hhh
1
Türk fiehir Tarihi
TAL‹D, 1(1), Ocak 2003, M. Koraltürk
2
Cilt: 3 • Say›: 6 • 2005 • Y›lda iki defa yay›nlan›r Sahibi Bilim ve Sanat Vakf›
Yaz› ‹flleri Müdürü Salih Pulcu
Yay›n Kurulu fievket K. Akar, Yücel Bulut, Ebubekir Ceylan, Coflkun Çak›r, Ahmet Davuto¤lu, ‹hsan Fazl›o¤lu, F. Samime ‹nceo¤lu, Abdülhamit K›rm›z›, Mustafa Özel, Yunus U¤ur Dan›flma Kurulu Engin Deniz Akarl›, Brown Üniversitesi, ABD Gökhan Çetinsaya, ‹stanbul Teknik Üniversitesi Mehmet Genç, Bilgi Üniversitesi Tevfik Güran, ‹stanbul Üniversitesi Mehmet ‹pflirli, Fatih Üniversitesi
Cemal Kafadar, Harvard Üniversitesi, ABD Mustafa Kara, Uluda¤ Üniversitesi Kemal Karpat, Wisconsin Üniversitesi, ABD Sabri Orman, Marmara Üniversitesi (emekli)
Redaksiyon: Yücel Bulut Adres Vefa Cad. No. 56 34134 Vefa ‹stanbul Tel 0212. 528 22 22 pbx Fakss 0212. 513 32 20 e-mail
[email protected] internet http://www.talid.org, http://www.literaturdergisi.com Abonelik ABONET Tel 0212. 222 72 06 Fakss 0212. 222 27 10 e-mail
[email protected] internet www.abonet.net Abone Da¤›t›m› AKT‹F DA⁄ITIM Dergiye gönderilen yaz›lar hakemler taraf›ndan de¤erlendirilir. Dergide yer alan yaz›lardan yazarlar› sorumludur. Dergiye gönderilen yaz›lar yay›nlans›n yay›nlanmas›n iade edilmez.
hhh
3 Cilt 3 | Say› 6 | 2005
Türk fiehir Tarihi S A Y I S I
Sunufl
5-8
fiehir Tarihi ve Türkiye’de fiehir Tarihçili¤i: Yaklafl›mlar, Konular ve Kaynaklar Yunus U⁄UR 9-26 Türk-‹slam-Osmanl› fiehircili¤i ve Halil ‹nalc›k’›n Çal›flmalar› Halil ‹NALCIK-Bülent ARI 27-56 Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri Mehmet ÖZ 57-88 Survey of Urban History of Arab Cities in the Ottoman Period Nelly HANNA 89-102 Osmanl› Dönemi Arap fiehir Tarihi Üzerine Bir ‹nceleme Nelly HANNA 103-116 Osmanl› Dönemi Balkan fiehir Tarihi: Bosna, Macaristan ve Yunanistan fiehirleri Fatma SEL TURHAN-Özgür KOLÇAK-M. Ali GÖKAÇTI 117-150 Siyah Afrika’da Osmanl› fiehirleri Tarig Mohamed NOUR 151-159 Osmanl›’da Kent ‹skân› ve Demografisi (XV.-XVIII. Yüzy›llar) Yunus KOÇ 161-210 Osmanl› Devleti’nde fiehir Ekonomisi ve ‹afle Ahmet UZUN 211-235 Osmanl› fiehir Mekânlar›: Kahvehane Literatürü Ahmet YAfiAR 237-256 Osmanl› Belediye Tarihi Araflt›rmalar› ve Kaynak Malzeme Üzerine Notlar Tarkan OKTAY 257-281 Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de fiehirleflme ve Gecekondu Araflt›rmalar› Alim ARLI 283-352 ‹mparatorlu¤un ‹htiflam Aray›fl›ndan Cumhuriyet’in Radikal Modernleflme Projesine: Türkiye’de Kentsel Planlaman›n ‹lk Yüz Y›l› Mehmet Bengü ULUENG‹N - Ömer TURAN 353-436 Suraiya Faroqhi ile Türk fiehir Tarihi Üzerine
437-455
Visual Sources for Urban History of the Ottoman Empire Kathryn A. EBEL 457-486 Osmanl› fiehir Tarihinin Görsel Kaynaklar› Kathryn A. EBEL 487-515 fiehir Tarihi Çal›flmalar›nda Yazma Eserlerden Nas›l ‹stifade Edilebilir? ‹hsan FAZLIO⁄LU 517-526
4
TAL‹D, 1(1), Ocak 2003, M. Koraltürk
Sancak (Liva) Kanunnameleri Göknur KARADUMAN 527-538 Osmanl› Salnâmelerinin fiehir Tarihi Bak›m›ndan Önemi Ahmet Zeki ‹ZGÖER 539-552 Osman Nuri Ergin: Cumhuriyet Döneminin ‹lk fiehir Tarihçisi Abdullah Taha ‹MAMO⁄LU 553-569 André Raymond: Arap fiehir Tarihinde Bir Dönüm Noktas› N. Bilge ÖZEL 571-587 Bir Osmanl› Balkan Tarihçisi Machiel Kiel Fatma SEL TURHAN 589-599 Nikolai Todorov ve Balkan fiehri Kitab› Hatice U⁄UR 601-606 ‹stanbul fiehir Rehberleri Üzerine Bir Çal›flma Kaz›m BAYCAR 607-616 Türkiye’de fiehircilik Kongreleri Evren AYDIN 617-632 Erzurum fiehir Tarihinin Kaynaklar› ve Literatürü Bilgehan PAMUK 633-688 Van fiehir Tarihi Bibliyografyas› Zeki TEK‹N 689-731 Antakya ve Çevresi Hakk›nda Yap›lan Çal›flmalar Adem KARA 733-752 TANITIMLAR Ethel Sara Wolper, Cities and Saints: Sufism and the Transformation of Urban Space in Medieval Anatolia Fatih BAYRAM 753-758 Jens Hanssen, Thomas Philipp ve Stefan Weber (haz.) The Empire in the City: Arab Provincial Capitals in the Late Ottoman Empire Ebubekir CEYLAN 759-762 Çi¤dem Kafescio¤lu, “The Ottoman Capital in the Making: The Reconstruction of Constantinople in the Fifteenth Century” Fatma TUNÇ YAfiAR 763-774 Kathryn Ann Ebel, “City Views, Imperial Visions: Cartography and the Visual Culture of Urban Space in the Ottoman Empire, 1453-1603” Nicole KANÇAL FERRAR‹ 775-783 Meltem Toksöz, “The Çukurova: From Nomadic Life to Commercial Agriculture, 1800-1908” Fatih ERM‹fi 785-788 Leila Olga Hudson, “Cultural Capital: Wealth and Values in Late Ottoman Damascus” Zahit ATÇIL 789-793 Biray K›rl›, “From Ottoman Empire To Turkish Nation-State: Reconfiguring Spaces And Geo-Bodies” Nazan GECE 795-798 EK: Ulusal ve Uluslararas› Dergilerde Türkiye Araflt›rmalar› Temmuz 2005–Aral›k 2005 799-839
hhh
5
Sunuş Yakın geçmişte görülen iki gelişme şehir tarihinin önemini artırmıştır: Bir tanesi son yüzyılda şehirlere doğru gerçekleşen büyük akım, diğeri de “aşağıdan yukarıya” tarih yaklaşımına veya sosyal tarih çalışmalarına yapılan vurgu. Şehir çalışmalarının tarihî seyrine baktığımızda; ilk dönemlerde, şehirleşme ve sorunları öncelikli konular olarak çalışılmış, özellikle 1960’lardan sonraki dönemde ise şehirlerin tarihi verimli bir çalışma alanı haline gelmiştir. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi’nin bu sayısı, Türk şehir tarihi literatürünü konu ediniyor. Bu sayıda; şehir tarihi alanında yapılmış çalışmaları kaynakları, konuları, yaşamış olduğu değişimleri ve özellikleri bağlamında derli toplu bir değerlendirmesini yapmayı ve bu alanda yapılmış çalışmaların bir envanterini çıkarmayı amaçladık. Bu sayının da, önceki sayılarımız gibi, başvuru eseri niteliği taşıyacağını ve kısa zamanda bu alanın vazgeçilmezleri arasına gireceğini düşünüyoruz. Derginin bu sayısında yer alan yazılar, -kabaca- ‘değerlendirme’, ‘söyleşi’, ‘kaynaklar’ ve ‘tanıtım’ niteliği taşıyan yazılar şeklinde tasnif edilerek sıralandı. Türk şehir tarihi disiplininin özelliklerine ve temel çalışmalarına yönelik değerlendirme yazılarının ilki, bu disiplinin gerek Batı’daki ve gerekse de Türkiye’deki durumuna ışık tutan Yunus Uğur’un önemli tespitler içeren yazısıdır. Yunus Uğur, bir disiplin olarak şehir tarihinin durumunun bugüne kadar sürekli olarak tartışılmış olduğunun, fakat esasen bu tartışmaların şehir tarihi disiplinini son derece zenginleştirdiğinin altını çiziyor. Diğer disiplinlerin erime potası olarak tanımladığı şehir tarihinin; toplumların hâlini ve tarihini anlama hususunda Batı’da iyi bir konuma sahip olduğunu, fakat Türkiye’de henüz böyle bir konuma gelemediğini belirtiyor. Şehir tarihçiliğindeki belli yöntemlerin ve temel yaklaşımların geniş perspektifli ve eleştirel bir değerlendirmesini yapan Uğur; şehir tarihi araştırmalarının –arşive dayalı çalışmalardan, şehri çeşitli kaynakları mukayeseli bir tarzda kullanmak ve farklı coğrafyaları da dikkate almak suretiyle daha bütüncül bir tarzda ele alan çalışmalara doğru- yaşadığı dönüşümü gözler önüne seriyor. Şehrin ekonomisi, demografik yapısı, nüfus ve şehirlerdeki sosyal sınıflar üzerine yoğunlaşan ve özelde de İstanbul ve Bursa şehirleri hakkındaki çalışmalarıyla tanınan Halil İnalcık’ın eserlerinin muhtevası, Türk şehir tarihi çalışmaları içerisindeki ayrıcalıklı yeri ve önemi Halil İnalcık ve Bülent Arı’nın ortak çalışmasında değerlendirilmektedir. Yazı, temelde, Bülent Arı’nın Halil İnalcık’la yapmış olduğu söyleşiye dayanıyor. Bülent Arı, İnalcık’la yapmış olduğu söyleşiyi daha sonra derleyip düzenleyerek bir makale formuna sokmuş ve başına, İnalcık’ın şehir tarihi alanındaki çalışmaları ile ilgili genel bir giriş eklemiştir. Böylece, ortaya Türk şehir tarihi ve bunun Türk-İslam-Osmanlı kökleri hakkında ufuk açıcı ve zevkle okunan bir metin çıkmış oldu. Osmanlı coğrafyasındaki şehirler üzerine yapılan çalışmalarını; Anadolu, Arap, Balkan ve Afrika şehirleri özelinde ayrı ayrı değerlendirerek bir bütünlük sağlamayı hedefledik. Klasik dönem Anadolu coğrafyasındaki Osmanlı kentlerine ilişkin tarih yazımının belli başlı özellikleri Mehmet Öz’ün yazısında gözler önüne seriliyor. Öz; Osmanlı dönemi kentleri hakkında dikkate değer bir birikimin oluşmasına rağmen, henüz layıkıyla ele alınmamış –özellikle küçük boyutlu- kentsel yerleşimlerin çokluğu, tüketilmeyi bekleyen arşiv malzemesinin bolluğu ve Osmanlı araştırmalarının dünya tarih yazıcılığındaki yerini alması-
6
TAL‹D, 1(1), Ocak 2003, M. Koraltürk
nı sağlayacak yeni açılımlar gibi bir dizi faktör dolayısıyla yapılacak daha çok şeyin bulunduğu tespitini yapıyor. Bu sayıda, yabancı akademisyenlerin Türkçe dışındaki herhangi bir dilde kaleme aldıkları yazılarına da –hemen peşinden Türkçe tercümesini de yayınlamak suretiyle– yer vermeye başladık. Nelly Hanna’nın Osmanlı dönemi Arap şehir tarihini değerlendiren yazısı, bu yeni uygulamanın ilk örneği. Nelly Hanna, yazısında, Kahire’yi merkez alarak Biladü’ş-Şam ve Kuzey Afrika’nın bazı şehirleri üzerine son 10–15 yılda yapılan çalışmaların mukayeseli bir değerlendirmesini sunuyor. Bu çalışmalarda belli temayüllerin öne çıktığından söz eden Hanna, son yıllarda vakıflar ve mahkeme davaları gibi gerek kronik, gerekse arşiv belgelerinden oluşan kaynak materyallerin yayınlanmasının, araştırmacılara ‘İslam şehri’ ya da ‘Orta Doğu şehri’ gibi modeller dışında yaklaşımlar geliştirme imkânı sunduğunu vurguluyor. Ortaya çıkan bu eğilimlerden bir diğeri de tarihsel demografi, ticaret ağları ve insan hareketleri ile şehir yatırımı çalışmalarına duyulan ilgidir. Bu, Hanna’ya göre, şehirlerin birbirleriyle ilişkili birimler olarak incelenmesine ve neticede de, ortaya canlı, bütünlüklü bir şehir anlayışının çıkmasına vesile olacaktır. Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkanlardaki varlığı; mimarîsi, gündelik yaşam biçimi ve kendine özgü formuyla “Osmanlı dönemi Balkan şehirleri” olarak adlandırılabilecek bir şehir hayatını ortaya çıkarmıştır. Osmanlı sonrası dönemdeki hâkim milliyetçi yaklaşımların şekillendirdiği tarih yazıcılığı sebebiyle ihmal edilen bu alana ait sınırlı sayıdaki çalışma; Fatma Sel Turhan, Özgür Kolçak ve M. Ali Gökaçtı’nın ortak çalışmalarında, Bosna, Macaristan ve Yunanistan şehirleri özelinde örnekler sunulmak suretiyle değerlendiriliyor. Osmanlı şehir tarihinde çokça ihmal edilen Afrika şehirleri ile ilgili çalışmaları ise, bazı arşiv kaynaklarına da dikkat çekerek, Tarig M. Nour “Siyah Afrika’da Osmanlı Şehirleri” başlıklı yazısında değerlendiriyor. İskân ve demografi hareketleri, şehir hayatının önemli problemlerindendir. Bu problemler etrafından gerçekleştirilen çalışmaları, “Osmanlı’da Kent İskânı ve Demografisi” başlıklı yazısında değerlendiren Yunus Koç, öncelikle “Osmanlı kenti” kavramı üzerindeki tartışmalara değiniyor. Bu konudaki mevcut çalışmaları dönemsel bir değerlendirmeye tabi tutan ve bu dönemdeki kentleri, tarihî kaynaklardan ve mimarî eserlerden hareketle araştıran çalışmalar arasında ayrım yapan Koç; araştırmaları, kullandıkları kaynak türleri, uyguladıkları yöntem, iskân ve nüfusu ele alış biçimleri ve vardıkları sonuçlar açısından değerlendiriyor. Ahmet Uzun, “Osmanlı Devleti’nde Şehir Ekonomisi ve İâşe” başlıklı yazısında, Osmanlı şehirlerinde ve XIX. yüzyıla kadar bütün dünyada önemini korumuş bir sorun olan şehrin temel ihtiyaçlarının karşılanması meselesini ele alan çalışmaları değerlendiriyor. Uzun; çalışmaları değerlendirirken, bir yandan da şehirlerin, özellikle başkent İstanbul’un ve sefere çıkan ordu birliklerinin iaşesinin nasıl temin edildiği sorusunu merkeze alarak, Osmanlı Devleti’nin iaşe konusunda izlemiş olduğu politikaların çerçevesi de sunuyor. Yakın dönem şehir çalışmalarında, mekân ve mekânsal faaliyetlere yönelik ilginin arttığı görülüyor. Bu yeni eğilim çerçevesinde şehir mekânları, mimarî mekân olmanın ötesinde, sosyal mekân olarak incelenmekte ve otorite ile yönetilenler arasında bir karşılaşma alanı olarak ele alınmaktadırlar. Bu bağlamda, Osmanlı şehir tarihçileri de hamam, tekke, pazar, mahalle, sokak ve kahvehane gibi şehir mekânları üzerinden kamusallık ve toplumsallık temalarına yoğunlaşıyorlar. “Osmanlı Şehir Mekânları: Kahvehaneler” başlıklı yazısında Ahmet Yaşar da; gerek ‘kamusal alan’ ve ‘sivil toplum’ tartışmaları için elverişli
