PAUL SINGLETON
Bakterie w biologii, biotechnologii i medycynie tłumaczenie zbiorowe pod redakcją naukową Zdzisława Mar...
135 downloads
1475 Views
15MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
PAUL SINGLETON
Bakterie w biologii, biotechnologii i medycynie tłumaczenie zbiorowe pod redakcją naukową Zdzisława Markiewicza
Dane oryginału: Bacteria in Biology, Bacteriology and Medicine
Paul Singleton Fifth edition Copyright © 1981, 1992, 1995, 1997 and 1999 by John Wiley & Sons Ltd. Baffins Lane, Chichester, West Sussex PO 19 1UD, England AU rights reserved. Authorised translation from the English language edition published by John Wiley & Sons Ltd.
Okładkę i strony tytułowe projektowała Maryna Wiśniewska Fotografia na okładce (pochodząca z wydania angielskiego): barwienie Grama żywych komórek wykorzystujące preparat fluorescencyjny BacLight™: Bacillus cereus (gramdodatnia, pomarańczowa); Pseudomonas aeruginosa (gramujemna, zielona). Szczegóły barwienia podano w sekcji 14. 9. 1. 1. Zdjęcie dzięki uprzejmości Molecular Probes Inc., Eugene, Oregon, USA. Redaktor Krystyna Mostowik Redaktor techniczny Jolanta Cibor
Podręcznik akademicki dotowany przez Ministerstwo Edukacji Narodowej
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA Warszawa 2000
ISBN 83-01-13212-4
Wydawnictwo Naukowe PWN SA ul. Miodowa 10, 00-251 Warszawa, tel.: 659 43 21 e-mail: pwn@pwn. com. pl http: //www. pwn. com. pl
Spis treści Wykaz skrótów czasopism i książek cytowanych w tekście
VIII
Przedmowa do wydania polskiego
IX
Przedmowa do wydania angielskiego
XI
1 Bakterie - wprowadzenie 1. 1 Co to są bakterie? 1. 2 Dlaczego badamy bakterie? 1. 3 Klasyfikacja i nazewnictwo bakterii
1 1 3 4
2 Komórka bakteryjna 2. 1 Kształty, rozmiary i ułożenie komórek bakteryjnych 2. 2 Komórka bakteryjna — bliższe spojrzenie 2. 3 Formy nitkowate i cenocyty
6 6 10 34
3 Wzrost i rozmnażanie 3. 1 Warunki wzrostu 3. 2 Wzrost pojedynczej komórki 3. 3 Wzrost populacji bakteryjnych 3. 4 Diauksja (wzrost dwufazowy) 3. 5 Pomiar wzrostu
36 36 41 49 55 55
4 Różnicowanie 4. 1 Cykl życiowy Caulobacter 4. 2 Wzrost „rozpełzliwy" (ang. swarming) 4. 3 Komórki spoczynkowe 4. 4 Akinety, heterocysty, hormogonia
56 56 58 59 63
5 Metabolizm I - energia 5. 1 Metabolizm energetyczny chemotrofów 5. 2 Metabolizm energetyczny fototrofów 5. 3 Inne zagadnienia związane z metabolizmem energetycznym 5. 4 Systemy transportu
66 67 80 83 86
6 Metabolizm II - węgiel 6. 1 Asymilacja węgla u autotrofów 6. 2 Asymilacja węgla u heterotrofów 6. 3 Synteza, wzajemne przemiany i polimeryzacja związków węgla 6. 4 Metylotrofia u bakterii
95 96 97 98 104
7 Biologia molekularna I - geny i ich wyrażanie się 7. 1 Chromosomy i plazmidy 7. 2 Kwasy nukleinowe - struktura 7. 3 Replikacja DNA
106 106 107 112 V
7. 4 Modyfikacja i restrykcja DNA 7. 5 Synteza RNA - transkrypcja 7. 6 Synteza białka 7. 7 Kontrolowanie i naprawa DNA 7. 8 Regulacja ekspresji genów 7. 9 Bakteryjny RNA
118 120 122 130 133 155
8 Biologia molekularna II - zmienianie informacji genetycznej 157 8. 1 Mutacje.. .......................................................................................................... 157 8. 2 Rekombinacja................................................................................................... 162 8. 3 Transpozycja........................................................................................................ 163 8. 4 Przekazywanie (transfer) genów 167 8. 5 Inżynieria genetyczna/technologia rekombinowanego DNA i podobne techniki związane z analizą DNA 175 9 Bakteriofagi 231 9. 1 Fagi wirulentne — cykl lityczny................................................................ 233 9. 2 Fagi umiarkowane — lizogenia................................................................ 239 9. 3 Fagi męskie 241 9. 4 Konwersja fagowa 241 9. 5 Transdukcja.......................................................................................................... 242 9. 6 W jaki sposób fag unika restrykcyjnego systemu gospodarza? 243 10 Bakterie w świecie ożywionym 244 10. 1 Zespoły mikroorganizmów 244 10. 2 Saprotrofy, drapieżniki, pasożyty, symbionty 247 10. 3 Bakterie a obieg materii 249 10. 4 Bakterie stanowiące zarodki krystalizacji zamarzającej wody ("lodotwórcze") 257 10. 5 Bakteriologia in situ — fakt czy fikcja? 257 10. 6 Efekt cieplarniany 259 10. 7 Problem rekombinantów bakteryjnych w środowisku 260 10. 8 Bakterie nie wyhodowane/niehodowalne 260 11 Bakterie w medycynie 262 11. 1 Bakterie jako patogeny 262 11. 2 Drogi infekcji 263 11. 3 Patogeneza — mechanizm rozwoju choroby 274 11. 4 Mechanizmy obronne gospodarza 281 11. 5 Patogen — czynniki wirulencji 296 11. 6 Interakcje między patogenem a gospodarzem — nowa perspektywa.. 306 11. 7 Rozprzestrzenianie się choroby 306 11. 8 Wykrywanie i charakterystyka patogenów w laboratorium 307 11. 9 Zapobieganie i kontrola chorób zakaźnych 312 11. 10 Kilka uwag dotyczących chemioterapii 313 11. 11 Niektóre schorzenia bakteryjne 314 12 Bakteriologia stosowana I — żywność 12. 1. Bakterie biorące udział w produkcji żywności 12. 2 Środki zapobiegające psuciu się żywności 12. 3 Zatrucia pokarmowe i higiena środków spożywczych
320 320 322 327
13 Bakteriologia stosowana II - różnorodne aspekty 13. 1 Karmienie zwierząt, ochrona roślin 13. 2 Biokopalnictwo (bioługowanie)
334 334 336
VI
13. 3 Biologiczne proszki do prania 337 13. 4 Oczyszczanie ścieków 337 13. 5 Skąd pobieramy wodę? 342 13. 6 Wykorzystywanie zarazków dla dobra człowieka 348 13. 7 Tworzywa pochodzenia bakteryjnego - Biopol 348 13. 8 Bioremediacja................................................................................................... 349 14 Nieco praktycznej bakteriologii 350 14. 1 Bezpieczeństwo w laboratorium 350 14. 2 Podłoża bakteriologiczne................................................................................. 351 14. 3 Techniki aseptyczne 355 14. 4 Narzędzia bakteriologa 357 14. 5 Metody inokulacji 358 14. 6 Przygotowanie czystej kultury z mieszaniny organizmów 359 14. 7 Inkubacja w warunkach beztlenowych 362 14. 8 Liczenie bakterii 363 14. 9 Barwienie.......................................................................................................... 365 14. 10 Mikroskopia................................................................................................... 368 15 Człowiek przeciwko bakteriom 372 15. 1 Sterylizacja........................................................................................................... 372 15. 2 Dezynfekcja...................................................................................................... 376 15. 3 Antyseptyka............................................................................................... 378 15. 4 Antybiotyki.................................................................................................... 379 16 Identyfikacja i klasyfikacja bakterii 401 16. 1 Identyfikacja....................................................................................................... 401 16. 2 Klasyfikacja (taksonomia) prokariotów 417 Krótkie opisy niektórych rodzajów, rodzin, rzędów i innych kategorii bakterii
430
Skorowidz
442
Wykaz skrótów czasopism i książek cytowanych w tekście (Krótkie nazwy — Lancet, Nature, Science — nie są skracane) AAC Antimicrobial Agents and Chemotherapy AEM Applied and Environmental Microbiology ARB Annual Review of Biochemystry ARM Annual Review of Microbiology ARP Annual Review of Physiology BBA Biochimica et Biophisica Acta BC Biodiversity and Conservation BCID Bailliere's Clinical Infectus Diseases BR Biological Reviews CCM Critical Care Medicine CMC Cell Motility and the Cytoskeleton CMI Clinical Microbiology and Infection COGD Current Opinion in Genetics and Development EJB European Journal of Biochemistry FEMSIMM FEMS Immunology and Medical Microbiology FEMSME FEMS Microbiology Ecology FEMSML FEMS Microbiology Letters FEMSMR FEMS Microbiology Reviews GD Genes and Development IJSB International Journal of Systematic Bacteriology INFIM Infection and Immunity JAC Journal of Antimicrobial Chemotherapy JAMA Journal of the American Medical Association JB Journal of Bacteriology JBC Journal of Biological Chemistry JBM Journal of Basic Microbiology (Berlin) JCB Journal of Cellular Biochemistry JCM Journal of Clinical Microbiology JGM Journal of General Microbiology JID Journal of Infectious Diseases JIM Journal of Immunology JINF Journal of Infection JMB Journal of Molecular Biology JMM Journal of Medical Microbiology JSB Journal of Structural Biology LAM Letters in Applied Microbiology MEHD Microbila Ecology in Health and Disease MM Molecular Microbiology MP Microbial Pathogenesis MR Microbiological Reviews NAR Nucleis Acids Research NB Nature Biotechnology NEJM New England Journal of Medicine PB Process Biochemistry PNARMB Progress in Nucleic Acid Research and Molecular Biology PNAS Proceedings of the National Academy of Science of the USA PRS Proceedings of the Royal Society of London, Series B (Biological Sciences) PTRSLB Philosophical Transaction of the Royal Society of London, Series B RMM Reviews in Medical Microbiology SAM Systematic and Applied Microbiology TIBS Trends in Bichemical Sciences TIBTECH Trends in Biotechnology TIFS Trends in Food Science and Technology TIG Trends in Genetics TIM Trends in Microbiology TLD Tubercle and Lung Disease TREE Trends in Ecology and Evolution TRSTMH Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene
Przedmowa do wydania polskiego Na książkę Paula Singletona Bakterie w biologii, biotechnologii i medycynie (czwarte
wydanie) trafiłem przeglądając niezmiernie bogaty zbiór podręczników do mikrobiologii w znanej nowojorskiej księgarni akademickiej Barnes & Nobles (mikrobiologia jest wciąż „modna" !). O mało jej nie przeoczyłem wśród znacznie większych, grubszych, a przede wszystkim niezwykle barwnie i bogato ilustrowanych tomów, często wzbogaconych płytą kompaktową. Na szczęście wpadła mi w ręce i, jak mniemam, bardzo dobrze się stało. Książka Singletona nie na darmo wcześniej była przekładana na kilka języków. Jest ona znakomitym, nowoczesnym podręcznikiem, podającym w dobrze zorganizowany sposób podstawowe i niezbędne dla kursu mikrobiologii informacje, poszerzone o różne ciekawostki i fakty. Mimo skromniejszej szaty graficznej od wspomnianych wyżej podręczników, nie ustępuje im jakością, tym bardziej że zwraca uwagę na różne aspekty działalności bakterii i ich wykorzystania, często pomijane przez innych autorów. Główna część książki zajmuje się fizjologią bakterii, gdyż to różnorodność przeprowadzanych przez nie procesów metabolicznych stanowi o zastosowaniu tej grupy organizmów w wielu procesach przemysłowych (biotechnologia). Bakterie przeprowadzając swoje procesy życiowe przekształcają otaczające je środowiska, w tym środowiska organizmów żywych, co może prowadzić do powstania objawów chorobowych. Singleton pisze o wielu z tych procesów (o wszystkich nie sposób) i podaje przykłady różnych mechanizmów chorobotwórczych. Rozdział 11 kończy się zbiorem krótkich opisów najczęstszych schorzeń człowieka powodowanych przez bakterie. Godne podkreślenia są wyczerpujące opisy współczesnych technik biologii molekularnej znajdujących zastosowanie np. w diagnostyce wielu chorób lub wyjaśnieniu przyczyn lekooporności. W książce jest bardzo wiele prostych, ale przez to łatwo zrozumiałych rycin, oraz kilkadziesiąt zdjęć. Zaangażowanie osobiste i entuzjazm Paula Singletona zaowocował przystąpieniem do tłumaczenia piątego, zmienionego i rozszerzonego wydania, a nie czwartego, i to w niewiele tygodni po jego ukazaniu się w Wielkiej Brytanii. Do końca kwietnia 2000 Paul Singleton przesyłał na moje ręce uzupełnienia oraz drobne poprawki do wydania angielskiego. Stąd w polskim wydaniu Bakterii są powołania na pozycje literaturowe (jedna z wielu zalet tej książki) z bieżącego roku i jest ono bardziej aktualne niż jego pierwowzór. Przekładu podjął się zespół pracowników Instytutu Mikrobiologii, Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, który w większości we współpracy z PWN uczestniczył już w wydaniu, przekładzie lub unowocześnieniu pokaźnej IX
liczby książek z zakresu mikrobiologii. W tym miejscu gorące podziękowania należą się pani redaktor Krystynie Mostowik z PWN, która podjęła się trudnego zadania ujednolicenia terminologii i stylistyki tekstu tłumaczonego przez siedmiu mikrobiologów o często różnym temperamencie i sposobie pisania oraz Markowi Woźniakowi z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, który składając wspólne dzieło wielu osób nadał mu taki kształt, jaki trafia do rąk szacownego Czytelnika. Zdzisław Markiewicz
Przedmowa do wydania angielskiego Książka Bakterie omawia zagadnienia mikrobiologiczne odzwierciedlające współczesne osiągnięcia nauki i ujmuje je w sposób zintegrowany W piątym jej wydaniu znacznie poszerzono część dotyczącą fizjologii bakterii oraz roli tych organizmów w wybranych działach medycyny i biotechnologii. Wybierając materiał do książki, priorytet dano informacjom ważnym w różnych kontekstach. By nie być gołosłownym, nowa sekcja omawiająca odpowiedź na stres tlenowy szerzej zajmuje się regulacją genetyczną i również wyjaśnia mechanizm oporności na izoniazyd (lek stosowany przeciw prątkom). Z kolei, rozszerzony opis fuzji genowych odzwierciedla znaczenie tej techniki w bardzo różnych badaniach (np. cyklu komórkowego, tworzenia endospor). Wprowadzenie w tym wydaniu opisu sekrecji typu IV białek służy co najmniej trzem celom: poszerza wiedzę na temat mechanizmów transportowych (biologia); wyjaśnia podstawy prezentacji cząsteczek na powierzchni komórki (biotechnologia) oraz wyjaśnia tło patogenezy dyzenterii (medycyna). Tego typu podejście pozwoliło na większy zakres informacji. Postęp w nauce często jest odzwierciedleniem rozwoju w postaci nowych lub ulepszonych metod. W wydaniu tym opisano zatem liczne nowe udoskonalenia w technologii — a więc: nowe sondy DNA i RNA (sondy świetlne); fuzję genową z wykorzystaniem „białka fluoryzującego na zielono"; mutagenezę transpozonową; badania patogenezy in vivo (np. IVET, mutageneza typu STM); rozdział immunomagnetyczny oraz badanie oporności na antybiotyki, wykorzystujące techniki oparte na DNA. Technika PCR - odgrywająca bardzo dużą rolę we współczesnej metodologii — opisana jest krótko, a jednocześnie wyczerpująco. Podano również zasady technologii „DNA-chip". W tekście znajdują się pozycje literaturowe umożliwiające Czytelnikowi uzyskanie bardziej szczegółowych danych lub poszerzenie wiadomości. Pozycje te wydrukowano w nawiasach kwadratowych, a klucz do skrótów odpowiadających tytułom czasopism umieszczono na s. VIII. Różne firmy uprzejmie udostępniły informacje dotyczące swoich produktów: Abbot Diagnostics (USA); Boehringer Mannheim (RFN); Chiron Diagnostics (USA); Dynal (Norwegia); Gen-Probe (USA); Innogenetics (Belgia); Molecular Probes (USA); Oxoid (Wielka Brytania); Perkin Elmer (USA); Pharmacia (Szwecja) i Roche (Wielka Brytania). Wielu ludzi szczodrze udostępniło publikacje, zdjęcia lub materiał przygotowany do druku. Szczególne wdzięczny jestem następującym doktorom: Chantal de Chastellier, INSERM U411, Paryż; Rasika M. Harshey, Uniwersytet Teksasu, XI
Austin; Imrich Barak, Słowacka Akademia Nauk; William Margolin, Uniwersytet Teksasu, Houston oraz Lurdews Monteiro, Szpital Pellegrin, Bordeaux. Chciałbym złożyć podziękowania za niezwykle cenną pomoc ze strony Biblioteki Medycznej Uniwersytetu w Bristolu oraz SRIS przy Bibliotece Brytyjskiej w Londynie. Na koniec, jestem bardzo wdzięczny paniom Sally Beveridge i Lisie Tickner (Nauki Medyczne i Przyrodnicze) oraz innym członkom zespołu wydawnictwa John Wiley (Chichester), których zawodowe umiejętności bardzo przyczyniły się do publikacji tej książki. Paul Singleton
Clannaborough Barton, Devon Styczeń, 1999
ROZDZIAŁ
1
Bakterie - wprowadzenie
1. 1 Co to są bakterie? Bakterie są niewielkimi organizmami, które występują prawie wszędzie. Zazwyczaj nie zdajemy sobie sprawy z ich obecności, niekiedy jednak nie budzi ona wątpliwości — rany ulegają zakażeniom, mleko "kwaśnieje", mięso „psuje się". Bakterie są bardzo małe. O ich istnieniu nie wiedziano aż do momentu wynalezienia mikroskopu w XVII wieku. W większości przypadków bakteria jest pojedynczą, autonomiczną komórką. Ma ona budowę prokariotyczną, która znacznie odbiega od organizacji komórek eukariotycznych zwierząt i roślin. Niektóre z różnic przedstawiono w tabeli 1. 1 (cechy prokariotyczne zawarte w tabeli opisano dokładniej w dalszych rozdziałach). Eukarioty prawdopodobnie pojawiły się około 2-3, 5 miliarda lat temu [Doolittle i wsp. (1996) Science 271: 470-477]. Jedna z hipotez zakłada, że wywodzą się one ze związków symbiotycznych o podłożu energetycznym, do których doszło pomiędzy dwoma rodzajami komórek prokariotycznych: jednej z domeny Bacteria, a drugiej z domeny Archaea (patrz niżej) [hipoteza wodorowa: Martin i Muller (1998) Nature 392: 37-41]. Bakterie zalicza się do kategorii „mikroorganizmów". Grupa ta, oprócz bakterii, obejmuje kilka odmiennych typów organizmów — glony, grzyby, porosty, pierwotniaki, wirusy. Wynika stąd, że wszystkie bakterie są mikroorganizmami, lecz nie wszystkie mikroorganizmy są bakteriami. Powinno się także rozróżniać „mikrobiologię" (naukę o mikroorganizmach) i „bakteriologię" (naukę o bakteriach).
1. 1. 1 Notka na temat stosowania terminu „bakterie" Powszechnie stosowany termin „bakterie" często określa ogólnie „organizmy prokariotyczne" — i w tym znaczeniu odnosi się do wszystkich prokariotów. Badania molekularne wykazały jednak, że prokarioty można podzielić na dwie 1
zasadniczo różne grupy (domeny): domenę Bacteria i domenę Archaea [zagadnienie to zostało omówione w: Olsen, Woese i Overbeek (1994) JB 176: 1-6]. Z tego powodu, używany w książkach i czasopismach termin „bakterie" często określa specyficznie kilku, bądź wszystkich przedstawicieli domeny Bacteria. Czytelnik sam powinien próbować ocenić jego znaczenie, w zależności od kontekstu, w którym jest on użyty. W niniejszej książce „bakterie" to przedstawiciele domeny Bacteria. Opisane tu zostały prawie wyłącznie organizmy tej grupy. Domena Archaea (patrz rys. 1. 1) grupuje organizmy, które uprzednio zaklasyfikowano do królestwa Archaebacteria. Jest to mniejsza z dwóch grup prokariotów — chociaż nie wiemy, ile archeonów (a także bakterii) pozostaje nadal niezidentyfikowanych. Wiele gatunków Archaea żyje w ekstremalnych środowiskach, charakteryzujących się wysoką temperaturą, dużym zasoleniem itp. [dodatkowe informacje: Horikoshi (1998) Extremophiles (ISBN 0471 026182)]. Niektóre z nich występują jednak w środowiskach umiarkowanych, takich jak gleba [Bintrim i wsp. (1997) PNAS 94: 277-282], natomiast istnieją gatunki bakterii związane z warunkami ekstremalnymi. Różne aspekty biologii archeonów, odróżniające te organizmy od „prawdziwych bakterii", są omówione w dalszych rozdziałach.
2
1. 2 Dlaczego badamy bakterie? Ważnym powodem jest walka z chorobami. Bakterie wywołują kilka poważnych oraz wiele mniej groźnych chorób. Zapobieganie tym chorobom oraz ich zwalczanie zależy w znacznym stopniu od wysiłku bakteriologów specjalizujących się w medycynie, weterynarii oraz rolnictwie. Bakterie patogenne (tzn. wywołujące choroby) opisano w rozdziale 11. Bakterie patogenne stanowią jedynie niewielki procent wszystkich bakterii. Większość bakterii powoduje niewielkie szkody, bądź nie wyrządza ich wcale. Wiele z nich jest dla nas pożytecznych. Niektóre bakterie, na przykład, wytwarzają antybiotyki, które zrewolucjonizowały medycynę, podczas gdy inne dostarczają enzymów np. do „biologicznych" proszków do prania. Jeszcze inne wykorzystuje się jako „mikrobiologiczne insektycydy" — chroniące plony przed działaniem pewnych owadów — szkodników. Bakterie znalazły też zastosowanie do wytwarzania tworzyw sztucznych, które ulegają biodegradacji („Biopol" — sekcja 13. 7), a także ługowania metali z ubogich rud lub trudno poddających się procesom metalurgicznym ang. biomining — sekcja 13. 2). Być może wyda się to dziwne, ale bakterie wykorzystuje się powszechnie w przemyśle spożywczym (rozdz. 12). Gdy mowa o żywności, bakterie zwykle źle się kojarzą, przyczyniają się bowiem do jej psucia się oraz powodują zatrucia pokarmowe. Jednak niektóre rodzaje bakterii uczestniczą w produkcji żywności. Na przykład, przy wytwarzaniu masła, sera i jogurtu pewne bakterie dokonują przemiany cukru zawartego w mleku (laktozy) na kwas mlekowy. Bakterie wytwarzają także związki, które nadają tym produktom charakterystyczny smak. Ksantan, wytwarzany przez niektóre szczepy bakterii, jest wykorzystywany jako środek żelujący i zagęszczacz w przemyśle spożywczym. Również ocet winny jest produkowany z alkoholu (etanolu) dzięki działalności bakterii. Bakterie stosuje się także w produkcji kakao i kawy. 3
Niektóre z opisanych aktywności można zrozumieć dzięki poznaniu reakcji chemicznych (metabolizmu) przeprowadzanych przez komórki bakteryjne (rozdz. 5 i 6). W rozdziałach 12 i 13 przedstawiono sposoby działania kilku pożytecznych bakterii. Bakterie (i ich składniki) są bardzo ważne w medycynie, przemyśle i rolnictwie. Jednym z przykładów wykorzystania rekombinacyjnej technologii DNA jest produkcja takich czynników jak streptokinaza (stosowana np. w leczeniu zakrzepicy) (sekcja 8. 5. 10). Bakterie odgrywają znaczącą rolę w naturalnych cyklach krążenia materii (rozdz. 10), które ostatecznie są podstawą całego życia biologicznego. Bakterie glebowe wpływają na żyzność i strukturę gleby, co ma olbrzymie znaczenie dla rozwoju rolnictwa. Poznanie sposobów funkcjonowania tych organizmów pozwoli lepiej gospodarować gruntami i zbiorami. Będzie to w przyszłości konieczne, aby można było wyżywić naszą stale rosnącą populację. Z tego krótkiego wprowadzenia powinno być oczywiste, że im więcej wiemy o bakteriach, tym lepiej możemy ograniczyć ich szkodliwe działanie oraz pełniej wykorzystywać aktywność pożyteczną. Istnieje potencjalne zagrożenie wykorzystywania bakterii do produkcji broni biologicznej i zastosowania ich w teroryzmie. Kwestia ta została omówiona w kilku ostatnio opublikowanych książkach [np. Schweitzer i Dorsch (1998) Superterrorism, Kluwer Academic Publishers/Plenum].
1. 3 Klasyfikacja i nazewnictwo bakterii W jaki sposób odróżnia się jeden typ bakterii od drugiego i jak się je klasyfikuje? Bakterie mogą się różnić na przykład kształtem, rozmiarem, strukturą, aktywnością metaboliczną, rodzajem pobieranego pokarmu, formą wykorzystywanej energii, warunkami fizycznymi koniecznymi do wzrostu oraz sposobem barwienia z zastosowaniem niektórych barwników. Przedstawione wyżej cechy, powszechnie wykorzystywane do klasyfikacji (i identyfikacji) bakterii, mogą być z łatwością zbadane nawet w skromnie wyposażonym laboratorium. Podobnie jak w innych działach biologii, bakterie są klasyfikowane w kategoriach ułożonych hierarchicznie, np. rodziny, rodzaje, gatunki. Gatunki wystarczająco do siebie podobne są zaliczane do tego samego rodzaju, a rodzaje wykazujące pewien stopień podobieństwa są zgrupowane w rodzinie. Gatunek może być podzielony na dwa lub więcej szczepów, grupujących organizmy nieznacznie różniące się od siebie, lecz na podstawie definicji zaliczane do tego samego gatunku. Zasadniczo członkowie (powiedzmy) rodziny bakterii powinni mieć podobną strukturę, wykorzystywać tę samą formę energii i w podobny sposób reagować na pewne barwniki. Gatunki w takiej rodzinie mogą być łączone w rodzaje na podstawie różnic w aktywnościach metabolicznych, wymaganiach pokarmowych, warunkach wzrostu, a także, w pewnej mierze, kształtu i rozmiaru. Rodzaj klasyfikacji przedstawiony wyżej, chociaż użyteczny do wielu celów, nie zawsze odzwierciedla ewolucyjne pokrewieństwo między bakteriami. Od około dziesięciu lat prowadzi się badania mające na celu określenie najbardziej 4
podstawowych cech bakterii, które odzwierciedlałyby główne drogi ich ewolucji. Ten aspekt klasyfikacji przedstawiono w dalszych rozdziałach. Podobnie jak w przypadku zwierząt i roślin, każdemu gatunkowi bakterii nadano łacińską, dwuczłonową nazwę. Składa się ona z: 1) nazwy rodzaju, do którego należy dany organizm, i następującego po niej 2) „specyficznego epitetu", pełniącego funkcję etykiety dla każdego z gatunków. Na przykład Escherichia coli ma nazwę rodzaju (Escherichia) i określenie (coli). Według przyjętej konwencji, łacińska, dwuczłonowa nazwa jest drukowana kursywą lub, gdy pisana odręcznie, podkreślona pojedynczą linią. Nazwa rodzaju zawsze rozpoczyna się wielką literą, zaś nazwa epitetu — małą. Nazwę gatunku można przedstawić w niepełnej formie skracając nazwę rodzaju — np. Escherichia coli może być zapisana E. coli. Jednak, aby znaczenie skrótu było zrozumiałe, można go zastosować jedynie wtedy, gdy pełna nazwa rodzaju została wcześniej podana. (E. coli, często wspominana w tej książce, jest bardzo powszechnym organizmem eksperymentalnym — nazwa i pisownia tego rodzaju powinny więc być ogólnie znane). Nazwy rodzin i rzędów bakterii nie są pisane kursywą i wszystkie rozpoczynają się wielką literą. Nazwy te mają także standardowe końcówki. Nazwa rodziny zawsze ma końcówkę „-aceae" (np. Enterobacteriaceae), a rzędów — końcówkę „-ales" (np. Actinomycetales). Nazewnictwem bakterii formalnie rządzi wiele reguł, które zostały stworzone przez International Commitee of Systematic Bacteriology. Korzyści wynikające z międzynarodowej standaryzacji systemu nazewnictwa są oczywiste, lecz nie zawsze reguły te są stosowane w literaturze. Może to wynikać z nieznajomości reguł lub wprowadzonych nazw, bądź być przejawem braku akceptacji dla pewnych zmian taksonomicznych.
ROZDZIAŁ
2
Komórka bakteryjna
2. 1 Kształty, rozmiary i ułożenie komórek bakteryjnych 2. 1. 1 Kształt Komórki bakteryjne, zależnie od gatunku, mają bardzo zróżnicowany kształt. Okrągłe lub kuliste komórki każdego gatunku nazywane są ziarniakami, zaś formy wydłużone i pałeczkowate — pałeczkami lub laseczkami, zależnie od kształtu i właściwości. Ziarniaki nie zawsze są idealnie kuliste i nie wszystkie formy pałeczkowate mają dokładnie taki sam kształt. Na przykład niektóre ziarniaki mają kształt nerkowaty, a niektóre pałeczki o spiczastych końcach — wrzecionowaty. Wygięte pałeczki określa się jako przecinkowce. Występują także owoidalne komórki, o kształcie pośrednim między ziarniakami i pałeczkami (ang. coccobacilli). Są również dwa rodzaje komórek spiralnych: jedne dość sztywne — śrubowce (fot. 2. 1, w dolnej, lewej części), drugie giętkie — krętki (fot. 2. 4). Istnieją też tak zwane „bakterie kwadratowe" (o kształcie bardzo płaskich prostopadłościanów) i „pudełkowate" (tworzące wielościany o nieregularnych kształtach). W końcu są także promieniowce, których większość gatunków, podobnie jak grzyby, rośnie w postaci cienkich nitek, nazywanych strzępkami (rys. 2. 1n). Zgrupowane lub zmasowane strzępki nazywa się grzybnią. Różne kształty bakterii przedstawiono na rysunku 2. 1 i na fotografiach 2. 1. Wyniki badań prowadzonych nad ewolucją morfologii bakterii sugerują, że kształt ziarniaków pojawił się niezależnie w wielu przypadkach (w różnych liniach bakteryjnych), a gdy powstał, zazwyczaj przetrwał do dzisiejszego dnia. Natomiast krętki i pozbawione ścian mikoplazmy powstały tylko raz w procesie ewolucji bakterii. Ponadto, wydaje się prawdopodobne, że przedstawiciele domeny Bacteria wywodzą się od wspólnego przodka przypominającego pałeczkę, gdyż organizmy o takim właśnie kształcie mają najstarszy rodowód genealogiczny. Ziarniak może więc być zdegenerowaną formą pałeczki. Wydaje się, że stałe formy morfologiczne, widoczne u dzisiejszych bakterii, są odzwier-
6
ciedleniem zarówno biochemicznych i biofizycznych właściwości polimeru ściany komórkowej — peptydoglikanu (sekcje 2. 2. 9. 1, 2. 2. 9. 2; rys. 2. 7), jak i kontroli genetycznej związanej z jego syntezą [Siefert i Fox (1998) Microbiology 144: 2803-2808]. Chociaż kształt komórek danego gatunku bakterii jest zwykle w miarę jednolity, to jednak u kilku gatunków poszczególne komórki różnią się między sobą — czasami bardzo znacząco. Zjawisko to nazywa się pleomorfizmem.
8
Komórkowe formy L mają kształt nerkowaty lub kulisty. Są one wytwarzane spontanicznie przez kilka gatunków bakterii lub, u innych, pojawiają się po indukcji np. pod wpływem szoku termicznego lub innych rodzajów bodźców fizykochemicznych. Nazwa bakterii pochodzi od Lister Institute of Preventive Medicine w Londynie.
2. 1. 2 Wielkość Wielkość komórek bakteryjnych zwykle określa się w mikrometrach, μm (wcześniej nazywanych mikronami, μ); 1 μm = 0, 0001 mm. Najmniejsze bakterie mają około 0, 2 μm (np. komórki Chlamydia). Na drugim końcu skali znajdują się komórki Spirochaeta, które mają około 250 μm długości. Największą poznaną bakterią (600 μm) jest Epulopiscium fishelsoni, która zamieszkuje jelito ryby morskiej Acanthurus nigrofuscus [Angert, Clements i Pace (1993) Nature 326: 239-241]. Są to jednak krańcowe przypadki. Maksymalny rozmiar komórek większości gatunków wynosi od 1 do 10 μm. Należy zwróć uwagę, że wymiary najmniejszej bakterii znajdują się na granicy zdolności rozdzielczej mikroskopu świetlnego, co wynosi około 0, 2 μm.
2. 1. 3 Układy tworzone przez komórki bakteryjne Bakterie danego gatunku mogą być widoczne pod mikroskopem jako oddzielne, pojedyncze komórki lub w formie charakterystycznych zgrupowań. Zależnie od gatunku, komórki mogą występować w parach, w nieregularnych gronach, Fot. 2. 1 Niektóre kształty, wielkości i układy komórek bakteryjnych W lewej górnej części. Typowa komórka Helicobacter pylori (x 21 000), spiralnie skręcona pałeczka z przewodu pokarmowego człowieka. Bakteria ta ma trzy rzęski (rys. 2. 2, sekcja 2. 2. 14). Każda rzęska jest pokryta przedłużeniem komórkowej błony zewnętrznej (sekcja 2. 2. 9. 2). Wydaje się, że bulwiaste struktury widoczne na końcach rzęsek są miejscami, gdzie błona została „napompowana" — prawdopodobnie jest to wynik technik stosowanych w mikroskopii elektronowej. Każda rzęska ma około 3 μm długości. W górnej prawej części. Simonsiella — wielokomórkowa bakteria tworząca filamenty, która u około 25% ludzi wchodzi w skład mikroflory jamy ustnej. Preparat ten, barwiony czerwienią rutenową, uwidacznia filament o długości około 3, 5 μm, przylegający do powierzchni komórki nabłonka jamy ustnej. Centralnie. W zaplombowanym zębie: mikroorganizmy kolonizujące niewielką przestrzeń między plombą a ścianą zęba. Każda ze struktur przypominających kolbę kukurydzy jest złożona z dużej liczby małych ziarniaków (każdy o średnicy poniżej 1 μm) zgrupowanych na końcu strzępki — być może wskazuje to na układ symbiotyczny między dwoma rodzajami organizmów. W lewej dolnej części. Komórki Aquaspirillum peregrinum, ruchliwe bakterie wiążące azot, występujące w wodach słodkich. Komórka na prawo ma około 7, 3 μm długości i 0, 6 μm grubości. W dolnej prawej części. Pojedyncza komórka Escherichia coli: prosta pałeczka o zaokrąglonych końcach, mająca około 2 μm długości. Zdjęcie Helicobacter pylori dzięki uprzejmości dr. Alana Curry, PHLS, Withington Hospital, Manchester. Simonsiella dzięki uprzejmości dr Caroline Pankhurst, King's College, Londyn i Blackwell Scientific Publications Ltd. Bakterie ułożone w formie „kolby kukurydzy" dzięki uprzejmości prof. dr. Wolfganga Klimma, Medizinische Akademie Carl Gustav Carus, Drezno, Niemcy. Aquaspirillum peregrinum dzięki uprzejmości dr. Hisanori Konishi, Yamaguchi University School of Medicine, Ube, Japonia i Society for General Microbiology. Escherichia coli dzięki uprzejmości dr. Markusa B. Durrenbergera, Uniwerytet w Zurychu, Szwajcaria.
9
w łańcuchach, w regularnych pakietach złożonych z czterech, ośmiu lub większej liczby komórek, bądź w formie palisady tworzonej przez wiele, ułożonych w szeregu i przylegających do siebie, wydłużonych komórek. Gatunek Pelodictyon clathratiforme jest dość niezwykły, gdyż jego komórki tworzą trójwymiarowe sieci. Komórki wielu gatunków formują długie łańcuchy połączonych ze sobą komórek (ang. trichomes) (sekcja 2. 3. 1). Niektóre rodzaje układów komórek przedstawiono na rysunku. 2. 1. Te różnorodne układy nie są wynikiem agregacji pojedynczych komórek. Tworzą się one, gdyż komórki różnych gatunków dzielą się (rozmnażają) na różne sposoby, a dwie lub więcej komórek może pozostać połączonych ze sobą po procesie podziału komórkowego. W warunkach naturalnych pewne bakterie występują w stabilnych, wielogatunkowych zbiorowiskach komórek, nazywanych konsorcjami [patrz np. Pearl i Pickney (1996) Microbial Ecology 31: 225-247].
