizody niemego niedokrwienia, zwłaszcza w czasie stresu (psychofizycznego). Należy jednak pamiętać, że u mężczyzn z co najmniej dwoma czynnikami ryzyka, nieme niedokrwienie występuje częściej i może stanowić nawet 10% tej populacji. Autorzy wielu doniesień zgodnie podkreślają, że u zdrowych osób częstość występowania bezobjawowej choroby wieńcowej rośnie z wiekiem, a występuje ona częściej u mężczyzn niż u kobiet.
Rycina 2: Częstość równoczesnego występowania dodatnich wyników wysiłkowych badań EKG i badań scyntygraficznych w kolejnych dekadach wieku (na podstawie pracy J.L. Fleg i wsp., Circulation 1990)
97
Typ II Duże znaczenie w tej grupie ma udokumentowanie aktywnego niedokrwienia. Nie są w tej grupie uwzględniane osoby z bezobjawową chorobą wieńcową, u których nie dochodzi do czynnego niedokrwienia. I tak, pacjent po przebytym zawale serca, z całkowicie zamkniętym naczyniem wieńcowym i bez utrzymującego się niedokrwienia, zgodnie z wymienionymi kryteriami powinien być wykluczony z tej grupy. U około 30-40% osób, które przeżyły ostry zawał serca utrzymują się dolegliwości bólowe (wieńcowe), występuje niewydolność serca lub poważne zaburzenia rytmu serca. Pozostali pacjenci nie mają dolegliwości, ale u około 1/3 z nich, w pozawałowym teście wysiłkowym wykonanym w pierwszym miesiącu od zawału, stwierdza się niedokrwienie (bezbólowe od 1/3 do 2/3 badanych). U pacjentów, u których nie można wykonać testu wysiłkowego, niemego niedokrwienia poszukuje się w ambulatoryjnym badaniu EKG metodą Holtera i stwierdza się je u 30-40% badanych. Częstsze występowanie niemego niedokrwienia u chorych po przebytym zawale serca, w stosunku do chorych bez martwicy jest tłumaczone uszkodzeniem struktur percepcji bólu przez bliznę pozawałową. Typ III U pacjentów z objawową chorobą wieńcową wysoce prawdopodobne jest występowanie również epizodów niemego niedokrwienia, zwykle powodowanych przez nadmierne obciążenie fizyczne lub psychiczne. W badaniach klinicznych udowodniono, że aż 90% wszystkich epizodów niedokrwiennych może być nieme, szczególnie u osób z zaawansowanymi zmianami naczyniowymi. Silber w swojej pracy porównuje niedokrwienie mięśnia sercowego do pływającej góry lodowej, w której wystające nad powierzchnię 1/9 jej objętości to epizody jawne, natomiast czyhające niebezpieczeństwo, czyli cała reszta schowana pod wodą, to nieme niedokrwienie. U właściwie leczonych chorych liczba epizodów niemych spada do 1/3 w stosunku do wszystkich epizodów niedokrwienia. Na ogół jednak u chorych ze stabilną i niestabilną chorobą wieńcową, liczba niemych epizodów przewyższa liczbę objawowych, co najmniej trzy- lub czterokrotnie. Analizując wyżej opisane trzy typy niemego niedokrwienia, nasuwa się pytanie, czy istnieją uwarunkowania kliniczne, które różnicowałyby chorych z jawnym klinicznie i niemym niedokrwieniem. Otóż do tej pory prowadzone badania nie wykazały istotnych statystycznie różnic pomiędzy obiema grupami pacjentów pod względem wieku, płci, liczby zwężonych naczyń czy ilości epizodów wieńcowych. 98
Rycina 3: Niedokrwienie mięśnia sercowego – jawne i nieme (na podstawie pracy S. Silber, A. Vogler: Die stumme Myokardischamie, Intensivmedizin 1986)
NIEMY ZAWAŁ SERCA Wielu badaczy uważa, że na bezobjawową chorobę wieńcową składają się dwa podstawowe zespoły – nieme niedokrwienie mięśnia sercowego i bezbólowy zawał serca. Nieme zawały serca były dokładnie analizowane i opisywane w grupie badanej z Framingham. Diagnozę niemego (nierozpoznanego) zawału serca stawia się zwykle na podstawie zapisu EKG, w którym opisujemy cechy dokonanej martwicy mięśnia sercowego. Potwierdzenia można również oczekiwać wykonując badanie echokardiograficzne, dokumentujące upośledzenie czynności skurczowej uszkodzonego obszaru mięśnia sercowego. 20-60% wszystkich zawałów serca jest nierozpoznawalne przez pacjentów i są one diagnozowane retrospektywnie. Około połowa z nich jest rzeczywiście niema, czyli pacjenci nie są w stanie przypomnieć sobie z przeszłości jakichkolwiek nieprawidłowych objawów ze strony układu krążenia, na podstawie których można byłoby przybliżyć czas dokonania się zawału. Szczególnie często nieme zawały serca występują u pacjentów w zaawansowanym wieku, z wieloma czynnikami ryzyka choroby wieńcowej, a zwłaszcza z cukrzycą lub nadciśnieniem tętniczym. W badaniach autopsyjnych stwierdzono, że rozległość zmian miażdżycowych jest podobna do obserwowanej w przypadku objawowych zawałów serca.
99
Tabela 1: Ocena kliniczna chorych z niemymi i jawnymi epizodami niedokrwienia (na podstawie pracy S. Stern i wsp.: Characteristics of silent and symptomatic myocardial ischemia during daily activities, A. J. Cardiology 1988)
KLINIKA
Chorzy z niemym niedokrwieniem (n=104)
Chorzy z jawną dusznicą bolesną (n=33)
Chorzy z typem mieszanym (n=54)
p
63 ± 10
61 ± 7
60 ± 9
ns
mężczyźni (%)
93
79
81
ns
średnia liczba uszkodzonych naczyń wieńcowych
2,3
2,3
2,2
ns
167 ± 92
189 ± 128
176 ± 128
ns
choroba 1 naczynia (%)
18
26
25
ns
choroba 2 lub 3 naczyń (%)
82
74
75
ns
wiek
epizody wieńcowe
DIAGNOSTYKA NIEMEGO NIEDOKRWIENIA Ambulatoryjne monitorowanie EKG metodą Holtera Holter wprowadził do diagnostyki układu krążenia ambulatoryjną rejestrację EKG w 1961 roku. W latach siedemdziesiątych badacze przy użyciu tej metody udokumentowali istnienie epizodów niemego niedokrwienia. Obecnie uważa się, że wartość ambulatoryjnej rejestracji EKG dla ilościowej oceny niedokrwienia u pacjentów jest ograniczana przez słabą powtarzalność i trudności techniczne badania. Jest to jednak nadal główne badanie oceniające epizody niedokrwienne u pacjentów nie mogących wykonać próby wysiłkowej oraz w diagnostyce wariantu Prinzmetala dusznicy bolesnej. Badanie metodą Holtera nie jest szeroko wykorzystywane jako metoda przesiewowa do wykrywania niemego niedokrwienia u bezobjawowych pacjentów. 100
Nadal najważniejszą metodą przesiewową w tym przypadku jest test wysiłkowy. Natomiast na pewno jest to doskonała metoda kontroli, szczególnie skuteczności terapii u pacjentów z już stwierdzonym niemym niedokrwieniem. Większość badaczy jest zgodna co do definicji niedokrwienia stwierdzanego w trakcie monitorowania metodą Holtera: jest to obniżenie odcinka ST o nie mniej niż 1 mm (0,1 mV), trwające przez co najmniej minutę i oddzielone od kolejnego epizodu przynajmniej jednominutową przerwą (reguła 1x1x1). 24-godzinny zapis EKG nie jest jednak optymalnym czasem monitorowania, bardziej właściwe wydają się być zapisy 48-godzinne. Podczas monitorowania EKG metodą Holtera w okresie poprzedzającym oraz w czasie obniżenia odcinka ST bardzo często pojawia się przyspieszona czynność serca i przejściowy wzrost ciśnienia tętniczego. W rozkładzie dobowym epizody niemego niedokrwienia występują najczęściej pomiędzy godziną 6:00 a 12:00, co pokrywa się z okresem najczęstszego występowania zawałów i nagłych zgonów sercowych. Jest to związane z porannym wzrostem poziomu katecholamin, spadkiem aktywności fibrynolitycznej osocza oraz pobudzeniem aktywacji płytek z równoczesnym uwalnianiem peptydów (serotonina, histamina, tromboksan, płytkowy czynnik wzrostu) działających naczynioskurczowo. Test wysiłkowy Master, który w latach trzydziestych XX wieku wprowadził badanie wysiłkowe do diagnostyki choroby wieńcowej, nie zaprzeczał, że występowanie bólu podczas jego podstawowego dwustopniowego testu nie było kryterium diagnostycznym choroby niedokrwiennej serca. Przez wiele lat ocena obecności lub nieobecności bólu nie była brana pod uwagę w interpretacji wyników próby wysiłkowej. W latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku badacze uważali wręcz, że testy bezbólowe są mniej patologiczne niż bólowe. Najnowsze badania zmieniły istotnie sposób interpretacji wyników testu wysiłkowego. Obecnie uważa się, że nieme niedokrwienie wykazane za pomocą próby wysiłkowej jest jednym z najsilniejszych i wiarygodnych wskaźników prognostycznych przyszłych incydentów wieńcowych, zwłaszcza u pacjentów po zawale serca. Może również świadczyć o obecności utajonej choroby niedokrwiennej serca w populacjach bezobjawowych. Pamiętając o możliwości otrzymania wyniku fałszywie dodatniego, test wysiłkowy jako badanie przesiewowe należałoby wykonywać szczególnie u osób z czynnikami ryzyka choroby wieńcowej. Istnieją oczywiste, formalne ograniczenia szerokiego wykorzystywania zarówno testu wysiłkowego, jak i badania holterowskiego w diagnostyce niedokrwienia w populacjach bezobjawowych. Są one oczy101
Rycina 4: Nieme niedokrwienie w zapisie EKG metodą Holtera
wiście głównie natury ekonomicznej, stąd postulat skrupulatnej kwalifikacji do badań (ustalenie prawdopodobieństwa ChNS, obecności czynników ryzyka). Obecność lub brak bólu w klatce piersiowej towarzyszące zmianom niedokrwiennym odcinka ST podczas próby wysiłkowej nie wpływa na ryzyko kolejnych zdarzeń wieńcowych. Obniżenie odcinka ST w fazie recovery testu wysiłkowego jest związane ze zwiększonym ryzykiem zarówno ostrych zespołów wieńcowych, jak i śmierci sercowej. Echokardiografia i scyntygrafia obciążeniowa Zaburzenia perfuzji mięśnia sercowego stwierdzane za pomocą scyntygrafii oraz zaburzenia kurczliwości obserwowane w badaniu echokardiograficznym są również uznanymi metodami wykrywania przemijającego niedokrwienia, nawet przy braku towarzyszących zmian w zapisie EKG czy bólu 102
wieńcowego. Te badania są ostatecznym dowodem na istnienie niemego niedokrwienia, a co najważniejsze pokazują także stopień nasilenia tych zaburzeń, niezależnie od obecności dolegliwości w klatce piersiowej. W badaniu ACIP (Asymptomatic Cardiac Ischemia Pilot) okazało się, że niedokrwienie wykrywane za pomocą ambulatoryjnego monitorowania metodą Holtera nie zawsze koreluje z obecnością i obszarem niedokrwienia opisywanym w echokardiograficznej próbie obciążeniowej. Nasuwa się wniosek, że obie te techniki wykrywają odmiennie patofizjologicznie wyrażone niedokrwienie, uzupełniając się wzajemnie, a więc prawdopodobnie celowe jest stosowanie obu tych badań jednocześnie, w celu pełniejszej diagnostyki niemego niedokrwienia. Znaczenie kliniczne niemego niedokrwienia i rokowanie Wiele badań prowadzonych jest w celu określenia znaczenia klinicznego niemego niedokrwienia. Wykazano, że u pacjentów z bezobjawowymi epizodami częściej występuje choroba wieńcowa wielonaczyniowa, niż u pacjentów bez niemych epizodów. W badaniach ACIP dokonano analizy chorych bez dławicy z udokumentowaną w koronarografii chorobą niedokrwienną serca. Zmiany wielonaczyniowe stwierdzono u 75% badanych, a prawie połowa z nich miała chorobę trzech naczyń. Ocena oparta jedynie na występowaniu bólów wieńcowych jest słabym wykładnikiem choroby niedokrwiennej, ponieważ nie uwzględnia epizodów niemego niedokrwienia. Natomiast udokumentowane niedokrwienie, niezależnie czy objawowe czy nieme, ma duże znaczenie prognostyczne. U chorych po zawale serca, u których udokumentowano nieme niedokrwienie, ryzyko kolejnych epizodów sercowych wzrasta 2-4-krotnie; dotyczy to także ryzyka nagłego zgonu. Klinicznie istotne nieme niedokrwienie mięśnia sercowego możemy spotkać szczególnie u pacjentów: • ze stabilną i niestabilną dusznicą bolesną (również wariant Prinzmetala); • po zawale serca; • po zatrzymaniu krążenia; • transplantacji serca; • po operacji pomostowania aortalno-wieńcowego;