hhh
7
bir konu olan, gerekse popüler ve akademik çevrelerde hatırı sayılır bir ilgi gösterilen kahvehaneler üzerine yapılmış çalışmaların genel bir değerlendirmesini sunuyor. Tarkan Oktay, “Osmanlı Belediye Tarihi Araştırmaları ve Kaynak Malzeme Üzerine Notlar” başlıklı yazısında; Osmanlı klasik dönem şehir yönetiminde görülen, “başka alanda sahip oldukları fonksiyonlar yanında yerel birtakım hizmetleri de üstlenmiş” kurumların oluşturduğu beledî organizasyon yapısının, Tanzimat döneminde yerini, söz konusu hizmetlerin tek elden yürütüldüğü belediye yapılarına bıraktığını belirtiyor. Osmanlı Devleti’nin son yüzyılında ortaya çıkan modern belediye yapılarını ve gelişimlerini inceleyen çalışmaları; belediyeleri XIX. yüzyılda yaşanan modernleşme sürecinin şehirdeki etkileri çerçevesinde inceleyen çalışmalar, belediyelerin kurumsal yapılarıyla ilgili araştırmalar, yerel hizmetlerle ilgili araştırmalar ve belediyelerin hukukî altyapısıyla ilgili araştırmalar başlıkları altında değerlendiriyor. Alim Arlı, “Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Şehirleşme ve Gecekondu Araştırmaları” başlıklı yazısında; Türkiye’de Cumhuriyet dönemindeki şehirleşme sorununu ve bunun belirli bir dönemden sonra temel bir parçası olan gecekondu olgusunu, bu konuda üretilmiş bilimsel literatürün dökümünü yapmak suretiyle tartışıyor. M. Bengü Uluengin ve Ömer Turan ise Osmanlı’nın son döneminden 1950’lere kadar yaklaşık 100 yıllık dönemde kentlere yönelik planlama çalışmalarını değerlendirmektedirler. Uluengin ve Turan; dünyadaki gelişmelere paralel olarak çok hızlı bir şehirleşmenin yaşandığı bu dönemde, belki de en önemli araç veya hedef olarak görülen kent planlamasının çeşitli ideolojik amaçlar çerçevesinde nasıl ele alındığının tarihî seyrini, literatürdeki gelişmelerle birlikte sunuyorlar. Türk şehir tarihi çalışmaları literatürünün tanıtımına ve değerlendirilmesine ayrılan bu sayının söyleşisi de, bu alandaki çalışmalarıyla tebarüz eden Suraiya Faroqhi ile gerçekleştirildi. Faroqhi ile yapmış olduğumuz söyleşinin; özelde Faroqhi’nin akademik serüveni ve genelde de Türk şehir tarihçiliğinin özellikleri, gelişimi ve sorunları hakkında aydınlatıcı olacağına inanıyoruz. Kathryn A. Ebel’in “Osmanlı Şehir Tarihinin Görsel Kaynakları” başlıklı yazısı, bu sayımızda başladığımız Türkçe dışındaki dillerde kaleme alınmış yazılara yer verme uygulamamızın bir diğer örneği. Yazının hem İngilizce orijinaline, hem de Türkçe tercümesine yer verdik. Bu yazı aynı zamanda, Türk şehir tarihinin kaynaklarını konu edinmiş yazıların da ilkini oluşturuyor. Ebel, Osmanlı şehir tarihinin görsel kaynaklarını tanıttığı yazısında, bu alandaki görsel malzemeyi kronolojik bir sıralama halinde ve beş ana başlık altında ele alıyor: Osmanlı şehir tasvirleri ve topografik resimler, Osmanlı mimarî planları, Avrupalı kaynaklar, Oryantalist resim ve fotoğrafçılık. İhsan Fazlıoğlu, ilgi çekici yazısında, şehir tarihini doğrudan ilgilendiren yazma eserler yanında yazma kültürün doğasından kaynaklanan nedenlerle şehir tarihiyle bir şekilde ilişkili olan ancak araştırmalarda gözden kaçırılan hususlara dikkat çekiyor ve bu malzemeden şehir tarihi çalışmalarında nasıl yararlanılabileceğine ilişkin önerilerde bulunuyor. Osmanlı şehir tarihi çalışmaları içinde birincil derecede önem taşıyan arşiv kaynaklarından birisi olan “Sancak (Liva) Kanunnameleri” ve bu alanda yapılmış çalışmaların bir tanıtımı Göknur Karaduman tarafından sunuluyor. A. Zeki İzgöer de; il, ilçe ve hatta bazen köy ve meraların topografik, demografik, ticarî, sosyal, siyasî, hukukî ve kültürel tarihleri hakkında sağlıklı bilgiler veren Salnâmeleri tanıtıyor. Her sayımızda, belirlediğimiz konunun öncüsü olmuş kişileri, hayat hikâyeleri ve eserleri çerçevesinde tanıtmaya çalışıyoruz. A. Taha İmamoğlu, Cumhuriyet döneminin ilk şe-
8
TAL‹D, 1(1), 2003, M. Koraltürk
hir tarihçisi olarak kabul edilen Osman Nuri Engin’i ve eserlerinin tanıtımını sunuyor. Bu gruptaki yazılar; N. Bilge Özel’in, Arap şehirleri tarihi söz konusu olduğunda sayılacak isimlerin başında gelen ve Arap şehirlerine yönelik araştırmalardaki oryantalist “İslam şehri” tanımlamalarına eleştirel bir yaklaşım içerisinde olan Fransız şehir tarihçisi André Raymond’u tanıtan ve değerlendiren yazısıyla devam ediyor. Fatma Sel Turhan’ın “Bir Osmanlı Balkan Tarihçisi Machiel Kiel” başlıklı yazısı, hayatını Balkanlardaki Osmanlı eserleri hakkında bilgi toplamaya adamış ve sayesinde, birçok Osmanlı dönemi eseri hakkında malumat sahibi olabildiğimiz Machiel Kiel hakkında dikkat çekici değerlendirmeler sunuyor. Bu bölümün son yazısında Hatice Uğur, genel olarak Balkan şehirleri ve özelde Osmanlı dönemi Bulgaristan şehirleri ile ilgili, klasik ulusalcı bakış açısını değiştirip Osmanlı arşivlerini kullanarak dengeli bir şehir tarihi yazımına girişen öncü isim Nikolai Todorov’u tanıtıyor. Tanıtımlar bölümünde; Kazım Baycar’ın İstanbul şehir rehberleri ile ilgili çalışması da, İstanbul hakkında çeşitli dillerde yazılan şehir rehberi literatürüne dair ilgi çekici bir sunum olarak göze çarpıyor. Kongreler, herhangi bir disiplinin sahip olduğu –yerel ve evrensel– tüm birikimin, sergilendiği ve daha geniş bir akademisyenler grubu ile paylaşıldığı toplantılardır. Bu anlamda, sosyoloji kongrelerinin, oryantalist kongrelerin, tıp kongrelerinin vs. kendi disiplinleri üzerinde yaptığı olumlu etkiler yadsınamaz. Evren Aydın da, “Türkiye Şehircilik Kongreleri” başlıklı yazısında; Dünya Şehircilik Günü toplantılarının Türkiye’deki kısa geçmişinden bahsediyor. Dünya Şehircilik Günü etkinliği olarak düzenlenen ve şehircilik ile ilgili önemli konuların tartışıldığı Türkiye Şehircilik Kongreleri’nde ve Habitat II Kent Zirvesi’nde tartışılan konuların bir dökümünü yapıyor. Bu sayıda çok zengin bir kültürel mirasa ve tarihsel öneme sahip üç şehir hakkındaki bibliyografyaya kısa değerlendirmelerle beraber yer veriyoruz. Bilgehan Pamuk, Erzurum; Zeki Tekin, Van ve Adem Kara da Antakya hakkındaki kitap, makale ve tez çalışmalarından arkeolojik kazı çalışmalarına kadar çok zengin bir literatürü bu alanda çalışmak isteyeceklerin istifadesine sunuyorlar. Derginin -Ek bölümünden önceki- son kısmında, konuyla ilgili bazı kitap ve tez çalışmalarının tanıtım yazıları yer almaktadır. Bu sayının yazıları İstanbul ile ilgili literatüre pek yer veremedi. Doğrusu, biz de İstanbul için gelecekte ayrı bir sayı düşündüğümüzden dolayı bu durumu hoş gördük. Sizin de mazur göreceğinizi ümit ediyoruz. Ayrıca Osmanlı öncesi Türk şehirleri, sosyal çalkantılar ve tabiî afetler, sinema, fotoğraf ve roman gibi kaynakların şehir tarihi çalışmalarında kullanımı hakkındaki literatüre dair değerlendirmelerin ve Ç. Gülersoy, H. Lowry gibi bazı önemli şehir tarihçileri ve bazı önemli tezlerle ilgili tanıtım yazılarının bu sayıda olmasını istedik fakat elimizde olmayan bazı nedenlerden ötürü bu konuları başka bir sayıda değerlendirmek üzere kenarda bıraktık. Türk Şehir Tarihi sayısına, başından sonuna kadar her aşamada büyük katkı sağlayan Yunus Uğur’a, tüm yazarlarımıza ve redaksiyon ekibine Yayın Kurulu olarak teşekkürlerimizi sunuyoruz. Bu sayıyı onlara borçluyuz. Katkılarınızı arzuladığımız Türk Edebiyat Tarihi–Yeni Edebiyat literatürünün konu edileceği 7. (Bahar 2006) sayı ve Türk Edebiyat Tarihi–Eski Edebiyat literatürünün değerlendirileceği sonraki sayılarda tekrar buluşmak dileğiyle…
Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi
Osmanl› Kad›n› Hakk›nda Hukuk Kaynaklar›na Dayal› Çal›flmalar
9
Türkiye Araflt›rmalar› Literatür Dergisi, Cilt 3, Say› 6, 2005, 9-26
fiehir Tarihi ve Türkiye’de fiehir Tarihçili¤i: Yaklafl›mlar, Konular ve Kaynaklar Yunus U⁄UR*
ŞEHİR TARİHİ ALANINDA yapılan çalışmaları, konuları ve kaynakları çerçevesinde değerlendirmeden önce; şehir tarihi tanımlarını ve yaklaşımları incelemek daha isabetli görünmektedir. Şehir tarihinin, kendine ait soru, konu, yöntem ve kaynakları olan bir disiplin veya bilim dalı olup olmadığı hem Batı’da, hem de Türkiye’de tartışılan bir konudur. Batı’da buna neredeyse olumlu cevap verilmiş ve çeşitli merkezler bünyesinde bir disiplin olarak şehir tarihi bölümleri kurulmuştur. Türkiye’de ise, mahallî idareler bölümlerini istisna edersek, şehir tarihi varlığını henüz bir ilgi alanı olarak devam ettirmektedir. Bu yazı boyunca, hem ilgili tartışmaları gözden geçirmek, hem de şehir tarihinin, sonuçları itibariyle tarih ve sosyal bilim araştırmaları için iyi bir ‘imkan’ olduğunu vurgulamak istiyoruz. Bizce şehir tarihi birbirinden bağımsız olarak havada uçuşan bilgilere bir ‘mekan’ sağlama kapasitesine sahip, kendi soru ve yöntemleri olan bir disiplindir. Çalışmamızda önce, Batı’da bir disiplin olarak şehir tarihinin gelişim sürecini inceleyecek ardından Türkiye’deki şehir tarihçiliğinin durumunu tespit etmeye çalışacağız. I. Bir Disiplin Olarak Batı’da Şehir Tarihi Şehirlerin tarihinin yazılması çok eski dönemlere kadar götürülebilirse de bağımsız bir disiplin olarak şehir tarihi yazımı çok geriye gitmez. Coğrafî keşifler ve aydınlanma düşüncesinin bir izdüşümü olarak XVIII. ve XIX. yüzyıllarda kendisini açıkça gösteren siyasî, iktisadî ve sosyal dönüşümler şehirleri de hareketlendirmiştir. Hatta bu dönüşümlerin meydana geldiği mekanlar olarak şe* Boğaziçi Üniversitesi Tarih Bölümü Doktora Öğrencisi. Bu makaleyi okuyup görüşlerini benimle paylaşan herkese ayrı ayrı teşekkür ederim.