2. 2 Komórka bakteryjna — bliższe spojrzenie Czy wszystkie bakterie mają podobną strukturę? Otóż nie: komórki poszczególnych gatunków mogą różnić się znacznie zarówno strukturą, jak i składem chemicznym. Nie istnieje więc bakteria o „typowej" budowie. Rysunek 2. 2 przedstawia schematyczny, uogólniony szkic komórki bakteryjnej. Na rysunku tym widoczny jest chromosom komórki — zwykle kolista, silnie zwinięta struktura DNA (rozdz. 7), nazywana nukleoidem. Nukleoid jest zanurzony w cieczy o złożonej strukturze — cytoplazmie, która wypełnia wnętrze komórki. Cytoplazma zawiera rybosomy — niewielkie ciała uczestniczące w syntezie białek. Czasami występują także ziarnistości zapasowe, zawierające zapasy składników odżywczych itp. Nukleoid, cytoplazma, rybosomy i ziarnistości zapasowe są otoczone błoną cytoplazmatyczną (nazywaną także błoną komórkową lub błoną plazmatyczną). Najbardziej zewnętrzną warstwą, widoczną na rysunku 2. 2, jest sztywna (odporna mechanicznie) ściana komórkowa. Błonę cytoplazmatyczną i ścianę komórkową określa się łącznie jako osłony komórkowe (ang. cell envelope). Między błoną cytoplazmatyczną a ścianą komórkową znajduje się przestrzeń peryplazmatyczna. Rzęska jest cienką, włosowatą strukturą zbudowaną z białek. Umożliwia ona ruch komórki, tzn. jej przemieszczanie. Rzęska jest połączona z osłonami komórkowymi za pomocą wyspecjalizowanej struktury. Niektóre bakterie mają więcej niż jedną rzęskę. Są też takie, które mają ich dużo bądź nie mają ich wcale. Te oraz inne cechy komórki bakteryjnej są opisane w dalszych sekcjach. Czasami mówi się, że komórka bakteryjna ma „prostą" budowę, ponieważ nie zawiera wyspecjalizowanych struktur (jądro, mitochondrium) znajdowanych w komórkach eukariotycznych. Jednak, na poziomie molekularnym, bakterie stosują chytre i wyrafinowane strategie świadczące o wysokim stopniu ich strukturalnej i funkcjonalnej organizacji [Mayer (1993) FEMSMR 104: 327-346]. Na przykład w pewnych bakteriach (i niektórych archeonach) grupy enzymów proteolitycznych ulegają samoskładaniu, wytwarzając cylindryczne struktury (proteasomy), których wnętrze zawiera aktywne miejsca enzymatyczne. Proteasomy typu 20S są analogiczne do struktur eukariotycznych, w których zachodzi
10
degradacja białek. Białkowe substraty bakteryjnych proteasomów nie są znane. Mogą nimi być uszkodzone lub nieaktywne białka, które muszą być degradowane w sposób pozwalający na uniknięcie niekontrolowanej komórkowej proteolizy. Ponieważ wejście do proteasomu jest dość wąskie, jedynie niezwinięte białka mogą się doń przedostać. Zakotwiczenie, rozwijanie i translokacja białek (przeznaczonych do degradacji) — to prawdopodobnie procesy zależne od ATP (jako że proteasomy mają miejsce wiązania dla ATPaz) [Prokariotyczne proteasomy: De Mot i wsp. (1999) TIM 7: 88-92]. Przykładem wysokiego poziomu organizacji bakterii jest również obecność (krótkotrwała) szczątkowej formy cytoszkieletu, pojawiającej się podczas podziału komórki (fot. 3. 1). Rozmieszczenie białek w komórce bakteryjnej wydaje się obecnie dużo bardziej uporządkowane niż wcześniej przypuszczano [Shapiro i Losick (1997) Science 276: 712-718]. Podstawowym kryterium rozróżniania pewnych białek jest ich aktywność w określonych miejscach komórki bakteryjnej (sekcja. 4. 1). Staje się oczywiste, że białka biorące udział w różnych procesach fizjologicznych pojawiają się w komórce w odpowiednim czasie i miejscu, co wymaga udziału dynamicznych form regulacji [Dynamie spatial regulation in the bacterial cell: Shapiro i Losick (2000) Cell 89-98]. Chociaż z reguły bakterie to organizmy jednokomórkowe, jednak niektóre z nich są „stworzeniami socjalnymi". Ich zachowanie w zbiorowiskach może się różnić od zachowania pojedynczych, wyizolowanych komórek (sekcja 10. 1. 2). Ponadto pewne bakterie, tak jak organizmy wyższe, mogą podlegać rytmom dobowym (sekcja 7. 8. 12).
2. 2. 1 Nukleoid U większości bakterii chromosom jest kolistą cząsteczką kwasu deoksyrybonukleinowego (DNA) (opisany w rozdz. 7), jednak u niektórych gatunków jest on liniowy. DNA jest związany z pewnymi rodzajami białek, które biorą udział w jego zwijaniu. Silnie zwinięty DNA tworzy w komórce zwartą strukturę połączoną z błoną cytoplazmatyczną, tzw. nukleoid. U bakterii Escherichia coli 11
chromosom ma około 1, 3 mm długości. DNA jest więc upakowany w komórce o długości zaledwie kilku mikrometrów — pozostawiając w niej jeszcze wiele wolnego miejsca! Pojedyncza bakteria, zależnie od gatunku i warunków wzrostu, może zawierać więcej niż jedną kopię chromosomu (rozdz. 3). Na przykład u E. coli komórki szybko rosnące mają więcej chromosomów niż te, które rosną powoli. U niektórych gatunków wszystkie komórki mają zwykle kilka kopii chromosomu. [The bacterial nucleoid revisited (artykuł przeglądowy): Robinow i Kellenberg (1994) MR 58: 211-232. ]
2. 2. 2 Cytoplazma Cytoplazma jest wodnistą cieczą zawierającą rybosomy, składniki pokarmowe, jony, enzymy, produkty przemiany materii i różnorodne cząsteczki związane z syntezami, podtrzymywaniem funkcji komórkowych oraz metabolizmem energetycznym. W pewnych warunkach mogą występować ziarnistości zapasowe. Bakteryjna cytoplazma nie ma odpowiednika retikulum endoplazmatycznego komórek eukariotycznych. W wyjątkowych przypadkach, w cytoplazmie niektórych gatunków może występować kilka unikatowych i interesujących struktur. Na przykład Bacillus thuringiensis zawiera czasami kryształy, które są trujące dla wielu owadów. Bakterie te wykorzystuje się w rolnictwie jako biologiczne insektycydy (rozdz. 13). Inne bakterie (pasożyty pierwotniaków) zawierają tzw. ciałka R, będące ciasno zwiniętymi wstęgami zbudowanymi z elastycznego białka. U niektórych wodnych bakterii niewielkie cząsteczki magnetytu (Fe3CO4), nazywane magnetosomami [artykuł przeglądowy: Stolz (1993) JGM 139: 1663-1670], powodują odpowiednie ułożenie komórek w polu magnetycznym.
2. 2. 3 Rybosomy Rybosomy są niewielkimi, zaokrąglonymi strukturami, o wielkości około 0, 02 μm, zbudowanymi z RNA (polimer podobny do DNA — rozdz. 7) i białek. Występują one w dużej ilości w cytoplazmie (fot. 8. 1, w górnej części) i są miejscem syntezy białek (rozdz. 7). Rybosomy bakteryjne są mniejsze od eukariotycznych, ale są podobne (rozmiarami) do rybosomów chloroplastów roślin i glonów. Rybosomy charakteryzuje się zwykle nie na podstawie ich średnicy, lecz przez określenie szybkości sedymentacji w ultrawirówce. Wartość tę podaje się w jednostkach Svedberga (S); im jest ona większa, tym rybosomy sedymentują szybciej. Każdy rybosom bakteryjny (70S) zawiera jedną podjednostkę 50S i jedną 30S (tak, 50S+30S=70S!). Prawdopodobnie obie części rybosomu „trzymają się razem" dzięki wiązaniom wodorowym oraz oddziaływaniom jonowym i hydrofobowym. Ważną rolę w utrzymaniu tej struktury odgrywają jony magnezu. Rybosom w około 70% jest zbudowany z RNA (rybosomowy RNA = rRNA), od którego głównie zależy funkcjonowanie tego ciała. Podobnie jak rybosomy,
12
cząsteczki RNA również określa się w jednostkach Svedberga. Podjednostka 30S zawiera 16S rRNA, natomiast podjednostka 50S zawiera 5S i 23S rRNA. Analiza krystalograficzna rybosomowej podjednostki 30S Thermus thermophilus potwierdziła wcześniejsze przypuszczenia, że większa część regionu przylegającego do drugiej podjednostki (prawdopodobnie najważniejsza funkcjonalnie) zawiera RNA [Clemons i wsp. (1999) Nature 400: 833-840]. Rybosomowy RNA jest polimerem zawierającym cztery różne rodzaje podjednostek (nukleotydy). W danej cząsteczce rRNA nukleotydy są ułożone w określonej sekwencji kodującej. Sekwencje te wydają się pozostawać stosunkowo nie zmienione w ewolucyjnych odcinkach czasu. Odmienne sekwencje w pokrewnych organizmach mogą zatem świadczyć o ewolucyjnej rozbieżności między tymi organizmami. Na przykład, sekwencje cząsteczek 16S rRNA gatunków należących do tego samego rodzaju zwykle różnią się w co najmniej 1, 5%. W ostatnich latach cząsteczkę 16S rRNA wykorzystuje się do klasyfikacji bakterii w grupy, które, jak się uważa, odzwierciedlają ich naturalne (ewolucyjne) pokrewieństwo. Na przykład, różnica w 16S rRNA była główną przyczyną wydzielenia domen Archaea i Bacteria. Białka rybosomowe stanowią około 30% masy rybosomu. U E. coli podjednostka 30S ma 21 różnych rodzajów białek, podczas gdy podjednostka 50S ma ich ponad 30.
2. 2. 4 Ziarnistości zapasowe W pewnych warunkach wiele bakterii wytwarza polimery, które są odkładane w cytoplazmie w formie ziarnistości. Do związków tych zalicza się poli-β-hydroksymaślan i polifosforan. 2. 2. 4. 1 Poli-β-hydroksymaślan
Poli-β-hydroksymaślan (PHB, ang. poly-β-hydroxybutyrate) jest liniowym polimerem β-hydroksymaślanu (rys. 2. 3). U niektórych gatunków granule PHB gromadzą się wtedy, gdy wzrost komórki jest hamowany brakiem składników pokarmowych (innych niż źródło węgla). W komórkach tych PHB pełni rolę magazynu źródła węgla i energii (rozdz. 5 i 6), z którego można korzystać, gdy inne składniki odżywcze stają się bardziej dostępne. U bakterii glebowej Azotobacter beijerinckii w warunkach niedostatku tlenu gromadzi się PHB, który może stanowić do 80% masy komórki. W tym przypadku związek ten zastępuje tlen, jako źródło siły oksydacyjnej. Enzymy biorące udział w syntezie PHB (a także prawdopodobnie enzymy depolimeryzujące) występują na powierzchni ziarnistości. Każda dojrzała granula jest otoczona jednowarstwą o grubości < 4 nm, zawierającą głównie fazyny
13
(cząsteczki białek amfifilowych) i fosfolipidy. Regiony hydrofilowe białek i fosfolipidów są skierowane w stronę cytoplazmy [Mayer i Hoppert (1997) JBM 37: 45-52]. Ziarnistości PHB można wybarwić in situ (tzn. w komórce) barwnikami, takimi jak np. błękit Nilu A. PHB jest stosowany w produkcji tworzyw sztucznych, podlegających biodegradacji (Biopol: patrz sekcja 13. 7). U niektórych bakterii spotyka się inne polihydroksykwasy tłuszczowe (PHA, ang. poly-β-hydroksyalkanoates). Na przykład Pseudomonas oleovorans, gdy rośnie na pożywce z n-oktanem, wytwarza granule poli-β-hydroksyoktanianu. [Bacterial PHAs, including PHB and Biopol (wielu autorów, raport z sympozjum): FEMSMR (1992) 103: 91-376]. 2. 2. 4. 2 Polifosforan (polimetafosforan; wolutyna) Granule polifosforanu (ΡO 3 2~ -Ο-[ΡO 3 ~ ] n -ΡO 3 2~ ) występują u większości bakterii. Przyjmuje się, że stanowią one zapas fosforanu, zaś w niektórych przypadkach mogą być związane z metabolizmem energetycznym. Granule polifosforanu można wybarwić np. błękitem metylenowym, jednak uzyskują one inne zabarwienie niż kolor stosowanego barwnika. Zjawisko to nazywa się metachromacją, a granule są czasami nazywane ziarnistościami metachromatycznymi.
2. 2. 5 Wakuole gazowe Wakuole gazowe (patrz fot. 2. 2) występują jedynie u niektórych (typowo wodnych) prokariotów, np. u cyjanobakterii tworzących zakwity (takich jak Anabaena
flos-aquae) i u przedstawicieli Archaea (np. Halobacterium i Methanosarcina). Każda
wakuola składa się ze skupiska drobnych, długich, wypełnionych gazem pęcherzyków, o średnicy około 60-250 nm. Każdy z nich pokryty jest białkową ścianą. W niektórych przypadkach wakuole gazowe wytwarzane są konstytutywnie, w innych zaś powstają po indukcji.
14
Obecność wakuoli gazowych wpływa na gęstość pławną komórek unoszących się w wodzie. Jest to szczególnie ważne dla organizmów fotosyntetyzujących, gdyż dzięki temu zyskują one optymalny dostęp do światła. Gęstość pławna komórek może być regulowana przez co najmniej dwa mechanizmy. Niedobór światła stymuluje powstanie nowych pęcherzyków, a więc prowadzi do zwiększenia gęstości pławnej. Intensywne światło hamuje zaś wytwarzanie pęcherzyków, a te, które powstały wcześniej, ulegają „rozcieńczeniu" w trakcie kolejnych podziałów komórki. Drugi z wymienionych mechanizmów funkcjonuje np. u cyjanobakterii Oscillatoria agardhii.
2. 2. 6 Karboksysomy Karboksysomy to wewnątrzkomórkowe struktury błonowe o średnicy około 100-500 nm, które występują u wielu bakterii autotroficznych (tzn. wykorzystujących dwutlenek węgla jako główne źródło węgla). Pojedynczy karboksysom zawiera wiele kopii enzymu (RuBisCO) biorącego udział w „wiązaniu" atmosferycznego dwutlenku węgla (rys. 6. 1).
2. 2. 7 Tylakoidy Tylakoidy to spłaszczone, wewnątrzkomórkowe struktury błonowe, które spotyka się u większości cyjanobakterii. Występują one w bliskim sąsiedztwie ściany i ułożone są do niej równolegle. Błona tylakoidów różni się od struktury błony komórkowej, gdyż zawiera chlorofile. W tylakoidach zachodzi proces fotosyntezy (rozdz. 5). W niektórych przypadkach są one także miejscem aktywności oddechowej (rozdz. 5). Struktury podobne do tylakoidów (ale nazywane chlorosomami lub pęcherzykami Chlorobium) występują u bakterii z podrzędu Chlorobiineae. Pełnią one funkcje podobne jak tylakoidy.
2. 2. 8 Błona cytoplazmatyczna Błona cytoplazmatyczna jest dwuwarstwą o grubości 7-8 nm, zbudowaną z cząsteczek lipidów, w której zanurzone są, częściowo lub całkowicie, cząsteczki białka. Niektóre z tych białek przechodzą przez całą grubość ściany (rys. 2. 4). Cząsteczki lipidów ułożone są w taki sposób, że zarówno zewnętrzna, jak i wewnętrzna strona błony jest hydrofilowa, tzn. „lubiąca wodę" (fot. 2. 3, w lewej górnej części; wybarwiona na ciemno), podczas gdy wnętrze błony jest hydrofobowe. Lipidy są w większości fosfolipidami, z których u bakterii najpowszechniej występuje fosfatydyloglicerol (rys. 2. 5). Obecność innych rodzajów lipidów zależy głównie od tego, czy dana bakteria jest zaliczana do grupy bakterii gramdodatnich, czy gramujemnych — patrz sekcja 2. 2. 9. Fosfatydyloetanoloamina (rys. 2. 5) występuje powszechnie u bakterii gramujemnych. Fosfatydylocholina (lecytyna) (rys. 2. 5) obecna jest u niektórych bakterii gramujemnych, ale nie spo15
tyka się jej u bakterii gramdodatnich. W bakteryjnych błonach cytoplazmatycznych są także niewielkie ilości glikolipidów. Sfingolipidy występują rzadko, a sterole jedynie u bakterii z rodziny Mycoplasmataceae. U E. coli głównym lipidem jest fosfatydyloetanoloamina, lecz są również niewielkie ilości fosfatydyloglicerolu i difosfatydyloglicerolu (DPG, ang. diphosphatidylglicerol, kardiolipina). Błona nie jest sztywną strukturą. Cząsteczki lipidów, występujące w stanie płynnym, są utrzymywane razem dzięki działaniu sił międzycząsteczkowych. Białka błony cytoplazmatycznej zawierają różne enzymy — np. „białka wiążące penicylinę" (PBP, ang. penicillin binding proteins), które biorą udział w syntezie peptydoglikanu, tj. polimeru ściany komórkowej (sekcja 2. 2. 9. 1 i 6. 3. 3. 1). Białka PBP mogą stanowić część kompleksu białkowego błony cytoplaz-
Połączenia między glicerolo-3-fosforanem i dwiema cząsteczkami kwasów tłuszczowych (zawierającymi długie łańcuchy węglowe) to wiązania estrowe.
16
matycznej [Gittins, Phoenix i Pratt (1994) FEMSMR 13: 1-12]. Występują w niej także składniki systemów transportu (które przenoszą przez błonę jony i inne cząsteczki), a także elementy systemów przekształcających energię, takich jak ATPazy i łańcuchy transportu elektronów (rozdz. 5). U kilku bakterii stwierdzono obecność „białek sensorowych", które rozpoznają zmiany w środowisku zewnętrznym (patrz np. sekcje 2. 2. 15. 2 i 7. 8. 6). Błona cytoplazmatyczna nie jest swobodnie przepuszczalna dla większości cząsteczek. Niektóre małe, pozbawione ładunku lub hydrofobowe cząsteczki, np. O2, CO2, NH 3 (ale nie NH 4 + ) i woda, mogą przechodzić przez nią dość swobodnie. Inne cząsteczki (wliczając np. składniki pokarmowe) i jony muszą być transportowane przez błonę za pomocą specjalnych mechanizmów. Niektóre z nich wymagają dostarczenia energii przez komórkę. Dzięki tym mechanizmom komórka może gromadzić pewne związki w stężeniu znacznie przewyższającym ich zawartość w otaczającym środowisku. Przepuszczalność błony cytoplazmatycznej odgrywa ważną rolę w osmoregulacji (sekcja 3. 1. 8). W błonie cytoplazmatycznej występują kanały aktywowane naprężeniem mechanicznym, które zwiększają rozmiar porów w odpowiedzi na wzrost turgoru w komórce. Ułatwiają w ten sposób wydalanie wody i pewnych rozpuszczonych w niej substancji. Przykładem może być kanał MscL u E. coli [Mechanosensitive channels in E. coli: Sukharev i wsp. (1997) ARP 59: 633-657]. Kanały tego typu występują u wielu bakterii, gdzie pełnią ważną rolę w adaptacji do warunków stresu osmotycznego. Otwierają się one, gdy ciśnienie turgorowe w komórce zbliża się do poziomu zagrażającego jej życiu [Levina i wsp. (1999) EMBO Journal 18: 1730-1737]. Dodatkowo, w błonie cytoplazmatycznej wielu (nie wszystkich) bakterii występują molekularne szlaki, umożliwiające transbłonową dyfuzję wody i/lub niektórych innych obojętnych cząsteczek. Ten rodzaj transportu po raz pierwszy zaobserwowano w krwinkach czerwonych, zaś białko w nim uczestniczące nazwano akwaporyną-1 (Aqpl). Akwaporyna-1 jest spokrewniona z: integralnym białkiem soczewki oka ssaków, integralnym białkiem tonoplastu roślin i białkiem GlpF Escherichia coli. Białka te, zaliczane do „rodziny białek MIP" (ang. main intrinsic proteins), występują we wszystkich grupach organizmów żywych. Posiadają one bardzo konserwatywne regiony. W grupie tej wyróżnia się dwa typy białek: akwaporyny i transportery glicerolu. Szlak transbłonowy, który tworzą białka z rodziny MIP, nazywa się kanałem MIP. Kanał ten składa się z pojedynczego polipeptydu, który zapętla się, przechodząc wielkorotnie przez błonę cytoplazmatyczną. Struktura ta jest najwyraźniej stałą drogą transportu wody (kanał = akwaporyna) lub glicerolu (i/lub innych obojętnych cząsteczek) (kanał = transporter glicerolu). U Lactococcus lactis kanał MIP transportuje zarówno wodę, jak i glicerol. U E. coli akwaporyna AqpZ jest kodowana przez gen aqpZ, a transporter glicerolu kodowany jest przez gen glpF. Szczepy z mutacją w genie aqpZ rosną gorzej w środowisku o niskim ciśnieniu osmotycznym, natomiast szczepy dzikie reagują w tych warunkach wzmożoną ekspresją aqpZ. Sugeruje to, iż AqpZ pełni ważną rolę fizjologiczną. Kanały MIP spotyka się u niektórych przedstawi-
cieli Archaea (np. Archaeoglobus fulgidus, Methanobacterium thermoautotrophicum),
lecz nie u wszystkich (np. brak u Methanococcus jannaschii). Nie ma ich również
17
u niektórych bakterii (np. Chlamydia trachomatis, Helicobacter pylori, Mycobacterium tuberculosis, Treponema pallidum) [Microbial MIP channels: Hohmann i wsp. (2000) TIM 8: 33-38]. Często uważa się, że funkcją lipidów błony cytoplazmatycznej jest współudział w procesie selektywnej przepuszczalności błony, zaś ważne funkcje, takie jak przekształcanie energii i odbieranie bodźców, są pełnione przez białka. Jednak fosfolipidy błony odgrywają też istotną rolę jako „chaperony" (lipidy opiekuńcze), tzn. cząsteczki, które pomagają w poprawnym zwijaniu specyficznych białek (sekcja 7. 6). Na przykład, fosfatydyloetanoloamina (rys. 2. 5) jest niezbędna do prawidłowego zwijania błonowego białka LacY (produkt genu lacY — sekcja 7. 8. 1. 1) u E. coli [Bogdanov i Dowhan (1998) EMBO Journal 17: 5255-5264]. 2. 2. 8. 1 Protoplasty
Komórka, po utracie ściany komórkowej (rys. 2. 2), tworzy strukturę zwaną protoplastem. Protoplast, chociaż ograniczony jedynie błoną cytoplazmatyczą, może przetrwać (w warunkach laboratoryjnych) i nadal przeprowadzać wiele procesów komórkowych. Jeśli protoplast znajdzie się w środowisku bardziej rozcieńczonym niż jego cytoplazma, woda zacznie przechodzić przez błonę (na drodze osmozy), co spowoduje napęcznienie i w końcu pęknięcie komórki. Zjawisko to nazywa się lizą osmotyczną. U bakterii delikatny protoplast jest zwykle chroniony przed lizą osmotyczną dzięki obecności sztywnej ściany komórkowej (sekcja 2. 2. 9). 2. 2. 8. 2 Błona cytoplazmatyczna u przedstawicieli Archaea
Błona cytoplazmatyczna tych organizmów zawiera lipidy, których nie spotyka się u przedstawicieli Bacteria. W lipidach bakteryjnych glicerol jest połączony z kwasami tłuszczowymi wiązaniami estrowymi (rys. 2. 5), natomiast w lipidach archeonów (zawierających np. izoprenoid lub hydroizoprenoid) występują wiązania eterowe. Niektóre z lipidów błony cytoplazmatycznej archeonów i bakterii są strukturalnymi analogami, np. lipidy dieterowe i diestrowe. Obydwa typy cząsteczek mają pojedyncze polarne końce. Jednak w niektórych przypadkach (np. tetra-O-di(bifitanylo)diglicerol) występują dwie, połączone wiązaniem eterowym, cząsteczki glicerolu — po jednej na każdym końcu cząsteczki lipidu. Cząsteczki takie, mające dwa polarne końce, mogą przechodzić przez całą grubość błony. Wydaje się prawdopodobne, że właściwości lipidów (i białek) archeonów odzwierciedlają ich zdolności adaptacyjne do życia w warunkach ekstremalnych.
2. 2. 9 Ściana komórkowa U większości bakterii sztywna, zewnętrzna warstwa — ściana komórkowa (rys. 2. 2) — chroni delikatny protoplast (sekcja 2. 2. 8. 1) przed uszkodzeniami mechanicznymi i lizą osmotyczną. Określa ona także kształt bakterii: wyizolowany protoplast jest kulisty, niezależnie od pierwotnego kształtu komórki. 18
Ponadto, działa jako „sito molekularne" — stanowi bowiem barierę przepuszczalności dla różnych cząsteczek, w tym niektórych antybiotyków. Ściany komórkowej nie można jednak uważać za zwykle „pudełko" zamykające żywą komórkę, gdyż odgrywa ona także aktywną rolę np. w regulacji transportu jonów i cząsteczek. Bakteryjna ściana komórkowa może znacznie się różnić grubością, strukturą i składem. Wyróżnia się jednak tylko dwa główne typy ściany, które są określane na podstawie sposobu barwienia pewnymi barwnikami. Komórki, mające dany typ ściany, po barwieniu fioletem krystalicznym i jodem zatrzymują barwnik, nawet po działaniu takich rozpuszczalników jak aceton lub etanol. U bakterii o innej strukturze ściany, w podobnych warunkach, barwnik zostaje usunięty (tzn. bakterie stają się bezbarwne). Ta ważna procedura barwienia została opracowana w latach 80. XIX wieku przez duńskiego naukowca Christiana Grama. Barwienie Grama opisano w sekcji 14. 9. 1. Bakterie, które zatrzymują barwnik (mające jeden typ ściany), nazywa się bakteriami gramdodatnimi, natomiast te, które mogą go utracić (mają drugi typ ściany), noszą miano bakterii gramujemnych. Kilka przykładów bakterii gramdodatnich i gramujemnych wymieniono w tabeli 2. 1. Obydwa rodzaje ścian komórkowych omówiono dalej. (W przypadku niektórych bakterii nie otrzymuje się jednoznacznego wyniku po zastosowaniu metody barwienia Grama: patrz sekcja 14. 9. 1, znaczenie określeń — bakterie typu gramdodatniego i typu gramujemnego).
2. 2. 9. 1 Ściana bakterii gramdodatnich ściana bakterii gramdodatnich jest stosunkowo gruba (około 30-100 nm) i, jak wynika z obserwacji w mikroskopie elektronowym, ma prostą, jednolitą strukturę. Ściana w 40-80% jest zbudowana ze sztywnego, złożonego polimeru — peptydoglikanu (zwanego także mureiną). Peptydoglikan składa się z liniowych łańcuchów heteropolisacharydów, połączonych poprzecznie krótkimi peptydami. Tworzą one trójwymiarową, podobną do sieci, strukturę (sakulus) (rys. 2. 7), która otacza protoplast. Sakulus jest zbudowany z wielu warstw peptydoglikanu. W czasie wzrostu nowy Peptydoglikan odkłada się na wewnętrznej 19
(cytoplazmatycznej) stronie ściany. W miarę wzrostu, warstwy te przesuwają się na zewnątrz w kierunku powierzchni komórki. Najstarsze z nich ulegają złuszczeniu i są stopniowo zrzucane. Do peptydoglikanu przyłączone są kowalencyjnie kwasy tejchojowe, zbudowane z polimerów fosforanów glicerolu lub rybitolu. U niektórych bakterii (np. Mycobacterium) ściana zawiera lipidy, podczas gdy u innych (np. szczepy Streptococcus) — węglowodany. Skład ściany komórkowej może się zmieniać w zależności od warunków wzrostu. Na przykład zawartość fosforanów w podłożu wpływa na ilość kwasów tejchojowych w ścianie komórkowej Bacillus. 2. 2. 9. 2 Ściana bakterii gramujemnych
W ścianie komórkowej bakterii gramujemnych (o grubości 20-30 nm) obserwowanej w mikroskopie elektronowym widoczne są wyraźne warstwy. Warstwa wewnętrzna (rys. 2. 6), najbliższa błonie cytoplazmatycznej, o grubości 15 nm, zawiera Peptydoglikan, który stanowi od 1 do 10% suchej masy komórki. Schemat przedstawiony na rysunku 2. 6 (który powstał m. in. dzięki mikroskopii elektronowej) sugeruje, że Peptydoglikan jest wielowarstwowy. Jednak badania szybkości metabolicznego obrotu peptydoglikanu w rosnących komórkach Escherichia coli wskazują, że ścianę boczną komórki stanowi jego pojedyncza warstwa [Park (1993) JB 175: 7-11], zaś wielowarstwowy Peptydoglikan może występować na jej biegunach. Skład chemiczny peptydoglikanu E. coli przedstawiono na rysunku 2. 7, a przebieg jego syntezy omówiono w sekcji 6. 3. 3. 1. Peptydoglikan jest scharakteryzowany w sekcji 3. 2. 1 i 5. 4. 7. Zewnętrzna warstwa ściany, zwana błoną zewnętrzną (rys. 2. 6, fot. 2. 3 w lewej, górnej części), jest w istocie, zawierającą białka, dwuwarstwą lipidową — przypomina więc błonę cytoplazmatyczną. Jednak w tym przypadku fosfolipidy tworzą jedynie wewnętrzną warstwę błony, zaś jej warstwę zewnętrzną stanowią makrocząsteczki nazywane lipopolisacharydami (LPS).
O-swoiste łańcuchy tworzą najbardziej zewnętrzną część ściany. Błona zewnętrzna — ważna bariera przepuszczalności np. dla pewnych antybiotyków. Połączona jest ona z peptydoglikanem poprzez lipoproteiny Brauna. Po lewej stronie błony zewnętrznej widoczna jest poryna (sekcja 2. 2. 9. 2).
20
Lipid A (rys. 2. 6) jest glikolipidem. U E. coli składa się on z ufosforylowanego disacharydu (dwie cząsteczki glukozoaminy) niosącego sześć lipofilowych łańcuchów acylowych. Cztery z nich są związane z pojedynczą cząsteczką glukozoaminy, do której także przyłączony jest oligosacharyd rdzeniowy. Wszystkie łańcuchy acylowe są skierowane do lipofilowego wnętrza błony zewnętrznej. Prekursorem lipidu A, wykorzystywanym również w syntezie peptydoglikanu, jest UDP-N-acetyloglukozoamina (UDP-GlcNAc) (sekcja 6. 3. 3. 1). W biosyntezie lipidu A UDP-GlcNAc jest początkowo monoacylowana przez enzym, kodowany przez gen lpxΑ. Następnie pod wpływem deacetylazy (enzym zawierający cynk i kodowany przez lpxC) zachodzi deacetylacja, po której następuje wieloetapowy proces prowadzący do powstania heksaacylowanego disacharydu (lipid A). Szczegóły syntezy lipidu A przedstawili Wyckoff, Raetz i Jackman [(1998) TIM 6: 154-159]. Oligosacharyd rdzeniowy (np. u E. coli i pokrewnych jej bakterii) zawiera cząsteczki glukozy i galaktozy, a także podstawione cząsteczki innych cukrów, m. in. fosforan heptozy. Łańcuchy O-swoiste, które tworzą najbardziej zewnętrzną część ściany komórkowej, składają się z liniowych lub rozgałęzionych łańcuchów podjednostek wielocukrowych. Skład chemiczny łańcuchów O-swoistych może się różnić u poszczególnych szczepów, co wykorzystuje się w serologicznej identyfikacji szczepów bakterii (sekcja 16. 1. 5. 1). (Zwróć uwagę, że niektóre bakterie, np. Neisseria meningitidis, nie mają typowego dla E. coli O-swoistego łańcucha. Struktura analogiczna do LPS nazywana jest lipooligosacharydem — LOS). [LOS: Kahler i Stephens (1998) Critical Reviews in Microbiology 24: 281-334]. Około połowy masy błony zewnętrznej stanowią białka. Na przykład u E. coli i pokrewnych jej bakterii występują tysiące cząsteczek lipoproteiny Brauna (rys. 2. 6). Każda z nich jest połączona kowalencyjnie z leżącym niżej peptydoglikanem. W błonie występują także enzymy, białka związane ze specyficznym mechanizmem pobierania („transportu") i poryny. Cząsteczki poryny, występujące w zgrupowaniach po trzy (czasami po dwie), przechodzą przez błonę, tworząc wypełnione wodą „pory". Obecność takich porów umożliwia niektórym jonom oraz cząsteczkom przechodzenie przez błonę zewnętrzną. Poryny są połączone z peptydoglikanem za pomocą mostków jonowych. U E. coli i pokrewnych jej bakterii błona zewnętrzna zawiera kilka różnych typów poryn, które nazwane są np. OmpC, OmpF itd. (Omp, białko błony zewnętrznej; ang. outer membrane protein). Względne proporcje poszczególnych poryn mogą się zmieniać w zależności od środowiska, w którym występuje komórka (patrz np. sekcja 7. 8. 6). Poszczególne elementy błony zewnętrznej utrzymywane są razem m. in. dzięki oddziaływaniom jonowym. Przylegający do błony oligosacharyd rdze2+ 2+ niowy jest z nią połączony kationami dwuwartościowymi, głównie Mg i Ca . Usunięcie tych kationów za pomocą chelatorów jonów prowadzi do rozerwania błony zewnętrznej. Lipid A jest połączony hydrofobowo z resztami kwasów tłuszczowych fosfolipidów. Niektóre białka wydają się połączone z oligosacharydem rdzeniowym. Błona zewnętrzna jest zwykle przepuszczalna dla niewielkich jonów i cząsteczek hydrofilowych, jest jednak znacznie mniej przepuszczalna (lub nieprzepuszczalna) dla cząsteczek hydrofobowych lub amfipatycznych. Jej przepuszczal21
22
ność może się zwiększać (co jest niekorzystne dla bakterii) w obecności pewnych antybiotyków, np. polimiksyny (sekcja 15. 4. 5), lub czynników hamujących biosyntezę lipidu A (sekcja 15. 4. 11). 2. 2. 9. 3 Ściana komórkowa u przedstawicieli Archaea
Ściana niektórych przedstawicieli tej grupy organizmów (np. gatunków Halobacterium, Methanococcus i Thermoproteus) składa się głównie, lub wyłącznie, z tak zwanej warstwy S (sekcja 2. 2. 12), która jest ściśle związana z błoną cytoplazmatyczną. U np. Methanobacter ściana zawiera pseudomureinę — podobny do peptydoglikanu polimer, w którym łańcuchy szkieletu zawierają N-acetylo-D-glukozoaminę (i/lub N-acetylo-D-galaktozoaminę, zależnie od gatunku) oraz kwas N-acetylo-L-talozoaminouronowy. Pseudomureina, w przeciwieństwie do peptydoglikanu, nie jest przecinana przez enzym lizozym. 2. 2. 9. 4 Warstwy leżące po zewnętrznej stronie ściany komórkowej
U niektórych bakterii występuje jedna bądź kilka warstw leżących po zewnętrznej stronie ściany. Zalicza się do nich np. otoczki, warstwy S i białka Μ (patrz dalej). 2. 2. 9. 5 Bakterie pozbawione ściany
Komórki prokariotyczne pozbawione ściany komórkowej spotyka się u przedstawicieli domeny Bacteria (np. Mycoplasma) i Archaea (np. Thermoplasma). Fot. 2. 3 Struktury osłon komórkowych i struktury powierzchniowe niektórych bakterii gramujemnych W lewej górnej części. Błona zewnętrzna (om), błona cytoplazmatyczna (cm) i mikrootoczka (mc) na cienkim skrawku Bacteroides fragilis (x52 000). Mikrootoczka przedstawiona na mikrografii elektronowej nie byłaby widoczna w mikroskopii świetlnej. W prawej górnej części. Osłony bakteryjne na cienkim skrawku komórki E. coli po plazmolizie (x10 000). (Plazmoliza — usunięcie wody z komórki powoduje „odstawanie" błony cytoplazmatycznej od błony zewnętrznej). Widoczne są szczeliny powstałe między błoną zewnętrzną (grot strzałki) a leżącą niżej błoną cytoplazmatyczną. W pobliżu centralnej części zdjęcia widoczne są miejscowe połączenia błon: zewnętrznej i cytoplazmatycznej. Centralnie, w lewej części. Dwie komórki B. Fragilis posiadające otoczki, uwidocznione w mikroskopii elektronowej (x28000). Makrootoczki barwiono czerwienią rutenową. Centralnie, w prawej części. Komórki B. fragilis w mikroskopii świetlnej (ok. x 1000) (z tej samej hodowli przygotowano preparat do mikroskopii elektronowej — patrz zdjęcie obok). W tym przypadku tło zostało wybarwione na ciemno przez eozynę i fuksynę karbolową („barwienie negatywowe")- Każda otoczka jest widoczna jako jasne „halo" otaczające komórkę. Komórka w górnej części zdjęcia jest w trakcie podziału. W lewej dolnej części. Pilus kodowany przez plazmid F (będący wyspecjalizowaną, włosowatą strukturą) wyrastający z powierzchni komórki E. coli (x 150 000). Sam pilus, o średnicy poniżej 10 nm, jest prawie niewidoczny. Aby wykazać jego obecność, „wyznakowano" go pewnym, specyficznym dla tego pilusa, bakteriofagiem (MS2). W tym przypadku do pilusa zostały przyłączone trzy cząstki wirusa MS2 (każdy o średnicy około 25 nm), które oznaczono grotami strzałek. W prawej dolnej części. Fragment ściany E. coli, wybarwionej, aby uwidocznić dużą liczbę fimbrii (oznaczone małymi grotami strzałek) (x54 000). Duże groty strzałek wskazują fragmenty rzęski. Zdjęcia B. fragilis dzięki uprzejmości dr Sheili Patrick z Queen's University of Belfast. Miejsca połączenia błon i pilus plazmidu F E. coli dzięki uprzejmości dr. Manfreda E. Bayera, Fox Chase Cancer Center, Filadelfia. Fimbrie E. coli dzięki uprzejmości dr Ann Field, Public Health Laboratory Service, Londyn.