103
• z wieloma czynnikami ryzyka choroby wieńcowej (palenie papierosów, nadciśnienie tętnicze, hipercholesterolemia, cukrzyca, wywiad rodzinny, wiek > 45 lat); • z cukrzycą. Leczenie Po rozpoznaniu u chorego niemego niedokrwienia, lekarz musi podjąć decyzję, czy rozpocząć leczenie, a jeśli tak, to jakiego rodzaju? Piśmiennictwo na ten temat, słusznie zresztą, wobec ogromnych kontrowersji i wysokich kosztów leczenia jest ogromne. Pomiędzy pacjentami, którzy nie mają choroby niedokrwiennej serca, a tymi, których ogranicza ból wieńcowy, stawiamy tych z udokumentowanym niedokrwieniem, ale bez objawów klinicznych. Zastanawiając się nad sposobem leczenia niemego niedokrwienia, należałoby znaleźć odpowiedź na kilka ważnych pytań: • czy powinniśmy leczyć bezobjawowych pacjentów jedynie na podstawie nieprawidłowości stwierdzonych w badaniach diagnostycznych? • czy możemy poprawić leczeniem stan pacjenta, który i tak nie ma dolegliwości? • jakie mamy możliwości leczenia takich pacjentów? • jak ocenić ryzyko, niedogodność czy koszt tych działań? • na jakiej podstawie ocenimy skuteczność naszego leczenia? Najbardziej kontrowersyjnym problemem jest rozpoczynanie terapii u osób całkowicie bezobjawowych, z udokumentowanym w badaniach nieinwazyjnych niedokrwieniem. Z pewnością naczelną zasadą terapeutyczną będzie w tej grupie modyfikacja niefarmakologiczna istniejących czynników ryzyka (dieta, sól, aktywność fizyczna) oraz farmakologiczne leczenie nadciśnienia, hiperlipidemii czy cukrzycy. Leczenie farmakologiczne powinno się stosować według zasad jak dla populacji z niedokrwieniem bólowym. Wybór leku beta-adrenolitycznego, antagonisty kanałów wapniowych, czy zabiegów PTCA ma w tej grupie najwięcej zwolenników. Wiele dobrze udokumentowanych prac dotyczy podawania leków beta-adrenolitycznych u osób asymptomatycznych. W ciekawym badaniu ASIST, stosowanie atenololu w dawce 100 mg na dobę w sposób istotny statystycznie zmniejszało czas trwania epizodów niedokrwiennych, co zaowocowało re-
104
dukcją incydentów sercowych w tej grupie pacjentów i wydłużeniem czasu do pierwszego incydentu (120 vs 79 dni, p<0,006). Podobne wyniki uzyskano w badaniu ACIP, gdzie dodatkowo testowano leczenie skojarzone (atenolol + nifedypina SR lub diltiazem + isordil). To pierwsze połączenie okazało się bardziej skuteczne, co przypisywano wpływom atenololu. W badaniu tym udokumentowano również, że najlepszym sposobem terapii jest skuteczna rewaskularyzacja, która może przedłużać życie u osób ze stabilną chorobą wieńcową. W badaniu TIBBS porównywano z kolei bisoprolol z nifedypiną o przedłużonym działaniu. Okazał się on wyraźnie skuteczniejszy, redukując o 60% liczbę epizodów niedokrwienia (nifedypina o 29%) oraz o 68% czas ich trwania (nifedypina o 28%). Badanie TIBET, gdzie porównywano skuteczność atenololu, nifedypiny i terapii skojarzonej obu lekami, pokazało małe ryzyko incydentów sercowych we wszystkich grupach i brak różnic istotnych statystycznie między grupami. W badaniu APSIS porównującym skuteczność metoprololu i nifedypiny również nie stwierdzono różnic między stosowanymi preparatami. Kolejne badanie porównujące skuteczność amlodypiny w porównaniu z atenololem (CASIS) także nie rozstrzygnęło pojedynku między obiema grupami. Niedokrwienie w czasie testu wysiłkowego było skuteczniej tłumione przez amlodypinę, a w monitorowaniu holterowskim przez atenolol, połączenie obu leków okazało się skuteczniejsze niż monoterapia. W innych, licznych badaniach oceniano skuteczność werapamilu, diltiazemu, mibefradilu oraz carteololu. Obiecujące wydaje się stosowanie w tej grupie leków kardioprotekcyjnych. Niestety, żadne z badań nie rozstrzygnęło definitywnie nie tylko przewagi któregoś z leków, ale także sposobu oceny skuteczności leczenia (test wysiłkowy, monitorowanie holterowskie), a przede wszystkim problemu – leczyć czy nie? Wydaje się jednak, że w świetle przedstawionych danych, na pytanie to należy odpowiedzieć twierdząco, a sposób leczenia należy wybrać indywidualnie dla konkretnego pacjenta, uwzględniając także stosowanie leków modyfikujących układ krzepnięcia (kwas acetylosalicylowy, tienopirydyny) oraz gospodarkę lipidową (statyny, fibraty). Leczenie chorego po zawale i z mieszaną postacią niemego niedokrwienia nie odbiega od ogólnie w tym zakresie przyjętych standardów. PODSUMOWANIE Wiemy dziś już na pewno, że nieme niedokrwienie jest zjawiskiem częstym, groźnym i powinno być skutecznie diagnozowane i leczone. Toczące się aktualnie badania wyjaśnią z pewnością wiele nurtujących nas kwestii. Temat ten poruszono również w innym rozdziale niniejszego podręcznika – 105
rozdziale poświęconym odrębnościom ChNS u chorych z cukrzycą. Jest to bowiem modelowa grupa dla dyskutowania zjawiska, jakim jest nieme niedokrwienie. Zapamiętaj! 1. Brak bólu wieńcowego nie wyklucza choroby niedokrwiennej serca. 2. Nieme niedokrwienie może być wywołane obciążeniem fizycznym lub psychicznym, ale może również występować bez konkretnej przyczyny. 3. Powinniśmy zdawać sobie sprawę z potrzeby wczesnej diagnostyki kardiologicznej u pacjenta z czynnikami ryzyka, nawet bez bólu wieńcowego. U pacjenta z poczuciem zdrowia, ale z dwoma lub więcej czynnikami ryzyka choroby wieńcowej należy wykonać kontrolne badanie wysiłkowe. 4. Znaczenie kliniczne niemego niedokrwienia jest porównywalne z objawową chorobą niedokrwienną serca. 5. Należy wykluczyć niemy zawał serca, jeżeli nagle pojawiają się niewyjaśnione objawy sercowe. Warto przeczytać: P.F. Cohn: Nieme niedokrwienie i zawał serca; Bel Corp, Warszawa 1996. J. Kuch: Nieme niedokrwienie; Medipress 1997, Vol. 4, No 6. D.M. Yellon, S.H. Rahimtoola, L.H. Opie: Nowe zespoły niedokrwienne. Nie tylko dławica piersiowa i zawał serca; Via Medica, Gdańsk 2001. S. Stern: Angina pectoris without chest pain; Circulation 2002; 106: 1906. E. Dziduszko-Federko: Nieme niedokrwienie mięśnia sercowego u chorych po zawale serca. Praca doktorska; Warszawa 1996. A. Mamcarz: Nieme niedokrwienie, częstość występowania, uwarunkowania kliniczne i prognostyczne znaczenie w trzech grupach pacjentów. Praca habilitacyjna. Akademia Medyczna, Warszawa 2001.
106
IX.
KARDIOLOGICZNY ZESPÓŁ X Liliana Kostana, Ewa Burbicka, Mirosław Dłużniewski
Kardiologiczny zespół X to postać choroby o manifestacji klinicznej dusznicy bolesnej, ale bez obecności zmian w naczyniach wieńcowych w badaniu koronarograficznym. Występowanie bólów w klatce piersiowej o charakterze stenokardii u chorych z prawidłowym angiogramem opisano pierwszy raz trzydzieści lat temu, a dziesięć lat póżniej Opherk uściślił definicję o obecność dodatniego testu wysiłkowego i wówczas zaczęto stosować określenie „zespół X”. MIEJSCE W KARDIOLOGII W amerykańskim rejestrze badań angiograficznych z lat 70., analizując 1 000 000 wykonanych badań, prawidłowy obraz naczyń stwierdzano w 19%. Jest to największy tego typu rejestr na świecie, a wyniki tej analizy są zbliżone do późniejszych zestawień europejskich. Trzeba jednak pamiętać o ograniczeniach badania angiograficznego (tab. 1). Aktualnie dostępna technika badania obrazuje naczynia o średnicy minimum 0,2 mm, zaś uzyskiwane obrazy są przekrojami bryły w kilku płaszczyznach. Utrudnia to ocenę zmian ekscentrycznych, mimo wykonywania przy każdym badaniu wielu projekcji radiofotograficznych. Negatywny wynik koronarografii nie wyklucza również obecności blaszek miażdżycowych maskowanych przez remodeling naczyniowy – wówczas zmiana „zatapia się” w ścianę naczynia, nie utrudniając przepływu kontrastu, a stanowiąc podłoże dla typowej dynamiki blaszki niestabilnej (owrzodzenie, pęknięcie, progresja zmiany). Weryfikacja rozpoznania u chorych objawowych poprzez wykonanie ultrasonografii wewnątrznaczyniowej (IVUS) daje wysoką, prawie pełną zgodność w przypadku zmian koncentrycznych, podczas gdy dla zmian ekscentrycznych korelacja wyników jest o 1/3 gorsza. Trudne jest wykluczenie kurczu naczyniowego jako mechanizmu niedokrwienia. Brak spontanicznego spazmu naczynia na cewniku w trakcie badania, nie wyklucza obecności tego zjawiska w warunkach pobudzenia metabolicznego bądź odruchowego. W naszym kraju, w czasie angiografii, nie stosuje się prowokacji ergonowiną, choć ujemny wynik tej próby w niektórych ośrodkach na świecie, jest warunkiem rozpoznania zespołu X.
107
Tabela 1: Ograniczenia koronarografii w diagnostyce zespołu X
• naczynia < 0,2 mm; • zmiany ekscentryczne; • remodeling naczyniowy. Należy być ostrożnym w traktowaniu zespołu X jako rozpoznania ostatecznego, bowiem bóle w klatce piersiowej o charakterze zbliżonym do stenokardii mogą występować w wielu jednostkach chorobowych, nie związanych z patologią układu krążenia (tab. 2). Mogą one współistnieć z fałszywie dodatnim testem wysiłkowym i dawać trudny do interpretacji obraz kliniczny (tab. 3). Typowa stenokardia może również występować w chorobach serca o etiologii pierwotnie pozanaczyniowej, których pewne rozpoznanie wymaga niejednokrotnie dłuższej obserwacji (tab. 4). Tabela 2: Pozawieńcowe przyczyny stenokardii
• wady serca; • przerost mięśnia sercowego; • kardiomiopatia; • zaburzenia rytmu; • niedokrwistość; • hipertyreoza; • nadciśnienie tętnicze.
Tabela 3: Przyczyny fałszywie dodatniego testu wysiłkowego
• przerost mięśnia lewej komory; • poliglobulia; • niedokrwistość; • hipokaliemia; • wada aortalna; • zaburzenia przewodzenia śródkomorowego; • naparstnicowanie; • zaburzenia hormonalne.
