BIBLIOTEKA WSPÓŁCZESNYCH
FILOZOFÓW
MARTIN HEIDEGGER
BYCIE I CZAS Przełożył, przedmową
i przypisami
opatrzył
BOGDAN BARAN
Ksero tej książki kosztowałoby 30zł. Zaoszczędzone pieniądze możesz wydać u wydawcy: http://ksiegarnia.pwn.pl/
1994 WYDAWNICTWO
NAUKOWE
PWN
D a n e oryginału
M a r t i n Heidegger, Sein und £eit (C) M a x N i e m e y e r V e r l a g T u b i n g e n (17. ed. 1993)
Komitet Redakcyjny
Marek J. Siemek — Przewodniczący Jacek Hołówka, Edmund Mokrzycki,
Jan
Woleński
Redaktor
Elżbieta
Nowakowska-Sołtan
by W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N S p . z o. o. Warszawa
1994
ISBN 83-01-11244-1
SPIS T R E Ś C I
B o g d a n Baran: Przedmowa
XI
BYCIE I CZAS
Wprowadzenie EKSPOZYCJA PYTANIA O SENS BYCIA
R o z d z i a ł pierwszy KONIECZNOŚĆ, STRUKTURA I PRYMAT KWESTII BYCIA
§
1. Konieczność wyraźnego powtórzenia pytania o bycie
§
2. Formalna struktura pytania o bycie
3
.
3 7
§
3. Ontologiczny prymat kwestii bycia
13
§
4. O n t y c z n y prymat kwestii bycia
17
R o z d z i a ł drugi DWOJAKI CEL OPRACOWANIA KWESTII BYCIA. METODA BADANIA I JEJ ZARYS
22
§
5. Ontologiczna analityka jestestwa jako odsłonięcie hory
§
6. Zadanie destrukcji dziejów ontologii
28
§
7. Fenomenologiczna m e t o d a badania
38
zontu interpretacji sensu bycia w ogóle
A. Pojęcie fenomenu
40
B. Pojęcie
45
logosu
C. Wstępne pojęcie fenomenologii §
22
8. Zarys rozprawy
49 55
Spis treści
VI
Część pierwsza INTERPRETACJA JESTESTWA ZE WZGLĘDU NA CZASOWOŚĆ I EKSPLIKACJA CZASU JAKO TRANSCENDENTALNEGO HORYZONTU PYTANIA O BYCIE
Dziai pierwszy PRZYGOTOWAWCZA ANALIZA FUNDAMENTALNA JESTESTWA R o z d z i a ł pierwszy EKSPOZYCJA ZADANIA PRZYGOTOWAWCZEJ ANALIZY JESTESTWA
§
. . . .
58
9. T e m a t analityki jestestwa
58
§ 10. Odróżnienie analityki jestestwa od antropologii, psycho logii i biologii
63
§ 1 1 . Analityka egzystencjalna a interpretacja prymitywnego jestestwa. Trudności w osiągnięciu „naturalnego pojęcia świata" R o z d z i a ł drugi BYCIE-W-ŚWIECIE JESTESTWA
71
W OGÓLE JAKO PODSTAWOWE
UKONSTYTUOWANIE 74
§ 12. W s t ę p n y opis bycia-w-świecie na podstawie
orientacji
na bycie-w jako takie § 13. Egzemplifikacja
74
bycia-w przez jego ufundowany
mo
d u s . Poznanie świata R o z d z i a ł trzeci ^ ŚWIATOWOŚĆ ŚWIATA
.
.
84
.
89
§ 14. O g ó l n a idea światowości świata
89
A. Analiza otoczeniowości i światowości w ogóle
94
§ 15. Bycie bytu spotykanego w otoczeniu § 16. Ś w i a t o w y
charakter otoczenia
anonsujący
94 się w
we-
wnątrzświatowym bycie § 1 7 . Odniesienie i znak
102
.
109
§ 18. Powiązanie i oznaczoność; światowość świata
. . .
.
118
B. Skontrastowanie analizy światowości z Kartezjańską interpretacją świata
126
§ 19. Określenie „świata" jako res e x t e n s a
127
§ 20. F u n d a m e n t y ontologicznego określenia „świata" § 21. Hermeneutyczna „świata"
dyskusja
Kartezjańskiej
. .
.
131
ontologii 135
Spis treści
VII
C. Dookólność otoczenia i „przestrzenność" jestestwa
144
§ 22. Przestrzenność tego, co wewnątrz świata poręczne
.
.
145
§ 23. Przestrzenność bycia-w-świecie
149
§ 24. Przestrzenność jestestwa a przestrzeń
156
R o z d z i a ł czwarty BYCIE-W-ŚWIECIE JAKO
WSPÓŁBYCIE
I BYCIE SOBĄ.
„SIĘ"
162
§ 25. Podjęcie egzystencjalnego pytania o „ k t o " jestestwa § 26. Współjestestwo innych i powszednie wspólbycie
.
. . .
§ 27. Powszednie bycie Sobą i Się
163 167 179
R o z d z i a ! piąty BYCIE J A K O
TAKIE
186
§ 28. Zadanie tematycznej analizy bycia-w
186
A. Egzystencjalna konstytucja „tu o t o "
190
§ 29. Bycie-tu-oto jako położenie
190
§ 30. Lęk jako m o d u s położenia
199
§ 3 1 . Bycie-tu-oto jako rozumienie
202
§ 32. R o z u m i e n i e i wykładnia § 33. W y p o w i e d ź jako p o c h o d n y m o d u s wykładni
210 . . . .
§ 34. Bycie-tu-oto i m o w a . Język
218 227
B. Powszednie bycie „tu oto" i upadanie jestestwa
236
§ 35. G a d a n i n a
237
§ 36. Ciekawość
241
§ 37. D w u z n a c z n o ś ć
245
§ 38. U p a d a n i e i rzucenie
248
R o z d z i a ł szósty T R O S K A JAKO BYCIE JESTESTWA
256
§ 39. Pytanie o pierwotny całokształt strukturalnej całości jes testwa § 40. P o d s t a w o w e położenie trwogi jako wyróżniona
256 postać
otwartości jestestwa § 4 1 . Bycie jestestwa jako troska
261 270
§ 4 2 . Potwierdzenie egzystencjalnej interpretacji jestestwa j a ko troski przez przedontologiczną samowykładnię jestes twa
278
Spis treści
VIII
§ 4 3 . Jestestwo, światowość i realność
283
a) Realność jako problem bycia i dowiedlności „świata zewnętrznego"
285
b) Realność j a k o problem ontologiczny
295
c) Realność i troska
298
§ 44. Jestestwo, otwartość i prawda
300
a) Tradycyjne pojęcie prawdy i j e g o fundamenty ontologiczne
302
b) Pierwotny fenomen prawdy i wtórność tradycyjnego pojęcia prawdy
309
c) Sposób bycia prawdy i zakładanie prawdy
. .
. . 319
Dział drugi JESTESTWO I CZASOWOŚĆ
§ 45. Wynik przygotowawczej analizy fundamentalnej jestest w a i zadanie źródłowej egzystencjalnej interpretacji tego bytu 325 Rozdział pierwszy MOŻLIWE BYCIE CAŁOŚCIĄ JESTESTWA I BYCIE KU ŚMIERCI
. . . .
332
§ 46. Pozorna niemożliwość ontologicznego ujęcia i określenia całościowego bycia jestestwa § 47. Możliwość doświadczenia
332
śmierci innych i możliwość
ujęcia całego jestestwa
334
§ 48. Zaległość, kres i całokształt
339
§ 49. Odróżnienie egzystencjalnej analizy śmierci od innych możliwych interpretacji tego fenomenu § 50. Wstępny
zarys
. . . . . . .
egzystencjalno-ontologicznej
346
struktury
śmierci
351
§ 5 1 . Bycie ku śmierci i powszedniość jestestwa
354
§ 52. Powszednie bycie ku kresowi i pełne egzystencjalne p o jęcie śmierci § 5 3 . Egzystencjalny zarys właściwego bycia ku śmierci
358 .
. 365
R o z d z i a ł drugi POŚWIADCZENIE W JESTESTWIE WŁAŚCIWEJ MOŻNOŚCI BYCIA I ZDECY DOWANIE
376
IX
Spis treści § 54. Problem poświadczenia właściwej możliwości egzystencyjnej
376
§ 55. Egzystencjalno-ontologiczne fundamenty sumienia
.
. 380
§ 56. Zew jako charakter sumienia
383
§ 57. Sumienie jako zew troski
386
§ 58. R o z u m i e n i e w e z w a n i a a wina
393
§ 59. Egzystencjalna interpretacja sumienia i j e g o
potoczna
wykładnia
406
§ 60. Egzystencjalna
struktura
poświadczonej
w
sumieniu
właściwej możności bycia
414
R o z d z i a ł trzeci WŁAŚCIWA MOŻNOŚĆ BYCIA CAŁOŚCIĄ JESTESTWA A CZASOWOŚĆ JAKO ONTOLOGICZNY SENS TROSKI .
424
§ 6 1 . Wstępny zarys m e t o d y c z n e g o przejścia od wyodrębnie nia właściwego bycia jestestwa całością do fenomenalne go w y d o b y c i a czasowości
424
§ 62. Egzystencyjnie właściwa możność bycia całością jestest w a jako wybiegające zdecydowanie
428
§ 6 3 . Sytuacja hermeneutyczna uzyskana w celu interpretacji sensu bycia troski a metodologiczny charakter egzysten cjalnej analityki w ogóle
436
§ 64. Troska i charakter Siebie
444
§ 65. Czasowość jako ontologiczny sens troski
453
§ 66. Czasowość jestestwa i płynące z niej zadania bardziej źródłowego powtórzenia analizy egzystencjalnej
. .
. 464
R o z d z i a ł czwarty CZASOWOŚĆ I POWSZEDNIOŚĆ
468
§ 67. P o d s t a w o w a ciągłość egzystencjalnego ukonst jestestwa
i wstępny
zarys czasowej
1
nia
intery
ukonstytuowania § 68. Czasowość otwartości w ogóle a) Czasowość
rozumienia
b) Czasowość położenia
. . . .
c) Czasowość upadania
. . .
d) Czasowość
§ 69. Czasowość ś w i a t a
mowy
. .
. . . .
. . .
bycia-w-świecie
jg? O^A £•
^^Cie
^
Gram-
.„cał' asystentem
Spis treści
VIII
§ 4 3 . Jestestwo, światowość i realność
283
a) Realność jako problem bycia i dowiedlności „świata zewnętrznego"
285
b) Realność j a k o problem ontologiczny
295
c) Realność i troska
298
§ 44. Jestestwo, otwartość i p r a w d a
300
a) Tradycyjne pojęcie prawdy i j e g o fundamenty ontologiczne
302
b) Pierwotny fenomen prawdy i wtórność tradycyjnego pojęcia prawdy
309
c) Sposób bycia prawdy i zakładanie prawdy
. . .
.319
Dział drugi JESTESTWO I CZASOWOŚĆ
§ 45. Wynik przygotowawczej analizy fundamentalnej jestest w a i zadanie źródłowej egzystencjalnej interpretacji tego bytu
325
R o z d z i a ł pierwszy MOŻLIWE BYCIE CAŁOŚCIĄ JESTESTWA I BYCIE KU ŚMIERCI
. . . .
332
§ 46. Pozorna niemożliwość ontologicznego ujęcia i określenia całościowego bycia jestestwa
332
§ 47. Możliwość doświadczenia śmierci innych i
możliwość
ujęcia całego jestestwa
334
§ 48. Zaległość, kres i całokształt
339
§ 49. Odróżnienie egzystencjalnej analizy śmierci od innych możliwych interpretacji tego fenomenu § 50. Wstępny
zarys
. . . . . . .
egzystencjalno-ontologicznej
346
struktury
śmierci
351
§ 5 1 . Bycie ku śmierci i powszedniość jestestwa
354
§ 52. Powszednie bycie ku kresowi i pełne egzystencjalne p o jęcie śmierci § 53. Egzystencjalny zarys właściwego bycia ku śmierci
358 .
. 365
Rozdział drugi POŚWIADCZENIE W JESTESTWIE WŁAŚCIWEJ MOŻNOŚCI BYCIA I ZDECY DOWANIE
376
Spis treści
IX
§ 54. Problem poświadczenia właściwej możliwości egzystencyjnej
376
§ 55. Egzystencjalno-ontologiczne fundamenty sumienia
.
. 380
§ 56. Zew jako charakter sumienia
383
§ 57. Sumienie jako zew troski
386
§ 58. R o z u m i e n i e wezwania a wina
. . .
393
§ 59. Egzystencjalna interpretacja sumienia i jego
potoczna
wykładnia
406
§ 60. Egzystencjalna
struktura
poświadczonej
w
sumieniu
właściwej możności bycia
414
R o z d z i a ł trzeci WŁAŚCIWA MOŻNOŚĆ BYCIA CAŁOŚCIĄ JESTESTWA A CZASOWOŚĆ JAKO ONTOLOGICZNY SENS TROSKI .
424
§ 6 1 . W s t ę p n y zarys m e t o d y c z n e g o przejścia od wyodrębnie nia właściwego bycia jestestwa całością do fenomenalne go wydobycia czasowości
424
§ 62. Egzystencyjnie właściwa możność bycia całością jestest w a j a k o wybiegające zdecydowanie
428
§ 6 3 . Sytuacja hermeneutyczna uzyskana w celu interpretacji sensu bycia troski a metodologiczny charakter egzysten cjalnej analityki w ogóle
436
§ 64. Troska i charakter Siebie
444
§ 65. Czasowość jako ontologiczny sens troski
453
§ 66. Czasowość jestestwa i płynące z niej zadania bardziej źródłowego powtórzenia analizy egzystencjalnej
. .
. 464
R o z d z i a ł czwarty CZASOWOŚĆ I POWSZEDNIOŚĆ
468
§ 67. P o d s t a w o w a ciągłość egzystencjalnego ukonstytuowania jestestwa i wstępny
zarys czasowej interpretacji
tego
ukonstytuowania
468
§ 68. Czasowość otwartości w ogóle a) Czasowość
470
rozumienia
470
b) Czasowość położenia
476
c) Czasowość upadania
485
d) Czasowość § 69. Czasowość świata
mowy
bycia-w-świecie
489 i
problem
transcendencji 491
Spis treści
X
a) Czasowość przeglądowego zatroskania
493
b) Czasowy sens modyfikacji przeglądowego zatroskania w teoretyczne odkrywanie tego, co obecne wewnątrz świata
500
c) Czasowy problem transcendencji świata
510
§ 70. Czasowość przestrzenności jestestwa
514
§ 71. Czasowy sens powszedniości jestestwa
518
R o z d z i a ł piąty CZASOWOŚĆ I DZIEJOWOŚĆ
522
§ 72. Egzystencjalno-ontologiczna ekspozycja problemu dzie jów
522
§ 73. Potoczne rozumienie dziejów i dzianie się jestestwa § 74. P o d s t a w o w e ukonstytuowanie
.
. 529
dziejowości
535
§ 75. Dziejowość jestestwa i dzieje świata
542
§ 76. Dziejowość jestestwa egzystencjalnym źródłem historii § 77. Związek wości
z
dotychczasowej
ekspozycji
badaniami
Diltheya
W.
problemu i ideami
. 548
dziejo hrabiego
Yorcka
555
R o z d z i a ł szósty CZASOWOŚĆ I WEWNĄTRZCZASOWOŚĆ JAKO ŹRÓDŁO POTOCZNEGO PO JĘCIA CZASU
564
§ 78. Niepełność przeprowadzonej dotąd czasowej analizy jes testwa
564
§ 79. Czasowość jestestwa i zatroskanie o czas § 80. Objęty zatroskaniem czas i wewnątrzczasowość
567 . .
. 574
§ 8 1 . Wewnątrzczasowość i geneza p o t o c z n e g o pojęcia czasu . 586 § 82. Odróżnienie egzystencjalno-ontologicznego związku czasowości, jestestwa i czasu światowego od Heglowskiego ujęcia relacji między czasem a d u c h e m
. 597
a) H e g l a pojęcie czasu
598
b) H e g l a interpretacja związku między czasem a d u chem
603
§ 8 3 . Egzystencjalno-czasowa analityka jestestwa a fundamentalno-ontologiczne pytanie o sens bycia w ogóle Słownik
terminologiczny
. . .
608 611
Skorowidz osób
616
Skorowidz pojęć
618
PRZEDMOWA
Kontekst «Bycia i czasu» Okoliczności R o z p r a w a M a r t i n a H e i d e g g e r a Bycie i czas należy d o g r u p y dzieł filozoficznych, które w swojej epoce, tak j a k K a n t a Krytyka czystego rozumu czy H e g l a Fenomenologia ducha, oddziałały szczególnie m o c n o . Niewątpliwie też jest pracą H e i d e g g e r a w bieżącym stuleciu najżywiej przez filozofów d y s k u t o w a n ą . J e j sławę, a wręcz mityczność — także w u j e m n y m sensie — w z m a g a fakt, że p o d ł u g i m okresie p o z y t y w i z m ó w filozofia dzisiejsza jest o wiele mniej oswo j o n a z tego t y p u myśleniem niż dziewiętnastowieczny czytelnik z myśleniem niemieckiego idealizmu. Dlatego z a w a r t o ś ć i język tego t r a k t a t u w y d a ł y się wielu filozofom bardziej osobliwe, niż w istocie są. Wyrządziło to między i n n y m i szkodę recepcji p r a c późnego H e i d e g g e r a , prze słoniętych „niezwykłością" Bycia i czasu. W rzeczywistości zaś jest to t r a k t a t z wczesnego okresu filozofii H e i d e g g e r a i stanowi tylko pewien e t a p n a jej d r o d z e . Historia p o w s t a n i a tego dzieła jest dość krótka, choć je go dojrzewanie trwało długo. Publikacja Sein und ^eit w ro ku 1927 nastąpiła w jedenaście lat p o u k a z a n i u się wcześ niejszego, całkowicie zresztą o d m i e n n e g o tekstu młodego H e i d e g g e r a : p r a c y habilitacyjnej n a t e m a t n a u k i o kate goriach wyłożonej w czternastowiecznym traktacie Grammatica speculatwa. W 1916 r. H e i d e g g e r został asystentem
XII
Przedmowa
E d m u n d a Husserla n a uniwersytecie we F r e i b u r g u nie mieckim. M i a ł u k o ń c z o n e studia (rozpoczął j e od teologii, ukończył w 1913 r. formalnie j a k o absolwent m a t e m a t y k i ) , a w swoim d o r o b k u kilka artykułów i pracę doktorską o teorii sądu w psychologizmie. Okres p o studiach c h a r a k teryzuje stopniowy o d w r ó t od pierwotnej sfery jego zainte resowań, teologii, w kierunku filozofii, a p r z e d e wszystkim fenomenologii. W s p ó ł p r a c o w n i k i e m Husserla pozostawał H e i d e g g e r d o roku 1923, kiedy to (już j a k o Prwatdozent we F r e i b u r g u ) uzyskał etat profesora w M a r b u r g u , dokąd się przeniósł n a n a s t ę p n e pięć lat, d o roku 1928. W ó w c z a s to Husserl przeszedł n a e m e r y t u r ę , a H e i d e g g e r został jego następcą we F r e i b u r g u , gdzie spędził j u ż resztę życia aż d o śmierci w roku 1976. S t a r a n i a o p r a c ę w M a r b u r g u wiążą się poniekąd z his torią p o w s t a n i a Bycia i czasu. O e t a t ten ubiegał się H e i degger trzykrotnie, p o raz pierwszy w roku 1917, wówczas j e d n a k Husserl nie p o p a r ł go należycie, uznając za zbyt m ł o d e g o i nie dość dojrzałego d o p o w a ż n e j funkcji profeso ra. W roku 1920 s a m Husserl, p r z e k o n a n y j u ż d o swego w s p ó ł p r a c o w n i k a , z a p r o p o n o w a ł jego k a n d y d a t u r ę n a zwalniające się stanowisko w M a r b u r g u , które m i m o to o t r z y m a ł Nicolai H a r t m a n n . Zwalniało się ono p o n o w n i e p o d koniec roku 1923 i teraz j u ż Heidegger, zyskujący so bie sławę swoimi w y k ł a d a m i , choć nie publikacjami, n o wych b o w i e m nie miał, był najpoważniejszym k a n d y d a t e m . O c z e k i w a n ą ze strony M a r b u r g a publikacją, a raczej maszynopisem p r z e z n a c z o n y m d o publikacji, był tzw. „Esej N a t o r p o w s k i " (Paul N a t o r p kierował K a t e d r ą Filo zofii w M a r b u r g u ) , część zamierzonej przez H e i d e g g e r a p r a c y n a t e m a t Arystotelesa, k t ó r a j e d n a k nie została u k o ń c z o n a i u k a z a ł a się d r u k i e m d o p i e r o w r. 1989. „Esej N a t o r p o w s k i " spełnił m i m o to swoją funkcję i zapewnił H e i d e g g e r o w i stanowisko profesora w M a r b u r g u . Esej ten stanowił prapoczątek Bycia i czasu, a s a m a roz p r a w a zaczęła się rysować w w y k ł a d a c h i o d c z y t a c h mniej więcej od k o ń c a roku 1923. W okresie u r l o p u od stycznia d o kwietnia 1926 r., s p ę d z a n y m w szwarcwaldzkiej wiosce T o d t n a u b e r g (gdzie nieco wcześniej H e i d e g g e r z b u d o w a ł
Przedmowa
XIII
swoją słynną „ c h a t ę " ) , powstała ostateczna wersja książki. Wiązało się to z n o w u z M a r b u r g i e m : w y m a g a n a była publikacja, a b y Heidegger mógł o t r z y m a ć stanowisko po H a r t m a n n i e , który wówczas zwalniał objęty p o N a t o r p i e etat kierownika K a t e d r y . W y s ł a n a w kwietniu 1926 do Berlina część maszynopisu została j e d n a k jesienią u z n a n a przez ministerstwo za niewystarczającą. Książka u k a z a ł a się w l u t y m 1927. Jesienią 1927 ocena ministerstwa została cofnięta, a Bycie i czas przyniosło Heideggerowi niemal na tychmiastową sławę. J u ż w roku 1930 ukazał się pierwszy przekład j e g o tekstu n a język obcy {Was ist Metaphysik? n a język j a p o ń s k i ) , a w późniejszych d e k a d a c h pojawiły się liczne p r z e k ł a d y Bycia i czasu (pierwszy również n a język j a p o ń s k i w r. 1940). Inspiracje Bycie i czas jest dziełem tyleż oryginalnym, co zakorze n i o n y m w tradycji niemieckiej filozofii. Zakorzenienie to m a c h a r a k t e r n a w i ą z a ń , aluzji i transpozycji. Heidegger nie przyznaje się d o żadnej konkretnej tradycji, choć moż n a o d n a j d y w a ć u niego k o n k r e t n e inspiracje. Niewątpliwą, b a r d z o w y r a ź n ą zwłaszcza w sferze języka i terminologii, był t r a k t a t freiburskiego teologa i filozofia C a r l a Braiga (1853-1923) Vom Sein ( O byciu). P r a c a ta należała d o za p l a n o w a n e j n a dziesięć tomów, ale zrealizowanej tylko częś ciowo, całości Grundzilge der Philosophie [Podstawy filozofii). P u n k t wyjścia ontologii w ujęciu Braiga nie jest tak ra d y k a l n y j a k u H e i d e g g e r a . O n t o l o g i a ( n a u k a o byciu) sta nowi „ h a r m o n i j n y związek" b a d a n i a analityczno-indukcyjnego i syntetyczno-dedukcyjnego. O n t o l o g i a n a d b u d o wuje się n a d n a u k a m i szczegółowymi, ale też buduje n a nich. J e s t — Braig używa p o d o b n e g o t e r m i n u j a k później H e i d e g g e r — filozofią f u n d a m e n t a l n ą , poszukującą podsta wy bycia. Wyjściowe p y t a n i e działu ontologii, który Braig n a z y w a eidologią, b a r d z o p r z y p o m i n a p o d s t a w o w e p y t a n i e 1
C a r l B r a i g , Vom Sein, F r e i b u r g i. Br. 1 8 9 6 , s. 8.
Przedmowa
XIV
ontologii f u n d a m e n t a l n e j u H e i d e g g e r a i brzmi: „Czym jest byt, gdy j e s t ? " . M a m y tu rozróżnienie stosowane także przez H e i d e g g e r a : Sein, bycie, oraz Seiende, byt. P o d s t a w y bycia nie znajdziemy w określonym bycie ; eidologia p o szukuje n a t o m i a s t j e d n e g o „ o b r a z u b y c i a " we wszelkim by cie . H e i d e g g e r zaczyna swoją r o z p r a w ę od o d r z u c e n i a wszelkiej „definicji" bycia, co również Braig czyni swoim p u n k t e m wyjścia, a za środek ustalenia pojęcia bycia w sposób „ n i e d w u z n a c z n y " u w a ż a oświetlenie, eksplikację tego pojęcia w r o z m a i t y c h (z konieczności) ujęciach j e d n e go (z konieczności) pojęcia bycia. O d m i e n n i e j e d n a k niż H e i d e g g e r pojmuje Braig różnicę ontologiczną: jest o n a różnicą m i ę d z y b y t a m i co d o ich „sposobów b y c i a " (Sosein)^ z k t ó r y c h każdy wyznacza określony byt j a k o byt w sobie. Braig czyni istotne rozróżnienie między Dasein i Wassein, które u H e i d e g g e r a s p o t y k a m y w postaci Daflsein i Wassein, odróżnienie tego, że (dąfi) byt jest, od tego, czym (was) jest, tyle że Braig pojmuje tę różnicę w kategoriach tomistycznych — cała zresztą jego ontologia, w odróżnie niu od Heideggerowskiej, nosi rysy tomistyczne i p o d p a d a p o d to, co p ó ź n y Heidegger n a z y w a F e u e r b a c h o w s k i m ter m i n e m „ o n t o t e o l o g i a " . Stwierdzając mianowicie, że „ p o rządek b y c i a " płynie z bytu pełnego, doskonałego , Braig w y p r o w a d z a bycie z p e w n e g o b y t u (nawet jeśli n a z y w a go „ p r a b y c i e m " ) , co dla H e i d e g g e r a byłoby nie d o przyjęcia. O b o k dość m i m o wszystko luźnych ontologicznych inspi racji z n a j d o w a n y c h u Braiga d r u g i m źródłem, z którego H e i d e g g e r czerpał, była oczywiście Husserlowska fenome nologia. Związek między ontologia a fenomenologią jest u wczesnego H e i d e g g e r a ścisły: ontologia jest możliwa tyl ko j a k o fenomenologia. T a ostatnia stanowi m e t o d ę o n t o logii. N a czym bliżej ta m e t o d a polega, Bycie i czas nie m ó wi. D o w i a d u j e m y się tylko, że fenomenem w sensie feno menologii jest „bycie bytu, j e g o sens, jego modyfikacje i p o c h o d n e " (s. 50 n.), a więc to, co stanowi temat ontologii: 1
2
3
4
1 2 3 4
Tamże, Tamże, Tamże, Tamże,
s. s. s. s.
18. 5. 18. 156,
Przedmowa
XV
„ C o d o treści fenomenologia jest n a u k ą o byciu bytu — o n t o l o g i a " (s. 53). „ M e t o d a " w y r a ż a się ostatecznie H u s serlowskim hasłem „z p o w r o t e m d o rzeczy s a m y c h " , tyle tylko że „rzecz s a m a " w y g l ą d a u H e i d e g g e r a inaczej. Nie jest to j u ż , j a k u Husserla, czysta świadomość dokonująca t r a n s c e n d e n t a l n e j konstytucji, lecz właśnie „bycie b y t u " . T a n a pozór w y r a ź n a różnica co do r o z u m i e n i a podsta wowego fenomenu zaciera się, gdy zważymy, że bycia j a k o takiego, tj. j e g o sensu, Heidegger nie rozważa, lecz zajmu j e się tylko „ b y c i e m " jestestwa ludzkiego, Dasein, w przy gotowawczej jego analityce. Jestestwo j a k o p i e r w o t n y „fe n o m e n " Heideggerowskiej fenomenologicznej ontologii nie jest w p r a w d z i e czystą świadomością, ale n a w i ą z a n i a d o t r a n s c e n d e n t a l n e g o c h a r a k t e r u tej ostatniej są niewątpliwe. Nie są one, t r z e b a p r z y z n a ć , w y r a ź n e . Heidegger unika określeń w rodzaju „ k o n s t y t u c j a " , „ n o e z a " czy „ n o e m a t " , uważając j e za n a z b y t związane z p e w n ą ontologiczną wizją t r a n s c e n d e n t a l n e j fenomenologii, k t ó r a za podstawo wy byt u z n a w a ł a właśnie czystą świadomość, z d a n i e m H e i d e g g e r a , nie wyjaśnioną przez tę fenomenologię co do n a t u r y swego bycia. Równocześnie j e d n a k H e i d e g g e r a on tologia jestestwa ludzkiego opisuje p e w n ą t r a n s c e n d e n t a l n ą s t r u k t u r ę stanowiącą „ w a r u n e k możliwości" spotykanego przez nią b y t u . T e n zasadniczy m o m e n t zbliża wczesnego H e i d e g g e r a d o Husserla i tradycji filozofii t r a n s c e n d e n t a l nej. O g ó l n e p o d o b i e ń s t w o nie może oczywiście przesłaniać istotnej różnicy, j a k a dzieli czystą świadomość u Husserla i jestestwo u Heideggera. Chodzi o miejsce intencjonalności: stanowi o n a p o d s t a w o w y c h a r a k t e r świadomości, ale w s t r u k t u r z e jestestwa takim c h a r a k t e r e m jest p i e r w o t n a w o b e c intencjonalności transcendencja. T o o n a j a k o „spo sób b y c i a " jestestwa w sensie „bycia-w-świecie", tj. struk t u r y jestestwa umożliwiającej m u odniesienie d o tego, co „ w świecie", umożliwia także u k i e r u n k o w a n i e intencjonal ne. Z tego p u n k t u widzenia intencjonalność umożliwia transcendencję tylko w sensie czegoś, co „ p o z a m n ą " , ale nie w sensie s t r u k t u r y mojego jestestwa. J a k o taka struktu ra, intencjonalność jest p o c h o d n a wobec „ t r a n s c e n d e n c j i " bycia-w-świecie.
XVI
Przedmowa
Wymiar ontologiczno-egzystencjalny K r y t y c z n y stosunek H e i d e g g e r a d o zastanej ontologii i fenomenologii wyznacza j e g o krytyka „filozofii istnienia", czy też „ o b e c n o ś c i " . Zaczątki tej t r u d n e j d o ekspłikacji p o stawy zaowocowały później „przezwyciężeniem metafizy k i " w pismach z lat trzydziestych, m o ż e m y więc n a kryty kę „filozofii istnienia" spojrzeć z tej późniejszej perspekty wy, choć nie wszystkie krytyczne wobec metafizyki u w a g i j u ż u wczesnego H e i d e g g e r a występują. Z a s a d n i c z y m z a r z u t e m w o b e c „filozofii istnienia" jest stwierdzenie, iż „ b y c i e " pojęła o n a j a k o „istnienie", j a k o „stałą obecność". Niemiecki t e r m i n „Vorhandenheit", który o d d a j e m y j a k o „istnienie" l u b „ o b e c n o ś ć " , wywodzi się z „vorkanden sein", „vor-handen" zaś m o ż n a o d d a ć j a k o „ p r z e d - r ę k ą " — w odróżnieniu od „ p o r ę c z n e g o " n a r z ę dzia, k t ó r y m się niejako bezwiednie posługujemy. T o , co „ p r z e d - r ę k ą " , uobecnia się j a k o p r z e d m i o t oglądania i opi su, jest „stale o b e c n y m " obiektem w y p o s a ż o n y m w okreś lone własności. Skupiając się n a takim n a l e ż ą c y m d o bytu, d o sfery ontycznej przedmiocie, b a d a n i e nie dostrzega jego bycia, w y m i a r u ontologicznego. Istnienie jest wedle H e i d e g gera ontyczną kategorią, bycie zaś nie mieści się w p o r z ą d ku k a t e g o r i a l n y m . K r y t y k a „filozofii istnienia" p r o w a d z o n a jest w imię ontologii leżącej u p o d s t a w y wszystkich on tologii: ontologii f u n d a m e n t a l n e j . Początków „filozofii istnienia" doszukuje się wczesny H e i d e g g e r j u ż u presokratyków, a odnajduje ją także w ca łych późniejszych dziejach filozofii, m.in. u Kartezjusza, K a n t a czy H e g l a . N o w o ż y t n a filozofia p o j m o w a ł a podmiot j a k o „ o b e c n y " byt i rozważała j e g o związki z i n n y m i , p o z a p o d m i o t o w y m i b y t a m i . N a w e t filozofia t r a n s c e n d e n t a l n a r o z w a ż a ł a p o d m i o t j a k o res, rzecz, tyle że w sensie wa r u n k u możliwości innych rzeczy w obrębie b y t u . Dlatego H e i d e g g e r o w s k a ontologia f u n d a m e n t a l n a , choć p o d o b n i e j a k n o w o ż y t n a filozofia w c e n t r u m b a d a n i a stawia subiectum, stara się podkreślić, że podmiotowość, jestestwo, nie jest „ i s t n i e n i e m " w sensie „stałej obecności", tj. w sensie
Przedmowa
XVII
rzeczy o określonych własnościach. W y m i a r jego bycia odsłania się poprzez fakt, że jest ono zawsze moje. „ M o j o ś ć " jestestwa m a j e wykluczać z p o r z ą d k u „istnienia". Właśnie „ m o j e " jestestwo stanowi główny t e m a t ontologii f u n d a m e n t a l n e j , bo, z d a n i e m H e i d e g g e r a , byt ten jest „ontologiczny", tzn. nie tylko w a r u n k u j e wszelkie teorie bytu, ale i jest „miejscem", w k t ó r y m wszelki byt się kategoryzu j e . O tyle więc istnienie czy realność są p o c h o d n e wobec bycia mojego jestestwa. T a k i p u n k t wyjścia m a w zasadzie t r a n s c e n d e n t a l n y c h a r a k t e r , m i m o że, j a k j u ż wspominaliśmy, jestestwo nie s p r o w a d z a się d o świadomości czy czystego r o z u m u . Heideggerowskie novum polega, j a k się wydaje, n a zdecydo wanej walce z „filozofią istnienia" oraz n a całościowym opisie bycia jestestwa, także w jego „powszedniości". Przeciw tylko ontycznej filozofii istnienia z w r a c a się bar dzo ostrożnie i pieczołowicie d o b r a n y język opisu struktury jestestwa. J u ż n a w e t sam termin „ s t r u k t u r a " sugeruje „ o becnościowy" c h a r a k t e r bytu. H e i d e g g e r woli u ż y w a ć p o jęcia „Verfassung", „ u k o n s t y t u o w a n i e " , „ujęcie". T e n os t a t n i t e r m i n jest n a d e r istotny. Zawsze chodzi o „Seinsverfassung", u k o n s t y t u o w a n i e , ujęcie bycia jestestwa. Wszelkie m o m e n t y s t r u k t u r y jestestwa to jego „sposoby b y c i a " . J e s testwo jest zawsze odniesione do (swojego) bycia. K a ż d a j e g o s t r u k t u r a to p e w n e „ujęcie", „podjęcie" bycia. „ I s t o tą" jestestwa jest j e g o egzystencja, tj. bycie w sposób różno rakiego „ p o d e j m o w a n i a " swego bycia, przy czym takie p o d s t a w o w e odniesienie d o bycia to rozumienie bycia: jes testwo b ę d ą c rozumie (swoje) „jest". N a s u w a się tu od razu szereg wątpliwości i u w a g . Prze d e wszystkim n a t u r a tego r o z u m i e n i a i jego stosunek do i n n y c h odniesień nie są jasne. Oczywiście, należy je trak t o w a ć j a k o strukturę t r a n s c e n d e n t a l n ą warunkującą wszel kie ontyczne rozumienie poszczególnych bytów. Czy jed n a k res cogitans u Kartezjusza lub podmiotowość transcen d e n t a l n a u K a n t a nie stanowią również s t r u k t u r y „sposo b ó w b y c i a " o p a r t y c h n a r o z u m i e n i u faktu własnego bycia? Czy więc filozofia egzystencji istotnie wyklucza „filozofię ist nienia"? N a to ostatnie pytanie Heidegger odpowiedziałby
XVIII
Przedmowa
twierdząco, uważając, że transcendentalne filozofie nie zba dały „ b y c i a " podmiotowości, lecz zakładały ją j a k o w pe wien sposób uposażony obiekt. Czy j e d n a k z tego wynika, że odniesienie d o (swego) bycia, stanowiące p o d s t a w o w y wyróżnik jestestwa, pozostawało t y m filozofiom zakryte?
Jestestwo i ,jest" Bez w ą t p i e n i a dla Heideggerowskiej wersji transcendentalizmu c h a r a k t e r y s t y c z n y jest „ z w i ą z e k " podmiotowości, jestestwa z byciem. W epoce nowożytnej i współczesnej z d o m i n o w a ł tę relację subiektywizm filozofii transcenden talnej. Subiectum i jego istnienie były p u n k t e m wyjścia za k ł a d a n y m przez tę „filozofię istnienia". U H e i d e g g e r a n a tomiast zrozumienie przez jestestwo bycia, a więc tego, że samo jest, stanowi j u ż p o d s t a w o w y m o m e n t bycia tego jes testwa i umożliwia jego inne sposoby bycia. W „ d o z n a n i u " przez jestestwo jego „że j e s t " (czyli „ r z u c e n i a " ) tkwi p o d stawowe „ p o ł o ż e n i e " jestestwa, pozwalające, by jestestwu ujawnił się świat j a k o świat, a co za t y m idzie byt wewnątrzświatowy. F u n d u j ą c a rola r o z u m i e n i a bycia, a więc odnoszenie się jestestwa do bycia, daje w y r a z związkowi w i d o c z n e m u j u ż w samych niemieckich t e r m i n a c h , a giną c e m u w przekładzie: „Sein", „ b y c i e " , i „Daseiri", „jestest w o " . J a k o bycie-tu-oto (Da-sein) jestestwo to wprost bycie. Z drugiej strony bycie „ p o t r z e b u j e " jestestwa, a b y m ó c się w ogóle „ z r e a l i z o w a ć " . Wszelkie „jest" jest pierwotnie jes testwem i w jestestwie. Dopiero wtórnie m o ż n a mówić o is tnieniu lub realności b y t ó w o d m i e n n y c h od jestestwa (czy też: b y t ó w jako o d m i e n n y c h od jestestwa). M i ę d z y r o z u m i e n i e m bycia a s a m y m byciem nie za chodzi j e d n a k prosty stosunek p o z n a n i a d o p o z n a w a n e g o p r z e d m i o t u . Bycie nie jest p r z e d m i o t e m , lecz „ w a r u n k i e m możliwości" p r z e d m i o t u j a k o takiego. T ę e l e m e n t a r n ą myśl niemieckiego idealizmu H e i d e g g e r znacznie wysubtelnił. Bycie w ogóle nie „jest", ponieważ o n o to właśnie owo „jest" jestestwa. D l a t e g o rozumienie bycia — bycie jestest w a — to j u ż bycie. Z drugiej strony bycie nie występuje
Przedmowa
XIX
j a k o s a m o w sobie, lecz zawsze „jest" aprioryczne, tzn. ro z u m i a n e . P o d s t a w o w e p y t a n i e , jakie się tu n a r z u c a , do tyczy r o z u m i e n i a tego rozumienia. H e i d e g g e r stara się je oświetlić — nie dość konsekwent nie — poprzez pojęcie transcendencji. T r a n s c e n d e n c j a sta nowi d l a ń p o d s t a w o w y c h a r a k t e r jestestwa i oznacza „ p r z e k r a c z a n i e b y t u " w sensie raczej „kroczenia p r z e z " niż „ w y k r a c z a n i a p o z a " . T r a n s c e n d u j ą c jestestwo może się od nieść z a r ó w n o d o tego bytu, k t ó r y m nie jest, j a k i d o tego, k t ó r y m jest. W t y m sensie transcendencja to bycie-w-świecie, s t r u k t u r a przysługująca wyłącznie jestestwu. Dlatego właśnie, że jestestwo transcenduje, a więc jest-w-świecie, może się o n o odnosić do poszczególnych bytów, między in n y m i d o samego siebie. W kwestii transcendencji Bycie i czas przynosi b a r d z o skąpe wypowiedzi, choć w i n n y m miejscu stwierdził Heidegger, że wszystkie analizy z a w a r t e w r o z p r a w i e miały służyć o p r a c o w a n i u tej właśnie kwes tii . W k a ż d y m razie transcendencję (w zwykłym sensie) świata umożliwia transcendencja j a k o c h a r a k t e r jestestwa. Związek m i ę d z y r o z u m i e n i e m a transcendencją nie jest j e d n a k j a s n y . Z jednej strony rozumienie bycia m a najwy raźniej c h a r a k t e r samej transcendencji — j a k o w a r u n e k wszelkiego odniesienia d o bytu, z drugiej rozumienie sta nowi obok położenia, u p a d a n i a i m o w y tylko j e d e n z m o m e n t ó w „ o t w a r t o ś c i " jestestwa. J a k o r ó w n o r z ę d n e z „ u p a d a n i e m " , czyli p o g r ą ż a n i e m się jestestwa w relacje z sa m y m tylko w e w n ą t r z ś w i a t o w y m b y t e m , rozumienie byłoby r ó w n o r z ę d n e z nierozumieniem. Z drugiej strony, a b y nie r o z u m i e ć , jestestwo musi j u ż jakoś rozumieć. Wiąże się to z ogólnym wyróżnieniem właściwych i niewłaściwych modi wszelkich sposobów bycia jestestwa. Bycie niewłaściwe jest zawsze u f u n d o w a n e we właściwym. 1
1
Martin Heidegger, Metaphysische Anfangsgriinde der Logik im Ausgang von Leibniz, Frankfurt am Main 1978, s. 214. Jest to wy kład z roku 1926.
XX
Przedmowa
Ukonstytuowanie jestestwa Z a m i e r z o n a przez H e i d e g g e r a ontologia f u n d a m e n t a l n a , b a d a j ą c a sens bycia j a k o takiego, została zrealizowana w Byciu i czasie w postaci egzystencjalnej analityki jestest wa. M i m o że „ p r z y g o t o w a w c z a " , a n a l i t y k a ta nie stanowi, w b r e w p o w i e r z c h o w n y m opiniom, e t a p u n a d r o d z e d o owego „sensu b y c i a " , który ontologia osiągałaby tylko n a „ o k r ę ż n e j " d r o d z e poprzez jestestwo. A n a l i t y k a jestestwa jest j u ż t a k i m b a d a n i e m sensu bycia, gdyż sens ten o d n a j d u j e m y tylko w jestestwie j a k o przez nie r o z u m i a n y . D l a t e go a n a l i t y k a zmierza d o możliwie najgłębszego — z p u n k tu widzenia związku jestestwa z byciem — wejrzenia w p i e r w o t n e s t r u k t u r y jestestwa. T a k i c h struktur oświet lanego od różnych stron jestestwa H e i d e g g e r w y d o b y w a kilka. S p r ó b u j m y j e tu wymienić: P o d s t a w o w a s t r u k t u r a jestestwa to bycie-w-świecie. Sta nowi o n o jednolity fenomen, który rozkłada się n a kilka m o m e n t ó w : n a tego, kto jest-w-świecie, n a świat i bycie-w. „ Ś w i a t " w sensie p o t o c z n y m jest p o c h o d n y w o b e c bycia-w-świecie. Bycie-w zawiera m o m e n t y rozumienia, poło żenia, u p a d a n i a i m o w y . Bycie-w stanowi c h a r a k t e r „ot w a r t o ś c i " jestestwa, bycia-tu-oto. Z b a d a n e nieco głębiej, bycie-w-świecie ujawnia, zda n i e m H e i d e g g e r a , większe zróżnicowanie. J e s t to „już z gó r y " bycie (rzucenie) pośród wewnątrzświatowego bytu (up a d a n i e ) zwrócone ku swoim możliwościom (projektowa nie). T ę trójjednię rzucenia, upadania i projektu ujmuje też H e i d e g g e r j a k o j e d n o ś ć trzech o d p o w i e d n i o m o m e n t ó w : faktyczności, u p a d a n i a i egzystencji. ,,Faktyczność" rzu cenia jestestwa, to, że zawsze j u ż zastaje ono siebie j a k o byt, i to byt „ u p a d ł y " pomiędzy byt wewnątrzświatowy, p o z w a l a jestestwu egzystować, tj. „ p r o j e k t o w a ć " swe m o ż liwości. Całość tej s t r u k t u r y określa H e i d e g g e r m i a n e m „ t r o s k i " . T r o s k a jest „ b y c i e m " jestestwa, tj. najogólniejszą j e g o strukturą. K a ż d y z „egzystencjałów", tj. m o m e n t ó w określających ontologiczny w y m i a r jestestwa, może być w j e d n y m
Przedmowa
XXI
z d w ó c h modi bycia jestestwa, a mianowicie być właściwie lub niewłaściwie. R o z c z ł o n k o w a n a s t r u k t u r a troski jest u f u n d o w a n a w czasowości, k t ó r a stanowi „sens b y c i a " jestestwa. E k s t a t y c z n a s t r u k t u r a czasowości jest jednością trzech ekstaz: byłości, współczesności i przyszłości. K a ż d a ekstaza to niejako by cie „ n a z e w n ą t r z " j u ż z samej swej n a t u r y . W szczególno ści t r a n s c e n d e n c j a potocznie pojętego świata stanowi cha r a k t e r „ e k s t a t y c z n e g o " jestestwa. K a ż d y z m o m e n t ó w s t r u k t u r y bycia jestestwa daje się wywieść z p e w n e g o spo sobu „ u c z a s o w i e n i a " ekstaz. W szczególności czas „ n a t u r a l n y " j a k o j e d n o k i e r u n k o w y strumień chwil „ t e r a z " rozci nających k o n t i n u u m czasu n a przeszłość, teraźniejszość i przyszłość jest u f u n d o w a n y w czasie „ p i e r w o t n y m " . R ó w n i e ż czasowość może być w modi właściwości i niewłaś ciwości. P r y m a t przyznaje Heidegger ekstazie właściwej przyszłości, k t ó r a z a r a z e m funduje wyróżnioną możliwość bycia jestestwa: bycie ku śmieci. T e n sposób bycia jest wy różniony, gdyż stanowi możliwość niemożliwości bycia jes testwa, a więc możliwość „ostateczną". Ponieważ ekstaza przyszłości jest wyróżniona, więc jestestwo jest „przyszłoś c i o w o " . Przyszłość funduje w ogóle wszelkie projektowanie, bycie ku możliwości. Przyszłościowe jestestwo m a więc wy bierać możliwości, i to właściwe, m a być Sobą. J e g o bycie Sobą, bycie właściwe, przeciwstawia się nie właściwemu byciu Sobą, Sobie-Się. Słynne Heideggerowskie Się rządzi niewłaściwą powszedniością jestestwa, zdo m i n o w a n ą przez panującą n a terenie życia publicznego in terpretację całokształtu jestestwa. W s p ó l n e bycie ludzi w społeczności to j e d n a k coś innego niż charakteryzujący jestestwo egzystencja! współbycia z i n n y m i . J e g o związek z byciem-w-świecie nie p r z e d s t a w i a się j a s n o . Z jednej stro ny współbycie z i n n y m i bycie-w-świecie to „ j e d n a k o w o p i e r w o t n e " s t r u k t u r y jestestwa, z drugiej zaś i n n y jest spo t y k a n y w świecie, tj. n a gruncie bycia-w-świecie. Daje tu o sobie z n a ć niezdecydowanie H e i d e g g e r a co d o statusu, j a k i chciałby on p r z y z n a ć i n n e m u : w p r a w d z i e inny jest a b solutnie inny, ale z a r a z e m współbycie z n i m to pewien c h a r a k t e r (egzystencjał) jestestwa. Nie chodzi tu oczywiście
Przedmowa
XXII
o to, czy jestestwo istnieje samotnie, czy jestestw istnieje więcej, bo taki p r o b l e m dotyczy ontycznej sfery współżycia jednostek ludzkich, lecz o to, co jest ontologicznie bardziej p i e r w o t n e : egzystencja! „ s a m o t n e g o " bycia-w-świecie czy egzystencja! współbycia. Heidegger, j a k się wydaje, pierw szeństwo byłby skłonny p r z y z n a ć j e d n a k samotności, co w późniejszych p i s m a c h explicite stwierdza.
Ewolucja J a k w i a d o m o , z a p o w i a d a n e dalsze części Bycia i czasu nie u k a z a ł y się ; więcej n a w e t : p e w n e istotne t e m a t y tego dzie ła nie zostały w późniejszych b a d a n i a c h podjęte. I tak Hei degger zarzucił rozróżnienie n a właściwość i niewłaściwość, a także nie rozwijał j u ż dalej analizy jestestwa co d o jego czasowości. Przez pewien czas z a j m o w a ł a go kwestia trans cendencji, której poświęcił r o z p r a w ę 0 istocie podstawy , ale później także i to pojęcie zostało z a r z u c o n e . P o „ z w r o c i e " , tj. począwszy od lat trzydziestych, Bycie i czas u z n a ł H e i degger za p e w n ą fazę swojej drogi myślowej — w p r a w d z i e konieczną, ale jeszcze „metafizyczną". N a t e m a t Bycia i czasu w kontekście „ z w r o t u " w y p o w i a dał się on wielokrotnie, podkreślając zwykle ciągłość wczes nej i późnej myśli. P ó ź n a jego filozofia przechodzi, m o ż n a by rzec hasłowo, od bycia p r a w d y d o p r a w d y bycia. Bycia p r a w d y a n a l i t y k a egzystencjalna poszukuje w jestest wie. T o właśnie ono jest w sposób o d k r y w a n i a . Podstawą 1
2
1
Zapowiadane działy części drugiej Bycia i czasu Heidegger zrealizował do pewnego stopnia w innych publikacjach. Chodzi głównie o zamierzoną „destrukcję" ontologii Kanta, co nastąpiło w Kant a problem metafizyki (Martin Heidegger, Kant a problem me tafizyki, przeł. B. Baran, Warszawa 1989). Dział trzeci części dru giej, Czas i bycie, można by odnieść do wykładu z roku 1962 pod tym samym tytułem, ale jest to tekst późny i trudno go uważać za realizację wczesnego zamysłu. Martin Heidegger, 0 istocie podstawy, przeł. J. Margański, w: Od Husserla do Leoinasa. Wybór tekstów z ontologii fenomenologicznej, Władysław Stróżewski (red.), Kraków 1987, s. 137-179. 2
Przedmowa
XXIII
prawdziwości nie jest zgodność sądu ze s t a n e m rzeczy, lecz odkrywający sposób bycia jestestwa. P r a w d a bycia n a t o miast określa jestestwo stojące w „prześwicie" bycia. J e s testwo jest takiej p r a w d z i e w y d a n e , uczestniczy w niej i jej „ s t r z e ż e " . H e i d e g g e r podkreśla, że j u ż Bycie i czas podej m o w a ł o kwestię bycia, ale dzięki zwrotowi ta „ p r ó b a myś lenia osiąga płaszczyznę, z której wyszło jej doświadcze n i e " . Dotrzeć d o tej płaszczyzny nie u d a w a ł o się za p o m o c ą metafizyki , choć Bycie i czas miało przygoto w a ć przezwyciężenie metafizyki . W e d l e samego H e i d e g gera, j e g o wczesne teksty są jeszcze „fenomenologiczne" i „ t r a n s c e n d e n t a l n e " . Z a r ó w n o analizy fenomenologiczne, j a k t r a n s c e n d e n t a l n y p u n k t wyjścia przestają być istotne dla p ó ź n e g o H e i d e g g e r a . P e w n y m z m i a n o m ulega także sens wczesnych pojęć w ich późniejszej wykładni. I tak „Da", „ t u o t o " , wcho dzące w skład słowa „Dasein", „jestestwo", oznacza teraz „prześwit b y c i a " , rozumienie bycia to ekstatyczny związek z prześwitem bycia , a troska m a być doświadczeniem eg zystencji pojętej j a k o „ p a s t e r z b y c i a " . Świat, który wcześ niej był u f u n d o w a n y w światowości j a k o egzystencjalnej s t r u k t u r z e jestestwa, jest teraz „prześwitem bycia, w któ ry człowiek wychyla się dzięki swej rzuconej istocie" . I wreszcie „sens b y c i a " i „ p r a w d a b y c i a " „wyrażają to sa m o " , choć w Byciu i czasie sens to egzystencjał jestestwa. T e r a z jest to sfera otwartości dla jestestwa. „ P o d s t a w o w y m b r a k i e m książki Bycie i czas jest być może to, że zbyt wcześnie ważyłem się n a zbyt wiele" , 1
2
3
4
5
6
7
8
9
1
Martin Heidegger, Budować, mieszkać, myśleć. Eseje wybrane, Krzysztof Michalski (red.), Warszawa 1977, s. 76 nn. Tamże, s. 90. Tamże. Tamże, s. 61. Martin Heidegger, Wegmarken, Frankfurt am Main 1976, s. 159. M. Heidegger, Budować..., s. 89. Tamże, s. 112. Tamże, s. 70. Martin Heidegger, Unterwegs zur Sprache, Frankfurt am Main 1985, s. 89. 2
3
4
5
6 7 8
9
Przedmowa
XXIV
wyznaje H e i d e g g e r w latach pięćdziesiątych. A b y j e d n a k mogło nastąpić przezwyciężenie metafizyki, musiał on naj pierw pójść metafizyczną drogą. Przez metafizykę p ó ź n y H e i d e g g e r r o z u m i e filozofię, k t ó r a posługuje się przedsta wieniem i poszukuje podstawy. T a k a filozofia stara się wszystko ująć w postaci p r z e d m i o t u („filozofia istnienia") i dla wszystkiego znaleźć rację dostateczną. N o w o ż y t n a metafizyka p r z y b r a ł a , z d a n i e m H e i d e g g e r a , postać subiek t y w i z m u : ostateczną podstawą jest p o d m i o t , subiectum. By cia i czasu nie uznaje j e d n a k H e i d e g g e r za subiektywistyczne, gdyż p u n k t wyjścia został umieszczony p o z a sferą su biektywności . S p r a w a subiektywizmu tej r o z p r a w y nie jest więc j a s n a , gdyż wydaje się, że jestestwo pozostaje subiektywistyczne przynajmniej w słabszym znaczeniu tego ter m i n u : subiectum jest p o d s t a w ą wszelkiego sensu, także sensu (rozumienia) bycia. T e z y tej p ó ź n y H e i d e g g e r nie odwołu je, przestają go j e d n a k zajmować odniesione d o jestestwa b a d a n i a k o n s t y t u t y w n e . Metafizykę chciałby ostatecznie „pozostawić samej s o b i e " , przezwyciężyć n a w e t samo jej przezwyciężenie i myśleć „już nie metafizycznie" . N a p y t a n i e o miejsce Bycia i czasu w całości dzieła H e i d e g g e r a nie uzyskujemy więc prostej odpowiedzi stwierdza jącej, że wyniki tej r o z p r a w y obowiązują j a k o p r a w d z i w e lub zostają choćby częściowo odrzucone. Heidegger nie wy p o w i a d a się tu jednoznacznie, n a p e w n o j e d n a k chodzi m u nie tyle o alternatywę: uznanie-odrzucenie, ile o zwrot doko nujący się „w samym byciu"; to ono bowiem wzywa metafi zyczne jestestwo d o zwrócenia się od opisu samego siebie d o wypowiadania „ p r a w d y bycia". Jestestwo nie jest już podsta wą. Pozostawienie metafizyki „samej sobie" oznacza pozosta wienie za sobą filozofowania w kategoriach podstawy. T e r a z bycie jest „ b e z - p o d s t a w n e " , wejście w nie w y m a g a „skoku", a także „ o d s k o k u " od dziejów zachodniego myślenia . 1
2
3
4
1
Martin Heidegger, Vorwort, w: William Richardson, Through Phenomenology to Thought, Hague 1963, s. X I X . Martin Heidegger, ^jur Sprache des Denkens, Tiibingen 1969, s. 25. M. Heidegger, Budować..., s. 49. Por. Martin Heidegger, Der Satz vom Grund, Pfullingen 1965, s. 157. 2
3
4
Przedmowa
XXV
Właśnie s p r a w a dziejowości d o b r z e ilustruje zwrot. W Byciu i czasie dziejowe jest jestestwo, tzn. dziejowość sta nowi j e g o egzystencjał, umożliwiający dopiero dzieje świa ta, a także n p . historię j a k o n a u k ę . Późniejszy Heidegger z w r a c a raczej u w a g ę n a dziejowość bycia „przesyłającego się" w dziejach metafizyki, k t ó r a pojmuje j e różnorako, j a k o p o d s t a w ę (np. bycie j a k o cpoo-uc, actualitas, realitas, su biektywność) i „ z a p o m i n a " przy tym o s a m y m przesłonię t y m p o d s t a w ą byciu. Dzieje metafizyki to dzieje z a p o m n i e nia bycia. O z a p o m n i e n i u t y m mówi j u ż Bycie i czas, choć jeszcze nie w kontekście „dziejów bycia". Z a p o m i n a bycie jestestwo, choć czyni to nie n a zasadzie p r z y p a d k u , lecz z istoty. C h a r a k t e r z a p o m n i e n i o w y m a niewłaściwe rozu mienie bycia. U późniejszego H e i d e g g e r a skrytość i nieskrytość bycia „istoczy się" w s a m y m byciu (czy lepiej: by cie istoczy się właśnie skrywając się i odsłaniając). Oczy wiście wszystkie te określenia musimy p o j m o w a ć j a k o ontologiczne, dotyczące samego bycia, nie zaś j a k o ontyczne, tj. bytowe. Zakrycie lub o d k r y t a postać jakiegoś b y t u z is toty różni się od skrytości i nieskrytości bycia. „ P r a w d a b y c i a " jest nieskrytością, a więc w y d o b y w a się ze skrytości, w jakiej się p r z e c h o w y w a ł a . Nie stanowi o n a j u ż tylko egzystencjału jestestwa. C h a r a k t e r y z u j ą c y m dzieje bycia określeniom w rodzaju nieskrytości i t e m u p o d o b n y c h H e i d e g g e r nie nadaje bar dziej k o n k r e t n y c h znaczeń. Jeśli namysł n a d „ p r a w d ą by c i a " jest jeszcze fenomenologią, to w k a ż d y m razie nie w t r a d y c y j n y m sensie „fenomenologicznego w i d z e n i a " , k t ó r e m u p ó ź n y H e i d e g g e r przyznaje j u ż tylko pomocniczą funkcję, fenomenologię zaś u w a ż a za „możliwość myślenia, by o d p o w i a d a ć n a wezwanie tego, co jest do myślenia", i w ten sposób służyć „sprawie myślenia, której otwartość pozostaje tajemnicą" . W t y m jeszcze tylko sensie mówi p ó ź n y H e i d e g g e r o fenomenologii, daleko o d c h o d z ą c od jej r o z u m i e n i a w Byciu i czasie j a k o „ u m o ż l i w i a n i a w i d z e n i a " fenomenu. T e r a z fenomenologia nie jest j u ż metodą, lecz 1
2
1
2
M. Heidegger, Budować..., s. 119. M. Heidegger, Der Satz..., s. 90.
Przedmowa
XXVI
„ d r o g ą " , k t ó r a „ p o z w a l a się u k a z a ć t e m u , przed co pro w a d z i " . O ile więc wcześniej fenomenologia była pojmo w a n a bardziej „ a k t y w n i e " , to w późniejszym okresie ozna cza o n a raczej p a s y w n e o d d a n i e się „ w e z w a n i u " bycia. Spoglądając z a t e m n a Bycie i czas z perspektywy całej drogi myślowej H e i d e g g e r a stwierdzamy, że to najbardziej z n a n e j e g o dzieło m a swoiście „przejściową" postać. S t a n o wi e t a p n a d r o d z e od fenomenologii transcendentalnej d o niefenomenologicznego j u ż „myślenia b y c i a " . J e s t ontolo gia f u n d a m e n t a l n ą , a więc poszukującą p o d s t a w y metafi zyką, k t ó r a stawia sobie za cel rozważenie nieujmowalnego w ten sposób „sensu bycia". 1
Recepcja W historii o d b i o r u tego dzieła wszelako p o j m o w a n o j e zwykle j a k o samoistny, z a m k n i ę t y wykład z metafizyki ludzkiego jestestwa, czy wręcz z antropologii filozoficznej. Kilka m o t y w ó w zainspirowało p e w n e n o w e n u r t y myślo we. C h o d z i tu przede wszystkim o tak „efektowne" m o m e n t y , j a k bycie ku śmierci czy trwoga. W ą t k i te wpłynęły n a francuski egzystencjalizm, u k s z t a ł t o w a n y w l a t a c h czterdziestych głównie przez J e a n - P a u l S a r t r e ' a . Egzys tencjalizm z i n t e r p r e t o w a ł H e i d e g g e r a antropologicznie, tj. egzystencjalny opis jestestwa u z n a ł za charakterystykę bytu ludzkiego, ujętego z perspektywy specyficznie pojętej wol ności. T o najwcześniejsze i najbardziej z n a n e oddziaływa nie Bycia i czasu nie było j e d y n e . Interesujące, że u począt ków rozwoju współczesnej filozofii dialogicznej w trzeciej i czwartej dekadzie bieżącego wieku n a w e t dialogicy (np. F r a n z Rosenzweig, E b e r h a r d Grisebach) uważali H e i d e g g e r a za swego sprzymierzeńca . W okresie p o w o j e n n y m , 2
3
1
Martin Heidegger, Semindre, Frankfurt am Main 1985, s.
399. 2
Pierwszym popularyzatorem Heideggera we Francji był Emmanuel Levinas (ur. 1906), który już na początku lat trzydzies tych pisał artykuły o filozofii Heideggera. Por. Filozofia dialogu, Bogdan Baran (red.), Kraków 1991. 3
Przedmowa
XXVII
głównie p o d w p ł y w e m E m m a n u e l a Levinasa, zaczęła d o m i n o w a ć w tej mierze przeciwstawna interpretacja: myśl H e i d e g g e r a została u z n a n a za „ m o n o l o g i c z n ą " . P r ó b y antropologicznej interpretacji ontologii jestestwa oraz krytyka dialogiczna pomagają w określeniu miejsca Bycia i czasu w obrębie filozoficznej tradycji. „Przejściow o ś ć " tego dzieła u w i d a c z n i a się bowiem szczególnie wy raźnie w kwestii jego stosunku d o antropologii. Z jednej strony H e i d e g g e r zdecydowanie przeciwstawia się wykład ni antropologicznej, zaliczając ją d o sfery ontycznej, z d r u giej zaś a n a l i t y k a egzystencjalna r o z w a ż a jestestwo w jego „przeciętnej powszedniości", co skłania d o antropologicz nej interpretacji tej analityki. W Byciu i czasie uwidacznia się t r u d przezwyciężania d y l e m a t u filozofii transcenden talnej, k t ó r a musi o d r ó ż n i a ć p o d m i o t empiryczny od trans c e n d e n t a l n e g o . E m p i r y c z n y człowiek i w ogóle empiryczny świat jest k o n s t y t u o w a n y przez podmiotowość transcen d e n t a l n ą . U z n a n i e tej ostatniej rodzi j e d n a k p r o b l e m inne go t r a n s c e n d e n t a l n e g o j a . Nie może ono występować w świecie e m p i r y c z n y m , nie może go konstytuować moje t r a n s c e n d e n t a l n e j a . Nie m o ż n a go też u w a ż a ć za o d m i e n ny od mojego byt, bo zróżnicowanie n a i n d y w i d u a jest kategorialne i występuje d o p i e r o w obrębie świata. J a k więc widać, kwestie antropologicznej i dialogicznej interpretacji ściśle się ze sobą wiążą: nieempiryczność jestestwa unie możliwia myśl dialogiczna. J a k widzieliśmy, Heidegger stara się rozwiązać kwestię in nego za pomocą w p r o w a d z e n i a egzystencjałów współbycia i współjestestwa. Współbycie jest j u ż p e w n y m sposobem by cia jestestwa, p i e r w o t n y m wobec p r y w a t y w n e g o modus bra ku innych ludzi wokół mnie. Współbycie, tak jak i inne struktury jestestwa, należy d o faktyczności, jest „ r z u c o n e " wraz z jestestwem. Faktyczność obejmuje całokształt jestest w a i w tym sensie stanowi jedność w y m i a r u empirycznego z transcendentalnym (czy też, wedle terminologii Heideggera, ontycznego z ontologicznym). Przeniesienie struktur ontologicznych n a poziom antropologii (teorii empirycznego czło wieka) jest więc d o pewnego stopnia uzasadnione, ale prob lem innego nie zostaje przez ontologię jestestwa rozwiązany.