23
24
2. 2. 10 Połączenia międzybłonowe (u bakterii gramujemnych) Połączenia międzybłonowe to miejscowe fuzje pomiędzy błonami: zewnętrzną i cytoplazmatyczną (fot. 2. 3: w prawej, górnej części), które obserwuje się w warunkach plazmolizy. Ich obecność jest ważnym przyczynkiem do rozważań o fizjologii bakterii [Woldringh (1994) MM 14: 597-607].
2. 2. 11 Otoczki i warstwy śluzowe Wiele bakterii wytwarza substancję pokrywającą zewnętrzną powierzchnię ściany komórkowej. Warstwa ta nazywana jest otoczką. Μakrootoczka, zwana też „prawdziwą" otoczką, jest na tyle gruba, iż można ją zobaczyć (stosując odpowiednią preparatykę) w zwykłym mikroskopie świetlnym (ponad -0, 2 μm grubości). Występują też mikrootoczki, których obecność może być stwierdzona jedynie po zastosowaniu mikroskopii elektronowej lub np. technik serologiczRys. 2. 7 Peptydoglikan. Przedstawione struktury są typowe dla Escherichia coli. Podobne rodzaje peptydoglikanu występują u wielu innych bakterii gramujemnych (a) Trójwymiarowa, przypominająca sieć cząsteczka peptydoglikanu: łańcuchy szkieletu, z ułożonymi na przemian cząsteczkami N-acetyloglukozoaminy (G) i kwasu N-acetylomuraminowego (M), utrzymywane są razem dzięki krótkim peptydom łączącym reszty kwasu N-acetylomuraminowego. Każdy mostek peptydowy, przedstawiony na schemacie, łączy dany łańcuch z innym łańcuchem szkieletu. Wyniki badań dowodzą, że są także mostki peptydowe, które łączą razem trzy (lub nawet cztery) łańcuchy szkieletu. Różne typy mostków peptydowych występujących w E. coli opisano niżej w (b). (b) Struktura mostków peptydowych łączących sąsiadujące ze sobą łańcuchy szkieletu. (Numery pisane kursywą oznaczają poszczególne atomy węgla w cząsteczce). Do każdej reszty kwasu N-acetylomuraminowego dołączony jest krótki peptyd boczny — w tym przypadku tetrapeptyd: L-alanina kwas D-glutaminowy - kwas mezo-diaminopimelinowy (mezo-DAP) - D-alanina (obramowane liniami przerywanymi). W tym rodzaju mostków peptydowych D-alanina jednego peptydu bocznego związana jest kowalencyjnie z grupą ε-aminowej mezo-DAP, występującego w innym peptydzie bocznym. Mostek taki, składający się z dwóch peptydów bocznych (każdy z nich zawiera cztery reszty aminokwasowe), określa się jako dimer tetra-tetra (lub tetra-tetra). Inny rodzaj mostka peptydowego — dimer tetra-tri (tetra-tri), powstaje po połączeniu jednego tetrapeptydu i jednego tripeptydu. Trimerowy mostek peptydowy powstaje, gdy nastąpi połączenie trzech łańcuchów szkieletu. W tym przypadku peptyd boczny, na trzecim łańcuchu szkieletu, tworzy wiązanie kowalencyjne z wolną grupą ε-aminową (patrz schemat) mostka dimerowego. Poznanie różnych typów mostków peptydowych jest niezbędne do zrozumienia modelu syntezy peptydoglikanu (sekcja 3. 2. 1). Enzym lizozym hydrolizuje wiązanie β-l, 4-glikozydowe w łańcuchu szkieletu (patrz schemat), co osłabia strukturę ściany komórkowej. Budowa peptydoglikanu u bakterii gramdodatnich znacznie się różni od struktury przedstawionej wyżej. Na przykład w łańcuchach szkieletu Mycobacterium występują reszty kwasu N-glikolilomuraminowego. Odmienne są również rodzaje i usytuowanie wiązań poprzecznych. W peptydoglikanie Staphylococcus aureus nie wszystkie reszty kwasu muraminowego są acetylowane, a peptydy boczne połączone są mostkami penta- lub heksaglicynowymi. Mostki te mogą być trawione enzymem lizostafiną, co powoduje lizę całej komórki. Synteza peptydoglikanu jest zależna od enzymatycznych aktywności białek wiążących penicylinę (PBP, ang. penicil binding proteins), które występują w obrębie osłon komórkowych (sekcja 2. 2. 8 i 6. 3. 3. 1). PBP mogą być inaktywowane przez penicylinę oraz pokrewne antybiotyki β-laktamowe (sekcja 15. 4. 1).
25
nych (fot. 2. 3: centralnie i w lewej górnej części). Warstwa śluzowa jest wodnistą wydzieliną, która swobodnie przylega do ściany komórkowej. Często rozprzestrzenia się ona do podłoża, gdy komórka rośnie w środowisku płynnym. Otoczki są zbudowane głównie z wody. Składnikiem organicznym jest zazwyczaj homopolisacharyd (np. celuloza, dekstran) lub heteropolisacharyd (np. alginian, kwas kolanowy, kwas hialuronowy). W szczepach niektórych bakterii, np. Bacillus anthracis, otoczka jest homopolimerem kwasu D-glutaminowego. Gatunki Xanthobacter mogą wywarzać otoczkę z α-poliglutaminy wraz z obfitym, wielocukrowym śluzem. Otoczki mogą być połączone ze ścianą wiązaniami jonowymi i/lub kowalencyjnymi. Otoczki pełnią różne funkcje. Mogą one na przykład: chronić przed wysychaniem, stanowić barierę przepuszczalności dla toksycznych jonów metali, zapobiegać infekcji przez bakteriofagi (rozdz. 9), stanowić rezerwę pokarmową, umożliwiać adhezję (ważne np. dla bakterii jamy ustnej tworzących płytkę nazębną) i chronić przed fagocytozą. U bakterii patogennych tworzenie otoczki jest często skorelowane z patogennością (tzn. zdolnością do wywoływania choroby). Tak więc w przypadku bakterii chorobotwórczej mającej zwykle otoczkę, jej szczepy bezotoczkowe są zazwyczaj niepatogenne (patrz także sekcje 11. 3. 2. 1 i 11. 5. 1). Niektóre z wydzielanych polisacharydów wykorzystuje się w przemyśle. Na przykład heteropolisacharyd ksantan (wytwarzany przez szczepy Xanthomonas campestris) jest stosowany w przemyśle spożywczym jako środek żelujący, stabilizator żelu, zagęszczacz i inhibitor krystalizacji.
2. 2. 12 Warstwy S Warstwa S jest zazwyczaj najbardziej zewnętrzną strukturą komórki. Składa się ona z powtarzających się cząsteczek białka lub glikoprotein ułożonych w formie kwadratów lub sześciokątów. Warstwa S, gdy występuje, zwykle otacza ścianę komórkową (np. u bakterii gramujemnych okrywa błonę zewnętrzną). U niektórych przedstawicieli Archaea warstwa S jest ścianą komórkową, tzn. okrywa błonę cytoplazmatyczną. Podwójna warstwa S występuje np. w szczepach Aquaspirillum i Bacillus.
2. 2. 13 Białka Μ Cząsteczki białka Μ tworzą cienką warstwę otaczającą ścianę komórkową patogena Streptococcus pyogenes (paciorkowiec z grupy A Lancefield — patrz Streptococcus — w Aneksie), który wywołuje np. (anginę, szkarlatynę, ropnie). Białko to jest czynnikiem wirulencji, gdyż czyni bakterię mniej podatną na fagocytozę i często działa jako adhezyna (sekcja 11. 5. 6). Skład białka Μ różni się nieznacznie w poszczególnych szczepach S. pyogenes, co umożliwia zastosowanie testów serologicznych do ich klasyfikacji (sekcja 16. 1. 5. 1). Wyróżnia się około 60 grup serologicznych (serogrupy Griffitha), a wszystkie szczepy w danej grupie mają podobny rodzaj białka M. Jest to przykład typowania (sekcja 16. 1. 5) pomocnego w badaniach epidemiologicznych.
26
2. 2. 14 Rzęski, fimbrie i pili U wielu bakterii występują drobne, włosowate włókna białkowe odchodzące od powierzchni komórki. Struktury te można podzielić na trzy główne typy: rzęski, fimbrie i pili. 2. 2. 14. 1 Rzęski
Rzęski umożliwiają bakterii poruszanie się w płynnym środowisku (sekcja 2. 2. 15). Bakteria, zależnie od gatunku, może mieć jedną rzęskę (urzęsienie monotrychalne), dwie rzęski — po jednej na każdym biegunie (urzęsienie amfitrychalne), pęczek rzęsek na jednym bądź obu biegunach (monopolarne lub bipolarne urzęsienie lofotrychalne), lub wiele rzęsek, na całej powierzchni komórki (urzęsienie perytrychalne) (patrz rys. 2. 1). Każda rzęska składa się z włókna, haka i ciałka podstawowego (rys. 2. 2). Włókno, o rozmiarach 5-20x0, 02 μm, ma strukturę helikalną. Zbudowane jest ono z jedenastu podjednostek białkowych, ułożonych podobnie jak włókna liny. Wzdłuż osi włókna biegnie kanał o średnicy około 70 A. U niektórych gatunków, np. z rodzaju Pseudomonas i Vibrio oraz u Helicobacter pylori, włókno otoczone jest pochewką, będącą przedłużeniem błony zewnętrznej (patrz fot. 2. 1, w górnej lewej części). Hak jest pustą, giętką strukturą białkową (rys. 2. 8). Po zastosowaniu specjalnej metody barwienia, włókna rzęski mogą być widoczne w mikroskopie świetlnym. [Proste barwienie rzęsek: Heimbrook i wsp. (1989) JCM 27: 2612-2615]. Każda rzęska bierze początek w ciałku podstawowym (=motor rzęski), które usytuowane jest w osłonach komórkowych. Stanowi ono złożony mechanizm przekształcający energię. Motor składa się z wielu struktur o kształcie pierścieni, ułożonych osiowo (wraz z innymi składnikami) na pałeczkowatym rdzeniu w błonie cytoplazmatycznej (rys. 2. 8). Szczegóły budowy (np. liczba pierścieni) różnią się w zależności od gatunku. Rzęska obraca się wokół własnej osi. Ruch rotacyjny zademonstrowano poprzez zakotwiczenie wolnego końca rzęski na szklanej powierzchni, co umożliwiło zaobserwowanie rotacji całej komórki. Obecnie uważa się, że (u np. E. coli i innych bakterii jelitowych) pierścień MS wraz z pierścieniem C obraca się, powodując rotację rdzenia, a więc i włókna. Przyjmuje się, że zakotwiczone w osłonach komórkowych pierścienie L i Ρ tworzą „tuleję" dla wirującego rdzenia (rys. 2. 8). Ruch rzęski wymaga dostarczenia energii w formie gradientu jonów w poprzek błony cytoplazmatycznej (rozdz. 5). Powstawanie rzęski. Przez kanał w pierścieniu MS, zakotwiczony w błonie cytoplazmatycznej, transportowane są, w określonej kolejności, składniki rzęski — najpierw podjednostki tworzące rurkowaty rdzeń, potem hak, i w końcu włókno. Podjednostki białka (flagelliny), tworzące wydłużający się filament, przechodzą przez jego kanał osiowy, a następnie, kolejno odkładane są na jego rosnącym końcu. Elementy składowe pierścieni L i P, w przeciwieństwie do innych białek rzęski, mają sekwencje sygnałowe (sekcja 7. 6). Wydaje się, że mogą one być trans27
(a) Wcześniejszy model. (b) Obecny model [oparty na np. Kihara i wsp. (1996) JB 178: 4582-4589; Katayama i wsp. (1996) JMB 255: 458-475]. Pierścienie L i Ρ są związane, odpowiednio, z błoną zewnętrzną i warstwą peptydoglikanu. Pierścienie S i Μ są teraz widoczne jako pojedyncza struktura — pierścień MS, występujący w błonie cytoplazmatycznej. Zawiera on cząsteczki białka FliF (tab. 7. 3). Pierścień C („przełącznik"), przyłączony do pierścienia MS, zawiera białka FliG, FliM i FliN (tab. 7. 3). Białko FliG podtrzymuje pierścień MS. Białka FliM i FliN są składnikami obwodowymi. Białka MotA i MotB (elementy stacjonarne) otaczają pierścień MS. MotB jest przyłączone do peptydoglikanu. Pierścienie L, P, MS i C, rdzeń i białka MotA i MotB stanowią motor rzęski (= ciałko podstawowe). Wytwarzanie naprężeń (rotacja rzęski) następuje w wyniku interakcji zachodzących między FliG i MotA, dzięki energii powstałej w trakcie przepływu protonów przez motor. Pierścień C odgrywa także rolę w chemotaksji (rys. 7. 13). Katayama i wsp. (cytowany wyżej) wspomina o prawdopodobnym „aparacie eksportu" w pierścieniu C (linia przerywana).
portowane w poprzek błony cytoplazmatycznej w podstawowym szlaku sekrecyjnym (sekcja 5. 4. 3), a nie przez pierścień MS. Nie ulega wątpliwości, że komórka nie może tolerować istnienia otwartego kanału łączącego cytoplazmę (gdzie powstają składniki rzęski) ze środowiskiem zewnętrznym. Dlatego też tak zwany aparat eksportu musi pełnić funkcje „portiera", pozwalającego przechodzić przez pierścień MS jedynie odpowiednim 28
białkom. „Aparat eksportu" i pierścień C powstają wraz z pierścieniem MS lub wkrótce po jego pojawieniu się. Kontrolę genetyczną procesu powstawania rzęski opisano w sekcji 7. 8. 2. 7. Rzęski krętków. Krętki są bakteriami gramujemnymi, które mają unikatową strukturę. Ich rzęski występują na obu biegunach komórki, między warstwą peptydoglikanu i błoną zewnętrzną. W niektórych przypadkach zachodzą one na siebie w centralnej części komórki. Są to tzw. rzęski peryplazmatyczne. Ich liczba różni się w zależności od gatunku. Na przykład Leptonema illini ma dwie rzęski ułożone biegunowo, zaś Borrelia burgdorferi ma ich około siedmiu, wyrastających z każdego bieguna komórki. Rzęska peryplazmatyczna wydaje się obracać w sposób charakterystyczny dla innych rzęsek [Charon i wsp. (1992) JB 174: 832-840]. Peryplazmatyczne rzęski Treponema pallidum (bakteria wywołująca kiłę) przedstawiono na fotografiach 2. 4. Rzęska u przedstawicieli Archaea. Rzęska archeonów różni się znacznie od rzęski bakteryjnej składem, strukturą i sposobem powstawania. Na przykład flagellina archeonów jest glikozylowana, a włókno jest zwykle znacznie cieńsze od włókien bakteryjnych. Ponadto flagellina archeonów zawiera sekwencję sygnałową (sekcja 7. 6), co sugeruje, iż białko to (odmiennie niż flagelliny bakterii, które przechodzą przez puste struktury powstającej rzęski) jest transportowane do błony. Cecha ta oraz widoczne podobieństwa pomiędzy flagellinami archeonów i 4 typem fimbrii sugerują, że rzęska archeonów rośnie od podstawy, a więc inaczej niż bakteryjna [Jarrel, Bayley i Kostyukova (1996) JB 178: 5057-5064].
2. 2. 14. 2 Fimbrie Średnica fimbrii wynosi zwykle 2-10 nm, a długość od 0, 1 μm do kilku mikrometrów. Fimbrie występują na całej powierzchni komórki (fot. 2. 3, w prawej dolnej części), bądź jedynie w określonych jej miejscach. Zbudowane są głównie z białka o identycznych podjednostkach, w skład którego wchodzą również, często wyspecjalizowane, podjednostki innego typu. Białka fimbrii zawierają duże ilości aminokwasów niepolarnych, dzięki czemu komórka staje się bardziej hydrofobowa. Fimbrie występują powszechnie u bakterii i mogą być kodowane przez chromosom lub plazmid — rozdział 7. U bakterii gramujemnych wyrastają one z błony zewnętrznej. Czasami fimbrie mylnie nazywane są pilusami (patrz sekcja 2. 2. 14. 3). Obecność fimbrii umożliwia wielu bakteriom adhezję międzykomórkową. W przypadku bakterii patogennej może to ułatwiać proces infekcji. Na przykład u Neisseria spp. na końcach fimbrii występuje specjalne białko adhezyna, które ułatwia związanie tych patogenów z komórkami gospodarza. Dla wielu patogenów fimbrie są ważnym czynnikiem wirulencji (sekcja 11. 5) (Adhezję u patogenów omówiono w sekcji 11. 2. 1). Bakterie mające dany typ fimbrii adhezyjnych mogą być wykryte w laboratorium dzięki zdolności do hemaglutynacji, czyli zbijania erytrocytów (krwinki czerwone) w widoczne skupiska. Jeśli obecność D-mannozy hamuje ten proces, mówimy wtedy o „mannozowrażliwej" hemaglutynacji (MSHA, ang. mannosesensitive haemagglutination). Inne typy fimbrii powodują „mannozooporną"
29
hemaglutynację (MRHA, ang. mannose-resistant haemaglutination), na którą cukier ten nie ma żadnego wpływu. Niektóre przykłady fimbrii wymieniono w tabeli 2. 2. Pojedyncza komórka może mieć kilka ich rodzajów. Synteza pewnych fimbrii (np. fimbrii typu 1 30
u E. coli i typu b u Haemophilus influenzae) bywa okresowo wyłączana przez komórkę — nie wszystkie komórki mają wtedy taką fimbrię. U np. Neisseria gonorrhoeae występuje mechanizm genetyczny powodujący cykliczne zmiany składu białkowych podjednostek fimbrii. Powstawanie fimbrii. Większość fimbrii powstaje od podstawy, a więc odmiennie niż bakteryjne rzęski (sekcja 2. 2. 14. 1). W co najmniej kilku przypadkach składanie tej struktury u bakterii gramujemnych zachodzi w następujący sposób. Podjednostki białkowe fimbrii (mające sekwencję sygnałową — sekcja 7. 6) przechodzą najpierw przez błonę cytoplazmatyczną. Peryplazmatyczne białko opiekuńcze (ang. chaperon) wiąże poszczególne podjednostki, uniemożliwiając im w ten sposób abortywny kontakt z innymi podjednostkami. Powstałe kompleksy przenoszone są do białka przekazującego znajdującego się w błonie zewnętrznej, które trasportuje je ku podstawie powstającej fimbrii. Geny kodujące elementy strukturalne fimbrii oraz geny mechanizmu składającego
31
występują w operonach (sekcja 7. 8. 1). Na przykład operon kodujący typ 1 fimbrii zawiera geny fimA (główna podjednostka), fimC (chaperon) ifimD (białko przekazujące) [Fimbriae in E. coli (artykuł przeglądowy (1996) FEMSMR19: 25-52]. 2. 2. 14. 3 Pilusy
Pilusy to długie lub włosowate struktury białkowe, odchodzące od powierzchni komórki. Biorą one czynny udział w koniugacji (rozdz. 8) bakterii gramujemnych, a więc w procesie umożliwiającym międzykomórkową wymianę materiału genetycznego. Białka pilusów są kodowane przez elementy genetyczne nazywane plazmidami (rozdz. 7). W danej komórce występuje zazwyczaj jeden lub kilka pilusów. Poszczególne typy pilusów różnią się np. wielkością i kształtem. Niektóre z nich są długie, cienkie i giętkie, podczas gdy inne bywają krótkie i sztywne. Rodzaj pilusa jest uzależniony od warunków fizycznych, w których zachodzi proces koniugacji (rozdz. 8). Najlepiej został poznany giętki pilus kodowany przez plazmid F(pilus typu F)(fot. 2. 3, w dolnej lewej części). Ma on średnicę 8-9 nm i długość od jednego do kilku mikrometrów. Pilus ten, zbudowany z helikalnie ułożonych podjednostek białkowych, ma rurkowatą strukturę, w której występuje kanał osiowy o średnicy około 2, 5 nm.
2. 2. 15 Ruch i chemotaksja Wiele bakterii może się aktywnie poruszać w płynnym środowisku. Potrafią one także przemieszczać się w kierunku występowania lepszych źródeł związków odżywczych, a także uciekać od substancji szkodliwych. Taka kierunkowa reakcja nazywa się chemotaksją. 2. 2. 15. 1 Ruch
W większości przypadków zdolność ruchu jest uwarunkowana występowaniem jednej lub większej liczby rzęsek (sekcja 2. 2. 14. 1). Podstawą ruchu rzęskowego jest rotacja rzęski w ciałku podstawowym. U bakterii urzęsionych perytrychalnie (np. Salmonella, E. coli) rzęski obracają się niezależnie od siebie [Macnab i Han (1983) Cell 32: 109-117]. Każda rzęska przez około 95% czasu obraca się w kierunku niezgodnym z kierunkiem ruchu wskazówek zegara (CCW, ang. counterclockwise), a przez resztę czasu — w kierunku zgodnym z ruchem wskazówek zegara (CW, ang. clockwise). Każda rzęska sama reguluje częstość przełączania kierunku własnej rotacji. Gdy większość rzęsek tworzących wiązkę na jednym z biegunów obraca się w kierunku CCW, bakteria pchana jest do przodu. Ten płynny ruch jest zaburzany (z częstością raz na sekundę) przez krótkotrwałe przełączenie kierunku ruchu rotacji (z CCW na CW) niektórych rzęsek. Wywołuje to koziołkowanie, czyli chwilowy (trwający ok. 0, 1 sekundy), przypadkowy ruch komórki. Wznowienie płynnego ruchu następuje, gdy większość rzęsek znowu zaczyna się obracać w kierunku CCW. 32
Następujące na przemian: płynny ruch i koziołkowanie powoduje, że komórka porusza się w przypadkowych kierunkach, po liniach prostych leżących w różnych płaszczyznach. Komórki urzęsione monotrychalnie (np. Pseudomonas aeruginosa) osiągają zazwyczaj prędkość około 70 μm/s, zaś urzęsione perytrychalnie około 30 μm/s. Wyjątkiem są perytrychalnie urzęsione komórki Thiovulum majus, które mogą się poruszać z prędkością 600 μm/s [Fenchel (1994) Microbiology 140: 3109-3116]. W komórkach urzęsionych monotrychalnie rzęska obraca się równie długo w kierunku CW, jak i w kierunku przeciwnym. Przypadkowość kierunku ruchu (wywołana koziołkowaniem w komórkach urzęsionych perytrychalnie) może, w tym przypadku, wynikać z ruchów Browna (patrz sekcja 16. 1. 1. 3). Ruch krętków jest związany z rotacją ich rzęsek peryplazmatycznych. U Leptonema Mini rotacja rzęski w kierunku CCW powoduje, że przednia część komórki przybiera kształt śruby. Komórka zaczyna się obracać wokół własnej osi w kierunku CW, w wyniku czego bakteria porusza się do przodu ruchem śrubowym. Wydaje się natomiast, że Borrelia burgdorferi porusza się raczej ruchem wężowym, mimo wygięcia wzdłuż długiej osi komórki, powodującego, że poszczególne jej części znajdują się w różnych płaszczyznach. Podobnie jak Leptonella illini, Borrelia również wydaje się obracać wokół własnej osi, zgodnie z ruchem wskazówek zegara. [Structure/motility of spirochaetes: Goldstein, Buttle i Charon (1996) JB 178: 6539-6545]. Ruch bez udziału rzęsek. Niektóre bakterie, nie posiadające rzęsek (np. gatunki z rodzaju Beggiatoa i Oscillatoria), mogą się poruszać tzw. ruchem ślizgowym. Jest to płynny ruch, który zachodzi jedynie wtedy, gdy komórki mają kontakt z powierzchnią podłoża stałego. Ślizgająca się komórka pozostawia za sobą „ślad śluzu". Mechanizm tego ruchu nie jest znany. U bakterii (wyposażonych w fimbrie) np. z rodzaju Neisseria i Pseudomonas, które występują w cienkich błonach wody, obserwuje się ruch drgający (ang. twitching motility). Jest to bierny ruch zachodzący najprawdopodobniej wskutek działania zewnątrzkomórkowych sił fizykochemicznych. Serratia marcescens wykazuje niezależny od rzęsek sposób przemieszczania, w którym istotną rolę może odgrywać napięcie powierzchniowe [Matsuyama i wsp. (1995) JB 177: 987-991]. U pewnych patogenów obserwuje się ruch zależny od aktyny, gdyż znajdują się one wewnątrz komórek swoich gospodarzy (patrz np. sekcja 11. 2. 2. 1). Niezależny od rzęsek ruch aktywowany wapniem (mechanizm nieznany) występuje np. u szczepów cyjanobakterii Synechococcus [Pitta i wsp. (1997) JB 179: 2524-2528]. 2. 2. 15. 2 Chemotaksja
Chemotaksja to ukierunkowany ruch komórki w odpowiedzi na gradient stężeń różnych związków chemicznych. W środowisku chemicznie jednorodnym urzęsione komórki poruszają się w przypadkowych kierunkach (sekcja 2. 2. 15. 1). Przypuśćmy jednak, że stężenie składników pokarmowych wzrasta w pewnym kierunku. Czy komórka, która przypadkowo zmienia kierunek ruchu, może podróżować w stronę zwiększającego się stężenia składników pokarmowych? 33
Może, po prostu poruszając się w tym kierunku zmniejszać częstość koziołkowania, a zwiększać, gdy zaczyna się od niego oddalać. Dzięki temu komórka przez dłuższy okres porusza się płynnie w „odpowiednim" kierunku, a więc w stronę większego stężenia składników pokarmowych. Związki, które przyciągają komórkę, nazywa się atraktantami, natomiast te, które powodują jej ucieczkę — repelentami. Obydwa rodzaje związków określa się łącznie jako efektory. W jaki sposób komórka „wyczuwa" różne stężenia danego związku i jak kontroluje częstość koziołkowania? Komórka płynąca w kierunku zwiększającego lub zmniejszającego się stężenia efektora może wykryć zmianę stężenia np. dzięki receptorom w jej ścianie komórkowej. W zależności od kierunku gradientu, receptor (w danym czasie) może mieć większe bądź mniejsze powinowactwo do wiązania cząsteczki efektora. Połączenie atraktanta z receptorem (bądź rozpad tego kompleksu) powoduje hamowanie lub stymulowanie pewnych sygnałów wewnątrzkomórkowych. Sygnały powstałe w kompleksie receptora trafiają do motora rzęskowego na drodze przekazywania sygnału (ang. signal transduction pathway; sekcja 7. 8. 6; rys. 7. 13). Na przykład, uwolnienie cząsteczki atraktanta od receptora MCP wzmacnia sygnał wywołujący rotację rzęski w kierunku zgodnym z kierunkiem ruchu wskazówek zegara (który sprzyja koziołkowaniu). Częstość koziołkowania wzrasta więc w miarę oddalania się komórki od atraktanta. Z drugiej strony przybliżanie się do atraktanta wydłuża czas ruchu płynnego. Efektem występowania gradientów stężeń różnych związków w środowisku jest tzw. przypadkowa celowość ruchu (ang. biased random walk). Celowe zachowanie jest więc wynikiem selekcji ruchów przypadkowych. Ujednolicenie stężenia efektora (duże lub małe stężenie) przywraca „normalną" częstość koziołkowania. Różne aspekty wrażliwości bakterii na bodźce chemiczne omówiono w pracy przeglądowej Mansona i wsp. [(1998) JB 180: 1009-1022]. Aerotaksja jest szczególnym rodzajem chemotaksji, w której ruchliwe komórki reagują na gradient stężenia tlenu. Mogą one przemieszczać się w kierunku stężenia tlenu (wyższego lub niższego) optymalnego dla ich wzrostu (sekcja 3. 1. 6). Jaki jest mechanizm aerotaksji? W co najmniej kilku przypadkach stwierdzono, że sygnał wywołujący ruch tego typu wymaga zmiany stanu energetycznego komórkowej błony cytoplazmatycznej (sekcja 5. 3. 5).
2. 3 Formy nitkowate i cenocyty Wspomniano wcześniej, że większość bakterii występuje w formie pojedynczych, autonomicznych komórek. W łańcuchu paciorkowców, na przykład, chociaż komórki dzielą wspólne mikrośrodowisko, to jednak każda z nich funkcjonuje zupełnie niezależnie. Jednak niektóre bakterie egzystują tworząc formy nitkowate lub cenocyty.
34
2. 3. 1 Formy nitkowate U niektórych bakterii, komórki po kolejnych podziałach pozostają ze sobą połączone tworząc filamenty (ang. trichomes), które niekiedy mogą być pokryte wspólną pochewką. Poszczególne komórki są oddzielone septami. Sąsiadujące komórki komunikują się ze sobą za pomocą niewielkich porów (mikroplazmodesmy). (Pory takie nie występują w zwykłym „łańcuchu" komórek, jaki tworzą np. paciorkowce). Umiejscowienie septy (w formie przewężenia) nie zawsze jest widoczne z zewnątrz filamentu. Formy takie tworzy wiele cyjanobakterii i np. gatunki z rodzaju Beggiatoa.
2. 3. 2 Cenocyty Nitkowate promieniowce Streptomyces, a także niektóre inne bakterie tworzą rurkowate strzępki pozbawione sept. W tym przypadku cytoplazma jest więc ciągła — od jednego nukleoidu do następnego. Taki wielonukleoidowy organizm nazywany jest cenocytem.
ROZDZIAŁ
3 Wzrost i rozmnażanie
Wzrost komórki bakteryjnej jest związany ze skoordynowanym zwiększeniem masy jej części składowych, przy czym nie jest to jedynie wzrost całkowitej masy, który np. mógłby być powodowany nagromadzeniem się związków zapasowych w komórce. Wzrost prowadzi zazwyczaj do podziału komórki na dwie komórki potomne, podobne do siebie lub identyczne. Wynika z tego, że wzrost i rozmnażanie się są u bakterii ściśle ze sobą związane, a termin wzrost oznacza zazwyczaj oba te procesy.
3. 1 Warunki wzrostu Bakterie rosną jedynie w odpowiednim dla siebie środowisku. Jeśli nie jest ono optymalne, wzrost może być wolniejszy lub może nie zachodzić wcale, bakterie mogą nawet ginąć, zależnie od gatunku i warunków. Do czynników wzrostowych ważnych dla bakterii należą: 1) dostęp odpowiednich substancji odżywczych, 2) źródło energii, 3) woda, 4) odpowiednia temperatura, 5) odpowiednie pH, 6) odpowiednia ilość (lub brak) tlenu. Oczywiście, żaden z tych czynników nie działa osobno, a zmiana jednego z nich może zwiększyć lub zmniejszyć wpływ innego, np. wartość najwyższej temperatury pozwalającej na wzrost bakterii może być znacznie obniżona w środowisku o nieoptymalnym pH.
3. 1. 1 Substancje odżywcze Komórki potrzebują substancji odżywczych do wzrostu, przeżycia i podziału. Ogólnie, bakterie wykorzystują do odżywiania się bardzo różnorodne związki, włączając różne cukry i inne węglowodany, aminokwasy, sterole, alkohole, węglowodory, metan, sole nieorganiczne i dwutlenek węgla. Pojedyncza bakteria nie może jednak wykorzystać tych wszystkich związków, ponieważ nie ma 36
wszystkich niezbędnych enzymów, jak również jej osłony nie mają systemów umożliwiających pobranie (transport) tych licznych składników do wnętrza komórki. Niezależnie od gatunku, komórki bakteryjne potrzebują źródła węgla, azotu, fosforu, siarki i innych pierwiastków tworzących materię organiczną. Niektóre bakterie zdolne są do zaspokojenia tych potrzeb wykorzystując proste sole nieorganiczne i takie związki jak dwutlenek węgla i amoniak, inne bakterie potrzebują, w różnym zakresie, bardziej lub mniej skomplikowanych związków organicznych, pochodzących z innych organizmów. Niektóre ważne problemy związane z odżywianiem się bakterii są poruszone w rozdziałach 6 i 10.
3. 1. 2 Energia Energia jest potrzebna żywej komórce do przeprowadzenia większości ważnych reakcji chemicznych. Niezbędna jest również np. do ruchu rzęski i do pobrania różnych substancji odżywczych. Całość energii jest uzyskiwana ze źródeł znajdujących się w środowisku. Gatunki fototroficzne otrzymują energię głównie lub wyłącznie ze światła, natomiast gatunki chemolitotroficzne uzyskują energię na drodze „przetwarzania" związków chemicznych pobranych ze środowiska. Niektóre gatunki wykorzystują oba źródła energii. Energii poświęcony jest rozdział 5.
3. 1. 3 Woda Około 80% lub więcej bakteryjnej masy stanowi woda. Podczas wzrostu substancje odżywcze wchodzą do komórki, a produkty odpadowe opuszczają ją w postaci roztworów. Bakterie mogą więc rosnąć w środowisku zawierającym odpowiednią ilość wolnej (dostępnej) wody. (Nie cała woda w danym środowisku dostępna jest dla bakterii, np. niekiedy może być ona związana w hydrofilowych żelach lub przez jony znajdujące się w roztworze). Krańcowy brak wody (wysuszenie) jest tolerowany w różnym zakresie przez poszczególne gatunki bakterii, wiele gatunków nie może jednak przeżyć przez długi czas w stanie wysuszonym. [Desiccation tolerance of prokaryotes: Potts (1994) MR 58: 755-805. ]
3. 1. 4 Temperatura Ogólnie, każdy typ bakterii rośnie najszybciej w określonej temperaturze — optymalnej temperaturze wzrostu. Wzrost zamiera, gdy temperatura przekracza bądź nie osiąga optimum. Dla każdej bakterii istnieje określona maksymalna i minimalna temperatura, poza którą w ogóle nie rośnie. Bakterie termofilne to takie, których optymalna temperatura wzrostu przekracza 45°C. Termofile występują np. w kompostach, gorących źródłach, kominach hydrotermalnych na dnie oceanu. Zaliczamy do nich gatunki Thermobacteroides (opt. 55-70°C) i Thermotnicrobium (opt. 70-75°C). Wśród Archaea, Pyrodictium
37
ma niezwykle wysoką temperaturą optymalną — 105°C. Niektóre termofile odznaczają się cechami związanymi z adaptacją do wzrostu w wysokiej temperaturze. Adaptacja ta widoczna jest w budowie struktur komórki (np. błony cytoplazmatycznej), a w niektórych wypadkach nawet w rodzaju metabolizmu energetycznego (patrz sekcja 5. 3. 6). Bakterie termowytrzymałe mogą przeżywać — choć niekoniecznie rosnąć — w temperaturze, która na ogół zabija większość innych wegetatywnych (tj. rosnących) bakterii. W bakteriologii mleczarskiej do tej grupy zalicza się bakterie, które przeżywają pasteryzację (sekcja 12. 2. 1. 1). Mezofilne bakterie rosną najlepiej w temperaturze między 15 a 45°C. Mezofile żyją w wielu środowiskach; należą do nich bakterie patogenne dla człowieka i zwierząt. Psychrofilne bakterie rosną najlepiej w temperaturze 15°C lub poniżej, nie rosną powyżej około 20°C, a najniższa temperatura umożliwiająca ich wzrost to 0°C lub niższa. Psychrofile występują np. w morzach podbiegunowych. Psychrotropowe bakterie mogą rosnąć w niskich temperaturach (np. 0-5°C), najlepiej jednak rosną powyżej 15°C, górna granica ich wzrostu wynosi 20°C.
3. 1. 5 pH Większość bakterii rośnie najlepiej w pH około 7 (obojętne), z czego znaczna część nie może w ogóle rosnąć w pH silnie kwaśnym lub zasadowym. Jednak pewne bakterie (odnajdywane np. w kopalnianych ściekach lub niektórych gorących źródłach) nie tylko tolerują, lecz nawet „wolą" kwaśne lub bardzo kwaśne środowisko. Do tych acydofilów należy Thiobacillus thiooxidans, gatunek, dla którego optymalne pH wynosi 2-4. Gatunek Sulfolobus należący do Archaea rośnie w pH 1-5, natomiast dla Thermoplasma acidophilum optymalne pH wynosi 0, 8-3. Alkalofile rosną najlepiej w środowiskach zasadowych — zazwyczaj powyżej pH 8. Thermobacterium roseum (opt. pH 8, 2-8, 5) występuje np. w ciepłych źródłach, a Exiguobacterium aurantiacum (opt. pH 8, 5 i 9, 5) było odnajdywane w ściekach z przemysłu przetwórstwa ziemniaczanego. Inne alkalofile są spotykane w naturalnych zasadowych jeziorach. Acydofile i alkalofile mogą rosnąć wolno lub nie rosną wcale w pH 7.