108
Tabela 4: Różnicowanie bólów dusznicowych
• skurcz przełyku; • refluks żołądkowo-przełykowy; • choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy; • kamica żółciowa; • dyskopatia odcinka szyjnego kręgosłupa; • hiperwentylacja; • przewlekłe serce płucne; • zespół wypadania płatka zastawki mitralnej (MVP).
CHARAKTERYSTYKA KLINICZNA Rozpoznanie zespołu X dotyczy 10-30% chorych z dusznicą bolesną. W grupie tej dominują kobiety w okresie pomenopauzalnym. Mężczyźni chorują 4 razy rzadziej niż kobiety, a średnia wieku osób z tym rozpoznaniem jest niższa niż w CAD (coronary artery disease) i wynosi około 50 lat. Dolegliwości bólowe są niejednokrotnie bardziej wyrażone niż w CAD i często odbiegają od kliniki dusznicy bolesnej wysiłkowej – częściej pojawiają się po, niż w trakcie wysiłku, przedłużają się lub występują w nocy. Nadwrażliwość bólowa u tych chorych znajduje potwierdzenie w licznych badaniach klinicznych. Reakcja bólowa przy manipulacji cewnikiem w trakcie badania naczyniowego, jak i infuzji dosercowej soli fizjologicznej i kontrastu występuje znacznie częściej niż u innych chorych. Udowodniono niższy próg odczuwania bólu przy drażnieniu skóry bodźcami bólowymi. Chorzy ci częściej zgłaszają duszność, kołatanie serca, znaczne ograniczenie tolerancji wysiłku. Choć zwykło się rozpatrywać zespół X jako problem kardiologiczny, to wiele wskazuje na obecność złożonej dysfunkcji naczyniowo-nerwowej. Szczególne miejsce ma zespół X u chorych z „panic syndrome” – zespołem lęku napadowego. Jest to sytuacja kliniczna z nierzadko jaskrawą demonstracją objawów dusznicowych. U chorego w silnym napadzie lękowym, może dojść do zawału mięśnia sercowego, mimo nieobecności zmian w naczyniach wieńcowych. Jaka jest rola kurczu naczyń mikrokrążenia w tej sytuacji – trudno ocenić, bowiem żaden model eksperymentalny in vivo nie jest w stanie odtworzyć nasilenia i dynamiki pobudzenia adrenergicznego obecnego w tej sytuacji. Intensywność doznań bólowych jest zaskakująca, bowiem typowe, ostre pobudzenie adrenergiczne znosi odczuwanie bólu, w przeciwieństwie do przewlekłego stresu prowokującego uporczywe bóle somatyczne. 109
Współistniejące objawy nerwicowo-lękowe i depresyjne, skłaniające pacjenta do licznych wizyt lekarskich, zwłaszcza w trybie pomocy doraźnej, są trudne do klasyfikacji jako przyczyna czy też skutek choroby, dającej niejednokrotnie duże poczucie niesprawności. Jakość życia tych chorych badana kwestionariuszem Nottingham Health Profile jest znacznie gorsza niż chorych z CAD (ryc. 1).
Rycina 1: Rodzaj stymulacji adrenergicznej a stres
Szczególną sytuacją jest kliniczne rozpoznanie zawału mięśnia sercowego u chorego z prawidłowymi naczyniami wieńcowymi. Dotyczy to około 4% pacjentów przyjmowanych do OIOK. Pamiętać jednak trzeba, że nie jest to równoznaczne z rozpoznaniem zespołu X! Spośród tej grupy mniej niż 20% można uznać za przypadki microvascular angina lub tzw. zawał metaboliczny (tyreotoksykoza, głęboka niedokrwistość, sepsa). Pozostałe 80% stanowią różne postaci zapalenia mięśnia sercowego. Obraz kliniczny świeżego zawału i zapalenia mięśnia sercowego może być identyczny co do charakteru bólu, zmian krzywej EKG, jak i potwierdzenia enzymatycznego martwicy. W różnicowaniu pomocne jest wykonanie scyntygrafii serca z użyciem przeciwciał antymiozynowych (AMA) znakowanych indem. Ogniskowy wychwyt przy prawidłowym scyntygramie perfuzyjnym, nakazuje rozpoznanie myocarditis (ryc. 2). KIERUNKI DIAGNOSTYCZNE Wśród nieinwazyjnych badań diagnostycznych nie ma testu, którego specyficzność pozwalałaby na rozpoznanie zespołu X. Spoczynkowe badanie EKG ma obraz prawidłowy lub przedstawia niespecyficzne zaburzenia okresu repolaryzacji. Test wysiłkowy spełniający kryteria rozpoznania niedokrwienia mięśnia sercowego, występuje w 10-60% przypadków. Znacznie częściej badanie nie pozwala na jednoznaczną interpretację – ogranicza ją limit tętna maksymalnego, limit duszności lub niediagnostyczne zmiany krzywej EKG. Echokardiografia obciążeniowa z użyciem dobutaminy nie ujawnia miejscowych zaburzeń kurczliwości, prowokuje natomiast silne doznania bólowe. 110
Rycina 2: Zespół X a zawał serca
Uzupełniającą wartość ma scyntygrafia perfuzyjna mięśnia sercowego – SPECT. U 30-70% chorych z zespołem X występuje ubytek perfuzji mięśnia sercowego, ale uzyskiwane obrazy rozkładu znacznika są zwykle różne od tych uzyskiwanych w CAD. Częstym, choć nie w pełni specyficznym zjawiskiem jest „reverse redistribution” – obecność ubytków perfuzji nie w trakcie i bezpośrednio po obciążeniu, ale po upływie kilku godzin. Ciekawe jest to, że nie daje się ich przypisać do konkretnego regionu unaczynienia dużą tętnicą wieńcową, a rozkład znacznika jest wyraźnie nierównomierny. Badaniem niezbędnym dla rozpoznania zespołu X jest koronarografia. Tu największą wartość diagnostyczną – choć nie patognomoniczną – ma zjawisko „slow flow phenomenon” (wolny przepływ kontrastu w badaniu naczyniowym). Zwykle dotyczy jednej z tętnic nasierdziowych, ale może też być zjawiskiem uogólnionym. Mechanizm żadnego z tych zjawisk nie znalazł wytłumaczenia w dotychczasowych badaniach. PATOFIZJOLOGIA Mimo ogromnego postępu w technikach obrazowania naczyń wieńcowych, nie ustalono podłoża anatomicznego typowego dla rozważanego zespołu. W większości badań in vivo, jak i preparatach histopatologicznych, nie stwierdza się patologii poza pewnym odsetkiem zgrubienia błony wewnętrznej. Wydaje się, że patologia dotyczy mikrokrążenia wieńcowego i jest zjawiskiem czynnościowym – zwiększoną wrażliwością na czynniki naczyniozwężające lub zmniejszoną wrażliwością na czynniki naczyniorozszerzające odziałujące na śródbłonek i mięśniówkę gładką naczyń. Konsekwencją tych zjawisk jest ograniczona rezerwa wieńcowa, która u pacjentów z zespołem X bywa zmniejszona nawet dwukrotnie. Na dysfunkcję śródbłonka naczynio111
wego mógłby wskazywać fakt, że rozpatrywany zespół dotyczy głównie kobiet w okresie okołomenopauzalnym, a wpływ estrogenów na kurczliwość naczyń w mechanizmie stymulacji śródbłonka oraz do wydzielania substancji naczyniorozszerzających (PG, EDRF) jest powszechnie znany. Wątpliwości budzi fakt, że stosowanie azotanów – będących egzogennym donorem tlenku azotu – łagodzi objawy u niewielkiej grupy chorych, a u znacznej części wręcz nasila objawy. Dlaczego tak się dzieje? Być może dlatego, że oprócz bezpośredniego działania na śródbłonek, azotany stymulują układ współczulny wzmacniając i tak nadmierną aktywację adrenergiczną. Ta koncepcja potwierdza się w wielu badaniach klinicznych. Nadmierne pobudzenie układu współczulnego przejawia się klinicznie wyższymi wartościami podwójnego produktu w teście wysiłkowym, nadmierną kurczliwością mięśnia lewej komory oraz obniżonym progiem odczuwania bólu. Postulowany efekt nadpobudliwości bólowej prowokowanej katecholaminami potwierdza pozytywny efekt stosowania imipraminy, która hamuje wychwyt zwrotny noradrenaliny i działa przeciwbólowo niezależnie od znoszenia objawów depresyjnych. Niejasna jest rola adenozyny w postulowanej dysfunkcji naczyniowej. Jeżeli przyjąć teorię niehomogennej perfuzji w łożysku mikrokrążenia i regionalny skurcz prearterioli, to właśnie adenozyna jest stymulatorem zakończeń nocyceptywnych. Nadmierne uwalnianie adenozyny w regionach objętych kurczem naczyń przedwłosowatych ma pobudzać przekrwienie sąsiednich obszarów i wzmocnienie reakcji bólowej. Potwierdza to efekt przeciwbólowy aminofiliny podawanej przed testem wysiłkowym, która pozostaje jednak bez wpływu na elektrokardiograficzny wynik badania. Nie będzie to w sprzeczności z faktem, że u blisko 1/3 chorych dowieńcowy wlew adenozyny daje ubytek perfuzji w lokalizacji takiej jak SPECT wysiłkowy, szczególnie jeśli uznamy, że pierwotną reakcją jest przewlekła stymulacja adrenergiczna z niehomogenną dystrybucją przepływu i regionalnym przekrwieniem pewnych obszarów tkanki. Adenozyna będzie tu pogłębiała dysproporcję perfuzji tkankowej na rzecz obszarów nie objętych skurczem prearterioli. Badania przeprowadzone w ostatnich latach wyjaśniły wątpliwości dotyczące obecności rzeczywistego niedokrwienia miokardium, a nie tylko pobudzenia eferentnych włókien układu współczulnego. To waśnie egzogenna adenozyna pozwoliła zobrazować badaniem MRI obszary niedokrwienia podwsierdziowego. O ile mechanizm zaburzeń mikrokrążenia wieńcowego zaczyna układać się w dosyć spoistą teorię, to niejasny pozostaje ich związek ze współistniejącą dysfunkcją perfuzji ośrodkowego układu nerwowego, płuc i mięśni szkieletowych. W tle pojawia się wątek reakcji zapalnej dotyczącej drobnych naczyń oraz dysfunkcji hormonalnej zmieniającej ich reaktywność. Być może wszystkie z rozpatrywanych elementów współistnieją 112
w różnej proporcji i zależnie od przewagi jednego z nich różnicują obraz kliniczny. WSKAZÓWKI TERAPEUTYCZNE Mimo wielu lat obserwacji nie ma obowiązującej doktryny terapeutycznej. Skrajne opinie w ogóle negują potrzebę farmakoterapii, wręcz przestrzegają przed utrwalaniem poczucia poważnej choroby w sytuacji zdecydowanie dobrego rokowania odległego. Trudno potępić tę opinię, zważywszy że przy zachowanej funkcji lewej komory przeżywalność 7-letnia wynosi 96 % (badania CASS), a prawdopodobieństwo wystąpienia zawału serca nie odbiega od reszty populacji. Trzeba jednak pamiętać o zdecydowanie gorszym komforcie życia, co skłania do podejmowania prób łagodzenia objawów. Połowa chorych nie doznaje ulgi przy stosowaniu azotanów, a w niektórych przypadkach może wystąpić nasilenie dolegliwości oraz paradoksalne pogorszenie parametrów testu wysiłkowego. Stosunkowo niewielka liczba prac nad stosowaniem antagonistów kanałów wapniowych nie rekomenduje ich jednoznacznie do stosowania w zespole X. Przypadki reagujące na leki z tej grupy to zapewne przykłady dominacji kurczu drobnych naczyń. Próba stosowania leków blokujących receptory a – przy atrakcyjnych założeniach teoretycznych – poniosła całkowite fiasko w próbach klinicznych. Hormonalna terapia zastępcza u kobiet w okresie okołomenopauzalnym łagodzi objawy, bez wpływu na wyniki testu wysiłkowego. Wydaje się, że najlepsze efekty uzyskuje się stosując leki z grupy b-adrenolityków, szczególnie jeżeli stwierdzamy cechy krążenia hiperkinetycznego. Równie korzystne jest włączenie inhibitora enzymu konwertującego angiotensynę. Połączenie tych leków wraz z modyfikacją stylu życia – redukcją masy ciała, systematycznym treningiem fizycznym, zaprzestaniem palenia i psychoterapią – daje najlepsze efekty. U chorych z objawami zespołu lękowego lub nie reagujących na inne metody leczenia pomocne bywa włączenie imipraminy.