10
TAL‹D, 3(6), 2005, Y. U¤ur
hirler olağanüstü önem kazanmıştır. 1800’lerden 1900’lara kadar şehir nüfusu oranının yaklaşık 10-15 kat artması ve günümüz dünyasında artık nüfusun çoğunluğunun şehirlerde yaşıyor olması gerçeği, sözünü ettiğimiz olağanüstülüğün göstergelerinden sadece biri sayılmalıdır. Durumu böyle ortaya koymak şüphesiz şehirlere pasif bir konum vermek anlamına gelir. Birçok şehir tarihçisinin vurguladığına göre, şehirler dönüşümlere sadece şahit olan değil aksine onları etkileyen ve yön veren birer güçtür. Oscar Handlin, derlemesini yaptığı The Historian and the City’nin girişinde, bu durumu iyi bir şekilde ifade eder.1 Teknolojik buluşlarda, iktisadî ve fikrî dünyadaki gelişmelerde geçmişte ve şimdi aldığı rolü görmek, Handlin’e göre, şehrin kendi dışındaki dünyaya olan etkisini anlamak için gereklidir. Şehirler aynı zamanda içinde var oldukları dünya hakkında bizlere fikir verir. Mumford’un “Her nesil, inşa ettiği binalara biyografisini yazar” ifadesi şehrin, fiziksel yapılarıyla da insanların ona yükledikleri işlev ve amaçları yansıttığını gösterir.2 Batı’da XIX. yüzyılda şehirle uğraşanları en çok meşgul eden sorular, bu kadar fazla insanın şehirlerde niçin ve nasıl toplandığı ve bir arada yaşamayı nasıl başardıkları gibi sorulardı.3 Dolayısıyla XIX. yüzyılda şehirle ilgili çalışmalar, şehrin iktisadî ve idarî gelişimi, şehri oluşturan nüfus ve gruplar, şehirli olma kimliği, ulus-devlet ile şehirlerin ilişkisi gibi konulara yoğunlaşıyordu. Batı’da şehir tarihi çalışmalarının seyrini analiz ederken ABD ile Avrupa arasındaki bazı farklılıklara dikkat çekmemiz gerekiyor. Örneğin ABD’de, şehirde yaşayanların bir bütün olarak kendilerine bir kimlik edinmelerine ve beraber yaşamalarına, yani sosyolojik boyuta daha fazla vurgu yapılırken Avrupa’da ve özellikle Fransa’da şehir ile içinde bulunduğu bölge arasındaki ilişkiye4 ve ulaşıma yani coğrafî boyuta;5 İngiltere’de ise daha çok fiziksel yapılara yani mi1 Oscar Handlin ve John Burchard (der.), The Historian and the City, Cambridge: M.I.T. Press, 1963, s. vi. 2 Donald L. Miller, “Lewis Mumford: Urban Historian, Urban Visionary”, Journal of Urban History, 1992, c. XVIII, sy. 3, s. 281. 3 C. Abbot, “Thinking About Cities: The Central Tradition in U.S. Urban History”, Journal of Urban History, 1996, c. XXII, sy. 6, s. 688. 4 Bu ilişkiye [regionalism] Carl Abbot ve John M. Findlay özel bir önem vermekte ve şehirlerin şekillenmesinde bölgelerin önemine vurgu yapmaktadırlar. Bkz. Judith R. Raftery, “Western Urban History Comes of Age”, Journal of Urban History, 1997, c. XXIII, sy. 6, s. 744. 5 Fransa’da coğrafyacılardan sonra şehir planlamacıları şehrin formu ile ilgilenmişler, hukukî bakış açısına sahip olanlar da Pirenne’den etkilenerek, kurumları çalışmışlardır. Sonraları Febvre ve Bloch Orta Çağ şehirlerini çalışmışlar ve şehirleri medeniyetin en önemli birimi olarak görmüşlerdir. Louis Chevalier’nin yaklaşımı ise şehrin biyolojik yönüne vurgu yaparak nüfus hareketlerini ve demografik özellikleri önplana çıkarmıştır. Bkz. François Bédarida, “The Growth of Urban History in France: Some Methodological Trends”, H. J. Dyos (der.). The Study of Urban History, 1971, s. 47-60.
fiehir Tarihi ve Türkiye’de fiehir Tarihçili¤i: Yaklafl›mlar, Konular ve Kaynaklar
11
marî boyuta vurgu yapılmıştır.6 Amerikan şehir çalışmalarında şehrin mimarisine çok az yer verilmesini, tarihî binaların hem azlığına hem de bunların tarihî eser olmaktan öte ulus bilinciyle ilişkilendirilmesine bağlayanlar vardır.7 Buna ilave olarak, Amerika’da şehir anlayışına ve özellikle de kıyı-şehir [sub-urban] çalışmalarına çok fazla önem verilirken Avrupa’da bu tür bir yoğunlaşma görülmez.8 1960’lı yıllar, bugün bir disiplin olarak artık kendisine bir yer ediniyor gibi gözüken şehir tarihinin dönüm noktası sayılabilir.9 Sutchliffe, tarihçilerin 1960’larda en anlamlı araştırma birimi olarak şehri keşfettiklerini söyler.10 Bunun belki en önemli nedeni 2. Dünya Savaşı sonrası yeni inşa edilen şehirler ve bunun için gerekli planlamalardı. 1980’lerdeyse şehrin değer kaybettiği ve sınıf ve devletin önplana çıktığı, şehir ile kırsal kesim arasındaki ayrımın kalktığı söylenir.11 Görünen o ki bu dönemde şehir tarihi, tarih, coğrafya, sosyal tarih, mimari tarih, yerel tarih gibi alanlarla ilişkisini yeniden belirleme ve kendi tanımını yapma eğilimine girmiştir. Şehre sosyoiktisadî, politik ve fiziksel bakış açılarından bakma; ele alınacak soruların belirlenmesi ve bu anlamda daraltılması; hem zaman hem de mekan olarak karşılaştırmalı ve daha geniş çerçeve içerisinde düşünebilme12 gibi tartışmalar bu dönemin belirleyici özellikleridir. Son on yılda karşılaştığımız eğilimleri anlamak aslında 1960’lardan bugüne kadar yukarıda bahsedilen şehir tarihi disiplininin kapsamını ve diğer alanlar6 Dyos, İngiltere’deki şehir tarihi çalışmalarının özelliklerini ve konularını şöyle sıralamaktadır: XIX. yüzyıl ağırlıklıdır; belirli mekanlar üzerinde durulur; tarihî coğrafya perspektifi hakimdir; genelde orta büyüklükteki şehirler çalışılır; konu olarak ise şehir peyzajı, binalar, çarşılar, konutlar, şehirlerin işlevleri, iaşesi, yolları, şehirdeki nüfus hareketleri, sosyal yapı, siyaset, gruplar, dinî ayrımlar ve büyük şehirlerin idaresi gibi meseleler ele alınır. Bkz. H. J. Dyos, “Agenda for Urban Historians”, a.mlf. (der.), The Study of Urban History, 1971, s. 44. 7 Bkz. J. L. Arnold, “Architectural History and Urban History: A Difficult Marriage”, Journal of Urban History, 1990, c. XVII, sy. 1, s. 71. 8 Bkz. Anthony R. Sutchliffe, “Urban History in the Eighties”, Journal of Urban History, 1984, c. X, sy. 2, s. 137. 9 Abbot şehir tarihinin tarihini dört döneme ayırır: Birinci nesil (1840-1875); İkinci nesil (1875-1930); Yeni şehir tarihi (1930-1960) ve Karşılaştırmalı Nesil. Bkz. Abbot, a.g.m. 1960 öncesi, yaygın olan biyografi ve diğer tür çalışmalar için Richard Wade’in The Urban Frontier’i (Camridge: Harvard University Press, 1959) ve Asa Briggs’in Victorian Cities’i (Londra: Odhams Press, 1963) önemli iki örnek olarak verilebilir. 10 Sutchliffe, a.g.m., s. 125. 11 Bu ayrım Dyos’un şehir tarihi tanımında çok önemli yer tutuyordu: “Şehir tarihi, kırsal grupların karşısında şehir gruplarının davranışları ve bunların biçimleri arasındaki farklılıkları tanımlamak ve açığa çıkarmaktır.” Bkz. Elizabeth Baigent, “Typologies of Urban History”, Journal of Urban History, 1999, c. XXV, sy. 4, s. 543. 12 Dyos, bu noktayı çok iyi ifade eder: “Şehir tarihi çalışması sadece tek tek grupları çalışmak değildir, az veya çok zaman ve mekan kısıtlaması da (…) ve fakat çok daha geniş tarihi süreçleri ve eğilimleri hep beraber araştırmaktır. Bu, belirli bir grubun tecrübelerinin ve hayat alanının kapsamını tamamen aşan bir bakış açısıdır.” Bkz. Dyos, a.g.m., s. 7.
12
TAL‹D, 3(6), 2005, Y. U¤ur
la ilişkilerini, kısaca bu disiplinin tanımıyla ilgili tartışmaları bilmekle doğrudan ilişkilidir. Diğer bir ifadeyle 30-40 yıldır süregelen hesaplaşmalar ve tartışmalar bugün şehir tarihinin disiplinlerarası bakış açısını daha da netleştirmiş, önceden göz ardı edilen bazı noktaların gün yüzüne çıkmasını ve sorunların daha bütüncül bir şekilde ele alınmasını sağlamıştır. Şehir tarihinin tanımı yapılırken belki en önemli unsur diğer disiplinlerle ilişkisidir. Günümüzde yaygın olan disiplinlerarası yaklaşım anlayışından farklı olarak 1960’larda, disiplinlerin sınırları katı bir şekilde çizilmiştir. Yani şehir tarihi, kendi başına bir disiplin olmaktan öte, kültür çalışmaları ile birlikte farklı disiplinleri buluşturan bir alan olarak görülmüştür. Şehir tarihinin, siyasî ve sosyal tarihi bir araya getirip ‘total tarih’ anlayışına gidişte çok büyük yardımı olabileceğini söyleyen Sutchliffe bu noktada iyi bir örnektir. Literatüre bakacak olursak Samuel P. Hays ve S. Blumin gibi şehir tarihçilerinin tarih ile şehir tarihini birbirlerinden ayrı düşünmek istemediklerini görürüz. Hays’e göre tarihçi kalarak bazen şehir tarihçiliği yapmak söz konusuyken, Blumin’e göre şehir tarihi kendisini tarihin genel tartışma ve ajandasından soyutlamamalıdır.13 Sosyal tarih ile şehir tarihi ilişkisi ise daha yoğun bir tartışmayı içermektedir. Örneğin, C. Tilly şehir tarihinin sosyal tarihin bir alt alanı olması gerektiğini iddia eder.14 Günlük hayat ile büyük ölçekli sosyal ve ekonomik yapıların birbirini tamamlayan alanlar olarak düşünülmesinin zorunluluğuna inanan Tilly’ye göre, şehir tarihi bu buluşmayı sağlamada çok önemli bir konumdadır ve fakat şehir tarihçilerinin dar kapsamlı konularla uğraşmayı sevmeleri yüzünden büyük bir imkan yitirilmektedir. Ona göre, tüm süreçlerde zaman ve mekanın köklü bir yeri vardır; çünkü onların nerede ve ne zaman oldukları, nasıl olduklarını belirler. Şehirler de “nerede” sorusu açısından burada temel bir birimdir. Bu noktada şehir tarihçilerinin sorması gereken hayatî soruların olduğunu, bunun da şehir tarihini sosyal tarih içerisinde düşünmekle mümkün olacağını vurgular.15 Tilly, tek bir şehri örnek alarak yapılan çalışmaların birbiriyle etkileşimli olgu ve süreçleri fark edeme13 Michael H. Ebner ve diğerleri, “Making Urban History: Samuel P. Hays and the Social Analysis of the City: A Symposium”, Journal of Urban History, 1993, c. XIX, sy. 4, s. 91. 14 Lampard da, şehir tarihini önce yerel tarihin bir parçası, sonra da sosyal tarihin bir parçası olarak görür. Bkz. Eric E. Lampard, “Urbanization and Social Change: On Broadening the Scope and Relevance of Urban History”, O. Handlin ve J. Burchard (der.), The Historian and the City, 1963, s. 226. Eric Hobsbawm ve Oliver Zunz da aynı fikirdedirler. Bkz. Z. Çelik, “New Approaches to the ‘Non-Western’ City”, Journal of the Society of Architectural Historians, Architectural History 1999/2000, A special Issue of JSAH, 1999, c. LVIII, sy. 3, s. 374-381. 15 Tilly’nin sorulmasını istediği sorular şunlardır: Gündelik hayat ve bunun ulusal/uluslararası güç politikasına etkileri; siyasî sistemleri ayrıştıran farklılıklar; teknoloji ile hayat ilişkisi; kapitalizm ve Batı toplumunda ortaya çıkmasının sebepleri ve ulus-devletlerin şehir devletlerinin yerini niçin ve nasıl aldığı. Bkz. C. Tilly, “What Good is Urban History?”, Journal of Urban History, 1996, c. XXII, sy. 6, s. 702-719.