XXVIII
Przedmowa
D l a t e g o właśnie dialogiczna krytyka z a r z u c a Heideggerowskiej filozofii z Bycia i czasu monologiczność, tj. u z n a n i e mojego j a za p i e r w o t n e źródło sensu. D l a dialogików ta kim ź r ó d ł e m jest d o p i e r o spotkanie z ty innego człowieka. M a to być spotkanie skończoności z czymś nieskończonym. I n n y wnosi w krąg mojego samotniczego j a nieskończo ność, której s a m o t n e skończone j a nie zdoła w sobie o d n a leźć. D l a t e g o w y m i a r nieskończoności m i a ł b y być myśli H e i d e g g e r a obcy — co zresztą z g a d z a się z podkreślaniem przez samego H e i d e g g e r a skończoności jestestwa (ten m o m e n t różni tego filozofa od idealizmu niemieckiego, choć z drugiej strony monologiczność i t r a n s c e n d e n t a l i z m zbli żają go d o ń bardziej niż dialogikę). Jestestwo jest skończoną podmiotowością transcendentalną, gdy t y m c z a s e m wedle dialogiki wszelki p o d m i o t wysuwa „ t o t a l i s t y c z n e " roszcze nia zawłaszczając wszelką inność. Absolutyzm takiego j a nie jest więc tą „właściwą" nieskończonością, j a k a m i a ł a b y się pojawiać w s p o t k a n i u z ty. Niewątpliwie, wczesny Heidegger nie był filozofem takiej nieskończoności. Podkreślając aprioryczność bycia, miał n a myśli zawsze skończoność h o r y z o n t u rozumienia. O tyle też różnił się od H e g l a , dla którego rozwój skończonego d u c h a p r o w a d z i d o „ r o z t o p i e n i a " skończoności w nieskoń czoności. Skończoność jestestwa w y r a ż a się u H e i d e g g e r a t y m , że charakteryzuje j e możliwość niemożliwości bycia, bycie ku kresowi. T a ontologiczna s t r u k t u r a jestestwa (nie zaś, rzecz j a s n a , rozpięcie między d w o m a e m p i r y c z n y m i k r a ń c a m i życia ludzkiego) nie implikuje j e d n a k odniesienia d o bycia, które byłoby nieskończone. Pytanie, czy bycie jest „ s a m o w sobie" skończone czy nieskończone, Heidegger uznałby za w ogóle źle postawione uważając, że m o ż n a m ó wić tylko o tym, j a k bycie jawi się rozumieniu jestestwa. O b o k egzystencjalizmu i dialogiki istotne nawiązania d o Bycia i czasu i polemikę z nim spotykamy w filozofii związa nej z teologią. T r z e b a pamiętać, że dzieło to samo pełne jest takich n a w i ą z a ń i polemik. Heidegger, który, j a k wspomi naliśmy, rozpoczął studia wyższe od teologii katolickiej, w kilka lat p o ich ukończeniu zerwał z katolicyzmem, ale zawsze pozostawał żywo zainteresowany problematyką teo-
Przedmowa
XXIX
logiczną. Bycie i czas z jednej strony nawiązuje n p . d o Au g u s t y n a czy L u t r a , z drugiej polemizuje z p e w n y m i kon cepcjami teologicznymi, głównie zaś z t o m i z m e m , uzna n y m za przykład „filozofii istnienia". W y r a ż a ć się to m a filozofią (teologią) stworzenia, które, choć stwarza z nicoś ci, to j e d n a k m a „ontologiczny c h a r a k t e r w y t w a r z a n i a " , a więc wy-stawiania, czynienia d o s t ę p n y m , uobecniania. T a k „ o b e c n y " , istniejący byłby każdy byt stworzony, określony przez swą istotę i istnienie. Z d a n i e m H e i d e g g e r a j e d n a k ż e nie k a ż d y byt mieści się w t y m horyzoncie wy t w a r z a n i a i obecności. T o właśnie jestestwa nie m o ż n a określić przez istotę i istnienie . M i m o w y r a ź n e g o podkreślania przez Heideggera, że fi lozofia nie pozostaje w ż a d n y m ścisłym powiązaniu z teolo gią, j u ż od lat trzydziestych toczyła się żywa dyskusja w kwestii e w e n t u a l n e g o związku bycia i Boga. Wczesny H e i d e g g e r nie w y p o w i a d a ł się tej mierze j e d n o z n a c z n i e , co zrodziło szereg spekulacji n a t e m a t tożsamości bycia i Boga. Pojawiły się także zastosowania analityki jestestwa w teologii. W e d l e H e i d e g g e r a bowiem teologia będąc n a u ką p o z y t y w n ą m a rozważać wiarę j a k o j e d e n z b a d a n y c h właśnie przez tę analitykę sposobów bycia człowieka. O d d z i a ł y w a n i e Bycia i czasu jest j e d n a k , j a k się wydaje, najsilniejsze w filozofii t a m , gdzie najmniej wyraźnie okreś lone. C h o d z i o ogólny klimat filozofowania, a także o pe wien styl myślenia, jaki udzielał się słuchaczom tego filozo fa — a byli nimi c h y b a wszyscy najwybitniejsi niemieccy filozofowie ostatnich dekad. C h a r a k t e r y s t y c z n e z a r a z e m , że ta najżywiej spośród współczesnych r o z p r a w d y s k u t o w a n a p r a c a nie zawiera właściwie tez, które — d o b r z e zrozu m i a n e — byłyby p r z e d m i o t e m jakiejś konkretnej krytyki 1
2
3
1
Martin Heidegger, Grundprobleme der Phanomenologie, Frankfurt am Main 1975, s. 167. Jest to wykład z roku 1927. Por. tamże, s. 168. Dopiero późny Heidegger stwierdza: „Bycie i Bóg nie są toż same; nigdy nie starałbym się myśleć istoty Boga poprzez bycie", cyt. za: Heidegger et la guestion de Dieu, Richard Kearney, Joseph Stephen 0'Leary (red.), Paris 1980, s. 334; por. też Bogdan Ba ran, Saga Heideggera, Kraków 1990, s. 155 nn. 2
3
Przedmowa
xxx
(wyjątkiem kwestia innego). K w e s t i o n o w a n o raczej sam sposób podejścia d o p r o b l e m a t y k i filozoficznej, a więc j ę zyk Bycia i czasu, a także niejasność p o d s t a w o w y c h pojęć. Liczne n i e p o r o z u m i e n i a n a t e m a t treści z a w a r t y c h w tym dziele zanikały z czasem, nastąpił niezmiernie obfity n a pływ p r a c interpretacyjnych i egzegetycznych (bibliografia d o p r o w a d z o n a d o początku lat siedemdziesiątych obejmuje p r a w i e cztery tysiące pozycji). W r a z ze stopniowym u d o s t ę p n i a n i e m n i e p u b l i k o w a n y c h d o t ą d wykładów, z a r ó w n o sprzed w y d a n i a Bycia i czasu, j a k i niewiele późniejszych, niepomiernie wzrasta dziś zrozumienie drogi rozwoju H e i deggera z okresu tego dzieła. O n o samo nie daje jeszcze pełnego o b r a z u wczesnej filozofii H e i d e g g e r a i w y m a g a u z u p e ł n i e n i a o i n n e j e g o prace z k o ń c a lat dwudziestych, głównie o Czym jest metafizyka?- oraz o wykłady z roku 1926 i 1927 . 2
Suma Leżący u p o d s t a w y Bycia i czasu ogólny c h a r a k t e r filozo fii H e i d e g g e r a , j a k i się z tych tekstów wyłania, zawiera kil ką w y m a g a j ą c y c h p o d s u m o w a n i a m o m e n t ó w : P r z e d e wszystkim więc szczególnie dobitnie u w i d a c z n i a się orientacja ontologiczna. O n t o l o g i a zostaje j e d n a k od r ó ż n i o n a od metafizyki, jeśli przez tę ostatnią rozumieć ba d a n i e ogólnej l u b regionalnej s t r u k t u r y bytu, „filozofię ist n i e n i a " . O n t o l o g i a nie zajmuje się istnieniem, lecz byciem. Wiąże się z tym dążenie, by dotrzeć do najgłębszego funda m e n t u bytu. Ontologia m a być ontologia fundamentalną. Wszelka filozofia jest ontologia, i to ontologia fenomeno logiczną. M a b a d a ć fenomeny. J a k o ontologia f u n d a m e n 1
Martin Heidegger, Czym jest metafizyka?, przeł. K. Pomian, w: M. Heidegger, Budować..., s. 27-47. Chodzi głównie o wymienione wyżej wykłady Metaphysische... oraz Grundprobleme... Można by do tego dodać wcześniejszy nieco wykład z roku 1925 Prolegomena zur Geschichte des £eitbegriffs, Frankfurt am Main 1979, zawierający krytykę transcendentalnej fenomenologii Husserla. 2
Przedmowa
XXXI
t a l n a b a d a „bycie b y t u " . C h o ć p o z y t y w n y sens tego sfor m u ł o w a n i a nie jest jasny, znów nie chodzi tu o eidetyczną analizę poszczególnych bytów w celu istotowego opisu całości bytu, lecz o fenomen „ f u n d a m e n t a l n y " : byt j a k o byt, tj. w swym byciu. F e n o m e n o l o g i a m a być fenome nologią f u n d a m e n t a l n ą . Filozofia j a k o fenomenologiczna ontologia f u n d a m e n t a l n a nie jest n a u k ą . I d e a n a u k i pozytywnej zostaje z a n u r z o n a w p r o b l e m a t y c e bardziej pierwotnej. N a u k i rozważają j e d y n i e poszczególne regiony bytu, nie sięgają w głąb wy m i a r u ontologicznego i same są t e m a t e m b a d a n i a filozoficz nego j a k o pewien sposób bycia tego, kto się nimi zajmuje. P o d s t a w o w ą strategią filozofii f u n d a m e n t a l n e j jest spro w a d z e n i e wszelkiego „ c o " b y t u d o „ j a k " bycia, tzn. wywo dzenie treściowej zawartości czegoś ze sposobu, w j a k i się to coś „istoczy". Wszystko zaś istoczy się „ t u o t o " , „ist da". D l a t e g o „Daseiri" jest z istoty d w u z n a c z n e : w p r a w d z i e chodzi o jestestwo ludzkie, ale z a r a z e m o „wyistaczanie się" bycia b y t u , o bycie w jego „ t u o t o " (da). W tej właś nie d w u z n a c z n o ś c i zawiera się cały sens i specyfika H e i deggerowskiej filozofii f u n d a m e n t a l n e j . Jeśli jest o n a subiektywistyczna, to w sposób (mówiąc słowami H e i d e g g e r a ) „bardziej subiektywistyczny niż wszelki subiektywizm", tzn. „ s u b i e k t y w n o ś ć " jestestwa wy p r z e d z a wszelką subiektywność i obiektywność, a więc jest też „ b a r d z i e j o b i e k t y w n a niż wszelka obiektywność". Się gając głębiej, niż sięga rozróżnienie n a p o d m i o t i przed miot, ontologia f u n d a m e n t a l n a nie powiela p o d m i o t u n a poziomie t r a n s c e n d e n t a l n y m , lecz stara się w p r o w a d z i ć myślenie w w y m i a r „ o t w a r t o ś c i " . W p r a w d z i e w Byciu i czasie ta ostatnia m a jeszcze c h a r a k t e r otwartości w obrę bie t r a n s c e n d e n t a l n e g o h o r y z o n t u rozumienia, ale takie m o m e n t y , j a k położenie, trwoga, nieswojość sugerują otwar tość „ b a r d z i e j o t w a r t ą " niż wszelka otwartość transcen dentalnej podmiotowości. Bogdan Baran
BYCIE I CZAS
Edmundowi Husserlowi w dowód przyjaźni i szacunku Todtnauberg (Baden), Schwarzwald, 8 kwietnia 1926
. . . 8Y)AOV
ttię uytzic (i.ev TOCUTOC ( T I noxz pouXso-0e ov
yap
ÓTOTOW
1
T a k i j e d n a k zamysł implikowanego i postulowanego przez o w o przedsięwzięcie b a d a n i a oraz d r o g a ku t e m u ce lowi w y m a g a j ą p e w n y c h r o z w a ż a ń wstępnych. 1
Platon, Sofista 244 a [cytat nieco zmieniony za wyd. pol.: przeł. W. Witwicki, Warszawa 1956].
Wprowadzenie E K S P O Z Y C J A PYTANIA O SENS BYCIA
Rozdział
pierwszy
KONIECZNOŚĆ, STRUKTURA I PRYMAT KWESTII BYCIA
§ 1. Konieczność wyraźnego powtórzenia pytania o bycie P y t a n i e to p o p a d ł o dziś w z a p o m n i e n i e , chociaż u z n a n i e n a n o w o „ m e t a f i z y k i " e p o k a nasza poczytuje sobie za postęp. Czuje się wszelako z w o l n i o n a od podjęcia wysiłku p o n o w n e g o rozniecenia yiYowro^a^ta P^ T % oórńac. A przy t y m w s p o m n i a n e p y t a n i e nie jest przecież wcale dowolne. Poruszało o n o P l a t o n a i Arystotelesa w trakcie ich poszuki w a ń , by j e d n a k p o t e m — jako temat rzeczywistych badań — z a m i l k n ą ć . T o , co osiągnęli ci dwaj filozofowie, p r z e trwało w r o z m a i t y c h o d m i a n a c h oraz „ p r z e f o r m u ł o w a n i a c h " aż p o Heglowską Logikę. T o zaś, co wcześniej z największym wysiłkiem myśli, choć fragmentarycznie i wstępnie, w y d o b y t o z fenomenów, d a w n o j u ż t e m u uległo trywializacji. TO
A p o n a d t o : N a podłożu greckich początków i n t e r p r e tacji bycia ukształtował się d o g m a t , który nie tylko uznaje p y t a n i e o sens bycia za z b ę d n e , ale wręcz sankcjonuje p o minięcie tego p y t a n i a . P o w i a d a się: „ b y c i e " to pojęcie naj bardziej ogólne i najbardziej puste. J a k o takie nie poddaje się ż a d n e j p r ó b i e zdefiniowania. A p o n a d t o owo najogól niejsze i stąd niedefiniowalne pojęcie żadnej definicji nie potrzebuje. K a ż d y stale go u ż y w a , a także pojmuje j u ż , co
4
Wprowadzenie
[2/3]
p o d n i m k a ż d o r a z o w o rozumie. W ten sposób to, co j a k o coś skrytego budziło niepokój starożytnych filozofów i u t r z y m y w a ł o ich w tym niepokoju, stało się j a s n ą j a k słońce oczywistością tak dalece, że t e m u , kto jeszcze o to p y t a , z a r z u c a się błąd metodologiczny. N a początku niniejszego b a d a n i a nie m o ż e m y szczegó łowo r o z w a ż a ć uprzedzeń, które wciąż od n o w a zaszcze piają i p o d t r z y m u j ą p r z e k o n a n i e o zbędności p y t a n i a o by cie. K o r z e n i e owych / u p r z e d z e ń tkwią w samej ontologii starożytnej. T ę znów zaś tylko wówczas d a się zinterpreto w a ć w sposób dostateczny — co d o podłoża, z którego wy rosły p o d s t a w o w e pojęcia ontologiczne, i co d o trafności w y k a z u kategorii i ich zupełności — gdy nicią p r z e w o d n i ą będzie p y t a n i e o bycie, które j u ż wcześniej zostało rozjaś nione i n a które j u ż wcześniej uzyskano odpowiedź. Dys kusję n a t e m a t u p r z e d z e ń chcemy więc p o p r o w a d z i ć d o te go tylko m o m e n t u , w k t ó r y m dzięki niej uwidoczni się ko nieczność p o w t ó r z e n i a p y t a n i a o sens bycia. U p r z e d z e n i a te są trzy: 1. „ B y c i e " jest pojęciem „najogólniejszym": T Ó 6V etm Ka0óAou [iaXiCTTa 7ravTwv . Illud quod primo cadit sub apprehensione, est ens, cuius intellectus includitur in omnibus, guaecumgue ąuis apprehendit. „ Z r o z u m i e n i e bycia k a ż d o r a z o w o jest j u ż z a w a r t e we wszystkim, co ktoś uchwytuje w b y c i e " . „ O gólność" w p r z y p a d k u „ b y c i a " nie jest j e d n a k „ogólnoś cią" gatunku. „ B y c i e " nie w y z n a c z a najwyższego regionu bytu, g d y byt ów jest pojęciowo w y a r t y k u ł o w a n y za p o mocą g a t u n k u i rodzaju: O U T E T O 6V [eiWi] yeyoc . „ O g ó l 1
2
1
1
Arystoteles, Metafizyka, B 4, 1001 a 21 [Odnośny fragment w polskim przekładzie K. Leśniaka, Warszawa 1984, brzmi: ,Jedność i Byt są bowiem najogólniejsze ze wszystkich"]. Tomasz z Akwinu, Summa Theologica, II qu. 94, art. 2. Arystoteles, Metafizyka, B 3, 998 b 22. 2
3
1
[3/4]
Rozdział I
5
n o ś ć " bycia „przekracza" wszelką ogólność gatunkową. „ B y c i e " to wedle określenia średniowiecznej ontologii „transcendens". J e d n o ś ć tego czegoś t r a n s c e n d e n t a l n i e „ogól n e g o " wobec rozmaitości najwyższych treściowych pojęć g a t u n k o w y c h rozpoznał j u ż Arystoteles j a k o jedność analogii. Dzięki temu odkryciu umieścił on — p r z y całym swym uzależnieniu od sposobu stawiania przez P l a t o n a p y t a ń ontologicznych — p r o b l e m bycia n a z g r u n t u nowej podstawie. Bez wątpienia także i Arystoteles nie rozjaśnił m r o k u owych związków kategorialnych. Średniowieczna ontologia dyskutowała szeroko ten p r o b l e m głównie w szkole tomistycznej i szkole D u n s a Szkota, nie uzyskując wszelako zasadniczej jasności. G d y zaś wreszcie Hegel określa „ b y c i e " j a k o „nieokreślone Bezpośrednie", kładąc to określenie u podstaw wszelkich dalszych eksplikacji k a t e g o r i a l n y c h swej Logiki, to spogląda on n a d a l z tej samej perspektywy co starożytna ontologia — z tym tylko, że gubi postawiony już przez Arystotelesa p r o b l e m jed ności bycia w o b e c rozmaitości treściowych „ k a t e g o r i i " . G d y się z a t e m stwierdza: „ b y c i e " jest pojęciem najogól niejszym, to nie może to oznaczać, że pojęcie to jest naj bardziej j a s n e i nie w y m a g a dalszego r o z w a ż a n i a . Pojęcie „ b y c i a " jest właśnie najbardziej m r o c z n e . / 2. Pojęcie „ b y c i a " jest niedefiniowalne. W y w o d z o n o to z jego najwyższej ogólności . I czyniono to zasadnie 1
1
6
Por. [Blaise] Pascal, Pensees et Opuscules (ed. Brunschvicg) , Paris 1912, s. 169: „On ne peut entreprendre de definir l'etre sans tomber dans cette absurdite: car on ne peut definir un mot sans commencer par celui-ci, c'est, soit qu'on l'exprime ou qu'on le sous-entendre. Donc pour definir 1'etre, U faudrait dire c' est, et ainsi employer le mot defiini dans sa definition". [„Nie sposób podjąć próby zdefiniowania bytu nie popadając w taki oto absurd: nie da się niczego zdefiniować nie rozpoczynając od «jest to» — czy to w sposób wyraźny, czy
6
Wprowadzenie
[4]
— skoro definitio fit per genus proximum et differentiam specificam. „ B y c i e " rzeczywiście nie m o ż e być p o j m o w a n e j a k o byt; enti non additur aliqua natura: „ b y c i e " nie może uzyskać takiej określoności, by m o ż n a j e było u z n a ć za byt. Bycia nie m o ż n a definicyjnie wywieść z pojęć wyższego rzędu ani przedstawić za p o m o c ą pojęć rzędu niższego. Czy j e d n a k w y n i k a z tego, że „ b y c i e " nie może j u ż n a s u w a ć ż a d n e g o p r o b l e m u ? Bynajmniej; m o ż n a wywieść tylko tyle, że „ b y c i e " jest czymś i n n y m od b y t u . Dlatego u z a s a d n i o n y w p e w n y c h g r a n i c a c h sposób określania b y t u — „definic j a " w sensie tradycyjnej logiki, k t ó r a ze swej strony m a p o d s t a w y w starożytnej ontologii — nie daje się stosować d o bycia. Niedefiniowalność bycia nie zwalnia od [obo wiązku] p y t a n i a o jego sens, lecz właśnie do tego wzywa. 3. „ B y c i e " jest pojęciem oczywistym. U ż y w a się go we wszelkim p o z n a w a n i u , w y p o w i a d a n i u , we wszelkim o d n o szeniu się* d o bytu, we wszelkim odnoszeniu-się-do-samego-siebie, a wyrażenie „ b y ć " jest „ o d r a z u " zrozumiałe. K a ż d y r o z u m i e : „ n i e b o jest b ł ę k i t n e " , ,jestem r a d " itp. J e d n a k ż e ta powszechna zrozumiałość ukazuje j e d y n i e niezrozumiałość. U w i d a c z n i a , że w k a ż d y m odnoszeniu się d o b y t u j a k o b y t u i byciu ku n i e m u a priori tkwi z a g a d k a . T o , że zawsze żyjemy j u ż w r o z u m i e n i u bycia, a r ó w n o cześnie sens bycia jest okryty m r o k i e m , dowodzi zasadni czej konieczności p o w t ó r z e n i a p y t a n i a o sens „ b y c i a " . domyślnie. Aby więc zdefiniować byt, trzeba by powiedzieć «jest» i tym samym słowo definiowane zastosować w definiensie"]. * „Verhalten". Gdy termin ten występuje wraz z „zu", tłu maczymy jako „odnoszenie się do", w innych przypadkach jako „zachowanie", co ma oznaczać nie tylko „zachowanie się", ale i „zachowywanie siebie" (wobec, w obliczu...), jako że „halten" to „trzymać", „utrzymywać".
[4/5]
Rozdział I
1
P o w o ł y w a n i e się n a oczywistość w sferze p o d s t a w o w y c h pojęć filozoficznych, a zwłaszcza w p r z y p a d k u pojęcia „ b y cia", jest p o s t ę p o w a n i e m wątpliwym, n a w e t jeśli to, co ,,oczywiste", i tylko to — owe „ u k r y t e sądy powszechnego r o z u m u " ( K a n t ) — m a się stać (i pozostać) w y r a ź n y m te m a t e m analityki („zajęcia filozofów"). R o z w a ż e n i e u p r z e d z e ń uwidoczniło z a r a z e m , że nie tyl ko b r a k odpowiedzi n a p y t a n i e o bycie, lecz że n a w e t samo p y t a n i e pozostaje w m r o k u i bez u k i e r u n k o w a n i a . P o w t ó rzyć p y t a n i e o bycie znaczy zatem: dostatecznie o p r a c o w a ć najpierw sposób stawiania p y t a n i a . /
§ 2. Formalna struktura pytania o bycie P y t a n i e o sens bycia w i n n o zostać postawione. Jeśli jest o n o j a k i m ś l u b męcz głównym [eine o der gar die) p y t a n i e m f u n d a m e n t a l n y m , to takie z a p y t y w a n i e w y m a g a o d p o wiedniej przejrzystości. D l a t e g o trzeba krótko rozważyć, co w ogóle wchodzi w skład p y t a n i a , a b y dzięki temu móc uwidocznić p y t a n i e o bycie j a k o p y t a n i e wyróżnione. K a ż d e z a p y t a n i e jest poszukiwaniem. K a ż d e poszuki w a n i e j u ż z góry u k i e r u n k o w a n e jest przez to, co poszuki w a n e . Z a p y t y w a n i e jest p o z n a w c z y m poszukiwaniem że-jest i tak-a-tak-jest (Dafi- und Soseiń) bytu. Poznawcze poszukiwanie (Sucheri) może stać się „ b a d a n i e m " („Untersuchen") w znaczeniu odsłaniania i określania tego, czego py tanie dotyczy. Z a p y t y w a n i u j a k o z a p y t y w a n i u o... o d p o w i a d a to, o co ono pyta (Gefragtes). Wszelkie z a p y t y w a n i e o... jest w jakiś sposób z a p y t y w a n i e m d o t y c z ą c y m czegoś. Z a p y t y w a n i e obok tego, o co ono p y t a , zawiera to, czego dotyczy (Befragtes). W b a d a j ą c y m , tzn. specyficznie teo r e t y c z n y m p y t a n i u to, o co ono p y t a , w i n n o zostać okreś lone i ujęte pojęciowo. W tym, o co p y t a n i e p y t a , tkwi
8
Wprowadzenie
[5]
p o n a d t o j a k o właściwie i n t e n d o w a n e to, o co p y t a n i e się dopytuje (das Erfragte), to, przez co z a p y t y w a n i e dociera d o celu. S a m o z a p y t y w a n i e m a j a k o z a c h o w a n i e p e w n e g o b y t u — tego, kto p y t a — własny c h a r a k t e r bycia. Z a p y t y wanie może być realizowane j a k o p y t a n i e „tylko-tak-sob i e " l u b j a k o w y r a ź n e stawianie p y t a n i a . Swoistość tego stawiania polega n a tym, że z a p y t y w a n i e staje się najpierw przejrzyste dla samego siebie co d o wszystkich w s p o m n i a n y c h tu k o n s t y t u t y w n y c h c h a r a k t e r ó w samego p y t a n i a . P y t a n i e o sens bycia w i n n o zostać postawione. W związku z t y m stoimy przed koniecznością rozważenia p y t a n i a 0 bycie ze względu n a przytoczone m o m e n t y s t r u k t u r a l n e . J a k o poszukiwanie, z a p y t y w a n i e w y m a g a j u ż z góry u k i e r u n k o w a n i a przez to, co poszukiwane. Sens bycia musi n a m z a t e m być j u ż w pewien sposób dostępny. Powiedzie liśmy, że zawsze p o r u s z a m y się j u ż w obrębie jakiegoś r o z u m i e n i a bycia. Z tego r o z u m i e n i a wyrasta w y r a ź n e py tanie o sens bycia i tendencja d o pojęciowego u c h w y c e n i a go. Nie wiemy, co oznacza „ b y c i e " . J u ż j e d n a k gdy py t a m y : „ c z y m jest «bycie»?", u t r z y m u j e m y się w obrębie p e w n e g o z r o z u m i e n i a owego „jest", choć nie m o ż e m y pojęciowo ustalić, co owo „jest" znaczy. Nie z n a m y n a w e t h o r y z o n t u , w k t ó r y m moglibyśmy ten sens uchwycić 1 utrwalić. To typowe, niejasne rozumienie bycia stanowi pewne factum*. C h o ć b y n a w e t owo rozumienie bycia było najbardziej chwiejne i mgliste i u t r z y m y w a ł o się n a granicy samego tylko w e r b a l n e g o r o z u m i e n i a — ta nieokreśloność zawsze j u ż d o s t ę p n e g o rozumienia bycia s a m a jest fenomenem * Heidegger odróżnia (i w dalszych partiach rozprawy ob jaśnia to rozróżnienie) „Faktura", które oddajemy jako ,Jdctum", od „Tatsache" (fakt).
[5/6]
Rozdział I
9
p o z y t y w n y m , który w y m a g a rozjaśnienia. / B a d a n i e sensu bycia nie z a m i e r z a wszakże p o d a w a ć tego rozjaśnienie od r a z u n a początku. I n t e r p r e t a c j a typowego rozumienia bycia zyska swój konieczny m o t y w p r z e w o d n i dopiero w r a z z wykształceniem pojęcia bycia. W świetle tego poję cia i związanych z nim sposobów wyraźnego rozumienia go m o ż n a będzie odsłonić, co oznacza zaciemnione, bądź jeszcze nie rozjaśnione rozumienie bycia, j a k i e sposoby z a c i e m n i a n i a , bądź ukrycia wyraźnego rozświetlenia sensu bycia są możliwe l u b konieczne. T y p o w e , niejasne rozumienie bycia mogą p o n a d t o p r z e n i k a ć tradycyjne teorie i poglądy n a t e m a t bycia, i to w ten sposób, że zakryte pozostaną owe teorie j a k o źródła p a n u j ą c e g o rozumienia. T o , co poszukiwane w zapyty w a n i u o bycie, nie jest całkiem n i e z n a n e , chociaż z r a z u * zupełnie n i e u c h w y t n e . Tym, o co pyta p y t a n i e , które m a m y o p r a c o w a ć , jest bycie, to, co określa byt j a k o byt, to, ze względu n a co byt — jakkolwiek r o z w a ż a n y — jest j u ż k a ż d o r a z o w o rozu m i a n y . Bycie b y t u samo nie „jest" b y t e m . Pierwszy krok filozoficzny ku zrozumieniu p r o b l e m u bycia polega n a tym, by nie [AU6ÓV t w a Si^ysia-Gai. , „nie o p o w i a d a ć jakiejś historii", tzn. nie określać p o c h o d z e n i a bytu j a k o bytu przez s p r o w a d z a n i e go d o innego bytu, tak j a k b y bycie miało c h a r a k t e r jakiegoś możliwego bytu. Bycie j a k o to, o co p y t a n i e p y t a , w y m a g a więc własnego sposobu oka z y w a n i a , które w sposób istotny różni się od o d k r y w a n i a 1
* „zunachst". Słowo to występuje poniżej samo lub w zwrocie „zunachst und zumeist" (zrazu i zwykle, por. wyjaśnienie autora w § 71). Oddajemy je także jako „najbliżej", gdyż zawiera ono temat „nah", „bliski", i określa to, co spotykane w najbliższym otoczeniu (por. § 15 nn.). Platon, Sofista, 242 c. 1
10
Wprowadzenie
[6/7]
b y t u . W związku z t y m to, o co p y t a n i e się dopytuje — sens bycia — także będzie w y m a g a ć własnego u k ł a d u poję ciowego, odróżniającego się z n ó w w sposób istotny od pojęć, poprzez które określa się znaczenie bytu. Skoro bycie stanowi to, o co p y t a n i e p y t a , a „ b y c i e " znaczy „bycie b y t u " , więc tym, czego z a p y t y w a n i e dotyczy w p y t a n i u o bycie, okazuje się sam byt. Pytamy o niego nie j a k o ze względu n a j e g o bycie. Jeśli j e d n a k m a on udostęp nić w sposób niezafałszowany c h a r a k t e r y swego bycia, to musi najpierw stać się ze swej strony dostępny taki, jaki jest sam w sobie. Pytanie o bycie w y m a g a z uwagi n a to, o co pyta, osiągnięcia i wcześniejszego zapewnienia trafnego sposobu podejścia d o bytu. M i a n o „ b y t u j ą c a " („seiend") n a dajemy jednakże niejednej rzeczy, i to w rozmaitym sensie. Bytuje wszystko, o czym mówimy, co uważamy, do czego się tak lub / owak odnosimy; bytuje także to, czym my sami jes teśmy i j a k jesteśmy. Bycie tkwi w „że-jest" i w „tak-a-tak-jest", w realności, obecności (Vorhandenheit), ciągłości (Bestand), o b o w i ą z y w a n i u (Geltung), istnieniu (Dasein), w „jest d a n e " {„es gibt"). W którym bycie winniśmy odczytać sens bycia, od jakiego bytu winno wychodzić otwarcie bycia? Czy p u n k t wyjścia jest dowolny, czy też przy opracowywaniu pytania o bycie pierwszeństwo m a jakiś określony byt? J a k i jest ten egzemplaryczny byt i w jakim sensie m a on pierwszeństwo? Jeśli p y t a n i e o bycie m a być postawione wyraźnie i mieć w pełni przejrzystą postać, to zgodnie z dotychczasowymi wyjaśnieniami o p r a c o w a n i e go w y m a g a ekspłikacji sposobu w g l ą d u w bycie, sposobu r o z u m i e n i a i pojęciowego ujmo w a n i a sensu, w y m a g a dalej p r z y g o t o w a n i a możliwości traf nego w y b o r u egzemplarycznego bytu, o p r a c o w a n i a o d p o wiedniego sposobu podejścia d o ń . W g l ą d w coś, r o z u m i e nie i p o j m o w a n i e czegoś, wybieranie, podejście d o czegoś to z a c h o w a n i a k o n s t y t u t y w n e d l a z a p y t y w a n i a , a także
[7]
Rozdział I
11
modi bycia określonego b y t u , tego bytu, k t ó r y m my, stawia j ą c y p y t a n i e , sami zawsze jesteśmy. O p r a c o w a ć p y t a n i e o bycie znaczy zatem: uczynić przejrzystym pewien byt — pytającego — w jego byciu. S t a w i a n i e tego p y t a n i a jest j a k o modus bycia p e w n e g o b y t u samo istotowo określone przez to, o co to p y t a n i e p y t a — przez bycie. Byt, k t ó r y m zawsze sami jesteśmy i którego bycie m a , między innymi, możliwość z a p y t y w a n i a * , ujmujemy terminologicznie j a k o ,jestestwo"**. W y r a ź n e i przejrzyste postawienie p y t a n i a o sens bycia w y m a g a u p r z e d n i e g o d o k o n a n i a odpowiedniej eksplikacji p e w n e g o b y t u (jestestwa) co d o jego bycia. Czy j e d n a k takie przedsięwzięcie nie p o p a d a w oczywis te b ł ę d n e koło? Najpierw trzeba określić byt w jego byciu, by p o t e m n a t y m dopiero gruncie stawiać p y t a n i e o bycie — czyż nie jest to właśnie krążenie p o b ł ę d n y m kole? Czy przed o p r a c o w a n i e m p y t a n i a nie jest j u ż „ z a ł o ż o n e " to, co w i n n a przynieść d o p i e r o odpowiedź n a nie? Z a r z u t y for m a l n e , takie j a k ów zawsze łatwy d o p r z e p r o w a d z e n i a w sferze b a d a ń n a d z a s a d a m i a r g u m e n t o „ b ł ę d n y m kole w d o w o d z i e " , w p r z y p a d k u r o z w a ż a n i a k o n k r e t n y c h dróg b a d a n i a są zawsze jałowe. Nie wnoszą niczego d o zrozu mienia p r z e d m i o t u i wstrzymują penetrację odnośnego pola b a d a w c z e g o .
* „Seinsmoglichkeit des Fragens". Należałoby napisać: „byciową (w analogii do „bytowej") możliwość zapytywania", co jednak brzmi rażąco. „Byciowe" jest to, co płynie wprost z bycia i z jego „struktury", a także to, co się na nią wprost orientuje. ** Tym terminem oddajemy słowo „Dasein", które w tradycji filozoficznej oznaczało zwykle „istnienie", „bytowanie", u Hei deggera zaś zostało odniesione wprost do bycia (Sein) jako (ludz kie) bycie „tu oto" (da) w sensie eksplikowanym w tej i później szych rozprawach Heideggera.
12
Wprowadzenie
[7/8]
W p o r z ą d k u faktycznym j e d n a k opisane tu stawianie p y t a ń nie zawiera wcale błędnego koła. Byt może zostać określony w swym byciu, m i m o że nie będzie przy tym d o stępne w y r a ź n e pojęcie sensu bycia. G d y b y tak nie było, to nie m o g ł o b y dotąd zaistnieć ż a d n e / p o z n a n i e ontologiczne, którego faktycznego istnienia nie m o ż n a przecież kwestio n o w a ć . „ B y c i e " było co p r a w d a we wszystkich dotych czasowych ontologiach „ z a k ł a d a n e " , ale nie j a k o pojęcie d o dyspozycji — nie w postaci, w jakiej jest poszukiwane. „ Z a k ł a d a n i e " bycia m a c h a r a k t e r u p r z e d n i e g o wejrzenia w bycie, mianowicie takiego, że n a tej podstawie d a n y z góry byt zostaje prowizorycznie wyartykułowany w swym byciu. T o ukierunkowujące w g l ą d a n i e w bycie w y r a s t a z przeciętnego r o z u m i e n i a bycia — rozumienia, w obrębie którego zawsze się j u ż p o r u s z a m y i które ostatecz nie należy do istotowego ukonstytuowania samego jestestwa. T a k i e „ z a k ł a d a n i e " nie m a nic wspólnego z p r z y j m o w a n i e m jakiegoś aksjomatu, z którego dedukcyjnie wywodziłoby się ciąg twierdzeń. „Błędne koło w d o w o d z i e " nie może w ogóle mieć miejsca przy stawianiu p y t a n i a o sens bycia, gdyż w odpowiedzi n a to p y t a n i e nie chodzi o uzasad nienie czegoś przez wywód, lecz o odsłonięcie p o d s t a w y i u k a z a n i e jej. P y t a n i e o sens bycia nie zawiera „ b ł ę d n e g o k o ł a " , lecz raczej g o d n e uwagi „odniesienie wstecz i w p r z ó d " tego, o co p y t a n i e p y t a (bycia), do z a p y t y w a n i a j a k o modus by cia p e w n e g o bytu. Istotowe dosięganie z a p y t y w a n i a przez to, o co ono p y t a , należy do najbardziej swoistego sensu p y t a n i a o bycie. T o j e d n a k znaczy tylko tyle, że byt o cha r a k t e r z e jestestwa pozostaje w pewnej — być może n a w e t wyróżnionej — relacji d o samego p y t a n i a o bycie. Gzy j e d n a k nie został j u ż t y m s a m y m wstępnie w y k a z a n y p r y m a t bycia p e w n e g o określonego b y t u oraz egzemplaryczny byt,
[8/9]
Rozdział 1
13
który winien funkcjonować j a k o to, czego kwestia bycia do tyczy w pierwszym rzędzie? Dotychczasowa dyskusja ani nie d o w i o d ł a p r y m a t u jestestwa, ani nie zdecydowała o je go możliwej l u b wręcz koniecznej funkcji bytu, którego py tanie w i n n o dotyczyć w pierwszej kolejności. Niewątpliwie j e d n a k coś takiego j a k p r y m a t jestestwa dało o sobie znać. § 3. Ontologiczny prymat kwestii bycia O p a r t a n a formalnej s t r u k t u r z e p y t a n i a j a k o takiego c h a r a k t e r y s t y k a kwestii bycia u w y d a t n i ł a swoistość tego p y t a n i a ; okazuje się, że o p r a c o w a n i e go, nie mówiąc już 0 odpowiedzi, w y m a g a szeregu f u n d a m e n t a l n y c h rozwa ż a ń . W y r ó ż n i o n y c h a r a k t e r kwestii bycia dopiero wtedy j e d n a k w pełni się uwidoczni, gdy zostanie o n a z a d o w a lająco w y o d r ę b n i o n a pod względem swej funkcji, celu 1 motywów. J a k d o t ą d konieczność p o w t ó r z e n i a owego p y t a n i a była p o części m o t y w o w a n a s z a c o w n y m j e g o pochodzeniem, p r z e d e wszystkim j e d n a k / brakiem określonej odpowiedzi, a n a w e t z u p e ł n y m b r a k i e m dostatecznego sformułowania p y t a n i a . Chciałoby się j e d n a k wiedzieć, czemu owo pyta nie m a służyć. Czy pozostaje ono j e d y n i e lub czy w ogóle jest tylko kwestią oderwanej spekulacji o najbardziej ogólnych ogólnościach — czy też jest pytaniem równocześnie najbardziej pryncypialnym i najbardziej konkretnym? Bycie jest zawsze byciem jakiegoś bytu. Ogół bytu może o d p o w i e d n i o d o swych różnych obszarów stać się polem odsłaniania i w y o d r ę b n i a n i a określonych dziedzin przed m i o t o w y c h . T e ze swej strony, n p . dzieje, p r z y r o d a , przestrzeń, życie, jestestwo [ludzkie], język itp. dają się w o d n o ś n y c h b a d a n i a c h n a u k o w y c h t e m a t y z o w a ć w posta ci p r z e d m i o t ó w . B a d a n i e n a u k o w e dokonuje wydzielenia
14
Wprowadzenie
[9]
i wstępnego ustalenia dziedzin p r z e d m i o t o w y c h w sposób n a i w n y i prowizoryczny. O p r a c o w a n i e p o d s t a w o w y c h s t r u k t u r d a n e j dziedziny dokonuje się j u ż w pewien sposób w p r z e d n a u k o w y m doświadczeniu i w y k ł a d n i * tego obsza r u bycia, w k t ó r y m się sama ta dziedzina p r z e d m i o t o w a mieści. T a k powstałe „pojęcia p o d s t a w o w e " stanowią zra zu nić p r z e w o d n i ą pierwszego k o n k r e t n e g o otwarcia dziedziny. Chociaż ciężar b a d a n i a zawsze opiera się n a tej treści p o z y t y w n e j , j e g o właściwy postęp dokonuje się nie tyle przez zbieranie wyników i g r o m a d z e n i e ich w „ p o d r ę c z n i k a c h " , ile przez rodzące się zwykle w reakcji n a taki przyrost wiedzy z a p y t y w a n i e o p o d s t a w o w e s t r u k t u r y d a nej dziedziny. Właściwy „ r u c h " riauk m a miejsce w toku mniej lub bardziej r a d y k a l n e j i dla siebie samej nieprzejrzystej rewizji p o d s t a w o w y c h pojęć. Poziom jakiejś n a u k i określa się przez to, j a k dalece dopuszcza o n a kryzys swych pojęć p o d s t a w o w y c h . W . takich w e w n ę t r z n y c h kryzysach n a u k ulega z a c h w i a n i u s a m stosunek pozytywnie badającego z a p y t y w a n i a d o spraw, których ono dotyczy. Wszędzie p o śród r o z m a i t y c h dyscyplin ożywiły się dziś tendencje d o opierania b a d a ń na nowych fundamentach. N a p o z ó r najbardziej ścisła i najbardziej spójna n a u k a , matematyka, p o p a d ł a w „kryzys p o d s t a w " . M i ę d z y formaliz m e m a intuicjonizmem toczy się w a l k a o uzyskanie i g w a rancję zasadniczego sposobu podejścia d o tego, co miałoby być p r z e d m i o t e m powyższej n a u k i . W fizyce teoria względ ności w y r a s t a z tendencji d o w y d o b y c i a wszechzwiązku * „Auslegung", pochodzi od „aus-legen", dosł. „wy-kładać", oznacza też „interpretację", ale ten ostatni termin Heidegger re zerwuje raczej dla wykładni „utematyzowanej", tj. podejmującej wyodrębniony już „temat".
[9/10]
Rozdział I
15
samej p r z y r o d y i sposobu, w jaki-istnieje o n „ w sobie". J a ko teoria w a r u n k ó w podejścia d o samej p r z y r o d y usiłuje o n a p o p r z e z określenie wszelkich względności / z a c h o w a ć niezmienność p r a w r u c h u i w ten sposób staje wobec py t a n i a o s t r u k t u r ę d a n e j jej j u ż z góry dziedziny p r z e d m i o towej, w o b e c p r o b l e m u materii. W biologii rodzi się ten dencja d o sięgania p y t a n i a m i wstecz p o z a p o d a n e przez m e c h a n i c y z m i witalizm określenia o r g a n i z m u i życia oraz d o określania n a n o w o sposobu bycia istoty żywej j a k o ta kiej. W historycznych naukach o duchu nacisk n a samą dzie j o w ą * rzeczywistość wzrósł przenikając p o z a przekaz przeszłości, j e g o przedstawienie i tradycję: dzieje literatury mają stać się dziejami p r o b l e m ó w . Teologia poszukuje bar dziej źródłowej, wyznaczonej przez sens samej wiary i we w n ą t r z niej pozostającej w y k ł a d n i bycia człowieka ku Bogu. Z a c z y n a o n a powoli z n o w u r o z u m i e ć pogląd L u t r a , że jej d o g m a t y c z n a systematyka spoczywa n a „funda m e n c i e " , k t ó r y nie wyrósł z kwestii dotyczących pierwotnie wiary i którego system pojęciowy nie tylko nie wystarcza p r o b l e m a t y c e teologicznej, lecz ją z a k r y w a i w y p a c z a . P o d s t a w o w y m i pojęciami są określenia, za pomocą których leżąca u p o d s t a w wszelkich u t e m a t y z o w a n y c h p r z e d m i o t ó w d a n e j n a u k i dziedzina p r z e d m i o t o w a zostaje j u ż z góry z r o z u m i a n a , a zrozumienie to przewodzi wszel kiemu p o z y t y w n e m u b a d a n i u . Swe rzeczywiste uzasad nienie i „ u g r u n t o w a n i e " uzyskują z a t e m owe pojęcia tylko dzięki o d p o w i e d n i o wcześniejszemu p r z e b a d a n i u samej dziedziny p r z e d m i o t o w e j . Skoro j e d n a k k a ż d a taka dzie d z i n a u z y s k a n a jest n a gruncie samego b y t u , z a t e m takie * Heidegger ściśle odróżnia „historisch" (historyczne w sensie tematu pewnej nauki) od „geschichtlich" (dziejowe w pierwotnym sensie „dziania się" samego jestestwa); por. § 72 nn.
16
Wprowadzenie
[10/11]
u p r z e d n i e i tworzące p o d s t a w o w e pojęcia b a d a n i e nie o z n a c z a niczego innego j a k wykładnię tego b y t u co d o p o d s t a w o w e g o u k o n s t y t u o w a n i a jego bycia. T a k i e b a d a n i e musi — i może — p o p r z e d z a ć n a u k i pozytywne. D o w o d e m tego dzieło P l a t o n a i Arystotelesa. T a k i e u g r u n t o w a n i e n a uk różni się zasadniczo od wlokącej się z tyłu „logiki", któ r a pewien p r z y p a d k o w o ukształtowany stan jakiejś n a u k i b a d a co d o jej „ m e t o d y " . Stanowi ono logikę w t y m sensie twórczą, że niejako wskakuje wcześniej w określoną dzie dzinę bycia, otwiera ją co d o u k o n s t y t u o w a n i a jej bycia, a n a u k o m p o z y t y w n y m u d o s t ę p n i a uzyskane s t r u k t u r y w postaci przejrzystych wskazówek d o stawiania p y t a ń . T a k więc n p . filozoficznie p i e r w o t n a nie jest teoria tworze nia pojęć w n a u k a c h historycznych l u b teoria p o z n a n i a his torycznego, ale też nie teoria dziejów j a k o przedmiotu histo rii, lecz interpretacja dziejowości tego, co we właściwy spo sób bytuje d z i e j o w e Podobnie p o z y t y w n y m wynikiem K a h towskiej Krytyki czystego rozumu jest wkład w opracowanie te go, co w ogóle cechuje p r z y r o d ę , / a nie jakaś „ t e o r i a " poznania. Logika transcendentalna K a n t a jest aprioryczną logiką materialną tej dziedziny bycia, jaką jest przyroda. T a k i e zapytywanie j e d n a k — ontologia w sensie najszer szym i bez powoływania się n a ontologiczne kierunki i ten dencje — samo w y m a g a jeszcze jakiejś przewodniej idei. Z a p y t y w a n i e ontologiczne jest wprawdzie bardziej źródłowe niż ontyczne zapytywanie n a u k pozytywnych, pozostanie j e d n a k n a i w n e i nieprzejrzyste, jeśli b a d a j ą c bycie b y t u nie rozważy sensu bycia w ogóle. A właśnie ontologiczne z a d a nie niededukcyjnej konstrukcji genealogii różnych możli wych rodzajów bycia w y m a g a wcześniejszego r o z u m i e n i a tego, „co właściwie m a m y n a myśli mówiąc «bycie»". K w e s t i a bycia mierzy z a t e m nie tylko w a p r i o r y c z n y w a r u n e k możliwości n a u k , które badają byt j a k o tak a tak
[11/12]
Rozdział I
17
bytujący — i zawsze j u ż poruszają się p r z y tym w obrębie jakiegoś r o z u m i e n i a bycia — lecz także w w a r u n e k możli wości s a m y c h ontologii, które poprzedzają n a u k i ontyczne i j e fundują. Wszelka ontologia, niezależnie od tego, jak bogatym i spójnym systemem kategorii dysponuje, pozostanie z gruntu ślepa i będzie wypaczeniem swego najbardziej swoistego zamysłu, jeśli nie rozjaśni najpierw w sposób dostateczny sensu bycia, pojmując to rozjaśnienie jako swe fundamentalne zadanie. D o b r z e pojęte b a d a n i e ontologiczne nadaje kwestii bycia ontologiczne pierwszeństwo przed zwykłym podjęciem n a n o w o jakiejś szacownej tradycji i forsowaniem jakiegoś nieprzejrzystego d o t ą d p r o b l e m u . T o rzeczowo-naukowe pierwszeństwo nie jest j e d n a k j e d y n e . § 4. Ontyczny prymat kwestii bycia N a u k ę w ogóle m o ż n a określić j a k o całość kontekstu uzasadnienia (Begrundungszusammenhang) z d a ń prawdzi wych. Definicja ta ani nie jest zupełna, ani nie uchwytuje sensu n a u k i . N a u k o m j a k o z a c h o w a n i o m człowieka przy sługuje sposób bycia tego b y t u (człowieka). Byt ten uj m u j e m y terminologicznie j a k o jestestwo. B a d a n i e n a u k o w e nie jest ani j e d y n y m , ani najbliższym t e m u bytowi m o ż liwym sposobem j e g o bycia. S a m o jestestwo jest p o n a d t o w y r ó ż n i o n e w stosunku d o reszty bytu. T ę wyróżnioną p o zycję / t r z e b a tu prowizorycznie uwidocznić. Nasze roz w a ż a n i e musi przy tym a n t y c y p o w a ć późniejsze analizy, k t ó r y c h d o p i e r o sprawą będzie właściwa ekspozycja. Jestestwo to byt, który nie tylko występuje pośród i n n e go b y t u . W y r ó ż n i a j e ontycznie raczej to, że t e m u bytowi w jego byciu chodzi o samo to bycie. W ó w c z a s zaś do tego u k o n s t y t u o w a n i a bycia jestestwa należy to, że jestestwo w swoim byciu odnosi się d o tego bycia (in seinem Sein zu
18
Wprowadzenie
[12]
diesem Sein ein Seinsverhaltnis hat). T o zaś znów oznacza: jes testwo w jakiś sposób i d o p e w n e g o stopnia wyraźnie rozu mie siebie w swoim byciu. Swoiste dla tego b y t u jest to, że w r a z z j e g o byciem i poprzez nie bycie to zostaje m u o t w a r t e . Rozumienie bycia samo jest określeniem bycia jestestwa. O n t y c z n a swoistość jestestwa polega n a tym, że jest o n o ontologiczne. „Bycie ontologiczne" nie o z n a c z a jeszcze wykształcenia ontologii. Jeśliby więc zastrzec t e r m i n „ o n t o l o g i a " d o wy r a ź n e g o teoretycznego z a p y t y w a n i a o bycie bytu, to t r z e b a będzie w s p o m n i a n e bycie-ontologiczne jestestwa u z n a ć za p r z e d o n t o l o g i c z n e . Wcale j e d n a k nie znaczy to tyle, co p o prostu „ b y t u j ą c e - o n t y c z n i e " , lecz bytujące (seiend) w spo sób r o z u m i e n i a bycia. S a m o to bycie, d o którego jestestwo może się tak lub o w a k odnosić i d o którego zawsze jakoś się odnosi, n a z y w a m y egzystencją. Ponieważ nie m o ż n a określić istoty tego b y t u przez p o d a n i e jakiejś materialnej „treści", zaś j e go istota w y r a ż a się raczej w tym, że m a być swoim byciem j a k o w ł a s n y m (sein Sein ais seiniges zu sein hat), dla tego też termin „jestestwo" (Daseiń) został w y b r a n y n a oznaczenie tego b y t u j a k o czysty w y r a z bycia. Jestestwo r o z u m i e samo siebie zawsze n a podstawie (aus) swej egzystencji, własnej możliwości bycia lub niebycia sa m y m sobą. T e możliwości jestestwo albo w y b r a ł o samo, al b o p o p a d ł o w nie, albo j u ż wśród nich wyrosło. T y l k o sa m o a k t u a l n e jestestwo rozstrzyga o egzystencji, podejmując ją lub zarzucając. Tylko przez samo egzystowanie m o ż n a się u p o r a ć z kwestią egzystencji. P r z e w o d n i e tutaj rozumie nie siebie samego n a z y w a m y egzystencyjnym (ex i sten zieli). K w e s t i a egzystencji jest ontyczną „ s p r a w ą " jestestwa. Nie p o t r z e b a d o tego teoretycznej przejrzystości ontologicznej s t r u k t u r y egzystencji. Pytanie o nią m a n a celu wydobycie,
[12/13]
Rozdział I
19
co konstytuuje egzystencję. K o n t e k s t owych struktur na zwiemy egzystencjalnością. J e j analityka m a c h a r a k t e r rozu m i e n i a egzystencjalnego (existenzial), nie zaś egzystencyjnego. Możliwość i konieczność z a d a n i a egzystencjalnej analityki / jestestwa jest j u ż z góry z a r y s o w a n a w ontycz n y m u k o n s t y t u o w a n i u jestestwa. O ile teraz egzystencja określa jestestwo, to ontologiczna a n a l i t y k a tego b y t u w y m a g a zawsze u p r z e d n i e g o wejrzenia w egzystencjalność. J ą j e d n a k r o z u m i e m y j a k o ukonstytu o w a n i e bycia bytu, który egzystuje. W idei zaś takiego u k o n s t y t u o w a n i a bycia tkwi j u ż idea bycia w ogóle. W ten więc sposób także i możliwość p r z e p r o w a d z e n i a anality ki jestestwa zależy od u p r z e d n i e g o o p r a c o w a n i a p y t a n i a o sens bycia w ogóle. N a u k i są sposobami bycia jestestwa, dzięki k t ó r y m od nosi się ono także d o bytu, k t ó r y m samo być nie musi. J e s testwo charakteryzuje j e d n a k z istoty bycie w j a k i m ś świe cie. D l a t e g o przysługujące jestestwu rozumienie bycia do tyczy w j e d n a k o w o pierwotny sposób r o z u m i e n i a czegoś takiego j a k „ ś w i a t " i rozumienia bycia bytu, który staje się d o s t ę p n y w e w n ą t r z świata. O n t o l o g i e , które mają za t e m a t byt o c h a r a k t e r z e bycia o d m i e n n y m niż c h a r a k t e r jestes twa, funduje z a t e m i motywuje o n t y c z n a s t r u k t u r a samego jestestwa, obejmująca sobą określoną postać przedontologicznego r o z u m i e n i a bycia. D l a t e g o ontologii fundamentalnej, z której d o p i e r o wszystkie inne mogą się wywodzić, t r z e b a poszukiwać w egzystenc jalnej analityce jestestwa. A z a t e m jestestwu przysługuje wieloraki p r y m a t wobec wszelkiego innego bytu. Po pierwsze, p r y m a t ontyczny: bycie tego b y t u określa egzystencja. P o drugie, p r y m a t ontologiczny: jestestwo ze względu n a określający j e c h a r a k ter egzystencji samo w sobie jest „ o n t o l o g i c z n e " . Jestestwu
Wprowadzenie
20
[13/14]
j e d n a k w sposób równie pierwotny przysługuje (jako konsty t u t y w n y m o m e n t rozumienia egzystencji) rozumienie bycia wszelkiego bytu odmiennego od jestestwa. Stąd trzeci pry m a t jestestwa j a k o ontyczno-ontologicznego w a r u n k u możli wości wszelkich ontologii. T a k więc okazało się, że w p o r z ą d k u ontologicznym z a p y t y w a n i e musi dotyczyć naj pierw jestestwa — wcześniej niż wszelkiego innego bytu. Ze swej strony j e d n a k ż e egzystencjalna analityka jest ostatecznie zakorzeniona egzystencyjnie tzn. ontycznie. T y l k o wtedy, gdy samo z a p y t y w a n i e badające w sposób filozo ficzny zostaje egzystencjalnie u c h w y c o n e j a k o możliwość bycia egzystującego jestestwa, rodzi się możliwość otwarcia egzystencjalności egzystencji, a w r a z z nią w ogóle m o ż liwość podjęcia należycie ufundowanej p r o b l e m a t y k i ont o l o g i c z n e j . / W ten sposób u w y d a t n i ł się także ontyczny p r y m a t kwestii bycia. O n t y c z n o - o n t o l o g i c z n y p r y m a t jestestwa dostrzegano j u ż d a w n i e j , choć nie została u c h w y c o n a rzeczywista s t r u k t u r a ontologiczna samego jestestwa ani n a w e t nie zrodził się tak u k i e r u n k o w a n y p r o b l e m . Arystoteles mówi: 7) tyuyy) xa 6vxa izćoc IO-TW . D u s z a (człowieka) jest w pewien sposób bytem; aio-6Y)o-i<; i vóy)
1
[Arystoteles,] de anima, V 8, 431 b 21; por. tamże, 5, 430 a 14 nn.
[14/15]
Rozdział I
21
„czegoś", czymkolwiek by ono było, T o m a s z z Akwinu chce wykazać, że verum to taki transcendens. Czyni to odwołując się d o bytu, który zgodnie ze swym sposobem bycia m a skłon ność d o „współwystępowania" tzn. d o z g a d z a n i a się z by tem wszelkiego rodzaju. T y m wyróżnionym bytem, ens, guod natum est convenire cum omni ente, jest dusza (anima) . Pojawia jący się tu, choć bez ontologicznego rozjaśnienia, p r y m a t „jestestwa" wobec wszelkiego innego bytu nie m a oczywiś cie nic wspólnego z fałszywą subiektywizacją ogółu bytu. A r g u m e n t za tym, że kwestia bycia jest wyróżniona w sensie ontyczno-ontologicznym, opiera się n a prowizo rycznym wskazaniu ontyczno-ontologicznego p r y m a t u jes testwa. Analiza struktury kwestii bycia j a k o takiej (§ 2) na trafiła j e d n a k ż e j u ż w s a m y m postawieniu p y t a n i a n a wy różnioną funkcję tego bytu. Jestestwo odsłoniło się t a m j a k o byt, który najpierw musi zostać dostatecznie o p r a c o w a n y ontologicznie, jeśli zapytywanie m a uzyskać przejrzystość. T e r a z j e d n a k okazało się, że ontołogiczna analityka jes testwa w ogóle stanowi ontologię fundamentalną i że za razem jestestwo funkcjonuje j a k o byt, którego bycia zapyty wanie w i n n o z zasady dotyczyć w pierwszej kolejności. 1
Jeśli z a d a n i e m staje się interpretacja sensu bycia, to jes testwo jest nie tylko b y t e m , którego z a p y t y w a n i e w i n n o dotyczyć w pierwszej kolejności, lecz / p o n a d t o bytem, który w swym byciu zawsze odnosi się j u ż d o tego, o co w t y m p y t a n i u p y t a m y . W o b e c tego zaś p y t a n i e o bycie nie jest n i c z y m i n n y m j a k radykalizacją przysługującej s a m e m u jestestwu istotowej tendencji bycia, radykalizacją przedontologicznego r o z u m i e n i a bycia.
1
[Tomasz z Akwinu,] Ouaestiones de veritate, qu. I a, 1 c; por. odmienny i nieco bardziej ścisły sposób przeprowadzenia „deduk cji" transcendensów w dziełku de natura generis.