113
Zapamiętaj! 1. Zespół X jest rozpoznaniem z wykluczenia. Nie istnieje specyficzne badanie diagnostyczne dla rozpoznania tego zespołu. 2. Warunkiem koniecznym rozpoznania jest koronarografia. 3. Dotyczy głównie kobiet w okresie okołomenopauzalnym, często współistnieje z zespołem lęku napadowego. 4. Nie stwierdzono podłoża anatomicznego – traktujemy go jako zespół zaburzeń czynnościowych. 5. Dolegliwości mogą odbiegać od kliniki typowej dusznicy bolesnej. 6. Najważniejsze wątki patofizjologiczne: – przewlekłe pobudzenie adrenergiczne, – spaczona reaktywność naczyń wobec adenozyny. 7. Dobre rokowanie co do przeżycia. 8. Leczenie: empiryczny dobór leków. Najlepsze efekty przy stosowaniu b-adrenolityków oraz ACE-inhibitorów wraz z modyfikacją stylu życia. Warto przeczytać: A. Dąbrowska-Kugacka: Kardiologiczny zespół X. w: Choroby serca u kobiet. G. Świątecka (red.); wyd. I., Via Medica 2000, 188-201. R.O. Cannon, P.G. Camici, S.E. Epstein: Pathophysiological dilemma of Syndrom X; Circulation 1992, 85: 883-7.
114
X.
ODMIENNOŚCI CHOROBY NIEDOKRWIENNEJ SERCA U KOBIET Katarzyna Cybulska, Joanna Syska-Sumińska, Mirosław Dłużniewski
WSTĘP Choroba niedokrwienna serca (ChNS) stanowi obecnie jeden z najpoważniejszych problemów opieki zdrowotnej w krajach uprzemysłowionych. Dotyczy on zarówno mężczyzn, jak i kobiet, zwłaszcza starszych. Przez wiele lat, zagadnieniom związanym z rozpoznawaniem i leczeniem ChNS u kobiet, poświęcano znacznie mniej uwagi; uważano, że przebieg choroby jest podobny u obu płci, a dane z badań klinicznych przeprowadzonych u mężczyzn, odnoszono także do kobiet. Dopiero w drugiej połowie lat 70. zaczęły pojawiać się doniesienia o niezwykle istotnych różnicach w epidemiologii, obrazie klinicznym, diagnostyce, rokowaniu, zapobieganiu i leczeniu ChNS u kobiet. EPIDEMIOLOGIA W krajach rozwiniętych choroba niedokrwienna serca jest obecnie najczęstszą przyczyną zgonów zarówno kobiet, jak i mężczyzn. U osób poniżej 50. roku życia umieralność i zachorowalność na ChNS jest wyraźnie większa u mężczyzn. U obu płci obserwuje się wzrost tych wskaźników po 50. roku życia, jednak jest on znacznie większy u kobiet. Po 70. roku życia wskaźniki te są podobne u obu płci. Po uwzględnieniu danych dotyczących całej populacji można stwierdzić, że ChNS w podobnym stopniu dotyczy mężczyzn i kobiet, jednak kobiety w momencie zachorowania są średnio o 10 lat starsze. CZYNNIKI RYZYKA U obu płci prawdopodobieństwo rozwoju ChNS jest uzależnione od obecności klasycznych czynników ryzyka, jednak znaczenie rokownicze niektórych z nich jest odmienne u mężczyzn i u kobiet. Zaburzenia lipidowe Hiperlipidemię u kobiet rozpoznaje się na podstawie tych samych kryteriów, co u mężczyzn. U kobiet przed menopauzą profil lipidowy jest zazwyczaj korzystniejszy niż u mężczyzn w tym samym wieku. Uważa się, że efekt ten jest związany z działaniem estrogenów, a polega na zmniejszaniu stęże115
nia cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL i lipoproteiny (a) oraz zwiększaniu stężenia cholesterolu HDL. U kobiet istnieją pewne różnice dotyczące wpływu poszczególnych lipoprotein na rozwój miażdżycy: • stężenie cholesterolu HDL wydaje się być lepszym wskaźnikiem ryzyka ChNS, niż stężenie cholesterolu LDL; • zwiększone stężenie cholesterolu całkowitego ma wartość prognostyczną jedynie u kobiet przed menopauzą, a u kobiet w wieku pomenopauzalnym tylko przy wartościach przekraczających 265 mg/dL; istotne znaczenie ma także określenie stosunku stężenia cholesterolu całkowitego do HDL, przy czym na zwiększenie ryzyka wskazuje wartość tego wskaźnika przekraczająca 5,6; • wydaje się, że hipertrójglicerydemia jest silniejszym czynnikiem zagrożenia ChNS u kobiet, niż u mężczyzn; efekt ten jest szczególnie wyraźny u kobiet starszych, gdy stężenie trójglicerydów przekracza 400 mg/dL.
Zasady leczenia hiperlipidemii i wynikające z niego korzyści, oceniane na podstawie zmniejszenia śmiertelności i liczby incydentów wieńcowych, są podobne u obu płci. Nie ma obecnie podstaw uzasadniających stosowanie hormonalnej terapii zastępczej w leczeniu hiperlipidemii u kobiet. Cukrzyca Cukrzyca jest silniejszym czynnikiem ryzyka ChNS u kobiet, niż u mężczyzn. Zjawisko to można przynajmniej częściowo tłumaczyć faktem częstszego współistnienia innych czynników ryzyka u kobiet z cukrzycą. Śmiertelność w grupie kobiet chorujących na cukrzycę jest większa, niż u mężczyzn z cukrzycą. Nadciśnienie tętnicze Pomimo że powikłania nadciśnienia tętniczego występują rzadziej u kobiet, niż u mężczyzn, nadciśnienie jest silnym czynnikiem ryzyka sercowo-naczyniowego. W grupie osób w podeszłym wieku nadciśnienie tętnicze wiąże się z większym ryzykiem ChNS u kobiet, niż u mężczyzn. Powszechnie znane są korzyści wynikające ze skutecznej terapii hipotensyjnej. Zmniejszenie śmiertelności z powodu ChNS i udarów mózgu sięga 30% w grupie leczonych kobiet.
116
Palenie tytoniu Palenie tytoniu w podobnym stopniu obciąża rokowanie u kobiet i u mężczyzn. Ten czynnik ryzyka stwierdza się u połowy kobiet leczonych z powodu ChNS. Zwiększenie ryzyka dotyczy także kobiet palących niewielkie ilości papierosów (1-3 papierosów dziennie). Zaprzestanie palenia wiąże się z szybkim zmniejszeniem ryzyka zawału serca, a po 2-3 latach jest podobne, jak u osoby niepalącej. Otyłość Otyłość jest ważnym czynnikiem ryzyka rozwoju ChNS zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet. Istotne znaczenie przypisuje się częstemu współistnieniu otyłości i nadciśnienia tętniczego. Większe ryzyko wiąże się z występowaniem typu otyłości brzusznej. Z większym ryzykiem ChNS wiąże się także wielokrotny, następujący po sobie przyrost i utrata masy ciała, co przypisuje się postępującemu zmniejszaniu się stężenia cholesterolu HDL. Stan hormonalny Menopauza uważana jest za czynnik ryzyka ChNS o podobnym znaczeniu, jak płeć męska. Ryzyko to zwiększa się dodatkowo w przypadkach wczesnej menopauzy fizjologicznej i chirurgicznej, niezależnie od stosowania hormonalnej terapii zastępczej. W okresie menopauzy w organizmie kobiety dochodzi do wielu zmian wynikających ze zmniejszenia wydzielania hormonów płciowych. Z punktu widzenia wpływu na ryzyko rozwoju ChNS, największe znaczenie przypisuje się zmianom stężeń lipidów (zwiększenie cholesterolu LDL, zmniejszenie HDL) i parametrów krzepnięcia (zwiększenie stężenia fibrynogenu i czynnika VII i inhibitora aktywatora plazminogenu – PAI-1). Stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych Nie ma danych wskazujących na zwiększenie ryzyka ChNS u niepalących kobiet, bez czynników ryzyka, przed 30. rokiem życia, stosujących antykoncepcję doustną. Prawdopodobieństwo wystąpienia zawału serca u kobiet stosujących środki antykoncepcyjne zwiększa się istotnie wraz z obecnością czynników ryzyka ChNS, z których najsilniejszym jest palenie papierosów. Należy podkreślić, że wpływ stosowania antykoncepcji doustnej na występowanie i śmiertelność z powodu powikłań sercowo-naczyniowych jest znacznie mniejszy, niż wpływ palenia papierosów. Stosowanie środków antykoncepcyjnych trzeciej generacji może wiązać się z mniejszym ryzykiem, niż w przypadku starszych preparatów. 117
ODMIENNOŚCI W OBRAZIE KLINICZNYM CHOROBY NIEDOKRWIENNEJ SERCA Bóle w klatce piersiowej U kobiet częściej niż u mężczyzn występują nietypowe bóle w klatce piersiowej. W tych przypadkach, nawet przy dodatnim wyniku próby wysiłkowej, znacznie rzadziej stwierdza się istotne zmiany w koronarografii. Natomiast u kobiet z typową dławicą, tylko nieco rzadziej niż u mężczyzn, potwierdza się angiograficznie ChNS. Im bardziej typowy ból, tym większa korelacja ze zmianami w tętnicach wieńcowych. Jednak u kobiet z potwierdzoną ChNS, częściej niż u mężczyzn, występują bóle spoczynkowe, związane ze stresem, a także bóle nocne. Fakt ten istotnie utrudnia ocenę destabilizacji choroby u kobiet z już rozpoznaną ChNS. Przedstawione odmienności w obrazie klinicznym dławicy piersiowej u kobiet, można przynajmniej częściowo tłumaczyć częstym współistnieniem innych mechanizmów wyzwalania niedokrwienia, takich jak kurcz naczyń wieńcowych i zaburzenia mikrokrążenia, towarzyszące rozpoznawanemu od ponad 25 lat kardiologicznemu zespołowi X. Oba te stany wiążą się ze znacznie lepszym rokowaniem, niż w przypadku zwężenia tętnic nasierdziowych. Zawał serca Kobiety chorujące na zawał serca są starsze niż mężczyźni, częściej współistnieją u nich: nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, zaburzenia lipidowe, niewydolność krążenia. U kobiet częściej niż u mężczyzn występują zawały nieme klinicznie i zawały z nietypowymi dolegliwościami, takimi jak: bóle karku, pleców i brzucha, duszność i zmęczenie lub objawy wegetatywne, takie jak: nudności i wymioty. Kobiety zgłaszają się do szpitala z większym opóźnieniem, co wpływa na późniejsze podjęcie leczenia reperfuzyjnego. U kobiet częściej występują powikłania zawału serca, takie jak: zaburzenia przewodzenia, niewydolność krążenia, powikłania mechaniczne, a także krwawienia, udar mózgowy, wstrząs i nawroty dławicy. Jak wykazano, zarówno wczesna, jak i odległa śmiertelność w zawale serca jest większa u kobiet, niż u mężczyzn. Uważa się, że przyczyną większej liczby obserwowanych powikłań i zgonów u kobiet są między innymi: bardziej zaawansowany wiek i współistnienie innych schorzeń. Niestabilna dusznica bolesna i zawał niepełnościenny Pomimo częstszego współistnienia innych schorzeń rokowanie u kobiet leczonych z powodu niestabilnej dusznicy bolesnej lub zawału non-Q, jest po118
dobne lub nawet lepsze niż u mężczyzn. U kobiet z niestabilną dusznicą bolesną rzadziej obserwuje się uniesienie odcinka ST, a w grupie z uniesieniem ST rzadziej niż u mężczyzn dochodzi do zawału serca. U kobiet częściej występują zawały niepełnościenne. Niewydolność serca U kobiet z ChNS częściej stwierdza się objawy niewydolności serca. Fakt ten wiąże się z częstszym występowaniem dysfunkcji rozkurczowej, przyczyny tego zjawiska są jednak nieznane. Nagły zgon sercowy Jak wynika z badań Framingham, odsetek nagłych zgonów sercowych u kobiet z ChNS jest o około połowę mniejszy, niż u mężczyzn z ChNS. Obserwacje te dotyczą wszystkich grup wiekowych. Współistnienie niewydolności serca wpływa na zwiększenie śmiertelności ogólnej i ryzyka nagłego zgonu sercowego, jednak prawdopodobieństwo jego wystąpienia u kobiet wynosi jedynie jedną trzecią ryzyka stwierdzanego u mężczyzn. NIEINWAZYJNE BADANIA DIAGNOSTYCZNE Elektrokardiogram spoczynkowy Ze względu na częstsze występowanie nieswoistych zaburzeń okresu repolaryzacji komór, zwłaszcza w odprowadzeniach znad ściany dolnej, elektrokardiogram spoczynkowy ma u kobiet mniejszą wartość diagnostyczną, niż u mężczyzn. Elektrokardiograficzna próba wysiłkowa Wartość prognostyczna dodatniej próby wysiłkowej jest u kobiet znacznie mniejsza niż u mężczyzn, co jest związane z częstszym występowaniem wyników fałszywie dodatnich. Mniejsza czułość i swoistość testu wysiłkowego u kobiet może być uwarunkowana przez następujące czynniki: • rzadsze występowanie choroby wielonaczyniowej; • gorszą tolerancję wysiłku i mniejsze osiągane obciążenia; • częstsze występowanie fałszywie dodatniego obniżenia odcinka ST w odprowadzeniach znad ściany dolnej.