fiehir Tarihi ve Türkiye’de fiehir Tarihçili¤i: Yaklafl›mlar, Konular ve Kaynaklar
13
diklerini söyler ve Mumford’un şehirdeki hayat ile onun içinde bulunduğu iktidar ve üretim sistemlerinin çok yakın ilişkili olduğu savıyla kendi görüşünü destekler. Bir mimarlık tarihçisinin, coğrafyacının, iktisatçının, siyaset bilimcinin, sosyal bilimcinin ve hatta bir dilbilimcinin şehir tarihi çalışması sırasında kendi disiplininin sınırları içerisinde kalması son yılların belki en çok eleştirilen noktasıdır. Sanat tarihçisinin şehir tarihi çalışırken fizikî yapıları, içinde yaşayan insan unsurundan soyutlayarak incelemesi; bir coğrafyacının hem insan unsurunu göz ardı etmesi, hem de harita, plan gibi kaynaklardan başka bir kaynağa müracaat etmemesi yeni şehir tarihi yazımı yaklaşımlarınca ciddi olarak eleştirilmiştir. Örneğin Arnold, şehirleşmeyi ve hatta tek bir şehri çalışanların mimarî boyutu; mimariyi çalışanların da şehrin sosyoiktisadî ve siyasî boyutlarını göz ardı etmesini eleştirmektedir.16 Ne ilginçtir ki şehir tarihine hayat veren en önemli noktalardan bir tanesi belki de çerçevesinin çizilemeyişidir.17 Kapsamı her bir yeni çalışma ile genişlemektedir. Farklı yöntem önerileri, şehir tarihinin verimli çalışmalara kapı aralamasını sağlamaktadır. Bu noktada, yapılması gereken sanırız, şehir tarihi kapsamında değerlendirilen çalışmaların sınıflamalarının yapılması, metotlarının, kaynaklarının ve kurduğu bağlantıların tutarlılığının tartışılmasıdır. Genel olarak bu dönemde şehir tarihleri; şehirleşmeyi veya bir şehrin evrimini ele alan çalışmalar,18 herhangi bir şehir hakkında yazılan biyografiler ve belirli bir konu veya konular bağlamında yapılan çalışmalar gibi sınıflamalara tâbi tutulmaktadır.19 Şehirleşme çalışmaları, meseleleri indirgemeci bir bakış açısı ile ele alması veya kısıtlı zaman ve mekan perspektifiyle tüm bir süreci açıklama eğiliminde olması gibi sebeplerden ötürü eleştirilmektedir. Diğer 16 Arnold, a.g.m., s. 70. Krş. Handlin ve Burchard, a.g.e. Diane Favro, “Meaning and Experience: Urban History from Antiquity to the Early Modern Period”, Journal of the Society of Architectural Historians, Architectural History 1999/2000, A special Issue of JSAH, 1999, c. LVIII, sy. 3, s. 364-373. Burada eleştirilen bakış açısını aşarak iyi birer model haline gelen bazı çalışmalar şunlardır: Mark Girouard, Cities and People: A Social and Architectural History, New Haven: Yale University Press, 1985; Kenneth Severens, Charlston: Antebellum Architecture and Civic Destiny, Knoxville: Tennesse University Press, 1988 ve Michele Bogart, Public Sculpture and the Civic Ideal in New York City, 1890-1930, Chicago: Chicago University Press, 1989. 17 Dyos şehir tarihinin tanımı, içeriği, metotları, kaynakları nelerdir gibi sorular sorar ama bunlara cevap veremeyeceğini söyler. Dyos, a.g.m., s. 2. 18 Bkz. S. Blumin, “City Limits: Two Decades of Urban History in the JUH”, Journal of Urban History, 1994, c. XXI, sy. 1, s. 7-30. 19 Checkland, İngiliz tarihçilerin şehir olgusunu anlamada üç biçimi kullandıklarını söyler: Seküler eğilim (evrim, sınır tezi, sosyoekolojik yaklaşım); tema yoğunluklu biçim (konut, inşaat, iaşe...) ve bağlam ağırlıklı biçim (şehir biyografileri). Bkz. S. G. Checkland, “Toward a Definition of Urban History”, Dyos (der.), a.g.e., s. 345.
TAL‹D, 3(6), 2005, Y. U¤ur
14
yandan şehir biyografileri ise iç organizasyonu ve yoğunlaşma ölçüsü gibi noktalardan eleştiriler almaktadır.20 Tema/lar çerçevesinde yapılan şehir tarihi çalışmaları ise dışladıkları konular ve en önemlisi de şehir tarihi tanımından çıkma gibi iddialarla yüzleşmek zorunda kalabilmektedir. Bu çalışmalar, iktisadî bir konu çalışılıyorsa iktisat, siyasî-idarî bir konu çalışılıyorsa siyaset bilimi içerisinde değerlendirilebilmektedir. Tüm bunlara rağmen şehir tarihinin neyle uğraşması gerektiğini açık bir şekilde ifade edenler de yok değildir. Örneğin Arnold şehir tarihinin beşerî kurumlara yoğunlaşması gerektiğini söylerken,21 Schwartz, şehir tarihçisinin sosyal bilimlerin konularından öte şehir mekanında meydana gelen değişimlere yoğunlaşması gerektiğine vurgu yapar.22 Diğer taraftan Abbot, şehrin iktisadî değişmenin motoru; modernleşme, metalaşma, ulusallaşma gibi süreçlerin aracı ve idarî varlıklar olarak ele alındığını belirttikten sonra, son dönemde ABD’de iki eğilimin olduğunu söyler: Bir tanesi çağdaş sivil toplumların geçmişten gelen izlerini anlamaya, diğeri de Amerikan şehirlerinin iktisadî merkez olarak durumunu analiz etmeye yoğunlaşmak.23 Lampard ise, nüfus çalışmalarını önplanda tutar ve şehir tarihinde incelenen şehirleşme gibi konuların aslında sosyal değişme şemsiyesi altında incelenmesi gerektiğini vurgular.24 Hays’in iktisadî ve politik tarih dışında bir şehir tarihi anlatmanın imkanını araştırırken sorduğu soru, şehir tarihinin nasıl olup da bunların hepsini kapsayacak bir konuma getirilebileceğiydi. Bu çerçevede o, şehir tarihinin ilgilenebileceği konuları şu şekilde vermiştir: Nüfusun kırsal kesimden şehre göçü ve değişimi; politika ve yönetim; şehir ve kırsal kesimler; şehirli toplumun kültürü ve değerleri; nüfus ve kaynaklar ve şehir topluluklarının evrimi. Hays bu tartışmadan şu somut sonucu çıkarmıştır: Şehir tarihi, şehirleri değil tam olarak şehirli karakterini kazanmış toplumun tarihini araştırmalıdır. Ona göre bu, şehir tarihine çok daha verimli bir bağlam sağlayacaktır.25 Başka bir keskin çizgiyi de Checkland çizmektedir. “Şehrin sürecini belirleyen en önemli faktör nedir?” sorusuna Checkland’in verdiği cevap iktisattır. Yöntem ise şehir gruplarının tespiti ve bu grupların bir ferdinden çalışılmaya 20 Gutheim bu tip çalışmalara monografi der ve en iyi örnekleri olarak Pierce’in Chicago’sunu, McKelvey’in Rochester’ını, Green’in Washington’ını verir. Bkz. Frederick Gutheim ve Atlee E. Shidler, “The Building Blocks of Urban History”, Handlin ve Burchard, a.g.e., s. 249. 21 Arnold, a.g.m., s. 77. 22 J. Schwartz, “Postindustrial New York and the End of Urban History”, Journal of Urban History, 1995, c. XXI, sy. 2, s. 273. Krş. Sutchliffe, a.g.m., s. 133. 23 Abbot, a.g.m., s. 695 vd. 24 Lampard, a.g.m., s. 247. Krş. Sutchliffe, a.g.m., s. 132. 25 Samuel P. Hays, “From the History of the City to the History of the Urbanized Society”, Journal of Urban History, 1993, c. XIX, sy. 4, s. 3-25.
fiehir Tarihi ve Türkiye’de fiehir Tarihçili¤i: Yaklafl›mlar, Konular ve Kaynaklar
15
başlanmasıdır. Genel olarak şehirleşmeden bahsetmek Checkland’e göre anlamlı değildir.26 Gutheim da bu noktada şehir tipleri çıkarmaktan bahseder ve iktisadî tarih için endüstri şehirleri gibi bir tipleme çıkarır.27 Şehir tarihinin diğer disiplinlerle ilişkisi ve çerçevesi hakkındaki bu tespitlerden sonra, şehir tarihi tanımının ve yerinin sağlamlaştığı 1990’lı yıllarda yaşanan sürece bakmakta fayda vardır. 1990’lardan sonra literatürde görülen en büyük yeniliğin, bakış açısı ile ilgili, yani metodolojik olduğunu söyleyebiliriz. Konular temelde çok farklılaşmamaktadır.28 Sorulan sorulardan çok sorulara verilen cevaplarda, soruyu ele alma yönteminde ve kullanılan kaynaklarda bir değişim gözlenmektedir. 1980’lerin yapısalcı ve antropolojik bakışı29 biraz daha derinleşmiş, postmodern teorilerle dilbilimsel ve göstergebilimsel yönelimlere girmiştir. Örneğin fiziksel yapıların inşa edenleriyle, mekanıyla, içerdiği sembollerle, temsil ettiği sosyal, iktisadî, idarî, dinî bağlamla değerlendirilmesi, başka bir ifade ile göstergebilimsel yöntemlerle de analizi son derece yaygınlaşmıştır. 1960’ların aksine yalnız mimarî çalışmalar ve siyasî boyut oldukça geri planda kalmıştır.30 Zeynep Çelik’in yaptığı analizler ve bu analizlerin sonucunda ortaya koyduğu konular da benzer bir bakış açısını göstermektedir: Gündelik hayat, kamusal ve özel alanların yapısı ve şehir imgesinde gösterilen siyasî güç.31 Buraya şehir hafızası ve toplumsal hafıza gibi konuların da eklenmesi gerekmektedir.32 Nancy Stieber son yıllarda çalışılmaya başlayan yeni konuları anlatırken bunları mikro tarihçiliğe doğru olan eğilim ile açıklar. Bu çerçevede ele alınan konular ise iktidar, patronaj, temsil, sosyal kontrol, şehir kimliği, bölgeler, mekanın kullanımı ve gündelik hayattır. Stieber’in vurgulamak istediği nokta, soyut olarak tartışması yapılabilen bu yaklaşımların ampirik olarak tarihyazımına henüz aktarılamadığıdır.33 26 Checkland, a.g.m., s. 352, 359. 27 Gutheim ve Shidler, a.g.m., s. 249. 28 Blumin, Journal of Urban History dergisinin 20 yıllık değerlendirmesini yaparken konu dağılımını şöyle veriyor: Şehir fikri ve tasavvuru 8-9 makale; şehir sistemleri (şehrin bölge ve dış dünya ile yapısal ilişkisi) 10 makale; şehirleşme süreci 12 makale; şehir tarihi teorisi ve şehir tarihi yazımı 20 makale; şehir siyaseti 35 makale; fiziksel yapı 50 makale; şehircilik (insanların yaşadığı mekanlar olarak şehrin anlamı ve yapısı) 80 makale; planlama 92 makale. Blumin, a.g.m. s. 7-30. 29 P. Burke ve Phytian-Adams’ın çalışmaları bu bakışaçısının iyi örnekleri olarak verilebilir. 30 Sutchliffe, a.g.m., s. 138. 31 Çelik, a.g.m., s. 374. 32 Bu konuda iyi bir örnek için bkz. M. Christine Boyer, The City of Collective Memory: Its Historical Imagery and Architectural Entertainments, Cambridge: M.I.T. University Press, 1994. 33 Nancy Stieber, “Microhistory of the Modern City: Urban Space, its Use and Representation”, Journal of the Society of Architectural Historians, Architecutral History 1999/2000, A special issue of JSAH, 1999, c. LVIII, sy. 3, s. 384.
TAL‹D, 3(6), 2005, Y. U¤ur
16
Bağlam analizleri ve şehri çok yönlü okuma yöntemleri kullanılan kaynakları da çeşitlendirmiştir.34 Anılar ve fotoğraflar tarihî kaynaklar arasına girmiş ve aynı zamanda bunlardan yararlanmanın ve bunları okumanın usulü üzerinde de durulmaya başlanmıştır. Başta bilgisayar teknolojisi olmak üzere diğer teknolojik gelişmelerin genel olarak şehir tarihinde ve özellikle fizikî yapıları ve şehrin formunu yeniden oluşturabilmede ciddi olanaklar sağlayacağı da düşünülmektedir. 35 Belirli zaman ve mekanlarla sınırlı kalmak, ulusal sınırların ötesine geçememek,36 Batı dışı toplumları dışlamak37 ve karşılaştırmalı analizler yapamamak gibi çok eleştirilen sorunlu noktalar hâlâ varlığını devam ettirse de son birkaç senenin eğilimleri, bu tür eleştirileri en aza indirebilecek çalışma sayısının çok yakın bir gelecekte oldukça artacağının sinyallerini vermektedir.38 II. Türkiye’de Şehir Tarihçiliği Türkiye’deki şehir tarihi çalışmalarına baktığımızda Osmanlı dönemi şehirleri ile ilgili çalışmaların ön planda olduğu görülmektedir. Beylikler dönemi şehirleri ile Cumhuriyet dönemi şehirleri hakkında yapılan çalışmalar nispeten azdır. Osmanlı ve öncesinin şehirleri hakkındaki çalışmalara özellikle üniversitelerin tarih bölümlerinde ağırlık verildiği görülür. Cumhuriyet dönemi şehirleri ile ilgili ise, tek tek şehirlerin tarihleri yerine, çeşitli sosyal bilim dallarında, mahallî idarelerde ve şehircilik-planlama bölümlerinde yapılan, genel olarak şehirleşme ve sonuçları eksenli çalışmalar daha fazla göze çarpmaktadır. Osmanlı dönemi şehirleri çalışılırken farklı coğrafyalarda yer alan şehirlerin farklı yaklaşımlarla çalışıldığına şahit olmaktayız. Örneğin Anadolu şehirleri çalışılırken İslam şehri tartışmaları gündemde değildir. Ancak Balkan, Arap ve 34 Doyle, son birkaç yılın tez çalışmalarını değerlendirdiği makalesinde, sorulan sorulara çok yönlü bakış açısıyla yaklaşıldığını ve yalnızca alışılagelen kaynakların değil günlüklerin, mektupların, mahkeme kayıtlarının, hesap defterlerinin (...) kullanıldığını ve ayrıca fiziksel yapıların yeni gözle okunmasıyla da yazılı materyallerden elde edilemeyen sonuçlara ulaşılabildiğini söylüyor. Barry M. Doyle, “Research in Urban History: A Review of Recent Theses”, Urban History, 2000, c. XXVII, sy. 2, s. 283-291. 35 Favro, a.g.m., s. 370-371. 36 Bkz. Blumin, a.g.m., s. 19, 23. 37 Bkz. Çelik, a.g.m. Favro, Peter Hall’ün Cities and Civilizations’ını bu açıdan eleştirir. Bkz. Favro, a.g.m., s. 365. 38 Margadant’ın Paris ile Edo (Tokyo) arasında yaptığı karşılaştırmalı analiz, Kostof’un değişik kültürleri kapsayan ve geniş bir perspektife sahip The City Shaped ve The City Assembled çalışmaları burada örnek verilmektedir. Bkz. Ted W. Margadant, “Comparative Perspectives on Cities and States”, Journal of Urban History, 1998, c. XXV, sy. 1, s. 130-144; Spiro Kostof, The City Shaped: Urban Patterns and Meaning Throughout History, Londra ve Boston: Little Brown, 1991; a.mlf., The City Assembled: The Elements of Urban Form Throughout History, Londra ve Boston: Little Brown, 1992. Ayrıca bkz. Favro, a.g.m.