3. 1. 6 Tlen Niektóre bakterie wymagają do wzrostu tlenu, natomiast inne — jego braku. Jeszcze inne mogą rosnąć niezależnie od dostępności lub braku tego pierwiastka. Bakterie, które muszą mieć tlen do wzrostu, nazywane są właściwymi lub bezwzględnymi tlenowcami, dla podkreślenia ich całkowitej zależności od tlenu. Właściwe lub bezwzględne beztlenowce rosną jedynie w warunkach braku tlenu, organizmy te występują np. w mułach rzecznych lub w żwaczu przeżuwaczy. Bakterie zwykle rosnące w obecności tlenu, ale mogące również rosnąć w warunkach beztlenowych (tj. przy braku tlenu), nazywane są względnymi 38
beztlenowcami. Podobnie te, które zwykle rosną beztlenowo, ale mają zdolność do wzrostu w obecności tlenu, nazywamy względnymi tlenowcami. Mikroaerofilne bakterie zazwyczaj rosną najlepiej, gdy stężenie tlenu jest mniejsze niż w powietrzu (na ogół znacznie). Niektóre bakterie charakteryzują się aerotaksja (sekcja 2. 2. 15. 2).
3. 1. 7 Jony nieorganiczne Wszystkie bakterie wymagają jonów nieorganicznych (np. chlorkowych lub magnezowych) w małym stężeniu; większe stężenie na ogół hamuje wzrost. Jony pełnią różne funkcje, np. magnez — w błonie zewnętrznej (sekcja 2. 2. 9. 2), żelazo w cytochromach (sekcja 5. 1. 1. 2) i w wielu innych enzymach, a mangan i nikiel — w enzymach i systemach enzymatycznych (patrz również sekcja 11. 4. 1. 3). Pewne bakterie (halofile) rosną jedynie w obecności dużych stężeń elektrolitów (zazwyczaj NaCl). Niektórzy przedstawiciele Archaea (np. Halobacterium salinarium), które występują w słonych jeziorach, solonych rybach, itp., są przykładami krańcowych halofilów: potrzebują stężenia przynajmniej 1, 5 Μ NaCl do wzrostu, a 3-4 Μ do wzrostu wydajnego. Elektrolity służą do stabilizacji struktur komórkowych, np. rybosomów i osłon komórki; w roztworach rozcieńczonych komórki niektórych gatunków pękają z powodu rozluźnienia osłon. Halotolerancyjne bakterie są definiowane jako nie-halofile, które mogą rosnąć w elektrolitach o stężeniu 2, 5 M; należy do nich wiele szczepów Staphylococcus.
Jony nieorganiczne mogą być istotne dla regulacji wielu funkcji fizjologicznych. Na przykład jony Ca 2+ pełnią stwierdzoną lub tylko przypuszczalną rolę w nabywaniu zdolności transformacji (kompetencji) (sekcja 8. 4. 1), chemotaksji (sekcja 2. 2. 15. 2) i sporulacji u B. subtilis (sekcja 7. 8. 6. 1) [Calcium signalling in bacteria: Norris i wsp. (1996) JB 178: 3677-3682].
3. 1. 8 Odpowiedź na zmieniające się warunki — adaptacja Bakterie żyjące w środowiskach bardzo wyspecjalizowanych, np. w krańcowej temperaturze lub wewnątrz komórek innych organizmów, nie tolerują zazwyczaj innych środowisk. Wiele jednak bakterii nadal rośnie (lub przynajmniej przeżywa) nawet wtedy, gdy w środowisku zaszły istotne zmiany. Taka kontynuacja wzrostu (lub przeżycie) oznacza, że organizmy te albo nie są wrażliwe na określone zmiany, albo zdolne są zaadaptować się (tj. ulec zmianie) w sposób umożliwiający tolerancję lub czerpanie korzyści z nowych warunków. Adaptacja wymaga niejednokrotnie syntezy nowych rodzajów białek (niezbędnych do pełnienia specyficznych funkcji) lub zahamowania syntezy innych, co z kolei pociąga za sobą zmiany w wyrażaniu się różnych genów (rozdz. 7). Jednym z przykładów może być adaptacja Salmonella typhimurium do warunków silnie kwasowych (sekcja 7. 8. 2. 6). Innym przykładem jest adaptacja do zmian osmolalności środowiska lub pożywki (= osmoregulacja). Zwiększenie osmolalności prowadzi do wypływu 39
wody z komórki, a to z kolei zmniejsza turgor i zwiększa stężenie roztworów wewnątrzkomórkowych do poziomu hamującego wzrost. W Escherichia coli znaczne podwyższenie zewnętrznej osmolalności prowadzi do zmian we względnych ilościach niektórych białek tworzących pory błony zewnętrznej, co powoduje zmniejszenie ich rozmiarów. Escherichia coli reaguje natychmiast na wzrost osmolalności, pobierając jony potasowe (K+) i syntetyzując glutaminian (jon o przeciwnym ładunku). Prowadzi to do przeciwdziałania wysokiej zewnętrznej osmolalności przez wzrost osmolalności zewnętrznej. W pobieraniu K+ bierze udział kilka systemów transportu (sekcja 5. 4), np. system Trk (który jest konstytutywny — tzn. zawsze aktywny) i system Kdp (który jest indukowany przez wysoką osmolalność, sekcja 7. 8. 6). Wydaje się, że system Kdp zostaje włączony na skutek zmniejszenia turgoru (lub przez podobny czynnik). Podwyższenie ciśnienia osmotycznego przyczynia się również do pobrania (lub syntezy de ηονο) nieszkodliwych substancji rozpuszczalnych, czyli pewnych rodzajów małych cząsteczek, które mogą być gromadzone wewnątrz komórki nawet w dużych stężeniach bez negatywnego wpływu na jej przeżywalność. Prowadzi to do wzrostu wewnątrzkomórkowej osmolalności. Wynika z tego, że substancje te mogą zastępować przynajmniej część nagromadzonych jonów potasowych, których stopień fizjologicznej szkodliwości zależy od ich stężenia. Do nieszkodliwych rozpuszczalnych substancji zalicza się betainę glicynową ((CH3) -N+-CH2COO") — cząsteczkę powszechnie występującą, która jest wydajnie pobierana przez E. coli przy udziale systemu transportowego zależnego od białka wiążącego (sekcja 5. 4. 1. 1) nazwanego ProU [Lucht i Bremer (1994) FEMSMR 14: 3-20]. Pobranie betainy glicynowej w następstwie podwyższenia ciśnienia osmotycznego jest zjawiskiem powszechnym zarówno wśród bakterii gramujemnych, jak i gramdodatnich. Halotolerancyjna bakteria Staphylococcus aureus ma dwa systemy transportujące betainę glicynową [patrz np. Pourkomalian i Booth (1994) Microbiology 140: 3131-3138]. Sinorhizobium meliloti metabolizuje (a więc nie akumuluje) większość znanych osmoprotektantów, włączając betainę glicynową, w związku z czym nie mogą one powodować zwiększonej osmolalności tej bakterii. W przypadku tego organizmu zwiększenie ciśnienia osmotycznego powoduje gromadzenie endogennych substancji rozpuszczalnych (np. glutaminianu i amidu N-acetyloglutaminyloglutaminowego), którego akumulacja jest stymulowana przez endogenną sacharozę [Gouffi i wsp. (1998) JB 180: 5044-5051]. [Regulation of compatible solute accumulation in bacteria: Poolman i Glaasker (1998) MM 29: 397-407]. Obniżenie ciśnienia osmotycznego prowadzi do aktywacji systemów wypływu związków z komórki; np. K+ i glutaminian są gwałtownie usuwane przez E. coli, a specyficzne, nieszkodliwe substancje rozpuszczalne są uwalniane przez inne organizmy. Wypływ nie jest uzależniony od energii metabolicznej, co kontrastuje z pobieraniem betainy glicynowej przez system transportu ProU (który jest zależny od ATP). Większość K+ uwalnianego przez E. coli w wyniku obniżenia ciśnienia osmotycznego przechodzi przez tzw. „kanały mechanowrażliwe" w błonie cytoplaz-
40
matycznej, np. kanał MscL (sekcja. 2. 2. 8); zostało to stwierdzone w trakcie badań nad mutantami w genie mscL [Blount i wsp. (1997) JBC 272: 32150-32157]. Struktury zwane akwaporynami (ang. aquaporins) (sekcja 2. 2. 8) mogą odgrywać rolę w osmoregulacji, dowodów na to jednak nie ma. Wiele względnie beztlenowych bakterii (sekcja 3. 1. 6) może adaptować się do wzrostu beztlenowego (lub powracać do życia w warunkach tlenowych) przez zmianę alternatywnych dróg metabolizmu energetycznego (rozdz. 5), co wymaga, między innymi, syntezy nowych enzymów (białek). Genetyczne i regulacyjne problemy związane z adaptacją są omawiane w sekcjach 7. 8. 2. 3-7. 8. 2. 6 i 7. 8. 6.
3. 2 Wzrost pojedynczej komórki W rosnących komórkach obserwujemy skoordynowany wzrost masy jej składników. Słowo „skoordynowany" nie znaczy, że wszystkie części komórki tworzą się jednocześnie. Niektóre są syntetyzowane w sposób bardziej lub mniej ciągły, inne tworzą się w określonej kolejności, podczas pewnych, dokładnie wyznaczonych okresów. Ten cykl zdarzeń związanych ze wzrostem i podziałem komórki na dwie potomne nazywany jest cyklem życiowym.
3. 2. 1 Cykl życiowy Większość badań dotyczących cyklu życiowego komórki wykonano z Escherichia coli (gramujemną pałeczką) i głównie na tych danych oparte jest przedstawione podsumowanie. Rozmiary komórki podczas wzrostu. Szybko rosnące komórki są większe (pod względem masy i objętości) niż komórki rosnące powoli. Gdy czas podwojenia liczby komórek (sekcja 3. 2. 3) jest krótszy niż 1 godz., okresy cyklu życiowego C i D, (rys. 3. 2, część dolna) są praktycznie stałe, a na początku okresu C masa komórki (w przeliczeniu na ilość miejsc początku replikacji chromosomu, tzw. origins) jest również stała dla danej szybkości wzrostu. W tych warunkach, im szybciej komórka rośnie (tj. im krótszy jest okres I), tym większy będzie wzrost jej masy (i objętości) pod koniec stałego okresu poprzedzającego podział komórki, C + D. Podczas wzrostu ze stałą szybkością przyrost masy komórki jest związany jedynie z przyrostem jej długości, średnica pozostaje niezmienna. Wraz ze zwiększeniem szybkości wzrostu komórka staje się większa: średnica komórki wzrasta powoli, jej długość szybciej i, w rezultacie, komórka początkowo „przeholowuje" (tzn. zwiększa się bardziej niż byłoby to właściwe dla nowej szybkości wzrostu). Następnie rośnie średnica komórki, osiągając nową wartość, natomiast jej długość zmniejsza się do rozmiaru końcowego (który nadal przewyższa rozmiar początkowy). Zmniejszenie szybkości wzrostu prowadzi do początkowego, zbytniego zmniejszenia się długości komórki. Również i w tym wypadku średnica komórki przystosowuje się wolniej niż jej długość do nowej szybkości wzrostu [Zaritsky i wsp. (1993) JBM 139: 2711-2714]. 41
Synteza osłon komórkowych. Synteza osłon komórkowych zachodzi prawdopodobnie w ciągu całego cyklu komórkowego podczas ciągłego, jednostajnego wzrostu. Jeden z modeli [Cooper (1991) MR 55: 649-679] przyjmuje, że Peptydoglikan jest włączany w sposób rozproszony do ściany bocznej, a przede wszystkim do biegunów komórki. Hipoteza ta jest zgodna z późniejszymi badaniami dotyczącymi metabolicznego obrotu peptydoglikanu w rosnących komórkach [Park (1993) JB 175: 7-11]. Wyniki tych badań sugerują, że ściana boczna zawiera jedną warstwę peptydoglikanu, natomiast w okolicach biegunów występuje kilka jego warstw. Niedawno Holtje [Microbiology (1996) 142: 1911-1918] przedstawił model woreczka (sakulusa) peptydoglikanowego, zwany „3 za 1". Model ten uwzględnia zarówno liczne cechy biosyntezy, jak i istnienie różnych typów mostków peptydowych, które występują w woreczku (ryc. 2. 7, nagłówek). Model jest przedstawiony na rysunku 3. 1. W celu koordynacji różnych syntetycznych i litycznych procesów związanych z syntezą woreczka, Holtje postuluje istnienie dwóch typów holoenzymów: jednego działającego w ścianie komórkowej, drugiego — związanego z tworzeniem septy. Oba typy enzymów byłyby związane z białkami wiążącymi penicylinę (ang. PBPs, sekcja 2. 2. 8) i z „litycznymi transglikozylazami", tj. enzymami mającymi zdolność do degradacji peptydoglikanu w sposób procesywny (tzn. cięcie enzymatyczne związane jest z przesunięciem się enzymu). Metaboliczny obrót peptydoglikanu pozwala na ponowne wykorzystanie peptydów podczas wzrostu komórki (sekcja 5. 4. 6). Przyjmuje się, że błona cytoplazmatyczna rozwija się w sposób bierny, tj. po prostu „dotrzymuje kroku" rosnącemu woreczkowi peptydoglikanowemu. Synteza peptydoglikanu zależy jednak od syntezy fosfolipidów błonowych, a to sugeruje nowy sposób regulacji wzrostu osłony komórkowej [Rodionov i Ishiguro (1996) Microbiology 142: 2871-2877], Replikacja chromosomu (DNA). Niezbędna koordynacja replikacji (DNA) chromosomu (sekcja 7. 3) i podziału komórkowego jest przedstawiona w sekcji 3. 2. 1. 1 i na rysunku 3. 2. Co kontroluje inicjację (rozpoczęcie) replikacji podczas cyklu życiowego? Odpowiedź na to pytanie nie jest znana, wiadomo jednak, iż inicjacja, mimo że jest regulowana, może zajść w różnych, określonych momentach od rozpoczęcia cyklu (zależy to od szybkości wzrostu) oraz że zachodzi ona mniej więcej w tym samym czasie we wszystkich miejscach origin, jakie są w komórce [Nordstrom i Austin (1993) MM 10: 457-463]. Czasową zależność inicjacji replikacji od szybkości wzrostu przedstawiono na rysunku 3. 2. Ważne jest porównanie górnych i dolnych zbiorów sekwencji 1+ C + D oraz zwrócenie uwagi na synchronizacje inicjacji (początek okresu C) z różną szybkością wzrostu. (Może to być przydatne do narysowania nowego zbioru 1+ C + D, gdzie I, oznaczające początek replikacji, jest równe połowie C). Niektóre czynniki pełnią istotną rolę w inicjacji replikacji. Jednym z nich jest wewnątrzkomórkowe stężenie białka DnaA (lub, być może, jego aktywnej formy). Inicjacja replikacji wymaga rozdzielenia dwóch nici DNA w chromosomowym origin (sekcja 7. 3), a to z kolei jest uzależnione od uprzedniego związania w tym miejscu wielu cząsteczek DNA. Wynika stąd, że niedostateczna ilość DnaA może opóźniać inicjacje.
42
(a) Pojedyncza warstwa peptydoglikanu. Struktura ta znajduje się pod stałym naprężeniem. Środkowy łańcuch , zwany łańcuchem „do wycięcia", zostanie zastąpiony przez trzy inne łańcuchy (stąd nazwa „3 za 1"). (b) Trzy połączone łańcuchy są umieszczone pod (tzn. od strony cytoplazmy) warstwą peptydoglikanu. Boczne łańcuchy tej trójki są połączone kowalencyjnie z każdej strony z łańcuchem „do usunięcia". Aby te wiązania mogły powstać, boczny peptyd (rys. 2. 7b) każdego bocznego łańcucha łączy się z grupą ε-aminową podwójnego mostka peptydowego, co prowadzi do powstania mostka potrójnego (rys. 2. 7b). (c) Łańcuch „do usunięcia" usuwany jest enzymatycznie, a następnie, ze względu na naprężenie warstwy peptydoglikanu, nowy tryplet zajmuje pozycję usuniętego łańcucha. Ma to znaczenie w wydłużaniu się komórki. Przedstawiony model zakłada, że środkowy łańcuch w trójce, po włączeniu do woreczka peptydoglikanowego, będzie funkcjonował jak nowy łańcuch „do usunięcia". Z tego powodu podwójny mostek łączący każdy z bocznych łańcuchów powinien mieć wolną grupę ε-aminową położoną w bocznym peptydzie bocznego łańcucha. Według przedstawionego modelu podwojenie długości komórki wymaga, aby: 1) łańcuchy „do usunięcia" wymieniły się w woreczku i 2) tylko te z łańcuchów do usunięcia, które były na początku nowego cyklu komórkowego, zostały zastąpione przez nową trójkę. W ten sposób nowe łańcuchy „do usunięcia" włączone podczas bieżącego cyklu komórkowego nie mogą być zastąpione dopóki nie rozpocznie się nowy cykl. Widać stąd, że mechanizm wzrostu musi mieć możliwość odróżnienia „starych" łańcuchów do usunięcia od „nowych". Jest to możliwe, ponieważ nowo syntetyzowany Peptydoglikan jest związany z woreczkiem jedynie przez mostki peptydowe typu tetra-tetra (rys. 2. 7b). Postulowano więc, że nowe łańcuchy (identyfikowane przez wiązania tetra-tetra) nie są rozpoznawane jako łańcuchy „do usunięcia". Natomiast na początku każdego nowego cyklu komórkowego wszystkie wiązania tetra-tetra muszą przejść (na skutek działania enzymu LD-karboksypeptydazy) w wiązania tetra-tri, co z kolei pozwala na ich rozpoznanie jako łańcuchy „do usunięcia". Kolejne dodawanie trójek w miejscu wyznaczającym środek komórki, być może w połączeniu z pierścieniem FtsZ (sekcja 3. 2. 1, tworzenie septy), może mieć znaczenie dla wrastania peptydoglikanu do wnętrza komórki podczas tworzenia się septy.
43
Replikacja zaczyna się w określonym miejscu chromosomu — origin (sekcja 7. 3), oznaczonym jako małe kółko. Kiedy wzrost jest powolny (góra), każda z nowych komórek potomnych ma dokładnie jeden chromosom. Dzieje się tak, ponieważ po podwojeniu się chromosomu nowa runda replikacji nie zaczyna się przed końcem podziału komórkowego. Kiedy wzrost jest szybki, nowa runda replikacji rozpoczyna się przed zakończeniem poprzedniej, a więc na długo przed podziałem komórki. W wyniku tego każda komórka potomna przedstawiona na rysunku ma około 1 1 / 2 chromosomu. Cykl podziału komórki może być przedstawiony jako liniowy ciąg złożony z trzech okresów: I, C i D. C to okres, podczas którego zachodzi replikacja, D jest okresem tworzenia septy, pod jego koniec następuje podział komórki. I oznacza okres między początkiem kolejnych rund replikacji chromo-
44
Innym czynnikiem jest stopień metylacji origin (oriC) (sekcja 7. 4, 7. 8. 8). Regulacja czasu inicjacji może być związana z opóźnioną lub stopniową metylacją oriC, czego przyczyną może być trudna dostępność miejsc regulacyjnych dla enzymów metylujących. W końcu, inicjacja jest połączona z szybkością wzrostu. Jeden z sugerowanych mechanizmów tej korelacji jest związany z małą cząsteczką, 5'-difosforanem 3'-difosfoguanozyny (tetrafosforanem guanozyny, ppGpp), którego stężenie wewnątrzkomórkowe jest jest odwrotnie proporcjonalne do szybkości wzrostu. Duże stężenie może hamować syntezę białka DnaA, a to z kolei może opóźnić inicjację (patrz wyżej oraz rozdz. 7. 8. 2. 5). Ciekawe jest to, że ppGpp ma również związek z syntezą białka FtsZ biorącego udział w tworzeniu septy, czyli przegrody komórkowej (co będzie omówione dalej). Dekatenacja i rozdział chromosomów. Podczas podziału każda z komórek potomnych otrzymuje tę samą liczbę chromosomów. Zaraz po powieleniu chromosomy występują w formie katenatów (czyli są szczepione ze sobą, jak ogniwa łańcucha), a więc muszą się rozdzielić. Rozdział jest związany z funkcją pewnych enzymów (topoizomeraz), które mogą przeciąć jedną lub dwie nici DNA, a następnie przesunąć je (ją) przez powstałą lukę. Jeśli jakaś istotna topoizomeraza jest niefunkcjonalna (np. w wyniku mutacji), dekatenacja nie zachodzi. Niektóre z mutacji w genie parC E. coli (kodującym podjednostkę topoizomerazy IV) zapobiegają dekatenacji i prowadzą do powstania bardzo długich komórek — filamentów (zawierających sczepione chromosomy), jak również komórek pozbawionych jądra (nie zawierających chromosomu). Chromosomy po rozdziale ulegają zagęszczeniu i tworzą nukleoid (sekcja 2. 2. 1). Może to być zależne od przyłączenia wielu cząsteczek białka HU, które wiąże się najlepiej do zgiętego DNA [Pontiggia i wsp. (1993) MM 7: 343-350]. Mechanizm rozdziału chromosomów do komórek potomnych nie jest znany. Może polegać na: 1) połączeniu nukleoidów z błoną cytoplazmatyczną (wtedy byłyby one rozsuwane mechanicznie); 2) wzajemnym odpychaniu się nukleoidów lub/i 3) działaniu przypuszczalnego białka, związanego z tą funkcją (produktu genu mukB) [Chromosome partitioning in Escherichia coli: Lobner-Olesen i Kuempel (1992) JB 174: 7883-7889]. somu (tj. DNA) i równa się czasowi podwojenia się liczby komórek (sekcja 3. 2. 3). Koniec poprzedniego okresu I zbiega się z początkiem okresu następnego. W każdym, przedstawionym na diagramie, ciągu I + C + D stosunek między daną sekwencją I + C + D a tą wykreśloną powyżej obrazuje stosunek komórek potomnych do rodzicielskich. Górny zestaw I + C + D pokazuje kolejne cykle komórkowe podczas powolnego wzrostu. Należy zauważyć, że gdy I = C + D, nowa runda replikacji chromosomu nie zacznie się przed końcem okresu D, tj. przed końcem podziału komórek. Dolny zestaw I + C + D przedstawia kolejne cykle komórkowe, gdy wzrost jest szybki. W tej sytuacji, okres I jest krótszy niż C, co znaczy, że kolejna runda replikacji chromosomu rozpoczyna się zanim poprzednia runda dobiegnie końca, a więc pod koniec okresu D nowa runda replikacji jest już w toku. W szybko rosnących komórkach stadium replikacji chromosomu w nowej komórce potomnej zależy od momentu inicjacji, czyli od początku okresu C w komórce rodzicielskiej. W szybko rosnących komórkach E. coli okresy C i D są mniej więcej stale i wynoszą odpowiednio 42 min i 22-25 min.
45
Badania bakterii z rodzaju Bacillus sugerują, że rozdział nukleoidów może być procesem dwufazowym. Początkowo regiony oriC nukleoidów odpychają się wzajemnie w sposób aktywny, po czym następuje bierny ruch pozostałej, większej części każdego nukleoidu do miejsc wskazanych przez oriC. Ten bierny ruch jest prawdopodobnie związany ze wzrostem osłon komórkowych [Sharpe i wsp. (1998) JB 180: 547-555]. U Bacillus subtilis prawidłowy rozdział chromosomów (zarówno podczas wzrostu, jak i sporulacji) jest zależny od produktu genu spoOJ. SpoOJ tworzy skupiska umiejscowione na biegunach komórki. Powielają się one na początku każdej rundy replikacji DNA, a powstałe skupiska potomne dążą do biegunów komórki. Ten rozdział skupisk, nie związany z wydłużaniem się komórki, przyczynia się prawdopodobnie do ruchu chromosomów potomnych do dwóch biegunów komórki. Tak więc rozdział chromosomów wydaje się procesem dynamicznym, przypominającym mitozę [Glaser i wsp. (1997) GD 11: 1160-1168]. Białko Smc Bacillus subtilis (kodowane przez gen smc) prawdopodobnie odgrywa ważną rolę w tworzeniu struktury nukleoidu, a w konsekwencji może być potrzebne do jego prawidłowego rozdziału. Mutacje w smc są przyczyną powstania nienormalnych (mniej gęstych) nukleoidów, które mogą być nieprawidłowo zwinięte oraz mogą przeszkadzać w tworzeniu się prawidłowych skupisk Spo0J. W E. coli mutacje w genie mukB dają prawdopodobnie ten sam efekt; można z tego wysnuć wniosek, że Smc i MukB pełnią podobne funkcje. Homologi Smc były opisane w archeonach, Methanococcus jannaschi i Archaeoglobus fulgi-
dus. Sugeruje się, że SpoOJ bierze udział w organizacji regionu oriC, z kolei w pełnieniu tej funkcji pomaga obecność prawidłowego nukleoidu tworzonego w obecności Smc. Zarówno SpoOJ, jak i Smc mają więc udział w tworzeniu nukleoidów gotowych do rozdziału [Britton, Lin i Grossman (1998) GD 12: 1254-1259]. Tworzenie septy. Rosnąca komórka może się podzielić na dwie potomne przez wytworzenie rozdzielającej je ściany komórkowej (septy). Tworzenie septy rozpoczyna się od powstania pierścieniowatego tworu złożonego z cząsteczek białka FtsZ (produktu genu ftsZ) na obwodzie wewnętrznej powierzchni błony cytoplazmatycznej w środku komórki (fot. 3. 1), co określa płaszczyznę późniejszej septy. Powstanie wiązania między FtsZ a białkiem należącym do osłon komórkowych (ZipA) jest z pewnością konieczne do podziału komórki [Hale i deBoer (1997) Cell 88: 175-185]. Inne białko błonowe, FtsW, również jest potrzebne do utworzenia pierścienia FtsZ. Utworzenie pierścienia FtsZ (pierścienia Z) wymaga dostarczenia energii. Związek między rozpoczęciem wytwarzania tego pierścienia a cyklem komórkowym nie jest znany. Badania nad mutantami ftsZ E. coli sugerują rolę ppGpp w kontroli ekspresji FtsZ podczas podziału komórki [Powell i Court (1998) JB 180: 1053-1062]. Badania ostatnich lat wykazują, że składanie pierścienia Z rozpoczyna się w tzw. „jądrze nukleacji", a następnie postępuje dwukierunkowo wzdłuż obwodu komórki. Samo tworzenie miejsc nukleacji może zależeć od białka Era (produktu genu era) — GTPazy należącej do superrodziny Ras, a więc era może być ważnym czynnikiem podziału komórki [Bacterial division sites: Bouche i Pichoff (1998) MM 29: 19-26]. 46
Co ciekawe, bezjądrowe komórki (powstałe w wyniku omawianej poprzednio mutacji parC) również mogą tworzyć pierścień — pierścień C. Wskazuje to, że tworzenie miejsc podziału nie zależy od obecności chromosomu [Sun, Yu i Margolin (1998) MM 29; 491-503]. Pierścień Z wytwarzany jest również przez Archaea, co sugeruje, że aparat związany z podziałem komórkowym występował już u wspólnego przodka prokariotów [Wang i Lutkenhaus (1996) MM 21: 313-319]. Komórki E. coli rozchodzą się natychmiast po podziale. U innych gatunków podział może nie następować natychmiast, co prowadzi do powstania zgrupowań komórek (sekcja 2. 1. 3). Cykl komórkowy Archaea jest omówiony przez Bernandera [(1998) MM 29: 955-961]. 3. 2. 1. 1 Model Helmstettera-Coopera
W cyklu komórkowym bardzo ważna jest właściwa synchronizacja replikacji chromosomu z podziałem komórki. Model Helmstettera-Coopera opisuje (rys. 3. 2) replikację chromosomu w jednym cyklu komórkowym. Jeśli wzrost jest powolny, to między podziałami zachodzi jedno całkowite podwojenie się chromosomu. W tej sytuacji nowa komórka potomna otrzymuje tylko jeden chromosom. Podczas szybkiego wzrostu nowa runda replikacyjna rozpoczyna się, kiedy 47
poprzednia nie jest jeszcze zakończona, a więc każda komórka może otrzymać więcej niż jeden chromosom — około 11/2 chromosomu, jak na rysunku 3. 2. W ten sposób można wytłumaczyć wpływ szybkości wzrostu na liczbę chromosomów w komórce (sekcja 2. 2. 1). 3. 2. 1. 2. Geny związane z cyklem komórkowym — „morfogeny"
Kontrola genetyczna (rozdz. 7) cyklu komórkowego wymaga prawidłowego funkcjonowania tzw. morfogenów i ich produktów. Geny te muszą zapewnić nie tylko tworzenie odpowiednich produktów we właściwym czasie, ale również prawidłowe ich rozmieszczenie w obrębie komórki. Wiadomo jest na przykład, że podczas podziału komórki septa musi się wytworzyć raczej w pozycji odpowiadającej połowie jej długości, a nie blisko biegunów komórkowych. Oznacza to, że białko FtsZ (sekcja 3. 2. 1) musi być w jakiś sposób skierowane do miejsca odpowiadającego połowie długości komórki. Jeden z modeli zakłada, że produkty genów minC i minD tworzą kompleks, MinCD, który wiąże się z alternatywnymi miejscami tworzenia septy, położonymi blisko biegunów. Wiążąc się w tych miejscach, MinCD usuwa białko FtsZ, a tym samym zapobiega tworzeniu się septy w pobliżu biegunów. MinCD nie może się wiązać w środku komórki, ponieważ wyklucza to poprzednie związanie się produktu genu minE (MinE) w miejscu przyległym [Huang, Coa and Luthenhaus (1996) JB 178 5080-5085]; sytuacja ta pozwala białku FtsZ zapoczątkować tworzenie się septy w połowie długości komórki. Należy zauważyć, ze podczas tworzenia się endospor (sekcja 4. 3. 1) w komórkach Bacillus subtilis tworzenie się septy przy biegunach może również zależeć od działania kompleksu MinCD (patrz podpis do rys. 7. 14). Produkt morfogenu envA jest konieczny do rozdziału septy, z wytworzeniem dwóch nowych biegunów w komórkach potomnych. Do morfogenów należą również geny, które kodują białka wiążące penicylinę. 3. 2. 1. 3 Kontrola cyklu komórkowego
W cyklu komórkowym jakiekolwiek zdarzenie może być bezpośrednio uzależnione od wystąpienia zdarzenia poprzedniego. Zdarzenia te mogą być kontrolowane niezależnie, bądź też mogą być skoordynowane. Niektórzy badacze [np. Nordstrom, Bernander i Dasgupta (1991) MM 5 769-774] są zwolennikami istnienia kontroli niezależnej. Za takim wnioskiem przemawia kilka faktów. 1) Niektóre zdarzenia w cyklu komórkowym mogą być zablokowane niezależnie. Na przykład podział komórki może nastąpić bez poprzedzającej go replikacji chromosomu lub właściwego rozdziału nukleoidów, w tym wypadku żaden sygnał nie może być przekazany (w normalnych warunkach) od zdarzenia poprzedzającego etap badany. 2) Nie ma bezpośrednich dowodów na związek replikacji chromosomu z podziałem komórki, chociaż pośrednia ich koordynacja z pewnością istnieje. Tak więc, uszkodzenie DNA potencjalnie prowadzące do zahamowania replikacji indukuje system SOS (sekcja 7. 8. 2. 2) — ogólny mechanizm regulacyjny, który między innymi hamuje podział komórkowy. To zahamowanie jest związane z genem sulA należącym do systemu SOS, którego produkt blokuje FtsZ, białko konieczne do zapoczątkowania tworzenia się septy (sekcja 3. 2. 1). 48
3. 2. 2 Modele podziału komórkowego Podział komórki (np. E. coli) na dwie potomne, które są zazwyczaj podobne lub identyczne, nazywany podziałem na dwie, jest z pewnością najpowszechniejszym sposobem podziału komórek bakteryjnych. „Asymetryczny" podział, prowadzący do wytworzenia komórek niepodobnych do komórki rodzicielskiej występuje np. u Caulobacter (rozdz. 4). Podział wielokrotny jest związany z powtarzającymi się podziałami podwójnymi i występuje np. u sinic. Podział na trzy prowadzi do utworzenia trzech komórek z jednej i występuje np. u Pelodictyon — organizmu tworzącego trójwymiarową sieć komórek. Pączkowanie jest formą podziału, podczas którego komórka potomna powstaje z komórki macierzystej (ojcowskiej) na skutek miejscowego przerostu (pączka) i spotykany jest np. u gatunków Blastobacter, Hyphomicrobium i Nitrobacter.
3. 2. 3 Czas podwojenia liczby komórek Czas konieczny do przebiegu jednego pełnego cyklu komórkowego, czyli czas podwojenia liczby komórek, waha się zależnie od gatunku i warunków wzrostu. Czas ten jest najkrótszy w warunkach optymalnych. Dla E. coli minimalny czas podwojenia liczby komórek wynosi około 20 min, dla niektórych innych gatunków, np. Mycobacterium, czas ten wynosi wiele godzin. Wyliczono, że czas podwojenia liczby komórek Mycobacterium leprae, bakterii wywołującej trąd, w zainfekowanych tkankach trwa około 2 tygodni.
3. 3 Wzrost populacji bakteryjnych Każda komórka potomna powstała w wyniku podziału komórkowego może sama rosnąć i dzielić się. W związku z tym, w sprzyjających warunkach z jednej komórki może powstać liczna populacja. Populacje mogą się rozwijać na powierzchniach stałych lub w płynach. W bakteriologii każde ciało stałe lub płyn przygotowany specjalnie do wzrostu bakterii nazywamy pożywką (podłożem) (sekcja 14. 2).
3. 3. 1 Wzrost na podłożu stałym Jednym z typowych stałych podłoży powszechnie stosowanych w bakteriologii jest galaretowata substancja (żel agarowy) zawierająca związki odżywcze i inne składniki. Załóżmy, że pojedyncza komórka bakteryjna została umieszczona na powierzchni takiego podłoża dostarczającego wszystkich składników potrzebnych do wzrostu i podziału. Komórka więc rośnie, dzieli się na dwie, a każda z komórek potomnych powtarza te procesy. W trakcie ciągłego wzrostu i podziału potomstwo komórki wyjściowej tworzy widoczną gołym okiem masę komórek. Nazywamy ją kolonią. 49
Zazwyczaj, w określonych warunkach wzrostu, każdy gatunek tworzy kolonie o charakterystycznym rozmiarze, kształcie (rys. 3. 3), kolorze i konsystencji. Podczas wzrostu na różnych podłożach lub w innych warunkach różnicujących mogą powstawać różne rodzaje kolonii. Wielkość kolonii może być ograniczona np. przez miejscowe wyczerpanie się substancji odżywczych (zależne od wzrostu kolonii). Z tego powodu, liczne, położone blisko siebie kolonie są przeważnie mniejsze od kolonii odległych. Szybkość powiększania się rozmiarów kolonii zależy od temperatury i innych czynników. Bakterie wytwarzające barwniki tworzą zazwyczaj jaskrawo zabarwione kolonie (np. czerwone, żółte, fioletowe). Kolonie bakterii nie mających tej cechy są szare, białawe lub kremowe. Konsystencja kolonii może być śluzowata (lepka, jak śluz), masłowata (podobna do masła), krucha (rozpadająca się) itp. Powierzchnia kolonii natomiast bywa gładka lub szorstka, świecąca lub matowa itp. Przypuśćmy, że nie pojedyncza komórka, lecz ich duża liczba została rozprowadzona na powierzchni podłoża. Może wówczas brakować dostatecznego miejsca do wytworzenia się pojedynczych kolonii. Potomstwo tak wysianych komórek będzie tworzyć jednolitą warstwę pokrywającą całą powierzchnię podłoża. Taki jednolity wzrost nazywany jest zlewającym się („murawa"). Zlewający się wzrost obserwuje się również po wysianiu na podłoże jednej lub kilku ruchliwych bakterii. Potomstwo takich bakterii może pływać w wilgotnej warstewce pokrywającej powierzchnię i w ten sposób rozprzestrzeniać się po całym podłożu.