Rozdział
drugi
D W O J A K I CEL O P R A C O W A N I A K W E S T I I BYCIA. M E T O D A B A D A N I A I JEJ Z A R Y S
§ 5. Ontologiczna analityka jestestwa jako odsłonięcie horyzontu interpretacji sensu bycia w ogóle Podczas charakterystyki z a d a ń tkwiących w „ s t a w i a n i u " kwestii bycia zostało p o k a z a n e , że p o t r z e b a nie tylko usta lenia tego bytu, którego z a p y t y w a n i e m a dotyczyć w pierw szej kolejności; w y m a g a n e jest także w y r a ź n e przyswojenie i z a p e w n i e n i e sobie należytego sposobu podejścia d o tego b y t u . Zostało omówione, który byt spełnia w obrębie kwes tii bycia rolę przewodnią. J a k j e d n a k ten byt, jestestwo, m a się stać dostępny i niejako p o d d a w a ć się r o z u m i e n i u i wyłożeniu? T o , że wykazaliśmy tu ontyczno-ontologiczny p r y m a t j e stestwa, mogłoby zrodzić m n i e m a n i e , że ów byt musi być także ontyczno-ontologicznie d a n y j a k o pierwszy, i to nie tylko w sensie „ b e z p o ś r e d n i e j " uchwytywalności jego sa mego, lecz także z uwagi n a równie „ b e z p o ś r e d n i o " j u ż z góry d a n y jego sposób bycia. O n t y c z n i e rzecz biorąc jes testwo nie jest n a m tylko bliskie czy n a w e t najbliższe — to wręcz m y sami zawsze n i m jesteśmy. P o m i m o to (a może właśnie dlatego) jest ono ontologicznie najdalsze. J e g o naj bardziej swoiste bycie cechuje w p r a w d z i e to, że r o z u m i e ono to [bycie] i zawsze j u ż u t r z y m u j e się w obrębie pewnej w y k ł a d n i swego bycia. T o j e d n a k wcale nie znaczy, że
[15/16]
Rozdział II
23
ową najbliższą jestestwu przedontologiczną wykładnię by cia siebie samego m o ż n a by podjąć j a k o stosowną nić prze wodnią, tak j a k gdyby owo rozumienie bycia musiało w y r a s t a ć z tematycznej refleksji ontologicznej n a d naj głębszym u k o n s t y t u o w a n i e m bycia. Z g o d n i e ze swym sposobem bycia jestestwo m a raczej skłonność d o rozumie nia własnego bycia n a podstawie (aus) tego bytu, do które go się o n o ciągle i od początku istotowo odnosi, n a podsta wie „ ś w i a t a " . W s a m y m jestestwie, a przez to i w jegow ł a s n y m r o z u m i e n i u bycia, tkwi to, co / u k a ż e m y dalej j a k o ontologiczne zwrotne oddziaływanie rozumienia świa ta n a wykładnię jestestwa. O n t y c z n o - o n t o l o g i c z n y p r y m a t jestestwa stanowi z a t e m p o d s t a w ę tego, że przed jestestwem zakryte pozostaje specyficzne u k o n s t y t u o w a n i e jego bycia — r o z u m i a n e j a k o przysługująca t e m u jestestwu s t r u k t u r a „ k a t e g o r i a l n a " . J e s t ono sobie s a m e m u ontycznie „najbliższe", ontologicznie najdalsze, ale przedontologicznie przecież nie obce. W ten sposób pokazaliśmy prowizorycznie tyle tylko, że i n t e r p r e t a c j a owego b y t u stoi w o b e c swoistych trudności, których źródłem jest sposób bycia stanowiącego t e m a t p r z e d m i o t u oraz samego tematyzującego postępowania, nie zaś niedoskonałe, by tak rzec, wyposażenie naszych w ł a d z p o z n a w c z y c h czy też pozornie łatwy do przezwycię żenia b r a k odpowiedniego u k ł a d u pojęć. Ponieważ j e d n a k zrozumienie bycia nie tylko cechuje j e stestwo, lecz kształtuje się lub r o z p a d a o d p o w i e d n i o d o ak t u a l n e g o sposobu bycia samego jestestwa, to może ono dys p o n o w a ć b o g a t y m zasobem wykładni. Filozoficzna psy chologia, antropologia, etyka, „ p o l i t y k a " , poezja, biografia i historiografia zajęły się n a różne sposoby i w z m i e n n y m zakresie z a c h o w a n i a m i , zdolnościami, siłami, możliwościa mi i losami jestestwa. Pozostaje j e d n a k p y t a n i e , czy owych
24
Wprowadzenie
[16/17]
wykładni dokonano równie źródłowo w porządku egzys tencjalnym, jak źródłowe były one zapewne w porządku egzystencyjnym. O b a te porządki nie muszą koniecznie iść ze sobą w parze, ale też się nie wykluczają. Jeśli inaczej pojąć możliwość i konieczność poznania filozoficznego, wówczas egzystencyjna wykładnia może wymagać egzys tencjalnej analityki. Dopiero gdy podstawowe struktury je stestwa zostaną zadowalająco opracowane przy wyraźnej orientacji na sam problem bycia, dotychczasowy wynik wykładni jestestwa uzyska swe egzystencjalne uprawo mocnienie. W pytaniu o bycie analityka jestestwa musi zatem pozo stać sprawą najpilniejszą. W takim jednak razie problem uzyskania i zapewnienia sobie podstawowego sposobu po dejścia do jestestwa staje się szczególnie palący. Ujmując rzecz negatywnie: do tego bytu nie wolno stosować na drodze dogmatycznej konstrukcji żadnej arbitralnej idei bycia i rzeczywistości — choćby najbardziej „oczywistej"; bez rozważenia w aspekcie ontologicznym nie wolno przy pisywać jestestwu na siłę żadnych wyznaczonych taką ideą „kategorii". Sposób podejścia i wykładni trzeba natomiast wybrać tak, by ów byt mógł się ukazywać w sobie samym i sam z siebie. M a on mianowicie ukazać się tak, jak zra zu i zwykle jest, w swej przeciętnej powszedniości. W tej ostatniej należy wyeksponować struktury, nie dowolne i / przypadkowe, lecz istotowe, które w każdym sposobie bycia faktycznego jestestwa trwają jako określniki bycia. Tak więc przez wgląd w podstawowe ukonstytuowanie po wszedniości jestestwa wydobywa się wstępnie bycie tego bytu. Tak ujęta analityka jestestwa pozostaje w pełni zoriento w a n a na nasze główne zadanie opracowania kwestii by cia. W ten sposób określają się jej granice. Nie może ona
[17]
Rozdział II
25
a s p i r o w a ć d o przedstawienia pełnej ontologii jestestwa, którą, rzecz j a s n a , trzeba z b u d o w a ć , jeśli coś takiego j a k „filozoficzna" antropologia m a spocząć n a filozoficznie zadowalającej podstawie. M a j ą c n a u w a d z e możliwą an tropologię l u b jej ontologiczny f u n d a m e n t , poniższa inter pretacja podaje tylko niektóre (choć wcale nie nieistotne) „ k a w a ł k i " . A n a l i z a jestestwa jest j e d n a k ż e nie tylko nie z u p e ł n a , ale zrazu także prowizoryczna. Początkowo wydo b y w a o n a j e d y n i e bycie tego bytu, bez interpretacji jego sensu. A n a l i z a ta m a raczej p r z y g o t o w a ć odsłonięcie h o r y z o n t u dla celów najbardziej źródłowej wykładni bycia. P o osiągnięciu tego h o r y z o n t u p r z y g o t o w a w c z a analityka jestestwa w y m a g a p o w t ó r z e n i a n a gruncie wyższej i właści wej p o d s t a w y ontologicznej. J a k o sens bycia tego bytu, który zwiemy „jestestwem", u k a ż e m y czasowość. D o w ó d n a to musi się potwierdzić w p o w t ó r z o n e j interpretacji prowizorycznie u k a z a n y c h s t r u k t u r jestestwa j a k o modi czasowości. T a wykładnia jes testwa j a k o czasowości nie dostarcza j e d n a k jeszcze od powiedzi n a nasze p r z e w o d n i e p y t a n i e o sens bycia w ogó le. W k a ż d y m razie zostaje p r z y g o t o w a n y g r u n t do uzys k a n i a tej odpowiedzi. Pokazaliśmy j u ż pobieżnie, iż j a k o u k o n s t y t u o w a n i e on tyczne jestestwu przysługuje p e w n e bycie przedontologiczne. Jestestwo jest tak, aby b ę d ą c r o z u m i e ć coś takiego j a k bycie. Pamiętając o tym powiązaniu należy p o k a z a ć , że t y m , n a gruncie czego jestestwo w ogóle w sposób niewy r a ź n y r o z u m i e i w y k ł a d a coś takiego j a k bycie, jest czas. T r z e b a go wyświetlić i rzetelnie pojąć j a k o h o r y z o n t rozu m i e n i a bycia i wszelkiej jego wykładni. A b y stało się to przejrzyste, p o t r z e b n a jest źródłowa eksplikacja czasu jako horyzontu rozumienia bycia na podstawie czasowości jako bycia jestestwa rozumiejącego bycie. Całość tego z a d a n i a w y m a g a
26
Wprowadzenie
[17/18]
równocześnie odgraniczenia tak uzyskanego pojęcia czasu od potocznego r o z u m i e n i a czasu, które u w y d a t n i ł o się / w w y k ł a d n i czasu przez jego tradycyjne pojęcie; pojęcie to p r z e t r w a ł o od Arystotelesa p o Bergsona i dłużej. M u s i m y p r z y t y m uwidocznić, że — i j a k — owo pojęcie czasu i p o t o c z n e rozumienie czasu wypływają w ogóle z czasowości. W ten sposób p o t o c z n e m u pojęciu czasu zwrócimy n a l e ż n e m u p r a w a — w b r e w tezie Bergsona, że tak pojęty czas to [w istocie] przestrzeń. „ C z a s " od d a w i e n d a w n a funkcjonuje j a k o ontologiczne l u b raczej ontyczne k r y t e r i u m n a i w n e g o rozróżniania r o z m a i t y c h regionów bytu. O d g r a n i c z a się „ c z a s o w y " byt (procesy przyrodnicze i w y d a r z e n i a dziejowe) od b y t u „ n i e c z a s o w e g o " (stosunki przestrzenne i liczbowe). Zwykle o d r ó ż n i a się „ b e z c z a s o w y " sens z d a ń od „ c z a s o w e g o " p r z e b i e g u w y p o w i a d a n i a z d a ń . Dalej, dostrzega się „ p r z e p a ś ć " m i ę d z y t y m , co bytuje „ c z a s o w o " , a tym, co „ p o n a d c z a s o w o " wieczne, i poszukuje się p o m o s t u między nimi. „ C z a s o w o " oznacza tu zawsze tyle, co bytując „ w czasie" — określenie, które j e d n a k także jest jeszcze dosyć m r o c z n e . Factum jest takie oto: czas, w sensie „ b y c i a w cza sie", funkcjonuje j a k o k r y t e r i u m w y o d r ę b n i a n i a regionów bycia. J a k d o t ą d ani nie zapytaliśmy, ani nie podjęliśmy b a d a n i a tego, j a k to się dzieje, że czas m a tę szczególną funkcję ontologiczna, i n a jakiej zasadzie spełnia on rolę takiego k r y t e r i u m , a wreszcie, czy w tym n a i w n y m ontologicznym zastosowaniu czasu znajduje w y r a z jego właściwa, możliwa ontologiczna doniosłość. „ C z a s " , i to w hory zoncie p o t o c z n e g o r o z u m i e n i a go, p o p a d ł w tę „oczywistą" funkcję ontologiczna niejako „ s a m z siebie" i p r z e t r w a ł w takiej postaci d o dziś. W przeciwieństwie d o tego wszystkiego trzeba p o o p r a c o w a n i u p y t a n i a o sens bycia wykazać, że — oraz jak —
[18/19]
Rozdział II
27
w prawidłowo ujrzanym i trafnie wyeksplikowanym fenomenie cza su tkwi centralna problematyka wszelkiej ontologii. Jeśli bycie m a być p o j m o w a n e n a podstawie czasu, a ró żne modi i p o c h o d n e bycia stają się w gruncie rzeczy w swych modyfikacjach i p o c h o d n y c h postaciach zrozu miałe dzięki p r z y g l ą d a n i u się czasowi, to przez to i samo bycie (a nie tylko, powiedzmy, byt j a k o byt ,,w czasie") zostaje u w i d o c z n i o n e w swym „ c z a s o w y m " c h a r a k t e r z e . W t e d y j e d n a k „ c z a s o w y " nie może j u ż oznaczać tylko „bytujący w czasie". T a k ż e to, co „ n i e c z a s o w e " i „ p o n a d czasowe", jest co d o swego bycia „ c z a s o w e " . I to znów nie tylko w sposób p r y w a t y w n y wobec czegoś „ c z a s o w e g o " j a ko b y t u „ w czasie", lecz w / s e n s i e pozytywnym, który wszelako trzeba dopiero rozjaśnić. Ponieważ wyrażenie „ c z a s o w y " w p r z y t o c z o n y m wyżej znaczeniu zajęte jest j u ż przez przedfilozoficzny i filozoficzny uzus językowy, a przy t y m w następujących tu b a d a n i a c h będziemy używać tego w y r a ż e n i a w i n n y m jeszcze znaczeniu, dlatego też pier wotną, o p a r t ą n a czasie określoność sensu bycia, jego cha r a k t e r ó w i modi n a z w i e m y temporalną. F u n d a m e n t a l n e o n t o logiczne z a d a n i e interpretacji bycia j a k o takiego obejmuje z a t e m o p r a c o w a n i e temporalności bycia. D o p i e r o ekspozycja p r o b l e m a t y k i temporalności zawiera konkretną odpowiedź n a p y t a n i e o sens bycia. Ponieważ bycie jest zawsze u c h w y t y w a l n e tylko z per spektywy s p o g l ą d a n i a n a czas, odpowiedź n a p y t a n i e o by cie nie m o ż e tkwić w jakiejś izolowanej i ślepej tezie. O d powiedzi nie pojmujemy j a k o p o w t ó r z e n i a tego, co w y r a ża o n a w postaci tezy, zwłaszcza gdy j a k o o d e r w a n y rezul t a t p r z e k a z y w a n a jest p o prostu dla z a p o z n a n i a się z j a kimś, być m o ż e o d m i e n n y m od dotychczasowego sposobu u j m o w a n i a , „stanowiskiem". T o , czy odpowiedź jest „ n o w a " , nie m a ż a d n e g o znaczenia i stanowi okoliczność
28
Wprowadzenie
[19/20]
zewnętrzną. Pozytywny jej m o m e n t musi polegać n a tym, żeby była n a tyle stara, by uczyć się p o j m o w a n i a możliwoś ci stworzonych przez „ s t a r o ż y t n y c h " . Z g o d n i e ze swym najgłębszym sensem odpowiedź o w a daje k o n k r e t n e m u b a d a n i u ontologicznemu taką tylko wskazówkę, by roz p o c z y n a ć z a p y t y w a n i e wewnątrz j u ż odsłoniętego hory z o n t u — i nie daje nic p o n a d t o . Jeśli więc odpowiedź n a p y t a n i e o bycie m a wskazywać drogę b a d a n i u , to wynika z tego, że dopiero w t e d y będzie o n a zadowalająco p o d a n a , g d y n a jej podstawie pojmiemy, że specyficzny sposób bycia dotychczasowej ontologii, losy jej z a p y t y w a n i a , odkryć i niepowodzeń są koniecznościami ze względu n a jestestwo. § 6. Zadanie destrukcji dziejów ontologii Wszelkie b a d a n i e — także to, które porusza się w kręgu centralnej kwestii bycia — jest p e w n ą ontyczną możliwoś cią jestestwa. J e g o bycie znajduje swój sens w czasowości. T a zaś jest równocześnie w a r u n k i e m możliwości dziejo wego c h a r a k t e r u j a k o czasowego sposobu bycia samego jes testwa, niezależnie od tego, czy i j a k jest ono b y t e m „ w czasie". Określenie dziejowości sytuuje się przed tym, co zwie się „ d z i e j a m i " (dzianie się dziejów świata). / „ D z i e j o w o ś ć " oznacza u k o n s t y t u o w a n i e bycia „ d z i a n i a się" (des „Geschehens") jestestwa j a k o takiego; d o p i e r o n a jego gruncie możliwe są „dzieje ś w i a t a " i dziejowa p r z y n a l e ż ność d o dziejów świata. W swym faktycznym byciu jes testwo zawsze jest tak, j a k j u ż było, i jest t y m , „ c z y m " j u ż było. J a w n i e lub nie —jest swoją przeszłością. I to nie tyl ko tak, że jego przeszłość niejako p o s u w a się „ z a n i m " , a o n o posiada to, co przeszłe, w postaci jeszcze obecnej własności, k t ó r a niekiedy n a ń jeszcze oddziałuje. Jestestwo
[20]
Rozdział II
29
„jest" swą przeszłością zgodnie ze sposobem swojego bycia, które, m ó w i ą c ogólnie, zawsze „dzieje się" n a podstawie swej przyszłości. K a ż d y m swym sposobem bycia, a więc i w r a z z właściwym sobie r o z u m i e n i e m bycia, jestestwo w r a s t a w p e w n ą odziedziczoną wykładnię jestestwa i w niej wyrasta. N a jej to podstawie zrazu, a w p e w n y m zakresie stale, rozumie siebie. R o z u m i e n i e to otwiera jego możliwości bycia i nimi kieruje. J e g o własna przeszłość — a to zawsze oznacza przeszłość jego „ p o k o l e n i a " — nie postępuje za n i m , lecz zawsze j u ż j e p o p r z e d z a . T e n e l e m e n t a r n y dziejowy c h a r a k t e r jestestwa może po zostawać przed n i m skryty, ale może także zostać w pe wien sposób o d k r y t y i ujęty z należytą uwagą. Jestestwo może o d k r y w a ć tradycję, z a c h o w y w a ć ją i j a w n i e jej prze strzegać. O d k r y w a n i e tradycji i udostępnienie tego, co ona „ p r z e k a z u j e " — i j a k to przekazuje — m o ż n a u z n a ć za osobne z a d a n i e . Jestestwo zaczyna wówczas być n a sposób historycznego z a p y t y w a n i a i b a d a n i a . Historia j e d n a k — a ściślej historyczność — jest tylko dlatego możliwa j a ko sposób bycia jestestwa stawiającego p y t a n i a , że u pod staw swego bycia jest ono określone przez dziejowość. G d y ta pozostaje przed jestestwem skryta — i dopóki taką pozostaje — to także i ono p o z b a w i o n e jest możliwości his torycznego z a p y t y w a n i a i o d k r y w a n i a dziejów. Brak his torii nie świadczy przeciw dziejowości jestestwa, lecz j a k o niepełny modus tego u k o n s t y t u o w a n i a bycia właśnie jej dowodzi. E p o k a może być niehistoryczna tylko dlatego, że jest „ d z i e j o w a " . Jeśli n a t o m i a s t jestestwo uchwyci tkwiącą w n i m moż liwość nie tylko uczynienia sobie swej egzystencji przejrzys tą, ale także z a p y t a n i a o sens samej egzystencjalności, tzn. najpierw o sens bycia w ogóle, i gdy przez takie z a p y t y w a nie otworzy się widok n a istotową dziejowość jestestwa, to
30
Wprowadzenie
[20/21]
nie sposób będzie przeoczyć, iż z a p y t y w a n i e o bycie, które go ontyczno-ontologiczna konieczność została w y k a z a n a , samo jest s c h a r a k t e r y z o w a n e za pomocą dziejowości. O p r a c o w a n i e kwestii bycia musi więc czerpać wskazania z najgłębszego sensu bycia samego z a p y t y w a n i a / j a k o dzie j o w e g o , p y t a ć o j e g o własne dzieje, tzn. stać się historycz ne, a b y przyswajając sobie p o z y t y w n i e przeszłość, w pełni z a w ł a d n ą ć najbardziej własnymi możliwościami p y t a n i a . P y t a n i e o sens bycia, z racji właściwego t e m u z a p y t y w a n i u sposobu p o s t ę p o w a n i a — tzn. j a k o wcześniejsza eksplikacja czasowości i dziejowości jestestwa — samo sobie kazało p o j m o w a ć siebie j a k o historyczne. P r z y g o t o w a w c z a interpretacja f u n d a m e n t a l n y c h s t r u k t u r jestestwa co d o najbliższego m u i przeciętnego sposobu by cia, a więc takiego, który j a k o pierwszy czyni to jestestwo dziejowym, uwidoczni j e d n a k rzecz następującą: jestestwo m a nie tylko skłonność do z a p a d a n i a w swój świat, w któ r y m o n o jest, oraz d o w y k ł a d a n i a siebie poprzez odbite światło tego świata; p o p a d a o n o także w swą mniej lub bardziej w y r a ź n i e uchwyconą tradycję. T a zaś p o z b a w i a j e własnego kierowania sobą, z a p y t y w a n i a i w y b o r ó w . D o tyczy to w nie mniejszym stopniu tego r o z u m i e n i a o r a z jego kształtowania, które zakorzenione jest w najgłębszym by ciu jestestwa: r o z u m i e n i a ontologicznego. Przejmująca w ł a d a n i e tradycja czyni zrazu i zwykle to, co „ p r z e k a z u j e " , tak b a r d z o niedostępnym, że wręcz to za krywa. T o , co przejęła, wydaje n a pastwę oczywistości i z a m y k a dostęp d o rzeczywistych p i e r w o t n y c h „ ź r ó d e ł " , z k t ó r y c h u k s z t a ł t o w a n e zostały odziedziczone kategorie i pojęcia. T r a d y c j a p r o w a d z i wręcz d o zupełnego z a p o m n i e n i a o t a k i m pochodzeniu, p o z b a w i a p o t r z e b y samego n a w e t r o z u m i e n i a konieczności takiego kroku wstecz. T r a d y c j a wykorzenia dziejowość jestestwa tak dalece, że
[21/22]
Rozdział II
31
ogranicza ono swe zainteresowania już tylko do wielości postaci możliwych typów, kierunków, stanowisk filozofo wania w kulturach najbardziej egzotycznych i obcych, a tymi zainteresowaniami usiłuje przesłonić własny brak podstawy. W rezultacie jestestwo, przy całym swym zainte resowaniu historią i zapale do filologicznie „rzeczowej" in terpretacji, przestaje rozumieć najbardziej elementarne warunki umożliwiające pozytywny zwrot ku przeszłości w sensie produktywnego przyswojenia jej sobie. Pokazaliśmy na początku (§ 1), że pytanie o sens bycia nie tylko nie ma odpowiedzi i nie tylko nie zostało należy cie postawione, ale wręcz — przy całym zainteresowaniu „metafizyką" — popadło w zapomnienie. Grecka ontolo gia i jej dzieje, które poprzez rozmaite filiacje i dewiacje wyznaczają jeszcze i dziś pojęciowy zasób filozofii, to do wód na to, że / rozumienie samego siebie i bycia w ogóle jestestwo czerpie ze „świata" i że tak powstała ontologia ulega tradycji redukującej ją do oczywistości i do materia łu, który ma być po prostu na nowo opracowany (przypa dek Hegla). T a pozbawiona korzeni grecka ontologia staje się w średniowieczu sztywną doktryną. Jej systematyka nie polega jednak wcale na zestawianiu odziedziczonych frag mentów w jedną budowlę. W obrębie dogmatycznie prze jętych podstawowych greckich koncepcji bycia owa syste matyka wykonała jeszcze sporo szczegółowej, owocnej pracy. Ze scholastycznym piętnem grecka ontologia przeby wa w swych najistotniejszych aspektach drogę poprzez dzieło Suareza Disputationes metaphysicae do „metafizyki" i transcendentalnej filozofii epoki nowożytnej, wyznaczając nawet podstawy i cele Heglowskiej Logiki. Choć w toku tych dziejów pewne wyróżnione obszary bycia zwracają na siebie uwagę i zaczynają przewodzić problematyce (Kartezjańskie ego cogito, podmiot, ja, rozum, duch, osoba), to
32
Wprowadzenie
[22/23]
j e d n a k wskutek stałej nieobecności p y t a n i a o bycie nie z a p y t a n o o ich bycie i jego s t r u k t u r ę . J e s t raczej tak, że n a ów b y t przenosi się kategorialną treść tradycyjnej ontologii w r a z z o d p o w i e d n i ą formalizacją i n e g a t y w n y m i j e d y n i e o g r a n i c z e n i a m i lub też w celu ontologicznej interpretacji substancjalności p o d m i o t u przywołuje się n a p o m o c dialektykę. Jeśli m a m y uzyskać przejrzystość własnych dziejów sa mej kwestii bycia, to w y m a g a to spulchnienia stwardniałej tradycji i likwidacji powstałych (gezeitigten) za jej sprawą zakryć. Z a d a n i e to pojmujemy j a k o dokonującą się w hory zoncie kwestii bycia destrukcję przekazanej tradycją zawartości starożytnej ontologii z z a m i a r e m d o t a r c i a d o źródłowych doświadczeń, które d o p r o w a d z i ł y do pierwszych, o d t ą d d o minujących określeń bycia. T a k i e wskazanie p o c h o d z e n i a p o d s t a w o w y c h pojęć ontologicznych, polegające n a w y d o b y c i u drogą b a d a n i a ich „ m e t r y k i u r o d z i n " , nie m a nic wspólnego z fałszywą re latywizacją ontologicznego p u n k t u widzenia. Destrukcja nie m a także negatywnego sensu strząśnięcia ontologicznej tradycji. M a o n a raczej wytyczyć tej ostatniej p o z y t y w n e możliwości, co zawsze oznacza — jej granice, które są fak tycznie d a n e wraz z aktualnym stanowiskiem pytania i z za kreślonym przez to stanowisko polem możliwych b a d a ń . W swym aspekcie n e g a t y w n y m destrukcja nie odnosi się d o przeszłości, jej krytyka dotyczy „ d n i a dzisiejszego" oraz dominującego / sposobu t r a k t o w a n i a dziejów ontologii — niezależnie od tego, czy dotyczy on opisu dziejów d u c h a , czy też dziejów p r o b l e m a t y k i . Destrukcja nie chce j e d n a k o b r a c a ć przeszłości wniwecz; m a o n a cel pozytywny, zaś jej n e g a t y w n a funkcja pozostaje niejawna i pośrednia. W niniejszej rozprawie, mającej n a celu zasadnicze o p r a c o w a n i e kwestii bycia, destrukcję dziejów ontologii,
[23]
33
Rozdział II
z istoty związaną z postawieniem tej kwestii i tylko w jej o b r ę b i e możliwą, m o ż e m y p r z e p r o w a d z i ć j e d y n i e w od niesieniu d o zasadniczo decydujących stacji tych dziejów. Z g o d n i e z p o z y t y w n ą tendencją destrukcji trzeba naj pierw postawić p y t a n i e , czy i j a k dalece w toku dziejów ontologii w ogóle wiązano t e m a t y c z n i e interpretację bycia z fenomenem czasu i czy konieczna d o tego p r o b l e m a t y ka temporalności została — i czy mogła zostać — g r u n townie o p r a c o w a n a . Pierwszym i j e d y n y m , który przebył pewien odcinek tej drogi badawczej w stronę wymiaru tem poralności, lub też skierował się t a m pod presją samych fe n o m e n ó w , był K a n t . Dopiero p o ustaleniu p r o b l e m a t y k i temporalności m o ż n a będzie rzucić nieco światła w m r o k n a u k i o schematyzmie. N a tej zaś d r o d z e d a się wówczas u k a z a ć także i to, dlaczego właściwe w y m i a r y i c e n t r a l n a funkcja ontologiczna tej dziedziny musiały pozostać przed K a n t e m z a m k n i ę t e . S a m bowiem K a n t wiedział, że za puszcza się w m r o c z n y obszar: „ T e n s c h e m a t y z m naszego intelektu w odniesieniu d o zjawisk i samej ich formy jest sztuką u k r y t ą w głębiach duszy ludzkiej, której p r a w d z i wych c h w y t ó w nigdy c h y b a nie o d g a d n i e m y w przyrodzie i nie p o s t a w i m y ich sobie niezakrytych przed o c z y " . T o , przed czym K a n t tu j a k g d y b y ucieka, musi zostać te m a t y c z n i e i g r u n t o w n i e wyświetlone, jeśli termin „ b y c i e " m a mieć jakiś dający się u k a z a ć sens. A wreszcie — właś nie te fenomeny, które w następującej tu analizie zostaną u k a z a n e p o d hasłem „ t e m p o r a l n o ś ć " , są najtajniejszymi są d a m i „ p o w s z e c h n e g o r o z u m u " , którego analitykę K a n t uznaje za „zajęcie filozofów". 1
1
[I. Kant,] Kritik der reinen VernunfP, s. 180 n. [Cyt. wg wyd. polskiego: Krytyka czystego rozumu, przeł. R. Ingarden, Warszawa 1959; strony podajemy wedle powszechnie przyjętej paginacji oryginału, np.: B 180].
34
Wprowadzenie
[23/24]
Wypełniając z a d a n i e destrukcji m o t y w o w a n e przez p r o b l e m a t y k ę temporalności, podejmujemy w niniejszej roz p r a w i e p r ó b ę z i n t e r p r e t o w a n i a rozdziału o schematyzmie, a n a tej podstawie Kantowskiej n a u k i o / czasie. R ó w n o cześnie p o k a ż e m y , dlaczego K a n t nie mógł wejrzeć w p r o b l e m a t y k ę temporalności. Przeszkodziły t e m u dwie rzeczy: p o pierwsze, pominięcie kwestii bycia w ogóle, a w związ ku z t y m b r a k u t e m a t y z o w a n e j ontologii jestestwa, czyli, m ó w i ą c p o K a n t o w s k u — wcześniejszej ontologicznej analityki podmiotowości p o d m i o t u . Z a m i a s t tego K a n t — p o m i m o własnego istotnego w k ł a d u — d o g m a t y c z n i e przejmuje stanowisko Kartezjusza. P o d r u g i e zaś, K a n towska analiza czasu, p o m i m o umieszczenia tego fenome nu n a p o w r ó t w podmiocie, jest z o r i e n t o w a n a n a tradycyj n e p o t o c z n e rozumienie czasu, co ostatecznie nie p o z w a l a K a n t o w i o p r a c o w a ć struktury i funkcji „ t r a n s c e n d e n t a l nego określenia c z a s u " . Wskutek tego dwojakiego w p ł y w u tradycji decydujący związek między czasem i „myślę" tonie w m r o k u i n a w e t nie staje się p r o b l e m e m . Przejmując ontologiczne stanowisko Kartezjusza, d o puszcza się K a n t z a r a z e m istotnego przeoczenia: pomija ontologię jestestwa. Przeoczenie to — zważywszy najbar dziej swoistą dla filozofii Kartezjusza tendencję — jest de cydujące. Kartezjusz chce za p o m o c ą „cogito sum" usta nowić n o w ą i p e w n ą p o d s t a w ę filozofii. U tego „ r a d y k a l n e g o " początku pozostawia on j e d n a k bez określenia sposób bycia res cogitans, a dokładniej sens bycia owego „sum". O p r a c o w u j ą c niewyraźne f u n d a m e n t y ontologiczne tego „cogito sum", wypełnimy p o b y t n a drugiej stacji nasze go destrukcyjnego p o w r o t u w dzieje ontologii. Nasza inter pretacja nie tylko dowiedzie, że Kartezjusz musiał w ogóle z a n i e d b a ć kwestię bycia, lecz p o k a ż e także, dlaczego d o szedł on d o p r z e k o n a n i a , że a b s o l u t n a „ p e w n o ś ć " cogito
[24/25]
Rozdział II
35
zwalnia od p o t r z e b y postawienia p y t a n i a o sens bycia tego bytu. W p r z y p a d k u Kartezjusza j e d n a k nie chodzi tylko o to z a n i e d b a n i e i t y m s a m y m o zupełną ontologiczną nieokreś loność res cogitans sive mens swe animus. P o d s t a w o w e roz w a ż a n i a swych Medytacji Kartezjusz p r o w a d z i przenosząc średniowieczną ontologię n a taki — u z n a n y przezeń za fundamentum inconcussum — byt. Res cogitans zostaje ontologicznie określona j a k o ens, a sens bycia ens utrwalił się w ontologii średniowiecznej przez rozumienie „ens" j a k o „ens creatum". Bóg j a k o ens infinitum stanowi ens increatum, j e d n a k ż e „ s t w o r z o n o ś ć " w najszerszym sensie „wytworze nia czegoś" jest istotnym m o m e n t e m s t r u k t u r y starożyt n e g o pojęcia bycia. Okazuje się, że pozornie nowy / p o czątek filozofowania zaszczepił fatalny przesąd, który sprawił, że później nie podjęto u t e m a t y z o w a n e j ontologicznej analityki „ u m y s ł u " m o t y w o w a n e j kwestią bycia, a z a r a z e m nastawionej krytycznie wobec tradycji staro żytnej ontologii. K a ż d y , kto z n a średniowiecze, wie, że Kartezjusz jest „ u z a l e ż n i o n y " od średniowiecznej scholastyki i że stosuje jej terminologię. T o „ o d k r y c i e " j e d n a k ż e d o p ó t y filozoficz nie nic nie daje, dopóki pozostaje w m r o k u , j a k dalece w istocie średniowieczna ontologia w p ł y n ę ł a n a późniejsze ontologiczne określenie, bądź niedookreślenie, res cogitans. Zakres tego w p ł y w u m o ż n a oszacować d o p i e r o p o u p r z e d n i m u k a z a n i u sensu i granic starożytnej ontologii z p u n k t u widzenia kwestii bycia. I n n y m i słowy, destrukcja dostrzega przed sobą z a d a n i e interpretacji p o d s t a w staro żytnej ontologii w świetle p r o b l e m a t y k i temporalności. Sta j e się p r z y tym widoczne, że w y k ł a d n i a bycia bytu jest u s t a r o ż y t n y c h z o r i e n t o w a n a n a „ ś w i a t " bądź „ p r z y r o d ę " w najszerszym sensie i że w gruncie rzeczy rozumienie
36
Wprowadzenie
[25/26]
bycia osiąga ona na podstawie „czasu". Zewnętrznym potwierdzeniem tego — ale oczywiście tylko tym —• jest określenie sensu bycia jako TOtpouo-ia bądź oóo-ia, co w ter minach ontologiczno-temporalnych oznacza „uobecnienie" („Anwesenheit"). Byt został ujęty w swym byciu jako „uobecnienie" tzn. zrozumiany w perspektywie pewnego modus czasu — a mianowicie „współczesności". Problematyka greckiej ontologii, podobnie jak każdej in nej, musi wychodzić od samego jestestwa. O n o zaś, tzn. bycie człowieka, jest w myśl zarówno potocznej, jak filozo ficznej „definicji" wyodrębnione jako Cwov Aóyov '£xw> tota żywa, której bycie jest z istoty określone przez zdol ność mówienia. O w o Xśyeiv (por. § 7, B) stanowi przewod nią ideę wydobywania struktur bycia bytu napotykanego przez podejmowanie go i omawianie (Ansprechen und Besprecfien). Dlatego rozwijana przez Platona starożytna ontolo gia staje się „dialektyką". Wraz z postępującym opracowy waniem samej ontologicznej idei przewodniej, tzn. wraz z rozwojem „hermeneutyki" owego Aóyo;, zwiększa się możliwość bardziej radykalnego ujęcia problemu bycia. „Dialektyką", która stanowiła prawdziwy filozoficzny kłopot, staje się zbędna. Arystoteles dlatego „nie miał już dla niej zrozumienia", że umieścił ją na bardziej ra dykalnej podstawie i dokonał jej zniesienia. Samo Aeyet.v bądź vo£tv — proste postrzeżenie czegoś obecnego w je go czystej obecności (Vorhandenheit), co już Parmenides/ przyjął za przewodni motyw wykładni bycia — ma temporalną strukturę czystej „teraźniejszości" („Gegenwdrtigen") czegoś. Byt, który się w niej sobie ukazuje i jest rozumiany jako właściwy byt, uzyskuje zatem swą wy kładnię poprzez odwołanie się do współ-czesności (Gegenwart), tzn. pojmuje się go jako uobecnienie (Anwesenheit) (ouaia).
Rozdział II
[26]
37
T a grecka w y k ł a d n i a bycia została j e d n a k sformułowana bez żadnej wyraźnej wiedzy o aktywnej t a m przewodniej idei, bez znajomości, a tym bardziej bez zrozumienia funda mentalnej ontologicznej funkcji czasu, bez wglądu w podsta wę możliwości tej funkcji. Przeciwnie: to sam czas zostaje u z n a n y za pewien byt pośród reszty bytu i usiłuje się ująć strukturę jego bycia n a podstawie horyzontu zorientowa nego n a ń w sposób niewyraźny i n a i w n y rozumienia bycia. W niniejszym sięgającym p o d s t a w y (grundsatzlicheri) op r a c o w a n i u kwestii bycia nie m o ż e m y p o d a ć wyczerpują cej t e m p o r a l n e j interpretacji f u n d a m e n t ó w starożytnej ontologii — p r z e d e wszystkim jej n a u k o w o najdonioślejsze go i najczystszego p o z i o m u u Arystotelesa. Z a m i a s t tego p r z e d s t a w i m y interpretację Arystotelesowskiej r o z p r a w y o czasie , którą m o ż n a u z n a ć za reprezentatywną dla podsta wy i g r a n i c starożytnej n a u k i o byciu. Arystotelesa r o z p r a w a o czasie jest pierwszą p r z e k a z a n ą n a m przez tradycję wyczerpującą interpretacją tego feno m e n u . W y z n a c z y ł a o n a w istotny sposób wszelkie później sze ujęcia czasu — łącznie z Bergsonowskim. Analiza Arystotelesowskiego pojęcia czasu u w i d a c z n i a z a r a z e m r e t r o spektywnie, że K a n t a ujęcie czasu porusza się w obrębie s t r u k t u r w y d o b y t y c h przez Arystotelesa, co oznacza, że przy wszelkich odmiennościach nowego sposobu stawiania kwestii p o d s t a w o w a orientacja ontologiczna K a n t a pozo staje grecka. 1
K w e s t i a bycia konkretyzuje się p r a w d z i w i e dopiero w trakcie destrukcji ontologicznej tradycji. Dzięki t e m u pozyskuje o n a pełny d o w ó d nieodzowności p y t a n i a o sens bycia i ukazuje w ten sposób sens mówienia o „ p o w t ó r z e n i u " tego p y t a n i a . 1
[Arystoteles,] Fizyka, A 10, 217 b 29 -14, 224 a 17.
Wprowadzenie
38
[26/27]
Żadne badanie w tej sferze, gdzie „rzecz sama jest głęboko ukryta" , nie powinno przeceniać swych wyników. Taki bowiem sposób stawiania kwestii odkrywa ciągle przed sobą możliwość otwarcia horyzontu jeszcze bardziej źródłowego i uniwersalnego, z którego można by czerpać odpowiedź na pytanie: co znaczy „być"? / Takie możli wości można dopiero wówczas rozważać poważnie i z po zytywnym wynikiem, gdy w ogóle na nowo ożyje pytanie o bycie i gdy wejdziemy na teren weryfikowalnych (kontrollierbarer) rozróżnień. 1
§ 7. Fenomenologiczna metoda badania Wydaje się, że wraz z prowizoryczną charakterystyką przedmiotu będącego tematem badania (bycie bytu bądź sens bycia w ogóle) została już zarysowana także metoda tego badania. Zadaniem ontologii jest wydobycie bycia bytu i eksplikacja samego bycia. Metoda ontologii pozosta nie jednak w najwyższym stopniu wątpliwa, dopóki bę dziemy szukać nauk, powiedzmy, u historycznie odziedzi czonych ontologii lub podobnych prób. Ponieważ w niniej szym badaniu termin „ontologia" ma dla nas sens formal nie szeroki, zatem automatycznie odpada droga objaśnia nia jej metody tokiem jej dziejów. Używając terminu „ontologia" nie przemawiamy także za jakąś określoną dyscypliną filozoficzną, która pozostawa łaby w jakimś związku z pozostałymi. Nie mamy tu wypeł niać zadań jakiejś z góry danej dyscypliny; wręcz przeciw nie: pewna dyscyplina może się ukształtować dopiero na gruncie rzeczowych konieczności określonych kwestii i na gruncie sposobu podejścia wymaganego przez „rzeczy same". 1
I. Kant, Krytyka czystego rozumu, B 121.
[27/28]
Rozdział II
39
W r a z z p r z e w o d n i m dla nas p y t a n i e m o sens bycia b a d a n i e nasze staje wobec f u n d a m e n t a l n e g o p y t a n i a filo zofii w ogóle. Sposób podejścia d o tego p y t a n i a jest fenome nologiczny. Niniejsza r o z p r a w a nie przyłącza się przez to do jakiegoś „ s t a n o w i s k a " lub „ k i e r u n k u " , fenomenologia bo wiem ani j e d n y m , ani d r u g i m nie jest i nigdy być nie bę dzie m o g ł a — dopóki s a m a siebie r o z u m i e . W y r a ż e n i e „fe n o m e n o l o g i a " oznacza najpierw pojęcie [dotyczące] metody. Nie charakteryzuje ono treściowego „ c o " p r z e d m i o t ó w filozoficznego b a d a n i a , lecz jego „ j a k " . I m rzetelniej opracowuje się jakieś pojęcie dotyczące m e t o d y i im pełniej w y z n a c z a o n o zasadniczy t r a k t jakiejś n a u c e , t y m bardziej pierwotnie jest ono zakorzenione w konfrontacji z rzeczami s a m y m i i t y m bardziej o d d a l a się od tak z w a n y c h c h w y t ó w technicznych, których wiele także wśród teore tycznych dyscyplin. T e r m i n „ f e n o m e n o l o g i a " w y r a ż a maksymę, którą moż n a sformułować j a k o : „z p o w r o t e m d o rzeczy s a m y c h ! " — w b r e w wszelkim / o d e r w a n y m konstrukcjom i p r z y p a d k o w y m znaleziskom, w b r e w p r z y j m o w a n i u pozornie tylko u z a s a d n i o n y c h pojęć, w b r e w kwestiom p o z o r n y m , prze c h o d z ą c y m często z pokolenia n a pokolenie j a k o „ p r o b l e m y " . Ale m a k s y m a ta — chciałoby się zaprotestować — jest przecież wysoce oczywista, a p o n a d t o w y r a ż a zasa d ę wszelkiego n a u k o w e g o p o z n a n i a . Nie w i d a ć p o w o d u , by taką oczywistość przyjmować explicite n a określenie j a kiejś dziedziny b a d a ń . W rzeczy samej chodzi tu o p e w n ą „oczywistość", którą chcemy sobie przybliżyć w tej mierze, w jakiej m a to znaczenie dla wyświetlenia podejścia niniej szej r o z p r a w y . W y e k s p o n u j e m y tu j e d y n i e wstępne pojęcie fenomenologii. W y r a ż e n i e to m a dwie części składowe: „ f e n o m e n " i „logos"; obie p o c h o d z ą od t e r m i n ó w greckich: 9aivó[xevov
40
Wprowadzenie
[28/29]
i Aóyoc. F o r m a l n i e rzecz biorąc, t e r m i n „ f e n o m e n o l o g i a " jest u t w o r z o n y p o d o b n i e j a k n a z w y „ t e o l o g i a " , „ b i o l o g i a " , „socjologia", które m o ż n a przełożyć n a : „ n a u k a o B o g u " , „ o ż y c i u " , „ o społeczności". F e n o m e n o l o g i a b y ł a b y z a t e m nauką o fenomenach. W s t ę p n e pojęcie fenomenologii u t w o r z y m y c h a r a k t e r y z u j ą c to, co mówią d w i e części składowe te go t e r m i n u : „ f e n o m e n " i „logos"', o r a z ustalając sens złożo nej z nich n a z w y . Dzieje samego słowa, które powstało za p e w n e w szkole Wolffa, nie mają tu znaczenia.
A. Pojęcie fenomenu
Grecki w y r a z (pouvó(i.Evov, d o którego odsyła t e r m i n „fe n o m e n " , p o c h o d z i od czasownika cpawerjOai, co oznacza: u k a z y w a ć się; ęonivó\is^oM z n a c z y z a t e m : to, co się ukazuje, ukazujące się, widoczne; s a m o cpaiveo-0ai. jest formą medium* od <patvw — wyjawiać coś, stawiać w świetle;
* Medium — występująca w grece strona zwrotna w odmianie czasowników, oznaczająca czynność zwróconą do samego pod miotu, np. cepou,ai (niosę sobie, dla siebie) wobec tpśpw (niosę ko muś).
[29]
Rozdział II
41
ukazywanie się nazwiemy pozornym. Także w grece wyraże nie cpaivóf>iEvov, fenomen, ma znaczenie: coś wyglądającego jak..., coś „pozornego", „pozór"; <pawó(jL£vov aya8óv oznacza jakieś dobro, które wygląda tak jak — ale „w rzeczywisto ści" nie jest tym, za co się podaje. Dla lepszego zrozumie nia pojęcia fenomenu decydujące jest to, by zobaczyć, jak powiązane są strukturalnie ze sobą treści dwóch znaczeń terminu 9<j«vó[xevov („fenomen" [jako] coś ukazującego się i „fenomen" [jako] pozór). Tylko wtedy, gdy coś w ogóle pretenduje swym sensem do tego, by się ukazywać, tzn. by być fenomenem, może pokazywać się jako coś, czym nie jest, może „tylko wyglądać tak jak...". W znaczeniu <paivóu.evov („pozór") zawiera się już jako fundujące je pierwotne zna czenie (fenomen: coś ujawnionego). Terminowi „fenomen" przypiszemy pozytywne i pierwotne znaczenie słowa cpaLvó(xsvov i odróżnimy fenomen od pozoru jako prywatywnej modyfikacji fenomenu. T o jednak, co każdy z tych d w u terminów wyraża od początku, nie ma nic wspólnego z tym, co zwane jest „zjawiskiem" lub wręcz „tylko prze jawem"*. Tak więc mówi się o „przejawach choroby". M a się tu na myśli pewne cielesne objawy, które się ukazują i w tym ukazywaniu się jako ukazujące się „wskazują" coś, co się samo nie ukazuje. Wystąpienie takich objawów, ich ukaza nie się idzie w parze z obecnością zakłóceń, które się same nie ukazują. A zatem przejaw jako przejaw „czegoś" właś nie nie oznacza, że coś się samo ukazuje, lecz oznacza * Przez „przejaw" oddajemy „Erscheinung", co zwykle tłu maczy się jako „zjawisko", termin ten jednak w rozpowszechnio nej wykładni oznacza raczej pewien fakt, zdarzenie, głównie z dziedziny przyrody, Heidegger podkreśla natomiast moment „scheinen", „przeświecania" fenomenu w jego „byciu".
42
Wprowadzenie
[29/30]
a n o n s o w a n i e się czegoś, co się nie ukazuje, przez coś, co się ukazuje. Przejawianie się to nie-ukazywanie-się. T e g o „ n i e " nie należy j e d n a k w ż a d n y m razie u t o ż s a m i a ć z p r y w a t y w n y m „ n i e " , które określa s t r u k t u r ę pozoru. T o , co nie uka zuje się w taki sposób j a k to, co się przejawia, nigdy też nie może być p o z o r e m * . Wszelkie wskazania, przedstawienia, s y m p t o m y i symbole mają wskazaną powyżej formalną s t r u k t u r ę p o d s t a w o w ą przejawiania się, choćby n a w e t róż niły się m i ę d z y sobą. C h o c i a ż „przejawianie się" nigdy nie jest u k a z y w a n i e m się w sensie fenomenu, to przecież przejawianie się jest m o żliwe tylko na gruncie ukazywania się czegoś. J e d n a k ż e to współumożliwiające przejawianie się u k a z y w a n i e się s a m o n i m nie jest. Przejawianie się to anonsowanie-się poprzez coś, co się ukazuje. G d y się teraz powie, że słowem „ p r z e j a w " wskazujemy n a coś, w czym coś się przejawia, s a m o nie b ę d ą c p r z e j a w e m , to nie w y z n a c z y m y w ten sposób pojęcia fenomenu, lecz j e założymy, przy czym / założenie to pozo stanie zakryte, gdyż w takim określeniu „ p r z e j a w u " wy rażenie „ p r z e j a w i a ć się" jest d w u z n a c z n e . T o , w czym coś się „ p r z e j a w i a " , oznacza: w czym coś się anonsuje, tzn. nie ukazuje się; kiedy natomiast m ó w i m y : „ s a m o nie będąc « p r z e j a w e m » " , to przejaw o z n a c z a ukazywanie się. T o u k a z y w a n i e się należy j e d n a k z istoty d o owego „ w c z y m " , w k t ó r y m coś się anonsuje. F e n o m e n y z a t e m nigdy nie są p r z e j a w a m i , choć każdy przejaw jest z d a n y n a fenomeny. Jeśli zdefiniować fenomen za p o m o c ą niejasnego jeszcze pojęcia „ p r z e j a w u " , to wszystko zostaje postawione n a * „Was sich in der Weise nicht zeigt, wie das Erscheinende, kann auch nie scheinen". „Scheinen" oznacza zarówno „przeświecać", „świecić", jak i „być pozorem", a także „wydawać się (jakieś)". „Pozór" należy więc pojmować tu nie tyle jako „złudę", ile jako ,,to, co się wydaje takie a takie", pozwala na siebie „pozierać".
[30]
Rozdział II
43
głowie, a „ k r y t y k a " fenomenologii staje się n a t y m gruncie, rzecz j a s n a , osobliwym przedsięwzięciem. S a m o wyrażenie „ p r z e j a w " może mieć znów d w a zna czenia: p o pierwsze przejawianie się w sensie a n o n s o w a n i a się j a k o nie-ukazywania-się, a p o drugie samo to, co a n o n suje — co ukazując się wskazuje n a coś, co się nie ukazuje. I wreszcie m o ż n a używać t e r m i n u „przejawianie się" n a oznaczenie rzeczywistego sensu fenomenu j a k o u k a z y w a n i a się. Jeśli te trzy różne treści określić m i a n e m „ p r z e j a w u " , to z a m ę t będzie n i e u c h r o n n y . Powiększa go jeszcze bardziej to, że „ p r z e j a w " może p r z y j m o w a ć też p e w n e inne znaczenie. Jeśli coś anonsują cego, co swym u k a z y w a n i e m się wskazuje n a coś nie ujaw nionego, ująć j a k o to, co występuje w s a m y m tym czymś n i e u j a w n i o n y m , e m a n u j e z niego w ten sposób, że to coś nieujawnionego zostaje u z n a n e za z istoty nigdy nie ujaw n i a n e — to „ p r z e j a w " będzie znaczył tyle co „ w y d o b y c i e n a j a w " lub „coś w y d o b y t e g o n a j a w " , co j e d n a k nie sta nowi właściwego bycia tego czegoś wydobywającego n a j a w : „ p r z e j a w " w sensie „tylko p r z e j a w u " . Coś wydoby tego n a j a w i anonsującego ukazuje się w p r a w d z i e s a m o w ten sposób, że b ę d ą c e m a n a c j ą czegoś, co o n o anonsuje, właśnie to coś w sobie s a m y m stale przesłania. Z drugiej strony j e d n a k to przesłaniające n i e u k a z y w a n i e nie jest z n ó w p o z o r e m . K a n t u ż y w a t e r m i n u „zjawisko" („Erscheinung") w tym złożonym znaczeniu. W e d l e niego „zjawis k a " to, p o pierwsze, „ p r z e d m i o t y empirycznej naoczności": to, co się w niej ukazuje. T o ukazujące się (fenomen w p r a w d z i w i e p i e r w o t n y m sensie) to równocześnie „ p r z e j a w " („Erscheinung") j a k o anonsująca e m a n a c j a czegoś, co się w zjawisku skrywa. J a k dla „ p r z e j a w u " w znaczeniu a n o n s o w a n i a się p o przez coś ukazującego się k o n s t y t u t y w n y jest pewien
44
Wprowadzenie
[30/31]
fenomen, który może j e d n a k p r y w a t y w n i e przemienić się w pozór, tak i zjawisko może się stać tylko p o z o r e m . Przy p e w n y m oświetleniu czyjeś policzki mogą się w y d a ć czer wone, a ukazujące się zaczerwienienie m o ż n a u z n a ć za a n o n s o w a n i e / obecności gorączki, co ze swej strony wska zuje z n ó w n a z a b u r z e n i a w organizmie. „Fenomen'" (ukazywanie-się-czegoś-w-sobie-samym) oz n a c z a pewien wyróżniony sposób n a p o t y k a n i a czegoś. „Przejaw" n a t o m i a s t oznacza pewien kontekst odniesień w s a m y m bycie: to mianowicie, co odsyła d o czegoś (anon suje coś), może pełnić swą e w e n t u a l n ą funkcję tylko wtedy, gdy ukazuje się w sobie s a m y m , jest „ f e n o m e n e m " . Przejaw i pozór są same, w o d m i e n n y sposób, u f u n d o w a n e w fenomenie. Zawikłaną rozmaitość „ f e n o m e n ó w " , które ujmuje się t e r m i n a m i „ f e n o m e n " , „ p o z ó r " , „ p r z e j a w " , „tylko p r z e j a w " , w t e d y j e d y n i e m o ż n a odwikłać, g d y od samego początku rozumie się pojęcie fenomenu: to-co-się-ukazuje-w-sobie-samym. Jeśli przy t y m rozumieniu pojęcia fenomenu pozostanie nie sprecyzowane, który byt uznaje się za fenomen, i jeśli w ogóle pozostanie sprawą otwartą, czy zawsze to, co się ukazuje, jest j a k i m ś b y t e m , czy też może c h a r a k t e r e m bycia bytu, to uzyska się j e d y n i e formalne pojęcie feno m e n u . Jeśli j e d n a k p o d tym, co się ukazuje, p o j m o w a ć byt, który w sensie, powiedzmy, K a n t a dostępny jest w naoczności empirycznej, to formalne pojęcie fenomenu znaj dzie z a s a d n e zastosowanie. „ F e n o m e n " w takim r o z u m i e niu p r z y b i e r a znaczenie potocznego pojęcia fenomenu. Po jęcie p o t o c z n e nie jest j e d n a k fenomenologicznym pojęciem fenomenu. W horyzoncie p r o b l e m a t y k i Kantowskiej to, co pojmujemy j a k o fenomen w sensie fenomenologicznym, m o ż n a (pamiętając o innych różnicach) zilustrować m ó wiąc, że to, co w przejawach ukazuje się zawsze j a k o
[31/32]
Rozdział II
45
(nietematycznie) towarzyszące fenomenowi potocznie ro zumianemu i uprzednie wobec niego, może zostać utematyzowane jako ukazywanie się, a o w y m tak-się-ukazującym-w-sobie-samym („formami naoczności") są fenomeny w sensie fenomenologii. Przestrzeń i czas muszą bowiem, rzecz jasna, mieć możność takiego ukazania się, stania się fenomenem, skoro Kant stwierdzając, że przestrzeń to aprioryczne „w czym" pewnego porządku, uznaje to za rzeczowo uzasadnione twierdzenie transcendentalne. Jeśli jednak fenomenologiczne pojęcie fenomenu ma być w ogóle zrozumiane — niezależnie od bliższego określenia tego, co się ukazuje — to nieodzowną tego przesłanką jest wgląd w sens formalnego pojęcia fenomenu i prawomocne go zastosowania go do znaczenia potocznego. Przed ustale niem wstępnego pojęcia fenomenologii trzeba określić znaczenie pojęcia AÓyoc, aby dzięki temu uwidoczniło się, w jakim sensie fenomenologia może w ogóle być „nauką o" fenomenach. /
B. Pojecie logosu
Pojęcie Xóyoc jest u Platona i Arystotelesa wieloznaczne, i to w taki sposób, że znaczenia rywalizują ze sobą i nie przewodzi im pozytywnie żadne podstawowe znaczenie. W istocie jednak jest to tylko pozór, który utrzymuje się dopóty, dopóki interpretacja nie umie trafnie ująć pier wotnej treści tego podstawowego znaczenia. Kiedy mówi my, że podstawowym znaczeniem Xóyoc jest mowa, to taki dosłowny przekład nabiera pełnego sensu dopiero po okreś leniu, czym jest sama mowa. Dalsze dzieje znaczenia słowa Aóyoc, zwłaszcza zaś różnorakie a dowolne interpretacje powstałe w późniejszej filozofii, stale przesłaniały właściwe, wystarczająco przecież jasne znaczenie mowy. Termin
46
Wprowadzenie
[32/33]
Aóyoc był „ p r z e k ł a d a n y " , tzn. w y k ł a d a n y zawsze j a k o r o z u m , sąd, pojęcie, definicja, racja, stosunek. J a k ż e b y j e d n a k „ m o w a " m o g ł a się tak modyfikować, by AÓyoc miał wszystkie w y m i e n i o n e tu znaczenia, i to p r z y n a u k o w y m sposobie u ż y w a n i a języka? N a w e t gdy Aóyoc p o j m o w a ć w sensie wypowiedzi, wypowiedzi j e d n a k ż e j a k o „ s ą d u " , to i wówczas f u n d a m e n t a l n e znaczenie m o ż e za sprawą tego n a p o z ó r p r a w i d ł o w e g o p r z e k ł a d u zostać zaprzepaszczone, zwłaszcza gdy p o j m o w a ć „ s ą d " w sensie którejś ze współczesnych „teorii s ą d u " . Aóyoc nie oznacza (a w ka ż d y m razie nie o z n a c z a pierwotnie) sądu, jeśli p o d t y m o s t a t n i m rozumieć „ ł ą c z e n i e " l u b „ z a j m o w a n i e stanowi s k a " (uznanie-odrzucenie). Aóyoc j a k o m o w a oznacza raczej tyle, co SyjAouv — ujaw niać coś, o czym w mowie „ m o w a " . T ę funkcję m o w y Arystoteles sformułował dobitniej j a k o ocTOcpaweciOa!. . Aóyoc p o z w a l a coś widzieć (tpaiveo-6at) — mianowicie to, o czym jest m o w a — m ó w i ą c y m (medium) l u b r o z m a w i a j ą c y m . M o w a „ p o z w a l a widzieć", ootó-... od strony tego, o czym jest m o w a . W mowie (oforó<pavffic), jeśli jest o n a rzetelna, to, co zostało p o w i e d z i a n e , m a się czerpać z tego, o czym się mówi, tak iż przekaz m ó w i o n y poprzez to, co w n i m w y p o w i e d z i a n e , ujawnia i u d o s t ę p n i a i n n e m u to, o czym mówi. T a k a jest s t r u k t u r a Aóyoc j a k o a7ró<pavo-ic. Nie każdej „ m o w i e " przysługuje ten modus u j a w n i a n i a w sensie umożli w i a n i a ukazującego widzenia. N p . prośba (e<3jr7)) także ujawnia, ale w inny sposób. 1
W konkretnej realizacji mówienie (umożliwianie widze nia) m a c h a r a k t e r języka, w y p o w i a d a n i a słów. Aóyoc / to
[33]
Rozdział II
47
I tylko dlatego, że funkcja Xóyoc jako <x7ró<pavo-i,c polega na umożliwianiu ukazującego widzenia czegoś, może ów Xóyoc mieć strukturalną formę O-UV0SO-ŁC. „Synthesis" nie oznacza tu łączenia i wiązania przedstawień, manipulacji treściami psychicznymi, tak iż miałby powstać „problem" owych połączeń, jak mianowicie pogodzić je jako wewnęt rzne z tym, co fizyczne, zewnętrzne. Tutaj cruv ma znacze nie czysto apofantyczne i oznacza: umożliwiać widzenie czegoś w połączeniu (B eis a mm en) z czymś, widzenie czegoś jako czegoś. I znów: dlatego Xóyoc może być prawdziwy lub fałszywy, że umożliwia widzenie. Decydujący jest tu dystans do sztu cznie utworzonego pojęcia prawdy w sensie „zgodności". Idea ta w żadnym razie nie jest pierwotna w pojęciu aX7)6eia. „Bycie prawdziwym" dla Xóyoc w sensie aX7)6eusiv oznacza: byt, o którym się mówi, wydobyć poprzez Xśysiv pojęte jako a7ro9atveo-0ai z jego skrytości i umożliwić widze nie go jako nieskrytego (otXr)0e<;), odkryć. Podobnie też „bycie fałszywym", <\IZ\>$ZGQOLI, oznacza tyle, co łudzenie w sensie zakrywania: stawiać coś przed czymś (w sposób umożliwiania widzenia) i tą drogą podawać to jako coś, czym ono nie jest. Ponieważ jednak „prawda" ma ten sens, zaś Xóyoc stanowi określony modus umożliwiania widzenia, zatem Xóyoc właśnie nie powinien być uznawany za pierwotne „miejsce" prawdy. Jeśli prawdę określać (jak to się dziś mimochodem przyjęło) jako coś, co „właściwie" przysługu je sądowi, i powoływać się przy tym na Arystotelesa, to za równo takie powoływanie się jest bezzasadne, jak i przede wszystkim błędnie rozumiane jest greckie pojęcie prawdy. „Prawdziwe" w greckim rozumieniu, i to bardziej pier wotnie niż wspomniany tu Xóyoc, jest aicrOyjCTtę, proste, zmy słowe postrzeganie czegoś. Postrzeganie jest zawsze
48
Wprowadzenie
[33/34]
prawdziwe, jako że celem tej aWhjerię jest zawsze jej iSia, byt pierwotnie (genuiri) dostępny tylko przez nią właśnie i dla niej, np. widzenie barw. Znaczy to, że patrzenie odkrywa zawsze barwy, słyszenie — dźwięki. W naj czystszym i najbardziej pierwotnym sensie „prawdziwe", tzn. takie, które tylko odkrywa i nigdy nie może zakrywać, jest czyste voew, proste, oparte na przyglądaniu się postrze ganie najprostszych określeń bycia bytu jako takiego. T o V O E I V nie może nigdy zakrywać, nigdy być fałszywe, może co najwyżej pozostawać niepostrzeganiem, dyvoeTv, nie wystar czać do prostego, trafnego podejścia. / To, co nie ma już formy czystego umożliwiania wi dzenia, lecz przy wykazywaniu odwołuje się zawsze do czegoś innego i w ten sposób pozwala widzieć coś jako coś — wraz z tą strukturą syntezy przejmuje możliwość zakry wania. „Prawda sądu" jednakże jest tylko przeciwieńst wem owego zakrywania — tzn. fenomenem prawdy wie lorako ufundowanym. Realizm i idealizm w takim samym stopniu z gruntu rozmijają się z sensem greckiego pojęcia prawdy, na którego dopiero podstawie można w ogóle zro zumieć samą możliwość „nauki o ideach" jako filozoficzne go poznania. Dlatego właśnie, że funkcja Aóyoc polega na prostym umożliwianiu widzenia czegoś, umożliwianiu postrzegania bytu, Aóyoc może oznaczać rozum. Skoro zaś terminu „Xóyoc" używa się nie tylko w znaczeniu Xśyew, ale i w znaczeniu Xeyó(xsvov — to, co wykazane jako takie — i skoro nie jest to nic innego jak tj7toxei[i.svov, które jako obecne leży już u podstawy wszelkiego przystępu przez zagadywanie i omawianie [Ansprechen und Besprechen), to Xóyoc qua Xeyó(xevov oznacza rację, ratio. I wreszcie ponie waż Xóyoc qua Xeyó(j.£vov może także oznaczać: coś podjęte go jako coś, co stało się widoczne w swej relacji do czegoś,
[34/35]
Rozdział II
49
w swej „relacyjności", dlatego Xóyoc n a b i e r a znaczenia relacji i stosunku. T a k a i n t e r p r e t a c j a „ m o w y a p o f a n t y c z n e j " w i n n a wy starczyć d l a u w y d a t n i e n i a pierwotnej funkcji Xóyoc.
C. Wstępne pojecie fenomenologii
G d y k o n k r e t n i e u p r z y t o m n i m y sobie wynik interpretacji „ f e n o m e n u " i „logosu", r z u c a się w oczy w e w n ę t r z n y związek między o b y d w o m a pojęciami. W y r a ż e n i e „feno m e n o l o g i a " m o ż n a sformułować p o grecku j a k o XeysŁv r a cpaivó[xeva; Xśye(.v o z n a c z a j e d n a k ż e obrocpaweo-Oai.. F e n o m e nologia to z a t e m : ol7TO9<juveo-6ac TOĆ <patvó^.eva: sprawić, by to, co się ukazuje, widzieć s a m o z siebie tak, j a k się s a m o z siebie (von ihm selbst her) ukazuje. T a k i jest formalny sens b a d a n i a , które n a d a j e sobie n a z w ę „fenomenologii". W ten j e d n a k ż e sposób dochodzi d o głosu nie co innego niż w y p o w i e d z i a n a wyżej m a k s y m a : „ Z p o w r o t e m d o rzeczy s a m y c h ! " . T e r m i n „ f e n o m e n o l o g i a " różni się z a t e m co d o swego sensu od określeń t y p u „ t e o l o g i a " itp. T e b o w i e m n a z y w a j ą z a w a r t o ś ć p r z e d m i o t u odnośnej n a u k i . „ F e n o m e n o l o g i a " ani nie n a z y w a p r z e d m i o t u swych b a d a ń , ani nie c h a r a k t e r y z u j e j e g o zawartości. S a m o słowo p o w i a d a m i a tylko o ,jak" d o t y c z ą c y m wskazania i / sposobu r o z w a ż a n i a tego, co m a być w tej n a u c e r o z p a t r y w a n e . N a u k a „ o " fe n o m e n a c h to takie ujęcie jej p r z e d m i o t ó w , że wszystko, co m a być o nich r o z w a ż a n e , musi być d o k o n a n e w toku bezpośredniego w s k a z y w a n i a i bezpośredniego w y k a z y w a nia. T a k i s a m sens m a tautologiczne w gruncie rzeczy określenie „fenomenologia o p i s o w a " . O p i s nie o z n a c z a tu p o s t ę p o w a n i a w z o r o w a n e g o na, p o w i e d z m y , botanicznej morfologii; t e r m i n ten m a n a t o m i a s t sens zakazu: u n i k a ć
50
Wprowadzenie
[35]
wszelkiego nie dającego się w y k a z a ć określania. C h a r a k t e r samego opisu, specyficzny sens AÓyoc, m o ż n a ustalić d o piero n a podstawie „treści" tego, co m a być „ o p i s a n e " , tj. tego, co n a u k o w e określanie m a uzyskać n a d r o d z e spotka nia z f e n o m e n a m i . F o r m a l n i e rzecz biorąc, znaczenie for m a l n e g o i p o t o c z n e g o pojęcia fenomenu p o z w a l a n a z w a ć fenomenologią k a ż d e wskazanie bytu, tak j a k się on w sobie s a m y m pokazuje. Przez wzgląd n a co trzeba teraz formalne pojęcie fe n o m e n u odformalizować, by uzyskać fenomenologiczne, i czym to ostatnie różni się od potocznego? C z y m jest to, czego „ w i d z e n i e " fenomenologia m a „ u m o ż l i w i a ć " ? C z y m jest to, co musi być n a z w a n e „ f e n o m e n e m " w wyróżnio n y m sensie? C o , zgodnie ze swą istotą, stanowi konieczny t e m a t wyraźnego wskazania? Oczywiście to, co się zrazu i zwykle właśnie nie pokazuje, co — przeciwnie niż to, co się zrazu i zwykle pokazuje — jest skryte, lecz równocześnie z istoty przysługuje t e m u , co się zrazu i zwykle pokazuje, i to tak, że u s t a n a w i a j e g o sens i p o d s t a w ę . T y m , co pozostaje w p e w n y m szczególnym sensie skryte, n a p o w r ó t p o p a d a w zakrycie albo pokazuje się tylko w „zamaskowanej" postaci („verstellt"), nie jest ten czy ów byt, lecz (jak to pokazały wcześniejsze rozważania) by cie b y t u . M o ż e ono być tak dalece zakryte, że zostaje z a p o m n i a n e i nie p a d a p y t a n i e o nie i o j e g o sens. Fe n o m e n o l o g i a objęła więc tematycznie swoim „ c h w y t e m " j a k o p r z e d m i o t to, co w w y r ó ż n i o n y m sensie n a podstawie swej najgłębszej treści n a r z u c a się j a k o fenomen. F e n o m e n o l o g i a stanowi pewien sposób podejścia d o te go, co m a stać się t e m a t e m ontologii, oraz określanie tego n a sposób w y k a z y w a n i a . Ontologia jest możliwa tylko jako fe nomenologia. D l a fenomenologicznego pojęcia fenomenu t y m , co się ukazuje, jest bycie bytu, j e g o sens, j e g o modyfi-
[35/36]
Rozdział II
51
kacje i p o c h o d n e . U k a z y w a n i e się nie jest dowolne ani tym bardziej nie jest przejawianiem się. W ż a d n y m razie bycie / b y t u nie może być czymś, „ z a c z y m " stałoby jeszcze coś, „co się nie p r z e j a w i a " . „ Z a " f e n o m e n a m i w sensie fenomenologii z istoty nie stoi nic innego, j e d n a k ż e to, co m a być fenomenem, może być skryte. I właśnie dlatego, że fenomeny zrazu i zwykle nie są d a n e , p o t r z e b n a jest fenomenologia. „ Z a k r y t o ś ć " to pojęcie przeciwstawne do „ f e n o m e n " . F e n o m e n y mogą być zakryte n a r o z m a i t e sposoby. Po pierwsze, fenomen może być zakryty w t y m sensie, że w ogóle nie został on jeszcze odkryty. Nie m a m y o nim ani wiedzy, ani niewiedzy. F e n o m e n może być, p o drugie, przesłonięty. Polega t o n a tym, że kiedyś został odkryty, znów j e d n a k p o p a d ł w zakrycie. O n o zaś może stać się to talne l u b też, j a k to się z reguły dzieje, coś wcześniej o d k r y t e g o będzie jeszcze widoczne, choć tylko j a k o pozór. Ile j e d n a k p o z o r u , tyle i „ b y c i a " . T o zakrycie j a k o „za m a s k o w a n i e " jest najczęstsze i najbardziej niebezpieczne, j a k o że tu możliwości złudzeń i błędów są szczególnie uporczywe. D o s t ę p n e , ale o zasłoniętej podstawie, struktury bycia i ich pojęcia mogą z a p e w n e rościć sobie w obrębie „ s y s t e m u " pretensje d o prawomocności. N a podstawie konstrukcyjnego zamknięcia w systemie prezentują się one j a k o coś, co nie w y m a g a dalszego u p r a w o m o c n i e n i a , jest „ j a s n e " i może p r z e t o służyć za p u n k t wyjścia postępującej n a p r z ó d dedukcji. S a m o zakrycie, czy to w sensie skrytości, przesłonięcia, czy z a m a s k o w a n i a , m a znów dwojaką możliwość. Istnieją zakrycia p r z y p a d k o w e i konieczne, tzn. takie, które mają podstawę w sposobie istnienia tego, co odkryte. K a ż d e źród łowo utworzone fenomenologiczne pojęcie i twierdzenie m o że j a k o z a k o m u n i k o w a n a wypowiedź ulec wykorzenieniu.