fiehir Tarihi ve Türkiye’de fiehir Tarihçili¤i: Yaklafl›mlar, Konular ve Kaynaklar
17
Afrika coğrafyasındaki şehirler çalışılırken İslam şehri tartışmaları her zaman tam da araştırmaların merkezinde yer alır. Özellikle son yıllara gelinceye kadar İslam şehri tartışmaları Osmanlı şehirleri çalışmalarında karşımıza çıkan en önemli meydan okumaydı. Şimdilerde bu tartışmanın kısırlığı ve indirgemeci yaklaşımı kısmen de olsa anlaşılmış ve daha bütüncül yaklaşımlar denenir olmuştur. İslam inancının tesirini gösteren topografik, mimarî ve toplumsal ortak öğeler inkâr edilemeyecek düzeyde bu coğrafyadaki şehirlerde görünmekle beraber, erken modern döneme ait veya her coğrafyanın geçmişinden gelen özellikler de bu şehirlerde izlenebilmektedir. Biz de burada, öncelikle İslam şehri tartışmalarının kısa bir seyrini verdikten sonra Osmanlı şehir tarihi yazımını genel olarak değerlendirmeye çalışacağız. İslam şehri gibi ‘kavramsallaştırmaları’ tartışırken öncelikle şehrin ne olduğu ile ilgili sorular gündeme gelmektedir. Şehrin tanımında kullanılacak faktörler ortaya çıkmadan İslam veya başka bir etkinin bu faktörlerde ne kadar belirgin olduğunu söylemek pek mümkün değildir. Örneğin bazı ilim adamlarının İslam şehri gibi bir kavramsallaştırmaya karşı çıkmasının sebebi, şehrin tanımında İslam’ın yer alması mıdır? Eğer sınıflandırmayla ilgili bir sorun varsa, bu sefer İslam şehri yerine, Osmanlı şehri, Türk şehri veya Arap şehri gibi alternatif sınıflandırmalar mı gündeme gelecektir? Ya da “Her şehir; kırsalla ilişkisi, şehirleşmesi, topografik, mimarî ve toplumsal yapılanması açısından farklı süreçler yaşamıştır” denilip hiç mi sınıflandırma yapılmayacaktır? İslam coğrafyasındaki şehirlerin İslam şehri sınıflamasına tâbi tutulması William ve Georges Marçais kardeşlerin 1920’lerde yaptıkları çalışmalarla başlamıştır.39 İslam’ın şehirli bir din olduğu vurgulanmış ve İslam şehrini Cuma camisi, pazar ve hamamın karakterize ettiği iddia edilmiştir.40 Georges Marçais daha sonra, bu unsurlara mesken mahallinin ayrıştırılması, esnafın pazarda hiyerarşik olarak yer alması ve beledî örgütlerin yokluğu gibi özellikleri ilave etmiştir.41 Önce fizikî unsurların, sonra bazı sosyal unsurların eklendiği bu tanıma Robert Brunschvig, sürecin altyapısını oluşturması açısından dinî örfî hukuku eklemiştir.42 Son olarak 1950’lerde Gustave von Grunebaum tüm bu söy39 İslam şehri ve genel olarak Orta Doğu şehirlerinin tarihi ile ilgili olarak genel bir bibliyografya için bkz. Michael E. Bonine, The Middle Eastern City and Islamic Urbanism: An Annotated Bibliography of Western Literature, Bonn: Ferd. Dümmlers Verlag, 1994; M. Haneda ve Toru Miura, Islamic Urban Studies: Historical Review and Perspectives, Londra: Kegan Paul, 1994. 40 William Marçais, “l’Islamisme at la vie urbaine”, Comptes-rendus de l’Académie des Inscriptions et Belles-Letters, 1928, s. 86-100. 41 Georges Marçais, “l’Urbanisme Musulman”, Revue africaine, 1939-1940, s. 13-34; a.mlf., “La conception des viles dans l’Islam”, Revue d’Alger, 1945, sy. 2, s. 517-533; a.mlf., “Considerations sur les ville musulmanes et notammet sur le rôle du mohtasib”, Recueils Société Jean Bodin, 1954, sy. 6, s. 249-262. 42 Robert Brunschvig, “Urbanisme médiéval et droit musulman”, REI, 1947, sy. 15, s. 127-155.
18
TAL‹D, 3(6), 2005, Y. U¤ur
lenenleri bir araya getirerek İslam şehrini tasvir etmiştir.43 Böylece belli bir çerçeveye kavuşan İslam şehri kavramsallaştırması, Jean Sauvaget ve Ira Lapidus’un çalışmalarıyla literatürde yerini almıştır. Sauvaget daha çok İslam şehirlerine Bizans şehir yapılarının etkilerini araştırırken; Lapidus İslam şehirlerindeki toplumsal yapı ve bağların analizini yapmıştır.44 İslam şehri yaklaşımına ilk ciddi eleştiri, 1965’de yapılan bir panelden derlenerek 1970’te yayınlanan çalışmadan gelmiştir.45 Hourani ve Stern’in derlediği bu kitaptaki temel eleştiriler, özellikle Afrika şehirleri tecrübesinin yani buradaki şehirlerde görülen fizikî ve sosyal yapıların tüm İslam coğrafyasına genelleştirilmesi; loncalar ve fizikî yapıların çok net tipolojilerle tanımlanması ve bu şehirlere etki etmiş olması muhtemel başka faktörlerin tamamen göz ardı edilmesi şeklinde sıralanabilir. Sonraki yıllarda Claude Cahen, Oleg Grabar,46 Eugen Wirth,47 Dale F. Eickelman,48 Baber Johansen49 ve Janet Abu-Lughod50 gibi 43 Gustave von Grunebaum, “The Structure of the Muslim Town”, a.mlf., Islam, Studies in the Nature of a Cultural Tradition, Londra, 1955, s. 141-158; a.mlf., “The Sacred Character of Islamic Cities”, A. Bedevi (der.) Mélanges Taha Hussain, Kahire, 1962, s. 25-37. 44 Bkz. Ira M. Lapidus, Muslim Cities in the Later Middle Ages, Cambridge: Harvard University Press, 1967; a.mlf. (der.), Middle Eastern Cities, Los Angeles ve Londra, 1969; a.mlf., “The Evolution of Muslim Urban Society”, Comparative Studies in Society and History, 1973, sy. 15, s. 21-50; a.mlf., The History of Islamic Societies, Cambridge, 1988 [Türkçesi: İslam Toplumları Tarihi, çev. Yasin Aktay, İstanbul: İletişim Yay., 2002]; a.mlf., “Muslim Cities as Plural Societies: The Politics of Intermediary Bodies”, The Proceedings of International Conference on Urbanism in Islam, Tokyo, 1989, c. I, s. 134-163. 45 A. H. Hourani ve S. M. Stern, (der.), The Islamic City: A Colloquium, Oxford: University of Pennsylvania Press, 1970 (Bu kitap, Klasik tarafından yayına hazırlanmaktadır). 46 O. Grabar, “The Architecture of the Middle Eastern City from Past to Present: the Case of Mosque”, I. M. Lapidus (der.), Middle Eastern Cities, 1969, s. 26-46; a.mlf., The Formation of Islamic Art, New Haven: Yale University Press, 1973 [Türkçesi: İslam Sanatının Oluşumu, çev. Nuran Yavuz, İstanbul: YKY, 1998 ve İstanbul: Kanat Kitap, 2004]; a.mlf., “Cities and Citizens”, Bernard Lewis (der.), The World of Islam, 1976, s. 89-116; a.mlf., “Reflections on the Study of Islamic Art”, Muqarnas, 1983, c. I, sy. 8, s. 1-14. 47 E. Wirth, “Zum Problem des Bazars. Versuch einer Begriffsbestimmung und Theorie des Bazars”, Islam, 1974, sy. 51, s. 203-260 ve sy. 52, s. 6-46; a.mlf., “Die orientalische Stadt. Ein Überblick aufgrund jüngerer Forschungen zur materiallen Kultur”, Saeculum, 1975, sy. 26, s. 45-94. 48 D. F. Eickelman, “Is There an Islamic City?”, IJMES, 1974, sy. 5, s. 274-294. 49 B. Johansen, “The All-Embracing Town and its Mosques”, a.mlf., Contingency in a Sacred Law: Legal and Ethical Norms in the Muslim Fiqh, Leiden: Brill, 1999, s. 77-106. 50 Janet Abu-Lughod, Cairo: 1001 Years of The City Victorious, Princeton, 1972; a.mlf., “Comments on the Form of Cities: Lessons from the Islamic City”, L. Orlin (der.), Janus: Essays in Ancient and Medieval Studies, Michigan, 1975; a.mlf., “The Islamic City: Historic Myth, Islamic Essence, and Contemporary Relevance”, IJMES, 1987, sy. 19, s. 155-176; a.mlf., “What is Islamic about a City? Some Comparative Reflections”, The Procedings of International Conference on Urbanism in Islam, Tokyo, 1989, c. I, s. 194-217; a.mlf., “Dependency Theory and Middle Eastern Cities”, Research in Community Sociology, 1990, c. I, s. 35-52.
fiehir Tarihi ve Türkiye’de fiehir Tarihçili¤i: Yaklafl›mlar, Konular ve Kaynaklar
19
yazarlar da İslam şehri kavramsallaştırmasına farklı açılardan eleştirilerde bulunmuşlardır. Temel eleştirilerden bir tanesi İslam şehri tanımları ile Max Weber’in şehir sınıflamaları, yani bir “ötekileştirme” faaliyeti olarak oryantalist yaklaşım arasındaki ilişkidir. Weber’in Batılı şehirler için yaptığı ideal tipleme adeta İslam coğrafyasındaki şehirlerin tasvirinde temel ölçüt olarak alınmıştır.51 Oysa Weber’in tasvir ettiği İslam şehri, kendisinin tanımlamaya çalıştığı Batılı şehrin tam da tersidir; daha doğrusu Weber için İslam şehri tasviri modern dünyanın ve kapitalizmin oluşumuna sebep olan Batılı şehrin tanımı için bir araçtır. Abu-Lughod 1987 yılında yayınladığı kısa fakat çok etkili makalesinde bütün İslam şehri literatürünü iyi bir değerlendirmeye tâbi tutmakta ve iddiaların çoğunun birbirinin tekrarı olduğu tespitini yapmaktadır. Abu-Lughod bu eleştirilerinden sonra, “çok farklı coğrafyalarda Müslümanların yaşadığı şehirlerde görülen ortak özellikleri nasıl açıklayabiliriz” diye bir soru sorar ve cevabı İslamî kurallarda aramak gerektiğini söyler. Ona göre İslam’ın bu şehirlerdeki etkisi dinî gruplar, cinsiyet ve mülk hakkındaki kuralları yoluyla olmuştur. Bu kurallar da, şehirlerdeki mekânsal düzenlemeleri etkilemiş ve bahsi geçen benzerliğe sebep olmuştur.52 Sonuç olarak hem eleştirenler, hem de eleştirilenler İslam şehri kavramını İslam, şehir ve İslam şehri gibi kavramları ayrıştırarak inceleyecek kadar bütüncül davranmamışlardır. Oysa bu üç birim öncelikle ayrı ayrı sorgulanmalıydı: İslam’ın çerçevesi belirlenmeli, şehir tanımlanmalı ve bu şehrin hangi taraflarına İslam’ın ne ölçüde etki ettiği netleştirilmeliydi. Bunlar yapılmadan, İslam’ın, genel olarak ‘şehir’ tanımının bir parçası mı yoksa şehri şekillendiren bir etken mi olduğu gibi sorular pek anlam ifade etmeyecektir. İslam şehri kavramını, mevcut karmaşıklığı dolayısıyla, bu haliyle çalışmalarda kullanmak da mümkün gözükmemektedir. Bu tartışmalardan sonra, ele aldıkları konular, kullanılan yaklaşımlar ve kaynaklar dikkate alınarak bu literatüre tekrar bakmak gerekmektedir. Örneğin şehirdeki kurumlar ve fizikî yapılar bu literatürde çalışılan başlıca konulardır. Ne var ki yaklaşım olarak şehirde farklı olan bir şey arandığı için şehirdeki dinî binalara, çarşı, hamam ve loncalara bakarken çok katı bir tasvir yapılır. Birbiriyle ilişkili canlı bir organizmadan çok, katı bir kurumlar ve fizikî binalar resmi ortaya konulur. Böylece, analizlerdeki katılık, farklı coğrafyalar arasındaki mukayese eksikliği ve şehrin unsurları arasındaki saklı ağların göz ardı edilmesi bu çalışmaların ana eksiklikleri olarak ortaya çıkmaktadır. 51 Weber’in iddialarının eleştirisi için bkz. Martin J. Daunton, “The Social Meaning of Space: The City in the West and Islam”, The Proceedings of International Conference on Urbanism in Islam, Tokyo, 1989, c. I, s. 26-58. Hukukî metinlerin şehrin tanımında ve biçimlenmesinde kullanılması ile ilgili çok daha ciddi çalışmaları Johansen yapmıştır. Bkz. a.g.m. 52 Janet Abu-Lughod, “The Islamic City”.