3. 3. 2 Wzrost w pożywce płynnej W pożywce płynnej bakterie mogą się swobodnie przemieszczać albo na drodze dyfuzji, albo, w przypadku gatunków ruchliwych, na drodze aktywnego ruchu. W ten sposób wzrost i podział komórek w podłożu płynnym doprowadza do ich jednolitego rozprzestrzenienia się w całym środowisku. Zwiększenie się liczby komórek prowadzi zazwyczaj do wzrostu zmętnienia pożywki. Wyjątkowo niektóre bakterie mają skłonność do tworzenia warstwy (błony) na powierzchni podłoża. Podłoże pod błoną może być prawie pozbawione komórek. Niektóre 50
błony składają się zarówno z bakterii, jak i produktów ich metabolizmu, np. szczepy Acetobacter xylinum tworzą sztywną błonę zawierającą celulozę. 3. 3. 2. 1 Hodowle okresowe
Przypuśćmy, że kilka bakteryjnych komórek zostało wprowadzonych do odpowiedniego płynnego podłoża, które następnie było przechowywane w temperaturze odpowiedniej dla danego gatunku. W regularnych odstępach czasu pobrano małe próbki i policzono zawarte w nich bakterie (metody liczenia bakterii: sekcja 14. 8). Sposób ten umożliwia śledzenie rozwoju populacji, czyli wzrostu liczby komórek w czasie. Wykres przedstawiający liczbę komórek w funkcji czasu nazywamy krzywą wzrostu. Dla komórek danego gatunku bakterii rosnących w ściśle zdefiniowanych warunkach krzywa wzrostu ma określony kształt. Namnażając bakterie w lub na podłożu otrzymujemy hodowlę. Hodowlą nazywamy więc płynne lub stałe podłoże z bakteriami wyrosłymi (lub nadal rosnącymi) w nim lub na nim. Zabiegi zmierzające do utrzymania określonej temperatury (i/lub innych żądanych czynników) potrzebnych do wzrostu bakterii nazywamy inkubacją. Początkowe wprowadzenie komórek do podłoża zwie się inokulacją (zaszczepieniem). Nie zawsze podział komórki rozpoczyna się natychmiast po wprowadzeniu bakterii do świeżego, płynnego podłoża. Często występuje początkowa faza zastoju (faza lag), w czasie której komórki dzielą się powoli lub nie dzielą się wcale. W fazie tej zachodzi adaptacja do nowego środowiska — np. tworzone są enzymy niezbędne do wykorzystania nowych, dostępnych substancji pokarmowych. Długość początkowej fazy zastoju zależy w znacznym stopniu od warunków, w których bakterie bytowały przed wprowadzeniem do określonego podłoża. Długa faza zastoju występuje, gdy komórki przebywały w trudnych warunkach lub rosły wykorzystując inne substancje pokarmowe lub w innej temperaturze. W przypadku wzrostu komórek w podobnym lub tym samym podłożu początkowa faza zastoju jest krótka lub w ogóle nie występuje. Podczas (adaptacyjnej) fazy początkowego zastoju zachodzi synteza związków chemicznych, ale wzrostowi masy populacji bakteryjnej nie towarzyszy przyrost liczby komórek. Mówimy wówczas, że komórki charakteryzują się wzrostem niezbalansowanym. Po adaptacji do nowego podłoża, komórki zaczynają rosnąć i dzielić się z szybkością maksymalną dla danego gatunku w tych warunkach. Tę fazę wzrostu nazywamy logarytmiczną lub wykładniczą. Liczba komórek podwaja się ze stałą szybkością, co dotyczy również całej populacji. Mówimy o wzroście zbalansowanym. W logarytmicznej fazie wzrostu wykres przedstawiający liczbę komórek bakterii w funkcji czasu jest ostro wznoszącą się krzywą — przy założeniu, że skala jest arytmetyczna (rys. 3. 4a). Oczywiste jest, że skala ta nie jest przydatna dla dużej liczby bakterii. Czy istnieje inny sposób przedstawienia wzrostu w fazie wykładniczej? Tabela 3. 1 (dolny rząd) pokazuje, że liczba komórek może być wyrażona w postaci potęgi liczby 2, np. 8 komórek w czasie 60 min może być 3 oznaczone jako 2 (3 jest wykładnikiem potęgi). Każdy z wykładników w ta51
beli 3. 1 jest oczywiście logarytmem (przy podstawie 2, tj. log2) odpowiadającej liczby komórek. Jeżeli więc, zamiast bezpośredniego wykreślania liczby komórek wykreślimy log2 danej liczby, wynikiem będzie linia prosta (rys. 3. 4b). Na takim wykresie każda jednostka na skali log2 określa podwojenie liczby bakterii. Czas podwojenia liczby bakterii (w minutach) może być więc bezpośrednio odczytany z osi wykresu przedstawiającej czas. Czas podwojenia liczby bakterii zwany jest również czasem generacji. Wykreślając krzywe wzrostu wygodniej jest zastosować logio zamiast log2; logio i log2 mogą być wzajemnie zamienione z zastosowaniem następującego wzoru: log 10 N=0, 301 log2N. Wykres w fazie logarytmicznej będzie nadal linią prostą — zmieni się jedynie jej nachylenie. Rosnące komórki zużywają substancje odżywcze i wytwarzają produkty odpadowe, które gromadzą się w podłożu. Z tego powodu wzrost staje się wolniejszy wraz z upływem czasu, a następnie zatrzymuje się. Może to nastąpić w wyniku wyczerpania się substancji odżywczych, nagromadzenia się produktów odpadowych lub jednoczesnego działania tych dwóch czynników. Fazę, podczas której w ogóle nie obserwujemy wzrostu liczby żywych komórek, nazywa się fazą stacjonarną. (Warta przeczytania jest krótka monografia „Life after log" [Siegele i Kotler (1972) JB 174: 345-348]. ) Po fazie stacjonarnej następuje faza śmierci, podczas której liczba żywych komórek w populacji stale się zmniejsza.
52
Na rysunku 3. 5 pokazano fazy wzrostu tzw. hodowli okresowej. Określenie to pochodzi od tego, iż wzrost bakterii od początkowej fazy zastoju do fazy śmierci zachodzi w tym samym podłożu.
3. 3. 2. 2 Komórki w różnych fazach wzrostu Biologia komórek i ich metabolizm zmienia się zasadniczo w różnych fazach wzrostu hodowli. Na przykład, komórki rosnące są zazwyczaj zabijane przez penicylinę, a wraz z ustaniem wzrostu stają się oporne na ten antybiotyk. W warunkach ograniczających wzrost lub gdy w ogóle go nie ma, uboczne produkty podstawowego metabolizmu (związanego ze wzrostem) mogą być zużywane przez komórki do syntezy tzw. metabolitów wtórnych, które nie są potrzebne do wzrostu. Metabolity wtórne wytwarzane przez niektóre gatunki bakterii to ważne antybiotyki lub toksyny. [Function of secondary metabolites: Vining (1990) ARM 44: 395-427. ] Dodanie substancji odżywczych we właściwym czasie do hodowli może stworzyć optymalne warunki do syntezy określonych metabolitów w danej fazie wzrostu. Takie hodowle okresowe, dokarmiane stosuje się w przemyśle.
3. 3. 2. 3 Hodowle ciągłe Wzrost bakterii w stałej objętości podłoża (jak w hodowlach okresowych) sprawia, że jego skład nieustannie się zmienia w wyniku zużycia substancji odżywczych i nagromadzenia się produktów odpadowych. Hodowle okresowe są przydatne do wielu badań, choć czasami lepiej jest hodować bakterie w stałych, kontrolowanych i ściśle określonych warunkach. Możemy to osiągnąć zakładając
53
hodowle ciągłe (hodowle z ciągłym przepływem, hodowle otwarte). W takich hodowlach bakterie rosną w podłożu płynnym, w aparacie zwanym chemostatem, a podczas wzrostu zapewniony jest ciągły dopływ świeżego, sterylnego podłoża i jednoczesny, zachodzący z tą samą szybkością, odpływ hodowli (tj. podłoża i komórek). Stałe i silne wytrząsanie zapewnia szybkie mieszanie się wpływającego, świeżego podłoża z hodowlą w chemostacie. Takie warunki umożliwiają ciągły wzrost logarytmiczny, tzn. zrównoważony w przedłużonym czasie. Hodowle ciągłe, ze względu na wzrost w stałych i określonych warunkach, są użyteczne np. do badań bakteryjnego metabolizmu. W chemostacie utrzymywana jest zazwyczaj szybkość wzrostu mniejsza od maksymalnej, ponieważ szybkość zbliżona do maksymalnej powoduje niestabilność układu. W ten sposób masa komórek (biomasa) w chemostacie pozostaje nie zmieniona. W celu utrzymania równowagi w chemostacie, szybkość rozcieńczania hodowli musi się ilościowo równać specyficznej szybkości wzrostu. Szybkość rozcieńczania (D) równa się F/V, gdzie F to szybkość dopływu pożywki do chemostatu (w litrach na godzinę), a V — objętość hodowli. Specyficzna szybkość wzrostu (μ) oznacza ilość biomasy wytwarzanej w ciągu godziny w przeliczeniu na całkowitą biomasę, w gramach. Związek między specyficzną szybkością wzrostu a stężeniem substancji odżywczej ograniczającej wzrost opisuje równanie Monoda:
gdzie μmax oznacza maksymalną szybkość wzrostu, s — stężenie substancji odżywczej ograniczającej wzrost, ks — stężenie substancji odżywczej ograniczającej wzrost przy μ = 0, 5 μ m a k s . Oczywiście wartość D nie powinna przekroczyć krytycznej szybkości D c , odpowiadającej μmax· Jeśli to nastąpi, hodowla stopniowo ulega rozcieńczeniu, mówimy, że jest „wymywana". W praktyce idealne (przewidywane) działanie chemostatu nie zawsze można osiągnąć z powodu niedostatecznie szybkiego (natychmiastowego) mieszania lub takich czynników jak wzrost bakterii na ścianach chemostatu, prowadzący do wytworzenia wyodrębnionej, statycznej (nie mieszanej) populacji komórek. Innym problemem jest pojawianie się mutantów (rozdz. 9) podczas długiego okresu hodowli. 3. 3. 2. 4 Wzrost synchroniczny W populacji rosnących bakterii komórki nie dzielą się jednocześnie. W laboratorium możemy jednak otrzymać populacje komórek dzielących się w przybliżeniu w tym samym czasie. Logarytmiczna część krzywej obrazującej taki typ wzrostu — zwany wzrostem synchronicznym — ma wówczas przebieg skokowy, a każdy skok obrazuje gwałtowne podwojenie się liczby komórek. Jedna z metod otrzymania hodowli synchronicznej, czyli synchronizacji hodowli, opiera się na tym, że stosunek masy do objętości, tj. gęstość bakterii zmienia się podczas cyklu komórkowego. Gęstość jest największa w komórkach tuż przed podziałem i w świeżo powstałych komórkach potomnych. W populacji 54
niesynchronicznej komórki charakteryzujące się najmniejszą gęstością są więc prawdopodobnie w podobnych stadiach cyklu komórkowego. Ta subpopulacja mniej gęstych komórek może być oddzielona od reszty populacji przez zastosowanie techniki wirowania w gradiencie gęstości (sekcja 8. 5. 1. 4). Zaletą tej czysto fizycznej metody jest możliwość uniknięcia zakłóceń metabolizmu komórkowego. 3. 3. 2. 5 Zależność wzrostu od temperatury — wykres Arrheniusa i wykres Ratkowsky'ego Zmiany temperatury mają duże znaczenie dla szybkości wzrostu głównie z powodu ich wpływu na reakcje chemiczne zachodzące w komórce (metabolizm — rozdz. 5 i 6). W ograniczonym zakresie temperatur zależność między szybkością wzrostu a temperaturą jest podobna do zależności między szybkością reakcji chemicznych a temperaturą, co obrazuje wykres Arrheniusa, w którym logarytm szybkości wzrostu jest wykreślony względem odwrotności temperatury absolutnej (l/K). Jednak dla szerokiego zakresu temperatur wykres ten nie jest liniowy. Ratkowsky i wsp. [JB (1983) 154: 1222-1226] pokazał, że zależność liniowa może być osiągnięta dla całego zakresu temperatury biokinetycznej, jeśli wykreślimy pierwiastek kwadratowy szybkości wzrostu względem temperatury absolutnej.
3. 4 Diauksja (wzrost dwufazowy) Jeżeli w pożywce dostępne są dwie różne substancje pokarmowe, bakteria może preferencyjnie zużywać jedną z nich. Zużywanie drugiej substancji rozpocznie się po wyczerpaniu się pierwszej. Z mieszaniny glukozy i laktozy E. coli zużyje najpierw glukozę, a po jej wyczerpaniu zacznie wykorzystywać laktozę. W momencie zmiany substancji odżywczej wzrost może być powolniejszy lub nawet się zatrzymać. Taki sposób wzrostu nazywamy diauksją. Mechanizm diauksji jest omówiony w sekcji 7. 8. 2. 1.
3. 5 Pomiar wzrostu Wzrost (zmiany liczby komórek lub biomasy w czasie) mogą być mierzone przez: 1) liczenie komórek (sekcja 14. 8), 2) oznaczenie wzrostu suchej biomasy w określonym czasie, 3) śledzenie pobrania (lub wydzielenia) określonej substancji, 4) pomiar ilości substancji radioaktywnej włączonej do biomasy w określonym czasie i 5) nefelometrycznie, czyli przez pomiar zwiększenia zdolności do rozpraszania wiązki świetlnej podczas jej przejścia przez płynną hodowlę (rozproszenie światła zwiększa się wraz ze wzrostem liczby komórek).
ROZDZIAŁ
4 Różnicowanie
U większości gatunków bakterii nie obserwuje się w cyklu życiowym dużych zmian kształtu komórki lub jej funkcjonowania. Komórki potomne są w mniejszym lub większym stopniu identyczne, zarówno pod względem wyglądu, jak i zachowania, z komórkami rodzicielskimi. Jednak u niektórych bakterii z komórek określonego typu mogą powstać komórki znacząco różne. Moment rozpoczęcia takiego różnicowania jest często związany z warunkami środowiska, w jakich znajduje się komórka. Na następnych stronach omówimy kilka przykładów różnicowania bakterii.
4. 1 Cykl życiowy Caulobacter Caulobacter jest ściśle tlenową bakterią gramujemną, żyjącą w glebie i wodzie. Tworzy on dwa zupełnie różne typy komórek, a przejście z jednego typu do drugiego stanowi ważną część cyklu życiowego (rys. 4. 1). Występowanie formy ruchliwej w cyklu życiowym jest korzystne, gdyż pozwala organizmowi na przenoszenie się do różnych miejsc. Ruchliwą komórkę można traktować jako niedojrzałą, gdyż przed kolejnym podziałem musi ona utracić rzęskę i wytworzyć łodyżkę (prostheca). Macierzysta komórka z łodyżką (dojrzała forma) sama nigdy nie staje się ruchliwa, ale może wytworzyć formę zdolną do ruchu. Tak więc, w trakcie normalnego wzrostu Caulobacter w odpowiednim czasie i miejscu powstaje rzęska i łodyżka, aby mogło dojść do asymetrycznego podziału na komórkę z rzęską i komórkę z łodyżką. Jak to się dzieje? Odpowiedzi na pewne pytania dotyczące rozwoju i różnicowania dostarczają badania wewnątrzkomórkowej lokalizacji białek, z zastosowaniem takich technik jak fuzja z GFP (sekcja 8. 5. 2). Dzięki nim w niektórych przypadkach można było wykazać powiązanie aktywacji swoistych białek (wyznakowanych GFP) w komórce z ważnymi aspektami jej podziału lub różnicowania. Cyklem komórkowym Caulobacter rządzą sygnały pochodzące z samej komórki. Ich natura jest nieznana, ale wydaje się, że przekazanie sygnału zacho-
56
1. Dojrzała komórka z łodyżką przyczepiona do powierzchni lepkim „zaczepem". 2. Komórka z łodyżką zaczyna się dzielić. 3. Na wolnym końcu komórki potomnej powstaje rzęska. 4. Zachodzi asymetryczny podział poprzeczny i ruchliwa komórka potomna odpływa. Komórka z łodyżką może rosnąć i wytwarzać dalsze komórki ruchliwe. 5. Komórka ruchliwa traci rzęskę i przykleja się swoim zaczepem do podłoża. 6. Rozwija się łodyżka i komórka dojrzewa. Staje się nową komórką macierzystą, obdarzoną łodyżką.
dzi podobnie jak w dwuskładnikowym systemie regulacji (sekcja 7. 8. 6) lub w transferze fosforu (rys. 7. 14). W Caulobacter crescentus regulatorem odpowiedzi jest CtrA. Po rozpoczęciu replikacji DNA w komórkach z łodyżką (przed podziałem komórki) poziom CtrA~P rośnie, co prowadzi do transkrypcji różnych genów — w tym również „wczesnych" genów rzęskowych, takich jak fliF (kodującego pierścień MS: rys. 2. 8), ftsZ (biorącego udział w tworzeniu przegrody (septy): sekcja 3. 2. 1) i nieaktywnego białka FlbD, będącego regulatorem genów. Białko FliF jest przenoszone (dzięki nieznanemu mechanizmowi) do swoistego miejsca na biegunie rozwijającej się komórki potomnej, co oznacza, że pierścień MS powstaje zanim zostanie wytworzona przegroda. Po wytworzeniu przegrody między komórką z łodyżką i komórką potomną białko FlbD jest aktywowane (fosforylowane) przez kinazę FlbE, zlokalizowaną blisko przegrody w komórce potomnej; FlbD~P inicjuje transkrypcję „późnych" genów rzęskowych w komórce potomnej, co prowadzi do powstania rzęski na biegunie tej komórki. (Analogicznie w czasie sporulacji u Bacillus subtilis lokalizacja fosfatazy SpoIIE na specyficznej stronie asymetrycznej przegrody jest ważnym czynnikiem różnicowania — patrz legenda do rys. 7. 14. ) Ponadto w komórce potomnej (ale nie w komórce z łodyżką) CtrA~P wiąże się z origin chromosomu (sekcja 7. 3) i hamuje replikację DNA; tak więc komórka ruchliwa nigdy się 57
nie podzieli zanim nie stanie się dojrzała (rys. 4. 1). [Control of differentiation in Caulobacter crescentus: Shapiro i Losick (1997) Science 276: 712-718. ] Różnicowanie komórek nieruchliwych w ruchliwe, i vice versa, zachodzi też w różnych gatunkach Hyphomicrobium i Rhodomicrobium.
4. 2 Wzrost „rozpełzliwy" (ang. swarming) Proteus jest gramujemną pałeczką występującą w jelitach zwierząt i człowieka. Jeśli hoduje się P. mirabilis (lub inny gatunek — P. vulgaris) na odpowiednim podłożu stałym, to pierwsze komórki potomne są krótkimi pałeczkami o długości 2-A μm, zaopatrzonymi w kilka rzęsek; komórki te w normalny sposób dzielą się i wytwarzają kolonię. Jednak po kilku godzinach wzrostu, komórki znajdujące się na krawędzi kolonii rosną do długości 20-80 μm i pokrywają się licznymi rzęskami. Komórki te (ang. swarm cells) wypływają z kolonii i osiadają w miejscu oddalonym o kilka milimetrów od jej brzegu. Tam każda dzieli się na kilka krótkich pałeczek — podobnych do komórek wyjściowych. Przez kilka pokoleń komórki te normalnie rosną i dzielą się, tworząc grubą, koncentryczną warstwę wzrostu wokół początkowej kolonii. Po pewnym czasie na zewnętrznym brzegu tej strefy powstaje następne pokolenie długich komórek, zdolnych do wzrostu „rozpełzliwego" i cykl się powtarza. W ten sposób cała powierzchnia pożywki zostaje pokryta koncentrycznymi strefami wzrostu (fot. 4. 1). Zdolność do wzrostu „rozpełzliwego" (ang. swarming) występuje też u różnych innych bakterii, zarówno gramujemnych (w tym np. Serratia marcescens,
Widać koncentryczne pierścienie wzrostu (sekcja 4. 2), gdy hoduje się go na 1, 5% agarowym podłożu minimalnym z glukozą i hydrolizatem kazeiny. Zdjęcie uzyskane dzięki uprzejmości: dr. Rasika M. Harsheya, University of Texas w Austin, Texas, USA.
58
(fot. 4. 2) i E. coli), jak i gramdodatnich. Można to wykazać stosując podłoże agarowe (sekcja 14. 2) o mniejszym niż zwykle stężeniu agaru. Nie zawsze powstają przy tym koncentryczne pierścienie wzrostu, takie jak obserwuje się w przypadku P. mirabilis (dzięki okresowemu występowaniu zdolności do wzrostu „rozpełzliwego")· Niektóre bakterie rosną „rozpełzliwie" przez cały czas, tworzą więc jedną cienką warstwę wzrostu, podczas gdy u innych powstają indywidualne mikrokolonie. [Swarming (artykuł przeglądowy): Harshey (1994) MM 13: 389-394. ] Badania wykonane na E. coli wskazują, że chociaż w zjawisku tym biorą udział składniki systemu chemotaksji (sekcja 2. 2. 15. 2), to substancje/sygnały wywołujące wzrost „rozpełzliwy" różnią się od chemoefektorów znanych w chemotaksji [Burkart, Toguchi i Harshey (1998) PNAS 95: 2568-2573].
4. 3 Komórki spoczynkowe U niektórych bakterii w wyniku różnicowania powstają komórki spoczynkowe — spory albo cysty. Formy te mogą pomagać w rozsiewaniu organizmu lub/i służyć do przetrwania w niekorzystnym środowisku. W odpowiednich warunkach spora lub cysta kiełkuje i tworzy nową komórkę wegetatywną.
4. 3. 1 Endospory Endospory zostały lepiej zbadane niż jakikolwiek inny typ spor bakteryjnych. Wytwarzają je gatunki należące do rodzajów Bacillus, Clostridium, Coxiella, Desulfotomaculum, Thermoactinomyces oraz kilka innych gatunków. Endospora powstaje we wnętrzu komórki w odpowiedzi na niedobór składników odżywczych, w szczególności na brak węgla, azotu i/lub fosforu. W dojrzałej endosporze zachodzi bardzo niewiele (albo może nawet żadna) reakcji przebiegających w rosnących komórkach wegetatywnych. Taki stan uśpienia może trwać bardzo długo. Ta forma komórki jest niezwykle oporna na szkodliwe czynniki środowiska: ekstremalne temperatury i pH, wysychanie, promieniowanie, różne czynniki chemiczne, a także uszkodzenia fizyczne. Nieodwracalną inaktywację endospor może zapewnić jedynie brutalny proces sterylizacji (sekcja 15. 1). Tworzenie endospor przedstawiono schematycznie na rysunku 4. 2, a ich budowę pokazano na fotografii 4. 2. Uważa się, że oporność endospor na wysoką temperaturę jest spowodowana małą zawartością wody; dipikolinian wapnia występujący w rdzeniu endospory może działać jako drugorzędny stabilizator. W odpowiednich warunkach endospora kiełkuje, tzn. staje się metabolicznie aktywna. Endospory niektórych gatunków wymagają „aktywacji" przed kiełkowaniem. Aktywacja zachodzi np. po ogrzaniu w temperaturze subletalnej lub poddaniu działaniu pewnych związków chemicznych. Samo kiełkowanie z kolei rozpoczyna się pod wpływem pewnych substancji. Mogą to być, w zależności od gatunku, np. L-alanina, niektóre nukleozydy purynowe, różne jony lub pewne cukry. Kiełkowanie może się rozpocząć od przyłączenia takiego związku do receptora w zewnętrznej błonie spory. Potem kiełkująca endospora przemienia się w komórkę wegetatywną.
59
60
Kontrola genetyczna inicjacji tworzenia endospor została opisana w sekcji 7. 8. 6. 1. N o t k a . Słowo „endospora" zostaje niekiedy skrócone do „spora". Nie należy jednak mylić endospor z innymi typami spor bakteryjnych (patrz sekcja 4. 3. 2).
4. 3. 2 Inne spory bakteryjne U wielu promieniowców rosnących w formie strzępek powstają egzospory — w wyniku tworzenia przegród i fragmentacji strzępek (rys. 4. 3). Spory te nie mają wyspecjalizowanych struktur (takich jak korteks i płaszcz spory), ale wykazują pewną oporność np. na ogrzewanie na sucho, wysychanie i niektóre związki chemiczne. Spory Streptomyces są metabolicznie mniej aktywne niż strzępki wegetatywne, chociaż nie są w stanie całkowitego uśpienia. U takich promieniowców jak Actinoplanes i Pilimelia ruchliwe (urzęsione) zoospory powstają w środku zamkniętego woreczka zwanego sporangium. Sporangia rozwijają się ze strzępek wegetatywnych.
4. 3. 3 Bakteryjne cysty Cysty wytwarza na przykład bakteria glebowa Azotobacter vinelandii. Cysty tego gatunku, oporne na wysychanie, mogą w stanie uśpienia przetrwać w suchych glebach przez wiele lat. Sygnałem do powstawania cyst mogą być zmiany poziomu węgla i azotu w środowisku. Komórka traci wtedy rzęski i buduje złożoną ścianę cysty, zawierającą polisacharyd alginian [Alginate biosynthesis (artykuł przeglądowy): Gacesa (1998) Microbiology 144: 1133-1143], białka i lipidy. Zwykle w cyście nagromadzony zostaje PHB (sekcja 2. 2. 4. 1).
Fot. 4. 2 Różnicowanie Lewa górna część. Mikrografia (z elektronowego mikroskopu transmisyjnego) endospory Bacillus subtilis w komórce macierzystej (ok. 1 μm średnicy). „Rdzeń" (protoplast) endospory jest otoczony błoną (mem). Między błoną i wielowarstwowym płaszczem spory (sc) leży korteks (cx). Endosporę otacza osłona komórkowa (ce) komórki macierzystej. Prawa górna część. Mikrografia świetlna Anabaena spiroides (grube nici) i Anabaena circinalis (cienkie nici) z jeziora Hebgen w Montanie, Stany Zjednoczone. Strzałki pokazują heterocysty, które powstały pomiędzy komórkami wegetatywnymi w nici. Środek, część lewa. Mikrografia (z elektronowego mikroskopu transmisyjnego) heterocysty Anabaena oscillarioides. Zwróć uwagę na grube osłony. Bardzo małe czarne kropki (widoczne najlepiej przez lupę) oznaczają miejsca lokalizacji enzymu — nitrogenazy (sekcja 10. 3. 2. 1); każda kropka to cząstka złota koloidalnego, które jest przyłączone, jako materiał elektronogęsty, do cząsteczki wiążącej się swoiście z nitrogenazą. Środek, część prawa. Mikrografia (z elektronowego mikroskopu transmisyjnego) heterocysty (wyżej) i komórki wegetatywnej (niżej) Anabaena oscillarioides. Dół. Komórki Serratia marcescens zdolne do wzrostu „rozpełzliwego"(patrz sekcja 4. 2). Zwróć uwagę na dużą liczbę rzęsek na każdej z nich. Endospory dzięki uprzejmości dr. Johna Coote'go, University of Glasgow, Szkocja. Heterocysty — dzięki uprzejmości prof. Johna C. Priscu, Montana State University, Bozeman, Montana, USA. Komórki wykazujące wzrost „rozpełzliwy" — dr Rasika M. Harsheya, University of Texas at Austin, Texas, USA.
61
Stadium 0. Wegetatywna komórka zawierająca dwa chromosomy jest gotowa do sporulacji. Stadium I. Wytworzone zostaje włókno osiowe, złożone z dwóch chromosomów. Stadium II. Powstaje asymetryczna przegroda (septa), dzieląca protoplast na dwie nierówne części (fot. 4. 3). Przegroda jest znacznie cieńsza niż ta, która powstaje w czasie normalnego podziału komórki, gdyż zawiera znacznie mniej peptydoglikanu; który jest następnie usuwany w wyniku hydrolizy. Mniejszy z protoplastów, zwany presporą, stanie się endosporą. Błona cytoplazmatyczna większego protoplastu wypukla się, otaczając presporę. Stadium II dzieli się na część 1, 2, 3, jak pokazano na rysunku. W stadium III prespora zostaje całkowicie otoczona dwiema błonami. Stadium IV. Zmodyfikowany peptydoglikan odkładany między tymi dwiema błonami tworzy sztywną warstwę zwaną korteksem. W tym czasie może się też rozwijać luźna osłona białkowa, zwana egzosporium. Stadia V-VI. Na zewnętrznej błonie odkładany jest wielowarstwowy, białkowy płaszcz spory (stadium V) i spora dojrzewa (stadium VI), nabywając takie cechy charakterystyczne jak oporność na ciepło i zdolność do silnego rozpraszania światła, skąd jej obraz w mikroskopie świetlnym. W tym czasie w „rdzeniu", tzn. protoplaście spory (otoczonym zewnętrzną błoną), nagromadza się dipikolinian wapnia. Stadium VII. Dojrzała spora zostaje uwolniona wskutek zniszczenia komórki macierzystej. (Zwróć uwagę, że nie każda endospora ma egzosporium. ).
62
(a) Koniec powietrznej strzępki wegetatywnej, (b) Koniec strzępki zaczyna się zwijać, (c) W całej zwiniętej strzępce powstają przegrody, (d) Ściany rozwijających się spor grubieją i każda z nich zaokrągla się. (e) Spory zostają uwolnione.
4. 4 Akinety, heterocysty, hormogonia Struktury te są tworzone przez różne nitkowate sinice — bakterie fotosyntetyzujące występujące np. w glebie, wodach i żyjące w związkach symbiotycznych z niektórymi eukariotami.
4. 4. 1 Akinety Akinety są wyspecjalizowanymi komórkami wytwarzanymi przez niektóre gatunki, np. w warunkach głodu. Każda ma zgrubiałą ścianę i zawiera w cytoplazmie wiele substancji zapasowych (takich jak glikogen). Akinety są zwykle większe od komórek wegetatywnych i mają obniżony poziom metabolizmu. Wykazują pewną oporność na wysychanie oraz niską temperaturę, mogą więc stanowić formy ułatwiające przezimowanie i/lub rozsiewanie tych sinic.
4. 4. 2 Heterocysty Heterocysty są tworzone przez pewne gatunki, gdy brak jest dostępnych źródeł azotu. W takich warunkach dochodzi do różnicowania niektórych komórek w nici i przekształcenia ich właśnie w heterocysty. Są to wyspecjalizowane komórki „wiążące" azot atmosferyczny (gazowy) — czyli przeprowadzające go w formę dostępną dla organizmu (sekcja 10. 3. 2. 1). Proces różnicowania obejmuje między innymi: wytworzenie grubych osłon, rearanżację tylakoidów, zaprzestanie wytwarzania tlenu (pochodzącego z fotosyntezy) i syntezę nitrogenazy (enzymu wykorzystywanego w wiązaniu azotu). Wydaje się, że grube osłony (patrz fot. 4. 2) chronią nitrogenazę przed tlenem atmosferycznym, na który jest ona wrażliwa. Anabaena flos-aquae tworzy grubsze osłony, gdy hoduje się ją pod zwiększonym ciśnieniem cząstkowym tlenu [Kangatharalingam, Priscu i Paerl (1992) JGM 138: 2673-2678]. Komunikowanie się między heterocystą i sąsiadującą z nią komórką wegetatywną zachodzi poprzez cienkie pory (mikroplaz63
64
modesmy) występujące w przylegających błonach cytoplazmatycznych. Związany azot jest przenoszony do komórek wegetatywnych, które z kolei przekazują heterocyście związki węgla i inne substancje.
4. 4. 3 Hormogonia Hormogonium to krótka nić, nie zawierająca ani akinet, ani heterocyst, wytworzona np. z nici wegetatywnej. Zwykle wykazuje zdolność do ruchu ślizgowego. Komórki w hormogonium mogą być mniejsze niż w nici macierzystej. U niektórych gatunków (np. Nostoc muscorum) tylko hormogonia zawierają wakuole gazowe, co może potwierdzać pogląd, że te krótkie nici służą do „rozsiewania" sinic.
Fot. 4. 3 Sporulacja a podział komórki u Bacillus subtilis Góra. Komórka jest we wczesnej fazie sporulacji (rys. 4. 2, stadium II1). Widać asymetryczną przegrodę. Podziałka = 0, 3 μm. Środek. Endospora (prespora) w późniejszym stadium rozwoju. Podziałka = 0, 3 μm. Dół. Wegetatywny podział komórki. Przegroda zlokalizowana pośrodku komórki jest znacznie grubsza niż przegroda asymetryczna. Podziałka=0, 3 μm. Fotografie — dr Imric Barak, Institute of Molecular Biology, Slovak Academy of Sciences, Bratislava, Slovak Republic.
ROZDZIAŁ
5 Metabolizm I - energia
„Metabolizm" to reakcje chemiczne zachodzące w żywych komórkach: cząsteczki są syntetyzowane (anabolizm), rozkładane (katabolizm) lub zmieniane z jednego typu na inny, a różne atomy są utleniane lub redukowane. W większości z tych reakcji biorą udział swoiste białka katalityczne, zwane enzymami. Zwykle enzymy działają jedynie w ograniczonym zakresie warunków fizykochemicznych; poza tym zakresem mogą utracić swoją aktywność lub zostać zinaktywowane. Wydaje się, że enzymy „ekstremofili" (sekcja 1. 1. 1) mają unikatową strukturę i/lub są stabilizowane przez takie czynniki jak np. termoprotektanty. Stosuje się je w badaniach nad stabilnością enzymów. Jest też prawdopodobne, że zostaną wykorzystane w biotechnologii [Danson i Hough (1998) ΉΜ 6: 306-314]. ) Sekwencja reakcji metabolicznych, w których jeden związek jest kolejno przekształcany w inny (lub inne), zwana jest szlakiem metabolicznym. W takim szlaku substrat (np. związek odżywczy) jest przekształcany poprzez jeden lub wiele związków pośrednich do tak zwanego produktu końcowego lub produktów końcowych. Liczne z bakteryjnych szlaków metabolicznych nie występują u eukariotów. Reakcje metaboliczne są w wielu wypadkach endoergiczne, tzn. wymagają dostarczenia energii. Energia jest też potrzebna do ruchu (u gatunków ruchliwych) i do pobierania różnych składników pokarmowych. Większość bakterii uzyskuje energię przekształcając związki chemiczne ze środowiska. Organizmy te są zwane chemotrofami. Inne bakterie, które wykorzystują energię słoneczną, określa się mianem fototrofów. Jednak ani związki chemiczne ze środowiska, ani światło słoneczne nie mogą być wykorzystane bezpośrednio do zasilania procesów komórkowych wymagających energii. Tak więc komórka musi mieć zdolność przekształcania tych „środowiskowych" źródeł energii na taką jej formę, jaka będzie mogła być przez nią wykorzystywana. Jaka jest ta „dogodna" forma energii? Wykorzystując pewne związki chemiczne lub światło słoneczne bakterie mogą wytwarzać specyficzne związki „wysokoenergetyczne", które mogą następnie zaspokajać ich potrzeby energetyczne. Do związków tych należą: adenozyno66
-5-fosforan (ATP), fosfoenolopirogronian, acetylofosforan i acetylo-CoA. Nazwano je cząsteczkami „waluty" energetycznej, gdyż komórka może je wydatkować (zamiast energii „środowiskowej"), tak jak my używamy monet i banknotów zamiast sztabek złota. Niektóre z takich cząsteczek przedstawiono na rysunku 5. 1. ATP (rys. 5. la) dostarcza energii, gdy zostaje rozerwane jego końcowe wiązanie fosforanowe. Skutkiem tego, w miarę jak wykorzystywane są cząsteczki ATP (do potrzeb energetycznych komórki), powstają cząsteczki adenozyno-5'-difosforanu (ADP). Tak więc poprzez fosforylację ADP energia środowiskowa zostaje sprzęgnięta z resyntezą ATP. Inny typ „waluty" energetycznej stanowi dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy (NAD), który niesie energię w postaci „siły redukującej": może on przyjmować i oddawać energię będąc, odpowiednio, redukowany i utleniany (rys. 5. 1b). Inne nośniki siły redukującej to fosforan NAD (NADP) i dinukleotyd flawinoadeninowy (FAD). Energia pochodząca ze środowiska może też zostać przekształcona w formę + elektrochemiczną, w postaci gradientu jonów (zwykle protonów — H ) między dwiema powierzchniami błony cytoplazmatycznej. Energia tego gradientu może być wykorzystana do transportu, do napędzania ruchu obrotowego rzęsek (sekcja 2. 2. 14. 1) i do syntezy związków wysokoenergetycznych! W jaki sposób bakteria tworzy związki wysokoenergetyczne lub gradient jonów z energii „środowiskowej"? Chemotrofy i fototrofy wykorzystują do tego celu różne strategie, co opisano niżej.
5. 1 Metabolizm energetyczny chemotrofów Chemotrofy przetwarzają związki chemiczne, by uzyskać energię. Chemoorganotrofy wykorzystują związki organiczne, zaś chemolitotrofy — związki nieorganiczne bądź pierwiastki chemiczne. (Mechanizmy pobierania związków chemicznych zostały omówione w sekcji 5. 4. )
5. 1. 1 Metabolizm energetyczny chemoorganotrofów Chemoorganotrofy wykorzystują substraty organiczne w dwóch głównych typach metabolizmu energetycznego: fermentacji i oddychaniu1. Niektóre z nich mogą przeprowadzać tylko jeden z tych procesów, inne — oba, w zależności od warunków. 5. 1. 1. 1 Fermentacja Fermentacja jest rodzajem metabolizmu energetycznego, w którym substrat jest metabolizowany bez udziału egzogennego (tzn. zewnętrznego) czynnika 1
Angielskie terminy „respiration" i „respiratory metabolism" są tłumaczone odpowiednio jako „oddychanie" i „metabolizm oddechowy" i stosowane do określenia wszystkich procesów dostarczających energii bakteriom chemotroficznym (zarówno chemoorganotrofom, jak i chemolitotrofom), w których wykorzystany jest łańcuch transportu elektronów i fosforylacja oksydatywna (przyp. tłum). 67
(a) Adenozyno-5'-trifosforan (ATP). Przy dostarczaniu energii rozrywane jest wiązanie γ i odłączona zostaje grupa fosforanowa; powstający w wyniku tego adenozyno-5'-difosforan (ADP) musi być fosforylowany, aby został zregenerowany ATP. (b) Dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy (NAD) w formie zredukowanej (wyżej) i utlenionej (niżej); e=elektron. Ściśle rzecz biorąc forma utleniona powinna być zapisana jako NAD+, ale dla wygody często pisze się NAD; podobnie forma zredukowana powinna być zapisana jako NADH + H+, ale stosuje się NADH. Fosforan NAD (NADP) to 2'-fosforan NAD, który ma grupę fosforanową w pozycji 2' cząsteczki (lewoskrętnej) cukru (D-rybozy).
utleniającego. ( N o t k a . Fermentacja zwykle (ale niekoniecznie) zachodzi beztlenowo, ale nie jest to cecha charakterystyczna wyłącznie dla tego procesu; jak zobaczymy później, oddychanie też może zachodzić bez udziału tlenu. ) Ponieważ nie jest tu wykorzystywany zewnętrzny czynnik utleniający, produkty fermentacji w sumie nie są ani bardziej, ani mniej utlenione niż substrat. Oznacza to, że utlenianie jakiegoś związku pośredniego w fermentacji jest zrównoważone przez redukcję innego związku pośredniego w tym procesie. Zostało to schematycznie przedstawione na rysunku 5. 2.