52
Wprowadzenie
[36/37]
Jest o n o wówczas przekazywane dalej z pozornym zrozu mieniem, traci swe oparcie i przybiera postać oderwanej te zy. Możliwość skostnienia i nieuchwytywalności czegoś pier wotnie „ u c h w y t n e g o " tkwi w konkretnej pracy samej fe nomenologii. T r u d n o ś ć tego b a d a n i a polega właśnie n a tym, by w p o z y t y w n y m sensie uczynić j e krytycznym wobec siebie samego. Sposób spotykania bycia i struktur bycia w modus fenome nu musi zostać dopiero wydobyły z przedmiotów fenomenolo gii. Dlatego z a r ó w n o punkt wyjścia analizy, podejście d o fe n o m e n u , j a k i przejście przez dominujące zakrycia wymagają swoistej metodologicznej gwarancji. / I d e a „źródłowego" (origindr) i „intuicyjnego" ujęcia i eksplikacji fenomenów sta nowi przeciwieństwo naiwności przypadkowego, „bezpo średniego" i bezrefleksyjnego „ p a t r z e n i a " . N a gruncie wyodrębnionego tu wstępnego pojęcia feno menologii m o ż n a teraz ustalić także znaczenie terminów ,fenomenalny" i , fenomenologiczny". „ F e n o m e n a l n y m " na zwiemy to, co w sposobie spotykania fenomenu jest d a n e i eksplikowane — stąd m o w a o „ s t r u k t u r a c h fenomenal n y c h " . „ F e n o m e n o l o g i c z n y m " zwie się to wszystko, co przy sługuje wskazywaniu i eksplikacji i co stanowi w y m a g a n y w tym b a d a n i u system pojęciowy. Ponieważ fenomen w rozumieniu fenomenologicznym jest zawsze tylko tym, co stanowi bycie, ono zaś zawsze jest by ciem bytu, dlatego chcąc odsłonić bycie trzeba najpierw na leżycie wyeksponować sam byt. O n zaś ze swej strony musi się pokazać n a gruncie odpowiedniego d l a ń sposobu podejś cia. W ten sposób potoczne pojęcie fenomenu staje się adek w a t n e fenomenologicznie. Wstępne zadanie „fenomenolo gicznego" z a g w a r a n t o w a n i a wzorcowego bytu j a k o p u n k t wyjścia właściwej analityki jest już wstępnie nakreślone przez jej cel.
[37/38]
Rozdział II
53
C o d o treści fenomenologia jest nauką o byciu bytu — ontologia. P r z e p r o w a d z o n e powyżej objaśnienie z a d a ń ontologii wykazało konieczność ontologii fundamentalnej, której t e m a t e m jest ontologiczno-ontycznie wyróżniony byt, jestestwo, o n a zaś staje wobec kardynalnego problemu — p y t a n i a o sens bycia w ogóle. J u ż s a m o nasze b a d a n i e pokaże, iż metodologicznym sensem opisu fenomenologicz nego jest interpretacja. Xóyoc fenomenologii jestestwa m a c h a r a k t e r epp)veueiv, dzięki k t ó r e m u przysługujące s a m e m u jestestwu rozumienie bycia poznaje właściwy sens bycia i podstawowe struktury jego własnego bycia. Fenomenologia jestestwa jest hermeneutyką w pierwotnym tego słowa zna czeniu, wedle którego jest to interpretowanie. Ponieważ jed nak przez odsłonięcie sensu bycia i podstawowych struktur jestestwa w ogóle zostaje wyznaczony horyzont wszelkich dalszych b a d a ń ontologicznych n a d bytem i n n y m niż jes testwo, o w a h e r m e n e u t y k a staje się zarazem „ h e r m e n e u t y ką" w sensie o p r a c o w y w a n i a w a r u n k ó w możliwości wszel kiego b a d a n i a ontologicznego. I wreszcie, ponieważ jestes two j a k o byt w możliwości egzystencji m a ontologiczne pier wszeństwo przed wszelkim bytem, z a t e m h e r m e n e u t y k a / j a k o wykładnia bycia jestestwa uzyskuje specyficzny, trzeci, w porządku filozoficznym naczelny sens analityki egzystencjalności egzystencji. W takiej hermeneutyce, jeśli opraco wuje o n a ontologicznie dziejowy charakter jestestwa j a k o ontyczny w a r u n e k możliwości historii, zakorzenione jest z a t e m to, co „ h e r m e n e u t y k ą " m o ż n a n a z w a ć tylko w sensie p o c h o d n y m : metodologia historycznych n a u k o d u c h u . Bycie j a k o podstawowy t e m a t filozofii nie jest żadnego rodzaju bytem, a j e d n a k dotyczy każdego bytu. J e g o „ u n i wersalności" trzeba szukać wyżej. Bycie i s t r u k t u r a bycia sy tuują się p o n a d k a ż d y m bytem i k a ż d y m możliwym byto w y m określeniem jakiegoś bytu. Bycie to wprost transcendens.
54
Wprowadzenie
[38/39]
T r a n s c e n d e n c j a bycia jestestwa m a c h a r a k t e r wyróżniony, j a k o że tkwi w niej możliwość i konieczność najbardziej ra dykalnej indywiduacji. K a ż d e otwarcie bycia j a k o transcendensu jest p o z n a n i e m transcendentalnym. Prawda fenome nologiczna (otwartość bycia) to veritas transcendentalis. O n t o l o g i a i fenomenologia nie są d w i e m a r ó ż n y m i dys c y p l i n a m i obok innych należących d o filozofii. O b a te ter m i n y charakteryzują samą filozofię co d o p r z e d m i o t u i p r o c e d u r y b a d a w c z e j . Filozofia jest uniwersalną ontologia fenomenologiczną wychodzącą od h e r m e n e u t y k i jestestwa, k t ó r a j a k o a n a l i t y k a egzystencji koniec przewodniej nici wszelkiego filozoficznego z a p y t y w a n i a z a m o c o w a ł a w miej scu, z którego ono wychodzi i d o którego powraca. Poniższe b a d a n i a stały się możliwe d o p i e r o n a podsta w a c h , j a k i e położył E. Husserl, którego Logische Untersuchungen powołały fenomenologię d o życia. Objaśnienia wstępnego pojęcia fenomenologii wskazują, że to, co w niej istotne, nie polega n a dążeniu d o urzeczywistnienia się w p o staci jakiegoś „ k i e r u n k u " filozoficznego. Wyżej od rze czywistości stoi możliwość. Z r o z u m i e n i e fenomenologii p o lega wyłącznie n a ujęciu jej j a k o możliwości . 1
Zdając sobie s p r a w ę z niezgrabności i b r a k u „elegancji" w y r a ż e ń użytych w r a m a c h poniższej analizy, d o r z u ć m y taką / u w a g ę : czym i n n y m jest snuć opowieści o bycie, a czym i n n y m ujmować go w j e g o byciu. D l a tego ostatnie go z a d a n i a nie dostaje zwykle nie tylko słów, ale p r z e d e 1
Jeśli poniższe badanie przyczyniło się do posunięcia naprzód kwestii otwarcia „rzeczy samych", to autor zawdzięcza to przede wszystkim Edmundowi Husserlowi, który podczas studiów od bywanych przez autora we Freiburgu zaznajomił go z najróżniej szymi obszarami badań fenomenologicznych, udostępniając mu swe niepublikowane badania i osobiście w niezrównany sposób nim kierując.
[39]
Rozdział II
55
wszystkim „ g r a m a t y k i " . Jeśli wolno się o d w o ł a ć d o wcześ niejszych i n i e p o r ó w n a n y c h co d o p o z i o m u analitycznych b a d a ń n a d byciem, to p o r ó w n a j m y ontologiczne frag m e n t y Platońskiego Parmenidesa l u b czwarty rozdział siód mej księgi Metafizyki Arystotelesa z j a k i m ś snującym opo wieść rozdziałem z T u k i d y d e s a , a z o b a c z y m y wówczas nie zwykłość sformułowań, jakie narzucali G r e k o m ich filozo fowie. Gdzie zaś siły z istoty słabsze, a p o n a d t o obszar by cia d o odsłonięcia, ontologicznie rzecz biorąc, daleko trud niejszy niż ten, j a k i był d a n y G r e k o m , t a m też będą rosły kłopoty z konceptualizacją i nasilać się będzie surowość wyrażeń.
§ 8. £arys
rozprawy
P y t a n i e o sens bycia jest najbardziej uniwersalne i naj bardziej puste, j e d n a k ż e tkwi w nim z a r a z e m możliwość jego najbardziej precyzyjnej indywidualizacji ze względu n a k o n k r e t n e jestestwo. A b y uzyskać p o d s t a w o w e pojęcie „ b y c i a " , a także wstępny zarys w y m a g a n e g o przez to pojęcie ontologicznego u k ł a d u pojęciowego i jego ko niecznych o d m i a n , potrzebujemy jakiejś konkretnej nici przewodniej. Uniwersalności pojęcia bycia nie przeczy „specjalność" b a d a ń — tzn. docierania d o ń drogą pewnej specjalnej interpretacji p e w n e g o określonego bytu, jestest wa, w k t ó r y m m a m y uzyskać h o r y z o n t r o z u m i e n i a i moż liwej w y k ł a d n i bycia. S a m ten byt j e d n a k ż e jest w sobie „dziejowy", tak iż najgłębsze ontologiczne prześwietlenie go staje się w nieunikniony sposób interpretacją „histo ryczną". O p r a c o w a n i e kwestii bycia rozdziela się więc n a d w a z a d a n i a , k t ó r y m o d p o w i a d a podział r o z p r a w y n a dwie części:
56
Wprowadzenie
[39/40]
Część pierwsza: I n t e r p r e t a c j a jestestwa ze względu n a czasowość i eksplikacja czasu j a k o t r a n s c e n d e n t a l n e g o h o r y z o n t u p y t a n i a o bycie. Część d r u g a : P o d s t a w y fenomenologicznej destrukcji dziejów ontologii, k t ó r y c h m o t y w p r z e w o d n i stanowi p r o b l e m a t y k a temporalności*. Część pierwsza r o z p a d a się n a trzy działy: 1. P r z y g o t o w a w c z a analiza f u n d a m e n t a l n a jestestwa. 2. J e s t e s t w o i czasowość. 3. Czas i bycie. / Część d r u g a również dzieli się potrójnie: 1. K a n t o w s k a teoria s c h e m a t y z m u i czasu j a k o wstępny e t a p p r o b l e m a t y k i temporalności. 2. O n t o l o g i c z n y f u n d a m e n t Kartezjańskiego „cogito sum" i nawiązanie d o średniowiecznej ontologii przez p r o b l e m a t y k ę „res cogitans". 3. R o z p r a w a Arystotelesa o czasie j a k o r e p r e z e n t a t y w n a dla fenomenalnej p o d s t a w y i g r a n i c starożyt nej ontologii. /
* Część druga i trzeci dział części pierwszej nie ukazały się.
Część
pierwsza
I N T E R P R E T A C J A J E S T E S T W A ZE W Z G L Ę D U N A CZASOWOŚĆ I EKSPLIKACJA CZASU JAKO TRANSCENDENTALNEGO HORYZONTU P Y T A N I A O BYCIE
Dział pierwszy PRZYGOTOWAWCZA ANALIZA FUNDAMENTALNA JESTESTWA T y m , czego pytanie o sens bycia dotyczy w pierwszej kolejności, jest byt o charakterze jestestwa. Przygotowaw cza analityka egzystencjalna jestestwa sama wymaga — stosownie do swej specyfiki — wstępnej ekspozycji oraz oddzielenia jej od badań z pozoru do niej równoległych (rozdział pierwszy). Trzymając się ustalonego punktu wyj ścia badania odsłonimy fundamentalną strukturę w jestest wie: bycie-w-świecie (rozdział drugi). T o „apriori" wykład ni jestestwa nie jest jakimś zestawem określeń, lecz w spo sób pierwotny i ciągły całościową strukturą. Pozwala ona jednak oglądać z różnych stron konstytuujące ją momen ty. Mając ciągle przed oczyma pierwotną całość tej stru ktury, wyodrębnimy fenomenalnie owe momenty. I tak, przedmiotem analizy będą: świat w jego światowości (roz dział trzeci), bycie-w-świecie jako współbycie i bycie Sobą (rozdział czwarty), bycie-w jako takie (rozdział piąty). N a podłożu analizy tej fundamentalnej struktury można bę dzie prowizorycznie wskazać bycie jestestwa. J e g o egzys tencjalnym sensem jest troska (rozdział szósty).
Rozdział
pierwszy
EKSPOZYCJA ZADANIA PRZYGOTOWAWCZEJ ANALIZY JESTESTWA
§ 9. Temat analityki jestestwa B y t e m , którego analiza stanowi tu nasze z a d a n i e , jesteś m y zawsze m y sami. Bycie tego b y t u jest zawsze moje. W swym byciu byt ten sam się odnosi d o swego bycia. J a ko byt o tym byciu jest on z d a n y n a / s w e własne bycie. T y m , o co t e m u bytowi zawsze chodzi, jest bycie. Z tej cha rakterystyki jestestwa wynikają d w a wnioski: 1. „ I s t o t a " tego b y t u tkwi w jego „ b y c i u - k u " (^u-seiń). T o , czym jest (Was-sein) (essentia), jeśli w ogóle m o ż n a o t y m m ó w i ć , musi zostać pojęte n a podstawie jego bycia (existentia). Przy t y m właśnie ontologicznym z a d a n i e m jest p o k a z a n i e , że w y b r a n y n a oznaczenie bycia tego b y t u t e r m i n „egzystencja" nie m a i nie może mieć ontologicznego z n a c z e n i a tradycyjnego t e r m i n u ,,existentia"; ten ostatni bowiem znaczy wedle tradycji ontologicznej tyle, co bycie o b e c n y m (Vorhandensein), sposób bycia, który bytowi o c h a r a k t e r z e jestestwa z istoty nie p r z y p a d a w udziale. Z a m ę t u unikniemy w ten sposób, że t e r m i n „existentia" b ę d z i e m y zawsze o d d a w a ć interpretującym wy r a ż e n i e m „obecność" („Vorhandenheit"), a „egzystencję" j a k o określenie dotyczące bycia przypiszemy wyłącznie jes testwu.
[42/43]
Rozdział I
59
„Istota" jestestwa tkwi w jego egzystencji. Dające się w tym bycie w y d o b y ć c h a r a k t e r y nie stanowią zatem obecnych „własności" jakiegoś tak a tak „ w y g l ą d a j ą c e g o " obecnego bytu, lecz tylko i wyłącznie możliwe d l a ń sposoby bycia. Wszelkie bycie-tak-a-tak (Soseiń) tego b y t u jest w pierw szym rzędzie b y t e m . Dlatego t e r m i n „jestestwo", k t ó r y m ów byt o z n a c z a m y , nie w y r a ż a „ c o " tego b y t u (jak w p r z y p a d k u stołu, d o m u , d r z e w a ) , lecz bycie. 2. Bycie, o które o w e m u bytowi w jego byciu chodzi, jest zawsze moje. D l a t e g o nie m o ż n a ujmować ontologicznie jestestwa j a k o p e w n e g o p r z y p a d k u i e g z e m p l a r z a jakiegoś rodzaju b y t u j a k o obecnego. T a k i e m u bytowi j e g o bycie jest „ o b o j ę t n e " , a ściśle biorąc, „jest" tak, że j e g o bycie nie może m u być ani obojętne, ani nieobojętne. Z a g a d y w a n i e (Ansprechen) jestestwa musi stosownie d o c h a r a k t e r u mojości (Jemeinigkeit) tego b y t u stale używać z a i m k a osobowego: „ja j e s t e m " , „ t y jesteś". Jestestwo m a być moje w taki czy i n n y sposób. W jaki zaś sposób jest w d a n y m m o m e n c i e moje, zawsze j u ż jakoś z góry rozstrzyga. Byt, k t ó r e m u w jego byciu o nie samo chodzi, odnosi się d o swego bycia j a k o d o swej najbardziej własnej (eigensten) możliwości. Jestestwo jest zawsze swą możliwością i „ m a " ją nie tylko n a kształt własności j a k o coś obecnego. Ponieważ zaś z samej swej istoty jestestwo jest zawsze swą możliwością, może ono w swym byciu „wy b i e r a ć " s a m o siebie, zyskiwać siebie i tracić, bądź nigdy siebie nie zyskiwać i zyskiwać tylko „ p o z o r n i e " . U t r a c i ć się lub jeszcze się nie odzyskać może o n o tylko o tyle, że zgod nie ze swą istotą jest ono czymś możliwym właściwym (eigentliches), tj. własnym (sich zueigeń). O b a te modi bycia:/ właściwość i niewłaściwość — określenia te o b i e r a m y tu j a k o t e r m i n y w ich dosłownym sensie — o p a r t e są n a tym, że jestestwo w ogóle określone jest prez mojość. Niewłaściwość
60
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[43]
jestestwa nie oznacza j e d n a k wcale j a k b y „ m n i e j " bycia lub „ n i ż s z e g o " stopnia bycia. M o ż e o n a raczej określać jestestwo wedle jego najpełniejszego u k o n k r e t n i e n i a w sfe rze j e g o zajęć, emocji, zainteresowań, korzystania z przy jemności. O b a z a r y s o w a n e c h a r a k t e r y jestestwa: najpierw p r y m a t ,,existentia" w o b e c essentia, a następnie mojość, wskazują j u ż , że a n a l i t y k a tego bytu stawia nas przed swoistym (eigenartigen) o b s z a r e m fenomenów. Byt ów nie m a i nigdy nie miał c h a r a k t e r u bycia czegoś tylko obecnego w e w n ą t r z świata. D l a t e g o tematyzując jestestwo nie m o ż n a utrzy m y w a ć , że zastajemy j e j a k o coś obecnego. R z e t e l n a w s t ę p n a ekspozycja {Vorgabe) takiego b y t u jest tak dalece nieoczywista, że samo jej określenie stanowi istotną część ontologicznej analityki tego bytu. O d d o k o n a n i a w sposób nie b u d z ą c y wątpliwości rzetelnej ekspozycji zależy to, czy w ogóle m o ż n a będzie bycie tego b y t u uczynić zrozu m i a ł y m . N a w e t najbardziej p o b i e ż n a analiza w y m a g a za wsze z a p e w n i e n i a rzetelnego p u n k t u wyjścia. J e s t e s t w o określa siebie j a k o byt zawsze n a podstawie możliwości, którą ono jest i którą w swym byciu jakoś ro z u m i e . T a k i jest formalny sens u k o n s t y t u o w a n i a egzysten cji jestestwa. Z a w i e r a się w t y m wskazówka dla ontologicznej interpretacji tego bytu, by p r o b l e m a t y k ę j e g o bycia wy p r o w a d z a ć z egzystencjalności jego egzystencji. T o j e d n a k nie może o z n a c z a ć k o n s t r u o w a n i a jestestwa n a podstawie jakiejś konkretnej możliwej idei egzystencji. N a początku analizy nie p o w i n n o się właśnie i n t e r p r e t o w a ć jestestwa przez zróżnicowanie jakiegoś określonego egzystowania, lecz o d k r y w a ć j e w jego niezróżnicowanym Z r a z u i Zwyk le. T o niezróżnicowanie powszedniości jestestwa nie jest ni czym, lecz p o z y t y w n y m c h a r a k t e r e m fenomenalnym tego bytu. W y c h o d z ą c od tego sposobu bycia — i powracając
[43/44]
61
Rozdział I
ku n i e m u — wszelkie egzystowanie jest takie, jakie jest. O w o powszednie niezróżnicowanie jestestwa n a z y w a m y przeciętnością.
Ponieważ przeciętna powszedniość stanowi coś temu bytowi ontycznie najbliższego (Zunachst), była o n a — i sta le b y w a — pomijana przy eksplikacji jestestwa. T o , co on tycznie najbliższe i znane, jest ontologicznie najdalsze, nie p o z n a n e i w swym ontologicznym znaczeniu ciągle przeoczane. G d y A u g u s t y n p y t a : Ouid autem propinguius meipso mihi? i musi odpowiedzieć: ego certę / laboro hic et laboro in me ipso: factus
sum mihi terra difficultatis
et sudoris nimił,
to d o t y
czy to nie tylko ontycznej i przedontologicznej nieprzejrzystości jestestwa, lecz w jeszcze większym stopniu ontologicznego z a d a n i a , by nie tylko nie przeoczyć fenomenalnie najbliższego temu bytowi sposobu bycia, lecz go przez p o z y t y w n ą charakterystykę udostępnić. Przeciętnej powszedniości jestestwa nie m o ż n a j e d n a k t r a k t o w a ć j a k o samego tylko „ a s p e k t u " . T a k ż e w niej, i to w s a m y m modus niewłaściwości, s t r u k t u r a egzystencjalności tkwi a priori. I także w niej chodzi jestestwu w pewien spo sób o j e g o bycie, d o którego odnosi się o n o w modus prze ciętnej powszedniości, choćby tylko w modus ucieczki przed nim i zapominania o nim. Eksplikacja przeciętnej powszedniości jestestwa nie d o starcza n a m j e d n a k ż e jakichś ledwie tylko przeciętnych s t r u k t u r w sensie czegoś mglistego i nieokreślonego. T o , co ontycznie jest w sposób właściwy przeciętności, m o ż n a
1
[Św. Augustyn,] Confessiones, lib. X, cap. 16. [„cóż zaś bliższego mnie niż ja sam? [...] znajduję tu trudności i znajduję trudności w sobie samym; stałem się sam sobie ziemią trudności i zbytniego potu". Cyt. wg wyd. pol.: Św. Augustyn, Wyznania, przeł. J . Czuj, Kraków 1949].
62
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[44/45]
z p o w o d z e n i e m uchwycić ontologicznie w postaci n a d e r w a ż n y c h struktur, które nie różnią się s t r u k t u r a l n i e od ontologicznych określeń właściwego bycia jestestwa. Wszelkie eksplikacje, j a k i c h d o s t a r c z a analityka jestest wa, uzyskuje się mając n a u w a d z e s t r u k t u r ę jego egzysten cji. P o n i e w a ż określa się o n a n a p o d ł o ż u egzystencjalności, c h a r a k t e r y bycia jestestwa n a z y w a m y egzystencjałami. N a leży j e w y r a ź n i e o d r ó ż n i a ć od określeń bycia b y t u o d m i e n nego niż jestestwo, z w a n y c h przez nas kategoriami, przy czym t e r m i n ten przyjmiemy w j e g o n a c z e l n y m ontologiczn y m z n a c z e n i u i tego znaczenia będziemy się t r z y m a ć . S t a r o ż y t n a ontologia za wzorcową p o d s t a w ę swej w y k ł a d n i bycia przyjęła byt spotykany w e w n ą t r z świata. Z a sposób podejścia d o niego uchodzi voetv l u b Aóyoc. W jego obrębie byt jest s p o t y k a n y . Bycie tego b y t u musi j e d n a k ż e d a ć się ująć w p e w n y m w y r ó ż n i a l n y m Xśysiv (umożliwiać widze nie), tak iż owo bycie staje się j u ż z góry z r o z u m i a ł e j a k o to, czym jest i [czym] j u ż jest w k a ż d y m bycie. Zawsze j u ż wcześniejsze p o d e j m o w a n i e bycia przy o m a w i a n i u (Xóyoc) bytu to xaT7)yopsTo-6at. O z n a c z a to najpierw: publicznie skar żyć się, zarzucać coś komuś wobec wszystkich. W zastoso w a n i u ontologicznym termin ten znaczy: zarzucać niejako bytowi to, czym on j u ż zawsze jest j a k o byt, tzn. umożli wiać wszystkim widzenie go w jego b y c i u . / T y m , co w ta kim widzeniu ujrzane i widziane, są xax7)yoptai. Obejmują one aprioryczne określenia bytu, rozmaicie w sferze Xóyoc p o d e j m o w a n e g o i omawianego. Egzystencjały i kategorie to dwie p o d s t a w o w e możliwości c h a r a k t e r ó w bycia. O d p o w i a dający im byt w y m a g a za k a ż d y m r a z e m innego sposobu stawiania naczelnej kwestii: byt stanowi „A;to" (egzystencja) albo „ c o " (obecność w najszerszym sensie). O związku tych dwóch modi c h a r a k t e r ó w bycia m o ż n a mówić dopiero n a gruncie rozjaśnionego horyzontu kwestii bycia.
[45]
Rozdział I
63
W e Wprowadzeniu wskazaliśmy j u ż , że egzystencjalna a n a l i t y k a jestestwa stawia również z a d a n i e niewiele mniej naglące niż s a m a kwestia bycia: z a d a n i e ujawnienia tego apriori, k t ó r e musi być widoczne, by m ó c filozoficznie zba d a ć kwestię, „ c z y m jest człowiek". Egzystencjalna anali tyka jestestwa p o p r z e d z a wszelką psychologię, a n t r o p o l o gię, a t y m bardziej biologię. T e m a t analityki m o ż n a bę dzie jeszcze ostrzej w y o d r ę b n i ć , gdy o d r ó ż n i m y j ą od tych możliwych [sposobów] b a d a n i a jestestwa. Dzięki t e m u w y k a ż e m y z a r a z e m jeszcze dobitniej jej nieodzowność. § 10. Odróżnienie analityki jestestwa od antropologii, psychologii i biologii P o w s t ę p n y m p o z y t y w n y m nakreśleniu t e m a t u b a d a ń ciągle jeszcze p o t r z e b n a jest ich n e g a t y w n a charakterysty k a — choć r o z w a ż a n i a o t y m , co nie p o w i n n o mieć miejs ca, ł a t w o mogą p o p a ś ć w jałowość. Należy p o k a z a ć , że d o tychczasowe z o r i e n t o w a n e n a jestestwo sposoby stawiania kwestii i p r o w a d z e n i a b a d a ń , niezależnie od ich faktycznej płodności, rozminęły się z właściwym, filozoficznym proble m e m i że dopóki trwają p r z y t y m uchybieniu, nie mogą rościć sobie pretensji do tego, by w ogóle móc osiągnąć to, ku czemu zasadniczo zmierzają. O d r ó ż n i e n i a egzystencjalnej analityki od antropologii, psychologii i biologii odnoszą się tylko d o kwestii z zasady ontologicznej. D l a „teorii n a u k i " są one z konieczności niewystarczające j u ż choćby dlatego, że n a u k o w a struktura powyższych dyscyplin (choć nie „ n a u k o w o ś ć " b a d a c z y pracujących n a d ich rozwojem) jest dziś n a d wyraz dyskusyjna i potrzebuje nowych inspiracji, które muszą wyrastać z problematyki ontologicznej. O r i e n t a c j a historyczna p o z w a l a wyraźniej p o k a z a ć cel analityki egzystencjalnej: Kartezjusz, k t ó r e m u przypisuje
64
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[45/46]
się / odkrycie „cogito sum" j a k o p u n k t u wyjścia n o w o ż y t n y c h kwestii filozoficznych, b a d a ł — w p e w n y c h g r a n i c a c h — „cogitare" u ego. Z drugiej strony j e d n a k całkowicie z a n i e d b a ł rozważenie „sum", m i m o iż jest ono s t a n o w i o n e równie p i e r w o t n i e j a k „cogito". A n a l i t y k a stawia ontolo giczne p y t a n i e o bycie „sum". D o p i e r o p o określeniu go m o ż n a będzie uchwycić sposób bycia cogitationes. T a historyczna egzemplifikacja celu analityki jest j e d n a k z a r a z e m myląca. J e d n y m z pierwszych z a d a ń analityki b ę dzie w y k a z a n i e , że w p r o w a d z e n i e jakiegoś od r a z u d a n e g o j a oraz p o d m i o t u z g r u n t u rozmija się z fenomenalną treś cią jestestwa. K a ż d a idea „ p o d m i o t u " — jeśli nie zostanie wcześniej s p r e c y z o w a n a za p o m o c ą p o d s t a w o w e g o o n t o logicznego określenia — w p r o w a d z a z a r a z e m ontologicznie subiectum (u7roxet(xevov), i to n a w e t p o m i m o dowolnie wiel kich o n t y c z n y c h zastrzeżeń wobec „substancji d u c h o w e j " l u b „ u r z e c z o w i e n i a świadomości". S a m a sfera rzeczowa (Dinglichkeit) w y m a g a najpierw w y k a z a n i a swego ontologicznego p o c h o d z e n i a , a b y m o ż n a było z a p y t a ć , co nale ży pozytywnie r o z u m i e ć przez nieurzeczowione bycie p o d m i o t u , duszy, świadomości, d u c h a , osoby. T e r m i n y te odnoszą się d o wszystkich określonych, „ f o r m o w a l n y c h " (ausformbare) sfer fenomenów, j e d n a k ż e stosowaniu ich towarzyszy zawsze swoiste poczucie b r a k u p o t r z e b y za p y t a n i a o bycie tak oznaczonego b y t u . D l a t e g o też nie jest b y n a j m n i e j terminologiczną samowolą, że u n i k a m y stosowania tych t e r m i n ó w — p o d o b n i e j a k w y r a ż e ń „ży cie" i „ c z ł o w i e k " — n a oznaczenie b y t u , k t ó r y m sami jes teśmy. Z drugiej strony, d o b r z e pojęta tendencja wszelkiej n a u k o w e j , p o w a ż n e j „filozofii ż y c i a " — określenie to mówi tyle, co „ b o t a n i k a roślin" — kryje w sobie tendencję d o z r o z u m i e n i a bycia jestestwa. W i d a ć w y r a ź n i e , i to jest jej
[46/47]
Rozdział I
65
zasadniczy brak, że samo „ ż y c i e " j a k o pewien sposób bycia nie staje się p r o b l e m e m ontologicznym. B a d a n i a W . Diltheya inspiruje ciągłe obecne p y t a n i e 0 „ ż y c i e " . Usiłuje on zrozumieć s t r u k t u r a l n y i rozwojowy kontekst „ p r z e ż y ć " tego „ ż y c i a " n a podstawie całości sa m e g o tego życia. Filozoficznej wagi jego „psychologii h u m a n i s t y c z n e j " t r z e b a szukać nie w tym, że nie kieruje się o n a n a psychiczne elementy i a t o m y i nie chce j u ż zesta wiać życia d u c h o w e g o z fragmentów, mając n a celu raczej „całość ż y c i a " i „ p o s t a c i e " — lecz w tym, że we wszyst kich swych b a d a n i a c h zmierzał on przede wszystkim ku py t a n i u o „ ż y c i e " . Z a p e w n e , z a z n a c z a się tu także najsilniej / ograniczenie Diltheyowskiej p r o b l e m a t y k i oraz a p a r a t u po jęciowego, w k t ó r y m znajdowała o n a wyraz. O g r a n i c z e n i a te j e d n a k ż e dzielą z Diltheyem i Bergsonem wszystkie ukształtowane pod ich w p ł y w e m kierunki „filozofii o s o b y " („Personalismus") i wszelkie dążności ku antropologii filo zoficznej. N a w e t z zasady bardziej r a d y k a l n a i bardziej przejrzysta fenomenologiczna interpretacja osobowości nie wkracza w w y m i a r p y t a n i a o bycie jestestwa. Przy wszel kich r ó ż n i c a c h sposobu z a p y t y w a n i a , sposobu p r o w a d z e n i a b a d a ń i światopoglądowej orientacji interpretacje osobo wości u Husserla i Schelera z g o d n e są w swym aspekcie 1
1
Husserla badania nad „osobowością" nie zostały jak dotąd opublikowane. Zasadnicza orientacja tej problematyki uwidacz nia się już w rozprawie Phiłosophie ais strenge Wissenschaft, „Logos" 1 (1910), s. 319. Badania te zostały posunięte znacznie dalej w drugiej księdze Ideen zu einer reinen Phanomenologie und phdnomenologischen Phiłosophie (Husserliana, t. IV) [Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii, Księga druga, przeł. D. Gierulanka, Warszawa 1974], której część pierwsza (por. niniejszy , J a h r buch" [tzn. ,Jahrbuch fur Phiłosophie und phanomenologische Forschung"; pierwsze wydanie Sein und Zyit opublikowano
66
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[47]
n e g a t y w n y m . Nie stawiają one j u ż p y t a n i a o sam „byt oso b o w y " . R o z w a ż y m y dla p r z y k ł a d u interpretację Schelera, nie tylko dlatego, że jest o n a d o s t ę p n a w d r u k u , lecz dla tego, iż Scheler m ó w i wyraźnie o bycie osobowym j a k o ta kim i usiłuje go określić n a d r o d z e odgraniczenia specyficz nego b y t u aktów od wszystkiego, co „psychiczne". W e d l e Schelera o osobie nie m o ż n a w ż a d n y m razie myśleć j a k o o rzeczy l u b substancji, jest o n a raczej „ b e z p o ś r e d n i o współprzeżytą (miterlebte) jednością p r z e ż y w a n i a , nie zaś tylko p o m y ś l a n ą rzeczą gdzieś p o z a tym i n a zewnątrz tego, co bezpośrednio p r z e ż y t e " . O s o b a nie jest b y t e m s u b s t a n c j a l n y m o c h a r a k t e r z e rzeczy. Nie może także byt 1
2
właśnie w ,Jahrbuch", stąd to sformułowanie] t. I, 1913) prezen tuje problematykę „czystej świadomości" jako podstawy badania konstytucji wszelkiej realności. Księga druga zawiera szczegółowe analizy konstytucji i dzieli się na trzy części [cyt. za wyd. pol.]: 1. Konstytucja materialnej przyrody. 2. Konstytucja przyrody is tot żywych. 3. Konstytucja świata duchowego (nastawienie personalistyczne w przeciwieństwie do przyrodniczego) [w późn. wyd., m.in. w wyd. pol., jest to tytuł jednego z trzech rozdziałów części trzeciej]. Husserl rozpoczyna swe rozważania od słów: „Dilthey [...] dostrzegł wprawdzie zagadnienia wytyczające cel, dostrzegł kierunki pracy, jakiej należy dokonać, ale nie dotarł do rozstrzy gających sformułowań problematyki i do metodycznie pewnych rozwiązań" [s. 246; w późniejszym wydaniu Idei II fragment ten znajduje się na początku części trzeciej]. Problemy te Husserl poddał później badaniom jeszcze bardziej wnikliwym niż w tym pierwszym ich opracowaniu; najważniejsze wyniki zaprezentował w swych wykładach fryburskich. Por. niniejszy ,Jahrbuch", t. I, 2 (1913) i II (1916), por. zwł. s. 242 nn. [tzn. M. Scheler, Der Formalismus in der Ethik und die materiale Wertethik, cz. I i I I ] . Tamże, II, s. 243. 1
2
[47/48]
Rozdział I
67
także byt osoby s p r o w a d z a ć się d o bycia p o d m i o t e m aktów r o z u m u w p e w n y m systemie p r a w . O s o b a nie jest ani rzeczą, ani substancją, ani p r z e d m i o tem. W ten sposób podkreśla się to s a m o , co miał n a myśli Husserl , gdy dla / jedności osoby postulował z istoty inną konstytucję aniżeli dla jedności rzeczy przyrodniczych. T o samo, co o osobie, mówi Scheler także w odniesieniu d o aktów: , J e d n a k ż e akt nigdy nie jest także p r z e d m i o t e m : należy b o w i e m d o istoty b y t u aktów, że mogą one być przeżyte j e d y n i e poprzez ich d o k o n a n i e i d a n e tylko w re fleksji" . A k t y są czymś niepsychicznym. D o istoty osoby należy, że egzystuje o n a j e d y n i e w spełnianiu a k t ó w inten cjonalnych, z istoty więc nie stanowi p r z e d m i o t u . K a ż d a psychiczna obiektywizacja, a więc k a ż d e ujęcie aktu j a k o czegoś psychicznego jest r ó w n o z n a c z n e z depersonalizacją. O s o b a jest k a ż d o r a z o w o d a n a j a k o spełniająca akty intenc j o n a l n e p o w i ą z a n e jednością sensu. Byt psychiczny nie m a więc nic wspólnego z b y t e m osobowym. A k t y są spełniane, osoba spełnia akty. J a k i j e d n a k jest ontologiczny sens „speł n i a n i a " , j a k pozytywnie określić ontologicznie sposób bycia osoby? K r y t y c z n a refleksja nie może j e d n a k n a tym p o przestać. P y t a n i e dotyczy bycia całego człowieka, ujmo w a n e g o zwykle j a k o jedność ciała, duszy i d u c h a . „ C i a ł o " , „ d u s z a " , „ d u c h " mogą z kolei o z n a c z a ć sfery fenomenal ne, które m o ż n a p o t r a k t o w a ć j a k o osobne t e m a t y okreś lonych b a d a ń ; w p e w n y c h g r a n i c a c h ich ontologiczna nie określoność może być nieistotna. N a terenie p y t a n i a o by cie człowieka nie m o ż n a j e d n a k w y r a c h o w a ć tego bycia przez z s u m o w a n i e wymagających jeszcze określenia spo sobów bycia ciała, duszy i d u c h a . N a w e t dla tego rodzaju 1
2
1
2
Por. „Logos" I. M. Scheler, Der Formalismus..., II, s. 246.
68
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[48/49]
ontologicznej p r ó b y trzeba by j u ż założyć ideę bycia ca łości. T y m j e d n a k ż e , co przeszkadza p o d s t a w o w e m u py t a n i u o bycie jestestwa lub s p r o w a d z a j e n a m a n o w c e , jest p o w s z e c h n a orientacja n a starożytno-chrześcijańską a n t r o pologię, której niedostatecznych p o d s t a w ontologicznych nie dostrzegły także filozofia osoby oraz filozofia życia. T r a d y c y j n a a n t r o p o l o g i a zawiera: ov
1. Definicję człowieka: Cwov Xóyov ex > z i n t e r p r e t o w a n ą w sensie: animal rationale, r o z u m n a istota żywa. Sposób by cia Cćoov jest tu j e d n a k pojęty w sensie bycia czymś o b e c n y m i występującym [w świecie]. Wyższym uposaże niem jest Aóyoc, którego sposób bycia pozostaje równie m r o c z n y j a k sposób bycia tak z m o n t o w a n e g o b y t u . 2 . I n n y m o t y w określenia bycia i istoty człowieka m a c h a r a k t e r teologiczny: xa.i ei7t£v ó 0eóc 7coiY)atóu,ev av0ptóTcov XOCT' SLXOV« 7j[xsTepav xou x a 0 ' ófi,oicociiv, faciamus kominem ad imaginem nostram et similitudinem nostram . Wychodząc od tego i przyjmując antyczną definicję, / a n t r o p o l o g i a chrześcijańskiej teologii uzyskuje wykładnię bytu z w a n e g o przez nas człowiekiem. P o d o b n i e j e d n a k j a k bycie Boga jest i n t e r p r e t o w a n e ontołogicznie za p o m o c ą środków on tologii starożytnej, tak s a m o rzecz się m a z byciem ens finitum. W epoce nowożytnej chrześcijańska definicja została p o z b a w i o n a teologicznego c h a r a k t e r u . I d e a „ t r a n s c e n d e n cji" m ó w i ą c a , iż człowiek jest czymś, co w y k r a c z a p o z a siebie, m a j e d n a k ż e swe korzenie w d o g m a t y c e chrześcijań skiej, o której nie chciałoby się powiedzieć, że bycie czło wieka uczyniła kiedykolwiek p r o b l e m e m ontologicznym. T a idea transcendencji głosząca, że człowiek jest czymś więcej niż istotą wyposażoną w rozsądek, o d d z i a ł y w a ł a 1
1
Księga Rodzaju, I, 26 [„Uczyńmy człowieka na wyobrażenie i na podobieństwo nasze" (Wujek)].
[49]
69
Rozdział I
w r ó ż n o r a k i c h postaciach. J e j przeszłość mogą zilustrować takie oto cytaty: „His praeclaris dotibus excelłuit prima hominis conditio, ut rałio, intelligentia, prudentia, iudicium, non modo ad terrenae vitiae gubernationem suppeterent, sed ąuibus transcenderet usque ad Deum et aeternam felicitatem" . „Also auch der mensch [...] sin uf sehen hat uf Gott und sin wort, zeigt er klarlich an, dafi er nach siner natur etwas Gott ndher anerborn, etwas mee nachschlagt, etwas zuzugs zu jm hat, das alles on zwyfel allein darusflufit, dafi er nach der bildnufi Gottes geschaffen ist" . 1
2
Istotne dla tradycyjnej antropologii źródła: grecka de finicja i m o t y w teologiczny, pokazują, że p o z a określeniem istoty b y t u o nazwie „człowiek" p y t a n i e o jego bycie pozo staje z a p o m n i a n e , a bycie owo pojmuje się raczej j a k o „ o czywiste" w sensie obecności pozostałych rzeczy stworzo nych. O b y d w a te m o t y w y splatają się ze sobą w nowożyt nej antropologii z m e t o d y c z n y m wyjściem res cogitans, świa domości, kontekstu przeżyć. Ponieważ j e d n a k także cogitationes pozostają nieokreślone ontologicznie, bądź też z n o w u z u k r y t ą „oczywistością" u z n a w a n e są z a coś „ d a n e g o " , czego „ b y c i e " nie zostaje j u ż objęte ż a d n y m p y t a n i e m , to i a n t r o p o l o g i c z n a p r o b l e m a t y k a pozostaje nieokreślona co d o swych zasadniczych ontologicznych podstaw. ' Kalwin, Institutio, I, 15, § 8 [„Pierwsza kondycja człowieka była doskonała z racji znakomitych właściwości: rozum, inteligen cja, roztropność, zdolność sądzenia wystarczały nie tylko do rządów na tej Ziemi, ale pozwalały człowiekowi w y k r o c z y ć p o z a Ziemię nawet ku Bogu i szczęśliwości wiecznej"]. Zwingli, Von klarheit und gewiisse der worts Gottes (Deutsche Schriften, I, 5 8 ) [,,A tym, że człowiek [...] wygląda Boga i jego Sło wa, wskazuje on jasno, że z natury swej narodzony był bliżej Boga, że jest bardziej doń podobny, Jemu bliższy — wszystko to płynie bez wątpienia stąd tylko, że został stworzony na obraz Boga"]. 2
70
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[49/50]
W nie mniejszym stopniu dotyczy to „psychologii", której antropologicznych tendencji nie sposób dziś nie dostrzec. B r a k u ontologicznego f u n d a m e n t u nie d a się również za stąpić w b u d o w a n i e m antropologii i psychologii w j a k ą ś ogólną biologię. W e d l e p o r z ą d k u możliwego u j m o w a n i a i i n t e r p r e t o w a n i a biologia j a k o „ n a u k a o ż y c i u " ufundo w a n a jest w ontologii j e s t e s t w a / — n a w e t jeśli nie wy łącznie w niej. Życie jest p e w n y m swoistym sposobem bycia, lecz z istoty d o s t ę p n y m tylko w jestestwie. O n t o logia życia realizuje się n a d r o d z e p r y w a t y w n e j i n t e r p r e tacji; określa o n a , co musi być, a b y mogło być coś takiego j a k zaledwie-tylko-życie (Nur-noch-leben). Życie nie jest czystym byciem o b e c n y m , ale też nie jest jestestwem. T e g o ostatniego zaś nie sposób nigdy tak określić ontologicznie, by m o ż n a j e było u z n a ć za życie (ontologicznie nieokreślo ne) i za p o n a d t o coś jeszcze innego. W s k a z a n i e n a b r a k w antropologii, psychologii i biologii j e d n o z n a c z n e j , ontologicznie zadowalająco uzasadnionej odpowiedzi n a p y t a n i e o sposób bycia bytu, k t ó r y m sami jes teśmy, nie wyrokuje wcale o pozytywnej p r a c y tych dys cyplin. T r z e b a j e d n a k stale u ś w i a d a m i a ć sobie, że owych ontologicznych f u n d a m e n t ó w nigdy nie d a się ex post wywieść hipotetycznie z empirycznego m a t e r i a ł u , że raczej są one „ t u " j u ż wtedy, gdy m a t e r i a ł e m p i r y c z n y jest d o piero gromadzony. T o , że p o z y t y w n e b a d a n i e nie dostrzega owych f u n d a m e n t ó w i uznaje j e za oczywiste, nie d o w o d z i wcale, iż nie leżą one u p o d s t a w tych b a d a ń i że nie są p r o b l e m a t y c z n e w bardziej r a d y k a l n y m sensie, niż może być jakakolwiek teza n a u k p o z y t y w n y c h . 1
' Otwarcie apriori nie jest jednak konstrukcją „apriorystyczną". Dzięki E. Husserlowi nie tylko na nowo zrozumieliśmy sens wszelkiej rzeczywistej „empirii" filozoficznej, ale też nauczyliśmy
[50/51]
Rozdział I
71
§ 11. Analityka egzystencjalna a interpretacja prymitywnego jestestwa. Trudności w osiągnięciu „naturalnego pojęcia świata" I n t e r p r e t a c j a powszedniości jestestwa nie jest tożsama z opisem p r y m i t y w n e j sfery jestestwa, której empirycznego p o z n a n i a może dostarczyć antropologia. Powszedniość nie po krywa się z prymitywnością. Powszedniość stanowi raczej modus bycia jestestwa także w t e d y — i zwłaszcza wtedy — g d y o b r a c a się ono w obrębie wysoko rozwiniętej i zróż nicowanej / kultury. P o n a d t o także p r y m i t y w n e jestestwo posiada swoje możliwości nie-codziennego bycia, posiada swoją specyficzną codzienność. O r i e n t a c j a analizy jestestwa n a „życie l u d ó w p i e r w o t n y c h " może mieć pozytywne znaczenie m e t o d y c z n e , j a k o że „fenomeny p i e r w o t n e " często nie są zbyt zakryte i skomplikowane przez j a k ą ś za a w a n s o w a n ą j u ż a u t o a n a l i z ę (Selbstauslegung) odnośnego jestestwa. Jestestwo p r y m i t y w n e często p r z e m a w i a bardziej bezpośrednio ze źródłowego z a n u r z e n i a w „ f e n o m e n a c h " (wziętych w sensie przedfenomenologicznym). Dość może surowy i n i e z g r a b n y z naszego p u n k t u widzenia sposób p o j m o w a n i a może być p o m o c n y w rzetelnym w y d o b y w a niu ontologicznych s t r u k t u r fenomenów. J a k d o t ą d j e d n a k wiedzy o l u d a c h p i e r w o t n y c h dostar czała n a m etnologia. T a zaś j u ż przy pierwszym „zbie r a n i u " m a t e r i a ł u , przy jego p r z e g l ą d a n i u i o p r a c o w y w a n i u się korzystać z koniecznych do tego zrozumienia narzędzi. „Aprioryzm" jest metodą wszelkiej samoświadomej naukowej fi lozofii. Ponieważ nie ma on nic wspólnego z konstrukcją, badanie aprioryczne wymaga rzetelnego przygotowania fenomenalnej podstawy. Najbliższy horyzont, który musi zostać przygotowany dla analityki jestestwa, leży w obrębie jego przeciętnej powsze dniości.
72
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[51]
porusza się w kręgu określonych pojęć wstępnych i wy k ł a d n i ludzkiego jestestwa w ogóle. Nie zostało jeszcze roz strzygnięte, czy p o t o c z n a psychologia, a n a w e t psychologia n a u k o w a i socjologia, którymi etnolog się posługuje, za pewniają n a u k o w o ś ć możliwemu o d p o w i e d n i e m u podejściu d o fenomenów mających stanowić p r z e d m i o t b a d a n i a , a także odpowiedniej interpretacji i k o m u n i k o w a n i u wyni ków. T a k ż e i tu ujawnia się t a s a m a sytuacja co w przy p a d k u r o z w a ż a n y c h wyżej dyscyplin. Etnologia s a m a za kłada j u ż j a k o p r z e w o d n i ą ideę j a k ą ś wystarczającą a n a litykę jestestwa. Ponieważ j e d n a k n a u k i p o z y t y w n e ani nie „ m o g ą " , a n i nie p o w i n n y czekać n a ontologiczna p r a c ę fi lozofii, proces b a d a w c z y nie dokonuje się j a k o „ p o s t ę p " , lecz j a k o powtórzenie oraz zwiększające ontologiczna przej rzystość oczyszczanie czegoś odkrytego ontycznie . / 1
1
Ostatnio E. Cassirer tematem filozoficznej interpretacji uczynił jestestwo mityczne; por. Philosophie der symbolischen Formen, 1925, część druga: Das mythische Denken [Myślenie mitycz ne]. Rozprawa ta dostarcza rozległych inspiracji badaniom etnologicznym. Patrząc od strony problematyki filozoficznej po zostaje pytanie, czy podstawy tej interpretacji są wystarczająco przejrzyste, czy w szczególności architektonika Kanta Krytyki czys tego rozumu, i w ogóle zawartość tej rozprawy, mogą wyznaczyć zarys takiego zadania i czy nie potrzeba tu nowego i bardziej źródłowego podejścia. Sam Cassirer dostrzega możliwość takiego zadania, na co wskazuje uwaga na s. 16 n., w której Cassirer od wołuje się do otwartych przez Husserla horyzontów fenomeno logicznych. J u ż podczas dyskusji, jaką autor mógł odbyć z Cassirerem przy okazji wygłoszonego w Hamburgu przed tamtejszą sekcją Towarzystwa Kantowskiego w grudniu 1923 r. wykładu pt. gadania i drogi badań fenomenologicznych, okazało się, że jesteśmy zgodni co do postulatu zarysowanej we wspomnianym wykładzie egzystencjalnej analityki.
[52]
Rozdział I
73
Pomimo że formalne odróżnienie problematyki ontolo gicznej od ontycznego badania mogłoby być dość łatwe, to jednak przeprowadzenie, a przede wszystkim punkt wyjścia egzystencjalnej analityki jestestwa nastręcza trudności. W zadaniu tym zawiera się postulat, który od dawna nie pokoił filozofię, lecz spełnić go nigdy się jej nie udało: opra cowanie idei „naturalnego pojęcia świata". Wydawałoby się, że do skutecznego podjęcia tego zadania odpowiednia byłaby dostępna dziś w obfitości wiedza o najbardziej rozmaitych i odległych kulturach i formach bytowania. T o jednak tyl ko pozór. W istocie owa rozległa wiedza zwodzi nas na manowce prowadząc do zapoznania rzeczywistego prob lemu. Synkretyczna typizacja i porównywanie wszystkiego ze wszystkim nie dają same z siebie należytego poznania istoty. Opanowanie rozmaitości za pomocą jakiejś tabeli nie zapewnia rzeczywistego zrozumienia tego, co zostało tak uporządkowane. Prawdziwa zasada uporządkowania ma swą własną treść, której porządkowanie nie odnajduje, lecz już w sobie zakłada. Tak więc dla uporządkowania obrazów świata potrzebna jest wyraźna idea świata w ogó le. Jeśli zaś sam „świat" stanowi moment konstytutywny bycia-tu-oto (Dasein), to pojęciowe opracowanie fenomenu świata w y m a g a wglądu w podstawowe struktury jestestwa. Celem pozytywnych charakterystyk i negatywnych roz ważań tego rozdziału było wprowadzenie na właściwy tor zrozumienia intencji i kierunku problematyki następującej tu interpretacji. Ontologia może tylko pośrednio przyczy niać się do rozwoju istniejących nauk pozytywnych. M a ona samodzielny cel dla samej siebie, chociaż [wykraczają ce] poza poznawanie bytu pytanie o bycie stanowi bodziec wszelkiego naukowego poszukiwania.
Rozdział
drugi
BYCIE-W-ŚWIECIE W OGÓLE JAKO PODSTAWOWE
UKONSTYTUOWANIE
JESTESTWA
§ 12. Wstępny opis bycia-w-świecie na podstawie orientacji na bycie-w jako takie W r o z w a ż a n i a c h p r z y g o t o w a w c z y c h (§ 9) d o p r o w a d z i liśmy j u ż d o w y o d r ę b n i e n i a c h a r a k t e r ó w bycia, które w i n n y w n i e z a w o d n y sposób oświetlać dalsze b a d a n i a , a które j e d n a k d o p i e r o w tym b a d a n i u uzyskają struktural ną konkretyzację. Jestestwo to byt, który się w / swym byciu d o tego bycia rozumiejąco odnosi. W ten sposób wskazujemy n a formalne pojęcie egzystencji. Jestestwo egzystuje. Jestestwo jest p o n a d t o b y t e m , k t ó r y m zawsze jestem j a s a m . Egzystujące jestestwo charakteryzuje mojość j a k o w a r u n e k możliwości właściwości i niewłaściwości. J e s t e s t w o egzystuje zawsze w j e d n y m z tych modi lub w ich m o d a l n y m niezróżnicowaniu. T e określenia bycia jestestwa m u s i m y teraz ujrzeć i zro z u m i e ć a priori n a gruncie u k o n s t y t u o w a n i a bycia, [uk o n s t y t u o w a n i a , ] które n a z y w a m y byciem-w-świecie. Właś ciwy p u n k t wyjścia analityki jestestwa polega n a wykładni tego u k o n s t y t u o w a n i a . Złożony t e r m i n „bycie-w-świecie" u w i d a c z n i a j u ż w sa mej swej b u d o w i e , że chodzi w n i m o pewien jednolity feno m e n . T ę pierwszą konstatację t r z e b a postrzegać całościo wo. Nierozkładalność n a dające się z s u m o w a ć składniki
[53/54]
Rozdział II
75
nie w y k l u c z a wielości k o n s t y t u t y w n y c h m o m e n t ó w struk t u r y tego u k o n s t y t u o w a n i a . Istotnie, w s k a z a n a przez wspo m n i a n y termin f e n o m e n a l n a konstatacja p o z w a l a n a tro j a k i e spojrzenie. G d y prześledzić j ą pamiętając o całości fe n o m e n u , dają się w y d o b y ć [następujące m o m e n t y ] : 1. „W świecie"; w odniesieniu d o tego m o m e n t u wyłania się z a d a n i e , by p r z e b a d a ć ontologiczną s t r u k t u r ę „ ś w i a t a " i określić ideę światowości j a k o takiej (por. rozdział trzeci tego d z i a ł u ) . 2 . Byt, który zawsze jest w sposób bycia-w-świecie. T u poszukuje się tego, o co p y t a m y w [ p y t a n i u ] „ k t o ? " . F e n o menologiczne wskazanie w i n n o określać, kto jest w modus przeciętnej powszedniości jestestwa (por. rozdział czwarty tego d z i a ł u ) . 3. Bycie-w j a k o takie; m u s i m y przedstawić ontologiczną konstytucję samej wewnętrzności (Inkeit) (por. rozdział pią ty tego d z i a ł u ) . K a ż d e zwrócenie u w a g i n a j e d e n spośród tych m o m e n t ó w k o n s t y t u t y w n y c h oznacza przywołanie pozostałych, a więc k a ż d o r a z o w o widzenie całego feno m e n u . Bycie-w-świecie jest w p r a w d z i e a priori koniecznym u k o n s t y t u o w a n i e m jestestwa, lecz dalece niewystarczają cym d o pełnego określenia jego bycia. Przed i n d y w i d u a l n ą t e m a t y c z n ą analizą każdego spośród trzech w y d o b y t y c h tu fenomenów spróbujmy d o k o n a ć orientacyjnej charakterys tyki ostatniego spośród w y m i e n i o n y c h m o m e n t ó w u k o n stytuowania. C o o z n a c z a być-w? W y r a ż e n i e to u z u p e ł n i a m y od razu do: bycie-w „ w świecie" i m a m y skłonność d o tego, by ro z u m i e ć owo bycie-w j a k o / „bycie w . . . " T e n ostatni zwrot o z n a c z a sposób bycia bytu, który jest „ w " j a k i m ś i n n y m tak j a k w o d a „ w " szklance, suknia „ w " szafie. Przez owo „ w " r o z u m i e m y stosunek d o siebie bycia d w ó c h rozciąg łych „ w " przestrzeni b y t ó w pod względem ich miejsc
76
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[54]
w niej z a j m o w a n y c h . W o d a i szklanka, suknia i szafa są w j e d n a k o w y sposób , , w " przestrzeni „ n a " p e w n y m miejs cu. T e n stosunek bycia daje się rozszerzać, n p . : ł a w k a w sali, sala w uniwersytecie, uniwersytet w mieście itd., aż po: ł a w k a „ w kosmosie". T e byty, których p r z e b y w a n i e „ w " i n n y c h (,,In"-einanderseiń) m o ż n a tak określić, mają wszystkie ten sam wspólny sposób bycia: obecności w sensie rzeczy występujących „ w o b r ę b i e " świata. Bycie o b e c n y m „ w " czymś obecnym, współobecność z czymś o t y m s a m y m sposobie bycia w sensie określonego stosunku miejsc to ontologiczne c h a r a k t e r y , z w a n e przez nas kategorialnymi, c h a r a k t e r y określające byt o sposobie bycia o d m i e n n y m niż jestestwo. Bycie-w n a t o m i a s t oznacza u k o n s t y t u o w a n i e bycia jes testwa i stanowi egzystencjał. Nie m o ż n a z a t e m za jego p o m o c ą w y o b r a ż a ć sobie obecności rzeczy cielesnej (ciała ludzkiego) „ w " j a k i m ś o b e c n y m bycie. Bycie-w nie ozna cza bynajmniej przestrzennego p r z e b y w a n i a czegoś obec nego w czymś o b e c n y m , p o d o b n i e j a k „ w " wcale nie ozna cza pierwotnie jakiejś przestrzennej relacji takiego t y p u ; „tri" ( „ w " ) pochodzi od innan-, mieszkać, habitare, zamiesz kiwać; „an" ( „ u " ) oznacza: jestem przywykły d o czegoś, o b e z n a n y z czymś, zajmuję się czymś; m a to znaczenie sło w a „colo" w sensie „habito" i „diligo". T e n byt, d o którego stosuje się bycie-w w tym właśnie znaczeniu, oznaczyliśmy j a k o byt, k t ó r y m zawsze jestem j a sam. W y r a ż e n i e „bin" („jestem") wiąże się z „bei" ( „ p r z y " ) ; „ich bin" („jestem") znaczy z a t e m : mieszkam, p r z e b y w a m przy... świecie zna n y m mi j a k o taki a taki. „ B y ć " j a k o bezokolicznik dla „je s t e m " , tzn. pojęte j a k o egzystencjał, oznacza „zamieszkiwać 1
1
Por. Jakob Grimm, Kleinere Schriften [Berlin 1864-1890], t. VII, s. 247.
[54/55]
Rozdział II
11
p r z y . . . " , „ b y ć o b e z n a n y m z...". Bycie-w jest zatem formalnym, egzystencjalnym wyrazem bycia jestestwa, którego istotowym ukon stytuowaniem jest bycie-w-świecie. „Bycie p r z y " świecie — w w y m a g a j ą c y m jeszcze bliższej analizy sensie z a n u r z e n i a w świat — stanowi egzystencja! u f u n d o w a n y w byciu-w. Ponieważ w obecnych analizach chodzi o ujrzenie pierwotnej struktury bycia jestestwa, zaś pojęcia bycia w i n n y być formułowane wedle jej treści feno m e n a l n e j , i p o n i e w a ż struktury tej nie d a się ująć za p o m o c ą tradycyjnych kategorii ontologicznych / — dlatego owo „bycie p r z y " trzeba z b a d a ć jeszcze dokładniej. W y bierzemy p o n o w n i e drogę odróżnienia go od ontologicznie istotnie o d m i e n n e g o — mianowicie kategorialnego stosun ku bycia, który językowo w y r a ż a m y tymi s a m y m środka mi. T a k i e fenomenalne aktualizacje łatwo ulegających z a m a z a n i u różnic ontologicznych t r z e b a p r z e p r o w a d z i ć w sposób wyraźny, n a w e t za cenę r o z w a ż a n i a „oczywistości". Sytuacja analityki ontologicznej wskazuje j e d n a k , że d a leko n a m d o dostatecznego „ o p a n o w a n i a " owych oczywis tości, że jeszcze rzadziej w y k ł a d a m y sens ich bycia, że b r a k n a m również odpowiednich, w sposób p e w n y u t r w a l o n y c h pojęć s t r u k t u r y . „Bycie p r z y " świecie j a k o egzystencjał nie oznacza nigdy czegoś takiego, j a k współ-obecne-bycie występujących [w świecie] rzeczy. Nie m a czegoś takiego j a k „bycie-obok-sieb i e " p e w n e g o b y t u z w a n e g o „jestestwem" i innego, zwa nego „ ś w i a t e m " . W p r a w d z i e występowanie obok siebie d w u o b e c n y c h obiektów zwykliśmy w mowie określać n p . j a k o ś tak: „stół stoi «przy» d r z w i a c h " , „krzesło «dotyka» ściany". Ściśle biorąc, o „ d o t y k a n i u " nie może tu być jed n a k m o w y , i to nie dlatego, że d o k ł a d n e sprawdzenie zawsze ujawni pewien odstęp między krzesłem a ścianą, lecz dlatego, że krzesło z istoty nie może d o t y k a ć ściany,
78
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[55/56]
n a w e t g d y b y odległość między nimi była zerowa. T r z e b a by b o w i e m wtedy przyjąć, że ściana jest „ d l a " krzesła czymś m o ż l i w y m d o napotkania. Byt może tylko w t e d y d o t y k a ć b y t u obecnego wewnątrz świata, gdy z n a t u r y j e go sposobem bycia jest bycie-w — gdy j u ż w r a z z j e g o byciem-tu-oto (Da-seiń) zostaje m u odkryte coś takiego j a k świat, z którego przez d o t y k a n i e może się wyłonić byt, a b y w ten sposób stać się d o s t ę p n y m w swej obecności. D w a byty o b e c n e w e w n ą t r z świata — p o n a d t o same w sobie oderwane od świata (weltlos) — nie mogłyby się nigdy „ d o t y k a ć " , ż a d e n z nich nie mógłby „być przy" d r u g i m . Z w r o tu: „ a p o n a d t o o d e r w a n e od świata" nie m o ż n a usunąć, j a ko że także byt, który nie jest o d e r w a n y od świata (np. sa m o jestestwo), jest obecny „ w " świecie, a ściślej biorąc, moż na go z p e w n ą zasadnością i w p e w n y c h granicach ująć j a k o tylko obecny. T r z e b a wówczas w pełni a b s t r a h o w a ć od eg zystencjalnego u k o n s t y t u o w a n i a bycia-w, bądź go nie d o strzegać. T a k i e g o możliwego ujęcia „jestestwa" j a k o czegoś o b e c n e g o i j u ż tylko obecnego nie należy j e d n a k mieszać ze swoistym dla jestestwa sposobem „obecności". T a obec ność staje się d o s t ę p n a nie przez a b s t r a h o w a n i e od specy ficznych s t r u k t u r jestestwa, lecz tylko przez u p r z e d n i e ich zrozumienie. Jestestwo rozumie swe najbardziej własne bycie w / sensie p e w n e g o „faktualnego bycia o b e c n y m " . „ F a k t u a l n o ś ć " faktu własnego jestestwa jest j e d n a k o n t o logicznie z g r u n t u r ó ż n a od faktualnego występowania, p o wiedzmy, pewnej o d m i a n y minerałów. F a k t u a l n o ś ć w od niesieniu d o factum, j a k i m zawsze jest k a ż d e jestestwo, n a z y w a m y j e g o faktycznością. S p l ą t a n a s t r u k t u r a tego okreś lenia bycia daje się s a m a ująć jako problem dopiero w świet le j u ż o p r a c o w a n y c h egzystencjalnych ukonstytuowań 1
1
Por. § 29.