119
Fałszywie dodatnie wyniki testu wysiłkowego istotnie częściej uzyskuje się u kobiet z nietypowymi bólami w klatce piersiowej, z tego powodu uważa się, że dodatni wynik próby wysiłkowej nie ma w tych przypadkach znaczenia zarówno diagnostycznego, jak i prognostycznego. Wartość prognostyczna ujemnego wyniku testu wysiłkowego jest uzależniona od wieku pacjentki i obecności czynników ryzyka ChNS; jest ona największa u młodych kobiet bez czynników ryzyka, a najmniejsza u kobiet po menopauzie, u których stwierdza się trzy lub więcej czynników ryzyka. Badania izotopowe Techniki izotopowe istotnie zwiększają wartość diagnostyczną testu wysiłkowego, jednak ich przydatność w rozpoznawaniu ChNS u kobiet jest mniejsza, niż u mężczyzn. Wynika to z osłabienia energii promieniowania związanego z obecnością sutków, co może powodować fałszywie dodatnie ubytki perfuzji w obrębie przegrody i ściany przedniej. W porównaniu do klasycznej perfuzyjnej scyntygrafii talowej nieco większą czułość i swoistość uzyskiwanych wyników zapewnia zastosowanie nowych izotopów, takich jak sestamibi znakowane technetem 99m. Echokardiografia obciążeniowa Echokardiografia obciążeniowa z zastosowaniem wysiłku fizycznego lub środków farmakologicznych wydaje się mieć największą wartość dla rozpoTabela 1: Czułość, swoistość i wartość prognostyczna nieinwazyjnych badań służących rozpoznawaniu CHNS (na podstawie meta-analizy danych z 21 badań klinicznych, w których uczestniczyło 4113 kobiet)
Czułość
Swoistość
Wartość prognostyczna wyniku dodatniego
Test wysiłkowy
61%
70%
85%
57%
Scyntygrafia Tl-201
78%
64%
88%
47%
Echokardiografia obciążeniowa
86%
79%
91%
31%
Rodzaj badania
120
Wartość prognostyczna wyniku ujemnego
znawania ChNS u kobiet. Niektórzy autorzy uważają nawet, że spośród różnych strategii diagnostycznych u kobiet postępowaniem optymalnym pod względem kosztów i skuteczności jest schemat, w którym echokardiografia obciążeniowa jest badaniem wstępnym u wszystkich kobiet z podejrzeniem ChNS, a koronarografię wykonuje się przy dodatnim wyniku badania echokardiograficznego. Dane dotyczące czułości, swoistości i wartości prognostycznej u kobiet powszechnie stosowanych badań nieinwazyjnych wykonywanych w diagnostyce CHNS przedstawiono w tabeli 1. Diagnostyka bólów w klatce piersiowej u kobiet jest niewątpliwie trudniejsza niż u mężczyzn. Wydaje się, że najistotniejsze z punktu widzenia dalszego postępowania jest określenie prawdopodobieństwa ChNS u danej chorej, na podstawie oceny objawów klinicznych oraz obecności czynników ryzyka. Następnie: • u kobiet z małym prawdopodobieństwem ChNS należy poszukiwać innych przyczyn bólu w klatce piersiowej; • u kobiet z pośrednim ryzykiem ChNS należy wykonać elektrokardiograficzną próbę wysiłkową, jako najbardziej dostępne badanie przesiewowe: – stwierdzenie obniżenia odcinka ST w wielu odprowadzeniach, występującego przy małym obciążeniu i długo ulegającego normalizacji, z dużym prawdopodobieństwem potwierdza ChNS w tej grupie, – w przypadku stwierdzenia obniżenia odcinka ST jedynie w odprowadzeniach znad ściany dolnej, występującego przy dużym obciążeniu, konieczna jest weryfikacja wyniku echokardiograficznym badaniem obciążeniowym, – ujemny wynik elektrokardiograficznej próby wysiłkowej przy dużym obciążeniu, z dużym prawdopodobieństwem wyklucza ChNS w tej grupie; • w przypadku niediagnostycznej elektrokardiograficznej próby wysiłkowej wskazane jest wykonanie echokardiograficznego badania obciążeniowego; • dodatni wynik elektrokardiograficznej próby wysiłkowej u kobiet z dużym prawdopodobieństwem ChNS – potwierdza rozpoznanie. W zależności od doświadczenia i możliwości ośrodka, echokardiograficzne badanie obciążeniowe można zastąpić scyntygrafią perfuzyjną, najlepiej z zastosowaniem sestamibi znakowanego technetem 99m. 121
Leczenie farmakologiczne choroby niedokrwiennej serca u kobiet Oceniając skuteczność leczenia farmakologicznego ChNS, należy wziąć pod uwagę, że liczba kobiet uczestniczących w dotychczas przeprowadzonych badaniach klinicznych była istotnie mniejsza niż mężczyzn. Na podstawie dostępnych badań klinicznych wydaje się jednak, że skuteczność głównych grup leków wieńcowych (takich jak: kwas acetylosalicylowy, beta-adrenolityki, inhibitory konwertazy angiotensyny, statyny) jest podobna u obu płci. Jak wskazują wyniki niedawno opublikowanych badań klinicznych (HERS, HERS II, WHI), nie ma obecnie podstaw, aby zalecać stosowanie estrogenowo-progestagenowej terapii zastępczej, zarówno w prewencji pierwotnej, jak i wtórnej ChNS. Określenie wpływu stosowania monoterapii estrogenowej wymaga dalszych badań. Pomimo że zalecenia dotyczące leczenia farmakologicznego ChNS są takie same u obu płci, u kobiet obserwuje się pewne różnice w zakresie stosowanej farmakoterapii: częściej niż u mężczyzn stosowane są azotany, antagoniści kanałów wapniowych, diuretyki i leki sedatywne, natomiast rzadziej zalecane są beta-adrenolityki i kwas acetylosalicylowy. Dotychczas nie udowodniono, czy różnice w zakresie leczenia mają wpływ na przebieg i rokowanie w stabilnej ChNS. Kobiety ze świeżym zawałem serca rzadziej niż mężczyźni i z większym opóźnieniem otrzymują leczenie fibrynolityczne, pomimo że jest ono tak samo skuteczne u obu płci. LECZENIE INWAZYJNE Kobiety rzadziej niż mężczyźni kierowane są do diagnostyki i leczenia inwazyjnego. Wynika to z mniej typowego obrazu klinicznego ChNS, a także przeświadczenia lekarzy o rzadszym jej występowaniu u kobiet. Nie bez znaczenia jest także bagatelizowanie objawów klinicznych przez same kobiety, które mają znacznie większe poczucie zagrożenia chorobami nowotworowymi, na przykład rakiem sutka, niż chorobami układu krążenia. Zabiegi rewaskularyzacyjne, zarówno wykonywane przezskórnie, jak i chirurgicznie, są trudniejsze technicznie u kobiet, niż u mężczyzn. Jest to związane z mniejszą średnicą tętnic wieńcowych i mniejszymi wymiarami serca u kobiet. Ze względu na fakt, iż kobiety poddawane zabiegom rewaskularyzacyjnym są zazwyczaj starsze i mają więcej czynników ryzyka niż mężczyźni, ocena skuteczności tych zabiegów wymaga uwzględnienia tych czynników.
122
Przezskórna angioplastyka wieńcowa Do niedawna uważano, że wyniki przezskórnej angioplastyki wieńcowej (PTCA) wykonywanej u kobiet są gorsze niż u mężczyzn. Jednak dzięki zastosowaniu nowych technik, a przede wszystkim stentów wieńcowych i inhibitorów receptora glikoproteinowego IIb/IIIa, w ciągu ostatnich lat dokonał się istotny postęp w tej dziedzinie. Jak wynika z najnowszych publikacji, odsetek skutecznych rewaskularyzacji, ocenianych angiograficznie bezpośrednio po zabiegu jest porównywalny u obu płci. Dane z piśmiennictwa dotyczące porównania śmiertelności i częstości powikłań po PTCA u mężczyzn i kobiet różnią się od siebie. Jak się wydaje, wyniki wczesne (do 30 dni po zabiegu) są nadal nieco gorsze u kobiet, choć różnice te – po uwzględnieniu wieku i czynników ryzyka – są coraz mniej wyraźne, natomiast wyniki odległe są podobne u obu płci. Pomostowanie tętnic wieńcowych Do niedawna płeć żeńska była uważana za niezależny czynnik ryzyka powikłań pooperacyjnych pomostowania tętnic wieńcowych (CABG); poglądy te są obecnie weryfikowane. U kobiet częściej stwierdza się występowanie czynników zwiększających ryzyko CABG, takich jak: zła funkcja lewej komory, zaawansowany wiek, współistnienie innych schorzeń, mała powierzchnia ciała i średnica tętnic wieńcowych. Kobiety są zazwyczaj operowane w bardziej zaawansowanym okresie choroby, mają wszczepianą mniejszą liczbę pomostów wieńcowych i częściej są to pomosty żylne niż tętnicze, a rewaskularyzacja częściej jest niekompletna. Po operacji, u kobiet częściej obserwuje się nawrót dolegliwości dławicowych, zawały okołooperacyjne, powikłania neurologiczne, niewydolność serca, krwawienia, a także wczesną i późną reokluzję pomostów. Śmiertelność 30-dniowa jest większa u kobiet niż u mężczyzn, podobnie jest w przypadku śmiertelności po 6 i 12 miesiącach. Natomiast nie obserwuje się istotnych różnic w przeżywalności 5-letniej. Wnikliwa analiza wielu czynników ryzyka występujących u operowanych kobiet skłania jednak do wniosku, że sama płeć jako taka nie wpływa na gorsze wyniki CABG u kobiet, a wskazania operacyjne powinny być indywidualizowane. REHABILITACJA U KOBIET Z CHOROBĄ NIEDOKRWIENNĄ SERCA Korzyści z rehabilitacji kardiologicznej są podobne u obu płci, a kobiety po zawale serca i zabiegach rewaskularyzacyjnych szczególnie jej wymagają, ponieważ są obciążone większą liczbą czynników ryzyka, są mniej aktywne fizycznie i częściej samotne. Tymczasem kobiety istotnie rzadziej uczest123
niczą w programach rehabilitacyjnych i częściej z nich rezygnują. Przyczyn tego stanu jest wiele. Do najważniejszych z nich mogą należeć: trudniejsza sytuacja życiowa, większe obciążenie obowiązkami rodzinnymi, częstsze współistnienie stanów lękowych i depresji, a także niedocenianie znaczenia aktywności fizycznej i własnych możliwości w tym zakresie. Rehabilitacja kardiologiczna u kobiet powinna odbywać się z uwzględnieniem następujących zaleceń: • kobiety częściej powinny być kierowane na rehabilitację prowadzoną w warunkach stacjonarnych (ułatwia to pokonanie takich przeszkód, jak trudności z dojazdem, obowiązki domowe itp.); • w kwalifikacji i doborze ćwiczeń należy uwzględniać schorzenia współistniejące, a zwłaszcza osteoporozę; • poza treningiem fizycznym, szczególną uwagę należy zwrócić na pomoc psychologiczną i socjalną. PODSUMOWANIE Jak wynika z przedstawionych danych, ChNS w podobnym stopniu dotyczy obu płci. Kobiety, u których ten problem był przez wiele lat niedoceniany, wymagają szczególnej uwagi i wnikliwości diagnostycznej, a po rozpoznaniu choroby podobnie intensywnego leczenia jak mężczyźni. Należy zdawać sobie sprawę, że rokowanie u kobiet z potwierdzoną ChNS, jest gorsze niż u mężczyzn, dlatego należy wcześnie kierować je do diagnostyki i leczenia inwazyjnego. Takie postępowanie, obok intensywnego zwalczania czynników ryzyka i leczenia schorzeń współistniejących, przyczyni się z pewnością do poprawy uzyskiwanych wyników leczenia ChNS u kobiet. Zapamiętaj! 1. ChNS jest problemem zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Kobiety chorują później niż mężczyźni, żyją jednak dłużej, zatem w całej populacji rozpowszechnienie ChNS jest podobne u obu płci. 2. Znaczenie rokownicze niektórych czynników ryzyka ChNS jest odmienne u mężczyzn i u kobiet. 3. Rozpoznanie ChNS u kobiet jest trudniejsze niż u mężczyzn ze względu na mniej typowe objawy kliniczne i mniejszą swoistość badań diagnostycznych.