68
W procesie tym z substratu organicznego powstają związki pośrednie, które wzajemnie się utleniają i redukują. W sumie produkty mają taki sam stopień utlenienia jak wyjściowy substrat. (Porównaj z rys. 5. 4).
Można te procesy lepiej zrozumieć rozważając pewne konkretne przykłady szlaków metabolicznych. U wielu bakterii fermentacja glukozy zaczyna się od szlaku zwanego glikolizą lub szlakiem Embdena-Meyerhofa-Parnasa (rys. 5. 3). W szlaku tym 1 cząsteczka glukozy dostarcza (poprzez pewną liczbę związków pośrednich) 2 cząsteczek kwasu pirogronowego, będącego produktem końcowym. W dwóch miejscach tego szlaku (rys. 5. 3) energia pochodząca z reakcji egzoergicznych (tzn. dających energię) jest wykorzystywana do fosforylacji ADP, to znaczy do syntezy ATP z ADP. Proces bezpośredniego wykorzystania energii pochodzącej z reakcji chemicznej do syntezy ATP z ADP zwany jest fosforylacją substratową.
Uwzględniając cząsteczki będące „walutą" energetyczną szlak EMP można podsumować następująco: 2ATP + 4ADP + 2NAD -> 2ADP + 4ATP + 2NADH Tak więc każda cząsteczka glukozy daje 2NADH i netto 2ATP. Aby następne cząsteczki glukozy mogły być metabolizowane, musi zostać dostarczony zarówno ADP, jak i NAD. ADP powstaje z ATP, gdy ten jest wykorzystywany jako dawca energii. W jaki sposób jednak powstaje NAD z NADH, skoro nie ma w fermentacji zewnętrznego czynnika utleniającego? Wspomniano wcześniej, że fermentacja glukozy może zacząć się od glikolizy; w rzeczywistości szlak ten jest jedynie początkiem pewnej liczby różnych dróg metabolicznych: to, co się będzie działo z NADH (i kwasem pirogronowym), zależy od zachodzących potem reakcji. W najprostszym przypadku NADH oddaje swoją siłę redukującą kwasowi pirogronowemu, co oznacza, że utlenienie NADH do NAD jest sprzężone z redukcją kwasu pirogronowego do kwasu mlekowego: kwas pirogronowy + NADH —» kwas mlekowy + NAD Reakcja ta pokazuje jedną z możliwych odmian fermentacji — tak zwaną fermentację mlekową. Reakcja, w której kwas mlekowy jest jedynym (lub dominującym) produktem, zwana jest fermentacją homomlekową. W wyniku fermentacji heteromlekowej obok kwasu mlekowego powstają też inne produkty. Kwas mlekowy — produkt końcowy fermentacji — zostaje uwolniony przez komórki do środowiska. 69
Przerywaną strzałką, poczynając od fruktozo-1, 6-bisfosforanu, oznaczono uproszczony odcinek tego szlaku. Każdą z dwóch fosforylacji substratowych zaznaczono gwiazdką; w obu przypadkach fosforan jest przenoszony na ADP z wysokoenergetycznego wiązania fosforanowego w związku organicznym. Chociaż dwie z reakcji w tym szlaku wymagają ATP, to zysk netto wynosi 2ATP na każdą cząsteczkę zużytej glukozy. ( N o t k a . Nazwy kwas pirogronowy i pirogronian oraz kwas fosfoenolopirogronowy i fosfoenolopirogronian używa się wymiennie. ) Większość reakcji tego szlaku jest odwracalna.
Tak zwane bakterie mlekowe (np. różne gatunki Lactobacillus i Leuconostoc) są szeroko wykorzystywane w przetwórstwie spożywczym (np. do wyrobu niektórych serów i innych produktów mlecznych, salami, kiszonej kapusty i ogórków, chleba pieczonego z użyciem zakwasu). [Genetics, metabolism and application of lactic acid bacteria (sympozjum): FEMSMR (1993) 12: 1-272. ] Należy zwróć uwagę, że kwas mlekowy (C3H6O3) ma taki sam stopień utlenienia jak glukoza (C6H12O6), tzn. netto nie zaszła tu ani redukcja, ani utlenienie. Wprawdzie aldehyd 3-fosfoglicerynowy został utleniony, ale jest to zrównoważone przez redukcję kwasu pirogronowego do kwasu mlekowego (rys. 5. 4). Inne fermentacje, zaczynające się od glikolizy, to fermentacja kwasów mieszanych (rys. 5. 5) i fermentacja butanodiolowa (rys. 5. 6). W obu procesach kwas pirogronowy jest metabolizowany do kilku produktów końcowych, których względne ilości mogą się zmieniać w zależności od warunków wzrostu. 70
Zwróć uwagę na to, że utlenianie jest zrównoważone odpowiednią redukcją. Fermentację homomlekową przeprowadzają niektóre tzw. bakterie mlekowe, wykorzystywane w przemyśle spożywczym.
Fermentacja kwasów mieszanych (rys. 5. 5) zachodzi np. u Escherichia coli i u bakterii należących do rodzajów Proteus i Salmonella. W kwaśnym środowisku E. coli i inne gatunki, które mają układ enzymatyczny liazy mrówczan: wodór, mogą rozłożyć kwas mrówkowy na dwutlenek węgla i wodór; przeprowadzają więc fermentację z wytworzeniem gazu. Bakterie, które podobnie jak Shigella nie mają tego systemu enzymatycznego, nie wytwarzają gazu. (Z tego widać, że nie zawsze produktem fermentacji jest gaz. ) Fermentację butanodiolową (rys. 5. 6) przeprowadzają np. gatunki należące do Enterobacter, Erwinia, Klebsiella i Serratia. Ilość kwasu wytworzonego w tym
procesie jest znacznie mniejsza niż w fermentacji kwasów mieszanych. Niektóre szczepy w pewnych warunkach produkują małe ilości diacetylu (CH3. CO. CO. CH3) z kwasu acetomlekowego. Chociaż fermentacje kwasów mieszanych i butanodiolowa są bardziej skomplikowane niż fermentacja homomlekowa, to jednak podlegają tym samym podstawowym zasadom. Tworzenie produktów bardziej utlenionych niż glukoza (np. kwas mrówkowy) jest zawsze zrównoważone przez tworzenie produktów bardziej od niej zredukowanych (np. etanol), natomiast względne proporcje produktów końcowych mogą się zmieniać. NADH i inne związki powstające w czasie fermentacji są wykorzystywane w różny sposób. Część NADH zostaje utleniona w reakcjach biosyntezy (zamiast być wykorzystana do tworzenia takich produktów jak kwas mlekowy). Dzięki temu związki takie jak pirogronian będą mogły zostać zużyte w reakcjach biosyntezy jako prekursory (sekcja 6. 3. 1 i rys. 6. 3). U chemoorganotrofów zarówno w oddychaniu (sekcja 5. 1. 1. 2), jak i w fermentacji istnieje ścisły związek między metabolizmem energetycznym i metabolizmem węglowym (sekcja 5. 3. 1). Bakterie przeprowadzające fermentację wykorzystują związki wysokoenergetyczne, takie jak ATP i NADH, a także mogą wykorzystywać energię w formie gradientu jonów, o której wspomniano wcześniej. Ten rodzaj energii jest u nich zwykle otrzymywany poprzez przekształcenie ATP w specyficznych, błonowych systemach enzymatycznych zwanych ATPazami (szczegóły w sekcji 5. 1. 1. 2). U niektórych bakterii fermentacyjnych gradient jonów może również powstawać w wyniku wypływu produktów końcowych (sekcja 5. 3. 3). N o t k a . Zanim skończymy omawiać ten temat, warto wspomnieć, że w przemyśle termin „fermentacja" jest powszechnie używany na określenie każdego procesu chemicznego przeprowadzanego przez bakterie, nawet takiego, w którym reakcje fermentacji nie zachodzą. 71
72
73
5. 1. 1. 2 Oddychanie
Oddychanie jest rodzajem metabolizmu energetycznego, w którym substrat jest przekształcany z udziałem egzogennego (tzn. zewnętrznego) czynnika utleniającego (porównaj z fermentacją: sekcja 5. 1. 1. 1). Oddychanie może zachodzić w obecności tlenu (przy czym sam tlen służy jako zewnętrzny czynnik utleniający) lub beztlenowo (gdy zamiast tlenu są wykorzystywane inne nieorganiczne lub organiczne czynniki utleniające). (Ponieważ wciąż mówimy o chemoorganotrofach, substrat jest zawsze związkiem organicznym, chociaż czynnik utleniający może być organiczny bądź nieorganiczny. ) W sytuacji wykorzystania zewnętrznego czynnika utleniającego substrat zostaje całkowicie utleniony (rys. 5. 7); glukoza na przykład może zostać utleniona do dwutlenku węgla i wody. Takie utlenienie substratu daje więcej energii niż jego fermentacja. W jaki sposób jest utleniany substrat i jak jest otrzymywana energia? Utlenianie typowego substratu organicznego pokazano na rysunku 5. 7: jest ono sprzężone z redukcją NAD, a powstający NADH jest utleniany przez zewnętrzny czynnik utleniający. Zwykle NADH i zewnętrzny czynnik utleniający współdziałają nie bezpośrednio, lecz poprzez łańcuch transportu elektronów zlokalizowany w błonie cytoplazmatycznej. Jest to łańcuch wyspecjalizowanych cząsteczek (czynników redoks), które tworzą drogę przenoszenia elektronów. Sekwencja poszczególnych czynników redoks jest taka, że elektrony mogą płynąć w dół gradientu redoks (w kierunku bardziej dodatniego końca) w serii reakcji utlenienia/redukcj'i. Elektrony z NADH mogą płynąć w dół gradientu do zewnętrznego czynnika utleniającego; gdy jest nim tlen, całość procesu można podsumować tak jak pokazano na rysunku 5. 8. Końcowy biorca elektronów (w tym wypadku tlen) jest nazywany końcowym akceptorem elektronów. Tego rodzaju przepływ elektronów dostarcza energii, gdyż elektrony poruszają się w kierunku obszarów o mniejszej energii. Uwolniona energia jest wykorzystywana przez komórkę do pompowania protonów (jonów wodorowych — H+)
Wzajemne powiązania między substratem, produktami końcowymi i zewnętrznym czynnikiem utleniającym w oddychaniu wykorzystującym typowy substrat organiczny (porównaj rys. 5. 2). W tym przykładzie, NADH wytworzony w czasie metabolizowania substratu jest utleniany przez zewnętrzny czynnik utleniający. Zachodzi to na ogół nie bezpośrednio, lecz poprzez łańcuch transportu elektronów (patrz tekst).
74
Łańcuch transportu elektronów składający się z trzech składników (Χ, Υ i Z), z tlenem jako końcowym akceptorem elektronów, przy utlenianiu typowego, organicznego substratu oddechowego. Metabolizm komórkowy wytwarza NADH, który musi być utleniany w celu odtworzenia NAD. Część NADH jest utleniana do NAD w reakcjach biosyntezy, a część poprzez łańcuch transportu elektronów. W łańcuchu tym NADH jest utleniany przez przeniesienie elektronów na utlenioną formę X (która zostaje zredukowana). Zredukowana forma X zostaje utleniona przez przeniesienie elektronów na utlenioną formę Υ — i tak dalej. Końcowym etapem jest redukcja tlenu do wody. Ciągłe linie zakrzywione oznaczają drogę przepływu elektronów. Zarówno utlenienie NADH (enzym dehydrogenaza NADH), jak i redukcja tlenu (przez oksydazę cytochromową) zachodzi na wewnętrznej (tzn. cytoplazmatycznej) stronie błony cytoplazmatycznej.
poprzez błonę cytoplazmatyczną z jej strony wewnętrznej do zewnętrznej. Prowadzi to do braku równowagi ładunkowej (i pH) między dwiema powierzchniami błony. Tendencja protonów do powrotu na stronę wewnętrzną błony (a więc do stanu zrównoważonego) stanowi formę energii zwaną siłą protonomotoryczną. Siła ta jest jedną z najważniejszych i najbardziej uniwersalnych form energii w komórce. Może zostać użyta bezpośrednio do zaspokojenia pewnych potrzeb energetycznych, na przykład do napędzania ruchu rzęsek (sekcja 2. 2. 14. 1), do transportu (pobierania) różnych jonów. Pobieranie jonów jest procesem wymagających energii, gdyż błona cytoplazmatyczna jest zwykle dla nich nieprzepuszczalna (sekcja 2. 28). Siła protonomotoryczna może też dostarczać energii do transportu niektórych substratów przez błonę cytoplazmatyczną (np. transport laktozy u E. coli), do fosforylacji ADP (z wytworzeniem ATP) przez kompleksy enzymów (ATPazy) zlokalizowane w błonie cytoplazmatycznej. Protony przechodząc poprzez ATPazę (z zewnętrznej na wewnętrzną powierzchnię błony) dostarczają energii niezbędnej do uwolnienia ATP z miejsc katalitycznych ATPazy na cytoplazmatycznej stronie błony. W oddychaniu, kiedy siła protonomotoryczna jest wykorzystywana jako źródło energii do syntezy ATP z ADP, proces ten jest zwany fosforylacją oksydatywną (porównaj z fosforylacją substratową w sekcji 5. 1. 1. 1). Ciekawe, że ATPazy błonowe mogą też katalizować hydrolizę ATP do ADP, a uwolniona energia jest wykorzystywana do pompowania protonów (na zewnątrz) przez błonę, tzn. do zwiększania siły protonomotorycznej. Tak więc energia zawarta w ATP i sile protonomotorycznej może ulegać wzajemnym przemianom. Cały ten mechanizm jest podsumowany na rysunku 5. 9. Sama ATPaza składa się z dwóch głównych części. Domena Fo jest kanałem protonowym, który przechodzi przez całą szerokość błony; domena F1 oddziałuje z cytoplazmatyczną stroną Fo i zawiera miejsca katalityczne, w których syntetyzowany jest ATP. Takie ATPazy zwane są ATPazami typu (Fo F 1 ) . Domena Fo obraca się względem domeny F1 w czasie translokacji protonów. [Energy transduction in ATP synthase: Elston, Wang i Oster (1998) Nature 391: 510-513. ] 75
„Łańcuch oddechowy" to termin używany do określenia łańcucha transportu elektronów w metabolizmie oddechowym (tzn. w oddychaniu). „ATPaza protonowa" jest systemem enzymatycznym (w błonie cytoplazmatycznej), który katalizuje zależną od siły protonomotorycznej fosforylację ADP do ATP, a także hydrolizę ATP do ADP i nieorganicznego fosforanu (Pi). Siła protonomotoryczna jest wykorzystywana do syntezy ATP, a sama zwiększa się w wyniku jego hydrolizy (dostarczającej energii). Siła protonomotoryczna uczestniczy też w redukcji NADP przez NADH. NADPH jest wykorzystywany np. w niektórych komórkowych reakcjach biosyntezy (np. asymilacja amoniaku (sekcja 10. 3. 2).
U bakterii łańcuch transportu elektronów biorący udział w oddychaniu (łańcuch oddechowy) występuje w błonie cytoplazmatycznej (i w pewnych wypadkach w tylakoidach); jego składniki mogą różnić się u poszczególnych gatunków, a także u danego gatunku w zależności od warunków wzrostu. Składnikami łańcucha oddechowego mogą być: 1) cytochromy — białka zawierające żelazo, które pobierają elektrony i następnie przekazują je w wyniku przemiennej redukcji i utleniania atomu żelaza; 2) białka żelazo-siarkowe, takie jak ferredoksyny; i 3) chinony — związki aromatyczne, które mogą ulegać odwracalnej redukcji. Przy wykorzystaniu w oddychaniu typowego substratu organicznego (rys. 5. 8), zarówno utlenienie NADH, jak i redukcja końcowego akceptora elektronów (tlen na rys. 5. 8) wydają się zachodzić w wewnętrznej (tzn. cytoplazmatycznej) stronie błony cytoplazmatycznej. Na rysunku 5. 8 źródło NADH jest określone po prostu jako „metabolizm wytwarzający NADH". Możemy teraz przyjrzeć się niektórym szlakom wykorzystywanym w bakteryjnym oddychaniu. U wielu bakterii metabolizm oddechowy glukozy rozpoczyna się szlakiem Embdena-Meyerhofa-Parnasa (rys. 5. 3). Jednak po wytworzeniu kwasu pirogronowego droga fermentacyjna i oddechowa są całkowicie różne. W tej drugiej kwas pirogronowy jest przekształcany w acetylo-CoA i włączany do szlaku cyklicznego, znanego pod nazwą cyklu
76
kwasów trikarboksylowych (rys. 5. 10) lub cyklu Krebsa, czy też cyklu kwasu cytrynowego. Rysunek 5. 10 pokazuje, że w cyklu kwasów trikarboksylowych acetylo-CoA i kwas szczawiooctowy łączą się, tworząc kwas cytrynowy. W następnych reakcjach wyjściowa cząsteczka kwasu pirogronowego jest w rezultacie utleniana do dwutlenku węgla. Na każdą cząsteczkę utlenionego kwasu pirogronowego zostają zredukowane 4 cząsteczki NAD(P) i 1 cząsteczka FAD, syntetyzowana jest 1 cząsteczka ATP i zregenerowana 1 cząsteczka kwasu szczawiooctowego. NADH i FADH2 zostają utlenione w łańcuchu oddechowym, a powstająca siła protonomotoryczna może być wykorzystana np. do syntezy ATP przez błonową ATPazę. Powinno być teraz jasne, że wydajność energetyczna oddychania jest znacznie większa niż fermentacji. W oddychaniu utlenienie NADH prowadzi, poprzez siłę protonomotoryczną, do syntezy ATP, podczas gdy w fermentacji (gdzie nie ma zewnętrznego czynnika utleniającego) komórka musi pozbyć się NADH syntetyzując takie produkty uboczne jak kwas mlekowy. Oddychanie beztlenowe. Oddychanie beztlenowe w zasadzie jest takie samo jak tlenowe: w obu rodzajach wykorzystywany jest zewnętrzny akceptor elektronów. W warunkach beztlenowych, zamiast tlenu są jednak wykorzystywane takie czynniki utleniające jak azotan, siarczan czy fumaran. Siła protonomotoryczna powstaje w wyniku działania beztlenowego łańcucha oddechowego. Substratem (donorem elektronów) wykorzystywanym przez chemoorganotrofy w oddychaniu beztlenowym może być któryś z rozlicznych związków organicznych, w zależności od gatunku i warunków. W oddychaniu azotanowym jako końcowy akceptor elektronów jest wykorzystywany azotan, ulegając redukcji do azotynu, tlenku azotu, azotu lub amoniaku, w zależności od bakterii. Jeśli w wyniku redukcji powstaje głównie azot cząsteczkowy i tlenek azotu (tzn. gazy), proces zwany jest denitryfikacją, gdyż powoduje straty azotu do atmosfery. Denitryfikacja stanowi problem w rolnictwie, gdyż zmniejsza żyzność gleby (sekcja 10. 3. 2. 2). Może jednak być też procesem pożytecznym, wykorzystywanym do usuwania azotu ze ścieków w oczyszczalniach (sekcja 13. 4). Do bakterii denitryfikacyjnych należą Alcaligenes faecalis, Bacillus licheniformis, Paracoccus denitrificans i Pseudomonas stutzeri. Niegdyś uważano, że denitryfikacja zachodzi jedynie w warunkach beztlenowych lub gdy zawartość tlenu jest zmniejszona. Teraz wiemy, że tlen działa różnie na poszczególne bakterie denitryfikacyjne. Niektóre z nich przeprowadzają denitryfikację tylko w warunkach beztlenowych. Inne są do niej zdolne nawet w obecności tlenu. Są wreszcie takie, które wykorzystują jednocześnie tlen i azotan — chociaż zwykle szybkość denitryfikacji maleje wraz ze wzrostem stężenia tlenu. Niektóre gatunki, w odpowiednich warunkach, są zdolne do dysymilacyjnej redukcji azotanu do amoniaku (sekcja 10. 3. 2). Do substratów wykorzystywanych przez chemoorganotrofy jako donory elektronów w oddychaniu azotanowym zalicza się np. bursztynian (u E. coli). Bakterie redukujące siarczany i bakterie redukujące siarkę wykorzystują, odpowiednio, siarczany i siarkę jako końcowe akceptory elektronów. W czasie 77
Bardzo rozpowszechniony w metabolizmie oddechowym (sekcja 5. 1. 1. 2). Reakcja kwas izocytrynowy -» kwas α-ketoglutarowy jest katalizowana przez enzym dehydrogenazę izocytrynianową, która u większości bakterii jest raczej swoista dla NADP niż dla NAD. NADPH jest wykorzystywany w reakcjach biosyntezy. FAD (dinukleotyd flawinoadeninowy), podobnie jak NAD, niesie energię w postaci „siły redukującej". FADH2 może zostać utleniony poprzez łańcuch oddechowy, co prowadzi do powstania siły protonomotorycznej. U wielu bakterii w etapie prowadzącym od bursztynylo-CoA do kwasu bursztynowego zachodzi synteza guanozyno-5'-trifosforanu (GTP) zamiast ATP. GTP jest wykorzystywany jako cząsteczka „waluty" energetycznej, np. w czasie wiązania aminoacylo-tRNA do miejsca „A" podczas syntezy białek (rys. 7. 9).
78
oddychania beztlenowego siarczan bądź siarka są redukowane do siarczku (rys. 10. 3). Tego typu oddychanie beztlenowe przeprowadzają np. gatunki rodzaju Desulfovibrio (redukują siarczan) i Desulfuromonas (redukują siarkę). Można je znaleźć zwykle w mułach i glebie, gdzie są warunki beztlenowe. Odpowiadają za większość siarkowodoru powstającego w wodach zanieczyszczonych materią organiczną. W oddychaniu fumaranowym końcowym akceptorem jest pochodzący ze środowiska fumaran, który ulega redukcji do bursztynianu. Tego typu oddychanie występuje u różnych bakterii, w tym u E. coli, jeśli są ku temu odpowiednie warunki. Niektóre bakterie (zarówno gatunki gramdodatnie, jak i gramujemne) utleniając substraty organiczne (takie jak octan, mleczan, pirogronian, glicerol, etanol) lub wodór wykorzystują arsenian i selenian jako końcowe akceptory elektronów w oddychaniu beztlenowym. Donorem elektronów mogą być różne związki w zależności od gatunku. Wykazano, że reduktazy arsenianu i selenianu występują w peryplazmie i są związane z błonami. Bakterie o takim typie oddychania można spotkać zarówno w środowiskach skażonych, jak i nieskażonych tymi pierwiastkami. [Bacterial respiration of arsenic and selenium: Stolz i Oremland (1999) FEMSMR 23: 615-627. ]
5. 1. 2. Metabolizm energetyczny u chemolitoautotrofów Chemolitotrofy wykorzystują w swoim metabolizmie energetycznym substraty nieorganiczne — np. siarczek, siarkę elementarną, amoniak, wodór, jony żelazawe itd. Metabolizm jest oddechowy, tlenowy bądź beztlenowy. Elektrony z substratu są przenoszone na końcowy, zewnętrzny czynnik utleniający, w wyniku czego powstaje siła protonomotoryczna (patrz też sekcja 5. 3. 4). Proces ten zachodzi bez udziału NAD (porównaj z metabolizmem oddechowym chemoorganotrofów). Do chemolitotrofów (bezwzględnych i względnych) zalicza się na przykład bakterie z rodzaju Thiobacillus i bakterie nitryfikacyjne. Gatunki z rodzaju Thiobacillus występują np. w glebie i osadach morskich. Zwykle utleniają one, z użyciem tlenu, takie substraty jak siarczek czy siarkę, choć T. denitrificans może wykorzystywać te substraty beztlenowo w oddychaniu azotanowym. Donorem elektronów dla tej bakterii są Fe (II) (jony żelazawe), wykorzystywane w czasie wzrostu beztlenowego, zależnego od azotanu (który jest redukowany przede wszystkim do azotu cząsteczkowego) [Straub i wsp. (1996) AEM 62: 1458-1460J. Thiobacillus ferrooxidans, bezwzględny tlenowiec, może utleniać zarówno jony żelazawe, jak i substraty siarkowe. Bakterie z rodzaju Thiobacillus odgrywają ważną rolę w obiegu siarki (sekcja 10. 3. 3). Bakterie nitryfikacyjne są organizmami o bezwzględnie tlenowym metabolizmie oddechowym. Żyją w glebie i środowiskach wodnych. Energię uzyskują w wyniku nitryfikacji, czyli utleniania amoniaku do azotynu (np. gatunki z rodzaju Nitrosococcus i Nitrosomonas) oraz azotynu do azotanu (np. gatunki z rodzaju Nitrobacter i Nitrococcus). Odgrywają one ważną rolę w obiegu azotu (sekcja 10. 3. 2). 79
5. 1. 2. 1 Fermentacja nieorganiczna
Do całkiem niedawna uważano, że żaden substrat nieorganiczny nie może podlegać fermentacji. Jednak w roku 1987 Bak i Cypionka [Nature (1987) 326: 891-892] opisali taki typ metabolizmu energetycznego, w którym substraty (siarczyn lub tiosiarczan) podlegały „dysproporcjonacji", tworząc siarczek i siarczan. Taką „chemolitotroficzną fermentację" przeprowadza np. Desulfovibrio sulfodismutans.
5. 1. 2. 2 Wytwarzanie metanu
Metan (CH4) jest produktem końcowym procesu energetycznego przeprowadzanego przez pewne bezwzględnie beztlenowe organizmy należące do Archaea, zwane metanogenami. Wydaje się, że żaden organizm należący do Bacteria nie jest zdolny do wytwarzania metanu. Metanogeny żyją np. w mule rzecznym oraz w żwaczu krów i innych przeżuwaczy (środowiska charakteryzujące się Eh niższym niż -330 mV). Niektóre metanogeny (np. Methanobacterium, Methanobrevibacter, Methanococ-
cus, Methanothermus) wytwarzają metan w serii złożonych reakcji, w których w redukcji CO2 bierze udział wodór. Atom węgla z CO 2 wiąże się kolejno z każdą z serii cząsteczek nośników C1 i podlega stopniowej redukcji poprzez -CH 2 i CH 3 do metanu (CH4). Cząsteczki nośników to metanofuran, tetrahydrometanopteryna i kilka koenzymów. Końcowy etap reakcji jest termodynamicznie korzystny i wydaje się sprzężony z wytworzeniem siły protonomotorycznej. Niektóre metanogeny (np. Methanococcoid. es, Methanolobus) mogą wytwarzać metan np. z octanu lub metanolu. Wzrost na pożywce z octanem jest wolniejszy niż na dwutlenku węgla i wodorze (ΔG0 reakcji CH3COOH -> CH 4 + CO2 wynosi około -36 kJ). Zasadniczo w wyniku rozkładu octanu powstaje CO i CH 3 , przy czym ten ostatni jest redukowany do metanu, podczas gdy CO jest utleniany przez wodę (enzym dehydrogenaza CO) do CO 2 i 2H. W błotnistych glebach octan może być substratem preferownym w niskich temperaturach [Wagner i Pfeiffer (1997) FEMSME 22: 145-153]. [Enzymes in methanogenesis: Ferry (1999) FEMSMR 23: 13-38. ]
5. 2 Metabolizm energetyczny fototrofów Fototrofy uzyskują energię ze światła słonecznego — w większości przypadków w wyniku fotosyntezy.
5. 2. 1 Fotosynteza W fotosyntezie energia w postaci światła jest absorbowana przez wyspecjalizowane barwniki i wykorzystywana do wytworzenia cząsteczek „waluty" energetycznej i/lub siły protonomotorycznej. We wszystkich przypadkach fotosynteza zachodzi w błonach zawierających chlorofile, barwniki dodatkowe i łańcuch(y) 80
transportu elektronów. Chlorofile są zielonymi barwnikami zawierającymi magnez. Sinice zawierają chlorofil a (który występuje też u glonów i roślin wyższych). Inne bakterie fotosyntetyzujące zawierają jeden lub większą liczbę bakteriochlorofili - barwników podobnych do chlorofili. Tak zwane jasne reakcje fotosyntezy obejmują wszystkie (fotochemiczne) zdarzenia biorące udział w przekształcaniu energii świetlnej w siłę protonomotoryczną lub energię chemiczną. Reakcje ciemne (= reakcje niezależne od światła) to przemiany związane z wykorzystaniem przez komórkę energii pochodzącej z fotosyntezy do syntezy związków węgla. Bakterie fotosyntetyzujące można podzielić na dwie grupy: przeprowadzające fotosyntezę tlenową (i wytwarzające tlen jako produkt uboczny), i takie, które przeprowadzają fotosyntezę beztlenową (i nie wytwarzają tlenu). 5. 2. 1. 1 Fotosynteza oksygenowa (z wytworzeniem tlenu) u bakterii Tego typu proces, bardzo przypominający fotosyntezę roślin zielonych i glonów, zachodzi u sinic. Ponieważ sinice przeprowadzają fotosyntezę typu eukariotycznego, były przez wiele lat uważane nie za bakterie, lecz za „niebieskozielone glony". Dziś nie ma wątpliwości, że są one bakteriami. U prawie wszystkich sinic fotosynteza zachodzi w błonach tylakoidów (sekcja 2. 2. 7). (W szczepach Gloeobacter, które nie mają tylakoidów, składniki aparatu fotosyntetycznego występują w błonie cytoplazmatycznej. ) Chlorofile występują w tak zwanych centrach reakcji, do których światło jest kierowane przez wyspecjalizowane kompleksy zbierające światło, zbudowane z białek i barwników. Na skład tych kompleksów mają wpływ czynniki środowiskowe, takie jak rodzaj światła oraz dostępność azotu i siarki [Grossman i wsp. (1993) JB 175: 575-582]. Kiedy do chlorofilu dociera energia świetlna, wyrzuca on elektrony o dużej energii. Elektrony te mogą „spłynąć" w dół łańcucha transportu elektronów i dostarczyć energii do wytworzenia siły protonomotorycznej i/lub bezpośredniej redukcji NADP. (Komórka wykorzystuje NADPH np. do różnych reakcji biosyntezy. ) Fotosyntezę oksygenową przedstawia się na ogół w postaci schematu Z (rys. 5. 11). Elektrony o dużej energii wyrzucone z fotosystemu II (PSU) przepływają przez łańcuch transportu elektronów do fotosystemu I (PSI), co powoduje powstanie siły protonomotorycznej w poprzek błony tylakoidu. Proces wykorzystania tej właśnie siły do syntezy ATP (przez ATPazę błonową) nazywamy fotofosforylacją. Elektrony wyrzucone z PSI mają wystarczająco dużą energię, by zredukować NADP do NADPH. Przepływ elektronów (z lewa na prawo na rys. 5. 11) wymaga ich dostarczenia do PSU. Zachodzi to w wyniku utlenienia wody, a powstającym produktem ubocznym jest tlen. W poddanym ostatnio rewizji eukariotycznym schemacie Z, również zachodzi redukcja NADP przez PSU [(patrz Prince (1996) TIBS 21: 121-122]. Niektóre sinice (np. Oscillatoria limnetica) mogą alternatywnie przeprowadzać fotosyntezę beztlenowo, wykorzystując jako donor elektronów siarczek zamiast wody, przy czym siarczek jest utleniany do siarki elementarnej. Istnieją też sinice zdolne do wzrostu chemoorganotroficznego. 81
Energia świetlna powoduje, że centra reakcji (PSI, PSU) wyrzucają elektrony o wysokiej energii; poziomy energetyczne i miejsca docelowe zaznaczono strzałkami. Przepływ elektronów z PSU do PSI powoduje powstanie siły protonomotorycznej. Elektrony wyrzucone z PSU są uzupełniane przez utlenianie wody, w wyniku czego uwalniany jest tlen. [How does PSU split water? (artykuł przeglądowy): Rogner i wsp. (1996) TIBS 21: 44-49. ].
Niewielka grupa organizmów prokariotycznych (Prochlorophyta; prochlorofity), spokrewnionych z sinicami, zawiera oba chlorofile eukariotyczne: a i b. Obecnie znamy tylko trzy gatunki tych bakterii: Prochloron didemni, Prochlorothrix hollandica i Prochlorococcus marinus.
5. 2. 1. 2 Fotosynteza anoksygenowa Fotosynteza anoksygenowa (w której nie powstaje tlen) jest przeprowadzana beztlenowo przez bakterie z rzędu Rhodospirillales. U tak zwanych „purpurowych" bakterii fotosyntetyzujących (podrząd Rhodospirillineae) wszystkie składniki fotosyntetyczne występują w wewnątrzkomórkowych błonach, które stanowią jedną całość z błoną cytoplazmatyczną. U „zielonych" bakterii fotosyntetyzujących (podrząd Chlorobiineae) składniki kompleksów zbierających światło mieszczą się w chlorosomach (sekcja 2. 27), natomiast centra reakcyjne znajdują się w błonie cytoplazmatycznej. U bakterii „purpurowych" elektrony wyrzucone z centrum reakcyjnego poruszają się na drodze cyklicznej — poprzez łańcuch transportu elektronów wracają do centrum reakcji. Powstająca siła protonomotoryczna może być wykorzystana np. do syntezy ATP (tzn. fotofosforylacji). U bakterii „zielonych" przepływ elektronów powoduje powstanie siły protonomotorycznej (zużytej np. do syntezy ATP) i może też być wykorzystany do bezpośredniej redukcji NAD do NADH. Taki niecykliczny przepływ elektronów
82
wymaga więc ich dostarczenia z egzogennego donora. Donorami elektronów u tych bakterii mogą być np. siarczek i tiosiarczan, ale nigdy woda, stąd ich fotosynteza jest zawsze anoksygenowa. Niektóre spośród Rhodospirillales (w tym wiele bakterii „purpurowych"), w warunkach tlenowych lub przy małej zawartości tlenu mogą rosnąć chemoorganotroficznie.
5. 2. 1. 3 Donory elektronów w fotosyntezie Do nieorganicznych donorów elektronów biorących udział w fotosyntezie należy np. woda (wykorzystywana jedynie przez sinice), siarczek, siarka i wodór. Donory organiczne to np. kwas mrówkowy czy metanol. Fototrofy wykorzystujące nieorganiczne donory elektronów nazywamy fotolitotrofami, te zaś, które używają donorów organicznych — fotoorganotrofami.
5. 2. 2 Błona purpurowa Niektóre szczepy Halobacterium saiinarum (ekstremalny halofil — sekcja 3. 1. 7), należącego do Archaea, są zdolne do wykorzystywania energii słonecznej, chociaż nie potrafią przeprowadzać fotosyntezy. Na świetle, w warunkach beztlenowych lub przy małej zawartości tlenu wykształcają one zróżnicowany, wybarwiony na purpurowo, obszar błony cytoplazmatycznej — błonę purpurową. Głównym barwnikiem purpurowym jest bakteriorodopsyna. Kiedy cząsteczka bakteriorodopsyny absorbuje energię świetlną, przechodzi bardzo szybko przez szereg pośrednich stanów wzbudzonych (fotointermediatów), co dzieje się w ciągu kilku tysięcznych części sekundy. W tym czasie protony są pompowane na zewnątrz w poprzek błony, co oznacza, że w wyniku cyklicznego fotowzbudzenia bakteriorodopsyny tworzy się siła protonomotoryczna. Jednak w przeciwieństwie do fotosyntezy, siła ta w błonie purpurowej powstaje na skutek bezpośredniego pompowania protonów w poprzek błony, bez udziału chlorofilu.
5. 3 Inne zagadnienia związane z metabolizmem energetycznym 5. 3. 1 Wydajność tworzenia ATP W żywej komórce żaden proces nie zachodzi w oderwaniu od innych, lecz raczej stanowi część złożonej całości. Z tego powodu maksymalna teoretyczna wydajność tworzenia ATP w metabolizmie oddechowym, z powiedzmy jednej cząsteczki glukozy, może nie być nigdy osiągana, biorąc pod uwagę oddziaływania między tym metabolizmem a innymi procesami w komórce. Na przykład, nie cała energia uwalniana w wyniku transportu elektronów jako siła protonomotoryczna będzie wykorzystana do fosforylacji oksydatywnej. Pewna jej część może
83
zostać zużyta do transportu jonów lub ruchu rzęskowego. Ponadto część NADH powstającego w czasie oddychania może zostać wykorzystana w reakcjach biosyntezy. Ten właśnie NADH nie zostanie utleniony w łańcuchu oddechowym, a więc nie będzie uczestniczył w wytwarzaniu siły protonomotorycznej, a tym samym w tworzeniu ATP. Wreszcie związki pośrednie powstające w metabolizmie energetycznym mogą służyć komórce jako „cegiełki" budulcowe w reakcjach biosyntezy. Na przykład, kwas pirogronowy jest wykorzystywany do syntezy aminokwasów — alaniny, waliny i leucyny. Oczywiście zysk energetyczny jest wtedy mniejszy niż w przypadku całkowitego utlenienia tego kwasu.