20
TAL‹D, 3(6), 2005, Y. U¤ur
Sorunun önemli bir parçası da kullanılan kaynaklarla ilgilidir. Kronikler ve bazı hukukî belgeler çokça kullanılırken şehirdeki fizikî yapılar, yani mesela binaların kendileri, bir kaynak olarak çoğu zaman göz ardı edilebilmektedir. Arşiv kaynakları ve şehir hayatının detaylarını verebilecek diğer bazı kaynaklar da benzer şekilde bu tür çalışmalarda pek kullanılmamaktadır. Osmanlı şehirleri bu çalışmaların bir parçası yapılsaydı, belki de İslam şehri ile ilgili yaklaşımlar, çok çeşitli kaynakların verebileceği imkân ile bambaşka bir hal alabilirdi. Kullanılmayan kaynaklar bir tarafa bırakılırsa, kullanılan kaynakları kullanma biçimi de başka bir sorundur. Hatta bazen kullanılan kaynaktan ziyade kullanma biçimi çok daha önemli olmaktadır. Yukarıda sözü geçen katı ve kategorileştirmeye dayalı yaklaşımlar hem bazı kaynakların kullanılmasını engellemekte, hem de kullanılan kaynakların detaylı ve özgün okumalarını imkansız kılabilmektedir. Son olarak bu tartışmalarla ilgili bir nokta daha burada zikredilmelidir. İslam şehri kavramsallaştırması ile ilgili iddialar, İnalcık’ın çalışması53 istisna edilirse, neredeyse son yıllara kadar Osmanlı dönemi Anadolusunun yerel şehir tarihi çalışmalarında gündeme gelmemiştir. Orta Asya’nın ve Anadolu’daki Türk devletleri ile Bizans’ın şehirlere etkisi bile ancak mimarî tarih çerçevesinde gündeme gelmiş gibi gözükmektedir. İslam şehri tartışması, ancak ‘Osmanlı şehri’ gibi bir sınıflama ile birlikte tarihçilerimizin gündemine girmiştir.54 Genelde Osmanlı şehir tarihçileri arşiv kaynaklarına yoğunlaşmışlar ve bu kaynakları çalışarak konu edindikleri şehirleri tasvir etmişlerdir. Bir dönem bu çalışmaların ana kaynağı tahrir defterleri iken, özellikle 1960’lardan sonra şer’iyye sicilleri ön plana çıkmıştır. Daha sonraki yıllarda ise temettuat ve sâlnâme kayıtları önemli arşiv kaynakları olarak şehir tarihçilerince çokça kullanılmıştır. Bu ilk dönemin önemli tarihçilerinden Ö. Lütfi Barkan, Halil İnalcık, M. Çağatay Uluçay, Ronald C. Jennings, Özer Ergenç, Haim Gerber, Suraiya Faroqhi, Tevfik Güran gibi tarihçiler Anadolu şehirleri; André Raymond, Abdul Karim 53 Halil İnalcık, “Istanbul: An Islamic City”, Journal of Islamic Studies, 1990, sy. 1, s. 1-23 [Türkçesi: “İstanbul: Bir İslam Şehri”, Dergâh, çev. İbrahim Kalın, 1992, sy. 24, s. 14-15 ve sy. 25, s. 15-17). 54 Özer Ergenç’in 1970’li yıllardaki kullanımından sonra bir yaklaşım olarak Osmanlı şehri kavramsallaştırmasını ilk kullanan çalışmalardan biri için bkz. I. Bierman, R. Abou-el-Haj ve D. Preziosi (der.), The Ottoman City and Its Parts: Urban Structure and Social Order, New Rochelle, 1991 (Bu kitap, Klasik tarafından yayına hazırlanmaktadır). Dikkat edecek olursak aynı yıllarda Suraiya Faroqhi’nin, çalışmalarında Osmanlı şehri yerine ya Anadolu şehirleri genellemesini ya da tek tek şehir isimlerini kullandığını görürüz. Osmanlı şehri kullanımı ile ilgili daha güncel yayınlara örnek olarak bkz. E. Eldem, D. Goffman ve B. Masters, The Ottoman City between East and West: Aleppo, Izmir, and Istanbul, Cambridge, 1999 [Türkçesi: Doğu ile Batı Arasında Osmanlı Kenti: Halep, İzmir ve İstanbul, çev. Sermet Yalçın, İstanbul: Tarih Vakfı Yay., 2003]; M. Maurice, Osmanlı Kenti: Osmanlı İmparatorluğunda XVIII. ve XIX. Yüzyıllarda Kent Uygarlığı ve Mimarisi, çev. Aslı Ataöv, İstanbul: Yapı Kredi Yay., 1999.
fiehir Tarihi ve Türkiye’de fiehir Tarihçili¤i: Yaklafl›mlar, Konular ve Kaynaklar
21
Rafeq, M. A. Bakhit, Nelly Hanna gibi tarihçiler Arap şehirleri ve Nikolai Todorov, Machiel Kiel gibi tarihçiler de Balkan şehirleri üzerine çok farklı kaynakları kullanarak öncü çalışmalar yapmışlardır. Bu döneme ait çalışmaların getirdiği yenilik, tarihî kaynakların çeşitleri ile ilgilidir. Kaynakların kullanımı noktasında ise; ne metinlerin analizi ne de kaynakların mukayeseli kullanımı açısından yeni bir yaklaşım sergiledikleri söylenebilir. Bu ilk çalışmaların konulara yaklaşımları da tematik veya analitik olmaktan ziyade tasvirî olmuştur. Belirli bir kaynağa dayanarak, bu kaynaktaki bilgiler çerçevesinde şehir tarihi monografileri yazılmıştır. Hatta şehir tarihi olarak hazırlanan çoğu tezin içindekiler bölümü, bu sebeple olsa gerek, şehrin iktisadî, siyasî, sosyal tarihi gibi klişeleşmiş başlıklar içerir. Şehrin ne olduğu, unsurları, şehirler arasındaki ilişki ve etkileşim, şehirlerin genel siyasî ve iktisadî sistem içerisindeki yeri gibi sorular bu çalışmalarda, belki de ilk çalışmalar olduğu için, cevabı aranan sorular olmamıştır. Sanırız bu çalışmaların ortak özelliği, şehrin daha çok iktisadî ve idarî taraflarını çalışmış olmalarıdır. Raymond, Faroqhi ve Hanna gibi bazı tarihçiler şehrin mekansal ve toplumsal yapılarını da incelemişlerdir. Ne var ki bu, onların şehri, birçok farklı unsurun bir bütünü olarak algıladıkları anlamına gelmemektedir. Dolayısıyla bu nesil tarihçileri şehri, ya iktisat tarihçisi ya siyaset tarihçisi ya da sosyal tarihçi gözüyle değerlendirmişlerdir. Bir şehir tarihçisi yaklaşımı ise henüz yoktur. Sonraki dönem Osmanlı tarihçilerinden Bruce Masters, Abraham Marcus, Daniel Goffman, Zeynep Çelik, Edhem Eldem gibi isimler Anadolu şehirleri; Dror Ze’evi, Amy Singer, Doris Behrens-Abouseif, Richard van Leeuwen, A. Saqqaf, D. R. Khoury, Chase Robinson, Brigid Keenan, T. Beddow, Masashi Haneda, T. Miura, A. A. Elmahmudi ve Michael E. Bonine gibi tarihçiler Arap şehirleri ve Meropi Anastassiadou, Geza David gibi tarihçiler ise Balkan şehirleri üzerine çalışmalar yapmışlardır. Şüphesiz bu isimlere ilave edilebilecek birçok isim daha vardır. Biz burada sadece genel eğilimleri temsil ettiğini düşündüğümüz bazı isimlere yer verebildik. Ayrıca önceki nesil ile bu nesil arasında da çok katı bir ayrım yapmak zordur. Örneğin Raymond ve Hanna iki dönemin özelliklerini taşıyan çalışmalar yapmışlardır. Deyim yerindeyse bu dönemdeki tarihçiler, İslam şehri gibi bir kavramsallaştırmayı eleştirel bir şekilde ele alırken bir yandan şehri çok daha geniş ilişkiler ağı içerisinde değerlendirmiş, diğer yandan da oldukça farklı teori ve yaklaşımları daha analitik olarak kullanmışlardır. Üstelik bunu yaparken tarihî kaynakları metinsel bir analize tâbi tutup daha etraflı okuyabilmişlerdir. Bu sayılan özellikleri yukarıda ismi geçen tarihçilerin çalışmalarında değişik derecelerde görmek mümkündür. Bu dönem çalışmalarında eksiklik olarak görülebilecek taraf ise yaygın olarak gündemde olan disiplinlerarası yaklaşımın henüz çalışmalara yansıtılama-
22
TAL‹D, 3(6), 2005, Y. U¤ur
mış olmasıdır. Örneğin Goffman,55 Masters56 ve Singer57 çalışmalarında şehrin fiziksel yapısını pek dikkate almamışlardır. Çelik58 ve Ze’evi59 ise çalışmalarında şehirdeki toplumsal ve mekansal yapıları birbirinden ayırt ederek incelemişlerdir. Yani bu ikisini bir bütünün birbirini etkileyen parçaları olarak çalışmalarına yansıtamamışlardır. Örneğin Çelik, fizikî yapıları yorumlarken, sosyal, iktisadî ve siyasî tarihin bulgularını kullanmış fakat bunları yeteri kadar birbirine entegre edememiştir. Başka bir ifadeyle, XIX. yüzyıl Osmanlı İstanbul’unun fizikî ve mekansal dönüşümlerini, diğer disiplinlerin teori ve yaklaşımlarının bir uygulama alanı olarak ele almıştır. Bu durumda ne disiplinlerin karşılıklı etkileşiminden, ne de şehir tarihinin ‘birçok disiplinin erime potası’ olarak görüldüğünden bahsedebiliriz. Özetle, yukarıda bahsi geçen isimlerden her biri bir unsuru esas alarak şehri incelemişlerdir: Ze’evi’de idarî, Masters ve Goffman’da iktisadî ve Çelik’te mimari unsur ön plandadır. Behrens-Abouseif,60 Leeuwen61 ve Singer’ın çalışmalarında da benzer bir eğilim vardır. Belli bir soru ile çalışmalarına başlamışlar fakat meseleyi ele alırken sürecin farklı boyutlarını göz ardı etmişlerdir. Leeuwen’in vakıflar örneğinde devlet-toplum ilişkileri ve bu ilişkilerin kurumsallaşmasını incelediği çalışması, bu çok karmaşık sorun şehrin diğer kurumları göz ardı edilerek incelendiği için, indirgemeci bir analize dönüşmüştür. Bu dönemde şehir tarihi çalışmalarına en iyi katkıyı sanırız Anastassiadou,62 Hanna63 ve Eldem’in64 çalışmalarında görüyoruz. Bu yazarlar şehir 55 Daniel Goffman, Izmir and the Levantine World 1550-1650, Seattle: University of Washington Press, 2000 [Türkçesi: İzmir ve Levanten Dünya (1550-1650), çev. A. Anadol ve N. Kalaycıoğlu, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay, 1995]. 56 Bruce Masters, The Origins of Western Economic Dominance in the Middle East: Mercantilism and the Islamic Economy in Aleppo, 1600-1750. New York: New York University Press, 1988. 57 Amy Singer, Palestinian Peasants and Ottoman Officials: Rural Administration Around Sixteenth-Century Jerusalem, Cambridge: Cambridge University Press, 1994 [Türkçesi: Kadılar, Kullar, Kudüslü Köylüler, çev. Sema Bulutsuz, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay., 1996]. 58 Z. Çelik, The Remaking of Istanbul: Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century, Seattle, 1986 [Türkçesi: XIX. Yüzyılda Osmanlı Başkenti: Değişen İstanbul, çev. Selim Deringil, İstanbul: Tarih Vakfı Yay., 1996]. 59 Dror Ze’evi, An Ottoman Century: the District of Jerusalem in the 1600s, SUNY Press, 1996 [Türkçesi: Kudüs: XVII. Yüzyılda Bir Osmanlı Sancağında Toplum ve Ekonomi, çev. Serpil Çağlayan, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay., 2000]. 60 Doris Behrens-Abouseif, Egypt’s Adjustment to Ottoman Rule: Institutions, Waqf and Architecture in Cairo, in the XVIth and XVIIth Centuries, Leiden: Brill, 1994 (Bu kitap, Klasik tarafından yayına hazırlanmaktadır). 61 Richard van Leeuwen, Waqfs and Urban Structures. The Case of Damascus, Leiden: Brill, 1999. 62 Meropi Anastassiadou, Salonique, 1830-1912: une ville ottomane à l’âge des Réformes, Leiden: Brill, 1997 [Türkçesi: Selanik Tanzimat Çağında Bir Osmanlı Şehri, çev. Işık Ergüden, İstanbul: Tarih Vakfı Yay., 2001]. ✒
fiehir Tarihi ve Türkiye’de fiehir Tarihçili¤i: Yaklafl›mlar, Konular ve Kaynaklar
23
analizlerinde hem disiplinler arası yaklaşımı iyi dengelemişler, hem de şehrin farklı unsurlarını, yani kurumları, gündelik hayatı, topografyayı ve fiziki yapıları birbiriyle ilişkili olarak bütüncül bir şekilde ele almışlardır. Anastassiadou’nun çalışması Selanik’in çeşitli yönlerini ele alan birçok bölümden oluşmaktadır. Bu çalışmada sosyal, iktisadî ve siyasî tarih, antropoloji, etnografi, demografi, sosyoloji gibi birçok bilim dalının konuları, kaynak ve yaklaşımları bütün bir şehri anlamak için beraber kullanılmaktadır. Hanna ve Eldem ise çalışmalarında kişilerden yani mikro öğelerden yola çıkarak şehrin iktisadî ve sosyal sistemini bir bütün halinde analiz etmeye çalışmaktadırlar. Kullandıkları dil ve kurgu da şehir hayatını ve canlılığını daha esnek bir şekilde ortaya koymaktadır. Gerçi her iki çalışma da temelde iktisadî konularla ilgilenmektedir, ancak iktisâdi faktörlerle şehrin diğer unsurları birbiriyle iyi bir şekilde entegre edilerek anlatılmaktadır. Kullandıkları kaynakların –Hanna’da şer‘iyye sicilleri; Eldem’de tüccarların mektup ve notları- ve metinlerin analizinde gösterdikleri hassasiyetin, ele aldıkları şehirlerin tarihini bu şekilde yazmalarında şüphesiz büyük payı vardır. III. Sonuç ve Değerlendirme Özetlemek gerekirse, Osmanlı şehir tarihi yazıcılığındaki gelişmeler genel olarak tarih yazıcılığındaki gelişmelere paraleldir. Soru üzerinde yoğunlaşmak, değişik kaynakları metin analiz yöntemlerini kullanarak okumak, mukayeseli bir yöntem ile çalışmak ve değişik disiplinlerin yaklaşımları ile olayları çok yönlü analiz edebilmek bu yeni eğilimin özelliklerinden bazılarıdır. Bu anlamda, Batı’daki şehir tarihi yazımı ile benzer bir süreç yaşanmıştır. Ne var ki Türkiye’deki şehir tarihi çalışmaları, Batı şehir tarihlerinde görülen teferruatlı konu başlıklarına ulaşamamış, şehir tarihi de bir bilim dalı olarak henüz Türkiye üniversitelerinde yer alamamıştır. Bununla birlikte, Avrupa ve ABD’deki şehirler ile mukayese edildiğinde özellikle Osmanlı şehirleri, geniş bir coğrafya ve uzun bir tarihî sürekliliğin verebileceği yatay ve dikey mukayese imkanına sahiptir. Türkiye’deki şehir tarihi çalışmalarında Osmanlı öncesi döneme ilişkin çalışmalar arttıkça Osmanlı ve Cumhuriyet döneminde var olan şehirlere bu dönemlerin etkisi daha belirgin bir şekilde ortaya konabilecektir. Benzer şekilde Osmanlı dönemi şehirleri ile ilgili çalışmalar detaylandırılıp derinleştikçe Cumhuriyet döneminde görülen şehirleşme ve şehir sorunlarına yaklaşımlar 63 Nelly Hanna, Making Big Money in 1600: The Life and Times of Isma’il Abu Taqiyya, Egypitian Merchant, New York: Syracuse University Press, 1998 (Bu kitap, Klasik tarafından yayına hazırlanmaktadır). 64 Edhem Eldem, “Istanbul: From Imperial to Peripheralized Capital”, E. Eldem, D. Goffman ve B. Masters, The Ottoman City Between East and West: Aleppo, Izmir, and Istanbul, s. 135206.