124
4. Kobiety z ChNS są starsze i bardziej obciążone czynnikami ryzyka i chorobami współistniejącymi niż mężczyźni, pomimo tego są rzadziej i z większym opóźnieniem leczone fibrynolitycznie, kierowane do diagnostyki i leczenia inwazyjnego, a także na rehabilitację. 5. Wyniki rewaskularyzacji przezskórnej i chirurgicznej, zwłaszcza wczesne, są gorsze u kobiet niż u mężczyzn, co wynika przede wszystkim z większego zaawansowania choroby i współistniejących obciążeń. W związku z rozwojem nowych metod leczenia inwazyjnego obserwuje się stałą poprawę uzyskiwanych wyników, a różnice związane z płcią stają się mniej wyraźne. 6. Kobiety z podejrzeniem ChNS wymagają szczególnej uwagi i wnikliwości diagnostycznej, a po rozpoznaniu choroby podobnie intensywnego leczenia, jak mężczyźni. Warto przeczytać: J. Kłoś i M. Tendera (red.): Choroby układu sercowo-naczyniowego u kobiet; Kardiologia Polska 2000; 52 (supl. III): 1-102. Y. Kwok, C. Kim, D. Grady i wsp.: Meta-analysis of exercise testing to detect coronary artery disease in women; Am. J. Cardiol. 1999; 83: 660. G. Świątecka (red.): Choroby serca u kobiet; Via Medica 2000. L. Mosca, J.E. Manson, S.E. Sutherland i wsp.: Cardiovascular disease in women: A statement for healthcare professionals from the American Heart Association; Circulation 1997; 96: 2468.
125
XI.
CHOROBA NIEDOKRWIENNA SERCA U LUDZI W PODESZŁYM WIEKU Edmund Szczepańczyk, Mirosław Dłużniewski
Liczba osób w wieku podeszłym na świecie ciągle wzrasta, ocenia się, że w 2035 roku odsetek osób powyżej 65 roku życia przekroczy 25%. Do tego trzeba dodać, że około 80% zgonów z przyczyn sercowo-naczyniowych obserwuje się w tej grupie chorych. Stwarza to poważne problemy ekonomiczne, społeczne i implikacje terapeutyczne. Niestety, ciągle jeszcze większość dużych prób klinicznych nie obejmuje swym zasięgiem chorych w wieku podeszłym, pomimo uznania, że wiek jest poważnym (może najważniejszym) czynnikiem ryzyka schorzeń sercowo-naczyniowych. Proces starzenia dotyczy każdego narządu i układu, przebiega z różną dynamiką, nie jest równomierny, zależny jest od wielu czynników zewnętrznych. Ciągle trudno jest ustalić, które zmiany w układzie krążenia mają charakter kompensacyjno-adaptacyjny, a które są skutkiem procesu degeneracji związanego z wiekiem. Obserwowane zmiany w układzie krążenia związane z wiekiem to: • dysfunkcja śródbłonka naczyniowego; • zmniejszenie ilości miocytów; • pogrubienie miocytów; • przyrost kolagenu, spadek zawartości elastyny; • przebudowa (remodeling) naczyń; • zmniejszenie podatności tętnic; • wzrost ciśnienia tętniczego krwi; • względne zwiększenie objętości krążącej krwi związane z dylatacją dużych naczyń; • wzrost masy lewej komory; • częstsze w wieku podeszłym zmiany zwyrodnieniowe zastawek serca. Starzenie jest jednym z głównych czynników prowadzących do dysfunkcji śródbłonka naczyniowego. Objawia się ona m.in. zmniejszeniem wydzielania (produkcji) tlenku azotu (NO) przez komórki śródbłonka z jednej strony, z drugiej zaś upośledzeniem odpowiedzi relaksacyjnej naczynia na endoczy egzogenny NO. 126
Dysfunkcja śródbłonka jest dobrym markerem zmian miażdżycowych dla osób powyżej 65. roku życia, dotyczy ponadto całego łożyska naczyniowego. Zmniejszenie ilości miocytów wynika z apoptozy i martwicy – dwóch zjawisk nieodłącznie towarzyszących procesowi starzenia się mięśnia sercowego. Inne zmiany strukturalne związane z tym procesem – pogrubienie miocytów, przyrost zawartości kolagenu i jednoczesny spadek ilościowy elastyny powodują, poza wzrostem podatności rozkurczowej, przyrost masy lewej komory, a następnie całego serca. Przebudowa naczyń, polegająca głównie na pogrubieniu ich błony wewnętrznej, powoduje wzrost systemowego oporu naczyniowego, głównego czynnika wzrostu obciążenia następczego. Współdziała z tym zmniejszenie podatności tętnic, dylatacja dużych naczyń. Można zatem przyjąć, że wraz z wiekiem dochodzi do stałego zmniejszania rezerwy wieńcowej. Powyższe zmiany leżą u podstaw patogenetycznych choroby niedokrwiennej serca (ChNS) i niewydolności serca u osób w podeszłym wieku. Czynnikami współdziałającymi/wspomagającymi rozwój ChNS w wieku podeszłym są ponadto: • zmniejszenie rezerwy czynnościowej innych narządów, a zwłaszcza: – zmniejszenie przesączania kłębkowego w nerkach, – częste współistnienie patologii w układzie oddechowym (spadek wentylacji); • zmniejszenie maksymalnej częstości serca w czasie wysiłku fizycznego i stresu; • częste w wieku podeszłym zaburzenia rytmu serca; • współistnienie szeregu schorzeń towarzyszących wiekowi podeszłemu – jak niedokrwistość, zaburzenia endokrynne, zmiany w układzie narządu ruchu, itp.; • częsta nietolerancja glukozy i cukrzyca; • nadwaga; • niewydolność krążenia; • często współistniejące – depresja i lęk. W wieku podeszłym obserwuje się nasilenie częstości i ilości zaburzeń rytmu serca i przewodzenia. Związane jest to z występowaniem znacznej ilości substratów arytmii w tym wieku – m.in. opisywane wyżej zmiany strukturalne w mięśniu sercowym, zwolnienie przewodzenia w pogrubionych włóknach mięśniowych, fragmentaryzacja pobudzenia elektrycznego przez większą zawartość kolagenu itp. 127
Obserwuje się też, że pomiędzy 20. a 85. rokiem życia dochodzi do „fizjologicznej” redukcji rezerwy częstości serca w czasie wysiłku fizycznego czy stresu o 1/3. Z kolei lęk i depresja spostrzegane często u chorych w wieku podeszłym są dobrze zdefiniowanymi zaburzeniami psychicznymi, które towarzyszą zaawansowanej chorobie wieńcowej. Jednakże najczęściej są traktowane jako konsekwencja ChNS, a nie jako jeden z jej czynników etiologicznych. Sprawa staje się bardziej złożona, gdyby przyjąć, że zarówno ChNS, jak depresja i lęk mogą mieć tych samych „poprzedników”, np. stres. Udowodniono, zarówno w sytuacjach przedłużonego stresu, jak też w cięższych przypadkach depresji podwyższony poziom czynnika uwalniającego kortykosterydy i katecholaminy (CRF) w płynie mózgowym. Rola katecholamin i sterydów w rozwoju ChNS jest oczywista. CZYNNIKI RYZYKA CHOROBY NIEDOKRWIENNEJ SERCA U OSÓB W WIEKU PODESZŁYM Jest oczywiste, że wszystkie uznane czynniki ryzyka ChNS występują w wieku podeszłym częściej niż w populacji młodszej, jednakże sam podeszły wiek jest tutaj znaczącym, samoistnym czynnikiem ryzyka. Częste jest też skorelowane z wiekiem nadciśnienie tętnicze krwi (zwłaszcza podwyższone wartości ciśnienia rozkurczowego). Z kolei ocenia się, że wartość cholesterolu całkowitego ma mniejsze znaczenie obciążające w wieku podeszłym, jako pewnego czynnika rozwoju ChNS, bardziej zaznacza się w tym względzie liniowa zależność od podwyższenia frakcji LDL, natomiast wyraźny jest wzrost protekcyjnego znaczenia frakcji HDL. Można też przyjąć, że podwyższony poziom lipidów osocza u osób starszych przekłada się na wzrost tromboaterogenezy. ODMIENNOŚĆ PATOGENETYCZNA ORAZ PRZEBIEG CHOROBY NIEDOKRWIENNEJ SERCA U OSÓB W WIEKU PODESZŁYM U osób poniżej 50. r. ż. przyczyną ostrego incydentu wieńcowego lub zawału jest najczęściej pęknięcie blaszki wieńcowej w śródściennej tętnicy wieńcowej, natomiast w populacji starszej raczej kurcz naczynia lub upośledzenie jego relaksacji, związane z przewlekłą dysfunkcją śródbłonka, co nakłada się na niedostateczną perfuzję wieńcową z przyczyn, o których wspomniano wyżej.
128
W wieku młodszym częstość występowania ChNS jest większa u mężczyzn niż u kobiet, w wieku powyżej 70. r. ż. różnica ta ulega zupełnemu zatarciu. U pacjentów w starszym wieku, częściej niż u młodych, dochodzi do poważniejszych postaci ChNS – zwężenia pnia lewej tętnicy wieńcowej i choroby trzech naczyń. Należy wspomnieć tutaj o znacznie większym zagrożeniu zgonem sercowym u chorych w wieku podeszłym związanym z ostrymi incydentami wieńcowymi, niż w populacji młodszej. Przebieg ChNS u chorych w wieku podeszłym jest często nietypowy, co stwarza poważne trudności diagnostyczno-terapeutyczne. W szczególności częstsze niż w populacji młodszej są: • bezbólowy przebieg ostrego incydentu wieńcowego; • epizody niemego niedokrwienia mięśnia sercowego; • współistnienie objawów ze strony innych niż serce narządów; • tzw. niespecyficzne zmiany w zapisie EKG. Powyższe związane jest z obserwowanym w wieku podeszłym: • zwiększeniem progu percepcji bólu; • częstymi dolegliwościami bólowymi ze strony innych narządów (daje to efekt pewnego „uśpienia” receptorowego); • przyjmowaniem w związku z powyższym znacznej ilości różnych leków, zwłaszcza przeciwbólowych, sedatywnych itp. Na odmienny przebieg ChNS u osób starszych ma z pewnością wpływ wspomniana wyżej przewlekła „spoczynkowa” dysfunkcja śródbłonka prowadząca do zmniejszenia wytwarzania tlenku azotu i gorsza odpowiedź relaksacyjna naczynia wieńcowego na tlenek azotu. Zmniejszenie wytwarzania tlenku azotu (NO) w wieku podeszłym może polegać na: • niedoborach substratu (L-argininy) lub kofaktora; • zwiększonym rozpadzie NO (np. inaktywacja przez jony nadtlenkowe); • zmniejszonej ekspresji białka śródbłonkowej syntazy NO (eNOS).