5. 3. 2 Odwrotny transport elektronów Bakterie wymagają siły redukującej — np. NADH i/lub NADPH — do reakcji biosyntezy. Nie mają z tym nigdy problemu bakterie o fermentacyjnym typie metabolizmu. Sinice i „zielone" bakterie fotosyntetyzujące uzyskują te cząsteczki w wyniku bezpośredniej redukcji, z wykorzystaniem niecyklicznego przepływu elektronów. Jednak „purpurowe" bakterie fotosyntetyzujące nie są w stanie tego dokonać, gdyż elektrony wyrzucone z ich centrów reakcyjnych nie mają dość energii, by zredukować NAD. Reakcję tę przeprowadzają w wyniku odwrotnego transportu elektronów. W procesie tym siła protonomotoryczna jest wykorzystana do przenoszenia elektronów „pod prąd", do enzymu błonowego, dehydrogenazy NAD, gdzie NAD jest redukowany do NADH. Wymaga to dostarczenia elektronów przez zewnętrzny donor elektronów. Bakterie „purpurowe" zwykle wykorzystują do tego celu organiczne donory elektronów, ale niektóre z nich mogą też wykorzystywać donory nieorganiczne, takie jak siarczek. Odwrotny transport elektronów występuje również u bakterii nitryfikacyjnych i innych chemolitotrofów (sekcja 5. 1. 2). Należy zwróć uwagę, że one także nie tworzą NADH w czasie metabolizowania substratu energetycznego.
5. 3. 3 Pozbywanie się produktów odpadowych Bakterie fermentacyjne wytwarzają bardzo dużo NADH. Muszą się pozbyć pewnej jego ilości, syntetyzując produkty odpadowe, takie jak kwas mlekowy (sekcja 5. 1. 1. 1). Zamieniając konieczność na korzyść, niektóre bakterie (np. Lactococcus cremoris dawniej Streptococcus cremoris) uzyskują energię wiążąc protony z produktem ubocznym, jakim jest mleczan. Kiedy kwas mlekowy przechodzi przez błonę cytoplazmatyczną, „towarzyszące" mu protony automatycznie zwiększają siłę protonomotoryczną!
5. 3. 4 Utlenianie pozacytoplazmatyczne Złożone substraty energetyczne są na ogół transportowane przez błonę cytoplazmatyczną i metabolizowane w komórce. Jednak niektóre proste substraty energe2+ tyczne (takie jak H2 i Fe ), jak się wydaje, są utleniane na zewnętrznej części 84
błony cytoplazmatycznej albo w przestrzeni peryplazmatycznej. Takie pozacytoplazmatyczne utlenianie substratu charakteryzuje się: 1) uwalnianiem protonów z substratu i/lub wody poza teren cytoplazmy, 2) przepływem elektronów (z substratu) przez błonę do jej strony cytoplazmatycznej (wewnętrznej) i 3) oddziaływaniem tych elektronów z protonami i końcowym akceptorem elektronów (np. tlenem). Czysty zysk to wytworzenie siły protonomotorycznej. Na przykład ścisły tlenowiec Thiobacillus ferrooxidans zdobywa energię utleniając Fe2+ (do Fe3+) w niskim pH. Według pewnej koncepcji wytworzony pozacytoplazmatycznie Fe 3+ reaguje z wodą, dając wodorotlenek żelaza i protony, podczas gdy elektrony (z Fe2+) redukują końcowy akceptor elektronów (tlen?) na cytoplazmatycznej stronie błony. Niektóre bakterie (np. Pseudomonas aeruginosa) mogą wytwarzać siłę protonomotoryczną w wyniku pozacytoplazmatycznego utleniania glukozy do glukonianu. U bakterii tych enzym — dehydrogenaza glukozy (ze swoim kofaktorem pirolochinolinochinonem — PQQ/ ang. pyrroquinoline quinone) występuje na zewnętrznej powierzchni błony cytoplazmatycznej. Glukonian zostaje przetransportowany przez błonę i ulega fosforylacji do 6-fosfoglukonianu, który jest włączany do szlaku Entnera-Doudoroffa (rys. 6. 2). Escherichia coli (i wiele pokrewnych jej bakterii) zwykle syntetyzuje błonową dehydrogenazę glukozy pozbawioną niezbędnego jej PQQ. Takie organizmy przeprowadzają utlenianie pozacytoplazmatyczne tylko wtedy, gdy dostarcza się im PQQ [Bouvet, Lenormand i Grimont (1989) IJSB 39: 61-67]. Jednak szczep mutanta E. coli, który ma niefunkcjonalny system fosfotransferazowy (sekcja 5. 4. 2), może syntetyzować PQQ i przeprowadzać utlenianie pozacytoplazmatyczne. Świadczy to, że geny kodujące PQQ występują u tej bakterii, ale w normalnych warunkach nie ulegają ekspresji [Biville, Turlin i Gasser (1991) JGM 137: 1775-1782].
5. 3. 5 Siła protonomotoryczna a aerotaksja Jest zadziwiające, że taka bakteria jak Azospirillum brasiliense, która charakteryzuje się metabolizmem oddechowym i wykorzystuje tlen jako końcowy akceptor elektronów, to mikroaerofil (sekcja 3. 1. 6). Aby znaleźć się w warunkach optymalnych, organizm ten wykazuje aerotaksję (sekcja 2. 2. 15. 2), poruszając się w stronę miejsc, gdzie stężenie tlenu wynosi tylko 3-5 mM. U A. brasiliense siła protonomotoryczna rośnie, gdy komórka porusza się w stronę preferowanego stężenia tlenu, i maleje, gdy odpływa ona w przeciwnym kierunku. Być może, to zmiana poziomu siły protonomotorycznej działa jako sygnał regulujący ruchy aerotaktyczne [Zhulin i wsp. (1996) JB 178: 5199-5204]. Wydaje się, że zdolność A. brasilense do prowadzenia tlenowego metabolizmu respiracyjnego przy tak małym stężeniu tlenu wynika z bardzo wydajnej oksydazy (enzymu redukującego tlen). Co ciekawe, warunki te są korzystne dla wiązania azotu przez tę bakterię (sekcja 10. 3. 2. 1). U E. coli, białko sensorowe Aer może pośredniczyć w aerotaksji, odpowiadając na zmiany redoks składnika(ów) łańcucha transportu elektronów. Białko Tsr (białko MCP: rys. 7. 13) wydaje się innym, niezależnym sensorem w aerotaksji
85
i może odpowiadać na zmiany siły protonomotorycznej [Rebbapragada i wsp. (1997) PNAS 94: 10541-10546].
5. 3. 6 Siła sodowomotoryczna Siła sodowomotoryczna to energia związana z elektrochemicznym gradientem jonów sodu między wewnętrzną i zewnętrzną powierzchnią błony cytoplazmatycznej; jest ona analogiczna do siły protonomotorycznej. W pewnych przypadkach komórka może wytwarzać siłę sodowomotoryczną wykorzystując siłę protonomotoryczną: wejście protonów do cytoplazmy jest związane z wyjściem jonów sodu poprzez błonę (antyport Na + /H + ). U E. coli taki antyport jest wykorzystywany jako źródło energii (siła sodowomotoryczna) odpowiednie np. do pobrania (transportu, sekcja 5. 4) cukru melibiozy. Tak więc melibioza i jony sodu są wspólnie transportowane do cytoplazmy (symport Na+/melibioza), co oznacza, że pobieranie melibiozy zachodzi z wykorzystaniem siły sodowomotorycznej. U pewnych bakterii morskich (np. Vibrio alginolyticus) energia z metabolizmu oddechowego może być wykorzystana bezpośrednio do pompowania Na + na zewnątrz poprzez pompę sodową. Organizm ten może np. wykorzystywać siłę sodowomotoryczną do pobierania różnych aminokwasów i jako źródło energii dla ruchu obrotowego swej biegunowej rzęski. Siła sodowomotoryczna jest też wykorzystywana do poruszania biegunowej rzęski Vibrio cholerae [Kojima i wsp. (1999) JB 181: 1927-1930]. Wzrost w wyższym zakresie temperatury powoduje zwiększenie właściwej dla błony cytoplazmatycznej przepuszczalności zarówno dla protonów, jak i jonów sodu. Jednak dla protonów wzrost ten jest większy niż dla jonów sodu. W wyższych temperaturach organizm wykorzystujący siłę protonomotoryczną będzie musiał wydatkować dodatkową energię na wytworzenie określonego jej poziomu, po prostu w celu skompensowania zwiększonej dyfuzji protonów do wnętrza. Pewne organizmy znalazły sposób na zminimalizowanie tego problemu. Skład ich błony cytoplazmatycznej jest taki, że podwyższona temperatura ma mniejszy wpływ na przepuszczalność dla protonów. Jednak niektóre termofile (sekcja 3. 1. 4) zarzuciły wykorzystywanie protonów w swoim metabolizmie + energetycznym. Na przykład Clostridium fervidus wykorzystuje Na jako jedyny jon sprzęgnięty z metabolizmem energetycznym (tzn. gatunek ten nie wykorzystuje siły protonomotorycznej), [Ion permeability at high temepratures: Driessen, van de Vossenberg i Konigs (1996) FEMSMR 18: 139-148. ] Enzymy biorące udział w przemieszczaniu jonów sodu zostały omówione w artykule przeglądowym przez Dimroth [(1997) BBA 1318: 11-51].
5. 4 Systemy transportu Błona cytoplazmatyczna (sekcja 2. 2. 8) jest skuteczną barierą, uniemożliwiającą większości cząsteczek (i wszystkim jonom) swobodne przechodzenie do i z cytoplazmy. (Jest to oczywiście bardzo istotne, umożliwia bowiem komórce kontro86
lowanie swojego środowiska wewnętrznego. ) Bakterie gramujemne mają dodatkową barierę w postaci błony zewnętrznej (sekcja 2. 2. 9. 2). W czasie metabolizmu komórka musi mieć jednak możliwość pobierania różnych substratów (do celów energetycznych i innych) i pozbywania się produktów ubocznych. Służą do tego różne systemy transportu. Są one często swoiste dla poszczególnych substratów lub dla małej liczby substratów podobnych — chociaż bywa, że nawet w tej samej komórce dany związek może być przenoszony przez systemy różnego typu. Dzięki systemom transportu zachodzi powtórne wykorzystywane (ang. recycling) różnych składników komórkowych (sekcja 5. 4. 6) i usuwanie antybiotyków (patrz np. białko ΤΕΤ w sekcji 15. 4. 11). Wyjątkowo dobrze poznany jest transport białek poprzez osłony komórkowe, gdyż bakterie patogenne zwykle wywołują chorobę wydzielając toksyny białkowe lub enzymy. Znane są cztery główne sposoby sekrecji białek: typ I (sekcja 5. 4. 1. 2), typ II (sekcja 5. 4. 3), typ III (sekcja 5. 4. 4) i typ IV (sekcja 5. 4. 5) (rys. 5. 13). Transport typu III wydaje się całkowicie związany z chorobotwórczością, ale niektóre czynniki wirulencji są też transportowane przez inne systemy — np. α-hemolizyna E. coli (wydzielana poprzez system typu I), czy też białko IcsA Shigella odpowiedzialne za czerwonkę (system typu IV). Transport często wymaga energii, która jest zwykle dostarczana w postaci siły protonomotorycznej i/lub „wysokoenergetycznego fosforanu" takiego jak ATP. Siła protonomotoryczna może bezpośrednio napędzać transport pewnych naładowanych i nienaładowanych rozpuszczonych substancji. Na przykład u E. coli symport proton-laktoza pozwala na pobieranie laktozy kosztem siły protonomotorycznej, jako że laktoza i protony są razem transportowane do cytoplazmy. Energia potrzebna do transportu jonów jest czasem dostarczana w wyniku hydrolizy ATP przez błonową ATPazę. Na przykład u E. coli, K+ może być transportowany przez tak zwany system Kdp (sekcja 7. 8. 6), z udziałem wyspecjalizowanej K+-ATPazy (pompa potasowa). Hydroliza ATP umożliwia pompie pobranie K+ wbrew gradientowi stężeń. Transport poprzez system PTS (sekcja 5. 4. 2) jest związany z chemotaksją i represją kataboliczną. Wiele systemów transportowych ma złożoną budowę i ich działanie nie jest całkowicie jasne; niektóre z nich zostały opisane w następnych sekcjach.
5. 4. 1 Transportery ABC Transporter ABC to system transportu składający się z wielobiałkowego kompleksu w osłonach komórkowych. Dwa z tych białek mają (na swojej powierzchni cytoplazmatycznej) swoiste miejsce wiązania ATP (ABC, ang. ATP-binding cassette). Białko zawierające takie miejsce będzie tu określane mianem „białka ABC". Hydroliza ATP w miejscu ABC dostarcza energii do transportu. Istnieje wiele różnych przenośników ABC, a każdy z nich uczestniczy w imporcie lub eksporcie/sekrecji określonych jonów lub cząsteczek. W sumie umożliwiają one 87
import/eksport bardzo różnych substratów, w tym jonów nieorganicznych, cukrów i białek. Na przykład niektóre z nich importują związki odżywcze lub jony ważne w osmoregulacji, podczas gdy inne wydzielają toksyny białkowe i antybiotyki. Transportery ABC występują zarówno u bakterii gramujemnych, jak i gramdodatnich. Ciekawe, że biorąc udział w transporcie pewnych związków rozpuszczonych, transporter ABC może też wpływać na kanały, przez które są przenoszone inne związki rozpuszczone. Na przykład u Salmonella typhimurium transporter kodowany przez geny sapABCDF bierze udział w imporcie pewnych toksycznych peptydów (w celu ich detoksyfikacji), ale ma też wpływ na kanały dla jonów K+, które są niezbędne dla oporności bakterii na te peptydy [patrz np. Higgins (1995) Cell 82: 693-696]. Regiony transporterów ABC odpowiedzialne za hydrolizę ATP zostały omówione w artykule przeglądowym: Schneider i Hunke [(1998) FEMSMR 22: 1-20]. 5. 4. 1. 1 Importery ABC (transportery zależne od białek wiążących; permeazy peryplazmatyczne) Importery pośredniczą w pobieraniu pewnych aminokwasów, cukrów i jonów. Zwykle importer zawiera dwa różne białka (w błonie cytoplazmatycznej), połączony dimer białek ABC i substratowo swoiste peryplazmatyczne białko wiążące, które wiąże substrat i przenosi go do kompleksu błonowego. Wszystkie importery zawierają białko wiążące. (Niektóre białka wiążące uczestniczą również w „rozpoznawaniu" chemicznego stanu środowiska — ang. chemosensing. ) Przykładem importera ABC jest system ProK, uczestniczący w pobieraniu cząsteczki osmoregulacyjnej, jaką jest betaina glicynowa (sekcja 3. 1. 8). Inny przykład to system transportu histydyny u Salmonella typhimurium, w którym białko peryplazmatyczne wiąże histydynę i przenosi ją do kompleksu błonowego. Ten z kolei przekazuje ją do cytoplazmy [patrz np. Liu i Ames (1997) JBC 272: 859-866]. Hung i współpracownicy opisali budowę krystaliczną HisP — białka ABC permeazy histydynowej Salmonella typhimurium [(1998) Nature 396: 703-707]. 5. 4. 1. 2 Eksportery ABC Ogólnie mówiąc eksportery pośredniczą w eksporcie/sekrecji różnego typu białek, np. enzymów, hemolizyn (sekcja 16. 1. 4. 1), antybiotyków peptydowych i (u niektórych bakterii) polisacharydowych składników otoczek. Wydaje się, że zwykle dany eksporter może transportować różnego rodzaju cząsteczki pokrewne lub podobne [ABC transporters (bacterial exporters): Fath i Kolter (1993) MR 57: 997-1017. ] Jeden z eksporterów u E. coli pośredniczy w jednoetapowym transporcie α-hemolizyny z cytoplazmy na zewnątrz komórki. Należy on do tzw. systemów sekrecji typu I (rys. 5. 13). U Streptomyces antibioticus eksporter ABC wydziela antybiotyk oleandomycynę (należącą do tej samej grupy co erytromycyna). 88
W skład białek wydzielanych przez patogeny wchodzą niektóre ważne czynniki wirulencji (sekcja 11. 5), np. cyklolizyna u Bordetella pertussis (wywołującej krztusiec) czy alkaliczna proteaza u Pseudomonas aeruginosa. Zwykle białka przenoszone przez eksportery ABC są pozbawione N-końcowej sekwencji sygnałowej (sekcja 7. 6), ale mają C-końcową sekwencję sekrecyjną, która może bezpośrednio oddziaływać z białkami ABC. Eksportery, które przenoszą cząsteczki do peryplazmy lub błony zewnętrznej jako miejsc docelowych, mogą mieć mniej składników białkowych niż te, które wydzielają białka (tzn. transportują je na zewnątrz komórki). Niektóre eksportery u bakterii gramujemnych zawierają: białka ABC, tzw. błonowe białko fuzyjne (MFP, ang. membrane fusion protein) (w błonie cytoplazmatycznej, ale częściowo też w peryplazmie) i składnik występujący w błonie zewnętrznej. MFP może łączyć błonę cytoplazmatyczną i błonę zewnętrzną, ułatwiając transport. Niektóre badania sugerują, że przynajmniej w pewnych przypadkach składniki eksportera układają się w określonym porządku, tworząc w ten sposób kompletny system transportowy, i że zachodzi to w wyniku związania substratu (tzn. cząsteczki, która ma być wydzielona) z białkiem ABC. Po połączeniu substratu z ABC to ostatnie oddziałuje z MFP, które z kolei wiąże się ze składnikiem błony zewnętrznej [Letoffe, Delepelaire i Wandersman (1996) EMBO Journal 15: 5804-5811].
5. 4. 2 System fosfotransferazowy zależny od fosfoenolopirogronianu System fosfotransferazowy (PTS, ang. phosphotransferase system) jest wykorzystywany przez różne bakterie gramujemne i gramdodatnie do pobierania pewnych cukrów (np. glukozy, fruktozy, laktozy), alkoholocukrów (np. mannitolu) i cukrów podstawionych (np. N-acetyloglukozoaminy), przy czym źródłem energii jest tu fosfoenolopirogronian (wzór rys. 5. 3). W najprostszym przypadku fosfoenolopirogronian dostarcza fosforanu i energii do sekwencyjnej fosforylacji dwóch kolejnych białek (oznaczonych I oraz H) w cytoplazmie. Fosforan i energia zostają przeniesione z Η na związaną z błoną cytoplazmatyczną permeazę swoistą dla cukrów (tzw. kompleks II), która wiąże się z substratem, następnie fosforyluje go i jednocześnie transportuje do cytoplazmy (rys. 5. 12). Ponieważ cukry są często metabolizowane w postaci ich fosforylowanych pochodnych (np. glukozo-6-fosforan na rys. 5. 3 i 6. 2), to fosforylacja w czasie pobierania jest pozytywnym aspektem transportu PTS. PTS odgrywa rolę nie tylko w transporcie: komórka może też wykazywać chemotaksję w odpowiedzi na cukry pobrane przez system PTS. Jeden z możliwych mechanizmów to oddziaływanie fosforylowanych składników PTS (rys. 5. 12), poprzez nieznany intermediat(y), z białkiem CheY systemu MCP (rys. 7. 13), co wpływa na ruch rzęski. Chemotaksja zachodząca z udziałem PTS różni się od systemu MCP [Titgemeyer (1993) JCB 51: 1-6]. Tak więc: 1) substrat musi być transportowany (a nie po prostu związany); 2) w adaptacji nie bierze udziału metylacja; i 3) PTS nie odpowiada na repelenty. [PTS (artykuł przeglądowy): Saier i Reizer (1994) MM 13: 755-764. ] 89
Pokazano udział PTS w transporcie mannitolu i glukozy poprzez błonę cytoplazmatyczną (CM) z peryplazmy (wyżej) do cytoplazmy (niżej) u Escherichia coli. Zwróć uwagę, że glukoza i mannitol są pobierane przez różne systemy związane z błonami („permeazy")/ jak opisano niżej. Źródłem energii dla transportu jest fosfoenolopirogronian (PEP). System jest zasilany energetycznie w wyniku sekwencyjnego transferu grupy fosforanowej Ρ ζ „wysokoenergetycznego fosforanu" w PEP na enzym I (oznaczonego I), a następnie na białko Hpr (oznaczone H). Następnie fosforan zostaje przeniesiony na permeazę (kompleks enzymu II, oznaczony jako II). (Zwróć uwagę, że cząsteczki Η i I nie są specyficzne dla żadnej permeazy, tzn. mogą fosforylować każdą z nich. ) Permeaza mannitolowa (po lewej) jest enzymem całkowicie błonowym i składa się z trzech domen: IIA, IIB i IIC. Hydrofobowa, transbłonowa domena IIC, która wiąże substrat, jak się wydaje, uczestniczy w tworzeniu kanału transbłonowego. Zarówno domena IIA, jak i IIB zawiera miejsca fosforylacji, ale przypuszczalnie tylko ta druga bierze bezpośredni udział w fosforylacji substratu. W permeazie glukozowej domena IIA jest odrębnym białkiem, sekwencja fosforylacji prowadzi od IIA do IIB, a domena IIB uczestniczy w fosforylacji substratu. We wszystkich przypadkach fosforylacja cząsteczki substratu jest integralnym elementem jej transportu do cytoplazmy. W przypadku niektórych permeaz PTS składniki są ułożone w inny sposób. Na przykład permeaza fruktozowa bakterii jelitowych składa się z białka błonowego, zawierającego IIC i IIB oraz oddzielne białko, pełniące zarówno funkcję IIA, jak i H. Analogiczny enzym z Rhodobacter capsulatus to pojedyncze białko łączące funkcje ΠΑ, Η i I. Zgodnie z proponowaną nomenklaturą dla permeaz PTS [Seier i Reizer (1992) JB 174: 1433-1438], MtlEco permeazę mannitolowę E. coli oznacza się IICBA , a permeazę glukozową E. coli — IICBGlc,
Eco
+
IIAGlc'Eco.
Poza rolą, jaką pełnią w transporcie, składniki H, IIA i IIB systemu PTS uczestniczą w regulacji pewnych operonów katabolicznych (sekcja 7. 8. 2. 1).
PTS nie tylko bierze udział w transporcie substratów, ale kontroluje też pewne procesy metabolizmu węgla. Tak więc cząsteczki przenoszące grupy fosforanowe w PTS (rys. 5. 12) regulują aktywność niektórych operonów (np. operonu lac, rys. 7. 11) uczestniczących w pobieraniu/katabolizmie źródeł węgla. W wielu przypadkach ta kontrola operonów (sekcja 7. 8. 2. 1) zachodzi poprzez fosforylację regulatorów transkrypcji, w miejscu określonym jako „domena regulacji przez PTS" (PRD, ang. PTS-regulation domain) [Stulke i wsp. (1998) MM 28: 865-874].
90
5. 4. 3 Szlak sekrecji ogólnej (szlak zależny od sec, system sekrecji typu II) u bakterii gramujemnych Wiele z wydzielanych białek, np. toksyny, pewne enzymy, jest transportowanych z cytoplazmy na zewnątrz komórki przez dwuetapowy szlak sekrecji ogólnej (GSP, ang. general secretory pathway). Taki transport wymaga energii: siły protonomotorycznej i ATP. (Początkowy(e) etap(y) GSP są też wykorzystywane przez białka, których końcowym przeznaczeniem jest błona cytoplazmatyczna, peryplazma lub błona zewnętrzna. ) Wśród różnych szlaków sekrecji białek, GSP jest określony przez pewne geny (analogiczne do genów sec E. coli), których produkty tworzą system transportu białek do i przez błonę cytoplazmatyczną. Białka wydzielane w szlaku GSP są syntetyzowane ze specjalną N-końcową sekwencją sygnałową (sekcja 7. 6), która ułatwia ich przejście przez błonę cytoplazmatyczną i jest enzymatycznie odcinana od białka w czasie przechodzenia przez błonę. Etap pierwszy. Albo jeszcze w trakcie translacji (sekcja 7. 6), albo zaraz po niej, dane białko jest przenoszone przez białko opiekuńcze (chaperon), SecB, do błony cytoplazmatycznej w miejsce, gdzie znajduje się SecA — błonowa ATPaza. SecA jest związana z kompleksem białkowym (SecYEG) [Manting, van der Does i Driessen (1997) JB 179: 5699-5704], zwanym translokonem, który tworzy kanał sekrecyjny w błonie cytoplazmatycznej. SecB zostaje uwolnione, a energia z hydrolizy ATP (w SecA) kieruje białko (które już całkowicie uległo translacji), poprzez translokon, do peryplazmy. W przypadku niektórych białek kierowanie z cytoplazmy do błony cytoplazmatycznej w czasie translacji zachodzi w inny sposób. Tak więc u E. coli powstający peptyd (wraz ze swoim rybosomem) najpierw wiąże się z tak zwaną cząstką rozpoznającą sygnał (SRP, ang. signal recognition particle), składającą się z małej cząsteczki RNA i GTPazy. Następnie cały kompleks wiąże się przejściowo z błoną cytoplazmatyczną (poprzez białko FtsY), zanim rybosom wraz z polipeptydem zostanie uwolniony i połączony z translokonem SecYEG. Cały proces jest zasilany energią z hydrolizy GTP [Valent i wsp. (1998) EMBO Journal 17: 2504-2512]. Etap drugi. Transport z peryplazmy na zewnątrz komórki jest słabo poznany. Wydaje się, że ten etap GSP nie występuje u E. coli.
5. 4. 4 Systemy typu III sekrecji białek u bakterii gramujemnych W systemach typu III białka są wydzielane przez por lub kanał, który przechodzi przez osłony komórkowe, poczynając od cytoplazmy aż do powierzchni komórki. Odmiennie niż w transporterach ABC (sekcja 5. 4. 1), w systemach tych może uczestniczyć 20 lub nawet więcej białek. U różnych gatunków składniki systemów typu III są podobne (homologiczne), co więcej niektóre z białek są podobne do składników innych systemów sekrecji białek. Wydaje się, że systemy typu III występują głównie lub wyłącznie u patogenów — np. szczepów EPEC (sekcja 11. 2. 1), Salmonella, Shigella (sekcja 11. 2. 2. 1) i Yersinia (sekcja 11. 5. 1),
91
a wydzielane białka działają w sposób charakterystyczny na komórki eukariotyczne. Tego typu systemy wydzielania występują zarówno w bakteriach chorobotwórczych dla roślin [Alfano i Collmer (1997) JB 179: 5655-5662], jak i w patogenach człowieka i zwierząt. Wydzielane białka mają N-końcową sekwencję, która kieruje je do poru i nie jest odcinana, jak to się dzieje w systemach typu II (zależnych od sec) (sekcja 5. 4. 3). Nieznane są wymagania energetyczne systemów typu III. Wiadomo, że u Yersinia, związane z porem, cytoplazmatyczne białko YscN może działać jak ATPaza. U niektórych bakterii systemy typu III są przypuszczalnie aktywowane przez kontakt z komórkami eukariotycznymi (np. szczepy EPEC [Wolff i wsp. (1998) MM 28: 143-155] i Yersinia). W takich przypadkach białka mogą być wydzielane przez bakterię bezpośrednio do komórki gospodarza. Potwierdzają to następujące spostrzeżenia. Po pierwsze same białka wydzielane przez systemy typu III mają mały wpływ, lub w ogóle nie wpływają na komórki gospodarza in vitro. Po drugie wykazano, że przynajmniej niektóre z wydzielanych białek występują w komórkach gospodarza. W przypadku Yersinia wydzielane białka (Yop) wywierają swoiste działanie na gospodarza (sekcja 11. 5. 1). Białka wydzielane przez inne patogeny to np. SipC (Salmonella typhimurium), EspB i EspE/Tir (szczepy EPEC), IpaB u Shigella (sekcja 11. 5. 2) oraz „harpiny" (ang. harpins) bakterii chorobotwórczych dla roślin. [Systemy typu III (artykuł przeglądowy): Lee (1997) ΉΜ 5: 148-156. ]
5. 4. 5 Systemy typu IV sekrecji białek (autotransportery) u bakterii gramujemnych Białko wydzielane z udziałem tego systemu jest syntetyzowane jako część większego białka, składającego się z: 1) N-końcowego peptydu liderowego, 2) domeny α i 3) C-końcowej domeny β. Mechanizm wydzielania nie jest w pełni zrozumiały, a jeden z modeli określa to następująco. Peptyd liderowy działa jako sekwencja sygnałowa (sekcja 7. 6) — tak więc białko najpierw przechodzi przez błonę cytoplazmatyczną z udziałem systemu (typu II) zależnego od sec (sekcja 5. 4. 3). W tym czasie zostaje odcięta sekwencja sygnałowa. Domena β tworzy następnie w błonie zewnętrznej por o strukturze „baryłki β", przez który domena a (tego samego białka) przechodzi na powierzchnię komórki. Białko może potem np.: 1) pozostać w stanie nienaruszonym w błonie zewnętrznej; 2) ulec autokatalitycznemu rozszczepieniu, przy czym domena a zostaje wydzielona; 3) ulec rozszczepieniu przez inne białko błony zewnętrznej (takie jak proteaza OmpT E. coli), z wydzieleniem domeny a. Domena a jest więc „pasażerem", który może być wydzielany przez domenę β tego samego białka. Domenę a nazywa się też autotransporterem, choć może to być mylące, jako że tę samą nazwę stosuje się do określenia całego (trzyczęściowego) białka prekursorowego, opisanego wyżej. Wymagania energetyczne systemu sekrecji typu IV nie są jasne.
92
Pierwszym poznanym systemem autotransporterowym była proteaza IgAl u Neisseria gonorrhoeae — białko (sekrecyjne), które rozszczepia przeciwciała klasy IgA (rys. 11. 2). Innym przykładem jest białko IcsA (zatrzymywane na powierzchni komórki) odpowiedzialne za inwazyjność Shigella wywołującej czerwonkę (sekcja 11. 3. 3. 2). System autotransporterowy AIDA-I (ang. adhesin involved in diffuse adhesion) E. coli został wykorzystany do wyeksponowania heterologicznego białka (np. podjednostki Β toksyny cholery) na powierzchni zmutowanych szczepów E. coli pozbawionych OmpT. Do badań tych gen białka heterologicznego poddano fuzji (in vitro) z DNA kodującym domenę β AIDA-I; tym samym, w czasie ekspresji w komórkach E. coli, heterologiczne białko (pasażer) było eksportowane i eksponowane na powierzchni komórki (8. 5. 13). [Autotransportery: Henderson, Navarro-Garcia i Nataro (1998) TIM 6: 370-378; Holland (1998) TIM 6: 388-389. ] 93
5. 4. 6 Transport metabolitów powtórnie wykorzystywanych (salvage transport) W pewnych przypadkach bakteria może ponownie wykorzystywać niektóre (makro)cząsteczki, zamiast je tracić wydzielając do środowiska. Jest to sensowne nie tylko z powodu oszczędności materiału budulcowego, ale również energii, którą komórka musiałaby wydatkować na syntezę. Na przykład E. coli, rosnąc, stale degraduje swój Peptydoglikan (rys. 2. 7) i częściowo ponownie wykorzystuje powstałe produkty do jego resyntezy (recycling). Według jednego z przyjętych modeli, Peptydoglikan jest degradowany (przez enzymy peryplazmatyczne) do podjednostek disacharydotripeptydowych. Kompleksy podjednostek z peryplazmatycznym białkiem wiążącym (oznaczonym MppA) są przenoszone poprzez błonę cytoplazmatyczną przez swoisty system transportu (kodowany przez geny oppBCDF). W cytoplazmie tripeptyd (L-alanylo-y-D-glutamylo-mezo-diaminopimelinian — rys. 2. 7) jest odłączany od podjednostki przez enzym amidazę i dołączany do UDP-MurNAc (sekcja 6. 3. 3. 1) przez inny enzym (ligazę) [produkt genu mph Mengin-Lecreubc i wsp. (1996) JB 178: 5347-5352]. W ten sposób wchodzi ponownie do szlaku biosyntezy ściany komórkowej [Park i wsp. (1998) JB 180: 1215-1223].
5. 4. 7 Transport poprzez barierę peptydoglikanu Aby nie doszło do lizy osmotycznej, bakteria musi mieć nienaruszone osłony komórkowe. Jednak warstwa peptydoglikanu nie może całkowicie otaczać protoplastu, gdyż różne duże cząsteczki (np. α-hemolizyna E. coli, sekcja 5. 4. 1. 2) muszą być transportowane poprzez osłony. Składanie fimbrii (i innych wypustek) również wymaga przeniesienia na zewnątrz komórki ich składników białkowych. Inny rodzaj dużych cząsteczek transportowanych przez ściany to w pewnych typach koniugacji (sekcja 8. 4. 2) kompleks DNA-białko, który jest przenoszony z komórki dawcy do biorcy. W warstwie peptydoglikanu musi też powstać pewien „wyłom" w czasie składania ciałka podstawowego rzęski. Brak w nim również ciągłości w miejscach połączenia błon — cytoplazmatycznej i wewnętrznej (sekcja 2. 2. 10). Składanie struktur związanych z transportem czy też innych struktur przechodzących poprzez osłony komórkowe najprawdopodobniej zachodzi z udziałem enzymu(ów), które lokalnie modyfikują Peptydoglikan, zachowując jednak jego integralność (patrz rys. 3. 1). W pewnych przypadkach udało się rzeczywiście powiązać te procesy [artykuł przeglądowy: Dijkstra i Keck (1996) JB 178: 5555-5562].
ROZDZIAŁ
6
Metabolizm II - węgiel
Dlaczego węgiel? Po prostu dlatego, że właściwie wszystkie związki, jakie są zawarte w żywych organizmach i są przez nie tworzone, to związki węgla. W rozdziale tym omawiamy: 1) wymagania węglowe bakterii, 2) sposoby przyswajania różnych związków węgla i 3) syntezę, przemiany i polimeryzację związków węgla. Metabolizm azotu i siarki jest przedstawiony w rozdziale 10. Jakich rodzajów związków węgla wymagają bakterie do wzrostu? Niektóre z nich mogą wykorzystywać dwutlenek węgla do syntezy większości lub wszystkich związków węgla. Takie organizmy zwane są autotrofami, a wykorzystywanie dwutlenku węgla jako jedynego (lub głównego) źródła węgla to autotrofia. U niektórych bakterii autotrofia jest względna, u innych — bezwzględna. Te ostatnie mogą wykorzystywać wyłącznie dwutlenek węgla, nawet jeśli glukoza czy inne substraty są łatwo dostępne. Bezwzględne autotrofy wykorzystują nie tylko proste źródło węgla, ale również proste substraty energetyczne (rozdz. 5). Są albo chemolitotrofami (tzn. chemolitoautotrofami), albo fotolitotrofami (tzn. fotolitoautotrofami). Metabolizm chemolitoautotroficzny występuje u stosunkowo nielicznych bakterii (oraz u niektórych członków domeny Archaea). Ten typ metabolizmu jest unikatowy w świecie ożywionym i można go znaleźć wyłącznie u niektórych wyspecjalizowanych prokariotów. Chemolitoautotrofy odgrywają ważną rolę np. w obiegu azotu (rozdział 10). Metabolizm fotolitoautotroficzny występuje np. u sinic i oczywiście u roślin zielonych oraz glonów. Większość bakterii to nie autotrofy: nie mogą one wykorzystywać dwutlenku węgla jako głównego źródła węgla. Ich wzrost zależy od złożonych związków organicznych pochodzących z innych organizmów. Bakterie wymagające do wzrostu złożonych związków węgla zwane są heterotrofami, a chemoorganotroficzne heterotrofy to chemoorganoheterotrofy. Ogólnie, mogą one wykorzystywać ogromną gamę związków węgla, w tym cukry, kwasy tłuszczowe, alkohole 95
i różne inne substancje organiczne. Bakterie heterotroficzne są szeroko rozpowszechnione w przyrodzie. Są nimi, na przykład, wszystkie gatunki wywołujące choroby człowieka, zwierząt i roślin.
6. 1 Asymilacja węgla u autotrofów Autotrofy wykorzystują dwutlenek węgla występujący w środowisku do tworzenia złożonych związków organicznych. Gdy jest on włączany do tego typu związków, mówi się, że został on „związany". Autotrofy dysponują różnymi sposobami wiązania dwutlenku węgla, ale dwa ze znanych mechanizmów występują najczęściej — cykl Calvina i reduktywny cykl kwasów karboksylowych.
6. 1. 1 Cykl Calvina Szlak ten (zwany też reduktywnym cyklem pentozofosforanowym) wykorzystują bardzo liczne autotrofy, w tym niektóre anoksygenowe bakterie fotosyntetyzujące i większość sinic. Część cyklu Calvina przedstawiono na rysunku 6. 1. Każdy obrót cyklu wymaga znacznego nakładu zarówno ATP, jak i siły redukującej, co oznacza, że wiązanie dwutlenku węgla łączy się z dużym nakładem energii. Enzymem kluczowym tego szlaku jest karboksylaza-oksygenaza rybulozo-l, 5-bisfosforanowa (RuBisCO — patrz też sekcja 2. 2. 6) i fosforybulokinaza. Enzymy te występują tylko w komórkach wiążących dwutlenek węgla w cyklu Calvina.