[56]
Rozdział II
79
jestestwa. Pojęcie faktyczności zawiera w sobie: takie bycie-w-świecie „ w e w n ą t r z ś w i a t o w e g o " bytu, że ów byt może p o j m o w a ć siebie j a k o u w i k ł a n y w swój „ l o s " wraz z by ciem b y t u spotykanego wewnątrz j e g o własnego świata. N a początek t r z e b a j e d y n i e dostrzec ontologiczną różni cę m i ę d z y byciem-w j a k o egzystencjałem i „wewnętrznością" („Inwendigkeit") [, relacją] między o b e c n y m i b y t a m i j a k o kategorią. Jeśli tak w y r ó ż n i m y owo bycie-w, to jestes two nie zostanie t y m s a m y m p o z b a w i o n e wszelkiego ro dzaju „ p r z e s t r z e n n o ś c i " . Przeciwnie: jestestwo m a samo własne „bycie-w-przestrzeni", które j e d n a k ze swej strony jest możliwe tylko na gruncie bycia-w-świecie w ogóle. Dlatego bycia-w nie d a się uwidocznić ontologicznie za p o m o c ą on tycznej charakterystyki, k t ó r a stwierdzi, powiedzmy, że by cie-w w p e w n y m świecie jest własnością d u c h o w ą , a „ p r z e s t r z e n n o ś ć " człowieka jego cielesnym uposażeniem, zawsze „ u f u n d o w a n y m " z a r a z e m przez fizykalną materialność. W taki sposób ląduje się znów przy współ-obecnym-byciu tak uposażonej rzeczy d u c h o w e j obok rzeczy cielesno-fizykalnej; bycie tak złożonego b y t u j a k o takie pozostaje wyjątkowo niejasne. Wgląd w egzystencjalną przestrzenność jestestwa staje się możliwy d o p i e r o p o zrozumieniu by cia-w-świecie j a k o istotowej s t r u k t u r y jestestwa. C h r o n i nas to przed niedostrzeganiem l u b przed o d r z u c e n i e m n a sa m y m wstępie struktury, której odrzucenie m o t y w o w a n e jest nie tyle ontologicznie, co raczej „metafizycznie" przez n a i w n y pogląd, że człowiek jest zrazu rzeczą duchową, d o piero p o t e m umieszczaną „ w " przestrzeni. Bycie-w-świecie jestestwa zostało mocą j e g o faktyczności rozproszone, a n a w e t rozbite n a określone o d m i a n y by cia-w. Ich rozmaitość ukazują takie oto przykłady: mieć z czymś d o czynienia, w y t w a r z a ć coś, obsługiwać coś i zaj m o w a ć się czymś, stosować coś, z a r z u c a ć i p o z w a l a ć t e m u
80
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[56/57]
czemuś przepaść, podejmować coś, realizować, powiada miać o czymś, zapytywać, rozważać, omawiać, / określać... T y m odmianom bycia-w przysługuje bycie w sposób wy magającego jeszcze dokładnej charakterystyki zatroskania. Rodzajami zatroskania są także niepełne modi zaniechania, pomijania, rezygnacji, odpoczywania — wszystkie te modi typu „zaledwie" („Nur noch") w stosunku do możliwości za troskania. Termin „zatroskanie" ma przede wszystkim swe przednaukowe znaczenie i może oznaczać: rozwijanie czegoś, załatwianie, „doprowadzanie do porządku". Wy rażenie to może także znaczyć „troskanie się o coś" w sen sie „dostarczania sobie czegoś". U ż y w a m y ponadto tego wyrażenia w charakterystycznym zwrocie: troskam się, że przedsięwzięcie się nie uda. „Troskać się" znaczy tu tyle, co „obawiać się". W odróżnieniu od tych przednaukowych, ontycznych znaczeń termin „troskać się" będzie w poniższych rozważaniach stosowany jako termin ontologiczny (egzystencjał), na oznaczenie bycia możliwego by cia-w-świecie. Termin ten został wybrany nie dlatego, że jestestwo jest rzekomo zrazu i w znacznym stopniu ekono miczne i „praktyczne", lecz dlatego, że bycie samego jes testwa ma zostać uwidocznione jako troska. T e n znów ter min trzeba ujmować jako ontologiczne pojęcie strukturalne (por. rozdział szósty tego działu). Nie ma on nic wspólne go z „mozołem", „przygnębieniem" czy „troską życiową", które ontycznie dadzą się odnaleźć w każdym jestestwie. Są one możliwe ontycznie — tak jak „beztroska" i „weso łość" — tylko dlatego, że jestestwo pojęte ontologicznie jest troską. A ponieważ jestestwu z istoty przysługuje bycie-w-świecie, zatem jego bycie ku światu jest z istoty zatros kaniem. Wedle powyższego bycie-w nie jest żadną „własnością", którą jestestwo raz by posiadało, innym razem nie i bez
[57/58]
Rozdział II
81
której m o g ł o b y być równie d o b r z e j a k z nią. Nie jest tak, że człowiek „istnieje", a jego bycie m a p o n a d t o jakiś stosunek d o „ ś w i a t a " , który człowiek by sobie niekiedy mógł zafun d o w a ć . Jestestwo nigdy nie jest „ n a j p i e r w " b y t e m niejako w o l n y m od bycia-w, który czasem m i a ł b y ochotę n a n a wiązanie „ s t o s u n k ó w " ze światem. T a k i e nawiązywanie stosunków ze światem jest możliwe tylko dlatego, że jestest wo j a k o bycie-w-świecie jest tak, j a k jest. T o u k o n s t y t u o w a n i e bycia nie powstaje dzięki temu dopiero, że poza by tem o c h a r a k t e r z e jestestwa obecny jest jeszcze inny byt i z n i m się spotyka. T e n inny byt może „ s p o t y k a ć " się „ z " jestestwem tylko o tyle, o ile może się on w ogóle s a m z siebie p o k a z a ć w obrębie p e w n e g o świata. Często dziś spotykane powiedzenie: „Człowiek m a świat swego otoczenia (Umwelt)", d o p ó t y ontologicznie nic nie oznacza, dopóki nieokreślone pozostaje owo „ m a " . „ M i e ć " jest wedle j e g o możliwości u f u n d o w a n e w egzystencjal n y m / u k o n s t y t u o w a n i u bycia-w. J a k o z istoty w taki spo sób będące, jestestwo może spotykany w świecie otoczenia byt w sposób w y r a ź n y o d k r y w a ć , wiedzieć o n i m , posługi w a ć się nim, mieć „ ś w i a t " . O n t y c z n i e trywialne mówienie o „ p o s i a d a n i u świata o t o c z e n i a " ontologicznie stanowi p r o b l e m . A b y go rozwiązać, nie p o t r z e b a nic innego, j a k wcześniej wystarczająco określić ontologicznie bycie jes testwa. Jeśli n a w e t w biologii — zwłaszcza p o n o w n i e od czasów K . E. v. Baera — korzysta się z tego ukonstytu o w a n i a bycia, nie m o ż n a stąd wnioskować, że użycie go w filozofii oznacza „ b i o l o g i z m " . Biologia bowiem j a k o n a u k a p o z y t y w n a nigdy nie zdoła tej struktury odnaleźć ani określić — musi ją z a k ł a d a ć i stale z niej korzystać. S a m ą zaś s t r u k t u r ę m o ż n a tylko w t e d y wyeksplikować filo zoficznie j a k o apriori t e m a t y z o w a n e g o p r z e d m i o t u biologii, gdy s t r u k t u r ę tę pojąć wcześniej j a k o strukturę jestestwa.
82
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[58/59]
D o p i e r o dzięki zorientowaniu n a tak pojętą s t r u k t u r ę o n t o logiczna m o ż n a drogą prywacji apriorycznie w y o d r ę b n i ć u k o n s t y t u o w a n i e bycia „ ż y c i a " . Bycie-w-świecie j a k o za troskanie m a pierwszeństwo z a r ó w n o ontycznie, j a k o n t o logicznie. W analityce jestestwa s t r u k t u r a ta p o d d a n a zostaje jej ugruntowującej interpretacji. Czy j e d n a k p o d a w a n e dotychczas określenie tego u k o n s t y t u o w a n i a bycia nie ogranicza się wyłącznie d o twier dzeń n e g a t y w n y c h ? Stale słyszymy tylko, czym owo rzeko m o f u n d a m e n t a l n e bycie-w nie jest. T o p r a w d a . T a d o m i nacja n e g a t y w n e j charakterystyki nie jest j e d n a k p r z y p a d kowa. U j a w n i a o n a raczej s a m a swoistość owego fenomenu i w związku z tym jest w rzetelnym, o d o w i a d a j ą c y m t e m u fenomenowi sensie p o z y t y w n a . Fenomenologiczne wskaza nie bycia-w-świecie m a c h a r a k t e r o d r z u c e n i a tego, co m a s kuje i zasłania, ponieważ sam ów fenomen w k a ż d y m jestes twie zawsze j u ż jest jakoś „ w i d z i a n y " . I jest tak dlatego, że stanowi o n p o d s t a w o w e u k o n s t y t u o w a n i e jestestwa, swym byciem jest j u ż zawsze o t w a r t y n a j e g o rozumienie bycia. F e n o m e n ten jest j e d n a k zwykle równie g r u n t o w n i e znie kształcony l u b niewystarczająco w y k ł a d a n y ontologicznie. Wszelako o w o „ w pewien sposób widzenie, a j e d n a k zwyk le zniekształcenie" samo nie opiera się n a niczym i n n y m j a k n a o w y m u k o n s t y t u o w a n i u bycia samego jestestwa p o w o d u j ą c y m , że jestestwo r o z u m i e ontologicznie s a m o sie bie — a t y m s a m y m także swoje bycie-w-świecie — zrazu n a p o d s t a w i e tego b y t u i j e g o bycia, k t ó r y m s a m o nie jest, ale które spotyka „ w o b r ę b i e " swego świata. T o u k o n s t y t u o w a n i e bycia jest j u ż zawsze w s a m y m jes testwie i dla niego jakoś z n a n e . Jeśli u k o n s t y t u o w a n i e to m a zostać p o z n a n e , wówczas u w y d a t n i o n e w / t a k i m za d a n i u poznawanie bierze właśnie siebie samo — j a k o p o z n a w a n i e świata — za wzorcową relację „ d u s z y " d o
[59]
Rozdział II
83
świata. D l a t e g o p o z n a w a n i e świata (vosTv) lub podejmo w a n i e i o m a w i a n i e „ ś w i a t a " (Xóyoc) pełni funkcję pier w o t n e g o modus bycia-w-świecie, które j e d n a k samo j a k o takie nie zostaje u c h w y c o n e pojęciowo. Ponieważ zaś ta s t r u k t u r a bycia pozostaje ontologicznie niedostępna, choć jest d o ś w i a d c z a n a ontycznie j a k o „ r e l a c j a " między bytem (świat) a b y t e m (dusza), i ponieważ bycie r o z u m i a n e jest zrazu n a gruncie ontologicznego zakotwiczenia u b y t u j a k o b y t u wewnątrzświatowego, próbuje się ową relację między w s p o m n i a n y m i b y t a m i ująć n a ich gruncie i w sen sie ich bycia, tj. j a k o bycie czymś o b e c n y m . Bycie-w-świecie — choć przedfenomenologicznie doświadczane i znajome — staje się n a d r o d z e tej ontologicznie nieod powiedniej w y k ł a d n i niewidoczne. U k o n s t y t u o w a n i e jes testwa z n a n e jest teraz j e d y n i e poprzez nieodpowiednią wykładnię — a mianowicie j a k o coś oczywistego. W ten sposób o w o u k o n s t y t u o w a n i e staje się „ e w i d e n t n y m " p u n k t e m wyjścia p r o b l e m ó w teorii p o z n a n i a l u b „ m e t a fizyki p o z n a n i a " . Cóż b o w i e m jest bardziej oczywistego niż to, że „ p o d m i o t " pozostaje w relacji d o „ p r z e d m i o t u " i n a o d w r ó t ? T a „relacja p o d m i o t - p r z e d m i o t " musi zostać założona. Pozostanie o n a j e d n a k n i e p o d w a ż a l n y m w swej faktyczności, ale przecież właśnie dlatego wręcz fatalnym założeniem, jeśli jej ontologiczną konieczność, a przede wszystkim jej ontologiczny sens pozostawione zostaną w mroku. Ponieważ p o z n a w a n i e świata zwykle i wyłącznie stanowi wzorcową reprezentację fenomenu bycia-w, i to nie tylko dla teorii p o z n a n i a — bowiem n a w e t odniesienie praktycz n e p o j m o w a n e jest j a k o odniesienie ,,/u'«teoretyczne" i „ a t e o r e t y c z n e " — i ponieważ wskutek owego p r y m a t u p o z n a w a n i a zrozumienie najwłaściwszego m u sposobu by cia s p r o w a d z a n e jest n a m a n o w c e , należy z a t e m bycie-
84
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[59/60]
-w-świecie jeszcze wyraźniej wyeksponować od strony p o z n a w a n i a świata i uwidocznić to ostatnie j a k o egzystencjal ną „ m o d a l n o ś ć " bycia-w. § 13. Egzemplifikacja bycia-w przez jego ufundowany Poznawanie świata
modus.
Jeśli p o d s t a w o w y m u k o n s t y t u o w a n i e m jestestwa jest bycie-w-świecie, w obrębie którego jestestwo porusza się nie tylko w ogóle, lecz p r z e d e wszystkim w modus p o wszedniości, to owo bycie-w-świecie musi stale być j u ż d o świadczane także ontycznie. Całkowite zasłonięcie byłoby niezrozumiałe, skoro /jestestwo dysponuje rozumieniem bycia samego siebie — choćby rozumienie to funkcjonowa ło w sposób jeszcze n a d e r nieokreślony. Zaledwie j e d n a k sam „fenomen p o z n a w a n i a ś w i a t a " zostanie u c h w y c o n y , p o d d a w a n y b y w a zaraz „ z e w n ę t r z n e j " , formalnej inter pretacji. Wskazuje n a to p o p u l a r n a jeszcze i dziś koncepcja p o z n a w a n i a j a k o „relacji p o m i ę d z y p o d m i o t e m i przed m i o t e m " , k t ó r a tyleż jest „ p r a w d z i w a " , co pusta. P o d m i o t i p r z e d m i o t nie pokrywają się j e d n a k z, p o w i e d z m y , jes testwem i światem. Przyjąwszy n a w e t za ontologicznie p i e r w o t n e określenie bycia-w n a podstawie poznającego bycia-w-świecie, także tu pierwszym z a d a n i e m będzie fenomenalna c h a r a k t e r y s t y k a p o z n a w a n i a j a k o bycia w świecie i ku światu. Jeśli p o d d a my refleksji ową relację bycia, j a k o to, co p o z n a w a n e , d a n y będzie z r a z u pewien byt z w a n y przyrodą. W tym bycie p o z n a w a n i a j a k o takiego nie znajdziemy. Jeśli ono w ogóle „istnieje", to przysługuje wyłącznie bytowi, który poznaje. I w t y m bycie j e d n a k , w człowieku-rzeczy, p o z n a n i a nie m a . W k a ż d y m razie nie d a się go stwierdzić tak zewnętrz nie j a k h p . własności cielesnych. Skoro zaś p o z n a w a n i e
[60/61]
Rozdział II
85
przysługuje t e m u bytowi, nie stanowiąc j e d n a k jego cechy zewnętrznej, musi ono znajdować się „ w e w n ą t r z " . I m bar dziej j e d n o z n a c z n i e utrzymujemy, że p o z n a w a n i e zrazu i właściwie jest „ w e w n ą t r z " i w ogóle nie m a nic wspólne go ze sposobem bycia b y t u fizycznego i psychicznego, tym silniej wierzymy, że dotarliśmy d o kwestii istoty p o z n a n i a i d o wyjaśnienia relacji między p o d m i o t e m a p r z e d m i o tem. T y l k o w t e d y bowiem może powstać problem, a mianowicie p y t a n i e : w j a k i sposób ów poznający pod miot w y k r a c z a ze swej wewnętrznej „sfery" w sferę „inną i z e w n ę t r z n ą " , j a k w ogóle p o z n a w a n i e może mieć p r z e d m i o t , j a k sam ów p r z e d m i o t musi być pomyślany, a b y w końcu p o d m i o t go poznał bez potrzeby ryzyka sko ku w j a k ą ś inną sferę? P o m i m o j e d n a k mnogości tych z m i e n n y c h podejść brak zupełnie p y t a n i a o c h a r a k t e r bycia owego p o d m i o t u p o z n a w c z e g o , którego sposób bycia stanowi przecież ciągle niezwerbalizowany t e m a t wszędzie t a m , gdzie r o z w a ż a się j e g o p o z n a w a n i e . Słyszy się w p r a w dzie ciągłe z a p e w n i e n i a , że owo „ w e w n ą t r z " i „ w e w n ę t r z n a sfera" p o d m i o t u nie są, rzecz j a s n a , p o j m o w a n e j a k o j a kaś „ s k r z y n k a " czy „ p o j e m n i k " . Milczenie p a n u j e j e d n a k n a t e m a t pozytywnego znaczenia „ w n ę t r z a " i m m a n e n c j i , w k t ó r y m p o z n a w a n i e miałoby być zrazu zamknięte, a także w kwestii, j a k c h a r a k t e r bycia tego „bycia we w n ą t r z " p o z n a w a n i a u g r u n t o w a n y jest w sposobie bycia p o d m i o t u . J a k k o l w i e k j e d n a k i n t e r p r e t o w a ć tę w e w n ę t r z n ą sferę, j u ż s a m o postawienie p y t a n i a , j a k p o z n a w a n i e wy chodzi „ p o z a siebie" / i osiąga „ t r a n s c e n d e n c j ę " , uwi d a c z n i a , że podnosi się p r o b l e m p o z n a w a n i a nie wyjaś niwszy p r z e d t e m , j a k ono jest i czym jest, skoro rodzi takie zagadki. Przy t y m podejściu nie dostrzega się tego, co zostało implicite p o w i e d z i a n e j u ż w r a z z najbardziej nawet
86
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[61]
p o w i e r z c h o w n ą tematyzacją fenomenu p o z n a n i a : p o z n a w a n i e to modus bycia jestestwa j a k o bycia-w-świecie; m a ono o n t y c z n e ufundowanie w t y m właśnie u k o n s t y t u o w a niu bycia. W o b e c takiego w s k a z a n i a fenomenalnej kon statacji — poznawanie jest pewnym sposobem bycia bycia-w-świe cie — chciałoby się wysunąć zastrzeżenie: wraz z taką interpretacją p o z n a w a n i a p r o b l e m p o z n a n i a ulega przecież unicestwieniu; o cóż m o ż n a b o w i e m jeszcze p y t a ć , gdy się założy, że p o z n a w a n i e jest j u ż przy swoim świecie, który m a o n o przecież osiągać d o p i e r o w t r a n s c e n d o w a n i u p o d m i o t u ? Pomijając j u ż to, że w t y m ostatnim p y t a n i u znów d o c h o d z i d o głosu p o z b a w i o n y fenomenalnego uza sadnienia, konstruktywistyczny (konstruktive) „ p u n k t wi d z e n i a " , j a k a ż i n n a instancja m a d e c y d o w a ć o t y m , czy i w jakim sensie winien istnieć p r o b l e m p o z n a n i a , jeśli nie sam fenomen p o z n a n i a i sposób bycia tego, kto poznaje? G d y teraz z a p y t a m y , co się objawia w fenomenalnej zawartości (Befund) samego p o z n a w a n i a , trzeba będzie stwierdzić, że s a m o p o z n a w a n i e najpierw opiera się n a byciu-już-przy-świecie, które istotowo konstytuuje bycie jes testwa. T o bycie-już-przy nie jest od r a z u d r ę t w y m w p a t r y w a n i e m się w coś czysto obecnego. Bycie-w-świecie jest z a t r o s k a n i e m odurzonym światem, o który się troska. A b y p o z n a w a n i e mogło być b a d a w c z y m określaniem czegoś obecnego, p o t r z e b n y jest wcześniej pewien niedobór w za t r o s k a n y m „ m i e ć - d o - c z y n i e n i a " ze światem. Wycofując się z wszelkiego w y t w a r z a n i a , o p e r o w a n i a itp., zatroskanie z w r a c a się ku j e d y n e m u jeszcze pozostałemu modus bycia-w, ku jeszcze-tylko-przebywaniu-obok (bei)... Na gruncie takiego sposobu bycia ku światu, który p o z w a l a spotykać j u ż tylko w czystym wyglądzie (etSoc) byt spotykany we w n ą t r z świata, i jako modus tego sposobu bycia, możliwe jest w y r a ź n e w g l ą d a n i e w to, co daje się tak spotykać.
[61/62]
Rozdział H
87
O w o wglądanie jest zawsze określonym u k i e r u n k o w a n i e m na..., n a m i e r z a n i e m czegoś obecnego. O d razu przejmuje ono „ p u n k t w i d z e n i a " od spotykanego przez siebie bytu. T a k i e w g l ą d a n i e samo p r z y b i e r a postać (modus) samodziel nego p r z e b y w a n i a (Sichaufhalten) obok wewnątrzświatowego b y t u . W trakcie takiego „zatrzymywania się" („Aufenthalt") j a k o p o w s t r z y m y w a n i a się (Sichenthalten) od wszel kich operacji i od u ż y w a n i a rzeczy dokonuje się postrzeganie czegoś obecnego. / Postrzeganie dokonuje się w sposób za gadywania i omawiania czegoś j a k o czegoś. N a gruncie takie go wykładania w najszerszym sensie postrzeganie przechodzi w określanie. T o , co postrzeżone i określone, m o ż n a wyrazić w z d a n i a c h , a j a k o tak wypowiedziane — z a p a m i ę t a ć i prze c h o w a ć . T o o p a r t e n a postrzeżeniu z a p a m i ę t a n i e w y p o wiedzi o... s a m o jest sposobem bycia-w-świecie i nie może być i n t e r p r e t o w a n e j a k o „ p r o c e s " umożliwiający p o d m i o towi tworzenie sobie przedstawień czegoś, które j a k o tak przyswojone pozostawałyby „ w e w n ą t r z " n a p r z e c h o w a n i u i co d o k t ó r y c h m o g ł a b y p o t e m p o w s t a w a ć niekiedy kwes tia, j a k się one „ z g a d z a j ą " z rzeczywistością. Nie jest tak, że dopiero skierowując się na... i coś uchwytując jestestwo wychodzi j a k g d y b y ze swej sfery we wnętrznej, w której było u p r z e d n i o zakapslowane; raczej zgodnie ze swym p i e r w o t n y m sposobem bycia zawsze j u ż jest o n o „ n a z e w n ą t r z " , przy s p o t y k a n y m bycie z zawsze j u ż o d k r y t e g o świata. O w o określające p r z e b y w a n i e obok bytu, który m a być p o z n a n y , nie polega n a j a k i m ś opusz czaniu sfery w e w n ę t r z n e j , także bowiem w t y m ,,byciu-naz e w n ą t r z " p r z y przedmiocie jestestwo jest w d o b r z e poję t y m sensie „ w e w n ą t r z " , tzn. jest ono takie j a k o bycie-w-świecie, które poznaje. I z n o w u : postrzeganie czegoś p o z n a n e g o nie polega n a powrocie uchwytującego wykra czania n a zewnątrz ze z d o b y t y m ł u p e m d o „ p o j e m n i k a "
88
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[62]
świadomości, także bowiem postrzegając, przechowując i z a p a m i ę t u j ą c poznające jestestwo pozostaje jako jestestwo na Zewnątrz- W postawie „samej t y l k o " wiedzy o kontekście bycia bytu, „ t y l k o " przedstawianiu go sobie, „ j e d y n i e " 0 n i m „ m y ś l e n i u " jestem nie mniej przy bycie n a zewnątrz w świecie aniżeli podczas źródłowego u c h w y t y w a n i a . N a w e t z a p o m n i e n i e o czymś, które n a pozór zaciera wszelką re lację bycia d o czegoś wcześniej p o z n a n e g o , należy pojmo w a ć j a k o modyfikację pierwotnego bycia-w; to samo dotyczy wszelkiego złudzenia i wszelkiego błędu. W s k a z a n y tu kontekst fundowania k o n s t y t u t y w n y c h dla p o z n a n i a świata modi bycia-w-świecie uwidacznia, że jestes two osiąga w p o z n a w a n i u n o w e stanowisko bycia wobec j u ż zawsze w jestestwie odkrytego świata. T a n o w a możliwość bycia m o ż e się samoistnie ukształtować, stać się z a d a n i e m 1 j a k o n a u k a przejąć p r z y w ó d z t w o n a d byciem-w-świecie. P o z n a w a n i e j e d n a k ż e nie tworzy d o p i e r o „commercium" p o d m i o t u ze światem ani też nie powstaje o n o z oddzia ł y w a n i a świata n a p o d m i o t . P o z n a w a n i e to u f u n d o w a n y w byciu-w-świecie modus jestestwa. Dlatego też bycie-w-świecie j a k o u k o n s t y t u o w a n i e p o d s t a w o w e w y m a g a wcześ niejszej interpretacji. /
Rozdział
trzeci
ŚWIATOWOŚĆ ŚWIATA
§ 14. Ogólna idea światowości świata Bycie-w-świecie trzeba uwidocznić najpierw w aspekcie m o m e n t u s t r u k t u r a l n e g o „ ś w i a t " . Realizacja tego z a d a n i a z d a się tak ł a t w a i b a n a l n a , że wciąż jeszcze u w a ż a się ją za wręcz zbędną. Cóż może oznaczać opisanie „ ś w i a t a " ja ko fenomenu? Umożliwienie widzenia tego, co się j a w i w „ b y c i e " w obrębie świata. Pierwszy krok polegałby tu n a wyliczeniu tego, co znajduje się „ w " świecie: d o m y , d r z e w a , ludzie, góry, gwiazdy. M o ż e m y odmalować „wy g l ą d " tego b y t u i opowiedzieć o tym, co w nim i wraz z nim występuje. T o j e d n a k pozostaje oczywiście p e w n y m przedfenomenologicznym „zajęciem", które fenomenolo gicznie nie może mieć ż a d n e g o znaczenia. O p i s pozostaje związany z b y t e m . J e s t ontyczny. M y j e d n a k poszukujemy przecież bycia. „ F e n o m e n " w sensie fenomenologicznym został formalnie określony j a k o to, co się pokazuje j a k o by cie i s t r u k t u r a bycia. O p i s a ć „ ś w i a t " fenomenologicznie będzie z a t e m zna czyło: wskazać bycie b y t u obecnego w obrębie świata i u t r w a l i ć j e pojęciowo i kategorialnie. Bytem w obrębie świata są rzeczy, rzeczy przyrodnicze (Naturdinge) i rzeczy „ w y p o s a ż o n e w wartości". I c h rzeczowy c h a r a k t e r staje się
90
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[63/64]
problemem, ponieważ zaś rzeczowy charakter tych ostat nich buduje się na rzeczowym charakterze przyrody, za tem bycie rzeczy przyrodniczych, przyroda jako taka, stanowi podstawowy temat. Fundującym wszystko charak terem bycia rzeczy przyrodniczych, substancji, jest substancjalność. Co stanowi jej ontologiczny sens? W ten sposób nadaliśmy badaniu jednoznaczny kierunek proble mowy. Czy jednak pytamy przy tym o „świat" w sposób onto logiczny? Zarysowana problematyka jest bez wątpienia on tologiczna. Tyle tylko, że nawet jeśli powiedzie się najczyst sza choćby eksplikacja bycia przyrody zgodna z podstawo wymi twierdzeniami, jakie na temat tego bytu wypowiada matematyczne przyrodoznawstwo, to ontologia ta nigdy nie dotrze do fenomenu „świata". Sama przyroda jest bytem spotykanym w obrębie świata i daje się odkrywać na różnych drogach i poziomach. Czy powinniśmy więc najpierw trzymać się bytu, przy którym zrazu i zwykle zatrzymuje się jestestwo: „wypo sażonych w wartości" rzeczy? Czyż nie ukazują one „właś ciwie" świata, w którym żyjemy? / M o ż e faktycznie wska zują one coś takiego jak „świat" w sposób bardziej dobit ny. Rzeczy te jednak są także bytem „w obrębie" świata. Ani ontyczne odmalowanie wewnątrzświatowego bytu, ani ontolo giczna interpretacja bycia tego bytu nie docierają jako takie do feno menu „świata". W obu tych sposobach podejścia do „obiek tywnego bycia" „świat" jest już na różne sposoby „za kładany". Czy więc o „świecie" nie można by ostatecznie powie dzieć, że jest określeniem wspomnianego bytu? Jednakże ów byt nazywamy przecież „wewnątrzświatowym". M o ż e więc „świat" jest charakterem bycia jestestwa? Wtedy każ de jestestwo miałoby „od razu" swój świat. Ale czy taki
[64/65]
Rozdział III
91
„ ś w i a t " nie staje się czymś „ s u b i e k t y w n y m " ? J a k ż e z a t e m m ó g ł b y jeszcze istnieć „ w s p ó l n y " świat, „ w " k t ó r y m prze cież jesteśmy? I jeśli s t a w i a m y p y t a n i e o „ ś w i a t " , to. o który świat chodzi? A n i o ten, ani o t a m t e n , lecz o światowość świata w ogóle. N a jakiej d r o d z e s p o t y k a m y ten fenomen? „ Ś w i a t o w o ś ć " jest pojęciem ontologicznym i oznacza s t r u k t u r ę k o n s t y t u t y w n e g o m o m e n t u bycia-w-świecie. T o ostatnie zaś jest n a m z n a n e j a k o egzystencjalne określenie jestestwa. S a m a światowość stanowi zatem egzystencjał. G d y p y t a m y ontologicznie o „świat", bynajmniej nie opusz czamy tematycznego pola analityki jestestwa. „ Ś w i a t " w aspekcie ontologicznym nie jest określeniem tego bytu, którym z istoty jestestwo nie jest, lecz c h a r a k t e r e m samego jestestwa. Nie wyklucza to, że d r o g a b a d a n i a fenomenu „ ś w i a t a " musi prowadzić przez byt w obrębie świata i bycie tego b y t u . Z a d a n i e fenomenologicznego „opisania" świata jest tak dalekie od oczywistości, że j u ż jego zadowalające określenie w y m a g a istotnych wyjaśnień ontologicznych. W p r z e p r o w a d z o n y c h r o z w a ż a n i a c h i częstym użyciu słowa „ ś w i a t " u d e r z a jego wieloznaczność. R o z p l a t a n i e jej może u k a z a ć fenomeny o r ó ż n y m znaczeniu oraz ich związek. 1. „ Ś w i a t " stosowany jest j a k o pojęcie ontyczne i ozna cza w t e d y ogół bytu, który może być obecny w obrębie świata. 2 . „ Ś w i a t " funkcjonuje j a k o termin ontologiczny i ozna cza bycie b y t u wymienionego w punkcie pierwszym. „ Ś w i a t " może mianowicie stać się oznaczeniem obszaru obejmującego p e w n ą rozmaitość bytu, znaczy n p . tyle, co w m ó w i e n i u o „świecie" / m a t e m a t y k a obszar możliwych przedmiotów matematyki. 3. „ Ś w i a t " może być p o n o w n i e r o z u m i a n y w pew n y m o n t y c z n y m sensie, teraz j e d n a k nie j a k o byt, k t ó r y m
92
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[65]
jestestwo z istoty nie jest i który m o ż e być spotykany w o b rębie świata, lecz j a k o to, „w czym" faktyczne jestestwo j a ko takie „żyje". „ Ś w i a t " m a tu znaczenie przedontologicznie egzystencyjne. Przy tym istnieją tu znów różnorakie możliwości: „ ś w i a t " oznacza nasz-świat (Wir-Welt) „pub l i c z n y " l u b „ w ł a s n e " i najbliższe (domowe) otoczenie. 4. I wreszcie „ ś w i a t " oznacza ontologiczno-egzystencjalne pojęcie światowości. S a m a światowość daje się modyfiko w a ć w a k t u a l n ą (jeweilige) całościową s t r u k t u r ę poszczegól n y c h „ ś w i a t ó w " , zawiera j e d n a k w sobie apriori światowoś ci w ogóle. Przyjmujemy dla t e r m i n u „ ś w i a t " znaczenie ustalone w punkcie trzecim. Jeśli trzeba będzie czasami użyć tego t e r m i n u w sensie określonym w punkcie pierwszym, to znaczenie takie o p a t r z y m y cudzysłowem. O d p o w i e d n i o d o tego, p o c h o d n a forma „ ś w i a t o w y " o z n a c z a terminologicznie pewien sposób bycia jestestwa, nigdy zaś b y t u obecnego „ w " świecie. T a k i byt n a z y w a m y n a l e ż ą c y m d o świata l u b wewnątrzświatowym. R z u t oka n a dotychczasową ontologię ukazuje, że zanie d b a n i e bycia-w-świecie j a k o u k o n s t y t u o w a n i a jestestwa idzie w p a r z e z pomijaniem fenomenu światowości. Próbuje się zamiast tego i n t e r p r e t o w a ć świat n a podstawie bycia bytu, który jest w obrębie świata obecny, ale przy tym zrazu w ogóle nie odkryty, n a podstawie przyrody. Przyro d a — p o j m o w a n a w kategoriach ontologicznych — jest g r a n i c z n y m p r z y p a d k i e m bycia możliwego wewnątrzświatowego bytu. Jestestwo może o d k r y w a ć byt j a k o p r z y r o d ę tylko w p e w n y m określonym modus swego bycia-w-świecie. T a k i e p o z n a w a n i e m a c h a r a k t e r specyficznego pozbawie nia świata światowości (Entweltlichung der Welt). „ P r z y r o d a " j a k o kategorialne ogólne pojęcie s t r u k t u r bycia określonego wewnątrz świata spotykanego b y t u nie potrafi uczynić światowości zrozumiałą. N a w e t fenomen „ n a t u r y "
[65/66]
Rozdział III
93
w sensie, p o w i e d z m y , jej r o m a n t y c z n e g o pojęcia d a się on tologicznie ująć dopiero n a podstawie pojęcia świata, tj. od strony analityki jestestwa. Z p u n k t u widzenia p r o b l e m u ontologicznej analizy świa towości świata tradycyjna ontologia — jeśli w ogóle do strzega o n a ów p r o b l e m — z a b r n ę ł a w ślepą uliczkę. Z drugiej strony interpretacja światowości jestestwa oraz możliwości i sposobów j e g o uświatowienia m i a ł a b y poka zać, dlaczego jestestwo b ę d ą c w sposób p o z n a w a n i a świata ontycznie i ontologicznie / pomija fenomen światowości. Factum tego pominięcia wskazuje z a r a z e m n a to, że trzeba szczególnej ostrożności, jeśli podejście d o fenomenu świa towości m a uzyskać trafny fenomenalny p u n k t wyjścia, który przeszkodzi pominięciu. M e t o d y c z n e wskazania w tej mierze zostały tu j u ż p o d a ne. Bycie-w-świecie, a z a t e m także świat, p o w i n n y stać się t e m a t e m analityki w horyzoncie przeciętnej powszedniości j a k o najbliższego jestestwu sposobu [jego] bycia. T r z e b a z b a d a ć powszednie bycie-w-świecie, a dzięki fenomenal n e m u t r z y m a n i u się go musi się pojawić w polu widzenia coś takiego j a k świat. Najbliższym światem powszedniego jestestwa jest otocze nie. W toku b a d a n i a p r z e c h o d z i m y od tego egzystencjalne go c h a r a k t e r u przeciętnego bycia-w-świecie d o idei świa towości w ogóle. Światowość otoczenia (otoczeniowość) jest przez nas p o s z u k i w a n a n a d r o d z e przejścia przez ontolo giczną interpretację spotykanego j a k o najbliższy wewnątrzotoczeniowego bytu. T e r m i n „ o t o c z e n i e " zdaje się swym „ o - " wskazywać n a przestrzenność*. T o k o n s t y t u t y w n e dla * W tym miejscu H. zapowiada analizę otoczenia, „Umwelt", którego „o-" sugeruje przestrzenny krąg tego, co mnie otacza. Otoczenie to jednak także Um-welt, czyli świat tego, co służy do
94
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[66/67]
otoczenia „wokół" (Umherum) nie ma wszelako żadnego pierwotnie „przestrzennego" sensu. Przysługujący bez sprzecznie otoczeniu przestrzenny charakter da się rozjaś nić dopiero na podstawie struktury światowości. Odtąd wspomniana w § 1 2 przestrzenność stanie się widoczna fenomenalnie. Ontologia jednakże usiłowała właśnie inter pretować na podstawie przestrzenności bycie „świata" jako res extensa. Najbardziej skrajną skłonność do takiej ontologii „świata", i to o wręcz przeciwnym zorientowaniu na res cogitans, która ani ontycznie, ani ontologicznie nie pokrywa się z jestestwem, przejawia Kartezjusz. Odcinając się od takiej tendencji ontologicznej, podjęta tu analiza świato wości może zyskać większą jasność. Analiza ta dokonuje się w trzech etapach: A. Analiza otoczeniowości i światowości w ogóle; B. Ilustrujące skontrastowanie analizy światowoś ci i ontologii „świata" u Kartezjusza; C. Dookólność (Umhąfte) otoczenia i „przestrzenność" jestestwa.
A. Analiza otoczeniowości i światowości w ogóle § 15. Bycie bytu spotykanego w otoczeniu Nicią przewodnią procesu fenomenologicznego wskaza nia bycia bytu spotykanego jako najbliższy będzie powsze dnie bycie-w-świecie, które nazwiemy obchodem (Umgang) w świecie z / wewnątrzświatowym bytem. Obchód rozpra sza się na rozmaite sposoby zatroskania. Najbliższym ze (um) czegoś; świat „narzędzi" (por. § 15). Do tych znaczeń nawiązuje szereg określeń zawierających „um" (por. § 15 nn.): „Umhąfte", „Umsicht", „Umgang", „Um-zu", „Umwillen".
[67]
Rozdział III
95
sposobów o b c h o d u , j a k to zostało p o k a z a n e , nie jest j e d n a k postrzeżeniowe tylko p o z n a w a n i e , lecz m a n i p u l a t y w n o -użytkowe zatroskanie, k t ó r e m u przysługuje własne „ p o z n a n i e " . K w e s t i a fenomenologiczna dotyczy najpierw by cia b y t u spotykanego w takim zatroskaniu. D l a zagwa r a n t o w a n i a w y m a g a n e g o tu widzenia p o t r z e b n a jest w s t ę p n a u w a g a metodologiczna. Podczas odsłaniania i eksplikacji bycia byt jest zawsze przed- i w s p ó ł - t e m a t y z o w a n y , a właściwy t e m a t stanowi bycie. W obrębie niniejszej analizy z a k ł a d a się j a k o byt p r z e d t e m a t y c z n y to, co się pokazuje w u w i k ł a n y m w otoczeniu (umweltlicheń) zatroskaniu. T e n byt nie jest p r z y t y m p r z e d m i o t e m teoretycznego p o z n a w a n i a „świa t a " , lecz czymś u ż y w a n y m , w y t w a r z a n y m itp. J a k o tak spotykany, ów byt w k r a c z a w sposób p r z e d t e m a t y c z n y w pole widzenia „ p o z n a w a n i a " , które j a k o fenomenolo giczne spogląda źródłowo (primar) n a bycie i od strony tej tematyzacji bycia współtematyzuje a k t u a l n y byt. T o feno menologiczne w y k ł a d a n i e nie jest z a t e m p o z n a w a n i e m b y t o w o d a n y c h charakterystyk bytu, lecz określaniem s t r u k t u r j e g o bycia. J a k o b a d a n i e bycia staje się ono jed n a k ż e samodzielną i w y r a ź n ą realizacją rozumienia bycia, r o z u m i e n i a , które zawsze j u ż przysługuje jestestwu i jest „ ż y w e " w k a ż d y m o b c h o d z e n i u się z b y t e m . F e n o m e n o logicznie p r z e d t e m a t y c z n y byt, tu z a t e m coś u ż y w a n e g o , tkwiącego w w y t w a r z a n i u , staje się dostępny, gdy prze s t a w i a m y się n a takie zatroskanie. Ściśle biorąc, mówienie o przestawieniu się jest mylące, gdyż n a sposób bycia za troskanego o b c h o d u nie potrzebujemy d o p i e r o się prze stawiać. Powszednie jestestwo zawsze j u ż jest w taki spo sób: n p . otwierając drzwi, u ż y w a m klamki. Uzyskanie fe nomenologicznego podejścia d o tak spotykanego bytu pole ga raczej n a o d r z u c e n i u narzucających się i współobecnych
96
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[67/68]
skłonności interpretacyjnych, które w ogóle zakrywają fe nomen takiego „zatroskania", a zarazem także byt, tak jak się on sam z siebie nasuwa w zatroskaniu. T e zdradliwe zniekształcenia staną się jeszcze bardziej wyraźne, gdy zapytamy teraz w naszym badaniu: jaki byt uznać za wstępny temat i uczynić przedfenomenalną podstawą? M o ż n a by odrzec: rzeczy. Już jednak wraz z tą oczywis tą odpowiedzią poszukiwana przedfenomenalną podstawa zostaje prawdopodobnie przeoczona. W tym zagadnięciu bytu jako „rzeczy" (res) tkwi /już bowiem implicite pewna założona z góry charakterystyka ontologiczna. Posuwająca zapytywanie od takiego bytu ku byciu analiza trafia na rzeczowość (Dinglichkeit) i realność. Tak postępując na przód ontologiczna eksplikacja znajduje takie charaktery bycia, jak substancjalność, materialność, rozciągłość, sąsiedz two... Spotykany w zatroskaniu byt jest jednak w tym byciu skryty zrazu także przedontologicznie. Nazywając rzeczy bytem „ d a n y m najpierw", popełniamy ontologiczny błąd, choć ontycznie uważamy inaczej. Pozostaje niejasne, co właściwie uważamy. Charakteryzuje się też owe „rzeczy" jako „wyposażone w wartości". Co ontologicznie znaczy „wartość"? Jak kategorialnie ująć owo „wyposażenie" („Haften") i bycie wyposażonym (Behaftetsein)? Pomijając już niejasność owej struktury wyposażenia w wartość, czy natrafiamy przez to na fenomenalny charakter bycia tego, co spotykane w zatroskanym obchodzie? Grecy mieli dla „rzeczy" stosowny termin: TCpay^aTa, tzn. to, z czym ma się do czynienia w zatroskanym obcho dzie (^paCic). Specyficzny „pragmatyczny" charakter owych TCp<xy(xaTa pozostawili oni jednak pod względem ontologicznym w cieniu i określili je „najpierw" jako „je dynie rzeczy". Byt spotykany w zatroskaniu nazywamy na rzędziem. Podczas obchodzenia się natrafiamy na przybory
[68/69]
Rozdział III
97
d o pisania, d o szycia, n a r z ę d z i a pracy, pojazdy, urządze nia p o m i a r o w e . T r z e b a w y d o b y ć sposób bycia narzędzia. Nastąpi to n a gruncie u p r z e d n i e g o w y o d r ę b n i e n i a tego, co czyni narzędzie narzędziem: c h a r a k t e r u narzędzia (£eughąftigkeit). Ściśle biorąc, nie „istnieje" nigdy jedno narzędzie. Bycie n a r z ę d z i a obejmuje zawsze całość n a r z ę d z i a (£eugganze), w k t ó r y m owo narzędzie może dopiero być tym, czym jest. N a r z ę d z i e jest z istoty „czymś d o tego, ażeby...". R ó ż n e rodzaje „ a ż e b y " (Um-zu), j a k służebność (Dienlichkeit), p r z y d a t n o ś ć (Beitrdglichkeii), stosowalność (Verwendbarkeit), d o g o d n o ś ć (Handlichkeit) konstytuują całokształt narzędzia. W s t r u k t u r z e „ a ż e b y " zawiera się p e w n e odniesienie cze goś d o czegoś. Ontologiczną genezę wskazanego t y m ter m i n e m fenomenu ujrzymy dopiero w trakcie rozwijanych tu analiz. N a razie trzeba uwidocznić fenomenalnie roz maitość odniesień. O d p o w i e d n i o d o swego narzędziowego c h a r a k t e r u narzędzie jest narzędziem zawsze na gruncie przy należności d o innego narzędzia: przyrząd d o pisania, pióro, a t r a m e n t , papier, bibuła, stół, l a m p a , meble, okna, drzwi, pokój. T e „rzeczy" nigdy nie pojawiają się najpierw same dla siebie, by p o t e m jako suma realiów wypełnić pokój. T y m , co najpierw d a n e , choć nie ujęte tematycznie, jest po kój, ale nie j a k o to, co „ w obrębie czterech ścian" w sensie geometryczno-przestrzennym, lecz j a k o narzędzie d o miesz kania. N a tej dopiero podstawie pojawia się „urządzenie", a w / n i m każde „poszczególne" narzędzie. Przed tym na rzędziem jest j u ż zawsze odkryty całokształt narzędzia. Zawsze d o p a s o w a n y d o n a r z ę d z i a o b c h ó d , n a gruncie którego (i tylko jego) narzędzie to może się prawdziwie u k a z a ć w swym byciu (np. wbijanie gwoździ m ł o t k i e m ) , nie ujmuje t e m a t y c z n i e tego bytu j a k o istniejącej (vorkommendes) rzeczy, a u ż y w a n i e n a r z ę d z i a nie zawiera wiedzy
98
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[69]
o s t r u k t u r z e n a r z ę d z i a j a k o takiej. W b i j a n i e gwoździ nie tylko m a wiedzę o n a r z ę d z i o w y m c h a r a k t e r z e młotka, ale przyswoiło sobie to narzędzie najlepiej, j a k tylko m o ż n a . W t a k i m u ż y t k o w y m obchodzie zatroskanie p o d d a j e się k o n s t y t u t y w n e m u dla każdego n a r z ę d z i a „ a ż e b y " ; i m mniej tylko się p r z y g l ą d a m y młotkowi-rzeczy, im spraw niej go u ż y w a m y , t y m bardziej źródłowy staje się stosunek d o niego, t y m bardziej bez osłony s p o t y k a m y ów młotek j a k o to, czym jest, j a k o narzędzie. Wbijanie gwoździ samo o d k r y w a specyficzną „ d o g o d n o ś ć " młotka. Sposób bycia n a r z ę d z i a , w k t ó r y m ujawnia się ono samo z siebie, n a z y w a m y poręcznością*. Tylko dlatego, że narzędzie m a to „bycie-w-sobie", a nie j e d y n i e tylko istnieje, jest ono w najszerszym sensie d o g o d n e i d o dyspozycji. N a w e t naj bardziej przenikliwe zaledwie-tylko-^o^/^rfanz^ n a tak a tak u p o s a ż o n y „ w y g l ą d " rzeczy nie potrafi o d k r y ć niczego p o ręcznego. „ T e o r e t y c z n e m u " j e d y n i e spojrzeniu n a rzeczy brak r o z u m i e n i a poręczności. U ż y t k o w o - m a n i p u l a t y w n y o b c h ó d nie jest j e d n a k ślepy, m a swój własny sposób oglą du, który kieruje manipulacją i nadaje jej specyficzną przyległość d o rzeczy. O b c h ó d z n a r z ę d z i e m podlega r o z m a i t o ści odniesień „ a ż e b y " . Ogląd (Sicht) takiego w p a s o w y w a nia się to przegląd (Umsicht). P o s t ę p o w a n i e „ p r a k t y c z n e " nie jest „ a t e o r e t y c z n e " w sensie b r a k u oglądu; jego o d m i e n n o ś ć od p o s t ę p o w a n i a teoretycznego tkwi nie tylko w t y m , że tu się b a d a , a t a m się działa, i że działanie, aby nie pozostało ślepe, korzysta * Poręczność (Zuhandenheii) odsłania się „sama z siebie" pod czas obchodzenia się z „poręcznym" narzędziem, w przeciwień stwie do rozważanej w dalszej części pracy „obecności" (Vorhandenheit). To, co jest „vorhanden", „przed-ręką", wymaga już pewnego dystansu do siebie, wystąpienia „przed" obserwatorem w postaci przed-miotu.
[69/70]
Rozdział HI
99
z p o z n a n i a teoretycznego; b a d a n i e bowiem jest zatroska niem w r ó w n i e źródłowy sposób, w j a k i działanie m a swoją perspektywę (Sicht). Postępowanie teoretyczne jest niep r z e g l ą d o w y m zaledwie-tylko-spoglądaniem. Nie będąc p r z e g l ą d e m , spoglądanie nie jest p o z b a w i o n e reguł, a swój k a n o n tworzy sobie w metodzie. T o , co poręczne, ani nie jest w ogóle ujęte teoretycznie, ani też nie jest s a m o od r a z u przeglądowo t e m a t y z o w a n e d o p r z e g l ą d u . Swoistością tego, co od r a z u poręczne, jest to, że musi się o n o w swą poręczność niejako wycofać, aby właśnie mogło we właściwy sposób być poręczne. T y m , p r z y czym najpierw zatrzymuje się powszedni o b c h ó d , nie są też s a m e narzędzia; to raczej wytwór, coś a k t u a l n i e do w y t w o r z e n i a , / jest objęty zatroskaniem w pierwszym rzę dzie, a stąd jest także poręczny. W y t w ó r niesie w sobie ca łokształt odniesień, w obrębie których n a p o t y k a się na rzędzie. W y t w a r z a n y p r o d u k t j a k o „do czego" (Wozu) młotka, h e b l a czy gwoździa jest ze swej strony n a sposób n a r z ę dzia. W y t w a r z a n y b u t jest d o noszenia (but-narzędzie), w y p r o d u k o w a n y zegarek d o o d c z y t y w a n i a czasu. N a p o t y k a n y głównie w z a t r o s k a n y m obchodzie (w trakcie p r a c y ) w y t w ó r p o z w a l a w swej z istoty sobie właściwej sto sowalności zawsze n a p o t k a ć owo „ d o czego" swojej stoso walności. O b s t a l o w a n y w y t w ó r jest ze swej strony tylko n a gruncie u ż y t k o w a n i a go i odkrytego w tym u ż y t k o w a n i u kontekstu odniesień bytowych. W y t w a r z a n y p r o d u k t m a j e d n a k nie tylko zastosowanie do..., s a m o w y t w a r z a n i e jest zawsze stosowaniem czegoś d o czegoś. W wyrobie zawiera się równocześnie odniesienie d o „ m a t e r i a ł ó w " . J e s t on uzależniony od skóry, nici, gwoździ itp. Z kolei skórę w y t w a r z a się ze skór surowych. T e zaś zdejmuje się ze zwierząt, które ktoś i n n y w y h o d o w a ł .
100
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[70/71]
W świecie istnieją także zwierzęta n i e h o d o w l a n e i także u nich ów byt się' w pewien sposób sam w y t w a r z a . W oto czeniu z a t e m u d o s t ę p n i a się także taki byt, który sam w sobie nie w y m a g a w y t w a r z a n i a , zawsze j u ż jest p o ręczny. Młotek, obcęgi, gwódź same w sobie odnoszą d o stali, żelaza, m e t a l u , minerału, d r e w n a , z których się skła dają. W u ż y w a n y m narzędziu zostaje — poprzez owo uży cie — w s p ó ł o d k r y t a „ p r z y r o d a " , „ p r z y r o d a " w świetle wy tworów przyrody. P r z y r o d y nie należy tu j e d n a k rozumieć j a k o czegoś tyl ko o b e c n e g o — ani też j a k o siły przyrody. Las jest t e r e n e m w y r ę b u , g ó r a kamieniołomem, rzeka energią wodną, wiatr w i a t r e m „ w ż a g l e " . W r a z z o d k r y t y m „ o t o c z e n i e m " spo t y k a m y tak odkrytą „ p r z y r o d ę " . O d jej sposobu bycia j a k o poręcznej m o ż n a a b s t r a h o w a ć , a ją samą o d k r y w a ć i określać j e d y n i e w jej czystej obecności. D l a takiego o d k r y w a n i a p r z y r o d y pozostaje j e d n a k skryta p r z y r o d a j a k o coś, co „ u s i d l a " i „ p o b u d z a " , co nas osacza, zniewala p i ę k n e m k r a j o b r a z u . Botanika rośliny to nie kwiaty n a miedzy, ustalone przez geografię „miejsce w y p ł y w u " rzeki to nie „ ź r ó d ł o w dolinie". W y t w o r z o n y p r o d u k t wskazuje nie tylko n a k o n k r e t n e „ d o c z e g o " swej stosowalności i „z czego" swej b u d o w y ; w prostej sytuacji rzemieślniczej odnosi się on z a r a z e m d o u ż y t k o w n i k a . W y r ó b jest d o p a s o w a n y d o jego ciała, /„jest" ono p r z y p o w s t a w a n i u w y r o b u współobecne. W produkcji h u r t o w e j bynajmniej nie brak tego k o n s t y t u t y w n e g o odnie sienia; jest o n o tylko nieokreślone, wskazuje n a dowolną, przeciętną osobę. W r a z z w y r o b e m nie n a p o t y k a m y z a t e m tylko b y t u , który byłby poręczny, lecz także byt o sposobie bycia jestestwa ludzkiego (Dasein), dla którego zatroskania coś w y t w o r z o n e g o staje się poręczne; z a r a z e m n a p o t y k a m y świat, w k t ó r y m żyje użytkownik, a który równocześnie
[71]
Rozdział III
101
jest nasz. O b j ę t y zatroskaniem w y r ó b jest poręczny nie tyl ko w domowym, świecie warsztatu, lecz także w świecie publicz nym. W r a z z t y m ostatnim zostaje o d k r y t a i staje się każde m u d o s t ę p n a przyroda otoczenia. W d r o g a c h , ulicach, m o stach, b u d y n k a c h zatroskanie o d k r y w a p r z y r o d ę w określo n y m kierunku. Zadaszając p e r o n wzięto p o d u w a g ę złą pogodę, oświetlenie publiczne u w z g l ę d n i a ciemność, tzn. specyficzną zmienność obecności i nieobecności światła dziennego, czyli — „pozycję słońca". W zegarkach u w z g l ę d n i o n e jest zawsze określone miejsce w systemie świata. G d y s p o g l ą d a m y n a zegarek, w u k r y t y sposób wy korzystujemy „pozycję słońca", wedle której w p r o w a d z o n o urzędową astronomiczną regulację p o m i a r u czasu. Przy korzystaniu z najbliżej i niezauważalnie poręcznego na rzędzia, j a k i m jest zegarek, współporęczna jest p r z y r o d a otoczenia. D o istoty funkcji o d k r y w a n i a przez zatroskane z a n u r z e n i e w najbliższy świat w y r o b ó w należy to, że zależ nie od sposobu tego z a n u r z e n i a ów współdostarczony w wyrobie, tj. w jego k o n s t y t u t y w n y c h odniesieniach, wewnątrzświatowy byt pozostaje możliwy d o odkrycia z różną wyrazistością i przy r ó ż n y m zakresie przeglądowej penetracji. Sposobem bycia tego b y t u jest poręczność. Nie należy jej j e d n a k p o j m o w a ć j a k o tylko c h a r a k t e r u ujmowania, tak j a k b y t e m u najbliżej s p o t y k a n e m u „ b y t o w i " przypisywało się takie „ a s p e k t y " i j a k b y obecny najpierw w sobie m a t e riał świata był w ten sposób „subiektywnie z a b a r w i a n y " . T a k u k i e r u n k o w a n a interpretacja przeoczą, że wówczas byt musiałby być najpierw z r o z u m i a n y i odkryty j a k o czysta obecność i w następstwie odkrywczego i przysto sowawczego o b c h o d z e n i a się ze „ ś w i a t e m " zyskać prio rytet i naczelną pozycję. T o j e d n a k przeczy j u ż ontologiczn e m u sensowi p o z n a w a n i a , które przedstawiliśmy j a k o
102
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[71/72]
ufundowany modus bycia-w-świecie. T o ostatnie przenika dopiero przez to, co dla zatroskania poręczne, w stronę wy dobycia czegoś już tylko obecnego. Poręczność jest ontologiczno-kategorialnym określeniem bytu takiego, jakim on jest „w so bie". Coś poręcznego zaś „istnieje" („gibt es") tylko na podłożu tego, co obecne. Czy jednak z przyjęcia tej tezy wynika, że poręczność jest ontologicznie ufundowana w obecności? / Ale jeśli nawet w pogłębionej ontologicznej interpretacji poręczność mogłaby utrzymać się jako sposób bycia najbli żej w obrębie świata odkrytego bytu i jeśli nawet dałoby się wykazać jej pierwotność wobec czystej obecności — to czy wraz z wynikami dotychczasowej eksplikacji uzyskali śmy cokolwiek na rzec ontologicznego zrozumienia feno menu świata? W interpretacji tego bytu z wnętrza świata świat był przecież stale „zakładany". Zestawienie tego bytu nie daje w sumie czegoś takiego jak „świat". Czy za tem od bycia tego bytu prowadzi w ogóle jakaś droga do wskazania fenomenu świata? 1
§ 16. Światowy charakter otoczenia anonsujący się w wewnątrzświatowym bycie Sam świat nie jest bytem z wnętrza świata, a jednak określa on ten byt tak bardzo, że tylko wtedy, gdy świat „istnieje", byt może być spotykany, a odkryty, może się ukazać w swym byciu. Jak jednak świat „istnieje"? Jeśli jes testwo jest ontycznie ukonstytuowane przez bycie-w-świe cie, a jego byciu równie istotowo przysługuje rozumienie
1
Autor pozwala sobie zauważyć, że analizę otoczenia i w ogó le „hermeneutykę faktyczności" jestestwa przedstawia w swych wykładach począwszy od semestru zimowego 1919/20.
[72/73]
Rozdział III
103
Siebie* (choćby było ono jeszcze nader nieokreślone), to czy owo jestestwo nie dysponuje rozumieniem świata, rozu mieniem przedontologicznym, któremu może brakować i brakuje wyraźnych ontologicznych wglądów? Czyż wraz z napotykanym wewnątrz świata bytem, tzn. wraz z tegoż wewnątrzświatowością, zatroskanemu byciu-w-świecie nie ukazuje się coś takiego jak świat? Czy fenomen ów nie po jawia się w przedfenomenologicznym ujęciu, czy nie tkwi w nim już zawsze, nie wymagając tematycznej interpre tacji ontologicznej? Czy samo jestestwo w kręgu swego za troskanego zaabsorbowania poręcznym narzędziem ma możliwość bycia, w której wraz z objętym zatroskaniem wewnątrzświatowym bytem zostaje mu w pewien sposób oświetlona jego światowość? Jeśli dadzą się ukazać takie możliwości bycia jestestwa w obrębie zatroskanego obchodu, wówczas stanie otworem droga do prześledzenia tak oświetlonego fenomenu i do próby niejako „osaczenia" go i zapytania o jego w nim sa m y m się ukazujące struktury. / Powszedniość bycia-w-świecie cechują różne modi zatros kania, które objęty zatroskaniem byt pozwalają napotkać w taki sposób, że ujawnia się przy tym światowy charakter tego, co wewnątrzświatowe. Zatroskanie może napotkać najbliższy poręczny byt jako niestosowalny, nie przyspo sobiony do określonego zastosowania. Narzędzie pracy okazuje się uszkodzone, materiał nieodpowiedni. Narzędzie jednak jest w każdym przypadku poręczne. Niestosowalności zaś nie odkrywa ustalanie własności przez oglądanie,
* To „das Selbsf' filozoficzna tradycja oddaje jako „jaźń", co ma jednak obcy niniejszej rozprawie wydźwięk psychologiczny, a także sugeruje związek z „ja". Jestestwo jednakże „jest Sobą" w sposób bardziej pierwotny niż „ja" i jaźnią.