129
Zaburzenia relaksacji naczyń w mało zaawansowanej miażdżycy są wywołane przyczynami wymienionymi w pkt. a i b, natomiast w zaawansowanych zmianach miażdżycowych zależne są od przyczyny zawartej w pkt. c. Nasuwa się zatem wniosek, że przyszłościowo transfer genu eNOS do ściany zmienionych miażdżycowo tętnic stworzy istotny postęp w terapii ChNS u chorych w wieku podeszłym. DIAGNOSTYKA CHOROBY NIEDOKRWIENNEJ SERCA U OSÓB W WIEKU PODESZŁYM Test wysiłkowy EKG i echokardiografia obciążeniowa Zmniejszenie rezerwy czynnościowej innych narządów czy układów, zmiany organiczne (np. utrudnienie ruchomości z powodu schorzeń zwyrodnieniowych w narządzie ruchu) powodują częstokroć niemożność wykonania testu obciążeniowego. Z kolei obserwowane bardzo często w spoczynkowym EKG u starszych pacjentów zmiany okresu repolaryzacji („niespecyficzne” zmiany kompleksu ST-T), zmiany o typie przerostu, przeciążenia, zaburzenia przewodzenia śródkomorowego – obniżają wartość testu wysiłkowego u tych chorych. W badaniu wysiłkowym u osób w podeszłym wieku należy oceniać też inne, poza zmianami w zapisie EKG parametry – zachowanie się częstości serca, podwójnego iloczynu, ciśnienia tętniczego, zaburzeń rytmu serca (również w okresie powysiłkowym). Echokardiografia, scyntygrafia perfuzyjna i koronarografia Wszystkie te 3 metody diagnostyczne mają podobną specyficzność i czułość – niezależną od wieku chorego. Problem polega na tym, że badania te (podobnie zresztą jak badania wysiłkowe) nie są odpowiednio często wykonywane pacjentom w zaawansowanym wieku. Leczenie ChNS u osób w wieku podeszłym Zasadnicze trudności terapeutyczne w tej grupie chorych sprowadzają się do: • zmienionej w zaawansowanym wieku farmakokinetyki wchłaniania, dystrybucji, metabolizmu, wydalania i interakcji leków; • zmienionej farmakodynamiki – mniejszego działania terapeutycznego, a większego i częstszego działania ubocznego; 130
• częstej polipragmazji, interakcje związane z przyjmowaniem znacznych ilości, a zwłaszcza wielu rodzajów leków przekładają się na większą liczbę objawów ubocznych i powodują często przerwanie procesu terapeutycznego; • częstszego w tej grupie chorych zaniechania terapii z przyczyn ekonomicznych. Leczenie niestabilnej dusznicy bolesnej i zawału serca u osób w podeszłym wieku Ostre incydenty wieńcowe u osób w podeszłym wieku obarczone są znacznym (kilkakrotnie większym) ryzykiem zgonu niż w populacji młodszej. Ocenia się, że śmiertelność 1-miesięczna po ostrym incydencie wieńcowym lub zawale serca wynosi: • w grupie chorych powyżej 75. r. ż. – 25%; • w grupie chorych poniżej 55. r. ż. – 4,5%. Podkreśla się, że różnica ta wynika z zaawansowania ChNS u osób starszych oraz z częściej w tej grupie obserwowanych powikłań towarzyszących ostremu incydentowi wieńcowemu – niewydolności serca, zaburzeń rytmu i przewodzenia, wstrząsu kardiogennego. Nasuwa się zatem wniosek, że osoby starsze mogłyby uzyskać znacznie większe korzyści z leczenia trombolitycznego czy wczesnej, pierwotnej angioplastyki wieńcowej (PTCA). Jednakże, przeważnie z powodu wielu oporów i obaw – obydwie metody uzyskiwania szybkiej reperfuzji są stosowane niezbyt często u chorych w wieku podeszłym. Brak jest nadal odpowiedniej liczby badań klinicznych oceniających te metody lecznicze u chorych w starszym wieku. W nielicznych badaniach obejmujących chorych powyżej 65. roku życia (ISIS-2, GISSI, GUSTO III) wykazano efektywność leczenia trombolitycznego (częstość reperfuzji) podobną do grup o mniej zaawansowanym wieku. Jednakże obserwowano częstsze występowanie udarów krwotocznych w grupie osób starszych po takim leczeniu. W wielu niedawno zakończonych badaniach zaznacza się tendencja do ograniczania leczenia trombolitycznego u osób starszych na korzyść PTCA. I tak, w badaniu PAMI (Primary Angioplasty in Myocardial Infarction) wykazano wyraźną przewagę skuteczności angioplastyki u osób >70. r. ż. z za-
131
wałem serca ściany przedniej, nad leczeniem trombolitycznym (rt-PA, tkankowy aktywator plazminogenu). Obserwowano znaczny spadek śmiertelności (% zgonów wynosił): 2% vs 10% (PTCA/t-PA). Wyraźną, choć mniejszą różnicę wykazano w podobnym badaniu GUSTO-IIb (9,6% vs 13,7% – PTCA/t-PA). Metaanaliza 2600 chorych leczonych PTCA w wieku powyżej 70. r.ż. wykazała istotne zmniejszenie śmiertelności i udarów (zwłaszcza udarów krwotocznych) w stosunku do leczenia trombolitycznego. Zatem leczenie pierwotną angioplastyką wieńcową czyni z niej skuteczniejsze narzędzie w leczeniu świeżego zawału serca u osób w podeszłym wieku w stosunku do leczenia trombolitycznego, które obciążone jest większą ilością incydentów krwawień wewnątrzczaszkowych. LECZENIE FARMAKOLOGICZNE CHOROBY NIEDOKRWIENNEJ SERCA U OSÓB W WIEKU PODESZŁYM Kwas acetylosalicylowy Przy braku przeciwwskazań – kwas acetylosalicylowy (KAS) należy stosować u chorych z ChNS niezależnie od przedziału wiekowego. U pacjentów powyżej 70. r.ż., objętych programem MEDICARE, u których po przebyciu zawału serca nie podawano KAS – po upływie 6 miesięcy od zawału wykazano dwukrotnie wyższą śmiertelność w porównaniu do grupy chorych otrzymujących w tym czasie KAS. Zalecana dawka dobowa KAS zawiera się między 75 mg a 150 mg. Z uwagi na zwiększające się wraz z wiekiem ryzyko krwawienia z przewodu pokarmowego u chorych w wieku podeszłym stosować należy minimalną dawkę skuteczną i to najlepiej w postaci wolno rozpuszczającej się (dojelitowej). Azotany Brak jest specjalnych badań oceniających skuteczność i tolerancję azotanów u starszych wiekiem pacjentów. Nie brak natomiast sugestii, że wspomniane wyżej zjawisko zmniejszenia produkcji i wydzielania NO przez „starszy” śródbłonek uzasadniałoby wręcz konieczność substytucyjnego podawania azotanów pacjentom z ChNS w starszym wieku. Wykazano też, że azotany stosowane u osób w wieku podeszłym przynoszą objawową poprawę, przerywając ostre napady bólów dławicowych. Nie wykazano jednak, aby stosowanie azotanów u osób starszych poprawiało rokowanie w jakiejkolwiek postaci ChNS – brak również takiego efektu w odniesieniu do chorych w młodszym wieku. 132
Istotną przeszkodą w stosowaniu leków tej grupy są obserwowane u starszych pacjentów, częściej niż u młodszych, spadki ciśnienia tętniczego po przyjęciu azotanu, z kolei często towarzysząca podeszłemu wiekowi stała hipotonia uniemożliwia ich zastosowanie u tych chorych. Ponadto częste bóle głowy po próbie włączenia azotanów do terapii ChNS są czasami powodem jej zaniechania przez chorych w podeszłym wieku. Z tego też powodu stosowanie krótkodziałających diazotanów u osób starszych powinno być ograniczone na korzyść monoazotanów i to najlepiej o przedłużonym uwalnianiu. Można też wykorzystać formę przezskórną leku. Leki beta-adrenolityczne (LBA) Na podstawie wyników kilku opublikowanych ostatnio badań (CIBIS II, MERIT-HF, ISIS-1, MINT, ASIST) wykazano, że stosowanie LBA poprawia rokowanie w grupie chorych w podeszłym wieku i to zarówno w świeżym zawale serca (ISIS-I), jak też w niestabilnej dusznicy bolesnej (HINT, ASIST). Metaanaliza wpływu LBA na redukcję śmiertelności w ostrej fazie zawału serca wykazuje znamienny profit dla chorych powyżej 65 r.ż. w obserwacji krótkoterminowej. Dla chorych powyżej 60-65 r.ż. ten korzystny efekt jest już dużo mniejszy. Jest to godne podkreślenia, trzeba bowiem pamiętać, że śmiertelność w grupie chorych powyżej 65 r.ż., w tej fazie zawału jest przeciętnie 3-krotnie większa, niż u chorych poniżej 60 r.ż. Co prawda w obserwacji długoterminowej (3-36 miesięcy po ostrym zawale serca) różnica dotycząca śmiertelności ulega zmniejszeniu, stale jednak utrzymuje się korzystny efekt blokowania receptora beta u chorych w starszych przedziałach wiekowych. Istotną przeszkodą powszechnego stosowania LBA w ChNS osób w podeszłym wieku jest częściej niż u młodszych obserwowane nasilenie niewydolności serca, zaburzeń przewodzenia itp. Z kolei częstsze przypadki współistnienia POChP u pacjentów w tym wieku istotnie ograniczają stosowanie leków tej grupy, stwarza to preferencję dla leków blokujących wybiórczo receptory beta1. Również nierzadkie u osób w starszym wieku choroby naczyń obwodowych i cukrzyca nakazują stosowanie preparatów kardioselektywnych lub mających oprócz właściwości blokujących receptory beta zdolności wazodylatacyjne. Występujące często w wieku podeszłym zaburzenia snu nakazują stosowanie LBA o mniejszej lipofilności. Pomimo tych uwag, stosowanie LBA u pacjentów w podeszłym wieku z ChNS powinno być powszechniejsze, oczywiście z bardzo ostrożnym wdrażaniem beta-adrenolityków, początkową minimalizacją dawki i ze stopniowym jej zwiększaniem. 133
Antagoniści kanałów wapniowych Nie ustają kontrowersje dotyczące stosowania antagonistów kanałów wapniowych w ostrej fazie zawału serca i w okresie po jego przebyciu – dotyczą one zwłaszcza chorych w podeszłym wieku. Chodzi tu przede wszystkim o preparaty krótkodziałające pochodne dihydropirydyny, obarczone m.in. wzrostem śmiertelności okołozawałowej (nifedypina, nicardypina, nitrendypina). Pomimo różnic farmakologicznych oraz hemodynamicznych antagoniści kanałów wapniowych są bardzo skuteczni w leczeniu dusznicy Printzmetala oraz ostrej i przewlekłej niewydolności wieńcowej, zwłaszcza jeżeli towarzyszy ona zaawansowanemu nadciśnieniu tętniczemu. Wykazano też ich stabilizujący wpływ na blaszkę miażdżycową, zmniejszanie zjawisk ogłuszania i hibernacji mięśnia sercowego w przedłużającym się niedokrwieniu oraz korzyści z ich stosowania w zawałach bez załamka Q. Generalnie rzecz ujmując, antagoniści kanałów wapniowych nowej generacji powinni stanowić alternatywę dla beta-adrenolityków w przypadkach, gdy leki z tej grupy są przeciwwskazane lub źle tolerowane u chorych w podeszłym wieku. Jest jednak grupa chorych tego przedziału wiekowego ze stabilną chorobą wieńcową, która może odnieść spore korzyści ze stosowania antagonistów kanałów wapniowych w połączeniu z lekami beta-adrenolitycznymi. Dotyczy to zwłaszcza amlodypiny i felodypiny przydatnych w przypadkach ChNS z towarzyszącym nadciśnieniem tętniczym. Ponadto diltiazem i werapamil są przydatne w stanach krążenia hiperkinetycznego, towarzyszących ChNS wieku podeszłego. Przy stosowaniu antagonistów kanałów wapniowych u osób w podeszłym wieku możemy spodziewać się częstszych niż w młodszej grupie wiekowej objawów niepożądanych – zaburzeń przewodzenia, hipotonii, zaparć itp. Inhibitory konwertazy angiotensyny (ACE-I) Działanie leków tej grupy jest wielokierunkowe – przeciwdziałają kilku czynnikom patomechanizmu ChNS u osób w wieku podeszłym. Zmniejszając napięcie i przerost ścian tętnic oraz odwracając dysfunkcję śródbłonka, a ponadto powodując regresję przerostu lewej komory – przynoszą wyraźną poprawę perfuzji wieńcowej, opóźniając rozwój ChNS. Stosowane w ostrym zawale serca i okresie pozawałowym pozwalają ograniczyć zjawisko remodelingu – niekorzystnej pozawałowej przebudowy lewej komory. Uzyskano istotne zmniejszenie śmiertelności rocznej i niewydolności serca w okresie pozawałowym u chorych w wieku podeszłym (badania AIRE, TRACE, SAVE, GISSI-3) leczonych ACE-I. Są dane, że
134
również w stabilnej postaci choroby wieńcowej ACE-I przynoszą znamienną poprawę w grupach starszych wiekowo pacjentów (badania HOPE, PEACE, toczące się jeszcze – EUROPA i inne). Leczenie przeciwzakrzepowe Każdorazowo u chorego z ChNS w wieku podeszłym należy oszacować stosunek spodziewanych korzyści do zagrożeń związanych z leczeniem przeciwzakrzepowym. Należy też uwzględnić zdolności psychofizyczne danego pacjenta do właściwego prowadzenia takiego leczenia. Leczenie metaboliczne Stanowi ono dzisiaj nieodłączny element terapii różnych postaci ChNS chorych w różnym wieku. Brak wpływu leków metabolicznych na hemodynamikę, poprawa przemian metabolicznych komórki mięśnia sercowego w stanach niedokrwienia, brak istotnych objawów ubocznych – stanowią o tym, że ta grupa leków może być stosowana zwłaszcza u chorych w podeszłym wieku. Grupa tych leków, chociaż niejednorodna, stale się powiększa. Niektóre z nich, jak trimetazydyna, ranolazyna oraz fosfokreatyna – wywołują efekt cytoprotekcji (usprawniając przemiany energetyczne komórki), inne (np. L-arginina) są substratami dla produkcji endogennego NO. Jeszcze inne przeciwdziałają stresowi oksydacyjnemu, który pogłębia uszkodzenie miokardium (antyoksydanty egzogenne, niektóre witaminy, itp.). Leczenie kardiochirurgiczne Postępy diagnostyki ChNS, kardioprotekcji okołooperacyjnej oraz doskonalenie technik operacyjnych i poprawa opieki pooperacyjnej sprawiają, że rokowanie dla operowanych chorych w podeszłym wieku, zaliczanych do grupy wysokiego ryzyka – w ostatnich latach znacznie się poprawiły. Powszechne jest jednak ciągle przekonanie o konieczności bardzo ostrożnego podejścia do leczenia kardiochirurgicznego u pacjentów w zaawansowanym wieku – odsuwanie interwencji chirurgicznej w czasie, a nawet jej zaniechanie w przewidywaniu powikłań i gorszych wyników leczenia. Jest to przekonanie z założenia błędne – wielu autorów wskazuje na dobre wyniki leczenia operacyjnego w tej grupie wiekowej, które obciążone jest tylko nieco wyższym poziomem ryzyka i powinno być szerzej akceptowane.