6. 1. 2 Reduktywny cykl kwasów karboksylowych Szlak ten wykorzystują do wiązania dwutlenku węgla bakterie fototroficzne z rodziny Chlorobiaceae i chemotroficzny archeon Sulfolobus. Zasadniczo przypomina on działający w odwrotną stronę cykl kwasów trikarboksylowych (rys. 5. 10), w którym reakcje nieodwracalne (takie jak kwas szczawiooctowy -» kwas cytrynowy) zostały zmodyfikowane przez różne enzymy/sekwencje reakcji. Podobnie jak w cyklu Calvina, wiązanie dwutlenku węgla wymaga tu wielkiego nakładu energii.
6. 1. 3 Karboksydobakterie Karboksydobakterie mogą wykorzystywać tlenek węgla jako jedyne źródło węgla i energii, co oznacza, że nie pasują one do ścisłej definicji „autotrofa". Utleniają one tlenek węgla do dwutlenku węgla (w warunkach tlenowych) i asymilują dwutlenek węgla w cyklu Calvina. Organizmy takie występują w glebie, zanieczyszczonych wodach i ściekach. Zalicza się do nich Bacillus Schlegelii i Pseudomonas carboxydovorans.
96
Szlak ten umożliwia wykorzystanie dwutlenku węgla do syntezy złożonych związków budujących komórkę. Węgiel wchodzi do cyklu wskutek wiązania dwutlenku węgla i opuszcza go w postaci związków pośrednich pobranych do reakcji biosyntezy. Na przykład 3-fosfoglicerynian jest wykorzystywany do syntezy pewnych aminokwasów (takich jak glicyna i seryna), a także do tworzenia pirogronianu — prekursora alaniny, leucyny i innych aminokwasów. Zwróć uwagę, że bezwzględne autotrofy muszą syntetyzować wszystkie aminokwasy niezbędne do syntezy białek. Do ciągłego działania cyklu Calvina konieczne jest stałe dostarczanie rybulozo-l, 5-bisfosforanu. Tak więc ilość węgla pobieranego z cyklu nie może przekraczać ilości węgla doń wchodzącego. (Zamknięte w kole „P" oznacza fosforan. ) RuBisCO to enzym karboksylaza-oksygenaza rybulozo-l, 5-bisfosforanowa. Dla przejrzystości rysunku pominięto w cyklu Calvina liczne połączenia z innymi szlakami.
6. 2 Asymilacja węgla u heterotrofów Heterotrofy mogą asymilować szeroką gamę związków organicznych. Niżej podano jedynie kilka przykładów. Wiele heterotrofów wykorzystuje glukozę, a sposób jej asymilacji zależy od szlaków i systemów enzymatycznych, jakimi dysponuje dany organizm. Na przykład liczne bakterie (w tym E. coli) mogą przyswajać glukozę w szlakach „energetycznych", takich jak szlak Embdena-Meyerhofa-Parnasa (glikoliza, rys. 5. 3), a następnie — cykl kwasów trikarboksylowych (rys. 5. 10). Pseudomonas aeruginosa jest zdolny do asymilacji glukozy w wyniku utleniania pozacytoplazmatycznego (sekcja 5. 3. 4). Wszystkie te procesy dostarczają zarówno energii, jak i związków będących prekursorami w biosyntezie. 97
Liczne bakterie (a także niektórzy przedstawiciele Archaea) przyswajają glukozę i np. glukoniany poprzez szlak Entnera-Doudoroffa (rys. 6. 2). Jest on podobny do szlaku Embdena-Meyerhofa-Parnasa (rys. 5. 3), ponieważ oba zaczynają się fosforylacją heksozy i w obu przypadkach powstaje kwas pirogronowy. Szlak Entnera-Doudoroffa dostarcza NAD(PH) do biosyntez oraz różnych cząsteczek prekursorowych. Ponadto, w organizmach przeprowadzających oba wymienione szlaki, aldehyd 3-fosfoglicerynowy może zasilać glikolizę i dostarczać w ten sposób energii w wyniku fosforylacji substratowej. U E. coli szlak Entnera-Doudoroffa może odgrywać ważną rolę w przyswajaniu węgla, a substraty, takie jak glukoniany (występujące np. w jelitach ssaków), mogą być metabolizowane nawet w obecności glukozy. [ED pathway in E. coli: Peekhaus i Conway (1998) JB 180: 3495-3502. ] Szlak heksozomonofosforanowy (= szlak pentozofosforanowy) dostarcza rybulozo-5-fosforanu (rys. 6. 2), ważnego prekursora nukleotydów (rozdz. 7) i aminokwasu histydyny, oraz erytrozo-4-fosforanu, niezbędnego do syntezy aminokwasów aromatycznych, takich jak L-tryptofan i L-fenyloalanina. Jest też źródłem NADPH będącego siłą redukującą w różnych reakcjach biosyntetycznych — np. w syntezie kwasów tłuszczowych. Szlak heksozomonofosforanowy jest szeroko rozpowszechniony w przyrodzie. Występuje u mikroorganizmów eukariotycznych, u zwierząt i roślin. Escherichia coli rozszczepia cukier laktozę na glukozę i galaktozę. Glukoza jest metabolizowana w szlaku Embdena-Meyerhofa-Parnasa (rys. 5. 3), natomiast galaktoza — w szlaku Leloira. W szlaku tym galaktoza ulega fosforylacji (z udziałem ATP) do galaktozo-1-fosforanu enzymatycznie przekształcanego poprzez glukozo-1-fosforan w glukozo-6-fosforan, który zostaje włączony do szlaku Embdena-Meyerhofa-Parnasa. Celuloza, polimer glukozy, jest źródłem węgla dla pewnej liczby promieniowców (bakterii występujących w glebie, kompoście itp. ) oraz np. bakterii żwacza (część trawiąca przewodu pokarmowego krów i innych przeżuwaczy). Bakterie te wytwarzają enzymy rozkładające na zewnątrz komórki pewne rodzaje celulozy. Wśród powstających produktów jest też disacharyd — celobioza. Do bakterii celulolitycznych (tzn. rozkładających celulozę) należą gatunki Cellulomonas i n p . Clostridium thermocellum oraz szczepy Pseudomonas i Ruminococcus.
Trzeba tu podkreślić, że dostępność danego substratu nie musi oznaczać wcale, że będzie on pobierany i wykorzystywany przez daną bakterię: patrz represja kataboliczna (sekcja 7. 8. 2. 1).
6. 3 Synteza, wzajemne przemiany i polimeryzacja związków węgla 6. 3. 1 Synteza związków węgla Synteza ogromnej liczby różnorodnych cząsteczek budujących żywą komórkę wymaga zachodzenia niezwykle złożonej (i ściśle kontrolowanej) sieci reakcji chemicznych. Komórka potrzebuje jednak nie tylko cząsteczek „strukturalnych",
98
Szlak heksozomonofosforanowy (= szlak pentozofosforanowy) jest do niego podobny aż do etapu 6-fosfoglukonianu. Aldehyd 3-fosfoglicerynowy może zostać przekształcony w kwas pirogronowy (podobnie jak w szlaku Embdena-Meyerhofa-Parnasa: rys. 5. 3) lub, jak na przykład u Pseudomonas i bakterii pokrewnych, może ponownie wejść do szlaku Entnera-Doudoroffa poprzez glukoneogenezę (sekcja 6. 3. 2).
99
ale również energii, niezbędnej do przeprowadzania reakcji anabolicznych. Metabolizm węglowy i energetyczny są zwykle ze sobą ściśle związane (sekcja 5. 3. 1). Tu mamy jedynie tyle miejsca, by pobieżnie przejrzeć pewne ogólne wiadomości dotyczące biosyntezy. Wiele związków tworzonych na początku szlaków asymilacyjnych może służyć jako prekursory biosyntez. Z punktu widzenia komórki nie jest to pozbawione sensu, bowiem gdyby do tego celu prowadził skomplikowany metabolizm, to jakiekolwiek zaburzenie we wczesnych etapach przyswajania węgla powodowałoby poważne komplikacje w drogach biosyntezy. A więc np. pierwszy produkt powstający w cyklu Calvina (rys. 6. 1), aldehyd 3-fosfoglicerynowy, może zostać wykorzystany do syntezy aminokwasów: cysteiny, glicyny i seryny (składników białek - sekcja 7. 6) oraz innych związków. Również kwas pirogronowy (pochodzący ze szlaków Embdena-Meyerhafa-Parnasa i Entnera-Doudoroffa) jest prekursorem np. różnych aminokwasów, a rybozo-5-fosforan (szlak heksozomonofosforanowy) jest wykorzystywany np. do syntezy nukleotydów (składników DNA i RNA - rozdz. 7). Związki pośrednie powstające w cyklu kwasów trikarboksylowych (rys. 5. 10) też mogą zostać wykorzystane w biosyntezach. Na przykład kwas szczawiooctowy i α-ketoglutarowy są prekursorami pewnych aminokwasów; acetylo-CoA bierze udział w syntezie kwasów tłuszczowych, a bursztynylo-CoA — porfiryn — składników chlorofili i cytochromów. Gdy zostaną pobrane z cyklu kwasów trikarboksylowych związki pośrednie, to nie mogą być wykorzystane do regenerowania kwasu szczawiooctowego, musi więc on być uzupełniany w jakiś inny sposób, jeśli cykl ma zachodzić w ciągły sposób. Służą do tego różne reakcje, na przykład w pewnych warunkach kwas szczawiooctowy może powstawać bezpośrednio w wyniku karboksylacji kwasu pirogronowego lub fosfoenolopirogronianu. Tego typu reakcje uzupełniające zwane są reakcjami anaplerotycznymi. Szlaki asymilacyjne zarówno u autotrofów, jak i heterotrofów dostarczają zwykle 3-, 4- i 5-węglowych cząsteczek, które są dogodnymi prekursorami w biosyntezie. W pewnych przypadkach komórka może uniknąć biosyntezy składników de ηονο, dzięki ponownemu wykorzystaniu swojego materiału budulcowego w szlakach wtórnego wykorzystania metabolitów (ang. salvage pathways). Jednym z przykładów jest ponowne wykorzystanie podjednostek tripeptydowych peptydoglikanu (sekcja 5. 4. 6). Każdy etap reakcji biosyntetycznej jest zwykle katalizowany przez enzym, tylko bardzo nieliczne reakcje zachodzą spontanicznie. Oprócz enzymów niezbędne też są inne czynniki. W reakcjach redukcji uczestniczy NAD(P)H lub FADH2, w utlenianiu — NAD lub FAD, a do fosforylacji potrzebny jest ATP, GTP lub fosfoenolopirogronian. W metabolizmie bakteryjnym ważną rolę odgrywają koenzymy. Należy do nich np. koenzym A (nośnik grup acetylowych i innych grup acylowych) oraz pirofosforan tiaminy (TPP) (biorący udział np. w różnych reakcjach dekarboksylacji). Jeden koenzym może wpływać na kilka różnych procesów metabolicznych. Jest to dobrze widoczne na przykładzie tetrahydrofolianu (THF), złożonego związku będącego pochodną pterydyny, kwasu p-aminobenzoesowego i kwasu glutaminowego. Niektóre funkcje THF przedstawiono w tabeli 6. 1. Zwróć uwagę, że uczestniczy on w procesach ważnych dla 100
wzrostu komórki: w syntezie dTMP i puryn (a tym samym syntezie DNA i RNA — rozdz. 7) i syntezie białek. Sam THF jest syntetyzowany w wyniku redukcji swojego prekursora, kwasu dihydrofoliowego (DHF). W szczepach niektórych bakterii można zahamować syntezę DHF (a tym samym i THF) za pomocą sulfonamidów (sekcja 15. 4. 9), które w ten sposób hamują funkcje zależne od THF. Niektóre przykłady prostych szlaków biosyntetycznych przedstawiono na rysunku 6. 3.
6. 3. 2 Wzajemne przemiany związków węgla W wielu szlakach poszczególne reakcje lub nawet ciągi reakcji mogą w zależności od warunków przebiegać w jednym z dwóch kierunków. Ponadto związki pośrednie (jak również produkty końcowe) mogą przechodzić z jednego szlaku do drugiego, dzięki czemu przepływ węgla do różnych produktów może być regulowany zgodnie z zapotrzebowaniem komórki. W wielu przypadkach bakterie potrafią syntetyzować ogromną różnorodność cząsteczek z jednego źródła węgla. Przedstawiamy tu tylko kilka krótkich przykładów wzajemnych przemian związków węgla. Zjawisko wzajemnych przemian związków węgla dobrze ilustruje glukoneogeneza: synteza glukozo-6-fosforanu z substratów niewęglowodanowych, takich jak octan, glicerol czy pirogronian. Zasadniczo zachodzi to w wyniku przekształcenia substratu (gdy jest to konieczne) w związek pośredni glikolizy (rys. 5. 3), po którym następuje odwrócenie szlaku. Obejście reakcji nieodwracalnych szlaku zachodzi w wyniku działania innych enzymów. Bakterie zdolne do glukoneogenezy (np. E. coli) mogą, jeśli to konieczne, wykorzystywać związki pośrednie (a także produkty końcowe) w odwróconym szlaku Embdena-Meyerhofa-Parnasa. Gdy szlaki heksozomonofosforanowy i Entnera-Doudoroffa zachodzą w jednej komórce, to 6-fosfoglukonian, ich wspólny związek pośredni (rys. 6. 2), może być metabolizowany w każdym z nich. Zwiększony metabolizm w pierwszym ze szlaków może być potrzebny np. w czasie replikacji chromosomu, gdyż synteza DNA wymaga wzmożonego wytwarzania rybulozo-5-fosforanu, wchodzącego w skład nukleotydów purynowych i pirymidynowych (sekcja 7. 2). 101
102
6. 3. 3 Polimeryzacja związków węgla Polimeryzacja polega na chemicznym łączeniu małych cząsteczek, z wytworzeniem dużej cząsteczki, często w formie łańcucha, zwanej polimerem. Homopolimer powstaje, gdy wszystkie małe cząsteczki są takie same, a heteropolimer — gdy są różne. U bakterii w wyniku polimeryzacji są syntetyzowane pewne związki zapasowe, a także różne składniki ściany i otoczek. W następnym rozdziale są omówione dwa bardzo ważne (hetero)polimery, tj. białka i kwasy nukleinowe.
6. 3. 3. 1 Synteza peptydoglikanu U E. coli N-acetyloglukozoamina i kwas N-acetylomuraminowy (rys. 2. 7) są syntetyzowane w cytoplazmie, jako oddzielne pochodne UDP (urydyno-5'-difosforan), w skrócie odpowiednio — UDP-GlcNAc i UDP-MurNAc. Następnie do UDP-MurNAc zostaje dodany łańcuch pięciu aminokwasów. Powstaje w ten sposób tzw. nukleotyd Parka, który jest przenoszony (z uwolnieniem UDP) na długołańcuchową cząsteczkę lipofilową (baktoprenol) w błonie cytoplazmatycznej. Potem, w wyniku dodania UDP-GlcNAc (z uwolnieniem UDP), powstaje podjednostka złożona z baktoprenolodisacharydopentapeptydu. Wreszcie podjednostki takie zostają przeniesione z błony cytoplazmatycznej do peryplazmy (z uwolnieniem baktoprenolu). Tu są łączone w reakcji transglikozylacji, w wyniku czego powstają łańcuchy glikanowe (rodzące się nici peptydoglikanu). Włączanie tego nowego peptydoglikanu do istniejącego już woreczka peptydoglikanowego zachodzi zgodnie z modelem 3-za-l (sekcja 3. 2. 1, rys. 3. 1). Peptydowe wiązania poprzeczne są tworzone w reakcjach transpeptydacji. Transglikozylacja i transpeptydacja zachodzą w wyniku aktywności enzymatycznej białek wiążących penicylinę (sekcja 2. 2. 8). U E. coli znacząca część peptydoglikanu jest rozkładana w czasie każdego pokolenia. Jednak, w wyniku działania wydajnego systemu odzysku, tripeptydy są ponownie wykorzystywane do syntezy nowego peptydoglikanu (sekcja 5. 4. 6). Niektóre antybiotyki hamują syntezę peptydoglikanu, a β-laktamy (patrz sekcja 15. 4. 1) działają na jej etapie końcowym. Wankomycyna blokuje przenoszenie podjednostek z błony do cytoplazmy, wiążąc się z częścią pentapeptydową Rys. 6. 3 Niektóre proste szlaki biosyntetyczne — synteza aminokwasów: L-alaniny (a), L-asparaginianu (b) i L-seryny (c). ( N o t k a . Biochemicy często podają wzór kwasu organicznego w formie niezjonizowanej, ale związek nazywają tak, jakby był solą — np. CH 3. CO. COOH = pirogronian. ) W przykładach tych reakcja z udziałem glutaminianu wprowadza azot do cząsteczek prekursorowych nie zawierających tego pierwiastka. Glutamina spełnia to zadanie w syntezie L-tryptofanu. Zwróć uwagę, że każda reakcja jest katalizowana przez swoisty enzym. Zamknięte w kole „P" oznacza fosforan. „Pi" to fosforan nieorganiczny, (d) Urydyno-5'-fosforan (UMP) (w górnej części) został zsyntetyzowany w wyniku serii reakcji (nie pokazanych) z prostych cząsteczek prekursorowych — asparaginianu i karbamoilofosforanu. UMP najpierw podlega reakcji w pozycji 2' — rybozy (patrz rys. 7. 2), tworząc 2'-deoksyrybozę. W następnej reakcji, koenzym N5, N10-metyleno-THF (patrz sekcja 6. 3. 1 i tab. 6. 1) dostarcza grupy metylowej (~CH3) w pozycji 5 uracylu (rys. 7. 3), przekształcając w ten sposób uracyl w tyminę.
103
baktoprenolodisacharydopentapeptydu. Ten złożony antybiotyk glikopeptydowy jest bakteriobójczy dla różnych bakterii gramdodatnich, natomiast nie wnika do wnętrza bakterii gramujemnych. Z klinicznego punktu widzenia jest bardzo pożyteczny w leczeniu np. przeciw szczepom MRSA (sekcja 15. 4. 11). Stosuje się go też w przypadku rzekomobłoniastego zapalenia okrężnicy, przypisywanego Clostridium difficile. Teikoplanina jest strukturalnie i funkcjonalnie podobna do wankomycyny, ale jest bardziej aktywna w stosunku do enterokoków. 6. 3. 3. 2 Synteza poli-β-hydroksymaślanu
Kiedy zaczyna brakować niewęglowych składników odżywczych, wiele bakterii tworzy wewnątrzkomórkowe granule poli-β-hydroksymaślanu (PHB). Są one degradowane, gdy warunki wracają do normy. PHB służy więc jako zapas węgla i/lub energii. Zwykle PHB (rys. 2. 3) jest syntetyzowany z acetylo-CoA poprzez acetoacetylo-CoA i hydroksybutyrylo-CoA. Enzym polimeryzujący, syntetaza PHB, występuje na powierzchni granul. Synteza PHB została opisana w artykule przeglądowym o wytwarzaniu polihydroksykwasów [Poirier, Nawrath i Somerville (1995) Biotechnology 13: 142-150].
6. 4 Metylotrofia u bakterii Metylotrofia jest rodzajem metabolizmu tlenowego, który charakteryzuje się: 1) wykorzystywaniem (względnym lub bezwzględnym) pewnych związków jednowęglowych (zwanych związkami C1) jako źródeł węgla i energii oraz 2) przyswajaniem formaldehydu, będącego produktem metabolizmu metylotroficznego, jako głównego źródła węgla. Związki C1 wykorzystywane w metylotrofii to metanol, metyloamina i metan. Niektóre bakterie metylotroficzne mogą wykorzystywać grupy metylowe odłączone od pewnych większych cząsteczek. Do metylotrofów (organizmów zdolnych do metylotrofii) zalicza się gatunki
należące do rodzaju Hyphomicrobium, Methylococcus, Methylomonas i Methylophi-
lus. Bakterie wykorzystujące tlenek węgla jako jedyne źródło węgla i energii (karboksydobakterie — sekcja 6. 1. 3) były niegdyś zaliczane do metylotrofów, ale zostały z nich wyłączone, gdyż nie wytwarzają/przyswajają formaldehydu. Bezwzględny metylotrof Methylophilus methylotrophus był kiedyś hodowany (na metanolu) na skalę przemysłową i wykorzystywany w żywieniu zwierząt. Rokrocznie wytwarzano tysiące ton produktu o nazwie „Pruteen", dopóki cena białka spożywczego nie spadła na tyle, że stało się to nieopłacalne. Formaldehyd wytwarzany w czasie metabolizmu metylotrofów jest przyswajany w szlaku rybulozomonofosforanowym (szlak RuMP, ang. ribulose monophosphate pathway) lub szlaku serynowym. Oba są szlakami cyklicznymi. W pierwszym formaldehyd łączy się z rybulozomonofosforanem, tworząc heksulozo-6-fosforan. Następujące po tym reakcje regenerują cząsteczkę akceptora (RuMP) i dostarczają pirogronianu do biosyntezy. W drugim szlaku formaldehyd łączy się z glicyną, tworząc serynę. W dalszych reakcjach dochodzi do regeneracji glicyny, a 2-fosfoglicerynian bierze udział w biosyntezie. 104
Bakteriami metanotroficznymi [artykuł przeglądowy: Hanson i Hanson (1996) MR 60: 439-471] nazywamy takie metylotrofy, które są zdolne do wykorzystania metanu jako jedynego źródła węgla i energii. Większość z nich to bezwzględne metanotrofy. Bakterie metanotroficzne, do których zalicza się gatunki należące do Methylococcus i Methylomonas, występują np. w glebie, wodzie i osadach. Wykorzystują one tlen (O2) i enzym monooksygenazę metanową (MMO, ang. methane monooxygenase) do utleniania metanu do metanolu i wody. Dalsze utlenianie prowadzi do powstania formaldehydu, którego część jest przyswajana dzięki szlakowi RuMP lub serynowemu, a część jest utleniana do dwutlenku węgla, z dostarczeniem energii, przy czym na ogół akceptorem elektronów jest NAD lub NADP. Utlenianie metanu przez metanotrofy w znaczący sposób wpływa na globalny bilans metanu. Dzięki nim znacznie mniej tego gazu trafia do atmosfery. Można więc powiedzieć, że metanotrofy mają swój udział w zapobieganiu globalnemu ociepleniu. Ekologię gatunków metanotroficznych ostatnio badano metodami molekularnymi [Murrell i wsp. (1998) FEMSME 27: 1-3-114].
ROZDZIAŁ
7
Biologia molekularna I - geny i ich wyrażanie się
7. 1 Chromosomy i plazmidy Chromosom (sekcja 2. 2. 1) składa się głównie z polimeru zwanego kwasem deoksyrybonukleinowym (DNA, ang. deoxyribonucleic acid). DNA i pokrewny polimer, kwas rybonukleinowy (RNA, ang. ribonucleic acid), należą do grupy cząsteczek (kwasów nukleinowych), które mogą być nośnikami informacji. Informacja jest zakodowana w sekwencji części składowych tych polimerów (tj. czterech różnych nukleotydów). Chromosomowy DNA niesie całą informację niezbędną do określenia zarówno struktury, jak i zachowania się bakterii. DNA decyduje o życiu komórki dzięki kodowaniu wszystkich enzymów (w tym kontrolujących strukturę i metabolizm) i różnych cząsteczek RNA (zaangażowanych w syntezę białka i niektóre funkcje kontrolne). Informacja zawarta w DNA reguluje oraz koordynuje wzrost i różnicowanie. Co więcej, DNA kontroluje własną replikację, jak również jest przykładem systemu zdolnego do samokontroli — znane są różne mechanizmy wykrywające i reperujące zniszczony lub zmieniony DNA. Cała informacja przekazywana jest do komórek potomnych podczas replikacji DNA i podziału komórki rodzicielskiej (sekcja 3. 2. 1). DNA w trakcie replikacji powiela się zazwyczaj bardzo dokładnie, tak że cechy charakterystyczne dla gatunku nie zmieniają się w następnych generacjach. Skłonność komórek potomnych do dziedziczenia cech rodzicielskich — dziedziczność — jest głównym zainteresowaniem genetyki. Wynika stąd, że kwas nukleinowy określa „normalne" życie komórki i dziedziczność, obie te funkcje są tematem badań biologii molekularnej. W większości bakterii długa cząsteczka DNA tworzy zamkniętą pętlę, w innych (np. Borrelia burgdorferi i gatunki Streptomyces) DNA jest liniowy. Przyczyna tego nie jest znana. Jak wiadomo, informacja niesiona przez DNA jest zakodowana w sekwencji nukleotydów; dla niektórych gatunków znana jest obecnie całkowita sekwencja nukleotydów w chromosomie — np. Escherichia coli [Blattner i wsp. (1997) Science 277: 1453-1474], Helicobacter pylori [Tomb i wsp. (1997) Nature 388: 106
539-547], Borrelia burgdorferi [Fraser i wsp. (1997) Nature 390: 580-586] i Mycobacterium tuberculosis [Cole i wsp. (1998) Nature 393: 537-544]. Wiele bakterii oprócz chromosomu zawiera jeden lub więcej plazmidów. Plazmidem nazywamy „dodatkowy" fragment DNA, zazwyczaj znacznie mniejszy od chromosomu, zdolny do niezależnej replikacji. Dużo, a nawet większość plazmidów jest „kolistych" (tzn. są zamkniętą pętlą), ale niektóre z nich są liniowe [patrz np. Hinnebusch i Tilly (1993) MM 10: 917-922]. Z tego powodu niewłaściwa jest definicja plazmidów jako „małych cząsteczek kolistego DNA" (spotykana w niektórych podręcznikach i publikacjach naukowych). Pewne bakterie (np. B. burgdorferi) zawierają plazmidy koliste i liniowe. Plazmidy mogą kodować różne funkcje. Niektóre kodują enzymy, inaktywujące poszczególne antybiotyki. Te tzw. plazmidy R (plazmidy opornościowe, ang. resistance plasmids) sprawiają, że komórka staje się oporna na dany antybiotyk. Pewne plazmidy kodują elementy strukturalne — np. wakuole gazowe (sekcja 2. 2. 5) w niektórych szczepach Halobacterium. Plazmid „Cit" koduje system transportu (sekcja 5. 4) umożliwiający pobranie cytrynianu. Szczepy E. coli zawierające ten plazmid mogą wykorzystywać cytrynian jako jedyne źródło węgla i energii; zdolności tej nie mają zwykłe szczepy „dzikiego typu" E. coli. (Pozostałe funkcje związane z obecnością plazmidów będą wspomniane w innym miejscu książki. ) Mimo że plazmidy często kodują pożyteczne funkcje, nie są zazwyczaj niezbędne dla komórki gospodarza. Plazmidy są zwykle nieobecne w niektórych bezwzględnych patogenach z podklasy alfa Proteobacteria (rys. 16. 5) — są jednak w innych bakteriach z tej samej klasy (u tych, których byt związany jest z roślinami lub u zdolnych do fotosyntezy). Przypuszcza się, że gatunki Anaplasma, Bartonella, Brucella i Rickettsia stały się bezplazmidowe, ponieważ ich względnie stałe (wewnątrzkomórkowe) środowisko nie wymaga genetycznej różnorodności niezbędnej dla gatunków żyjących w bardziej zmiennych środowiskach [Moreno (1998) FEMSMR 22: 255-275], chociaż, na przykład, Chlamydia zawierają plazmidy [Thomas i wsp. (1997) Microbiology 143: 1847-1854]. Niektóre (nie wszystkie) plazmidy kodują zdolność do samoprzenoszenia się z jednej komórki do innej w procesie koniugacji (sekcja 8. 4. 2). Plazmidy są powszechnie stosowane w biologicznych technikach związanych z otrzymywaniem zrekombinowanego DNA (sekcja 8. 5). Profagi (sekcja 9. 2), które nie integrują się z chromosomem gospodarza, ale mają zdolność do replikacji, również nazywamy „plazmidami".
7. 2 Kwasy nukleinowe - struktura Kwas nukleinowy jest polimerem złożonym z podjednostek zwanych nukleotydami. Każdy nukleotyd ma trzy części: cząsteczkę cukru, zasadę azotową i grupę fosforanową (rys. 7. 1). Nukleotydy zawierające cukier D-rybozę — rybonukleotydy tworzą kwas rybonukleinowy (RNA), natomiast nukleotydy zawierające 2'-deoksy-D-rybozę to deoksyrybonukleotydy tworzące kwas deoksyrybonukleinowy (DNA) (rys. 7. 2). Zasada azotowa w każdym z nukleotydów jest albo pochodną puryny, albo pirymidyny (rys. 7. 3). Rybonukleotyd może zawierać 107
adeninę, guaninę cytozynę lub uracyl. Deoksyrybonukleotyd może zawierać adeninę, guaninę, cytozynę lub tyminę. Nazwy różnych nukleotydów i odpowiadających im nukleozydów zebrane są w tabeli 7. 1.
Cząsteczki te różnią się jedynie resztami cukru (rybozy), deoksyryboza nie ma atomu tlenu w pozycji 2'. (Cyfry 1, 2', itd. odnoszą się do pozycji atomu tlenu w cząsteczce rybozy). Zasadą może być adenina, guanina lub cytozyna w każdej z dwóch cząsteczek, uracyl natomiast występuje jedynie w rybonukleotydach, a tymina w deoksyrybonukleotydach. (W dideoksyrybonukleotydach, nie pokazanych na schemacie, brak jest atomu tlenu w miejscach 2' i 3'. Dideoksyrybonukleotydy znajdują zastosowanie np. w sekwencjonowaniu DNA — sekcja 8. 5. 6. ).
7. 2. 1 Kwas deoksyrybonukleinowy (DNA) Nukleotydy tworzą w DNA nierozgałęziony łańcuch, w którym reszty cukier-zasada i reszty fosforanowe są połączone naprzemiennie (rys. 7. 4). Cechą charakterystyczną nici jest jej polarność: wyróżniamy koniec 5' i 3'. DNA zazwyczaj jest złożony z dwóch nici połączonych wiązaniami wodorowymi utworzonymi między zasadami azotowymi. Ta dwuniciowa struktura DNA nazywana jest dupleksem (rys. 7. 5). Dwie nici w dupleksie mają przeciwną polarność, to znaczy, przyjmując kierunek od lewej do prawej (ryc. 7. 5), jedna nić ma polarność 5' do 3', a druga 3' do 5'. Tworzenie wiązań wodorowych między zasadami azotowymi jest wybiórcze: adenina tworzy parę z tyminą, a guanina z cytozyną (rys. 7. 6). Specyficzność tworzenia się par zasad oznacza, że każda zasada w parze ma swojego komplementarnego partnera, a zatem, każda nić DNA w dupleksie jest komplementarna do drugiej nici. 108
Adenina i guanina są purynami zawierającymi podstawniki, inne zasady to pirymidyny. Tymina występuje tylko w DNA, a uracyl tylko w RNA; adenina, guanina i cytozyna znajdują się zarówno w DNA, jak i RNA. W nukleotydzie (rys. 7. 2) puryna w miejscu 9 połączona jest z cząsteczką cukru, pirymidyna łączy się z cukrem w pozycji 1.
109
Przypominający drabinę dupleks DNA tworzy helisę (rys. 7. 7), gdzie odległość między poszczególnymi skrętami wynosi około 10 par zasad (10 pz). Budowa takiej podwójnej helisy została przedstawiona przez Watsona i Cricka w 1950 roku. Wartością, w której podaje się długość dupleksu, jest zazwyczaj liczba nukleotydów w jednej nici. Możliwe jest również określanie długości jako liczby par zasad w dupleksie, ponieważ każdy nukleotyd w jakiejkolwiek nici odpowiada połowie jednej pary zasad w dupleksie. Długość DNA chromosomu Escherichia coli wynosi około 4, 7 miliona par zasad, H. pylori — 1 , 7 miliona pz, M. tuberculosis 4, 4 miliona pz. Długość (liniowego) DNA B. burgdorfeiri wynosi tylko 900 000 pz.
(a) Cytozyna (na lewo) tworzy pary z guaniną (na prawo), (b) Tymina (na lewo) paruje się z adeniną (na prawo). (Uwaga: W RNA (sekcja 7. 5) adenina tworzy pary z uracylem). Linie kropkowane oznaczają wiązania wodorowe.
110
Dupleks DNA w większości bakteryjnych chromosomów tworzy zamkniętą pętlę (tzn. nie ma wolnych końców 5' i 3')· Taki DNA nazywamy kowalencyjnie zamkniętym kolistym DNA (cccDNA, ang. covalently closed circular). Kolisty dupleks może istnieć w różnych formach. Zrelaksowana pętla DNA teoretycznie może leżeć w jednej płaszczyźnie jak gumowa wstążka na stole. Załóżmy jednak, że pętla jest przecięta, a przed ponownym połączeniem się końców jeden z nich uległ skręceniu, drugi zaś nie. Taka sytuacja może prowadzić do zwiększenia lub zmniejszenia liczby skrętów helisy (i powstania helisy nadmiernie lub niedostatecznie skręconej, zależnie od kierunku skręcenia). W takiej cząsteczce istnieje duże naprężenie powodujące skłonność do utworzenia skrętu umożliwiającego rozluźnienie naprężeń cząsteczki. W celu usunięcia naprężeń cała cząsteczka skręca się, a oś helisy staje się helikalna, to znaczy cała helisa zwija się tworząc helisę! Mówimy, że taka cząsteczka jest superzwinięta. Naturalnie występujący DNA jest zazwyczaj „niedostatecznie zwinięty" (tzn. negatywnie superzwinięty). Stopień superzwinięcia regulują enzymy zwane topoizomerazami. W Escherichia coli ogólny stopień superzwinięcia zależy od przeciwstawnego działania dwóch enzymów: topoizomerazy II (=gyrazy) prowadzącej do negatywnego superskręcenia i topoizomerazy I, która temu zapobiega. (Gyraza stanowi cel działania niektórych antybiotyków: sekcja 15. 4. 6, patrz również Ccd w sekcji 7. 3. 1. ) Na superzwinięcie mają również wpływ czynniki środowiska regulujące stan energetyczny komórki. Mechanizm tej zależności nie jest jeszcze znany, choć przyjmuje się, że może tu odgrywać rolę wpływ środowiska na wewnątrzkomórkowe stężenie ATP, wiadomo bowiem, że aktywność gyrazy zależy od stosunku ATP: ADP. Normalny wzrost jest możliwy jedynie w ograniczonym przedziale superzwinięcia DNA. 111
Topoizomerazy III i IV mogą razem z gyrazą odgrywać rolę w dekatenacji chromosomów (sekcja 3. 2. 1). [Control of bacterial supercoiling: Drlica (1992) MM 6: 425-433. ] 7. 2. 1. 1 PNA (peptydowy kwas nukleinowy, ang. peptide nucleic acid) PNA jest analogiem DNA, w którym łańcuchy będące szkieletem polimeru są zmodyfikowanymi polipeptydami (a więc nie są zbudowane z jednostek cukrowo-fosforanowych). PNA może hybrydyzować, z utworzeniem helikalnego dupleksu podobnego do DNA [Witting i wsp. (1994) Nature 368: 561-563]. Cząsteczka ta może mieć znaczenie ewolucyjne. Sugeruje się, że kwasy nukleinowe istniejące przed powstaniem życia niekoniecznie musiały mieć szkielet cukrowo-fosforanowy (patrz również sekcja 8. 5. 15).
7. 2. 2 Kwas rybonukleinowy (RNA) RNA jest liniowym polimerem złożonym z rybonukleotydów (rys. 7. 4). Rybonukleotydy zawierają przeważnie adeninę, guaninę, cytozynę lub uracyl, jednak mogą w nich również występować zmodyfikowane zasady. Bakteryjny RNA (w przeciwieństwie do DNA) jest zazwyczaj jednoniciowy. Istnieją jednak regiony dwuniciowe powstałe w wyniku tworzenia się par między komplementarnymi zasadami obecnymi w różnych odcinkach tej samej cząsteczki RNA. W ten sposób powstają struktury trójwymiarowe. Ważną rolę w powstaniu i aktywności takich struktur odgrywają zazwyczaj jony metali (szczególnie Mg+2). Niektóre z funkcji pełnionych przez RNA omówiono skrótowo w sekcji 7. 9.
7. 3 Replikacja DNA Jak wspomniano poprzednio, sekwencja zasad w chromosomowym DNA koduje informację określającą strukturę komórki i jej zachowanie. Przed podziałem komórkowym DNA musi być precyzyjnie podwojony, tak aby każda komórka potomna mogła otrzymać dokładną kopię (replikę) cząsteczki rodzicielskiej. Synteza DNA (replikacja) jest procesem skomplikowanym. Niżej przedstawiono jedynie zarys typowej replikacji chromosomu E. coli podczas cyklu komórkowego. Co jest sygnałem do rozpoczęcia (inicjacji) rundy replikacji DNA? Tego nie wiemy (patrz sekcja 3. 2. 1). Wiadomo jednak, że runda replikacji rozpoczyna się w określonym regionie dwuniciowej cząsteczki DNA, zwanym origin (oriC), i wymaga wielu różnych białek, poza tym DNA musi być superzwinięty. Duża liczba cząsteczek białka DnaA (prawdo