104
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[73]
lecz przegląd o b c h o d z e n i a się z nim w u ż y t k o w a n i u . Przy takim o d k r y w a n i u niestosowalności narzędzie się ekspo nuje. T o eksponowanie oferuje poręczne narzędzie w swego rodzaju nieporęczności. Z a w i e r a się w tym: coś nieużytecz nego tylko się p r z e d k ł a d a — objawia się j a k o rzecz-narzędzie, k t ó r a wygląda tak a tak i w swej poręczności j a k o tak wyglądająca była stale obecna. W n a r z ę d z i u manifestuje się czysta obecność, aby się j e d n a k znów wycofać w p o ręczność czegoś objętego z a t r o s k a n i e m , tj. n a p r a w i o n e g o n a r z ę d z i a . T a k a obecność czegoś nieużytecznego nie jest jeszcze p o z b a w i o n a wszelkiej poręczności; tak obecne n a rzędzie nie jest jeszcze rzeczą gdzieś t a m zaledwie tylko ist niejącą. Uszkodzenie narzędzia nie jest jeszcze zwykłą m o dyfikacją rzeczy, istniejącą tylko z m i a n ą własności cechują cych coś obecnego. Z a t r o s k a n y o b c h ó d natrafia j e d n a k nie tylko n a coś niestosowalnego w obrębie czegoś zawsze j u ż poręcznego (£uhandeń); odnajduje on także to, czego brak, co nie tylko nie jest „ d o g o d n e " („handlich"), ale wręcz w ogóle nie „leży w d ł o n i " („zur Hand ist"). T e g o rodzaju poczucie b r a k u wynajdując nieporęczność o d k r y w a znowu coś poręcznego w postaci p e w n e g o bycia-tylko-obecnym. Przez dostrzeże nie czegoś nieporęcznego coś poręcznego p r z y b i e r a modus natrętności. I m bardziej n a t r ę t n a jest p o t r z e b a czegoś, czego b r a k , i m wyraźniej stwierdzamy nieporęczność tego czegoś, t y m bardziej n a t r ę t n e staje się owo coś poręcznego i wręcz zdaje się tracić c h a r a k t e r poręczności. O d s ł a n i a się ono j a ko coś j u ż tylko obecnego, czego bez tego, czego brak, nie m o ż n a ruszyć z miejsca. Bezradność, z j a k ą stajemy wobec takiej sytuacji, o d k r y w a j a k o niepełny modus zatroskania bycie-już-tylko-obecnym czegoś poręcznego. O b c h o d z ą c się ze światem objętym zatroskaniem, może m y coś nieporęcznego n a p o t y k a ć nie tylko w sensie czegoś
[73/74]
Rozdział III
105
niestosowalnego albo po prostu brakującego, lecz j a k o coś nieporęcznego, czego właśnie nie brakuje i co nie jest niestosowalne, lecz „stoi n a d r o d z e " („im Wege liegt") zatroskania. Coś, ku czemu zatroskanie nie może się zwró cić, n a co ono „nie m a czasu", jest ra
106
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[74/75]
prostu, lecz eksponując coś niestosowalnego jak gdyby się usuwa. Poręczność manifestuje się raz jeszcze i właśnie przy tej okazji manifestuje się także światowy charakter te go, co poręczne. Strukturę bycia tego, co poręczne, jako narzędzia okreś lają odniesienia. Swoiste i samo przez się zrozumiałe „wsobie" najbliższych „rzeczy" jest napotykane przez robiące z nich użytek i nie zważające na nie przy tym wy raźnie zatroskanie, które może natknąć się na coś nieuży tecznego. T o , że narzędzie nie nadaje się do stosowania, oznacza: konstytutywne odniesienie „ażeby" do pewnego „na to" (Dazu) uległo zakłóceniu. Same odniesienia nie są rozważane, lecz obecne „tu oto" („da") w zatroskanym podporządkowaniu się im. Przy zakłóceniu odniesienia — przy niestosowalności do..., odniesienie staje się jednak wyraźne, choć i teraz jeszcze nie jako struktura ontologicz na, lecz ontycznie, dla przeglądu, który natrafia na uszko dzenie narzędzia pracy. Wraz z tym przeglądowym budze niem odniesienia do aktualnego „na to" pojawia się / w po lu oglądu także samo owo „na to", a z nim kontekst wy tworu, cały „warsztat" — jako coś, w czym zatroskanie już zawsze się utrzymuje. Kontekst narzędzia rozjaśnia się nie tyle jako całość nigdy jeszcze nie widziana, ile raczej jako całość już od początku oglądana w przeglądzie. Wraz z tą zaś całością anonsuje się świat. Podobnie też brak czegoś poręcznego, czego codzienna obecność (^ugegensein) była tak oczywista, że wcześniej cał kiem jej nie odnotowaliśmy, jest wyrwą w odkrytych dzięki przeglądowi kontekstach odniesień. Przegląd trafia w próż nię i dopiero wtedy widzi, do czego i wraz Z czym było porę czne to coś, czego brak. Znów anonsuje się otoczenie. T o , co się tak rozjaśnia, samo nie jest czymś poręcznym pośród czegoś innego poręcznego, a tym bardziej czymś obecnym,
[75]
Rozdział III
107
co b y p o r ę c z n e narzędzie niejako fundowało. T o coś jest w postaci „ t u o t o " („Da") przed wszelkim ustalaniem i r o z w a ż a n i e m . Nie jest dostępne n a w e t przeglądowi, j a k o że ten zawsze kieruje się ku bytowi, ale jest j u ż zawsze n a przegląd o t w a r t e . T e r m i n y „ o t w i e r a ć " („Erschlieflen") i „ o t w a r t o ś ć " mają w poniższych r o z w a ż a n i a c h sens tech niczny i oznaczają: „czynić o t w a r t y m " („auf-schlieflen"), „ s t a n o t w a r t o ś c i " („Aufgeschlossenheit"). „ O t w i e r a ć " nie znaczy tu więc w ż a d n y m razie „uzyskiwać pośrednio przez w n i o s k o w a n i e " * . Świat nie „ s k ł a d a się" z tego, co poręczne; świadczy o t y m m.in. to, że rozjaśnieniu świata w zinterpretowa n y c h tu modi zatroskania towarzyszy pozbawienie świato wości tego, co poręczne, tak iż ujawnia się w tym jedynie-bycie-obecnym. A b y w c o d z i e n n y m zatroskaniu o „ot o c z e n i e " m o ż n a było n a p o t k a ć poręczne narzędzie w je go „ b y c i u - w - s o b i e " , odniesienia i całokształty odniesień, w k t ó r y c h „ z a n u r z o n y " jest przegląd, muszą d l a ń pozostać n i e t e m a t y c z n e , p o d o b n i e j a k dla nieprzeglądowego „te m a t y c z n e g o " ujmowania. Nie-anonsowanie-się świata jest w a r u n k i e m możliwości niewychodzenia tego, co poręczne, ze swej niezauważalności. W tym konstytuuje się fenome n a l n a s t r u k t u r a bycia-w-sobie tego bytu. P r y w a t y w n e wyrażenia: niezauważalność, nienatrętność, nieuporczywość oznaczają p o z y t y w n y c h a r a k t e r fenome n a l n y bycia tego, co najbliżej poręczne. O w e „ n i e " („Un") oznaczają c h a r a k t e r pozostawania-w-sobie tego, co po ręczne, a więc to, co m a m y n a myśli przez „bycie-w-sob i e " , które, co charakterystyczne, przypisujemy j e d n a k „ n a j p i e r w " temu, co obecne, j a k o dającemu się tematycznie * „Ersckliefien" (otwierać) może mieć też znaczenie wnioskowa nia.
108
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[75/76]
ustalić. T e g o „ w - s o b i e " nie d a się ontologicznie wyświetlić przy pierwotnej i wyłącznej orientacji n a to, co obecne. J a kaś w y k ł a d n i a jest j e d n a k p o t r z e b n a , jeśli m o w a o „w-so b i e " m a być ontologicznie / ważka. D o owego „ w - s o b i e " bycia odwołujemy się zwykle z emfazą w sferze ontycznej — z fenomenalnego p u n k t u widzenia zasadnie. T o ontyczne o d w o ł a n i e się nie spełnia j e d n a k w y m o g ó w j u ż samej r z e k o m o d a n e j wraz z nim tezy ontologicznej. D o t y c h c z a sowa a n a l i z a p o z w a l a wyraźnie dostrzec, że bycie-w-sobie wewnątrzświatowego bytu d a się ontologicznie ująć tylko n a gruncie fenomenu świata. Jeśli j e d n a k świat może się w jakiś sposób rozjaśnić, to musi w ogóle być otwarty. D l a przeglądowego zatroskania jest o n j u ż zawsze wstępnie o t w a r t y wraz z dostępnością tego, co wewnątrz świata poręczne. J e s t on z a t e m czymś, „ w " czym jestestwo j a k o byt zawsze j u ż było, tym, d o cze go wyłącznie może ono po k a ż d y m swoim w jakiś sposób w y r a ź n y m odejściu zawsze powrócić. Bycie-w-świecie oznacza wedle dotychczasowej interpre tacji: nietematyczne, przeglądowe zanurzenie w odniesie niach konstytutywnych dla poręczności narzędziowej ca łości. Zatroskanie jest już każdorazowo takie, jakie jest, n a gruncie zażyłości ze światem. T a k zażyłe jestestwo może się w tym, co n a p o t y k a ono wewnątrz świata, zatracić i być tym odurzone. Czym jest to, z czym jestestwo jest zżyte, dlaczego może się rozjaśnić światowy c h a r a k t e r tego, co we wnątrz świata? J a k bliżej zrozumieć całokształt odniesień, wśród którego przegląd się „ o b r a c a " i którego ewentualne naruszenia wyprowadzają n a pierwszy plan obecność bytu? A b y odpowiedzieć n a te p y t a n i a , które mają n a celu o p r a c o w a n i e fenomenu i problemu światowości, p o t r z e b n a jest bardziej k o n k r e t n a analiza struktur, w których struk t u r a l n y kontekst te p y t a n i a wnikają.
[76/77]
Rozdział HI
109
§ 17. Odniesienie i znak Podczas prowizorycznej interpretacji struktury bycia tego, co poręczne ( „ n a r z ę d z i a " ) , uwidocznił się fenomen odniesienia, ale w tak ogólnym zarysie, że podkreślaliśmy równocześnie konieczność odsłonięcia tego wstępnie dopiero u k a z a n e g o fenomenu w aspekcie jego ontologicznego po chodzenia. Stało się także jasne, że odniesienie i całokształt odniesień będą w j a k i m ś sensie k o n s t y t u t y w n e dla samej światowości. Postrzegaliśmy dotychczas świat j a k o rozjaś niony tylko w obrębie określonych sposobów (i ze względu n a nie) troskania się w otoczeniu o coś poręcznego, a mia nowicie wraz z tego czegoś poręcznością. I m głębiej więc b ę d z i e m y w n i k a ć w zrozumienie bycia wewnątrzświatowego b y t u , / t y m szersza i pewniejsza staje się fenomenalna p o d s t a w a odsłonięcia fenomenu świata. P o n o w n i e w y c h o d z i m y od bycia tego, co poręczne — obecnie z z a m i a r e m bardziej wyostrzonego ujęcia same go fenomenu odniesienia. W tym celu spróbujemy prze p r o w a d z i ć ontologiczną analizę takiego n a r z ę d z i a , w któ r y m dają się odnaleźć „ o d n i e s i e n i a " w wielorakim sensie. T a k i e „ n a r z ę d z i e " znajdujemy w znakach. Słowem tym n a zywa się wiele rzeczy, nie tylko różne rodzaje znaków, bycie b o w i e m z n a k i e m czegoś może n a w e t zostać sformalizowane w postaci uniwersalnego typu relacji, tak iż s a m a s t r u k t u r a z n a k u posłuży za ontologiczną nić p r z e w o d n i ą „ c h a r a k terystyki" wszelkiego b y t u w ogóle. Z n a k i j e d n a k ż e są przede wszystkim same n a r z ę d z i a m i , których specyficzny c h a r a k t e r narzędzia polega n a pokazy waniu. T a k i m i z n a k a m i są znaki p r z y d r o ż n e , kamienie gra niczne, sygnał b u r z o w y dla żeglugi, sygnały, flagi, znaki żałoby itp. P o k a z y w a n i e m o ż n a określić j a k o pewien „ r o d z a j " odniesienia. W skrajnie formalnym ujęciu odnoszenie
110
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[77/78]
jest ustanawianiem relacji. Relacja nie funkcjonuje jednak jako rodzaj wobec „gatunków" odniesień, które, ogólnie biorąc, różnicują się na znak, symbol, wyraz, znaczenie. Relacja jest określeniem formalnym, które na drodze „for malizacji" da się bezpośrednio odczytać w każdym typie związków wszelkiej zawartości treściowej i wszelkiego sposobu bycia . Każde odniesienie jest relacją, ale nie każda relacja jest odniesieniem. Każde „pokazanie" jest odniesieniem, ale nie każde odniesienie jest pokazywaniem. Zawiera się w tym równocześnie, że każde „pokazanie" jest relacją, ale nie każde ustalanie relacji jest pokazywaniem. Rzuca to światło na formalno-ogólny charakter relacji. Badanie fe nomenów odnoszenia, znaku czy wręcz znaczenia nie osiągnęło niczego przez [ich] charakterystykę za pomocą [pojęcia] relacji. W rezultacie trzeba nawet pokazać, że sa ma „relacja" z powodu swego formalno-ogólnego charak teru m a swe ontologiczne źródło w odniesieniu. 1
Choćby nawet niniejszą analizę ograniczyć do inter pretowania znaku w odróżnieniu od fenomenu odnoszenia, to i tak w obrębie tego ograniczenia nie da się odpowied nio przebadać zamkniętej / rozmaitości możliwych znaków. D o znaków należą oznaki, znaki-symptomy, znaki zwrotne (Vor- und Riickzeicheń), znaki orientacyjne, znaki rozpo znawcze; ich pokazywanie jest w każdym przypadku inne (abstrahując zupełnie od tego, co w danym momencie służy za znak). O d takich „znaków" trzeba odróżnić: ślad, pozo stałość, zabytek, dokument, świadectwo, symbol, wyraz, przejaw, znaczenie. Fenomeny te, z racji ich formalnego
1
Por. E. Husserl, Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filo zofii I, § 10 nn., a także już Logische Untersuchungen, t. I, rozdz. 11. W kwestii analizy znaku i znaczenia por. tamże Untersuchung 1.
[78]
Rozdział III
111
c h a r a k t e r u relacyjnego, ł a t w o dają się formalizować; n a podstawie takiej „relacyjności" jesteśmy dziś szczególnie skłonni p o d d a w a ć wszelki byt „ i n t e r p r e t a c j i " , k t ó r a zawsze jest „ t r a f n a " , gdyż w istocie niczego nie m ó w i — p o d o b n i e j a k zużyty s c h e m a t formy i treści. Z a przykład z n a k u o b i e r a m y taki znak, który winien n a m posłużyć — choć dla i n n y c h celów — także w dalszej analizie. N a s a m o c h o d a c h umieszcza się od p e w n e g o czasu czerwone, r u c h o m e strzałki wskazujące, n p . n a skrzyżo w a n i u , w którą stronę s a m o c h ó d będzie skręcał. Pozycję strzałki reguluje kierowca. T e n z n a k jest n a r z ę d z i e m , które jest p o r ę c z n e nie tylko dla zatroskania (kierowania) kie rowcy. T a k ż e ci, którzy nie j a d ą — i to właśnie oni — ko rzystają z tego narzędzia, usuwając się n a bok l u b pozosta j ą c n a miejscu. Z n a k ten jest wewnątrz świata poręczny w całości narzędziwego kontekstu' środków i reguł r u c h u . T o narzędzie d o p o k a z y w a n i a u k o n s t y t u o w a n e jest j a k o narzędzie przez odniesienie. Narzędzie to m a c h a r a k t e r „ a ż e b y " , swą określoną służebność: służy d o p o k a z y w a n i a . T o p o k a z y w a n i e z n a k u m o ż n a ująć j a k o „ o d n o s z e n i e " . T r z e b a j e d n a k z w a ż a ć n a to, że owo „ o d n o s z e n i e " j a k o p o k a z y w a n i e nie jest ontologiczną strukturą z n a k u j a k o narzędzia. „ O d n o s z e n i e " j a k o p o k a z y w a n i e m a raczej swą p o d stawę w s t r u k t u r z e bycia narzędzia, w służebności do. T a zaś nie czyni jeszcze d a n e g o bytu z n a k i e m . R ó w n i e ż n a rzędzie „ m ł o t e k " jest u k o n s t y t u o w a n e przez służebność, a przecież młotek nie staje się przez to z n a k i e m . „ O d niesienie" w postaci p o k a z y w a n i a jest ontyczną konkrety zacją „ d o c z e g o " służebności i p r z e z n a c z a narzędzie d o „ t e g o " . Odniesienie „służebność d o " jest n a t o m i a s t ontologiczno-kategorialnym określeniem narzędzia jako n a r z ę dzia. T o , że „ d o czego" służebności konkretyzuje się
112
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[78/79]
w pokazywaniu, jest dla ukonstytuowania narzędzia jako takiego przypadkowe. Już w naszym przykładzie znaku staje się z grubsza widoczna różnica między odniesieniem jako służebnością i odniesieniem jako pokazywaniem. Nie pokrywają się one wcale i dopiero ich połączenie / umoż liwia konkretyzację określonego typu narzędzia. O ile jed nak pokazywanie jest tak zasadniczo różne od odnoszenia jako konstytutywnego dla narzędzia, o tyle znów znak bez sprzecznie przecież ma swoisty, a nawet wyróżniony, sto sunek do sposobu bycia zawsze poręcznej w otoczeniu całości narzędziowej i do jej światowego charakteru. Na rzędzie pokazujące ma w zatroskanym obchodzeniu się za stosowanie priorytetowe. Ontologicznie jednak samo stwier dzenie tego factum nie może wystarczyć. Trzeba rozjaśnić podstawę i sens tego priorytetu. Co oznacza, że znak pokazuje? Odpowiedź można bę dzie uzyskać dopiero wtedy, gdy określimy odpowiedni sposób obchodzenia się z narzędziem pokazującym. Także jego poręczność musi dać się przy tym rzetelnie ująć. Jak w odpowiedni sposób mieć-do-czynienia ze znakiem? W nawiązaniu do przytoczonego przykładu (strzałka) trze ba powiedzieć: właściwym zachowaniem (byciem) wobec spotkanego znaku jest „ustąpienie" lub „pozostanie na miejscu" („Stehenbleiben"), gdy zbliża się samochód wypo sażony w strzałkę. Jako obranie kierunku, ustąpienie z istoty należy do bycia-w-świecie i jestestwa. T o ostatnie zaś zawsze jest jakoś ukierunkowane i w drodze; stanie i pozostawanie (Stehen und Bleiben) to tylko graniczne przy padki tego ukierunkowanego „w drodze". Znak zwraca się do specyficznie „przestrzennego" bycia-w-świecie. Znak nie zostaje właściwie „ujęty" właśnie wtedy, gdy mu się upor czywie przyglądamy i twierdzimy, że jest pokazującą rzeczą. N a w e t wtedy, gdy zwracamy wzrok w kierunku
[79/80]
Rozdział IH
113
w s k a z a n y m strzałką i s p o g l ą d a m y n a coś obecnego po stronie, w którą wskazuje strzałka, nie s p o t y k a m y z n a k u właściwie. Z n a k z w r a c a się d o przeglądu zatroskanego o b c h o d z e n i a się w taki sposób, że postępujący za wska z a n i a m i z n a k u przegląd (Umsicht) przekształca w t a k i m współkroczeniu to, co aktualnie [jest] „ w o k ó ł " (Umhafte) w otoczeniu (Umwelt), w w y r a ź n e rozglądanie się. Przeglą d o w e rozglądanie się nie ujmuje tego, co poręczne, lecz ra czej n a b i e r a orientacji wewnątrz otoczenia. I n n a możli wość doświadczenia n a r z ę d z i a polega n a t y m , że strzałkę traktuje się j a k o narzędzie p o prostu należące d o pojazdu; nie p o t r z e b a w t e d y o d k r y w a ć specyficznego c h a r a k t e r u strzałki j a k o narzędzia, może pozostać w pełni nieokreś lone, co i j a k m a o n a p o k a z y w a ć , a przecież to, co n a p o t y k a n e , nie będzie czystą rzeczą. W odróżnieniu od naj bliższego o d n a j d y w a n i a nieokreślonej w wielu aspektach rozmaitości narzędziowej doświadczenie rzeczy w y m a g a swej własnej określoności. Znaki opisanego tu t y p u pozwalają n a p o t y k a ć to, co p o ręczne, a dokładniej, udostępniają tego kontekst w taki sposób, że z a t r o s k a n y o b c h ó d n a b i e r a orientacji i utwier d z a się w niej. Z n a k / n i e jest rzeczą, k t ó r a d o jakiejś innej rzeczy p o z o s t a w a ł a b y w relacji p o k a z y w a n i a , lecz narzę dziem, które całość narzędziową poddaje explicite przeglądowi, tak iż wraz z tym daje o sobie znać światowy charakter tego, co poręczne. W o z n a k a c h i z n a k a c h - s y m p t o m a c h „pokazuje się" to, co „ n a d c h o d z i " , ale nie w sensie czegoś tylko ist niejącego, co dołączałoby d o czegoś j u ż obecnego; coś, co „ n a d c h o d z i " , jest czymś, n a co się przygotowujemy (gefąfit macheń) lub n a co „ n i e byliśmy p r z y g o t o w a n i " , o ile zaj m o w a l i ś m y się (befąfiten) czymś i n n y m . Przy z n a k a c h odsy łających wstecz staje się n a m w przeglądzie dostępne coś, co się w y d a r z y ł o i rozegrało. Z n a k orientacyjny pokazuje,
114
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[80]
„ g d z i e " się a k t u a l n i e jest. Z n a k i pokazują pierwotnie zawsze to, „ w c z y m " się żyje, przy czym zatroskanie się z a t r z y m u j e , i j a k się rzeczy z t y m mają. Swoisty dla z n a k ó w c h a r a k t e r narzędzia staje się jeszcze bardziej w y r a ź n y p r z y ich „ u s t a n a w i a n i u " . Dokonuje się ono w p r z e g l ą d o w y m w s t ę p n y m oglądzie (umsichtigen Vorsicht) i n a j e g o podstawie, on zaś w y m a g a poręcznej możli wości, by w k a ż d y m m o m e n c i e d a n e otoczenie mogło poprzez to, co poręczne, a n o n s o w a ć się przeglądowi. Bycie tego, co w e w n ą t r z świata najbliżej poręczne, m a j e d n a k opisany wyżej c h a r a k t e r powściągliwego n i e w y k r a c z a n i a p o z a siebie (ansichhaltenden Nichtheraustretens). Dlatego p r z e g l ą d o w e obchodzenie się potrzebuje w otoczeniu p o ręcznego n a r z ę d z i a , które swym n a r z ę d z i o w y m c h a r a k t e rem przejmie „ p r a c ę " eksponowania tego, co poręczne. D l a t e g o w y t w a r z a n i e takiego n a r z ę d z i a (znaków) musi uwzględniać j e g o ekspozycyjność. N a w e t j e d n a k j a k o tak się eksponujących, z n a k ó w nie czyni się o b e c n y m i w sposób dowolny, lecz „dostosowuje" się j e w określony sposób z u w a g i n a ich łatwą dostępność. U s t a n a w i a n i e z n a k ó w nie musi j e d n a k koniecznie n a s t ę p o w a ć tak, że byłoby w y t w a r z a n e jakieś w ogóle jeszcze nie p o r ę c z n e narzędzie. Znaki powstają także przez branie-za-znak czegoś j u ż poręcznego. W t y m modus u s t a n a w i a nie z n a k ó w odsłania sens jeszcze bardziej pierwotny. Poka zywanie nie tylko udostępnia p r z e g l ą d o w o zorientowaną dyspozycyjność pewnej poręcznej całości narzędziowej i otoczenia w ogóle; u s t a n a w i a n i e z n a k u może wręcz d o piero o d k r y w a ć . Coś wzięte za znak staje się dostępne d o piero przez swą poręczność. G d y n p . p o ł u d n i o w y w i a t r „ u c h o d z i " w rolnictwie za znak deszczu, to owo „ u c h o d z e n i e " l u b też „ z w i ą z a n a " z t y m b y t e m „ w a r t o ś ć " nie stano wią d o d a t k u d o czegoś j u ż w sobie obecnego, d o r u c h u
[80/81]
Rozdział III
115
p o w i e t r z a i określonego k i e r u n k u geograficznego. Wystę pując tylko w postaci, w jakiej może być dostępny meteo rologicznie, w i a t r p o ł u d n i o w y nigdy nie jest najpierw obec ny, a b y p o t e m przejmować ewentualnie funkcję z n a k u - s y m p t o m u . / T o raczej rolniczy przegląd w postaci ra c h u b y o d k r y w a d o p i e r o bycie południowego wiatru. J e d n a k ż e , ktoś odpowie, coś wzięte za z n a k musi przecież stać się p r z e d t e m dostępne samo w sobie i być ujęte przed ustanowieniem z n a k u . Z pewnością, trzeba to w jakiś spo sób najpierw znaleźć. P y t a n i e tylko, jak w t y m wcześ niejszym n a p o t y k a n i u byt jest o d k r y w a n y , czy j a k o czysta istniejąca rzecz i czy nie raczej j a k o nie z r o z u m i a n e narzę dzie, j a k o coś poręcznego, z czym d o t ą d „nie wiedziano, co p o c z ą ć " , co z a t e m było dla przeglądu jeszcze zasłonięte. Także i tu nie można nie odkrytych jeszcze przeglądowo narzędzio wych charakterów czegoś poręcznego interpretować jako nagiej rzeczowości, danej z góry ujmowaniu czegoś jeszcze tylko obecnego. Poręczne bycie z n a k ó w w powszednim obchodzie i przy n a l e ż n a im, w y t w a r z a l n a n a różne sposoby i dla różnych celów ekspozycja d o k u m e n t u j ą nie tylko konstytutywną dla czegoś najbliżej poręcznego niezauważalność; sam znak czerpie swą ekspozycję z niezauważalności całej „oczywis t e j " w powszedniości poręcznej całości narzędziowej, by w s p o m n i e ć ów z n a n y „supełek n a chusteczce" j a k o znak dla p r z y p o m n i e n i a . M a on zawsze p o k a z y w a ć coś objętego zatroskaniem w powszednim przeglądzie. Z n a k ów może p o k a z y w a ć wiele i w najrozmaitszy sposób. Rozległości te go, co d a się takim znakiem pokazać, o d p o w i a d a wąski za kres j e g o zrozumiałości i zastosowania. J a k o znak, nie tyl ko jest zwykle poręczny j e d y n i e dla „ u s t a n a w i a j ą c e j " go osoby, ale n a w e t i dla niej samej może stać się niedostęp ny, tak iż p o t r z e b a drugiego z n a k u d o e w e n t u a l n e g o prze glądowego skorzystania z pierwszego. Ó w niestosowalny
116
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[81/82]
j a k o z n a k supeł nie traci przez to swego c h a r a k t e r u z n a k u , lecz n a b y w a niepokojącej natrętności czegoś najbliżej p o ręcznego. M o ż n a by p r ó b o w a ć zilustrować doniosłą rolę z n a k ó w w p o w s z e d n i m zatroskaniu o zrozumienie świata wskazu j ą c c h o ć b y n a obfite używanie „ z n a k ó w " w b y t o w a n i u (Dasein) p r y m i t y w n y m , n p . w fetyszyzmie i czarach. Z a p e w n e , u s t a n a w i a n i e z n a k ó w leżące u p o d s t a w takiego ich u ż y w a n i a nie dokonuje się wedle teoretycznego zamysłu l u b n a d r o d z e teoretycznej spekulacji. U ż y w a n i e ich pozos taje całkowicie w obrębie „ b e z p o ś r e d n i e g o " bycia-w-świe cie. P o bliższym wejrzeniu staje się j e d n a k jasne, że inter pretacja fetyszyzmu i czarów o p a r t a n a idei z n a k u / w ogó le nie w y s t a r c z a d o tego, by uchwycić sposób „ p o r ę c z n e g o b y c i a " bytu spotykanego w p r y m i t y w n y m świecie. W kwes tii f e n o m e n u z n a k u m o ż n a by p o d a ć następującą i n t e r p r e tację: dla człowieka p r y m i t y w n e g o znak p o k r y w a się z tym, co p o k a z a n e . Z n a k m o ż e sam r e p r e z e n t o w a ć coś p o k a z a n e g o nie tylko w sensie zastępowania, lecz tak, że sam z n a k zawsze jest tym, co p o k a z a n e . T o z n a m i e n n e p o k r y w a n i e się z n a k u z tym, co p o k a z a n e , polega j e d n a k nie n a t y m , że znak-rzecz d o z n a ł j u ż pewnej „obiektywi zacji", został doświadczony w postaci tylko rzeczy i umieszczony wraz z tym, co p o k a z a n e , w t y m s a m y m re gionie bycia tego, co obecne. T o „ p o k r y w a n i e się" nie jest u t o ż s a m i e n i e m czegoś wcześniej izolowanego, lecz jeszcze-nie-uwolnieniem z n a k u od tego, co oznaczane. T a k i e uży cie z n a k ó w jest jeszcze całkowicie z a n u r z o n e w byciu ku t e m u , co p o k a z a n e , tak iż znak j a k o taki w ogóle nie może się jeszcze w y o d r ę b n i ć . Podstawą p o k r y w a n i a się nie jest wcześniejsza obiektywizacja, lecz całkowity b r a k takowej. O z n a c z a to j e d n a k , że znaki nie są w ogóle o d k r y w a n e j a ko narzędzie, że w ostateczności to, co wewnątrz świata
[82/83]
117
Rozdział III
„ p o r ę c z n e " , w ogóle nie m a sposobu bycia narzędzia. M o ż e także i ten ontologiczny m o t y w (poręczność i n a r z ę dzie) niczego nie wnosi d o interpretacji p r y m i t y w n e g o świata; w k a ż d y m razie n a p e w n o nie wnosi nic ontologia rzeczowości. Jeśli j e d n a k d l a b y t o w a n i a p r y m i t y w n e g o i p r y m i t y w n e g o świata nieodzowne jest o p r a c o w a n i e „ f o r m a l n e j " idei światowości, bądź fenomenu modyfiko walnego w ten sposób, iż wszelkie wypowiedzi ontologicz ne stwierdzające, że w z góry d a n y m fenomenalnym związku coś jeszcze l u b już czymś nie jest, uzyskują pozytyw ny sens f e n o m e n a l n y n a podstawie tego, czym ów fenomen nie jest. Powyższa interpretacja z n a k u m i a ł a j e d y n i e dostarczyć fenomenalnej p o d s t a w y charakterystyki odniesienia. R e l a cja między z n a k i e m a odniesieniem jest trojaka: 1. J a k o możliwa konkretyzacja „ d o czego" służebności w ogólnej strukturze n a r z ę d z i a , pokazywanie jest ufundowane w „aże b y " (odniesienie). 2. J a k o c h a r a k t e r narzędzia czegoś po ręcznego, p o k a z y w a n i e przez znak należy do pewnej n a rzędziowej całości, d o związku odniesień. 3. Z n a k jest nie tylko poręczny w r a z z i n n y m n a r z ę d z i e m , lecz w jego poręczności przeglądowi staje się k a ż d o r a z o w o wyraźnie d o s t ę p n e otoczenie, /fiak jako
to oto określone narzędzie
co wskazuje
ontologiczną
jest
czymś
funkcjonuje
ontycznie
poręcznym,
równocześnie
strukturę poręczności,
jako
całokształtu
co coś,
odnie
sień i światowości. W t y m jest zakorzeniony p r y m a t tego czegoś poręcznego w obrębie otoczenia objętego przez przegląd z a t r o s k a n i e m . / S a m e g o z a t e m odniesienia — o ile m a o n o być w aspekcie ontologicznym f u n d a m e n t e m z n a k u — nie m o ż n a p o j m o w a ć j a k o z n a k u . Odniesienie nie jest o n t y c z n y m określeniem czegoś poręcznego, bo przecież to o n o konstytuuje samą poręczność. W j a k i m więc sensie odniesienie jest ontologiczną „przesłanką"
118
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[83]
tego, co poręczne, i na ile taki ontologiczny fundament jest zarazem momentem konstytutywnym światowości w ogóle? § 18. Powiązanie i oznaczoność; światowość świata T o , co poręczne, spotykane jest wewnątrz świata. Bycie tego bytu, poręczność, pozostaje zatem w jakimś ontologicznym stosunku do świata i światowości. We wszyst kim, co poręczne, świat jest już zawsze „tu oto". Świat jest już z góry, choć nietematycznie, odkryty ze wszystkim, co w nim napotykane. Może on jednak zarazem rozbłysnąć w pewnych sposobach obchodzenia się w otoczeniu. Świat jest tym, na podstawie czego coś poręcznego jest poręczne. W jaki sposób świat pozwala napotkać coś poręcznego? Dotychczasowa analiza pokazała, że to, co napotykane we wnątrz świata, zostaje w swym byciu wydane ifreigegebeń) zatroskanemu przeglądowi, braniu w rachubę. Co oznacza to uprzednie wydanie i jak należy je rozumieć jako ontolo giczny wyróżnik świata? Wobec jakich problemów stawia pytanie o światowość świata? Narzędziowe ukonstytuowanie tego, co poręczne, zostało określone jako odniesienie. W jaki sposób świat może byt o takim sposobie bycia wydawać odnośnie do jego bycia, dlaczego taki byt spotykamy najpierw? Określonymi od niesieniami nazwaliśmy służebność-do, szkodliwość, stoso walność itp. „ D o czego" służebności i „do jakiego celu" stosowalności znaczą zawsze możliwą konkretyzację od niesienia. „Pokazywanie" przez znak lub „przybijanie" za pomocą młotka nie są jednak własnościami tego bytu. Nie są to w ogóle własności, jeśli termin ten ma oznaczać onto logiczna strukturę możliwej określoności rzeczy. Coś po ręcznego m a zawsze zdatność i niezdatność, a „własności"
[83/84]
Rozdział III
119
tego czegoś są w nich niejako jeszcze uwikłane, tak j a k w poręczności obecność j a k o możliwy sposób bycia czegoś poręcznego. Wszelako służebność (odniesienie) j a k o ukon s t y t u o w a n i e narzędziowe nie jest zdatnością jakiegoś bytu, lecz d o t y c z ą c y m bycia w a r u n k i e m możliwości tego, by ów byt mogły określać zdatności. Co z a t e m m a oznaczać odniesienie? Bycie czegoś poręcznego m a strukturę od niesienia — oznacza to: m a o n o w sobie s a m y m / c h a r a k t e r odnoszenia. Byt jest o d k r y w a n y ze względu na to, że j a k o byt, k t ó r y m jest, jest d o czegoś odniesiony. Wiąże się z tym czymś wobec czegoś. C h a r a k t e r e m bycia tego, co poręczne, jest powiązanie (Bewandtnis)*. O z n a c z a ono: wiązać z czymś w o b e c czegoś. Relację ,,z... w o b e c . . . " określimy t e r m i n e m „odniesienie". Powiązanie jest byciem wewnątrzświatowego bytu, na który zawsze jest ono j u ż z góry otwarte. Z n i m j a k o b y t e m m a o n o zawsze jakieś powiązanie. T o , że m a ono powiązanie z... wobec..., stanowi ontologiczne określenie bycia tego bytu, a nie ontyczną wypowiedź n a t e m a t bytu. T y m , „ w o b e c c z e g o " m a ono powiązanie, jest owo „ d o czego" służebności, „ d o jakiego c e l u " stosowalności. Z „ d o * W poprzednim zdaniu: „Es hat mit ihm bei etwas sein Bewendeń". Wyrażenia tego typu są idiomatyczne, np. „Damit hat es folgende Bewandtnis", „Sprawy mają się następująco", w sensie: są z tym a tym w następującym związku. Słowo „Bewandtnis", występujące tylko w tych idiomach, tłumaczymy jako „powią zanie". Heidegger zwykle nadaje bezosobowemu „es" w tych zwrotach sens określonego podmiotu, a mianowicie bycia, choć w sposób niejednoznaczny. Terminy „Bewandtnis" oraz występu jący poniżej „Bewenden" mają rdzeń słowa „wenden", tj. „obra cać", „zwracać". Chodzi więc w tym idiomie o „obrót spraw", co Heidegger wykorzystuje do wyrażenia stanu związku, powią zań między „odniesieniami" wyznaczającymi strukturę świata.
120
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[84/85]
c z e g o " służebności może ono z n ó w mieć swe powiązanie, np. z t y m czymś p o r ę c z n y m , co dlatego zwiemy szydłem, m a o n o powiązanie wobec szycia, z i n n y m m a ono p o wiązanie w o b e c p r z y t w i e r d z a n i a , z t a m t y m zaś wobec o c h r o n y p r z e d niepogodą; o c h r o n a ta „jest" ze względu n a schronienie jestestwa, tzn. ze względu n a możliwość jego bycia. Jakie m a ono powiązanie z czymś p o r ę c z n y m , j u ż z góry w y z n a c z a całokształt powiązania. Całokształt ów, konstytuujący n p . poręczność czegoś poręcznego w jakimś warsztacie, jest „wcześniejszy" niż pojedyncze narzędzie, p o d o b n i e j a k całość folwarku z wszelkim jego wyposaże niem i nieruchomościami. S a m j e d n a k całokształt powiąza nia s p r o w a d z a się ostatecznie d o p e w n e g o „ d o czego", wo bec którego nie m a j u ż żadnego powiązania i które samo nie jest b y t e m o sposobie bycia czegoś poręcznego w obrę bie świata, lecz bytem, którego bycie jest określone j a k o bycie-w-świecie i którego u k o n s t y t u o w a n i e bycia obejmuje samą światowość. T y m p i e r w o t n y m „ d o czego" nie jest „ d o t e g o " j a k o możliwe „ w o b e c czego" p e w n e g o powiąza nia. P i e r w o t n y m „ d o czego" jest „ze względu n a c o " . „ Z e względu n a " dotyczy j e d n a k zawsze bycia jestestwa, któ r e m u w j e g o byciu z istoty o s a m o to bycie chodzi. Wska z a n e g o tu związku, który od s t r u k t u r y p o w i ą z a n i a p r o w a d z i d o bycia samego jestestwa j a k o d o właściwego i j e d y n e g o „ze względu n a c o " , nie będziemy jeszcze w t y m w s t ę p n y m b a d a n i u śledzić. Najpierw należy rozjaś nić „ w i ą z a n i e " („Bewendenlassen"), i to w stopniu p o z w a l a j ą c y m d o p r o w a d z i ć fenomen świata d o takiej określoności, by pozwoliło to w ogóle stawiać p r o b l e m y . „ W i ą z a ć " znaczy ontycznie: w obrębie faktycznego za troskania pozwolić czemuś p o r ę c z n e m u być tak, jak to coś teraz jest i z czym tak jest. T e n ontyczny sens „ p o z w o lić b y ć " u j m u j e m y / z g r u n t u ontologicznie. D o k o n u j e m y
[85]
Rozdział III
121
w ten sposób interpretacji sensu w y d a n i a z góry tego, co wewnątrz świata najbliżej poręczne. Pozwolić z góry „ b y ć " nie oznacza: d o p r o w a d z a ć coś dopiero d o jego bycia i wy t w a r z a ć , oznacza natomiast: o d k r y w a ć poręczność tego, co j u ż „ b y t u j e " , i w ten sposób umożliwiać n a p o t y k a n i e b y t u 0 t a k i m byciu. T o „ a p r i o r y c z n e " wiązanie jest w a r u n k i e m możliwości n a p o t y k a n i a tego, co poręczne, tak by jestestwo w o n t y c z n y m o b c h o d z e n i u się z tak n a p o t y k a n y m b y t e m mogło go p r z y t y m w o n t y c z n y m sensie wiązać. O n t o l o gicznie pojęte wiązanie dotyczy n a t o m i a s t w y d a n i a wszel kiego [ b y t u ] poręcznego j a k o poręcznego, niezależnie od te go, czy, ontycznie rzecz biorąc, m a ono wobec tego swe powiązanie, czy raczej jest b y t e m , wobec którego go właś nie nie m a , o który się zrazu i zwykle troskamy, a j a k o od k r y t e m u bytowi nie p o z w a l a m y „ b y ć " tak, j a k on jest, lecz p r a c u j e m y n a d n i m , ulepszamy go, niszczymy. W y d a j ą c e z u w a g i n a powiązanie zawsze-już-dokonane-wiązanie jest apriorycznym czasem przeszłym dokonanym, który charakteryzuje sposób bycia samego jestestwa. O n tologicznie pojęte wiązanie wydaje z góry byt co do jego poręczności w obrębie otoczenia. N a podstawie „ w o b e c c z e g o " w i ą z a n i a zostaje w y d a n e „z c z y m " powiązania. Z a t r o s k a n i e spotyka to j a k o coś poręcznego. O ile w ogóle ukazuje m u się jakiś byt, tzn. o ile jest on odkryty w swym byciu, zawsze jest on j u ż czymś p o r ę c z n y m w otoczeniu 1 właśnie nie „ n a j p i e r w " tylko obecną „ m a t e r i ą ś w i a t a " . S a m o powiązanie j a k o bycie tego, co poręczne, odkry w a n e jest zawsze tylko n a gruncie u p r z e d n i e g o odkrycia całokształtu powiązania. W o d k r y t y m powiązaniu, tzn. w czymś n a p o t y k a n y m pod ręką, tkwi z a t e m u p r z e d n i o odkryte to, co nazwaliśmy światowym c h a r a k t e r e m tego, co poręczne. T e n u p r z e d n i o odkryty całokształt powiąza nia kryje w sobie ontologiczną relację d o świata. Wiązanie,
122
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[85/86]
które wydaje byt w kontekście całokształtu powiązania, musi to, z uwagi na co wydaje, już wcześniej jakoś otwo rzyć. Samego tego, z uwagi na co to, co w otoczeniu po ręczne, jest tak wydawane, że staje się dopiero dostępne ja ko wewnątrzświatowy byt, nie można pojmować jako bytu o tym odkrytym sposobie bycia. Ó w byt jest z istoty nieodkrywalny, jeśli nadal uznajemy „odkrytość" za termin na oznaczenie możliwości bycia wszelkiego bytu odmiennego od jestestwa. Co jednakże znaczy, że to, z uwagi na co byt wewnątrz świata jest najpierw wydawany, musi być już uprzednio otwarte? Byciu jestestwa przysługuje zrozumienie bycia. Zrozumienie ma swe bycie w pewnym rozumieniu. /Jeśli danemu jestestwu z istoty przysługuje bycie-w-świecie ja ko sposób bycia, to do istotowego zasobu jego rozumienia bycia należy rozumienie bycia-w-świecie. Uprzednie ot wieranie tego, z uwagi na co zostaje wydane to, co napo tykane wewnątrz świata, nie jest niczym innym jak ro zumieniem świata, do którego się jestestwo jako byt zawsze już odnosi. Wiązanie już z góry wobec... z... opiera się na rozumie niu czegoś takiego, jak wiązanie, „wobec czego" wiązania, „z c z y m " wiązania. To, a także to, co stanowi tego podstawę, jak „do tego", wobec którego m a ono powiąza nie, „ze względu na co", do którego ostatecznie wszelkie „do czego" się sprowadza — wszystko to musi być już z góry z pewną zrozumiałością otwarte. A czymże jest to, na czym jestestwo jako bycie-w-świecie przedontologicznie się rozumie? Rozumiejąc wspomniany kontekst relacji, jes testwo odniosło siebie do „ażeby", wychodząc od wyraźnie lub niewyraźnie uchwyconej, właściwej lub niewłaściwej możności bycia, ze względu na którą ono samo jest. O w o „ażeby" wyznacza wstępnie „do tego" jako możliwe
[86/87]
Rozdział III
123
„ w o b e c c z e g o " wiązania, które, s t r u k t u r a l n i e rzecz biorąc, wiąże z czymś. Jestestwo zawsze j u ż odnosi się n a pod stawie „ze względu n a c o " , d o „z c z y m " powiązania, tzn. dopóki jest, p o z w a l a zawsze n a p o t y k a ć byt j a k o coś p o ręcznego. T y m , w czym jestestwo z góry rozumie siebie w modus odnoszenia się, jest owo „z uwagi na co" z góry d a nej możliwości n a p o t y k a n i a bytu. „W czym" odnoszącego się rozumienia jako „z uwagi na co" możliwości napotykania bytu 0 sposobie bycia powiązania jest fenomenem świata. A s t r u k t u r a tego, ku c z e m u jestestwo się odnosi, stanowi światowość świata. N a czym jestestwo w taki sposób zawsze j u ż się rozumie, z t y m jest pierwotnie zżyte. D o takiej zażyłości ze światem nie jest konieczna teoretyczna przejrzystość relacji kon stytuujących świat j a k o świat. Możliwość j e d n a k ż e wy raźnej ontologiczno-egzystencjalnej interpretacji tych rela cji opiera się n a konstytutywnej dla jestestwa zażyłości ze światem, k t ó r a ze swej strony m a współudział w rozu m i e n i u bycia jestestwa. T ę możliwość m o ż n a wyraźnie uchwycić, j a k o że samo jestestwo postawiło już sobie za za d a n i e źródłową interpretację swego bycia i jego możliwości albo wręcz sensu bycia w ogóle. D o t y c h c z a s o w e analizy odsłoniły j e d n a k d o p i e r o hory zont, w k t ó r y m m o ż n a szukać czegoś takiego, j a k świat 1 / światowość. D l a dalszych r o z w a ż a ń trzeba najpierw mocniej u w y d a t n i ć , jak należałoby ująć ontologicznie kontekst odnoszenia się jestestwa. Rozumienie, które w dalszym ciągu zostanie jeszcze bliżej z a n a l i z o w a n e (por. § 31), utrzymuje w s p o m n i a n e relacje w pewnej uprzedniej otwartości. Zażyle przebywając po śród nich, t r z y m a j e ono przed sobą j a k o to, w czym się je go odnoszenie porusza. R o z u m i e n i e daje się odnosić w o b rębie s a m y c h tych relacji i n a ich podstawie. Relacyjny
124
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[87]
c h a r a k t e r tych relacji odnoszenia ujmujemy j a k o o-znaczanie (be-deuten). W zażyłości z tymi relacjami jestestwo „ o z n a c z a " dla samego siebie, daje sobie źródłowo d o rozu m i e n i a swe bycie i możność bycia w aspekcie swego by cia-w-świecie. „ Z e względu n a c o " oznacza „ a ż e b y " , to zaś „ d o t e g o " , to z kolei „ w o b e c c z e g o " wiązania, a ono „z c z y m " powiązania. Relacje te są sprzężone ze sobą j a k o źródłowy całokształt, są tym, czym są, j a k o owo o-znaczanie, w k t ó r y m jestestwo już z góry daje sobie s a m e m u d o r o z u m i e n i a swe bycie-w-świecie. Całokształt relacji tego o z n a c z a n i a n a z y w a m y oznaczonością (Bedeutsamkeit). To o n a stanowi s t r u k t u r ę świata, czyli tego, w czym jestestwo j a k o takie zawsze j u ż jest. Zażyte z oznaczonością jestestwo jest ontycznym warunkiem możliwości odkrywalności bytu, który jest spotykany w świecie mając sposób bycia powiązania (poręczności) i tak może się ujawniać w swym „w-sobie". Jestestwo j a k o takie jest zawsze czymś takim; wraz z j e g o byciem z istoty zosta j e j u ż o d k r y t y kontekst tego, co poręczne — jestestwo, d o póki jest, zawsze j u ż jest z d a n e n a spotykany „ ś w i a t " ; byciu jestestwa z istoty przysługuje owo zdanie-się-na*. S a m a j e d n a k oznaczoność, z którą jestestwo zawsze j u ż jest zżyte, kryje w sobie ontologiczny w a r u n e k możliwości tego, by rozumiejące jestestwo mogło j a k o interpretujące otwierać coś takiego j a k „ z n a c z e n i a " , które ze swej strony fundują możliwe bycie słowa i języka. O t w a r t a oznaczoność jest j a k o egzystencjalne ukonsty t u o w a n i e jestestwa, jego bycia-w-świecie, o n t y c z n y m w a r u n k i e m możliwości odkrytości całokształtu powiązania. G d y więc w ten sposób określimy bycie tego, co poręcz ne (powiązanie), a n a w e t samą światowość j a k o pewien * „Angewiesenheit"', co pozostaje w etymologicznym z „Yerweisung", „odniesienie".
związku
[87/88]
Rozdział III
125
kontekst odniesień, to czy „substancjalne b y c i e " bytu wewnątrzświatowego nie rozłoży się n a system relacji, a skoro relacje zawsze są czymś / „ w y m y ś l o n y m " , to czy bycie tego b y t u w e w n ą t r z świata nie rozpłynie się w „czyste myśle nie"? W niniejszym polu b a d a n i a musimy w zasadniczy spo sób przeciwstawiać sobie podkreślane wielokrotnie różnice s t r u k t u r i w y m i a r ó w p r o b l e m a t y k i ontologicznej: 1) bycie b y t u n a p o t y k a n e g o najbliżej w obrębie świata (poręcz ność); 2) bycie tego bytu, który daje się znaleźć i określić w samodzielnie odkrywającym przejściu przez najbliżej n a p o t y k a n y byt (obecność); 3) bycie ontycznego w a r u n k u możliwości odkrywalności wewnątrzświatowego bytu w ogóle, światowość świata. T e n ostatni sens jest egzystencjal nym określeniem bycia-w-świecie, to znaczy jestestwa. O b y d w a wcześniej wymienione pojęcia bycia są kategoriami i dotyczą b y t u o byciu o d m i e n n y m niż bycie jestestwa. U k ł a d odniesień, który j a k o oznaczoność konstytuuje światowość, m o ż n a ująć formalnie w sensie p e w n e g o syste m u relacyjnego. T r z e b a tylko z a u w a ż y ć , że p o d o b n e for malizacje tak b a r d z o niwelują fenomeny, że z a t r a c a się właściwa treść f e n o m e n a l n a — zwłaszcza przy tak „pros t y c h " relacjach, j a k i e kryje w sobie oznaczoność. T e „ r e lacje" i „ r e l a t a " w postaci „ a ż e b y " , „ze względu n a " , „z c z y m " p o w i ą z a n i a swą treścią fenomenalną opierają się wszelkiej m a t e m a t y c z n e j funkcjonalizacji; nie są one także niczym w y m y ś l o n y m , dopiero s t a n o w i o n y m w „ m y ś l e n i u " , lecz relacjami, pośród których zatroskany przegląd j a k o ta ki zawsze się utrzymuje. J a k o k o n s t y t u t y w n y m o m e n t światowości ten „system relacyjny" wcale nie rozkłada bycia tego, co poręczne wewnątrz świata; byt ów jest o d k r y w a l n y w swym „ s u b s t a n c j a l n y m " „ w - s o b i e " dopiero n a gruncie światowości świata. I d o p i e r o wówczas, gdy
126
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[88/89]
w e w n ą t r z ś w i a t o w y byt może w ogóle spotykać, pojawia się możliwość, by w polu tego b y t u czynić d o s t ę p n y m coś jesz cze tylko obecnego. N a gruncie jego jeszcze-tylko-bycia- o b e c n y m m o ż n a m a t e m a t y c z n i e , w „pojęciach funkcyj n y c h " określić „własności" tego bytu. Pojęcia funkcyjne te go t y p u są ontologicznie w ogóle możliwe tylko w stosunku d o b y t u , którego bycie m a c h a r a k t e r czystej substancjalności. Pojęcia funkcyjne są możliwe tylko j a k o sformali z o w a n e pojęcia substancji. Dla jeszcze bardziej precyzyjnego w y o d r ę b n i e n i a spe cyficznie ontologicznej p r o b l e m a t y k i światowości winniś my p r z e d kontynuacją analizy u w y d a t n i ć interpretację światowości n a p e w n y m skrajnym, p r z e c i w s t a w n y m przy padku. /
B. Skontrastowanie analizy światowości Z Kartezjańską interpretacją świata Nasze b a d a n i e będzie mogło tylko stopniowo u t w i e r d z a ć się co d o pojęcia światowości i z a w a r t y c h w tym fenomenie struktur. P o n i e w a ż interpretacja świata wychodzi od bytu wewnątrz świata, a b y p o t e m n a fenomen „ ś w i a t " w ogóle j u ż nie spoglądać, spróbujmy owo podejście u w y d a t n i ć on tologicznie, rozważając najbardziej c h y b a skrajny sposób jego realizacji. Nie tylko p o d a m y krótko prezentację zasad niczych rysów ontologii „ ś w i a t a " u Kartezjusza, lecz zapy t a m y też o ich założenia i p o s t a r a m y się j e scharakteryzo wać w świetle dotychczasowych wyników. W ten sposób winniśmy r o z p o z n a ć , n a j a k i c h zasadniczo nie dyskuto w a n y c h ontologicznych „ f u n d a m e n t a c h " spoczywają p o kartezjańskie interpretacje świata, zwłaszcza zaś te, które tę koncepcję poprzedzają.
[89/90]
Rozdział III
127
P o d s t a w o w e g o ontologicznego określenia świata K a r t e z jusz u p a t r u j e w exłensio. Skoro przestrzenność jest współk o n s t y t u o w a n a przez rozciągłość, a wedle Kartezjusza jest wręcz z nią tożsama, przestrzenność zaś pozostaje w j a k i m ś sensie k o n s t y t u t y w n a dla świata, z a t e m rozwa żenie Kartezjańskiej ontologii „ ś w i a t a " dostarcza z a r a z e m n e g a t y w n e g o wsparcia dla pozytywnej eksplikacji prze strzenności otoczenia i samego jestestwa. W odniesieniu do ontologii K a r t e z j u s z a p o d e j m i e m y trzy kwestie: 1. Określe nie „ ś w i a t a " j a k o res extensa (§ 19). 2. F u n d a m e n t y tego ontologicznego określenia (§ 20). 3. H e r m e n e u t y c z n a dyskusja Kartezjańskiej ontologii „ ś w i a t a " (§ 21). Nastę pujące tu r o z w a ż a n i e uzyska swe pełne uzasadnienie do piero dzięki fenomenologicznej destrukcji „cogito sum" (por. część d r u g a , dział d r u g i ) .
§ 19. Określenie „świata" jako res
extensa
Kartezjusz o d r ó ż n i a „ego cogito" j a k o res cogitans od „res corporea". T o odróżnienie stanowi ontologiczną podstawę późniejszego rozróżnienia „ p r z y r o d y i d u c h a " . T a k i e przeciwstawienie m o ż n a by ontycznie wyrazić w wielu jeszcze treściowych o d m i a n a c h , ale niejasność jego o n t o logicznych f u n d a m e n t ó w i samych jego członów zako r z e n i o n a jest bezpośrednio w p r z e p r o w a d z o n y m przez K a r t e z j u s z a rozróżnieniu. W obrębie jakiego rozumie nia bycia owo przeciwstawienie określa bycie tych bytów? T e r m i n e m n a oznaczenie bycia bytu w sobie s a m y m jest „substantia". W y r a ż e n i e to oznacza bądź bycie / b y t u j a k o substancji, substancjalność, bądź sam ten byt, p e w n ą substancję. T a podwójność znaczenia „substantia", którą niesie w sobie j u ż starożytne pojęcie odcia, nie jest przy padkowa.
128
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[90]
O n t o l o g i c z n e określenie „res coprorea" w y m a g a ekspli kacji substancji, tzn. substancjalności tego b y t u j a k o sub stancji. Go stanowi właściwe bycie-w-sobie-samej owej res corporea? J a k w ogóle substancja j a k o taka, tj. jej substancjalność, daje się ująć? „Et ąuidem ex ąuolibet attributo substantia cognoscitur; sed una tamen est cuiusąue substantiae praecipua proprietas, ąuae ipsius naturam essentiamąue constituit, et ad ąuam aliae omnes referuntur' , Substancje stają się dostępne przez swe „ a t r y b u t y " , a k a ż d a substancja m a p e w n ą wyróżnioną własność, z której m o ż n a odczytać istotę substancjalności jakiejś określonej substancji. J a k a własność charakteryzuje res corporea? „Nempe extensio in longum, latum et profundum, substantiae corporeae naturam constituit" . O t ó ż rozciągłość wzdłuż, wszerz i w głąb stanowi właściwe bycie substancji cielesnej, którą zwiemy „ ś w i a t e m " . Co n a d a j e owej extensio taki wyróżnik? „Mam omne aliud ąuod corpori tribui potest, extensionem praesupponit" . Rozciągłość jest tym u k o n s t y t u o w a n i e m bycia o m a w i a n e g o bytu, które musi j u ż „ b y ć " przed wszelkimi i n n y m i określeniami bycia, a b y mogły one „ b y ć " t y m , czym są. Rozciągłość musi być pierwotnie rze czy cielesnej „ p r z y d a n a " . O d p o w i e d n i o d o tego d o w ó d n a rozciągłość i z d e t e r m i n o w a n ą przez nią substancjalność n
2
3
1
R. Descartes, Principia philosophiae, I, n. 53, s. 25 (Oeuvres, wyd. Adam-Tannery, t. VIII) [wyd. pol.: R. Descartes, fasady filozofii, przeł. I. Dąmbska, Warszawa 1960: „A chociaż na pod stawie dowolnego atrybutu poznaje się substancję, wszelako ka żdej substancji przysługuje jakaś główna własność, która kon stytuuje jej naturę i istotę i do której sprowadzają się wszystkie inne własności"]. Tamże [,,W ten spsoób rozciągłość wzdłuż, wszerz i w głąb konstytuuje naturę substancji cielesnej"]. Tamże [,,Bo wszystko inne, co można ciału przypisać, zakła da z góry rozciągłość..."]. 2
3
[90/91]
129
Rozdział III
„świata" przebiega w ten sposób, że zostaje pokazane, jak wszelkie inne określniki (Bestimmtheiteń) tej substancji — przede wszystkim dwisio, figura, motus — można pojąć tylko jako modi tej extensio, i że, z drugiej strony, pozostaje zrozumiała extensio sine figura vel motu. Tak więc rzecz cielesna przy zachowaniu swej ogólnej rozciągłości może przecież rozmaicie zmieniać jej rozkład na poszczególne wymiary i przedstawiać się w różnych kształtach jako jedna i ta sama rzecz. „Atque unum et idem corpus, retinendo suam eandem ąuantitatem, pluribus diversis modis potest extendi: nunc scilicet magis secundum longitudinem, minusąue secundum latitudinem vel profunditatem, ac paulo post e contra ma gis secundum latitudinem, et minus secundum longitudinem" . / 1
Kształt to pewien modus extensio, podobnie ruch; motus bowiem zostaje tylko wtedy uchwycony, „si de nullo nisi locali cogitemus, ac de vi a ąua excitatur non inguiramus" . Skoro ruch jest bytującą własnością res corporea, to aby dał się do świadczać w swoim byciu, musi być pojmowany na pod stawie bycia samego tego bytu, na podstawie extensio, tzn. jako czysta zmiana miejsca. „Siła" nie wnosi niczego do określenia bycia tego bytu. Materię można pozbawić takich określeń, jak duritias (twardość), pondus (ciężar), color (bar wa), a m i m o to pozostanie ona tym, czym jest. Określenia te nie stanowią jej właściwego bycia i jeśli są, okazują się modi samego extensio. Kartezjusz usiłuje to wyczerpująco 2
1
Tamże, I, n. 64, s. 31 [„...jedno i to samo ciało, zachowując tę samą swoją wielkość, może się rozciągać w wiele różnych spo sobów: już to mianowicie bardziej na długość, a mniej na szero kość lub w głąb, a wkrótce potem, przeciwnie, bardziej na szero kość, a mniej na długość"]. Tamże, I, n. 65, s. 32 [„...jeśli nie będziemy myśleć o żadnym innym, jak tylko o przestrzennym, i nie będziemy py tać o siłę, która go wywołuje"]. 2
130
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[91]
w y k a z a ć w p r z y p a d k u „ t w a r d o ś c i " : „Nam, guantum ad duritiem, nihil aliud de Ula sensus nobis indicat, quam partes durorum corporum resistere motui manuum nostrarum, cum in illas incurrunt. Si enim, guotiescungue manus nostrae versus aliguam partem moventur, corpora omnia ibi existentia recederent eadem celeritate gua illae accedunt, nullam unguam duritiem sentiremus. Nec ullo modo potest intelligi, corpora quae sic recederent, idcirco naturam corporis esse amissura; nec proinde ipsa in duritie consistit"'. T w a r d o ś c i d o ś w i a d c z a się dotykiem. Co n a m „ m ó w i " o twardości zmysł dotyku? Części twardej rzeczy „opierają się" ru chowi ręki, n p . p r ó b o m odsunięcia tej rzeczy. G d y b y n a tomiast ciała t w a r d e , tzn. nie usuwające się, zmieniły miejsca z tą samą szybkością, z j a k ą czyni to „natrafia j ą c a " n a ciała ręka, to nie doszłoby nigdy d o dotknię cia, twardość nie b y ł a b y d o ś w i a d c z a n a , a więc nie było by jej. Nie w i d a ć j e d n a k wcale p o w o d u , by usuwające się z taką szybkością ciała miały tracić przez to cokol wiek ze swego cielesnego bycia. Jeśli zachowują j e one n a w e t p r z y zmienionej szybkości, uniemożliwiającej coś takiego j a k „ t w a r d o ś ć " , to ta ostatnia nie należy d o by cia tego b y t u . „Eademgue ratione ostendi potest, et pondus, et colorem, et alias omnes eiusmodi gualitates, guae in materia cor porea sentiuntur, ex ea tolli posse, ipsa integra remanente: unde seąuitur, a nulla ex illis eius (sc. extensionis) naturam 1
Tamże, II, n. 4, s. 42 [„Bo co do twardości, niczego innego wrażenie zmysłowe nam o niej nie pokazuje, jak tylko to, że czę ści ciał twardych stawiają opór ruchowi naszych rąk, gdy w nie wpadną. Gdyby bowiem, ilekroć ręce nasze kierowałyby się w ja kąś stronę, wszystkie tam znajdujące się ciała ustępowały z taką samą szybkością, z jaką one się zbliżają, nie poczulibyśmy nigdy żadnej twardości. Ani też żadną miarą nie można pojąć, by ciała, które tak umknęły, przez to tylko wyzbyły się natury cielesnej..."].