135
Mniejsza rezerwa czynnościowa innych narządów u chorych w wieku podeszłym sprawia, że w okresie pooperacyjnym częściej tych chorych trzeba wspomagać oddechowo i krążeniowo. Częściej też w tej grupie chorych dochodzi do udarów mózgowych w okresie okołooperacyjnym i po ich uruchamianiu, co nakazuje przeprowadzać u nich sumienną diagnostykę przedoperacyjną, np. wykluczenie źródeł zatorowości (echokardiograficzna ocena jam serca i aorty, całościowa ocena układu krzepnięcia itp.) Ponadto troska o prawidłowe ciśnienie perfuzji w czasie zabiegu, stabilizacja ciśnienia tętniczego, sumienna antykoagulacja i rehabilitacja w okresie pooperacyjnym – wszystko to przekłada się na mniejszą ilość istotnych powikłań leczenia kardiochirurgicznego. Należy tutaj dodać, że wiele doniesień wskazuje na większe ryzyko i gorsze wyniki zabiegów przęsłowania aortalno-wieńcowego (CABG) u kobiet niż u mężczyzn w tej samej grupie wieku podeszłego. PREWENCJA CHOROBY NIEDOKRWIENNEJ SERCA U OSÓB W WIEKU PODESZŁYM Zagadnienie pierwotnej czy wtórnej prewencji ChNS w tej grupie wiekowej jest przedmiotem stałych kontrowersji, a to z powodu krótszej oczekiwanej długości życia tych osób. Wiele wskazuje na to, że przebycie ostrego incydentu wieńcowego u osób powyżej 80 roku życia znacznie zwiększa ryzyko zgonu. Zatem nasuwa się wniosek, że główny wysiłek u chorych w tej grupie należy skierować na zapobieganie ostrym incydentom wieńcowym, a nie na walkę z czynnikami ryzyka ChNS. Nieoczekiwanym sprzymierzeńcem w prewencji wtórnej okazał się efekt pleotropowy ACE-inhibitorów i statyn (w mniejszym stopniu fibratów) na dysfunkcję śródbłonka naczyniowego i stabilizację blaszki miażdżycowej oraz zmniejszenie odczynów zapalnych towarzyszących niedokrwieniu. Niedawno, np. w badaniu 4S (Scandinavian Simvastatin Survival Study) u pacjentów powyżej 64. r.ż. po przebyciu zawału serca lub z rozpoznaną dusznicą bolesną, wykazano zmniejszenie o 34% śmiertelności całkowitej rocznej, o 43% liczby zgonów, a o 33% mniej epizodów sercowo-naczyniowych. Podobne wyniki otrzymano w szeregu innych badań, gdzie stosowano statyny, fibraty lub ACE-inhibitory – tym niemniej obiektem zainteresowania tych badań w zbyt małym stopniu są chorzy w wieku podeszłym. Są jednak wyjątki, do których należy przeprowadzone badanie PRESERVE. Udzielając z kolei porad dietetycznych pacjentom w zaawansowanym wieku, należy uwzględniać niepogarszanie jakości ich życia. 136
Na koniec smutna konstatacja: wiek jest jedynym z nielicznych czynników ryzyka ChNS nie poddających się niestety modyfikacji terapeutycznej. Zapamiętaj! 1. Częstość ChNS zwiększa się wraz z wiekiem, który jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka ChNS. 2. Przebieg ChNS u chorych w podeszłym wieku jest nietypowy, mylący. 3. Częstsze są u tych chorych najcięższe powikłania ChNS. 4. Ogólne zasady leczenia ChNS są jednakowe dla chorych, niezależnie od ich wieku. 5. Zmieniona farmakokinetyka i farmakodynamika w wieku podeszłym każe z większą starannością dobierać rodzaj preparatu i jego dawki. 6. Częstsze są objawy niepożądane po stosowaniu standardowych dawek leku. 7. Leczenie inwazyjne i kardiochirurgiczne przynosi podobne efekty – niezależnie od wieku chorego – staranniejsze muszą być tylko diagnostyka i przygotowanie przedoperacyjne chorych w wieku zaawansowanym. 8. Rokowanie po przebyciu ostrego incydentu wieńcowego w wieku podeszłym jest znacznie gorsze niż w młodszej grupie wiekowej, zatem potencjalne korzyści terapeutyczne u chorych w wieku podeszłym mogą być nawet większe niż u młodych. Warto przeczytać: M.W. Rich: Drugs Aging. 1996; 8: 358-377. D.A. Duprez: Eur Heart J. 1996; 17 (Suppl G): 13-18. M. Dłużniewski: Choroba niedokrwienna serca u ludzi starszych – występowanie i leczenie. KLINIKA, 1998: 45-48. S. Woś i wsp.: Zabiegi kardiochirurgiczne u chorych w wieku podeszłym. Nowa Medycyna 2001; 40-44. E.G. Lakatta: Cardiovascular aging research: the next horizons. J Am Geriatr Soc. 1999; 47: 613-615.
137
XII. CHOROBA NIEDOKRWIENNA SERCA U OSÓB Z CUKRZYCĄ Artur Mamcarz, Witold Pikto-Pietkiewicz, Mirosław Dłużniewski
WSTĘP W ostatnim czasie pojawił się w piśmiennictwie naukowym nowy termin – kardiodiabetologia. Czy przy burzliwym rozwoju nauki i coraz większej specjalizacji (także w obrębie podstawowych działów medycyny), tworzenie nowego pojęcia, czy oddzielnej dyscypliny naukowej jest rzeczywiście potrzebne i co tak naprawdę termin ten oznacza? Postaramy się przekonać czytelnika, że potrzeba taka istnieje, a oznacza konieczność współpracy diabetologów, kardiologów, lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej, a także lekarzy innych specjalności medycznych po to, aby chory z cukrzycą stał się celem intensywnych działań prewencyjnych, diagnostycznych i terapeutycznych. Tylko wówczas ryzyko rozwoju powikłań związanych pierwotnie z hiperglikemią, a dotyczących naczyń tętniczych, małych i dużych, w różnych obszarach zmniejszy się w sposób istotny. Tak naprawdę cukrzyca jest bowiem – w szerokim rozumieniu – chorobą układu sercowo-naczyniowego. Nie budzi już dziś żadnych wątpliwości fakt, że cukrzyca typu 2 (non-insulin dependent diabetes mellitus, NIDDM) jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka choroby niedokrwiennej serca (ChNS). Dzieje się tak dlatego, iż w przebiegu cukrzycy dochodzi do współwystępowania wielu zagrożeń sprzyjających aterogenezie. Skupiają się one w jej przebiegu jak w soczewce. U większości chorych z cukrzycą typu 2, nazywaną też cukrzycą insulinoniezależną, mamy do czynienia z metabolicznym zespołem czynników zagrożenia miażdżycą (zespół X, zespół metaboliczny, zespół oporności na insulinę). Pojawiają się opinie, że cukrzyca jest tylko ostatnim, klinicznym wykładnikiem tego zespołu, spinającym klamrą wiele nieprawidłowości patofizjologicznych, biochemicznych i humoralnych. Wśród składowych zespołu X wymienia się m.in. hiperinsulinemię, insulinooporność, otyłość brzuszną, dyslipidemię, nadciśnienie tętnicze i zaburzenia krzepnięcia. Nie może wobec tego dziwić fakt, że kumulacja tak dużego zagrożenia musi w konsekwencji zaowocować jawną lub w pierwszym etapie – klinicznie bezobjawową ChNS. Związki między dwiema chorobami metabolicznymi: cukrzycą i chorobą niedokrwienną serca są od pewnego czasu przedmiotem intensywnych badań epidemiologicznych, klinicznych i doświadczalnych. Z jednej strony bo-
138
wiem mamy do czynienia z intensywnie wzrastającą częstością występowania cukrzycy (szacunkowe dane mówią o dwukrotnym wzroście zachorowań do 2025 roku – liczba chorych na cukrzycę osiągnie wtedy liczbę 300 milionów osób), z drugiej zaś strony dynamiczny rozwój diagnostyki, farmakologii klinicznej i inwazyjnych procedur naprawczych zwiększa skuteczność działań prewencyjnych i leczniczych w ChNS. Czy możemy wobec tego wykorzystać szansę, poprawić rokowanie, wydłużyć życie chorych z cukrzycą i poprawić jego jakość? Aby odpowiedzieć na te pytania, konieczne jest przedstawienie podstawowych faktów epidemiologicznych i klinicznych dotyczących tej szczególnej grupy chorych. Epidemiologia Wyniki licznych badań pokazują, że ryzyko ChNS u chorych na cukrzycę zwiększa się 3-4-krotnie. Cukrzyca niweluje dysproporcje związane z płcią, zatem wzrost ryzyka względnego jest większy u kobiet (sześciokrotny wzrost zachorowań), niż u mężczyzn (wzrost dwukrotny). Miażdżycę tętnic wieńcowych u kobiet z cukrzycą cechują zmiany bardziej rozsiane, większa częstość choroby wielonaczyniowej i zwężenia pnia lewej tętnicy wieńcowej. Można podać za Tatoniem, że wszystkie postacie cukrzycy i upośledzenia tolerancji glukozy powodują zwiększenie zapadalności, chorobowości, umieralności i śmiertelności z powodu ChNS. Klasyczne