131
Rozdział III
[91/92] 1
dependere" . A z a t e m tym, co stanowi bycie res corporea, jest extensio, owo omnimodo dwisibile, figurabile et mobile, to, co się może zmieniać n a wszelkie sposoby podzielności, zmiany kształtu i ruchu, owo capax / mutationum, które się we wszyst kich tych przemianach utrzymuje, remanet. T y m , co rzeczy cielesnej wystarcza d o takiej trwałej ostoi, jest właściwy byt tej rzeczy, który charakteryzuje substancjalność tej substancji. § 20. Fundamenty ontologicznego określenia „świata" I d e ą bycia, d o której p o w r a c a ontologiczną charakterys tyka res extensa, jest substancjalność. „Per substantiam ni hil aliud intelligere possumus, quam rem quae ita existit, ut nulla alia re indigeat ad existendum". Przez „ s u b s t a n c j ę " nie może my p o j m o w a ć niczego innego j a k byt, który jest tak, że aby być, nie potrzebuje ż a d n e g o innego b y t u . Bycie jakiejś „substancji" jest s c h a r a k t e r y z o w a n e przez pewien brak p o trzeby (Unbedurftigkeit). Coś, co w swoim byciu p o prostu nie potrzebuje innego bytu, we właściwym sensie czyni za dość idei substancji — ów byt to ens perfectissimum. „Sub stantia quae nulla piane re indigeat, unica tantum potest intelligi, nempe Deus" . T u t a j „ B ó g " to t e r m i n czysto ontologiczny, 2
3
1
Tamże [„Za pomocą tego samego argumentu można po kazać, że i ciężar, i barwa, i wszystkie inne tego rodzaju jakości, dające się odczuwać w materii cielesnej, mogą być z niej usunię te, podczas gdy ona sama pozostaje nienaruszona; stąd wynika, że jej natura (tj. rozciągłość) od żadnej z nich nie jest zawisła"]. Tamże, I, n. 51, s. 24 [„Przez substancję niczego innego nie możemy rozumieć jak tylko rzecz, która tak istnieje, że żadnej in nej rzeczy nie potrzebuje do (swego) istnienia"]. Tamże, I, n. 51, s. 24 [„...jedna tylko jest taka możliwa do pojęcia substancja, która w ogóle żadnej rzeczy nie potrzebuje, mianowicie Bóg"]. 2
3
132
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[92/93]
jeśli p o j m o w a ć go w sensie ens perfectissimum. Równocześnie to, co z a w a r t e j a k o „oczywiste" w pojęciu Boga, umożli wia ontologiczna wykładnię k o n s t y t u t y w n e g o m o m e n t u substancjalności, b r a k u p o t r z e b y . „Alias vero omnes (res), non nisi ope concursus Dei existere posse percipimus" . Wszelki byt, k t ó r y nie jest Bogiem, w y m a g a wytworzenia w naj szerszym sensie i p o d t r z y m a n i a . W y t w a r z a n i e czegoś obecnego l u b brak potrzeby w y t w a r z a n i a stanowią hory zont, w obrębie którego jest r o z u m i a n e „ b y c i e " . K a ż d y byt, który nie jest Bogiem, to ens creatum. T e d w a byty róż nią się „ n i e s k o ń c z e n i e " swym byciem, a m i m o to uznajemy za byt z a r ó w n o to, co stworzone, j a k i stwórcę. U ż y w a m y z a t e m tak rozległego [pojęcia] bycia, że jego sens obejmuje też tę „ n i e s k o ń c z o n ą " różnicę. M o ż e m y więc z pewną zasadnością n a z w a ć substancją także byt stworzony. Po trzebuje o n w p r a w d z i e w y t w a r z a n i a i p o d t r z y m y w a n i a ze strony Boga, ale w obszarze bytu stworzonego, w „świe cie" w sensie ens creatum, istnieje taki byt, który, jeśli chodzi o stwarzające w y t w a r z a n i e i p o d t r z y m y w a n i e (lu dzkie n a p r z y k ł a d ) , „nie potrzebuje innego b y t u " . T a k i e substancje są dwie: res cogitans i res extensa. / 1
Bycie tej substancji, której w y r ó ż n i o n e proprietas to extensio, daje się więc g r u n t o w n i e ontologicznie określić wtedy, gdy zostaje rozjaśniony „wspólny " sens bycia trzech substan cji — j e d n e j nieskończonej i d w ó c h skończonych. J e d n a k ż e „nomen substantiae non conuenit Deo et illis uniuoce, ut dici solet in Scholis hoc est [...] quae Deo et creaturis sit communis" . 1
2
1
Tamże, I, n. 51, s. 24 [„Poznajemy zaś, że wszystkie inne (rzeczy) nie mogą istnieć inaczej jak tylko za sprawą udziału Boga"]Tamże, I, n. 51, s. 24 [„...nazwa «substancja» nie przysługu je Bogu i im jednoznacznie, jak to się zwykło mówić w szkołach, tzn. [...] by (znaczenie) było wspólne dla Boga i dla stworzeń"]. 2
[93]
133
Rozdział III
Kartezjusz porusza tu p r o b l e m , k t ó r y m często zajmowała się średniowieczna ontologia: w j a k i sposób znaczenie [po jęcia] bycia oznacza d a n y w y p o w i a d a n y byt? W wypowie dziach „Bóg j e s t " i „świat j e s t " w y p o w i a d a m y bycie. T o słowo „jest" nie może j e d n a k dotyczyć w takim s a m y m sensie (o-uvwvt[i.w<;, unwoce) każdego bytu, skoro między tymi d w o m a b y t a m i zachodzi nieskończona różnica bycia; g d y b y znaczenie „jest" miało j e d e n sens, to to, co stworzo ne, zostałoby u z n a n e za nie stworzone, l u b to, co nie stwo rzone, sprowadziłoby się d o stworzonego. „ B y c i e " j e d n a k ż e nie funkcjonuje też j a k o tylko ta s a m a n a z w a , lecz w obu p r z y p a d k a c h jest r o z u m i a n e . Scholastyka ujmuje pozytyw ny sens znaczenia „ b y c i a " j a k o znaczenie „ a n a l o g i c z n e " w o d r ó ż n i e n i u od znaczenia j e d n o z n a c z n e g o bądź tylko h o m o n i m i c z n e g o . W n a w i ą z a n i u d o Arystotelesa, który u początków greckiej ontologii p o raz pierwszy ukształto wał w ogóle ten p r o b l e m , ustalono różne typy analogii, wedle k t ó r y c h podzieliły się „szkoły" w kwestii u j m o w a n i a znaczeniowej funkcji bycia. Jeśli chodzi o ontologiczne o p r a c o w a n i e tego p r o b l e m u , to Kartezjusz pozostaje d a leko w tyle za scholastyką , a n a w e t tę kwestię pomija. „Nulla eius [substantiae] nominis significatio potest distincte intelligi, ąuae Deo et creaturis sit communis" . T e n unik oznacza, że Kartezjusz pozostawia bez rozważenia z a w a r t y w idei substancjalności sens bycia i c h a r a k t e r „ogólności" tego znaczenia. Średniowieczna ontologia j e d n a k ż e tak samo j a k s t a r o ż y t n a nie z a p y t a ł a , co znaczy samo bycie. Nic 1
2
1
Por. w związku z tym Opuscula omnia Thomae de Vio Caietani Cardinalis, Lugduni 1580, Tomus III, Tractatus V: de nominum analogia, s. 211-219. R. Descartes, Principia philosophiae, I, n. 51, s. 24 [„...nie można wyraźnie pojąć żadnego znaczenia tej nazwy („substan cja"), które by było wspólne dla Boga i dla stworzeń"]. 2
134
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[93/94]
więc d z i w n e g o , że p y t a n i e takie j a k to o sposób z n a c z e n i a bycia d o p ó t y się nie pojawi, dopóki będzie się chciało roz w a ż a ć owo p y t a n i e n a podstawie nierozjaśnionego sensu bycia, j a k i to znaczenie „ w y r a ż a " . Sens pozostawał nierozj a ś n i o n y , ponieważ uchodził za „oczywisty". / Kartezjusz nie tylko w ogóle u n i k a ontologicznego p y t a nia o substancjalność, lecz n a w e t stwierdza wyraźnie, że substancja j a k o taka, tzn. jej substancjalność, j u ż z góry jest w sobie samej sobie niedostępna. „Verumtamen non potest substantia primum animadoerti ex hoc solo, quod sit res existens, quia hoc solum per se nos non ąfficit" . S a m o „ b y c i e " nie „ p o b u d z a " nas i dlatego nie m o ż n a go postrzec. „Bycie nie jest orzecznikiem r e a l n y m " stwierdza K a n t , powtarzając tylko tezę Kartezjusza. W ten sposób z zasady rezygnuje się z możliwości czystej p r o b l e m a t y k i bycia, poszukując za r a z e m wybiegu, który pozwalałby p o t e m n a w s p o m n i a n e tu określenia substancji. Ponieważ „ b y c i e " rzeczywiście nie jest d o s t ę p n e jako byt, zostaje o n o w y r a ż o n e przez określniki b y t o w e (seiende) odnośnego bytu, a t r y b u t y . Nie przez d o w o l n e j e d n a k , lecz tylko przez te, które w najczystszy sposób wypełniają z a k ł a d a n y przecież implicite sens bycia i substancjalności. D o substantia finita j a k o res corporea jest pierwotnie i w konieczny sposób „ p r z y d a n a " extensio. „Quin et facilius intelligimus substantiam extensam, vel substantiam cogitantem, quam substantiam solam, omisso eo quod cogitet vel sit extensa" ; substancjalność bowiem stanowi ratione 1
2
1
Tamże, I, n. 52, s. 25 [„Wszelako nie można poznać sub stancji na podstawie tego tylko, że ona jest rzeczą istniejącą, bo to samo przez się na nas nie działa"]. Tamże, I, n. 63, s. 31 [„Dlatego też łatwiej pojmujemy sub stancję rozciągłą lub substancję myślącą aniżeli samą substancję, z pominięciem tego, że ona myśli albo że jest rozciągła"]. 2
[94/95]
Rozdział III
135
tantum, nie dające się realiter wyróżnić i znaleźć j a k sam substancjalny byt. W ten sposób uwidoczniły się ontologiczne podstawy określenia „ ś w i a t a " j a k o res extensa: nie tylko nie rozjaśnio n a co d o swego sensu bycia, ale wręcz u z n a n a za nierozjaśnialną idea substancjalności, p r z e d s t a w i a n a n a okrężnej d r o d z e przez najważniejszą substancjalną własność danej substancji. W określeniu substancji przez substancjalny byt tkwi także p o d s t a w a dwuznaczności tego t e r m i n u . Intencja kieruje się ku substancjalności, k t ó r a zostaje pojęta n a pod stawie p e w n e g o bytowego określnika substancji. Ponieważ t e m u , co ontologiczne, p o d l e g a to, co ontyczne, wyrażenie „substantia" funkcjonuje bądź to w znaczeniu ontologicz n y m , bądź w o n t y c z n y m , zwykle zaś w m i e s z a n y m ontyczno-ontologicznym. Z a tą nieznaczną różnicą znczenia kryje się j e d n a k to, iż nie u p o r a n o się z p o d s t a w o w y m p r o b l e m e m bycia. O p r a c o w a n i e tego p r o b l e m u w y m a g a , by w rzetelny sposób „prześledzić" wieloznaczności; kto czegoś takiego próbuje, ten nie „zajmuje się" „ s a m y m i tyl ko z n a c z e n i a m i słów", lecz by rozjaśnić owe „ n i u a n s e " , musi się o d w a ż y ć n a wejście w najbardziej źródłową / p r o b l e m a t y k ę „rzeczy s a m y c h " .
§ 21. Hermeneutyczna dyskusja Kartezjańskiej ontologii „świata" Powstaje krytyczne p y t a n i e , czy ta ontologia „ ś w i a t a " poszukuje w ogóle fenomenu świata, a jeśli nie, to czy przynajmniej n a tyle określa o n a wewnątrzświatowy byt, a b y mógł się uwidocznić j e g o światowy c h a r a k t e r . Na oba pytania trzeba odpowiedzieć przecząco. Byt bowiem, k t ó r e m u Kartezjusz usiłuje za p o m o c ą extensio d a ć g r u n t o w n e on tologiczne ujęcie, jest raczej tego rodzaju, że daje się od k r y w a ć d o p i e r o w przejściu przez najbliżej poręczny byt
136
Przygotowawcza analiza fundamentalna jetestwa
[95/96]
w e w n ą t r z ś w i a t o w y . Ale jeśli tak jest i jeśli n a w e t ontolo giczna c h a r a k t e r y s t y k a tego określonego wewnątrzświatowego b y t u (przyrody) — z a r ó w n o idea substancjalności, j a k sens objętych jej definicją „existit" i „ad existendum" — p r o w a d z i w m r o k , to istnieje przecież możliwość, że on tologia o p a r t a n a r a d y k a l n y m odróżnieniu Boga, j a i „ ś w i a t a " w jakimś sensie stawia i p o s u w a n a p r z ó d ontologiczny p r o b l e m świata. Jeśli zaś b r a k n a w e t i tej moż liwości, t r z e b a będzie explicite wykazać, że Kartezjusz po daje b ł ę d n e ontologiczne określenie świata i że p o n a d t o j e go i n t e r p r e t a c j a i jej podstawy d o p r o w a d z i ł y d o przeoczenia z a r ó w n o fenomenu świata, j a k bycia najbliżej poręcznego wewnątrzświatowego bytu. Przedstawiając p r o b l e m światowości (§ 14) wskazywali śmy n a doniosłość [kwestii] uzyskania odpowiedniego d o stępu d o tego fenomenu. Przy okazji krytycznego b a d a n i a Kartezjańskiego podejścia będziemy więc musieli z a p y t a ć : j a k i sposób bycia jestestwa zostaje ustalony j a k o odpowied ni sposób podejścia d o tego bytu, z którego byciem j a k o extensio Kartezjusz utożsamia bycie „ ś w i a t a " ? J e d y n y m i rzetelnym podejściem d o tego b y t u jest p o z n a w a n i e , intellectio, a mianowicie w sensie p o z n a n i a matematyczno-fizykalnego. P o z n a n i e m a t e m a t y c z n e uchodzi za taki sposób u j m o w a n i a bytu, który zawsze może być pewien rzetelnego u c h w y c e n i a bycia ujętego przez siebie bytu. Co, zgodnie ze swym sposobem bycia, jest tak, że czyni zadość byciu d o s t ę p n e m u w p o z n a n i u m a t e m a t y c z n y m , to jest we właś ciwym sensie. T e n byt jest czymś, co zawsze jest tym, czym jest, d l a t e g o w d o ś w i a d c z a n y m / bycie świata j e g o właściwe bycie stanowi to, o czym m o ż n a p o k a z a ć , że m a c h a r a k t e r trwałej ostoi j a k o remanens capax mutationum. Właściwie jest to, co się n a zawsze ostaje. Coś takiego jest p o z n a w a n e przez m a t e m a t y k ę . T o , co dzięki niej jest z b y t u dostępne,
[96]
Rozdział III
137
stanowi jego bycie. T a k więc „ ś w i a t u " jego bycie zostaje niejako p o d y k t o w a n e przez określoną ideę bycia, k t ó r a tkwi w pojęciu substancjalności, oraz przez ideę p o z n a n i a poznającego taki byt. Kartezjusz nie w y z n a c z a n a tej podstawie sposobu bycia wewnątrzświatowego bytu, lecz przepisuje niejako światu j e g o „ w ł a ś c i w e " bycie n a podsta wie nie odsłoniętej co do swego źródła i n i e u p r a w o m o c n i o nej idei bycia (bycie = stała obecność). A więc tym, co pierwotnie określa ontologię świata, nie jest oparcie n a pewnej p r z y p a d k o w o szczególnie cenionej n a u c e , n a m a t e m a t y c e , lecz z g r u n t u ontologiczną orientacja n a bycie j a k o stałą obecność, do ujęcia którego p o z n a n i e m a t e m a tyczne w p e w n y m wyjątkowym sensie wystarcza. W ten sposób Kartezjusz filozoficznie explicite przenosi wpływ tradycyjnej ontologii n a nowożytną fizykę m a t e m a t y c z n ą i jej t r a n s c e n d e n t a l n e f u n d a m e n t y . Kartezjusz nie potrzebuje stawiać p r o b l e m u odpowied niego podejścia d o wewnątrzświatowego bytu. W o b e c n i e p o d w a ż a l n e g o u p r z e d n i o p a n o w a n i a tradycyjnej o n t o logii kwestia odpowiedniego sposobu u j m o w a n i a właści wego b y t u jest z góry rozstrzygnięta. Sposób ten polega n a vosTv, „ n a o c z n o ś c i " w najszerszym sensie, wobec której Siavoetv, „ m y ś l e n i e " , stanowi j e d y n i e formę ufundowaną. N a gruncie tej zasadniczej orientacji ontologicznej K a r t e z jusz dokonuje swej „ k r y t y k i " jeszcze możliwego naocznie postrzeżeniowego sposobu podejścia d o bytu, krytyki sensatio (aiaQf]Gic,) przeciwstawionej intellectio. Kartezjusz d o b r z e wie, iż byt zrazu nie ukazuje się w swym właściwym byciu. „ Z r a z u " d a n a jest o w a w określony sposób z a b a r w i o n a , o p e w n y m smaku, t w a r d a , z i m n a , wydająca pewien odgłos rzecz z wosku. T o j e d n a k , i w ogóle wszystko, co dają zmysły, pozostaje ontologicznie nieistotne. „Satis erit, si advertamus sensuum perceptiones non
138
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[96/97]
referri, nisi ad istam corporis humani cum menie coniunctionem, et nobis ąuidem ordinarie exhibere, quid ad Mam externa corpora prodesse possint aut nocere" . Zmysły w ogóle nie pozwalają p o z n a ć b y t u w j e g o byciu, lecz p o w i a d a m i a j ą j e d y n i e o uży teczności i szkodliwości dla / cielesnej istoty ludzkiej „ze w n ę t r z n y c h " wewnątrzświatowych rzeczy. „Nos non docent, ąualia [corpora] in seipsis existant" : przez zmysły w ogóle nie uzyskujemy wiedzy o bycie w j e g o byciu. „Ouod agentes, percipiemus naturam materiae, swe corporis in unwersum spectati, non consistere in eo ąuod sit res dura, vel ponderosa, vel colorata, vel alio aliąuo modo sensus afficiens: sed tantum in eo quod sit res extensa in longum, latum et profundum" . 1
2
3
J a k t r u d n o jest Kartezjuszowi przedstawić sobie l u b wręcz określić własny sposób bycia tego, co się pokazuje w zmysłowości, w i d a ć wyraźnie z krytycznej analizy doko nanej przezeń interpretacji doświadczenia twardości i o p o r u (por. § 19). T w a r d o ś ć jest u j m o w a n a j a k o opór. Nie został j e d n a k z r o z u m i a n y j e g o — p o d o b n i e j a k twardości — fenomenal ny sens czegoś doświadczonego w sobie s a m y m i w tym doświadczeniu dającego się określić. O p ó r oznacza dla 1
Tamże, II, n. 3, s. 41 [„Wystarczy, jeśli zauważymy, że spo strzeżenia zmysłowe odnieść jedynie należy do tego związku ciała ludzkiego z umysłem i że... ukazują nam zazwyczaj, w czym cia ła zewnętrzne mogą dla niego być pożyteczne, a w czym szkodli we..."]. Tamże, II, n. 3, s. 41 [„...nie informują nas o tym... jak one (ciała) istnieją same w sobie"]. Tamże, II, n. 4, s. 42 [,,Tak postępując uświadomimy sobie, że natura materii, czyli ciała rozpatrywanego w ogólności, nie na tym polega, że jest ono jakąś rzeczą twardą, czy ciężką, czy barwną, czy w jakiś inny sposób działającą na zmysły, ale tylko na tym, że jest ono rzeczą rozciągłą wzdłuż, wszerz i w głąb"]. 2
3
[97/98]
Rozdział III
139
K a r t e z j u s z a tyle, co nieusuwanie się z miejsca, czyli niedoz n a w a n i e z m i a n y w określonym miejscu w odniesieniu d o innej, zmieniającej miejsce rzeczy bądź z m i a n a miejsca z taką prędkością, by t a m t a rzecz m o g ł a tę „doścignąć". T a k a i n t e r p r e t a c j a doświadczenia twardości zaciera sposób bycia postrzegania zmysłowego, a tym s a m y m możliwość ujęcia bycia b y t u spotykanego w takim postrzeganiu. K a r tezjusz p r z e k ł a d a sposób bycia postrzegania czegoś n a je d y n y m u z n a n y ; postrzeganie czegoś staje się p e w n y m określonym obecnym-byciem-obok-siebie-nawzajem d w ó c h o b e c n y c h res extensae; stosunek ich r u c h ó w sam jest w modus extensio charakteryzującej w pierwszym rzędzie obecność rzeczy cielesnej. W p r a w d z i e e w e n t u a l n e „ w y p e ł n i e n i e " z a c h o w a n i a polegającego n a d o t y k a n i u w y m a g a szczegól nej „bliskości" tego, co daje się d o t k n ą ć , nie oznacza to j e d n a k , że d o t y k a n i e i j a k a ś dająca o sobie w n i m znać twardość polegają — ontologicznie rzecz biorąc — n a róż n y c h prędkościach d w ó c h rzeczy cielesnych. T w a r d o ś ć i opór w ogóle się nie pokazują, jeśli byt nie m a sposobu bycia jestestwa l u b przynajmniej istoty żywej. T a k więc u Kartezjusza rozważanie możliwych podejść do wewnątrzświatowego b y t u jest o p a n o w a n e przez ideę bycia wyczytaną z pewnej określonej dziedziny samego te go b y t u . / I d e a bycia j a k o stałej obecności nie tylko motywuje skrajne określenie bycia b y t u z w n ę t r z a świata i utożsa mienie tego b y t u ze światem w ogóle, przeszkadza ona z a r a z e m w ontologicznie a d e k w a t n y m uwidocznieniu za c h o w a ń jestestwa. T o zaś zupełnie z a m y k a drogę do dostrzeżenia u f u n d o w a n e g o c h a r a k t e r u wszelkiego zmysło wego i intelektualnego postrzegania i d o z r o z u m i e n i a ta kiego postrzegania j a k o możliwości bycia-w-świecie. Bycie „jestestwa", d o którego p o d s t a w o w e g o u k o n s t y t u o w a n i a
140
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[98]
należy bycie-w-świecie, Kartezjusz ujmuje w ten sposób j a ko bycie res extensa — j a k o substancję. Czy j e d n a k w tej krytyce nie p o d s u w a m y Kartezjuszowi p e w n e g o z a d a n i a ( „ d o w o d z ą c " p o t e m , że go nie rozwią zał), które leżało całkowicie p o z a jego h o r y z o n t e m ? J a k Kartezjusz m a utożsamiać ze światem pewien określony w e w n ą t r z ś w i a t o w y byt i jego bycie, skoro w ogóle nie zna fenomenu świata, a t y m s a m y m wewnątrzświatowości? W polu sporu o p o d s t a w y nie m o ż e m y ograniczać się tylko d o tez z a w a r t y c h w tekście, lecz m u s i m y się kierować rzeczową tendencją p r o b l e m a t y k i , n a w e t jeśli nie wychodzi o n a p o z a p o t o c z n e ujęcie. T o , że w p r o w a d z a j ą c res cogitans i res extensa Kartezjusz nie tylko chciał postawić p r o b l e m „ja a świat", lecz u w a ż a ł wręcz, że p o d a ł jego r a d y k a l n e rozwiązanie, widać wyraźnie w jego Medytacjach (por. szczególnie I i V I ) . Dotychczasowe r o z w a ż a n i a miały dowieść, że p o z b a w i o n e jakiejkolwiek pozytywnej krytyki g e n e r a l n e ontologiczne uzależnienie od tradycji nie pozwo liło Kartezjuszowi w y d o b y ć źródłowej p r o b l e m a t y k i o n t o logicznej jestestwa, musiało przesłonić m u widok n a fe n o m e n świata i zdołało wtłoczyć ontologię „ ś w i a t a " w ontologię p e w n e g o określonego wewnątrzświatowego b y t u . J e d n a k ż e , powie ktoś, jeśli n a w e t w rzeczy samej p r o blem świata, a także bycie b y t u najbliżej w otoczeniu n a p o t y k a n e g o pozostają zakryte, to przecież Kartezjusz położył p o d s t a w y p o d ontologiczna charakterystykę tego w e w n ą t r z ś w i a t o w e g o bytu, który w swym byciu funduje k a ż d y inny byt, materialnej p r z y r o d y . N a niej, n a tej fun d a m e n t a l n e j warstwie budują się pozostałe warstwy wewnątrzświatowej rzeczywistości. W rzeczy rozciągłej j a k o takiej mają w pierwszym rzędzie u g r u n t o w a n i e określniki objawiające się w p r a w d z i e j a k o jakości, które j e d n a k „ w gruncie r z e c z y " stanowią ilościowe modyfikacje modi j
[99]
Rozdział III
141
samej extensio. N a tych r e d u k o w a l n y c h jeszcze jakościach opierają się dalej takie specyficzne jakości, j a k piękny, brzydki, d o p a s o w a n y , n i e d o p a s o w a n y , użyteczny, nieuży teczny; przy p i e r w o t n y m zorientowaniu n a rzeczowość jakości te muszą być ujęte j a k o niekwantyfikowalne orzeczniki wartości sprawiające, że rzecz zrazu tylko m a t e r i a l n a zyskuje z n a m i ę jakiegoś d o b r a . W r a z j e d n a k z t y m n a w a r stwieniem r o z w a ż a n i e dociera m i m o wszystko d o bytu, który scharakteryzowaliśmy ontologicznie j a k o poręczne narzędzie. W ten dopiero sposób K a r t e z j a ń s k a analiza „ ś w i a t a " umożliwia g w a r a n t o w a n ą b u d o w ę s t r u k t u r y tego, co najbliżej poręczne; w y m a g a o n a tylko łatwego do prze p r o w a d z e n i a uzupełnienia rzeczy przyrodniczej d o pełnej rzeczy użytkowej. Czy j e d n a k n a tej drodze, pomijając n a w e t specyficzny p r o b l e m świata, jest ontologicznie osiągalne bycie tego, co w e w n ą t r z świata n a p o t y k a n e najbliżej? Czy wraz z m a terialną rzeczowością nie zostaje milcząco założone pew ne bycie — stała obecność rzeczy — które przez w t ó r n e wyposażenie b y t u w orzeczniki wartości nie doznaje wcale ontologicznego uzupełnienia, lecz raczej owe c h a r a k t e r y wartości same pozostają o n t y c z n y m i tylko określnikami b y t u o sposobie bycia rzeczy? D o d a n i e orzeczników war tości nie m o ż e w najmniejszym stopniu d o d a ć niczego no wego n a t e m a t bycia d ó b r , lecz tylko ponownie zakłada czystą obecność jako ich sposób bycia. W a r t o ś c i są obecnymi określnika mi pewnej rzeczy. Wartości mają ostatecznie swe on tologiczne źródło wyłącznie w u p r z e d n i m założeniu rze czywistości rzeczy j a k o warstwy f u n d a m e n t a l n e j . J u ż przedfenomenologiczne doświadczenie ukazuje jednak w bycie d o m n i e m a n y m j a k o rzecz coś, czego poprzez rzeczowość nie d a się w pełni zrozumieć. Bycie rzeczowe w y m a g a więc uzupełnienia. Cóż bowiem ontologicznie
142
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[99/100]
oznacza bycie wartości lub ich „ o b o w i ą z y w a n i e " , które Lotze ujmował j a k o modus „afirmacji"? Go ontologicznie znaczy owo „ z a k o t w i c z e n i e " wartości w rzeczach? Dopóki te określenia pozostaną w m r o k u , rekonstrukcja rzeczy użytkowej n a podstawie rzeczy przyrodniczej pozostaje przedsięwzięciem ontologicznie wątpliwym, pomijając j u ż z g r u n t u opaczne ujęcie problematyki. A czy ta rekonstruk cja zrazu „ o b d a r t e j ze skóry" rzeczy użytkowej nie wy m a g a zawsze uprzedniego, pozytywnego spojrzenia na fenomen, którego całokształt ma zostać odtworzony w tej rekonstrukcji? Jeśli zaś najbardziej własne u k o n s t y t u o w a n i e bycia tego feno m e n u nie zostanie wcześniej p o d d a n e odpowiedniej eks plikacji, to czyż rekonstrukcja nie będzie b u d o w a n i e m bez p l a n u b u d o w y ? Ponieważ ta rekonstrukcja i „ u z u p e ł n i a n i e " tradycyjnej ontologii „ ś w i a t a " dochodzi w rezultacie d o tego samego bytu, od którego wyszła nasza analiza po ręczności n a r z ę d z i a / i całokształtu powiązania, rodzi się pozór, że bycie tego b y t u zostało rzeczywiście rozjaśnione l u b że przynajmniej stało się problemem. T a k j a k za p o m o cą extensio j a k o proprietas Kartezjusz nie utrafia w bycie substancji, p o d o b n i e też ucieczka w stronę „aksjologicz n y c h " określników nie może n a w e t u k a z a ć n a m bycia j a k o poręczności, a tym bardziej uczynić g o t e m a t e m ontologicznym. Kartezjusz zawęził p y t a n i e o świat d o p y t a n i a o rzeczo wość przyrodniczą j a k o najbliżej dostępny, w e w n ą t r z światowy byt. Przyczynił się d o u t r w a l e n i a m n i e m a n i a , iż r z e k o m o najściślejsze ontyczne poznawanie jakiegoś b y t u jest także m o ż l i w y m podejściem d o p i e r w o t n e g o bycia b y t u o d k r y t e g o w takim p o z n a n i u . Z a r a z e m trzeba tu z a u w a żyć, że także „ u z u p e ł n i e n i a " ontologii rzeczy o p a r t e są za sadniczo n a tej samej co u Kartezjusza d o g m a t y c z n e j pod stawie.
[100/101]
Rozdział HI
143
Sugerowaliśmy już (§ 14), że pomijanie świata i napoty kanego najbliżej bytu nie jest przypadkowe, nie jest łat w y m do korekty przeoczeniem, lecz ma ugruntowanie w istotowym sposobie bycia samego jestestwa. Gdy anality ka jestestwa uczyni w obrębie tej problematyki przejrzysty mi najważniejsze spośród głównych jego struktur, gdy pojęciu bycia w ogóle zostanie przydany horyzont jego możliwej zrozumiałości, tak iż poręczność i obecność staną się ontologicznie źródłowo zrozumiałe — wtedy dopiero można będzie przeprowadzoną tu krytykę Kartezjańskiej, a zasadniczo i dziś jeszcze popularnej, ontologii świata filo zoficznie uprawomocnić. W tym celu trzeba pokazać (por. Część pierwsza, Dział trzeci): 1. Dlaczego u początków decydującej dla nas tradycji ontologicznej (szczególnie Parmenidesa) pomijano fenomen świata; skąd biorą się ciągłe powroty tego przeoczenia? 2. Dlaczego zamiast przeoczanego (ubersprungene) feno menu unaocznia się (springt eiri) jako ontologiczny temat byt z wnętrza świata? 3. Dlaczego ów byt odnajdywany jest najpierw w „przy rodzie"? 4. Dlaczego uzupełnienie takiej ontologii świata, do świadczane jako konieczne, dokonuje się za pomocą fe nomenu wartości? Dopiero odpowiedzi na te pytania zapewniają pozy tywne zrozumienie problematyki świata, ujawniają źródło jej zafałszowania i wykazują racje odrzucenia tradycyjnej ontologii świata. / Rozważania na temat Kartezjusza miały uprzytomnić, że ani na pozór oczywiste wyjście od rzeczy świata, ani też zorientowanie na rzekomo najściślejsze poznanie bytu nie gwarantują podstawy, na której dałyby się fenomenalnie
144
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[101]
uchwycić najbliższe ontologiczne u k o n s t y t u o w a n i a świata, jestestwa i wewnątrzświatowego bytu. Jeśli j e d n a k p r z y p o m n i m y sobie, że przestrzenność w oczywisty sposób współkonstytuuje byt z wnętrza świata, wów czas „ u r a t o w a n i e " Kartezjańskiej analizy „ ś w i a t a " stanie się ostatecznie możliwe. Przez radykalne wyeksponowanie extensio j a k o praesuppositum wszelkich określników res corporea Kartezjusz przygotował wstępne zrozumienie pewnego apriori, którego zawartość bardziej dogłębnie ustalił później K a n t . Analiza tej extensio pozostaje d o pewnych granic niezależna od b r a k u wyraźnej interpretacji bycia bytu rozciągłego. U z n a n i e extensio za podstawowy określnik „ ś w i a t a " m a swą fenomenalną zasadność, choć odwołanie się d o extensio nie pozwala ontologicznie pojąć ani prze strzenności świata, ani najpierw odkrywanej przestrzenności bytu n a p o t y k a n e g o w otoczeniu, ani wreszcie przestrzennoś ci samego jestestwa.
C. Dookólność otoczenia i „przestrzenność" jestestwa W kontekście pierwszego zarysu bycia-w (por. § 12) trzeba było odróżnić jestestwo od pewnej postaci bycia w przestrzeni, postaci nazywanej przez nas wewnętrznością (Inwendigkeit). O z n a c z a o n a : pewien byt, sam rozciąg ły, obejmują rozciągłe granice czegoś rozciągłego. Byt we w n ą t r z i to, co obejmuje, są obecne w przestrzeni. O d r z u cenie takiej wewnętrzności jestestwa w pojemniku prze strzeni nie miało j e d n a k wykluczać wszelkiej w ogóle prze strzenności jestestwa, lecz tylko otworzyć drogę d o dostrze żenia przestrzenności dla jestestwa konstytutywnej. T ę os tatnią m u s i m y teraz wydobyć. Skoro j e d n a k byt z w n ę t r z a
[101/102]
Rozdział
145
świata jest zarazem w przestrzeni, to jego przestrzenność będzie pozostawać w ontologicznym związku ze światem. Dlatego trzeba określić, w jakim sensie przestrzeń stanowi konstytutywny moment świata, który ze swej strony został scharakteryzowany jako strukturalny moment bycia-w-świecie. W szczególności trzeba pokazać, jak dookólność otoczenia, specyficzna przestrzenność spotykanego w otocze niu bytu sama jest ufundowana przez światowość świa ta, / nie zaś, przeciwnie, świat jest ze swej strony obecny w przestrzeni. Badanie przestrzenności jestestwa i prze strzennego określenia świata wychodzi od analizy tego, co wewnątrz świata poręczne w przestrzeni. Rozważanie prze biega trzy stopnie: 1. Przestrzenność tego, co wewnątrz świata poręczne (§ 22); 2. Przestrzenność bycia-w-świecie (§ 23); 3. Przestrzenność jestestwa a przestrzeń (§ 24).
§ 22. Przestrzenność tego, co wewnątrz świata poręczne Skoro przestrzeń ma konstytuować świat w sensie, który jeszcze przyjdzie określić, to nie może dziwić, jeśli już przy wyjściowej charakterystyce ontologicznej bycia tego, co wewnątrzświatowe, musieliśmy patrzeć na to jako na wewnątrzprzestrzenne. Jak dotąd nie ujęliśmy fenomenalnie tej przestrzenności tego, co poręczne, w sposób wyraźny i nie ukazaliśmy jej jeszcze w zespoleniu ze strukturą bycia tego, co poręczne. T o jest teraz naszym zadaniem. N a ile natrafiliśmy już podczas charakterystyki tego, co poręczne, na jego przestrzenność? Mówiliśmy o tym, co najpierw poręczne. Oznacza to nie tylko byt zawsze napoty kany w pierwszej kolejności, przed innym, ale i taki, który jest „w pobliżu". T o , co „poręczne" w codziennym obcho dzie, ma charakter bliskości. Ściśle biorąc, tę bliskość narzę dzia zaznacza już termin przyjęty na oznaczenie jego
146
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa [102/103]
bycia: „ p o r ę c z n o ś ć " . Byt „ d o r ę k i " jest w k a ż d o r a z o w o in nej bliskości, której nie w y z n a c z a p o m i a r odległości. Blis kość t a rządzi się przeglądowo „ k a l k u l u j ą c y m " m a n i p u l o w a n i e m i u ż y t k o w a n i e m . Przegląd zatroskania ustala coś w taki sposób bliskiego z a r a z e m co d o kierunku, w j a k i m n a r z ę d z i e jest zawsze dostępne. U k i e r u n k o w a n a bliskość n a r z ę d z i a oznacza, że nie tylko m a ono, gdzieś obecne, swą pozycję w przestrzeni, lecz że j a k o narzędzie b y w a j u ż z istoty gdzieś p r z y m o c o w a n e , umieszczone, ustawione, odłożone. N a r z ę d z i e m a swe „miejsce" lub jest „ p o r o z k ł a d a n e w o k ó ł " , co zdecydowanie różni się od czystego w y s t ę p o w a n i a w j a k i m ś d o w o l n y m p u n k c i e przestrzeni. D a n e miejsce określa się j a k o miejsce tego tu n a r z ę d z i a do... n a podstawie całokształtu wzajemnie n a siebie ukie r u n k o w a n y c h miejsc poręcznego w otoczeniu kompleksu narzędziowego. Miejsca i rozmaitości miejsc nie należy i n t e r p r e t o w a ć j a k o „ g d z i e " jakiegoś dowolnego obecnego bycia rzeczy. Miejsce zawsze jest określonym „ t a m " i „ t u " przynależenia narzędzia. D a n a przynależność o d p o w i a d a n a r z ę d z i o w e m u c h a r a k t e r o w i czegoś poręcznego, / tzn. jego odpowiadającej u s y t u o w a n i u przynależności do pewnej narzędziowej całości. U p o d s t a w dającej się umiejscowić przynależności pewnej narzędziowej całości tkwi j e d n a k ż e j a k o w a r u n e k jej możliwości „ d o k ą d " w ogóle, wyzna czające kompleksowi n a r z ę d z i o w e m u całokształt miejsc. T o p r z e g l ą d o w o j u ż z góry u t r z y m y w a n e w polu widzenia przez z a t r o s k a n y o b c h ó d „ d o k ą d " możliwego narzędziowe go p r z y n a l e ż e n i a n a z y w a m y stroną (Gegend). \ „ W tych s t r o n a c h " nie oznacza tylko „ w k i e r u n k u n a " , lecz także: w kręgu tego, co leży w d a n y m kierunku. U k o n s t y t u o w a n e przez kierunek i oddalenie — bliskość to j e d y n i e j e g o modus — miejsce orientuje się j u ż n a jakąś stronę i w jej obrębie. Goś takiego j a k strona musi j u ż
[103/104]
Rozdział III
147
wcześniej być o d k r y t e , jeśli m a stać się możliwe wskazywa nie i w y n a j d y w a n i e miejsc d o s t ę p n e m u w przeglądzie cało kształtowi narzędzia. T o zorientowanie n a j a k ą ś stronę rozmaitości miejsc czegoś poręcznego stanowi dookólność, , , d o k o ł a - n a s " b y t u n a p o t y k a n e g o najbliżej w otoczeniu. Nigdy nie jest najpierw d a n a trójwymiarowa rozmaitość możliwych pozycji, którą wypełniałyby obecne rzeczy. T ę wymiarowość przestrzeni przestrzenność tego, co poręczne, jeszcze zasłania. „ W g ó r z e " to ,,u sufitu", „ w d o l e " to ,,na p o d ł o d z e " , „z t y ł u " to „ p r z y d r z w i a c h " ; wszelkie „ g d z i e " jest o d k r y w a n e w trakcie powszedniego o b c h o d z e n i a się i p r z e g l ą d o w o w y k ł a d a n e , nie zaś ustalane i o d n o t o w y w a n e podczas s k r u p u l a t n e g o p o m i a r u przestrzeni. Stron nie tworzą d o p i e r o wspólnie obecne rzeczy, lecz są one j u ż p o r ę c z n e w poszczególnych miejscach. S a m e miejs ca są p r z y p i s y w a n e przez przegląd zatroskania temu, co poręczne, l u b są w y n a j d y w a n e . Dlatego coś stale poręczne go, co przeglądowe bycie-w-świecie z góry bierze w r a c h u bę, m a swoje miejsce. Z a t r o s k a n i e bierze w r a c h u b ę „ g d z i e " j e g o poręczności z o r i e n t o w a n e n a resztę tego, co poręczne. T a k więc słońce, z którego blasku i ciepła robi się n a co dzień użytek, m a n a podstawie różnych zasto sowań tego, czym o b d a r z a , swe odkryte w przeglądzie wy różnione miejsca: wschód, południe, zachód, północ. Miejsca tego, co jest n a różne sposoby zmienne, a przecież w równej mierze stale poręczne, stają się w y r a ź n y m i „ a n o n s a m i " tkwiących w nich stron. T e strony nieba (które n a razie nie muszą jeszcze mieć sensu geograficznego) j u ż z góry podają u p r z e d n i e „ d o k ą d " k a ż d e m u poszczególne m u ukształtowaniu stron, w których m o ż n a zająć miejsca. D o m m a swą stronę (Seite) słoneczną i stronę północną; to n a nie z o r i e n t o w a n y jest podział „ p r z e s t r z e n i " , / a w j e g o obrębie „ u r z ą d z e n i e " wedle jej narzędziowego c h a r a k t e r u .
148
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[104]
N p . kościoły i groby są położone n a linii wschód-zachód, n a linii stron życia i śmierci, które określają samo jestestwo z u w a g i n a j e g o najbardziej własne możliwości bycia w świecie. Z a t r o s k a n i e jestestwa, k t ó r e m u w j e g o byciu o s a m o o w o bycie chodzi, o d k r y w a j u ż z góry strony, wo bec k t ó r y c h m a decydujące powiązanie. O d k r y w a n i e j u ż z góry stron współwyznaczane jest przez całokształt powią zania, z u w a g i n a który jest w y d a w a n e to, co poręczne, j a ko n a p o t y k a n e . U p r z e d n i a poręczność d a n e j strony m a w p e w n y m b a r dziej ź r ó d ł o w y m niż bycie czegoś poręcznego sensie charak ter niezauważalnej zażyłości. Staje się o n a w i d o c z n a tylko w sposób e k s p o n o w a n i a się w p r z e g l ą d o w y m o d k r y w a n i u czegoś poręcznego w p r y w a t y w n y c h modi zatroskania. Częs to d o p i e r o wtedy, gdy nie s p o t y k a m y czegoś n a jego miejs cu, strona tego miejsca staje się j a k o t a k a wyraźnie dostęp n a . Przestrzeń o d k r y w a n a w p r z e g l ą d o w y m byciu-w-świecie j a k o przestrzenność całości narzędziowej zawsze należy, j a k o jej miejsce, d o samego b y t u . N a g a przestrzeń jest jesz cze zasłonięta. Przestrzeń jest rozproszona n a miejsca. Dzięki j e d n a k światowemu c h a r a k t e r o w i całokształtu p o wiązania tego, co poręczne przestrzennie, przestrzenność ta m a własną jedność. Nie jest tak, że „ o t o c z e n i e " u r z ą d z a się w jakiejś z góry danej przestrzeni; to raczej jego specy ficzna światowość artykułuje swą oznaczonością kontekst p o w i ą z a n i a a k t u a l n e g o całokształtu w y z n a c z o n y c h w prze glądzie miejsc. A k t u a l n y świat o d k r y w a przestrzenność należącej d o ń przestrzeni. N a p o t y k a n i e czegoś poręcznego w przestrzeni jego otoczenia pozostaje tylko dlatego on tycznie możliwe, że z racji swego bycia-w-świecie jestestwo samo jest „ p r z e s t r z e n n e " .
[104/105]
Rozdział III
149
§ 23. Przestrzenność bycia-w-świecie Skoro przypisujemy przestrzenność jestestwu, to trzeba, rzecz j a s n a , owo „bycie w p r z e s t r z e n i " p o j m o w a ć n a podstawie sposobu bycia tego bytu. Przestrzenność jeste stwa, które z istoty nie jest byciem o b e c n y m , nie może oznaczać ani czegoś takiego j a k występowanie w p e w n y m punkcie „ k o s m o s u " , ani też bycia p o r ę c z n y m n a jakimś miejscu. Są to sposoby bycia b y t u n a p o t y k a n e g o wewnątrz świata. Jestestwo zaś jest „ w " świecie w sensie zatroskane go, zażyłego o b c h o d u z b y t e m n a p o t y k a n y m wewnątrz świata. Jeśli więc w jakiś sposób przysługuje m u prze strzenność, to jest to możliwe tylko / n a gruncie tego by cia-w. J e g o przestrzenność n a t o m i a s t wykazuje c h a r a k t e r od-dalenia (Ent-fernung) i ukierunkowania. O d d a l e n i a j a k o p e w n e g o sposobu bycia jestestwa w aspekcie jego bycia-w-świecie nie r o z u m i e m y tu j a k o czegoś w rodzaju pewnej odległości (Entferntheit) (bliskości) czy wręcz odstępu. U ż y w a m y t e r m i n u „ o d d a l e n i e " w zna czeniu a k t y w n y m i t r a n z y t y w n y m . O z n a c z a o n p e w n e u k o n s t y t u o w a n i e bycia jestestwa mówiące, że o d d a l a n i e od czegoś, j a k o odstawianie, stanowi tylko pewien określony, faktyczny modus. „ O d d a l a n i e " oznacza: unicestwianie dali, tzn. odległości, przybliżenie. Jestestwo z istoty jest od-dalające, j a k o byt, k t ó r y m jest, pozwala zawsze n a p o t y k a ć byt w pobliżu. O d - d a l e n i e o d k r y w a odległość. T a ostatnia, p o dobnie j a k dystans, jest k a t e g o r i a l n y m określeniem b y t u o d m i e n n e g o od jestestwa. O d d a l e n i e n a t o m i a s t musi być u z n a w a n e za egzystencja!. T y l k o wtedy, gdy zostanie w ogóle jestestwu o d k r y t a oddaloność (Entferntheit) bytu, stają się d o s t ę p n e „ o d d a l e n i a " („Entfernungen") i odstępy wśród wewnątrzświatowego bytu. D w a p u n k t y są równie nie o d d a l o n e od siebie j a k w ogóle dwie rzeczy, albowiem
150
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa [105/106]
z racji swego sposobu bycia ż a d e n z tych bytów nie może o d d a l a ć . Dzieli j e jedynie dający się znaleźć i zmierzyć w o d d a l a n i u odstęp. O d - d a l a n i e jest zrazu i zwykle p r z e g l ą d o w y m przybli żeniem, d o p r o w a d z a n i e m w pobliże w sensie z a j m o w a n i a się czymś, p r z y g o t o w y w a n i a , t r z y m a n i a czegoś w ręku. T a k ż e j e d n a k określone sposoby czysto p o z n a w c z e g o od k r y w a n i a b y t u mają c h a r a k t e r przybliżenia. W jestestwie tkwi istotowa skłonność ku bliskości. Wszelkie sposoby zwięk szania prędkości, w których m a m y dziś mniej lub bardziej d o b r o w o l n y udział, zmierzają d o przezwyciężenia odleg łości. N p . dzięki „ r a d i u " jestestwo dokonuje dziś nieprze w i d y w a l n e g o jeszcze w skutkach od-dalenia „ ś w i a t a " n a d r o d z e poszerzenia powszedniego otoczenia. W o d - d a l a n i u nie tkwi z konieczności jakieś w y r a ź n e oszacowanie dali dzielącej coś poręcznego od jestestwa. P r z e d e wszystkim odległości nigdy nie ujmuje się j a k o odstępu. Jeśli dal m a zostać oszacowana, to dzieje się to w relacji d o o d d a l e ń , pośród których powszednie jestestwo się utrzymuje. O s z a c o w a n i a te mogą być, r a c h u n k o w o rzecz biorąc, n i e d o k ł a d n e i u ł o m n e , ale w powszedniości jestestwa mają swą własną i n a wskroś zrozumiałą określoność. M ó w i m y : d o t a m t e g o miejsca jest m a ł y spacer, p a r ę kroków, „pół p a c i e r z a " . M i a r y te wyrażają to, że nie aspi rują d o „ m i e r z e n i a " i że p o n a d t o o s z a c o w a n a / odległość przysługuje bytowi, ku k t ó r e m u zmierza zatroskany prze gląd. N a w e t j e d n a k wtedy, g d y posłużymy się ściślejszą m i a r ą m ó w i ą c : „ d o tego d o m u jest pół g o d z i n y " , trzeba tę m i a r ę u z n a ć za szacunkową. „ P ó ł g o d z i n y " to nie 30 mi n u t , lecz t r w a n i e , które nie m a „długości" w sensie odcin ka ilościowego. T o t r w a n i e jest zawsze w y k ł a d a n e n a p o d stawie zwykłych, codziennych „ z a t r o s k a ń " . T a k ż e t a m , gdzie z n a n e są „ u r z ę d o w o " w y z n a c z o n e m i a r y , odległości
[106]
Rozdział HI
151
szacuje najpierw przegląd. Ponieważ to, co o d - d a l o n e , jest w tych szacowaniach poręczne, zachowuje ono swój specy ficzny wewnątrzświatowy c h a r a k t e r . Z d a r z a się n a w e t tak, że drogi o b c h o d u d o o d d a l o n e g o b y t u mają co d n i a inną długość. Coś poręcznego w otoczeniu nie jest przecież obecne dla jakiegoś oddzielonego od jestestwa wiecznego o b s e r w a t o r a , lecz jest spotykane przez przeglądowo zatros k a n ą powszedniość jestestwa. N a swoich d r o g a c h nie prze mierza ono j a k o j a k a ś istniejąca fizykalna rzecz odcinka przestrzeni, nie „ p o ł y k a k i l o m e t r ó w " ; przybliżenie i od-dalenie zawsze jest z a t r o s k a n y m byciem ku t e m u , co przybli żone i o d - d a l o n e . J a k a ś „ o b i e k t y w n i e " d ł u g a d r o g a może być krótsza niż i n n a „ o b i e k t y w n i e " od niej d u ż o krótsza, k t ó r a jest może „ t r u d n ą d r o g ą " i wydaje się nieskończenie długa. Dopiero jednak w takim „wydawaniu się" świat jest właś ciwie poręczny. O b i e k t y w n e odstępy między istniejącymi rze czami nie pokrywają się z odległością i bliskością tego, co wewnątrz świata poręczne. M o g ą być d o k ł a d n i e z n a n e , ale wiedza ta pozostaje ślepa, nie spełnia funkcji przeglądowo odkrywającego przybliżania otoczenia; stosuje się taką wie dzę tylko w nie mierzącym odcinków z a t r o s k a n y m byciu (i dla niego) ku „ o b c h o d z ą c e m u " nas światu. M a m y skłonność do tego, by z racji z o r i e n t o w a n i a n a „ p r z y r o d ę " i „ o b i e k t y w n i e " wymierzone odstępy między rzeczami u z n a w a ć powyższą interpretację o d d a l e n i a i osza c o w a n i a za „ s u b i e k t y w n ą " . J e s t to j e d n a k „subiektyw ność", k t ó r a z a p e w n e o d k r y w a to, co najbardziej w „real ności" świata realne, a co nie m a nic wspólnego z „subiek t y w n ą " dowolnością i subiektywistycznymi „ujęciami" b y t u „ w sobie" całkiem o d m i e n n e g o . Przeglądowe od-dalanie powszedniości jestestwa odkrywa bycie-w-sobie „prawdziwego świata", bytu, przy którym jestestwo jako egzystujące zawsze już jest.
152
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[106/107]
P i e r w o t n a i wręcz wyłączna orientacja n a odległości j a k o w y m i e r z o n e odstępy z a k r y w a źródłową przestrzenność bycia-w. T o , co rzekomo „najbliższe", wcale nie jest tym, co dzieli „ o d n a s " najmniejszy odstęp. „Najbliższe" tkwi w tym, co / jest o d d a l o n e w przeciętnym polu osiągalności, uchwytności i widzialności. Ponieważ jestestwo jest z istoty przestrzenne n a sposób od-dalenia, o b c h ó d utrzymuje się zawsze w p e w n y m „ o t o c z e n i u " o d d a l o n y m w pewnej wol nej przestrzeni; dlatego właśnie nasze widzenie i słyszenie w y k r a c z a zawsze p o z a to, co „najbliższe" w sensie odstę p u . W i d z e n i e i słyszenie są zmysłami związanymi z dalą nie ze względu n a swój zasięg, lecz dlatego, że jestestwo j a ko oddalające posługuje się p r z e w a ż n i e nimi. D l a kogoś n p . noszącego okulary, które co d o odstępu są tak blisko niego, że „siedzą m u n a nosie", owo u ż y t k o w a n e narzędzie jest w aspekcie otoczenia bardziej odległe niż o b r a z n a przeciwległej ścianie. Narzędzie owo jest w tak m a ł y m stopniu bliskie, że często zrazu niedostrzegalne. Narzędzie d o p a t r z e n i a , a p o d o b n i e do słyszenia, n p . słuchawkę tele fonu, charakteryzuje r o z w a ż a n a tu j u ż niezauważalność czegoś najbliżej poręcznego. Dotyczy to także n p . ulicy j a ko n a r z ę d z i a d o chodzenia. I d ą c d o t y k a m y jej przy każ d y m kroku i n a pozór stanowi o n a coś najbliższego i naj bardziej realnego spośród wszystkiego, co w ogóle p o ręczne, p r z e s u w a się niejako wzdłuż p e w n y c h części ciała, mianowicie p o d podeszwami. A przecież jest o n a bardziej odległa niż znajomy, którego tak idąc s p o t y k a m y „ n a uli c y " w „ o d d a l e n i u " dwudziestu kroków. O bliskości i dali tego, co w otoczeniu najbliżej poręczne, rozstrzyga p r z e glądowe zatroskanie. T o , przy czym ono się od r a z u za trzymuje, jest właśnie najbliższe i rządzi o d - d a l e n i a m i . G d y jestestwo troskając się s p r o w a d z a coś w pobliże siebie, nie oznacza to ustalenia czegoś w pewnej pozycji
[107/108]
Rozdział HI
153
przestrzennej, którą dzieliłby najmniejszy odstęp od j a kiegoś p u n k t u ciała. ,,W p o b l i ż u " oznacza: w kręgu tego, co dla p r z e g l ą d u najbliżej poręczne. Przybliżenie nie jest z o r i e n t o w a n e n a o b d a r z o n e ciałem ja-rzecz, lecz n a zatros k a n e bycie-w-świecie, tzn. n a to, co w n i m zawsze najbliżej spotykane. Przestrzenności jestestwa nie określa z a t e m p o d a n i e pozycji, n a jakiej p e w n a rzecz cielesna jest obecna. W p r a w d z i e także o jestestwie m ó w i m y , że zawsze zajmuje o n o jakieś miejsce, j e d n a k owo „ z a j m o w a n i e " trzeba w zasadniczy sposób o d r ó ż n i a ć od bycia czymś p o r ę c z n y m n a j a k i m ś miejscu w pewnej stronie. Zajmo wanie miejsca m u s i m y p o j m o w a ć j a k o o d d a l a n i e czegoś w otoczeniu poręcznego w j a k ą ś odkrytą u p r z e d n i o przez przegląd stronę. Swoje „ t u " jestestwo rozumie n a p o d stawie otoczeniowego „ t a m " . „ T u " nie oznacza „ g d z i e " czegoś obecnego, lecz „ p r z y c z y m " od-dalającego bycia przy... w jedności z tym od-daleniem. Z g o d n i e ze swą przestrzennością jestestwo nigdy nie jest zrazu tu, lecz t a m , a z tego „ t a m " p o w r a c a d o swego „ t u " , to zaś w ten z n ó w / t y l k o sposób, że swe zatroskane bycie ku... w y k ł a d a wychodząc od tego, co t a m - p o r ę c z n e . Staje się to w pełni w y r a ź n e n a podstawie fenomenalnej swoistości od-daleniowej s t r u k t u r y bycia-w. J a k o bycie-w-świecie jestestwo utrzymuje się z istoty w p e w n y m o d - d a l a n i u . T e g o od-dalenia, dali tego, co poręczne, w stosunku do niego samego, jestestwo nie może nigdy przekroczyć. Z g o d a , że samo oddalenie czegoś p o ręcznego od jestestwa może być o d b i e r a n e j a k o odstęp, jeśli określać j e w relacji d o pewnej rzeczy pomyślanej j a k o o b e c n a n a p e w n y m miejscu z a j m o w a n y m wcześniej przez jestestwo. T o „ p o m i ę d z y " odstępu jestestwo może p o t e m przekroczyć, j e d n a k ż e tylko tak, że sam odstęp staje się od-dalony. Jestestwo nie przekroczyło swego od-dalenia,
154
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa [108/109]
lecz n a w e t j e podjęło i stale podejmuje, gdyż z istoty jest od-daleniem, tzn. jest przestrzenne. Jestestwo nie może węd r o w a ć p o a k t u a l n y m kręgu swych od-daleń, może j e tylko ciągle zmieniać. J e s t ono przestrzenne n a sposób przeglą dowego o d k r y w a n i a przestrzeni, tak mianowicie, że wobec tak spotykanego przestrzennie b y t u stałe zachowuje się oddalająco. J a k o od-dalające bycie-w, jestestwo m a z a r a z e m c h a r a kter ukierunkowania. K a ż d e przybliżenie j u ż z góry o b r a ł o kierunek w j a k ą ś stronę, z której przybliża się coś od-dalonego, a b y w ten sposób d a ć się odnaleźć co d o swego miej sca. Przeglądowe zatroskanie jest ukierunkowującym od d a l a n i e m . W tym zatroskaniu, tzn. w byciu-w-świecie sa m e g o jestestwa, d a n a jest j u ż z góry p o t r z e b a „ z n a k u " ; narzędzie to przejmuje w y r a ź n e i ł a t w o w y k o n a l n e p o d a w a n i e kierunków. Z n a k u t r z y m u j e przeglądowo wyko rzystywane strony wyraźnie o t w a r t e — k a ż d o r a z o w e „ d o k ą d " przynależenia, wchodzenia, wnoszenia lub przy noszenia. G d y jestestwo jest, j a k o ukierunkowująco-oddalające m a j u ż zawsze swą odkrytą stronę. U k i e r u n k o w a n i u , tak j a k i o d - d a l e n i u , stanowiącym modi bycia bycia-w-świe cie, j u ż z góry przewodzi przegląd zatroskania. Z tego u k i e r u n k o w a n i a wywodzą się stałe kierunki w le wo i w p r a w o . P o d o b n i e j a k swoje od-dalenia, tak i te kierunki jestestwo stale niesie z sobą. Uprzestrzennienie jestestwa przez jego „cielesność", kryjące w sobie p e w n ą własną p r o b l e m a t y k ę , której nie będziemy tu r o z p a t r y w a ć , jest w y z n a c z o n e także wedle tych kierunków. Dlatego to, co p o r ę c z n e i użyteczne dla ciała, n p . rękawiczki, co w i n n o p o r u s z a ć się wraz z r ę k a m i , musi być u k i e r u n k o w a n e w lewo i w p r a w o . N a t o m i a s t t r z y m a n e w dłoni i p o r u s z a n e nią rzemieślnicze narzędzie / nie wykonuje wraz z ręką specyficznego „ r ę c z n e g o " r u c h u . Dlatego nie
[109]
Rozdział III
155
m a p r a w y c h lub lewych młotków, m i m o iż są u c h w y t y w a ne ręką. T r z e b a j e d n a k jeszcze zauważyć, że ukierunkowanie, ja kie przysługuje od-daleniu, jest ufundowane przez bycie-w-świecie. ,,W l e w o " i ,,w p r a w o " nie są czymś „subiektyw n y m " , o d c z u w a n y m przez podmiot, są to natomiast kierun ki ukierukowania n a zawsze już poręczny świat. „Poprzez samo tylko poczucie różnicy między d w i e m a stronami moje go [ciała]" nie mógłbym nigdy zorientować się w świecie. P o d m i o t z „ s a m y m tylko p o c z u c i e m " tej różnicy jest kon strukcją, która nie uwzględnia tego oto prawdziwego ukonstytuowania podmiotu, że jestestwo z tym „tylko p o c z u c i e m " zawsze j u ż w świecie jest i być musi, aby się móc w ogóle orientować. W i d a ć to wyraźnie n a podstawie przy kładu, n a k t ó r y m K a n t usiłuje rozjaśnić fenomen orientacji. P r z y p u ś ć m y , że wchodzę d o z n a n e g o , ale ciemnego pokoju, który podczas mojej nieobecności został tak p r z e m e b l o w a n y , że wszystko, co stało p o prawej stronie, teraz stoi p o lewej. Jeśli m a m się w t y m orientować, to „ s a m o tylko poczucie r ó ż n i c y " d w ó c h stron mojego [ciała] w niczym mi nie pomoże, dopóki nie zostanie ujęty okreś lony p r z e d m i o t , o k t ó r y m K a n t m i m o c h o d e m stwierdza: „ k t ó r e g o pozycję m a m w p a m i ę c i " . Cóż to j e d n a k znaczy innego niż: orientuję się z konieczności w byciu j u ż zawsze przy „ z n a n y m " świecie i n a podstawie tego bycia. Jestest wu musi być j u ż z góry d a n y narzędziowy kontekst świata. T o , że zawsze j u ż jestem w świecie, jest dla możliwości orientacji nie mniej k o n s t y t u t y w n e niż poczucie kierunku w lewo i w p r a w o . Chociaż to u k o n s t y t u o w a n i e bycia jestestwa jest oczywiste, nie m o ż n a j e d n a k z tego względu 1
1
I. Kant, Was heifit: Sich im Denken orientieren? (1786), w: ten że, Werke (Akad. Ausgabe), t. V I I I , s. 131-147.
156
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[109/110]
pomniejszać jego ontologicznie konstytutywnej roli. Nie pomniejszał jej także K a n t , p o d o b n i e j a k ż a d n a i n n a inter p r e t a c j a jestestwa. Stałe korzystanie z tego ukonstytuo w a n i a nie zwalnia j e d n a k z obowiązku odpowiedniej o n t o logicznej eksplikacji, lecz wręcz jej w y m a g a . Psycholo gicznej interpretacji, że j a m a coś ,,w p a m i ę c i " , chodzi w istocie o egzystencjalne u k o n s t y t u o w a n i e bycia-w-świe cie. Ponieważ K a n t nie dostrzega tej struktury, zapoznaje o n także cały kontekst konstytucji możliwej orientacji. U k i e r u n k o w a n i e w lewo i w p r a w o opiera s i ę / n a istotow y m u k i e r u n k o w a n i u jestestwa w ogóle, ze swej strony istotowo współokreślonym przez bycie-w-świecie. Niewątpli wie K a n t o w i nie zależy także n a t e m a t y c z n y m zinterpreto w a n i u orientacji. Chce on jedynie pokazać, że każda orien tacja w y m a g a „subiektywnej zasady". „ S u b i e k t y w n i e " m a tu j e d n a k ż e znaczyć: a priori. Apriori ukierunkowania w lewo i w p r a w o m a u g r u n t o w a n i e w „ s u b i e k t y w n y m " apriori bycia-w-świecie, które nie m a nic wspólnego z określonością j u ż z góry ograniczoną do pozbawionego świata p o d m i o t u . O d - d a l e n i e i u k i e r u n k o w a n i e j a k o k o n s t y t u t y w n e cha r a k t e r y bycia-w określają przestrzenność jestestwa, zatros k a n e przeglądowe bycie w odkrytej, wewnątrzświatowej przestrzeni. D o p i e r o powyższa eksplikacja przestrzenności tego, co w e w n ą t r z świata poręczne, i przestrzenności by cia-w-świecie dostarcza przesłanek d o o p r a c o w a n i a feno m e n u przestrzenności świata i d o postawienia ontologicznego p r o b l e m u przestrzeni.
§ 24. Przestrzenność jestestwa a przestrzeń J a k o bycie-w-świecie jestestwo zawsze m a j u ż odkryty jakiś „ ś w i a t " . T o u f u n d o w a n e w światowości świata odkry w a n i e zostało s c h a r a k t e r y z o w a n e j a k o w y d a n i e b y t u n a
[110/111]
Rozdział HI
157
całokształt powiązania. T o wydające wiązanie dokonuje się w sposób przeglądowego odnoszenia się, ugruntowa nego na uprzednim już rozumieniu oznaczoności. Obecnie pokazaliśmy, że przeglądowe bycie-w-świecie jest prze strzenne. I tylko dlatego, że jestestwo jest przestrzenne w sposób od-dalenia i ukierunkowania, to, co otoczeniowo poręczne, może być spotykane w swej przestrzenności. Wy danie całokształtu powiązania jest równie źródłowo od-dalająco-ukierunkowującym wiązaniem wobec jakiejś stro ny, czyli wydawaniem przestrzennej przynależności tego, co poręczne. W oznaczoności, z którą jestestwo jako za troskane bycie-w jest zżyte, tkwi istotowa współotwartość przestrzeni. Tak otwarta wraz ze światowością świata przestrzeń nie ma w sobie jeszcze nic z czystej rozmaitości trzech wymia rów. W tej najbliższej otwartości przestrzeń pozostaje jeszcze skryta jako czyste „w czym" jakiegoś metrycznego uporządkowania i określenia usytuowań. Z uwagi na co przestrzeń jest z góry w jestestwie odkryta, pokazał nam już fenomen strony. Stronę rozumiemy jako „dokąd" przy należności poręcznego kontekstu narzędziowego, który winien dać się napotykać jako ukierunkowany i oddalony, to znaczy / umiejscowiony. Przynależność określa się na podstawie konstytutywnej dla świata oznaczoności i w ob rębie możliwego „dokąd" artykułuje „w tę" i „wewtę". O w o „dokąd" zostaje w ogóle już z góry wyznaczone przez ustaloną w „ze względu na co" zatroskania całość odniesień, w obrębie której odnosi się wydające wiązanie. Wraz z tym, co spotykane jako poręczne, ma ono zawsze powiązanie wobec pewnej strony. D o całokształtu powią zania, który stanowi bycie tego, co otoczeniowo poręczne, należy przestrzenne powiązanie stron. N a jego gruncie to, co poręczne, daje się odnajdywać i określać wedle formy
158
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[Ul]
i k i e r u n k u . O d p o w i e d n i o d o stopnia przejrzystości zatros k a n e g o p r z e g l ą d u w r a z z faktycznym byciem jestestwa jest zawsze o d d a l a n e i u k i e r u n k o w y w a n e to, co wewnątrz świata p o r ę c z n e . K o n s t y t u t y w n ą dla bycia-w-świecie możliwością n a p o t y k a n i a b y t u z w n ę t r z a świata jest „ u - p r z e s t r z e n n i a n i e " („Raum-geben"), które nazwiemy także zasiedlaniem przestrze ni (Einrdumeń). Wydaje ono to, co poręczne, co d o jego przestrzenności. Owo zasiedlanie j a k o odkrywająca w s t ę p n a ekspozycja możliwego, określonego przez powią zanie całokształtu miejsc, umożliwia a k t u a l n ą faktyczną orientację. Jestestwo j a k o przeglądowe zatroskanie światem tylko d l a t e g o może „ p r z e s i e d l a ć " , „ w y s i e d l a ć " i „zasied l a ć " [urn-, weg- und „einrdumeń"), że jego byciu-w-świecie przysługuje pojęte j a k o egzystencjał zasiedlanie przestrzeni. W polu widzenia wszelako nie rysuje się w y r a ź n i e ani wcześniej o d k r y w a n a strona, ani w ogóle a k t u a l n a prze strzenność. J e s t o n a wśród niezauważalności tego, co p o ręczne, w zatroskanie o co przegląd się z a n u r z a , dla tego p r z e g l ą d u p o s t r o n n a (zugegen). W r a z z byciem-w-świecie w tej przestrzenności zostaje d o p i e r o o d k r y t a przestrzeń. N a podstawie tak odkrytej przestrzenności p o z n a w a n i u staje się d o s t ę p n a s a m a przestrzeń. Ani przestrzeń nie jest w podmiocie, ani świat w przestrzeni. Przestrzeń jest raczej „ w " świecie, skoro to k o n s t y t u t y w n e dla jestestwa bycie-w-świecie o t w a r ł o przestrzeń. Prze strzeń nie znajduje się w podmiocie ani ten nie traktuje świata, „jak g d y b y " był on w przestrzeni, lecz ontolo gicznie d o b r z e pojęty „ p o d m i o t " , jestestwo, jest przestrzen ny. Ponieważ zaś jestestwo jest w o p i s a n y m sensie prze strzenne, przestrzeń pokazuje się j a k o apriori. T e n ostatni t e r m i n nie o z n a c z a j e d n a k czegoś w rodzaju przysługi w a n i a j u ż z góry j a k i e m u ś p o z b a w i o n e m u jeszcze świata
[111/112]
159
Rozdział HI
p o d m i o t o w i , który wyłaniałby z siebie przestrzeń. „ A p r i o r y c z n o ś ć " znaczy tu: pierwotność spotykania prze strzeni (jako strony) w trakcie a k t u a l n e g o spotykania w otoczeniu czegoś poręcznego. Przestrzenność tego, co przegląd spotyka najbliżej, może d l a ń / s a m a stać się t e m a t e m i celem r a c h u b y i p o m i a r u , n p . p r z y b u d o w i e d o m u i p o m i a r a c h g r u n t ó w . J u ż przy tej p r z e w a ż n i e jeszcze przeglądowej tematyzacji przestrzen ności otoczenia pojawia się w pewien sposób w polu widze nia przestrzeń w sobie samej. W ślad za tak ukazującą się przestrzenią m o ż e iść czyste p r z y g l ą d a n i e się jej, porzu cając j e d y n ą p r z e d t e m możliwość podejścia d o przestrzeni, przeglądowe obrachowywanie. „ F o r m a l n a naoczność" przestrzeni o d k r y w a czyste możliwości relacji przestrzen nych. Istnieje p r z y t y m p e w n a stopniowalność odsłania nia czystej, j e d n o r o d n e j przestrzeni od czystej morfologii kształtów przestrzennych p o analysis situs i czysto met ryczną n a u k ę o przestrzeni. R o z w a ż e n i e tych związków nie mieści się j e d n a k w r a m a c h niniejszego b a d a n i a . M a ono tylko ontologicznie ustalić fenomenalną p o d s t a w ę , n a której opiera się t e m a t y c z n e odkrycie i o p r a c o w a n i e czystej przestrzeni. 1
N i e p r z e g l ą d o w e , j e d y n i e przyglądające się o d k r y w a n i e przestrzeni neutralizuje otoczeniowe strony d o czystych w y m i a r ó w . Miejsca i p r z e g l ą d o w o z o r i e n t o w a n y cało kształt miejsc poręcznego n a r z ę d z i a zapadają w rozmaitość miejsc dla d o w o l n y c h rzeczy. Przestrzenność tego, co we w n ą t r z świata poręczne, traci przez to swój c h a r a k t e r powiązania. Świat zostaje p o z b a w i o n y specyficznego
1
Por. O. Becker, Beitrdge zur phdnomenologischen Begriindung der Geometrie und ihrer physikalischen Anwendungen, ,Jahrbuch...", t. VI (1923), s. 385 nn.
160
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa [112/113]
c h a r a k t e r u dookólności, otoczenie staje się światem p r z y r o dy. „ Ś w i a t " j a k o poręczna całość n a r z ę d z i o w a zostaje u p r z e s t r z e n n i o n y d o postaci zespołu j u ż tylko o b e c n y c h rzeczy rozciągłych. J e d n o r o d n a przestrzeń p r z y r o d n i c z a ukazuje się tylko n a drodze o d k r y w a n i a n a p o t y k a n e g o by tu w sposób, którego specyfika polega n a odświatowieniu światowego c h a r a k t e r u tego, co poręczne. Z racji swego bycia-w-świecie jestestwu jest wstępnie, choć nie tematycznie, d a n a j u ż z góry o d k r y t a przestrzeń. Przestrzeń s a m a w sobie pozostaje n a t o m i a s t zrazu jeszcze z a k r y t a co d o z a w a r t y c h w niej czystych możliwości czys tego przestrzennego bycia czegoś. O sposobie bycia prze strzeni nie rozstrzyga jeszcze to, że z istoty ukazuje się o n a w świecie. Nie musi o n a mieć sposobu bycia czegoś poręcz nego lub obecnego, co byłoby przestrzenne. Bycie p r z e strzeni nie m a także sposobu bycia jestestwa. Stąd, że bycia samej przestrzeni nie m o ż n a p o j m o w a ć j a k o sposobu bycia res extensa, nie wynika ani to, że przestrzeń trzeba określić ontologicznie / j a k o „ f e n o m e n " tej res — nie różni łaby się byciem od niej — ani też to, że bycie przestrzeni m o ż n a by utożsamić z byciem res cogitans i p o j m o w a ć j a k o czysto „ p o d m i o t o w e " , abstrahując przy t y m zupełnie od problematyczności bycia tego p o d m i o t u . K ł o p o t , j a k i d o dziś sprawia interpretacja bycia prze strzeni, polega nie tyle n a niedostatecznej wiedzy o za wartości samej przestrzeni, ile raczej n a b r a k u zasadni czej przejrzystości możliwości bycia w ogóle i ich ontolo gicznej interpretacji pojęciowej. Dla z r o z u m i e n i a ontologicznego p r o b l e m u przestrzeni decydujące jest to, b y uwol nić p y t a n i e o bycie przestrzeni od ciasnoty p r z y p a d k o wo nasuwających się, a p o n a d t o p r z e w a ż n i e surowych pojęć bycia i p r o b l e m a t y k ę bycia przestrzeni w aspekcie samego tego fenomenu i różnych przestrzenności fenome-
[113]
Rozdział HI
161
n a l n y c h zwrócić w kierunku rozjaśniania możliwości bycia w ogóle. W fenomenie przestrzeni nie m o ż n a u p a t r y w a ć ani jedy nego, ani n a w e t pierwszego pośród i n n y c h ontologicznego określnika bycia wewnątrzświatowego bytu. T y m bardziej nie konstytuuje o n a fenomenu świata. Przestrzeń m o ż n a pojąć d o p i e r o przez p o w r ó t d o świata. Nie staje się ona d o s t ę p n a d o p i e r o przez pozbawienie otoczenia świata; przestrzenność daje się w ogóle odkryć j e d y n i e n a gruncie świata, mianowicie tak, że przestrzeń zw^oYkonstytuuje świat — o d p o w i e d n i o do istotowej przestrzenności samego jestestwa z u w a g i n a jego p o d s t a w o w e ukonstytuowanie bycia-w-świecie.
Rozdział
czwarty
BYCIE-W-ŚWIECIE J A K O WSPÓŁBYCIE I BYCIE SOBĄ. „SIĘ"
A n a l i z a światowości świata stawiała ciągle w polu wi d z e n i a całość fenomenu bycia-w-świecie, nie wyróżniając przy t y m wszystkich jego k o n s t y t u t y w n y c h m o m e n t ó w r ó w n i e w y r a ź n i e fenomenalnie j a k w p r z y p a d k u fenomenu samego świata. Wyeksponowaliśmy tu ontologiczna inter pretację świata w przejściu przez to, co wewnątrz świata poręczne, gdyż jestestwo w swej powszedniości, w aspekcie której stanowi o n o stały t e m a t , nie tylko w ogóle jest w świecie, lecz odnosi się d o ń p e w n y m swym d o m i n u j ą c y m sposobem bycia. Jestestwo jest z r a z u i zwykle przejęte swo i m światem. T e n sposób bycia z a n u r z e n i a w świecie, a w r a z z t y m fundujące bycie-w w ogóle określają istotowo / fenomen, k t ó r y teraz b ę d z i e m y śledzić stawiając p y t a n i e : k i m jest ten, kto w powszedniości jest jestestwem? Wszelkie s t r u k t u r y bycia jestestwa, w tym także fenomen o d p o w i a d a j ą c y n a owo p y t a n i e o „ k t o " , są sposobami jego bycia. I c h ontologiczna charakterystyka jest egzystencjal n a . D l a t e g o p y t a n i e trzeba postawić w trafny sposób oraz w y z n a c z y ć drogę, n a której znajdzie się w polu widzenia dalszy f e n o m e n a l n y obszar powszedniości jestestwa. B a d a nie posuwające się w kierunku fenomenu, który pozwoli
[114]
Rozdział IV
163
odpowiedzieć na pytanie o „kto", prowadzi do struktur jes testwa, które są równie pierwotne jak bycie-w-świecie: do współbycia i współjestestwa. T e n sposób bycia jest podstawą modus powszedniego bycia Sobą, którego eksplikacja uwi dacznia coś, co możemy nazwać „podmiotem" powsze dniości, Się*. Rozdział o „kto" przeciętnego jestestwa ma zatem następujący podział: 1) Podjęcie egzystencjalnego pytania o „kto" jestestwa (§ 25); 2) Współjestestwo innych i powszednie współbycie (§ 26); 3) Powszednie bycie Sobą i Się (§ 27).
§ 25. Podjęcie egzystencjalnego pytania o „kto" jestestwa W y d a w a ł o b y się, że odpowiedź na pytanie, kim ów byt (jestestwo) każdorazowo jest, została podana już przy for malnym wskazaniu podstawowych określników jestestwa (por. § 9). Jestestwo to byt, którym zawsze jestem ja sam, bycie jest zawsze moje. T o określenie pokazuje pewne ukon stytuowanie ontologiczne, ale też tylko to. Zawiera ono rów nocześnie ontyczną — choć nader surową —- informację, że zawsze bytem tym jest pewne ja, nie zaś inny. N a pytanie o „kto" odpowiada się wychodząc od samego ja, „podmio tu", „Siebie" („Selbst"). „ K t o " jest czymś, co utrzymuje się jako identyczne pośród zmian zachowań i przeżyć i co się przy tym do owej różnorodności odnosi. Ontologicznie rozumiemy je jako coś zawsze już i stale obecnego w pew nym zamkniętym obszarze i dla niego, coś, co w wyróżnio nym sensie leży u podstawy, subiectum. M a ono jako tożsa me (Selbiges) pośród rozmaitej inności charakter Siebie * Tym terminem oddajemy utworzony przez Heideggera rzeczownik „das Man". Słowo „mań" występuje w zwrotach typu „man spricht", „mówi się", w znaczeniu: „zwykło się mówić" itp.
164
Przygotowawcza analiza, fundamentalna jestestwa
[114/115]
(Selbst). M o ż n a odrzucić substancję duchową, j a k rów nież rzeczowość świadomości i przedmiotowość osoby — ontologicznie pozostaje się z przesłanką czegoś, czego bycie zachowuje (wyraźnie lub nie) sens obecności. Substancjal ność to ontologiczna idea p r z e w o d n i a określenia bytu, n a którego podstawie o d p o w i a d a się n a p y t a n i e o „ k t o " . J e s testwo jest j u ż z góry milcząco p o j m o w a n e j a k o obecne. W k a ż d y m p r z y p a d k u / nieokreśloność jego bycia implikuje zawsze ten sens-bycia. O b e c n o ś ć jest j e d n a k ż e sposobem bycia b y t u o d m i e n n e g o od jestestwa. O n t y c z n a oczywistość wypowiedzi, że to j a jestem tym, kto zawsze jest jestestwem, nie p o w i n n a rodzić m n i e m a n i a , j a k o b y w ten sposób wskazywało się bezbłędnie drogę ontologicznej interpretacji czegoś tak „ d a n e g o " . W ą t p l i w e pozostaje n a w e t , czy sama o n t y c z n a treść powyższego stwierdzenia trafnie oddaje fenomenalną zawartość p o wszedniego jestestwa. Być może o w y m „ k t o " powszedniego jestestwa właśnie nie zawsze jestem j a sam. Jeśli f e n o m e n a l n a prezentacja o p a r t a n a sposobie bycia samego b y t u m a przy uzyskiwaniu ontyczno-ontologiczn y c h wypowiedzi z a c h o w a ć pierwszeństwo także wobec najbardziej n a w e t oczywistych i wysłużonych t y p o w y c h odpowiedzi oraz u t w o r z o n y c h n a ich podstawie stanowisk, to fenomenologiczna interpretacja jestestwa co d o sta w i a n e g o teraz p y t a n i a musi się strzec w y p a c z e n i a p r o b lematyki. Gzy j e d n a k nie przeczy się regułom wszelkiej zdrowej metodologii, gdy przy ustalaniu p r o b l e m a t y k i nie t r z y m a ć się oczywistych d a n y c h t e m a t y c z n e g o obszaru? A p o z a tym cóż jest bardziej niewątpliwe niż to, że d a n e jest ja? I czy nie zawiera się w tym wskazówka, że a b y je źródło wo o p r a c o w a ć , trzeba a b s t r a h o w a ć od wszystkiego, co p o z a t y m „ d a n e " — nie tylko od o b d a r z o n e g o b y t e m
[115/116]
Rozdział IV
165
„ ś w i a t a " , ale także od bycia innych „ j a " ? M o ż e istotnie jest oczywiste to, co ten sposób d a n i a daje: proste, formal ne, refleksyjne postrzeganie j a . T e n wgląd otwiera n a w e t dostęp d o pewnej samodzielnej p r o b l e m a t y k i fenomenolo gicznej, k t ó r a j a k o „ f o r m a l n a fenomenologia świadomości" m a zasadnicze, r a m o t w ó r c z e znaczenie. W niniejszym kontekście egzystencjalnej analityki fak tycznego jestestwa powstaje pytanie, czy w s p o m n i a n y sposób d a n i a j a otwiera jestestwo w jego powszedniości — jeśli w ogóle j e otwiera. Czy jest b o w i e m a priori oczywis te, że przystęp d o niego musi być prostą postrzeżeniową refleksją n a d j a aktów? A jeśli taki sposób „ s a m o p r e z e n tacji" jestestwa w egzystencjalnej analityce wiedzie n a m a nowce, i to u g r u n t o w a n e w byciu samego jestestwa? M o że jestestwo zawsze mówi najpierw sobie: jestem tym, a w k o ń c u najgłośniej wtedy, gdy tym b y t e m „ n i e " jest. A może takie u k o n s t y t u o w a n i e jestestwa, że jest ono za wsze moje, stanowi p o d s t a w ę tego, / że jestestwo zrazu i zwykle nie jest sobą samym? I jeśli analityka egzystencjal n a w y c h o d z ą c a od w s p o m n i a n e g o wyżej d a n i a j a same m u jestestwu i od pewnej oczywistej jego a u t o w y k ł a d n i w p a d a niejako w pułapkę? Jeśli okazałoby się, że ontologiczny h o r y z o n t służący określeniu tego, co dostępne w p r o s t y m „ d a n i u " , pozostaje z g r u n t u nieokreślony? M o ż n a w p r a w d z i e zawsze w z a s a d n y sposób ontycznie p o wiedzieć o t y m bycie, że to „ j a " n i m jestem, j e d n a k ż e ontologiczną analityka, jeśli u ż y w a takich twierdzeń, m u si o p a t r z y ć j e zasadniczymi zastrzeżeniami. , J a " może być p o j m o w a n e tylko w sensie nieobowiązującego, formal nego wskaźnika czegoś, co w d a n y m f e n o m e n a l n y m kontekś cie bycia odsłania się, być może, j a k o j e g o „przeciwieńs t w o " . Przy t y m „ n i e - j a " nie oznacza w t e d y wcale bytu, k t ó r e m u z istoty b r a k „ c h a r a k t e r u j a " („Ichheif), lecz
166
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa [116/117]
pewien określony sposób bycia samego „ j a " , n p . samozagubienia. N a w e t j e d n a k p o d a w a n a dotychczas p o z y t y w n a inter pretacja jestestwa nie p o z w a l a n a m wyjść od formalnej d a nej j a w celu uzyskania fenomenalnie zadowalającej od powiedzi n a p y t a n i e o „ k t o " . Rozjaśnianie bycia-w-świecie p o k a z a ł o , że ani zrazu, ani nigdy nie „jest" d a n y sam tyl ko p o d m i o t bez świata. I tak s a m o ostatecznie nie jest n a j pierw d a n e izolowane j a bez i n n y c h . G d y j e d n a k „ i n n i " zawsze j u ż w byciu-w-świecie wespół są (mit da sind), to także to fenomenalne ustalenie nie może p r o w a d z i ć d o wniosku, że ontologiczna s t r u k t u r a czegoś tak „ d a n e g o " jest oczywista i nie w y m a g a z b a d a n i a . Z a d a n i e polega n a t y m , by rodzaj tego w s p ó ł b y t o w a n i a (Mitdasein) w najbliższej powszedniości fenomenalnie uwidocznić i o d p o w i e d n i o zin t e r p r e t o w a ć ontologicznie. 1
T a k j a k o n t y c z n a oczywistość bycia-w-sobie b y t u z w n ę trza świata p r o w a d z i do p r z e k o n a n i a o ontologicznej oczy wistości sensu tego bycia i p o z w a l a przeoczyć fenomen świata, tak i o n t y c z n a oczywistość tego, że jestestwo jest zawsze moje, kryje w sobie możliwość w y p a c z e n i a związa nej z t y m p r o b l e m a t y k i ontologicznej. £razu „ k t o " jestest wa nie tylko ontologicznie stanowi p r o b l e m , lecz pozostaje z a k r y t e także ontycznie. / Gzy z a t e m egzystencjalno-analitycznej odpowiedzi n a p y t a n i e o „ k t o " b r a k w ogóle jakiejś nici przewodniej? W ż a d n y m razie nie. Spośród p o d a n y c h wyżej (§§ 9 i 12)
1
Por. fenomenologiczne uwagi Maksa Schelera w jego %ur Phanomenologie und Theorie der Sympathiegefiihle, 1913, Anhang, s. 118 nn.; zob. także wydanie drugie pod tytułem Wesen und Formen der Sympathie, 1923, s. 244 nn. [wyd. pol.: Istota i formy sympatii, przeł. A. Węgrzecki, Warszawa 1980].
[117]
Rozdział IV
167
formalnych w s k a z a ń u k o n s t y t u o w a n i a bycia jestestwa taką nić stanowią j e d n a k nie tyle te j u ż omówione, ile raczej te, zgodnie z k t ó r y m i „esencja" jestestwa m a p o d s t a w ę w jego egzystencji. Jeśli ,ja" stanowi esencjalny określnik jestestwa, to trzeba go interpretować egzystencjalnie. N a p y t a n i e o „ k t o " trzeba z a t e m o d p o w i a d a ć j e d y n i e drogą fenomenalnego wskazania określonego sposobu bycia jestestwa. Jeśli jestes two tylko egzystując jest Sobą (Selbst), to stałość Siebie (Stdndigkeit des Selbst), p o d o b n i e j a k jego możliwa „niesam o d z i e l n o ś ć " (Unselbstdndigkeit), wymagają egzystencjalnoontologicznego stawiania kwestii j a k o j e d y n e g o odpowied niego podejścia d o jego p r o b l e m a t y k i . Jeśli j e d n a k Siebie p o j m o w a ć „ t y l k o " j a k o pewien spo sób bycia tego bytu, to w rezultacie właściwe „ j ą d r o " jes testwa z d a się n a m w y m y k a ć . Pożywką takich o b a w jest o p a c z n y pogląd, że byt, o który tu p y t a m y , m a w gruncie rzeczy sposób bycia czegoś obecnego, n a w e t jeśli nie m a się n a myśli masywności jakiejś istniejącej rzeczy cielesnej. „Substancją" człowieka nie jest j e d n a k ż e d u c h j a k o synteza duszy i ciała, lecz egzystencja.
§ 26. Współjestestwo innych i powszednie współbycie O d p o w i e d ź n a p y t a n i e o „ k t o " powszedniego jestestwa winniśmy uzyskać w analizie tego sposobu bycia, w k t ó r y m to jestestwo zrazu i zwykle się utrzymuje. B a d a n i e kieruje się n a bycie-w-świecie, bo to p o d s t a w o w e u k o n s t y t u o w a n i e jestestwa współokreśla wszelki modus jego bycia. Jeśli mieliś m y rację m ó w i ą c , że dzięki p o d a n e j tu eksplikacji świata znalazły się j u ż w polu widzenia także pozostałe m o m e n t y s t r u k t u r a l n e bycia-w-świecie, to dzięki niej musiała też w pewien sposób zostać p r z y g o t o w a n a odpowiedź n a p y t a nie o „ k t o " .
168
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[117/118]
„ O p i s " najbliższego otoczenia, n p . świata w y t w o r ó w rzemieślnika, pokazał, że wraz ze z n a j d o w a n y m w trakcie p r a c y n a r z ę d z i e m „ w s p ó ł s p o t y k a n i " są inni, dla których „ p r o d u k t " jest przeznaczony. Sposób bycia tego czegoś p o ręcznego, tj. jego powiązanie, zawiera istotowe odniesie nie d o możliwych użytkowników, dla których to coś m a być „ s k r o j o n e " . P o d o b n i e w zastosowanym m a t e r i a l e od najdujemy j e g o p r o d u c e n t a lub „ d o s t a w c ę " j a k o tego, któ ry d o b r z e lub źle „obsługuje". N p . pole, którego / „skra j e m " idziemy, ukazuje się j a k o należące d o tego a tego, j a ko p o r z ą d n i e przezeń u t r z y m a n e ; przeczytaną książkę k u p i o n o u..., o t r z y m a n o od... itp. Ł ó d ź zakotwiczona u b r z e g u odnosi się w swym byciu-w-sobie d o znajomego, który nią popłynie; także j e d n a k j a k o „ o b c a ł ó d ź " Wskazu je o n a innych. T a k „ n a p o t y k a n i " w p o r ę c z n y m , otoczeniow y m kontekście narzędzia inni nie są myślowo dołączani do od początku j e d y n i e obecnej rzeczy, te „ r z e c z y " b o wiem n a p o t y k a m y wychodząc od świata, w k t ó r y m są one poręczne d l a i n n y c h , a świat ów zawsze jest j u ż z góry i m o i m światem. W dotychczasowej analizie krąg tego, co n a p o t y k a n e w e w n ą t r z świata, został zrazu ograniczony d o poręcznego narzędzia, bądź d o obecnej p r z y r o d y , a tym s a m y m d o b y t u o c h a r a k t e r z e o d m i e n n y m od jestestwa. T o ograniczenie było niezbędne nie tylko d o uproszczenia eksplikacji, ale przede wszystkim dlatego, że sposób bycia jestestwa i n n y c h spotykanego w e w n ą t r z świata różni się od poręczności i obecności. Świat jestestwa wydaje więc byt, który nie tylko różni się od n a r z ę d z i a i od rzeczy w ogóle, lecz zgodnie ze swym sposobem bycia sam jako jestest wo jest w sposób bycia-w-świecie „ w " świecie, w k t ó r y m jest o n z a r a z e m wewnątrzświatowo n a p o t y k a n y . T e n byt nie jest ani obecny, ani poręczny, lecz jest tak, jak samo wydające jestestwo: jest także i wespół tu oto. Jeśli się chce
[118/119]
Rozdział IV
169
u t o ż s a m i a ć świat w ogóle z b y t e m z w n ę t r z a świata, to trzeba wówczas rzec, iż „ ś w i a t " to także jestestwo. W ten zaś sposób charakterystyka spotykania innych orien tuje się z n o w u n a zawsze własne jestestwo. Gzy i o n a nie wychodzi od wyróżnienia i izolowania „ j a " , tak iż trzeba p o t e m poszukiwać przejścia od takiego izolowanego pod m i o t u d o innych? A b y u n i k n ą ć tego nieporozumienia, zau w a ż m y , w j a k i m sensie m o w a tu o „ i n n y c h " . T e r m i n „in n i " nie o z n a c z a całej reszty wszystkich p o z a mną, spomię dzy k t ó r y c h j a się w y d o b y w a ; inni to raczej ci, od których się zwykle sam nie o d r ó ż n i a m i wśród których jestem. T o bycie-tu-także z nimi nie m a ontologicznego c h a r a k t e r u ,,współ"-obecnego-bycia w obrębie świata. „ W s p ó ł " cha rakteryzuje jestestwo, „ t a k ż e " oznacza j e d n a k o w o ś ć bycia j a k o przeglądowo-zatroskanego bycia-w-świecie. „ W s p ó ł " i „ t a k ż e " należy rozumieć egzystencjalnie, a nie kategorialnie. N a podstawie tego wspólnego bycia-w-świecie świat zawsze jest j u ż przeze mnie dzielony z innymi. Świat jeste stwa to współświat (Mitwelt). Bycie-w to współbycie z inny mi. I c h wewnątrzświatowe bycie-w-sobie m a c h a r a k t e r współjestestwa. \ Nie s p o t y k a m y innych przez u p r z e d n i e ujmowanie naj bliżej obecnego własnego p o d m i o t u o d r ó ż n i a n e g o od pozo stałych, także występujących p o d m i o t ó w ; nie s p o t y k a m y i n n y c h n a d r o d z e jakiegoś p r z y g l ą d a n i a się najpierw same m u sobie, które by dopiero ustalało przeciwny człon różni cy. S p o t y k a m y i n n y c h n a gruncie świata, w k t ó r y m z istoty zatrzymuje się zatroskane i przeglądające jestestwo. W b r e w łatwo się narzucającym, teoretycznie w y k o n c y p o w a n y m „wyjaśnieniom" obecnego bycia innych musimy trzymać się u k a z a n e j tu fenomenalnej sytuacji spotykania i n n y c h w oto czeniu. T e n najbliższy i e l e m e n t a r n y , światowy sposób spo t y k a n i a przez jestestwo idzie tak daleko, że n a w e t własne
170
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[119]
jestestwo „daje się z n a l e ź ć " przez siebie samo najpierw n a d r o d z e abstrahowania od (bądź w ogóle jeszcze „niewidze n i a " ) „ p r z e ż y ć " i „ a k t o w e g o c e n t r u m " . Jestestwo znajduje „ s a m o siebie" najpierw w tym, czym się zajmuje, czego używa, oczekuje, co chroni — w najpierw o b e j m o w a n y m przez zatroskanie czymś p o r ę c z n y m w otoczeniu. I n a w e t wtedy, g d y jestestwo wyraźnie podejmuje s a m o siebie j a k o „ j a - t u " , przypisanie osobie miejsca t r z e b a p o j m o w a ć n a podstawie egzystencjalnej przestrzenności jes testwa. Przy interpretacji tejże (§ 23) podkreślaliśmy j u ż , że o w o j a - t u nie oznacza jakiegoś wyróżnionego p u n k t u ja-rzeczy, lecz j a k o bycie-w r o z u m i e siebie n a podstawie „ t a m " poręcznego świata, przy k t ó r y m jestestwo j a k o za troskanie się zatrzymuje. W . von H u m b o l d t zwrócił u w a g ę n a języki, które wyrażają „ j a " przez „ t u " , „ t y " przez „ t u o t o " (da), „ o n " przez „ t a m " , czyli — g r a m a t y c z n i e rzecz ujmując — wyrażają zaimki osobowe za p o m o c ą przysłówków miejsca. Kwestię sporną stanowi p y t a n i e , jakież to pier w o t n e znaczenie mają w y r a ż e n i a dotyczące miejsca: przysłówkowe czy zaimkowe. Spór traci j e d n a k sens, jeśli z a u w a ż y ć , że przysłówki miejsca odnoszą się d o j a qua jes testwo. „ T u " , „ t a m " i „ t u o t o " nie są w pierwszej kolejno ści czystymi określeniami pozycji obecnego w jakichś miejs cach przestrzeni wewnątrzświatowego bytu, lecz c h a r a k t e r a m i pierwotnej przestrzenności jestestwa. R z e k o m e przysłówki miejsca są określeniami jestestwa; mają one pie rwotnie znaczenie egzystencjalne, nie kategorialne. Nie są one też z a i m k a m i , ich znaczenie w y p r z e d z a odróżnienie 1
1
Ober die Yerwandtschaft der Ortsadoerbien mit dem Pronomen in einigen Sprachen (1829), Ges. Schriften (wyd. PreuBische Akademie der Wissenschaften), t. VI, cz. 1, s. 304-330.
[119/120]
Rozdział IV
171
przysłówków miejsca od z a i m k ó w osobowych; przestrzen ne, właściwie odniesione d o jestestwa znaczenie tych wyra żeń u w i d a c z n i a , że n i e z a w o a l o w a n a teoretycznie / wykład nia jestestwa widzi j e bezpośrednio w jego przestrzennym, tj. oddalająco-ukierunkowującym „byciu p r z y " objętym z a t r o s k a n i e m świecie. Słowem „ t u " zanurzające się w swo i m świecie jestestwo nie z w r a c a się ku sobie, lecz od siebie ku „ t a m " czegoś przeglądowo poręcznego, ale m a n a myśli m i m o wszystko siebie w egzystencjalnej przestrzenności. Jestestwo r o z u m i e siebie zrazu i zwykle n a podstawie swego świata, a współjestestwo innych jest wielorako spoty k a n e n a podłożu tego, co wewnątrz świata poręczne. T a k że j e d n a k w t e d y , g d y jestestwo i n n y c h zostanie niejako stem a t y z o w a n e , nie s p o t y k a m y ich j a k o o b e c n y c h osób-rzeczy, lecz „ p r z y p r a c y " , tzn. najpierw w ich byciu-w-świecie. N a w e t gdy widzimy innego, j a k „stoi sobie o b o k " , nie b y w a on nigdy u j m o w a n y j a k o obecny człowiek-rzecz, lecz „stanie o b o k " jest egzystencjalnym modus bycia: beztroskie, nieprzeglądające p r z e b y w a n i e wśród wszystkiego i niczego. I n n y s p o t y k a n y jest w swym w s p ó ł b y t o w a n i u (Mitdaseiń) w świecie. T e r m i n „jestestwo" j e d n a k ż e pokazuje przecież wyraź nie, że ów byt jest „ z r a z u " bez związku z i n n y m i i że d o piero p o t e m może być także „ z " i n n y m i . Nie wolno jed n a k z a p o m i n a ć , że u ż y w a m y t e r m i n u „ w s p ó ł b y t o w a n i e " n a oznaczenie tego bycia, z u w a g i n a które bytujący inni są u j a w n i a n i w e w n ą t r z świata. T o współbytowanie i n n y c h jest o t w a r t e d l a jestestwa, a t y m s a m y m także dla współbytujących, tylko wewnątrz świata, gdyż jestestwo z isto ty jest w sobie s a m y m współbyciem. Fenomenologiczne stwierdzenie: jestestwo jest z istoty współbyciem, m a pe wien sens egzystencjalno-ontologiczny. Nie m a ustalać ontycznie, że faktycznie obecny jestem nie tylko j a , lecz
172
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa [120/121]
występują także inni mojego typu. G d y b y taki sens miała mieć teza, że bycie-w-świecie jestestwa jest z istoty konsty t u o w a n e przez współbycie, to współbycie nie byłoby egzys tencjalnym określnikiem przysługującym s a m e m u jestestwu j a k o t a k i e m u z racji jego sposobu bycia, lecz pewną dyspo zycją (Beschaffenheit) zjawiającą się n a gruncie występo w a n i a innych. Współbycie określa egzystencjalnie jestestwo także wtedy, gdy i n n y faktycznie nie jest ani obecny, ani postrzegany. T a k ż e bycie jestestwa s a m o t n y m jest współbyciem w świecie. Brakować może innego tylko we współbyciu i dla niego. Bycie s a m o t n y m to niepełny modus współbycia; możliwość takiego bycia stanowi dowód n a współby cie. Z drugiej strony faktycznego bycia s a m o t n y m nie znosi to, że pojawi się „ o b o k " mnie d r u g i egzemplarz człowieka, czy c h o ć b y dziesięć takowych. Jestestwo może być s a m o t n e n a w e t w t e d y , gdy będą one obecne w takiej lub jeszcze większej liczbie. A z a t e m współbycie i faktyczność wspól nego bycia nie opiera się / n a współwystępowaniu pewnej liczby „ p o d m i o t ó w " . Bycie zaś s a m o t n y m „ p o ś r ó d " wielu nie o z n a c z a przecież odnośnie d o ich bycia, że są oni j e d y n i e obecni. T a k ż e w byciu „pośród n i c h " są oni wespół tu oto, tyle że ich współbytowanie spotykane jest w modus obojętności i obcości. Brak i „ w y b y c i e " („Fortsein") to modi w s p ó ł b y t o w a n i a możliwe tylko dlatego, że j e stestwo j a k o współbycie dopuszcza spotykanie w swym świecie jestestwa innych. Współbycie to określnik zawsze własnego jestestwa; współjestestwo charakteryzuje jestestwo innych, jeśli jest ono udostępnione współbyciu przez jego świat. W ł a s n e jestestwo jest tylko o tyle, o ile m a istotową s t r u k t u r ę współbycia, j a k o współjestestwo napotykane przez innych. Skoro współjestestwo pozostaje egzystencjalnie konstytu t y w n e dla bycia-w-świecie, to trzeba j e — p o d o b n i e j a k
[121]
Rozdział IV
173
przeglądowy o b c h ó d z czymś wewnątrz świata p o r ę c z n y m , co n a z w a l i ś m y wcześniej zatroskaniem — i n t e r p r e t o w a ć n a podstawie fenomenu troski, k t ó r a w ogóle stanowi okreś lenie bycia jestestwa (por. rozdz. 6 tego działu). C h a r a k t e r u bycia zatroskania nie m o ż n a przypisać współbyciu, cho ciaż ten sposób bycia jest p o d o b n i e j a k zatroskanie pew n y m byciem ku s p o t y k a n e m u wewnątrz świata bytowi. Byt, w o b e c którego jestestwo zachowuje się j a k o współbycie, nie m a j e d n a k sposobu bycia poręcznego narzędzia, lecz sam jest jestestwem. T e g o b y t u nie obejmuje zatroskanie, lecz troskliwość. T a k ż e „troskanie się" o żywność i odzież lub opieka n a d c h o r y m ciałem to p r z y k ł a d y troskliwości. W y r a ż e n i e to ro z u m i e m y j e d n a k , zgodnie z zastosowaniem „ t r o s k a n i a się", j a k o t e r m i n n a pewien egzystencjał. „ T r o s k l i w o ś ć " n p . j a k o faktyczna instytucja społeczna opiera się n a ukon s t y t u o w a n i u bycia jestestwa j a k o współbycia. Faktyczną pilną p o t r z e b ę tego u k o n s t y t u o w a n i a motywuje to, że je stestwo u t r z y m u j e się zrazu i zwykle w niepełnych modi troskliwości. Bycie dla siebie nawzajem, przeciw sobie, bez siebie, rozmijanie się, obojętność n a siebie nawzajem — oto możliwe o d m i a n y troskliwości. I właśnie te przy toczone tu modi niepełności i obojętności charakteryzują powszednie i przeciętne wspólne bycie. T e modi bycia wykazują z n ó w c h a r a k t e r niezauważalności i oczywistości, właściwy z a r ó w n o poręczności objętego n a co dzień zatros k a n i e m n a r z ę d z i a , j a k i p o w s z e d n i e m u wewnątrzświatow e m u współjestestwu innych. T e obojętne modi wspólnego bycia ł a t w o skłaniają ontologiczną interpretację do tego, ażeby o w o bycie w y k ł a d a ć od r a z u j a k o czystą obecność większej liczby p o d m i o t ó w . N a pozór są to tylko m a ł o z r ó ż n i c o w a n e o d m i a n y tego samego sposobu bycia, a prze cież ontologicznie rzecz biorąc między „obojętnym"
174
Przygotowawcza analiza, fundamentalna jestestwa [121/122]
ł ą c z n y m w y s t ę p o w a n i e m d o w o l n y c h rzeczy a / obojętnością-na-siebie-nawzajem wspólnie [bytujących] bytów za chodzi istotna różnica. W kwestii p o z y t y w n y c h modi troskliwości istnieją dwie skrajne możliwości. M o ż e o n a i n n e m u niejako o d e b r a ć „ t r o s k ę " i w zatroskaniu zająć j e g o miejsce, zastąpić go. T a troskliwość przejmuje w zastępstwie innego coś podlega jącego zatroskaniu. O n zaś zostaje przy tym w y r z u c o n y ze swego miejsca, wycofuje się, a b y p o t e m przejąć p r z e d m i o t zatroskania w gotowej, stojącej d o dyspozycji postaci, bądź się od tego całkowicie uwolnić. T a k ą troskliwością m o ż n a innego uzależnić i z d o m i n o w a ć , choćby n a w e t była to u k r y t a d o m i n a c j a i dla z d o m i n o w a n e g o niewidoczna. T a zastępcza, odbierająca „ t r o s k ę " troskliwość określa w sze rokim zakresie wspólne bycie i dotyczy zwykle zatroskania o coś poręcznego. Przeciwstawną możliwość stanowi troskliwość, k t ó r a nie tyle zastępuje innego, co raczej występuje przed jego egzystencyjną możność bycia, i to nie p o to, by m u „ t r o s k ę " o d e b r a ć , lecz by d o p i e r o we właściwy sposób m u j ą j a k o taką zwrócić. T a troskliwość, z istoty dotycząca właściwej troski, tzn. egzystencji innego, nie zaś czegoś, o co się on troska, p o m a g a i n n e m u przejrzeć siebie w swej trosce i stać się wolnym ku niej. Troskliwość okazuje się u k o n s t y t u o w a n i e m bycia jeste stwa o d p o w i e d n i o d o swych r ó ż n o r a k i c h możliwości spo j o n y m z byciem tego jestestwa ku objętemu z a t r o s k a n i e m światu oraz z właściwym byciem ku s a m e m u sobie. Wspól ne bycie opiera się zrazu, a często wyłącznie, n a tym, co w t a k i m byciu wspólnie objęte zatroskaniem. W s p ó l n e bycie, które w y p ł y w a stąd, że się robi to s a m o , nie tylko u t r z y m u j e się zwykle w zewnętrznych g r a n i c a c h , lecz poja wia się także w modus dystansu i rezerwy. W s p ó l n e bycie
[122/123]
Rozdział IV
175
z a t r u d n i o n y c h przy tej samej sprawie często żywi się tylko nieufnością. W s p ó l n e poświęcanie się tej samej sprawie jest n a t o m i a s t określone n a podstawie zawsze n a własny sposób u c h w y t y w a n e g o jestestwa. D o p i e r o to właściwe zespolenie umożliwia p r a w d z i w ą rzeczowość, k t ó r a wydaje innego w j e g o wolności j e m u s a m e m u . P o m i ę d z y tymi d w i e m a skrajnościami pozytywnej tros kliwości — zastępczo-zdominowującej i występująco-uwalniającej — t r w a powszednie wspólne bycie, ukazując r o z m a i t e formy pośrednie, których opis i klasyfikacja prze k r a c z a r a m y niniejszego b a d a n i a . / T a k j a k zatroskaniu j a k o sposobowi o d k r y w a n i a tego, co poręczne, przysługuje przegląd, tak troskliwości przewodzą wzgląd i pobłażliwość*. M o g ą one p o d o b n i e j a k troskliwość p r z e b i e g a ć odpowiednie niepełne i indyferentne modi aż p o bezwzględność i o p a r t e n a obojętności p o b ł a ż a n i e . Świat wydaje nie tylko to, co poręczne, j a k o wewnątrz świata s p o t y k a n y byt, lecz także jestestwo i n n y c h z ich współjestestwem. T e n w otoczeniu w y d a w a n y byt jest jed nak, o d p o w i e d n i o d o swego najbardziej własnego sensu by cia, byciem-w w tym s a m y m świecie, w k t ó r y m spotykany przez i n n y c h jest wespół tu oto. Światowość została zinter p r e t o w a n a (§ 18) j a k o odniesieniowa całość oznaczoności. J u ż z góry rozumiejąca z nią zażyłość p o z w a l a jestestwu spotykać to, co poręczne, j a k o odkryte co d o swego powią zania. Odniesieniowy kontekst oznaczoności jest w byciu jestestwa ściśle sprzężony z jego najbardziej własnym by ciem; z t y m byciem z istoty nie może on mieć ż a d n e g o p o wiązania. J e s t ono raczej byciem, ze względu na które s a m o jestestwo jest tak, j a k jest. * Etymologiczny związek: „Umsicht" (przegląd), „Rucksicht" (wzgląd) i „Nachsicht" (pobłażliwość).
176
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa [123/124]
Z g o d n i e j e d n a k z p r z e p r o w a d z o n ą teraz analizą, d o bycia jestestwa, o które m u w s a m y m jego byciu chodzi, należy współbycie z i n n y m i . Dlatego jestestwo j a k o współ bycie z istoty „jest" ze względu n a innych. T r z e b a to rozumieć j a k o egzystencjalną wypowiedź o istocie. T a k ż e wtedy, gdy a k t u a l n e faktyczne jestestwo nie z w r a c a się ku i n n y m , gdy u w a ż a , że ich nie potrzebuje, l u b gdy m u ich brak, jest o n o w sposób współbycia. W e współbyciu j a k o egzystencjalnym „ze względu n a i n n y c h " inni są j u ż ot warci w swym jestestwie. T a k więc ta j u ż z góry w r a z ze współbyciem u k o n s t y t u o w a n a otwartość i n n y c h współstanowi także oznaczoność, tj. światowość, w postaci której otwartość ta została u t r w a l o n a w egzystencjalnym „ze względu n a c o " . Dlatego tak u k o n s t y t u o w a n a światowość świata, w k t ó r y m jestestwo z istoty zawsze j u ż jest, p o z w a la n a m n a p o t y k a ć coś poręcznego w otoczeniu w taki spo sób, że w r a z z t y m czymś j a k o przeglądowo objętym przez zatroskanie n a p o t y k a n e jest współjestestwo innych. W struk turze światowości świata tkwi to, że inni nie są najpierw obecni j a k o o d e r w a n e p o d m i o t y obok i n n y c h rzeczy, lecz ich szczególne otoczeniowe bycie w świecie ukazuje się n a podstawie tego, co w tym świecie poręczne. Przysługująca współbyciu otwartość współjestestwa in nych oznacza: w rozumieniu bycia jestestwa zawiera się j u ż , skoro j e g o bycie jest współbyciem, rozumienie innych. T o r o z u m i e n i e , j a k w ogóle rozumienie, nie jest tylko wie dzą wyrosłą z p o z n a w a n i a , lecz pierwotnie egzystencjal n y m sposobem bycia umożliwiającym dopiero p o z n a w a n i e i wiedzę. / Znajomość siebie n a w z a j e m opiera się n a źródło wo rozumiejącym współbyciu. O n o zaś porusza się zrazu, zgodnie z najbliższym m u sposobem bycia współbędącego bycia-w-świecie, w obrębie rozumiejącej znajomości tego, co bytowanie (Daseiri) z innymi znajduje dzięki przeglądowi
[124]
Rozdział IV
Ml
w otoczeniu i o co się troska. N a podstawie tego, co objęte z a t r o s k a n i e m , i w r a z z r o z u m i e n i e m tego czegoś rozu m i a n e jest troskliwe zatroskanie. T y m s a m y m innego ot wiera p o raz pierwszy zatroskana troskliwość. P o n i e w a ż j e d n a k troskliwość zrazu i zwykle przybiera niepełne, a przynajmniej indyferentne modi — obojętność mijania się — najbliższa i istotowa znajomość siebie n a wzajem w y m a g a p o z n a w a n i a się. A ponieważ r o z m y w a się o n a w różne o d m i a n y rezerwy, u k r y w a n i a się i masko w a n i a , wspólne bycie w y m a g a p e w n y c h szczególnych sposobów n a zbliżenie się l u b „podejście" d o innych. T a k j e d n a k j a k otwieranie się l u b z a m y k a n i e jest u g r u n t o w a n e w a k t u a l n y m sposobie bycia wspólnego bycia — wręcz jest n i m właśnie — tak i w y r a ź n e troskliwe otwie ranie i n n e g o w y r a s t a zawsze tylko z pierwotnego z nim współbycia. T a k i e tematyczne, choć nie teoretyczno-psychologiczne otwieranie innego łatwo staje się dla teoretycznej p r o b l e m a t y k i r o z u m i e n i a „ c u d z e g o życia d u c h o w e g o " fe n o m e n e m d o s t r z e g a n y m w pierwszej kolejności. T o j e d n a k , co w ten sposób p r z e d s t a w i a fenomenalnie „ w pierwszej kolejności" pewien rodzaj rozumiejącego wspólnego bycia, zostaje równocześnie u z n a n e za coś „ o d p o c z ą t k u " i pier wotnie konstytuującego i umożliwiającego bycie ku i n n y m . T e n niezbyt szczęśliwie n a z w a n y „wczuciem" fenomen miał niejako kłaść p o t e m ontologiczny pomost od zrazu samo tnie d a n e g o własnego p o d m i o t u d o zrazu w ogóle z a m kniętego i n n e g o p o d m i o t u . Bycie ku i n n y m istotnie jest ontologicznie o d m i e n n e od bycia ku o b e c n y m rzeczom. „ I n n y " byt sam m a sposób bycia jestestwa. W byciu z i n n y m i i ku nim tkwi z a t e m pe wien dotyczący bycia stosunek jestestwa d o jestestwa. T e n stosunek j e d n a k , chciałoby się rzec, jest j u ż przecież kon s t y t u t y w n y dla zawsze własnego jestestwa, które samo
178
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa [124/125]
z siebie dysponuje r o z u m i e n i e m bycia i tak się wobec jes testwa zachowuje. Dotyczący bycia stosunek d o innych staje się tedy projekcją „ w i n n e g o " własnego bycia ku sobie s a m e m u . I n n y jest d u p l i k a t e m m n i e samego (Selbst). Ł a t w o j e d n a k w i d a ć , że ten pozornie oczywisty wywód spoczywa n a słabych p o d s t a w a c h . Nie s p r a w d z a się przyję ta w tej a r g u m e n t a c j i przesłanka, iż bycie jestestwa ku sa m e m u sobie / jest byciem ku i n n e m u . Dopóki ta przesłanka nie wykaże swej p r a w o m o c n o ś c i , d o p ó t y pozostanie za gadką, j a k przesłanka ta m a otwierać i n n e m u j a k o i n n e m u stosunek jestestwa d o samego siebie. Bycie ku i n n y m to nie tylko samodzielna, nieredukowaln a relacja bycia; j a k o współbycie z byciem jestestwa o n a j u ż jest (seiend). W p r a w d z i e nie m o ż n a przeczyć, że żywa n a gruncie wspólbycia znajomość siebie n a w z a j e m często zależy od tego, j a k dalece własne jestestwo a k t u a l n i e z r o z u m i a ł o s a m o siebie; znaczy to j e d n a k tylko tyle: j a k dalece rozjaśniło ono sobie istotowe współbycie z i n n y m i i go sobie nie zamaskowało, co jest możliwe tylko wtedy, gdy jestestwo j a k o bycie-w-świecie zawsze jest j u ż z in n y m i . „ W c z u c i e " nie konstytuuje wspólbycia, lecz jest moż liwe d o p i e r o n a j e g o gruncie, a motywują j e dominujące i n i e o d z o w n e niepełne modi wspólbycia. T o j e d n a k , że „ w c z u c i e " nie jest ani p i e r w o t n y m fe n o m e n e m egzystencjalnym, ani w ogóle p o z n a w a n i e m , nie oznacza, że nie m a z nim ż a d n e g o p r o b l e m u . J e g o specy ficzna h e r m e n e u t y k a będzie musiała p o k a z a ć , j a k różne możliwości bycia samego jestestwa wypaczają i tarasują wspólne bycie i j e g o znajomość siebie nawzajem, tak iż rzetelne „ r o z u m i e n i e " ulega deprecjacji, a jestestwo ucieka się d o namiastek; z a k ł a d a to dla jego możliwości pozy tywny egzystencjalny w a r u n e k należytego r o z u m i e n i a o b cych. A n a l i z a p o k a z a ł a : współbycie to egzystencjalny
[125/126]
Rozdział IV
179
m o m e n t k o n s t y t u t y w n y bycia-w-świecie. W s p ó ł b y t o w a n i e okazuje się swoistym sposobem bycia b y t u spotykanego w e w n ą t r z świata. O ile jestestwo w ogóle jest, jest ono w sposób wspólnego bycia. J e g o zaś nie m o ż n a p o j m o w a ć j a k o s u m a r y c z n e g o rezultatu w y s t ę p o w a n i a wielu „ p o d m i o t ó w " . Natrafianie n a p e w n ą liczbę „ p o d m i o t ó w " samo staje się możliwe tylko dzięki t e m u , że innych, spotyka n y c h najpierw w ich współbytowaniu, traktuje się j u ż tylko j a k o „ n u m e r k i " . T a k a liczba jest o d k r y w a n a j e d y n i e dzięki p e w n e m u określonemu w s p ó l n e m u byciu i byciu ku sobie n a w z a j e m . T o „ b e z w z g l ę d n e " współbycie „ r a c h u j e " in n y c h nie „licząc n a n i c h " p o w a ż n i e ani n a w e t nie chcąc „ m i e ć z nimi d o czynienia". W ł a s n e jestestwo, p o d o b n i e j a k współjestestwo innych, jest s p o t y k a n e zrazu i zwykle n a podstawie wspólnego, o b jętego w otoczeniu z a t r o s k a n i e m świata. Zanurzone w objęty z a t r o s k a n i e m świat, co oznacza z a r a z e m : we współbycie ku i n n y m , jestestwo nie jest s a m y m sobą. Kto z a t e m przejął bycie j a k o powszednie wspólne bycie? / § 27. Powszednie bycie Sobą i Się Ontologicznie istotny wynik obecnej analizy współbycia zawiera się w zrozumieniu, że „ p o d m i o t o w y c h a r a k t e r " własnego jestestwa i i n n y c h określa się egzystencjalnie, tzn. n a podstawie p e w n y c h o d m i a n bycia. W trakcie otoczeniowego z a t r o s k a n i a inni są spotykani takimi, j a c y są: są t y m , czym się zajmują. W z a t r o s k a n i u o to, co się uchwyciło wspólnie z innymi, dla nich i przeciw n i m , tkwi n i e u s t a n n a troska o odróżnie nie się od innych: z a r ó w n o wtedy, gdy chce się tylko tę różnicę zniwelować, j a k wtedy, gdy własne jestestwo — pozostające w tyle za i n n y m i — chce ich dogonić, j a k
180
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa [126/127]
wreszcie wtedy, gdy mając p r z e w a g ę n a d innymi, p r a g n i e u t r z y m y w a ć ich w podległości. Wspólne bycie jest — w sposób dla niego samego skryty — niepokojone troską o ów dystans. Egzystencjalnie rzecz ujmując, m a ono c h a r a k t e r zdystansowania. I m bardziej ów sposób bycia jest n i e z a u w a ż a l n y dla powszedniego jestestwa, t y m bardziej uparcie i dogłębnie oddziałuje. W t y m charakteryzującym współbycie zdystansowaniu zawiera się j e d n a k ż e : jestestwo j a k o powszednie wspólne bycie jest pod władzą innych. O n o samo nie jest, inni odebrali m u bycie. I n n i mogą korzystać wedle u p o d o b a n i a z powszednich możliwości bycia jestestwa. Ci inni nie są przy t y m określonymi innymi. Przeciwnie, k a ż d y i n n y może ich zastąpić. Decydująca jest tylko dyskretna, od jestestwa j a k o wspólbycia niepostrzeżenie przejęta d o m i n a c j a in nych. Należy się s a m e m u d o innych i u t r w a l a się ich wła dzę. „ I n n i " , k t ó r y c h zwie się tak dlatego, by ukryć własną istotową przynależność do nich, są tymi, którzy w powsze d n i m wspólnym byciu zrazu i zwykle „są tu oto". „ K t o " nie jest t y m lub o w y m , nie jest się n i m s a m e m u , nie są n i m niektórzy, i nie jest n i m s u m a wszystkich. „ K t o " jest czymś bezosobowym, Się. P o k a z a n o wcześniej, j a k zawsze w najbliższym otoczeniu poręczne i objęte zatroskaniem jest także „ o t o c z e n i e " p u b liczne. Używając publicznych środków t r a n s p o r t u , korzy stając ze środków przekazu (gazeta) k a ż d y inny jest j a k in ni. T o wspólne bycie całkowicie r o z m y w a własne jestestwo w sposób bycia „ i n n y c h " , i to tak, że odmienność i wyrazis tość innych zanika jeszcze bardziej. Wśród tej niezauważalności i niekonkluzywności Się u s t a n a w i a swą właściwą dyk taturę. U ż y w a m y sobie i b a w i m y się, tak j a k się używa; czytamy, p a t r z y m y / i wydajemy sądy o literaturze i sztuce, tak j a k się patrzy i sądzi; równocześnie o d s u w a m y się od
[127]
Rozdział IV
181
„ t ł u m u " , tak j a k się to zwykle robi; uznajemy za „ o b u r z a j ą c e " to, co się za oburzające uznaje. O w o Się, które nie jest ż a d n y m określonym [„się"] i k t ó r y m są one wszystkie, choć nie j a k o suma, przepisuje sposób bycia powszedniości. Się m a s a m o własne sposoby bycia. W s p o m n i a n a ten dencja współbycia, którą nazwaliśmy zdystansowaniem, opiera się n a tym, że wspólne bycie j a k o takie troska się 0 przeciętność. S t a n o w i o n a egzystencjalny c h a r a k t e r Się. T e m u Się w jego byciu chodzi z istoty o nią. Dlatego u t r z y m u j e się ono faktycznie wśród przeciętności tego, co przystoi, co się akceptuje i o d r z u c a , co się u w a ż a za sukces 1 co za porażkę. T a przeciętność wyznaczająca wszystko, n a co m o ż n a i w y p a d a się odważyć, pilnie zważa n a wszel kie wybijające się wyjątki. K a ż d a p r z e w a g a zostanie p o ci chu z n i w e l o w a n a . Wszystko, co głębokie, zostanie z d n i a n a dzień w y g ł a d z o n e do postaci d a w n o z n a n e j . Wszystko, co wywalczone, staje się obiegowe. K a ż d a tajemnica traci swą m o c . T r o s k a przeciętności odsłania znów p e w n ą istotową tendencję jestestwa, którą n a z w i e m y niwelacją (Einebnung) wszelkich możliwości bycia. Z d y s t a n s o w a n i e , przeciętność, niwelacja konstytuują j a k o sposoby bycia Się coś, co z n a m y p o d m i a n e m „ o p i nii p u b l i c z n e j " . T o przede wszystkim o n a rządzi wszelką wykładnią świata i jestestwa i m a we wszystkim rację — nie z p o w o d u wyróżnionego i pierwotnego odniesienia w w y m i a r z e bycia d o „rzeczy", nie dlatego, że dysponuje w y r a ź n i e przyswojoną przejrzystością jestestwa, lecz z racji n i e w c h o d z e n i a „ w istotę s p r a w y " , j a k o że jest niewrażliwa n a wszelkie różnice p o z i o m u i rzetelności. O p i n i a p u b liczna zaciemnia wszystko i tak zakryte podaje j a k o z n a n e i k a ż d e m u dostępne. Się jest przy t y m wszędzie, ale tak, że w y m y k a zawsze też z miejsc, w których jestestwo nalega
się na
182
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa [127/128]
rozstrzygnięcie. Ponieważ jednak Się zdominowało wszel kie sądzenie i rozstrzyganie, odbiera ono aktualnemu jes testwu odpowiedzialność. Się może niejako osiągnąć to, że „się" stale na nie powołujemy. Bez trudu może ono odpo wiadać za wszystko, bo nie jest kimś, kto musiałby za coś ręczyć. Się „było" zawsze takie, a mimo to można powie dzieć, że „nikt" nim nie był. W powszedniości jestestwa najwięcej dokonuje się mocą czegoś, o czym musimy rzec, iż nie był tym nikt. W ten sposób Się odciąża powszedniość aktualnego jes testwa. Nie tylko to; wraz z tym odciążeniem bycia Się wychodzi / jestestwu naprzeciw, jeśli to ostatnie m a skłon ność do tego, by być lekkomyślne i niefrasobliwe. Ponie waż przez odciążenie bycia Się wychodzi aktualnemu jestestwu stale naprzeciw, zachowuje ono i umacnia swe uparte władanie. K a ż d y jest innym i nikt sobą samym. Się, przy pomocy którego odpowiadamy na pytanie o „kto" powszedniego jestestwa, to Nikt, któremu wszelkie jestestwo w byciu-pośród-siebie-nawzajem zawsze jest już oddane. W przedstawionych tu charakterach bycia powszedniego bycia-pośród-siebie-nawzajem, zdystansowania, przeciętnoś ci, niwelacji, opinii publicznej, odciążenia bycia i wycho dzenia naprzeciw tkwi najbliższa „stałość" jestestwa. Nie dotyczy ona trwającego bycia obecnym czegoś, lecz spo sobu bycia jestestwa jako wspólbycia. Będąc w powyższych modi, bycie Sobą własnego jestestwa i bycie Sobą innego jeszcze się nie odnalazły ani nie zgubiły. Jest się w sposób niesamodzielności i niewłaściwości. Bycie w taki sposób nie oznacza wcale pomniejszenia faktyczności jestestwa, po dobnie jak Się jako Nikt nie jest niczym. Przeciwnie, w tym sposobie bycia jestestwo stanowi ens realissimum, jeśli „realność" pojmować jako bycie o charakterze jestestwa.
[128/129]
Rozdział IV
183
Niewątpliwie ani Się, ani jestestwo nie są w ogóle obec ne. I m bardziej publicznego c h a r a k t e r u Się n a b i e r a , tym mniej jest u c h w y t n e i t y m bardziej skryte, ale też tym mniej jest niczym. Bezstronnemu ontyczno-ontologicznem u „ w i d z e n i u " odsłania się ono j a k o „najbardziej realny p o d m i o t " powszedniości. I chociaż nie jest dostępne j a k jakiś o b e c n y k a m i e ń , to j e d n a k w najmniejszym stopniu nie rozstrzyga to o jego sposobie bycia. Nie m o ż n a ani zbyt pośpiesznie ogłaszać, że Się jest „właściwie" niczym, ani też w y z n a w a ć poglądu, że fenomen ów zostanie zin t e r p r e t o w a n y ontologicznie, gdy się go „wyjaśni" j a k o u b o c z n y p r o d u k t łącznej obecności większej liczby p o d m i o t ó w . O p r a c o w a n i e pojęć bycia musi raczej kierować się właśnie n a te nie dające sią zbagatelizować fenomeny. Się nie jest także czymś w rodzaju „ p o d m i o t u ogólne g o " , dryfującego n a d mnogością p o d m i o t ó w . D o takiego ujęcia m o ż e dojść tylko wtedy, gdy się byciu „ p o d m i o t ó w " nie przyznaje c h a r a k t e r u jestestwa i z a k ł a d a się j e j a k o faktualnie o b e c n e p r z y p a d k i jakiegoś istniejącego g a t u n k u . Przy t a k i m podejściu pozostaje — ontologicznie rzecz biorąc — j e d y n i e możliwość, by wszystko, co nie jest takim p r z y p a d k i e m , rozumieć w sensie rodzaju i g a t u n k u . Się nie jest g a t u n k i e m a k t u a l n e g o / jestestwa i nie daje się także o d n a l e ź ć w t y m bycie j a k o jego t r w a ł a cecha. Nie może dziwić, że w kwestii tych fenomenów zawodzi także trady cyjna logika, jeśli zważyć, że m a o n a swą p o d s t a w ę w p e w n e j , zresztą jeszcze surowej, ontologii tego, co obecne. D l a t e g o nie udoskonalą jej w zasadniczy sposób n a w e t owe tak liczne ulepszenia i rozszerzenia. T e „ h u m a nistycznie" z o r i e n t o w a n e reformy logiki pogłębiają tylko ontologiczny zamęt. Się jest egzystencjałem i jako źródłowy fenomen należy do pozy tywnego ukonstytuowania jestestwa. M a ono znów rozmaite
184
Przygotowawcza analiza fundamentalna jestestwa
[129]
możliwości swej konkretyzacji w jestestwie. Nasilenie i wy razistość dominacji Się może się zmieniać historycznie. O w o Sobą (Selbst) powszedniego jestestwa to Sobą-Się (Man-selbst), które odróżniamy od Siebie (Selbst) właś ciwego, tzn. uchwyconego jako własne. Będąc Sobą-Się aktu alne jestestwo jest rozproszone* w Się i musi się dopiero od najdywać. T o rozproszenie charakteryzuje „podmiot" o spo sobie bycia znanym jako zatroskane zanurzenie w najbliżej spotykanym świecie. Gdy jestestwo jest zżyte z sobą samym jako Sobą-Się, znaczy to zarazem, że Się zarysowuje pierwszą wykładnię świata i bycia-w-świecie. O w o Sobą-Się, ze względu na które jestestwo jest na co dzień, artykułuje odniesieniowy kontekst oznaczoności. Świat jestestwa wy daje spotykany byt całokształtowi powiązania, który dla Się jest znany, i w granicach ustalonych przez przeciętność Się. Najpierw jest faktyczne jestestwo w odkrytym przez przecięt ność wspólnym świecie. Najpierw „jestem" nie „ja" w sensie własnego Siebie, lecz inni w postaci Się. Od jego strony i ja ko ono staję się „sobie" po raz pierwszy „dany". Jestestwo jest najpierw Się i zwykle nim pozostaje. Gdy na własny sposób odkrywa świat i przybliża go sobie, gdy otwiera samemu sobie swe właściwe bycie, to owo odkrywanie „świata" i otwieranie jestestwa następuje zawsze jako usu wanie zakryć i zaciemnień, jako kruszenie masek, którymi jestestwo odgradza się od samego siebie. Interpretacją wspólbycia i bycia Sobą (Selbstsein) w po staci Się odpowiedzieliśmy na pytanie o „kto" powszed niości wspólnego bycia. Rozważania te przyniosły zarazem konkretne zrozumienie podstawowego ukonstytuowania jestestwa. Uwidoczniona została powszedniość i przecięt ność bycia-w-świecie. / „zerstreut", nawiązanie także do „Zerstreuung", „rozrywka".
[130]
Rozdział IV
185
Powszednie jestestwo czerpie przedontologiczną wykład nię swego bycia z najbliższego sposobu bycia Się. I n t e r p r e t a c j a ontologiczną idzie najpierw śladem tej tendencji w y k ł a d a n i a , r o z u m i e jestestwo wychodząc od świata i odnajduje j e j a k o byt z w n ę t r z a świata. Nie tylko to; tak że sens bycia, ze względu n a który te bytowe „ p o d m i o t y " są r o z u m i a n e , ta „najbliższa" ontologia jestestwa j u ż z gó ry wywodzi ze „ ś w i a t a " . Ponieważ j e d n a k przy tym z a n u rzeniu w świecie zostaje przeoczony sam fenomen świata, n a j e g o miejsce w k r a c z a coś obecnego wewnątrz świata, rzeczy. Bycie bytu, który tu-oto-jest-wespół, zostaje pojęte j a ko obecność. W ten sposób u k a z a n i e p o z y t y w n e g o fenome n u najbliższego powszedniego bycia-w-świecie daje możli wość w g l ą d u w źródło w y p a c z e n i a ontologicznej inter pretacji tego u k o n s t y t u o w a n i a bycia. Samo owo ukonstytuo wanie swym powszednim sposobem bycia od początku wypacza sie bie i zakrywa. G d y j u ż bycie powszedniego wspólnego bycia, które n a p o z ó r zbliża się ontologicznie do czystej obecności, jest od niej z g r u n t u różne, to tym mniej będzie m o ż n a p o j m o w a ć j a k o obecność bycie Siebie właściwego. Właściwe bycie Sobą nie opiera się n a j a k i m ś odciętym od Się stanie wyjątko w y m p o d m i o t u , lecz jest pewną egzystencyjną modyfikacją Się jako istotowego egzystencjału. T o ż s a m o ś ć Siebie właściwie egzystującego dzieli j e d n a k wówczas — ontologicznie rzecz biorąc — przepaść od identyczności j a utrzymującego się wśród rozmaitości przeżyć.
Rozdział
piąty
BYCIE-W J A K O T A K I E
a
§ 28. Z danie
tematycznej
analizy
bycia-w
G ł ó w n y m t e m a t e m egzystencjalnej analityki jestestwa w jej p r z y g o t o w a w c z y m stadium jest podstawowe ukonsty tuowanie tego bytu, bycie-w-świecie. J e j pierwszym celem jest fenomenalne wydobycie jednolitej, pierwotnej struktury bycia jestestwa, n a podstawie której określają się ontologicz nie jego możliwości i sposoby, n a jakie m a „ b y ć " . D o tychczas fenomenalna charakterystyka bycia-w-świecie była skierowana n a świat j a k o jego strukturalny m o m e n t i n a od powiedź n a pytanie o „ k t o " powszedniości owego bytu. J u ż j e d n a k przy pierwszej charakterystyce z a d a ń / przygoto wawczej fundamentalnej analizy jestestwa została zazna czona orientacja p r o w a d z ą c a przez bycie-w jako takie i zade m o n s t r o w a n a n a k o n k r e t n y m modus p o z n a w a n i a ś w i a t a . 1
2
Podjęcie tego nośnego m o m e n t u struktury zrodził zamiar, by od samego początku analizę pojedynczych m o m e n t ó w prowadzić mając stale n a oku całość struktury i w ten sposób uniknąć rozbicia i rozkładu jednolitego fenomenu. T r z e b a te raz — przy zachowaniu wyników konkretnej analizy świata i „ k t o " — zawrócić interpretację do fenomenu bycia-w. 1
2
Por. § 12, s. 74 nn. Por. § 13, s. 84-89.
[131/132]
Rozdział V
187
Głębsze rozważenie go powinno nie tylko n a nowo i z więk szą pewnością udostępnić fenomenologicznemu spojrzeniu ca łokształt struktury bycia-w-świecie, lecz utorować także drogę d o u c h w y c e n i a troski, źródłowego bycia samego jestestwa. Cóż j e d n a k m o ż n a jeszcze wskazać w byciu-w-świecie oprócz istotowych relacji bycia przy świecie (zatroskanie), współbycia (troskliwość) i bycia Sobą ( „ k t o " ) ? Pozostaje n a p e w n