24
TAL‹D, 3(6), 2005, Y. U¤ur
da tarihî derinlik kazanarak daha yerel hale gelecektir. Şehirlerin tarihini ve sorunlarını ele alırken tarihten gelen süreklilik unsurları ve şehir tanımları dikkate alınmazsa teori ile uygulama arasındaki açmazın çözülmesini beklememek gerekir. Şehirleri var kılan süreklilik unsurlarının dikkate alınmaması, bir taraftan onları ideolojik bazı tasavvurların araçları konumuna düşürmekte, diğer taraftan da şehirlere edilgen rollerin biçilmesine yol açmaktadır. Bu da sonuçta, yerel veya merkezî iktidarlara şehir mekânlarında yüzeysel dönüşüm projelerini rahatlıkla uygulayabilme cesaretini vermektedir. Son yıllarda hızla şahit olduğumuz estetik kaygıdan yoksun ve kargaşa yaratan şehir görünümlerinin sebeplerini burada aramak gerekir. Tanzimat’tan başlayarak günümüze kadar gelen dönemin şehirlerinin tarihini yazmak bu açıdan çok hayatî öneme sahiptir. Özellikle Osmanlı dönemi şehirlerini ele alırken –ulus-devlet olma sürecinden kalan bazı ideolojik önyargı ve engellerin kısmen ortadan kalktığını düşünerek- farklı coğrafyalarda yer alan şehirler arasında yapılacak mukayeseli çalışmaların literatüre katılması gerekmektedir. İstanbul kadar Anadolu, Balkan, Arap ve Afrika coğrafyasındaki diğer Osmanlı dönemi şehirleri de detaylı çalışmalar beklemektedir. Şehirleri kategorileştirmeden önce yaklaşım, yöntem ve kaynakları geliştirip bu şehirlerin tarihlerinin yeterli düzeyde yazılması gelecekte yapılacak iyi bir teorik sınıflama için kaçınılmaz gözükmektedir. Örneğin birbiri ile bağlantılı olarak Osmanlı dönemi şehirlerinin vakıf, lonca, tekke ve idarî kurumlarını çalışmak, bunları vakfiye, sicil, tahrir gibi kayıtlar ve görsel malzeme ve yapılarla hem bir mekana büründürmek, hem de sosyal bir organizma içerisinde anlatmak iyi bir şehir tarihi yazımının habercisi olacaktır. Mukayeseli çalışmalar da, eğer yapılmak isteniyorsa, şehir tarihinde büyük tasniflerin yolunu açacaktır. Özellikle teknolojik gelişmeler sayesinde arşiv bilgileri ile örneğin coğrafi bilgilerin bütünleştirilmesi, şehir tarihi çalışmalarındaki derinliğin artması konusunda bizi çok ümitlendirmektedir. Şehir tarihi, yukarıda da ifade ettiğimiz gibi şehirleri, birbiriyle ilişkili unsurlara sahip olarak canlı ve bütüncül bir şekilde çalışmak için tarihçilere ciddi bir imkân tanımaktadır. Bahsi geçen, son dönemdekine benzer çalışmalar da yakın gelecekte, şehir tarihinin verdiği bu imkan ile, Osmanlı ve genel olarak Türk tarihine büyük katkı sağlayacaktır.
fiehir Tarihi ve Türkiye’de fiehir Tarihçili¤i: Yaklafl›mlar, Konular ve Kaynaklar
25
Urban History in the West, Urban Historiography in Turkey: Approaches, Issues and Sources Yunus U⁄UR Abstract Cities, as it is very well known, witnessed enormous growth in the XIXth century both physically and demographically. Therefore, studies of urbanization and possibility of life within these huge areas were the pioneer works of urban history. 1960s was the turning point for urban history in the way of to be an independent discipline. The main two themes of the debate at that period were, first, the definition of the urban history and hence its interaction with the other disciplines and, second, the shifts occurred in the topics of urban history and the methods of urban historians. Even the debates on these themes have been continuing nowadays. I think, by means of a coherent definition and permanent redefinitions, urban history could have the opportunity of benefiting from other disciplines in a more fruitful way. It other words, combining the space, time, societal and other contextual variables in a problematique that one urban historian seeks to analyze could give it the distinguished place as a melting pot of different aspects, sources, methods and questions of many disciplines. Today urban history gets a good place within the academia of the West. However, it is not yet so in Turkey. Nevertheless, there occurred a shift from urban studies depending only one kind of archival sources to those using many different sources comparatively and taking city as a living organism. However, the existing studies have not been sufficient in using the comparative perspective in analyzing the cities both from the different regions of the Empire and of the World. Besides, thematic studies those take a problematic within the city and examine it from the different angles comparing, in some instances, with other cities have not been on the agenda of urban historians so far. Nevertheless, the group of studies that we mentioned in the last part of this paper gives us the signs of the expected kind of urban studies for the near future. This paper examines, first, history of urban history in the West. Then, it is focusing on urban historiography in Turkey, discussing concept of the Islamic city, as well. Keywords: Urban Historiography, Urbanization, Islamic City, The Ottomans, Turkey.
26
TAL‹D, 3(6), 2005, Y. U¤ur
fiehir Tarihi ve Türkiye’de fiehir Tarihçili¤i: Yaklafl›mlar, Konular ve Kaynaklar Yunus U⁄UR Özet Son iki asır içerisinde şehirlere doğru olan büyük akım, şehir çalışmalarına da büyük bir ivme kazandırmıştır. İlk dönemlerde, şehirleşme ve sorunları öncelikli konular olarak çalışılmışsa da şehirlerin tarihi özellikle 1960’lardan sonra verimli bir çalışma alanı olmuştur. Bu noktada, şehir tarihinin tanımı, diğer disiplinlerle ilişkisi, konusu ve kaynakları gibi sorular gündeme gelmiştir. Bir disiplin olarak şehir tarihinin durumu bugüne kadar devamlı tartışılmış ve esasen bu tartışmalar şehir tarihini çok zenginleştirmiştir. Bugün, diğer disiplinlerin erime potası olarak şehir tarihinin, toplumların hâlini ve tarihini anlamada, Batı’da iyi bir konuma sahip olduğu söylenebilir. Türkiye’deki şehir tarihçiliği ise henüz şehir tarihini böyle bir konuma getirememiştir. Bir arşiv kaynağı türüne dayanılarak yazılan şehir tarihi yazımı bugün neredeyse tükenmiştir. Değişik kaynakları mukayeseli bir şekilde kullanan ve şehri daha bütüncül bir şekilde –ve farklı coğrafyaları da dikkate alarak- ele alan çalışma örnekleri ortaya çıkmaya başlamıştır. Ne var ki, İslam şehri gibi bir kavramsallaştırmaya pek bulaşmayan tarihçilerimiz, alternatif bir şehir tanımı ve kavramsallaştırması da henüz yapamamışlardır. Kurumsal olarak da şehir tarihi yeterli bir mevkie kavuşamamıştır. Bu çalışmada önce, Batı’da bir disiplin olarak şehir tarihinin gelişim sürecini inceleyecek, ardından Türkiye’deki şehir tarihçiliğinin durumunu, İslam şehri tartışmalarına da bakarak tespit etmeye çalışacağız. Anahtar Kelimeler: Şehir Tarihi Yazımı, Şehirleşme, Kent, İslam Şehri, Osmanlı, Türkiye.
Osmanl› Kad›n› Hakk›nda Hukuk Kaynaklar›na Dayal› Çal›flmalar
57
Türkiye Araflt›rmalar› Literatür Dergisi, Cilt 3, Say› 6, 2005, 57-88
Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri Mehmet ÖZ*
Giriş OSMANLI KLASİK DÖNEMİ kent tarihçiliği denince akla gelen ilk isimlerden birisi olan Suraiya Faroqhi; yaklaşık on yıl kadar önce yaptığı bir değerlendirmede,1 en büyük kentler hakkında fazlaca bilgi sahibi olabilmekle birlikte, ikinci derecede kentler -ki Anadolu bağlamında bunlar; Bursa, İzmir, Ankara ve Kayseri gibi şehirlerdir- hakkında daha kıt bilgilere sahip bulunduğumuz ve daha küçük kentlerin ise, “büyük ölçüde terra incognita [meçhul topraklar]” durumunda olduğu tespitini yapmıştı. Bu tespitin şüphesiz ki doğru yanları var, ama doğrudan kent tarihçiliği alanında olmamakla birlikte özellikle sancak-kaza monografisi tarzında yazılmış ve büyük çoğunluğu XV.-XVI. yüzyıl tahrir defterlerine dayalı çalışmalarda orta ve küçük boy kentlerin demografik, toplumsal ve ekonomik tarihi hakkında hatırı sayılır bilgilere ulaştığımızı da dikkatten kaçırmamalıyız.2 Bu makalede; münhasıran kent tarihi monografilerine ağırlık verilmek suretiyle, klasik dönem kentleri hakkındaki araştırmaların genel bir değerlendirmesi yapılmaya çalışılacaktır. Bunu yaparken, kent tarihinin, kent hayatının çeşitli yönleri üzerine ışık tutmuş veya ortaya yeni bir bakış açısı koymuş ya da bir kaynak türünü gündeme getirmiş araştırmalara da mümkün * Prof. Dr., Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü. Makalenin ilk müsveddesini okuyarak eleştirilerini bildiren ve bazı noksanları gidermeme yardımcı olan değerli dostum ve meslektaşım Oktay Özel’e müteşekkirim. Araştırma Görevlisi Biray Çakmak’a da yardımları için teşekkür ediyorum. 1 Suraiya Faroqhi, “Krizler ve Değişim, 1590–1699”, H. İnalcık ve D. Quataert (ed.), Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, çev. A. Berktay, S. Andıç ve S. Alper, İstanbul, 2004 [İngilizce orijinali: Cambridge, 1994], c. II, s. 699. 2 Tarih araştırmaları da dahil Türkiye’de kent araştırmaları hakkında kapsamlı bir bibliyografya Tarih Vakfı tarafından hazırlanıp yayınlanmıştır. Bkz. Kent Araştırmaları Bibliyografyası, İstanbul: Toplumsal Tarih Vakfı, 2001.
58
TAL‹D, 3(6), 2005, M. Öz
olduğu ölçüde atıfta bulunacağız. Zaman boyutundaki sınırlamamız başlığa yansımakla birlikte, “klasik dönem” tabirinin başı ve sonu kesin tarihler arasında bir dönemi ifade etmediğini, burada daha esnek bir kullanımla aslında XVIII. yüzyılı da kapsayan bir değerlendirme yapacağımızı belirtmeliyim.3 Osmanlı kent tarihi denilince şüphesiz İstanbul hakkındaki yayınlar en önde gelen yeri tutar. Ancak biz, bu imparatorluk başkentinin istisnaî konumunu nazar-ı dikkate alarak münhasıran bu konuya hasredilmiş çalışmaları değerlendirmemiz kapsamına almadık. İstanbul’a ancak Osmanlı kentleşme tarihine dair genel bazı noktalarda değinmekle yetindik. Aksi halde çalışma büyük ölçüde İstanbul ile ilgili olurdu. İstanbul, Fatih tarafından fethinden sonra bir Türk-İslam imparatorluk kenti olarak çok büyük bir gelişme göstermiştir4 ve Osmanlı tarih yazıcılığında bu hikayenin çeşitli yönleriyle ilgili eserler5 ortaya konulduğu gibi İstanbul Ansiklopedisi, İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin kent tarihi ve bu tarihin kaynakları ile ilgili yayınlarını vs. içeren muazzam bir literatür ortaya çıktığı da vurgulanmalıdır. Bir başka sınırlandırma da, sanat tarihi ağırlıklı çalışmalara ilişkidir. Uzmanlık alanımız gereği, kendimizi özellikle sanat tarihi açısından bir değerlendirme yapmaya yetkili görmediğimiz için, Anadolu’da Osmanlı klasik dönemi kent tarihi çalışmalarında gerçekten de önemli açılımlar getiren bu çalışmaları yazımızın dışında tuttuk. Tabiatıyla bütün bu sınırlılıkları dolayısıyla yaptığımız değerlendirme, Osmanlı klasik döneminde kentler konusunu eski tabiriyle “ağyarını mâni ve efrâdını câmi” bir şekilde ortaya koymamış olacaktır. Özellikle Arap kentleri hakkındaki literatür çok geniş olup İslam şehri, Osmanlı kentinin İslam kent tarihi içindeki yeri vb. hususların tartışılması bakımından önem taşımaktadır. Bu yüzden konuya dair bazı çalışmalara yeri geldikçe değinmeden geçmeyeceğiz. Batı Avrupa’da ve İslam Dünyasında Kent ve Osmanlı Kenti: Tanım ve Nitelikler Kent tarihi araştırmalarının en temel sorunsallarından birisi; kentin, Osmanlı kentinin ve İslam kentinin tanımları, Osmanlı kentinin İslam kenti için3 Klasik dönem terimini, Osmanlı tarihini dönemlendirme çabalarının genel bir sorgulaması ve bu terimin çağrışımları çerçevesinde ele alan bir tartışma için bkz. Oktay Özel, “Osmanlı Tarihyazımında ‘Klasik Dönem’”, Klasiği Yeniden Düşünmek Sempozyumu, Bilim ve Sanat Vakfı, Kasım 2004, İstanbul, (baskıda). Balkanlar, Anadolu ve Arap ülkelerindeki Osmanlı kentleri hakkında genel bir değerlendirme için bkz. Fatma Acun, “A Portrait of the Ottoman Cities”, The Muslim World, 2002, c. XCII, sy. 3-4, s. 255-286. 4 Halil İnalcık, “The Re-building of Istanbul by Mehmed the Conqueror”, Cultura Turcica, 1967, c. IV, sy. 1–2, s. 5-15. 5 Robert Mantran, XVII. Yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul, 2 cilt, çev. M. A. Kılıçbay ve E. Özcan, Ankara, 1986.
Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri
59
deki konumu ve İslam kenti hakkındaki Batı-merkezli ve Şarkiyatçı bakış açılarına karşı takınılan tavırdır. Max Weber’in XX. yüzyılın ilk çeyreğinde ortaya koyduğu kent tanımı6 ve bu tanıma İslam kentinin dahil edilmeyişine tepki olarak, öncelikle İslam bilahare Osmanlı kenti çalışmalarının, Weber’in görüşlerinin aksine bir İslam kentinin ve bir Osmanlı kentinin kendi özgüllükleri içinde var olduğunu ortaya koymak üzere şekillendiği söylenebilir.7 Gerçekten de Weber’in kent tanımında Batı Avrupa kenti merkezî bir yer tutar. Daha doğru bir ifadeyle, Weber Avrupa kentinin özgüllüğü ve sahip olduğu vasıfların gelişmeye yön verici etkileri konusunda ısrarlıdır. Weber’e göre bir yerleşmenin şehir sayılabilmesi için şu özellikleri sergilemesi icap eder: “(1) Bir kale; (2) bir pazar; (3) kendine mahsus bir mahkeme ve hiç değilse özerk bir hukuk; (4) ilgili birlik biçimi; ve (5) en azından kısmî bir özerklik ve kendi kendini yönetebilme ve sonuçta seçilmelerinde şehir sakinlerinin katılımının gerçekleştiği yetkililerce yönetilme.”8 Şehirleri iktisadî açıdan tüketici, üretici ve tüccar şehirler olarak tasnif eden Weber; böyle bir tasnif mümkünse, bunun “şehirlerin hakim ekonomik bileşeni açısından” yapılması gerektiğini ekler.9 Kanaatimizce, Braudel’in “Kapitalizm ve Medeniyet” hakkındaki anıtsal eserinde dediği gibi, “Bir şehir -nerede olursa olsun- her zaman şehirdir”. Hepsi benzer olmamakla birlikte ortak bir dil kullanır. Küçük veya büyük bir iletişim ağının merkezinde bulunurlar ve çevrelerindeki kırsal alanla sürekli bir diyalog içindedirler. Kentte işbölümü vardır ve pazar yeri olmayan kent yoktur. Kentin bulunduğu her yerde bir çeşit -koruyucu veya zorlayıcı- iktidar vardır. Kentlerin nüfusunun en az ne kadar olması gerektiği yönündeki görüşleri de tahlil eden Braudel, 1000 kişinin altında nüfusa sahip kasaba örneklerini de zikrederek şu sonuca varır: “(…) kent tarihi bu küçük toplulukları kapsayacak şekilde genişletilmelidir, zira, Spengler’in gözlemlediği üzere, küçük kasabalar nihai kertede etraflarındaki kırsal alanı ‘fetheder’, ‘kentli bir bilinç’ ile ona nüfuz ederler; öte yandan onlar da daha kalabalık ve daha faal yığınlar tarafından yutulur ve boyun eğdirilirler.”10 Osmanlı kentinin tanımında da benzer noktalar ön plana çıkar ama dinsel farklılıklardan kaynaklanan öğeler de kendini gösterir. Osmanlı bakış açısından kent, belgelerin ifadesiyle “Cuma kılınur, bazar durur” yerdir. Bir dinî 6 Max Weber, The City, Don Martindale ve Gertrud Neuwirth (İng. çev. ve ed.), Illinois: The Free Press, 1958 [Türkçesi: Şehir: Modern Kentin Oluşumu, çev. Musa Ceylan, İstanbul, 2000]. 7 Edhem Eldem, Daniel Goffman ve Bruce Masters, Doğu İle Batı Arasında Osmanlı Kenti: Halep, İzmir ve İstanbul, çev. Sermet Yalçın, İstanbul, 2003, s. 1. 8 Max Weber, The City s. 91–92. 9 A.g.e., s. 79. 10 Fernand Braudel, Civilization and Capitalism, XVth-XVIIIth Century: The Structures of Everyday Life, İng. çev. S. Reynolds, 2. Baskı, New York, 1986, s. 479-482.
60
TAL‹D, 3(6), 2005, M. Öz
merkez ve pazar yeri. Buna ek olarak Osmanlı kasaba ve kentlerinin bulundukları idarî birimin merkezi oldukları, yani bir idarî merkez oldukları da iyi bilinen bir husustur. Osmanlı dönemi Anadolu kentleri hakkındaki araştırmasında Faroqhi; bu ve benzeri ölçütlere ek olarak, nüfus büyüklükleri açısından kentleri büyük, orta ve küçük ölçekli olarak üç kategoriye ayırmış ve kentsel niteliklerini yadsımaksızın 400 vergi yükümlüsünden az nüfusa sahip yerleşimleri araştırmasına dahil etmemiştir.11 Kasaba ve kentlerde iktisadî faaliyetlerde tarım dışı üretim ve hizmetler sektörünün ağır bastığı, fakat bütün sanayi-öncesi toplumlarda olduğu gibi tarımsal üretimin -özellikle de bağ bahçe üretimi şeklinde ama aynı zamanda hububat vb. ürünlerin- de belli ölçüde yer aldığı malumdur. Anadolu-Türk kentleri üzerindeki meşhur makalesinde Doğan Kuban, o zamana kadar yazılan eserlerin de etkisiyle, İslâm şehrinin fiziksel ve sosyal yönden mahallelere bölünmüş olmakla dikkati çektiğini, sosyal yönden şehrin kendi kendini idare etmesinin “İslamî bir kavram” olmadığı, “kültürel bakımdan, bütün İslâm şehirlerinin baş özelliği”nin “politik bilinçsizlik ve kendini idare yokluğu” olduğunu ifade etmekteydi.12 Kuban’a göre konut ve ticaret alanlarının ayrılığı, cami ve çarşının merkezî rolü, mahalle biriminin şehrin yapıcı molekülünü teşkil edişi, şehir halkının çeşitli ihtiyaçlarının karşılanması ve örgütlenmesinin temeli olan vakıf kurumu, toplumsal dayanışmayı sağlayan loncalar ve XVI. yüzyıldan sonra önemi artan eşraf, Osmanlı-Türk şehrinin temel özellikleridir. Sonuçta, “Osmanlı şehrinin sosyal strüktür bakımından pek de gevşek olmadığını görüyoruz. Onun bir Avrupa şehri gibi örgütlenmemiş olması, değişik tarihî koşullar içinde gelişmesinden ileri gelmiştir” diyen Kuban, aslında bir anlamda Weber’in ve diğerlerinin Batı-merkezli kent tanımına karşı eleştirel bir tavır ortaya koyuyordu. Kuban’ın bahsettiği unsurların büyük kısmının Osmanlı kentleri açısından önemi, daha ayrıntılı tahlillerle Ergenç tarafından vurgulanacaktır.13 11 Suraiya Faroqhi, Towns and Townsmen of Anatolia: Trade, Crafts and Food Production in an Urban Setting, Cambridge, 1984 [Türkçesi: Osmanlıda Kentler ve Kentliler, çev. N. Kalaycıoğlu, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1993]. 12 Doğan Kuban, “Anadolu-Türk Şehri, Tarihî Gelişmesi Sosyal ve Fizikî Özellikleri Üzerinde Bazı Gelişmeler”, Vakıflar Dergisi, 1968, sy. 7, s. 54–55. 13 Özer Ergenç, “Osmanlı Şehirlerindeki Yönetim Kurumlarının Niteliği Üzerinde Bazı Düşünceler”, VIII. Türk Tarih Kongresi, c. II, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1981, s. 1265–1274; a.mlf., “Osmanlı Klâsik Dönemindeki ‘Eşraf ve A‘yan’ Üzerine Bazı Bilgiler”, Osmanlı Araştırmaları/The Journal of Ottoman Studies, 1982, sy. 3, s. 105–118; a.mlf., “XVI. Yüzyıl Ankara’sı: Ekonomik, Sosyal Yapısı ve Kentsel Özellikleri”, Tarih İçinde Ankara (Eylül 1981 Seminer Bildirileri), Ankara, ODTÜ, 1984, s. 49–59; a.mlf., “Osmanlı Şehirlerindeki ‘Mahalle’nin İşlev ve Nitelikleri Üzerine”, Osmanlı Araştırmaları/The Journal of Ottoman Studies, 1984, sy. 4, s. 69–78; a.mlf., “Osmanlılarda Esnaf ve Devlet İlişkileri”, Tarihte Türk Devletleri, Ankara, 1987, c. II, s. 627-631. Özer Ergenç’in, bu yazının sonunda verilen Kaynakça’da yer alan diğer çalışmaları da bu bağlamda zikredilmesi gereken eserlerdir.
Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri
61
Osmanlı kent tarihçiliğinin en yetkin isimlerinden Özer Ergenç’e göre “(...) Osmanlı kenti bir sentezdir ve bu sentezde İslamî öğeleri, Orta Asya Türk uygarlığının etkilerini bulmak mümkündür”.14 Ona göre “Osmanlı kentlerini karakterize eden ve diğer İslam kentlerinden üstün kılan bir husus, dinsel ve sosyal yapılar topluluğu olan imaretler tesis ederek şehirleri geliştirmektir”.15 Bu noktada Ergenç, Kuban’ın16 yanı sıra, Osmanlı sosyal ve ekonomik tarihçiliğinin kurucu babalarından Barkan’ın17 ve İnalcık’ın18 aynı kurumsal etken üzerindeki vurgularını paylaşmaktadır. Hem Faroqhi hem de Ergenç Batı merkezli Webergil kent tanımında yer alan İslam ve dolayısıyla Osmanlı kentine yönelik iddialara karşı kanıtlar ve açıklamalar getirmişlerdir. Ergenç; Weber’in yanı sıra Gideon Sjoberg’in de, farklılıklardan ziyade genel özellikleri belirlemek için ideal tipler üzerinde durduklarını belirtir.19 Sjoberg’e dayanan bir araştırmacı, Fatma Acun ise onun şehirleşmenin ön şartları olarak ileri sürdüğü uygun çevre, yeterli teknolojik seviye ve karmaşık sosyal teşkilatlanma ölçütlerini Karahisar-ı Şarkî örneğinde Osmanlı kentlerine uyarlar.20 Özer Ergenç’in kent tarihçiliğinin -öğrencilerine de yansıyan- en dikkat çekici yanı, kanaatimce, teoriden uzak olmamakla veya teoriye karşı önyargılı olmamakla birlikte; ampirik bilgiye verdiği önem ve eğer bir Osmanlı şehri modeli ortaya konulacaksa, bunun somut verilerle desteklenerek yapılması konusunda gösterdiği hassasiyettir. Bu bakımdan Weber’in İslam kentleri hakkındaki teorik fikirlerini eleştirel bir gözle değerlendirdiği gibi, bazı teoriler veya modeller çerçevesinde genelde Osmanlı tarihi, özelde de Osmanlı kent tarihi hakkında getirilen yeni açıklamalara ihtiyatla yaklaşan Özer Ergenç, mesela deniz ticaret yollarının değişmesinin ekonomik hayat ve özellikle Anadolu şehirleri üzerindeki etkisinin büyütüldüğü kanaatindedir.21 14 Özer Ergenç, Osmanlı Klasik Dönem Kent Tarihçiliğine Katkı: XVI. Yüzyılda Ankara ve Konya, Ankara: Ankara Enstitüsü Vakfı Yayını, 1995, s. 48. 15 A.g.e., s. 49. 16 Doğan Kuban, a.g.m. 17 Ömer Lütfi Barkan, “Şehirlerin Teşekkül ve İnkişafı Bakımından Osmanlı İmparatorluğu’nda İmaret Sitelerinin Kuruluş ve İşleyiş Tarzına Ait Araştırmalar”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 1962-1963, c. XXIII, sy. 1-2, s. 239-296. 18 Halil İnalcık, “The Re-building of Istanbul by Mehmed the Conqueror”. 19 Sjoberg, kentleri “sanayi-öncesi”, “sanayileşmekte olan” ve “sanayi şehirleri” olarak tasnif eder ve sanayi öncesi şehirlerin dinî ve idarî fonksiyonlarının baskın olduğunu, iktisadî faaliyetlerin ikinci planda kaldığını belirtir. Bkz. Özer Ergenç, “Şehir Tarihi Araştırmaları Hakkında Bazı Düşünceler”, Belleten, 1988, c. LII, sy. 203, s. 668. 20 Fatma Acun, “Osmanlı Döneminde Anadolu Şehirlerinin Gelişmesinde Devletin Rolü: Karahisar Örneği”, Belleten, 2001, c. LXV, sy. 242, s. 161–192. 21 Özer Ergenç, “Şehir Tarihi Araştırmaları Hakkında Bazı Düşünceler”, s. 677.
62
TAL‹D, 3(6), 2005, M. Öz
Osmanlı şehrinin tarihsel arka planını, Tuncer Baykara’nın22 da belirttiği üzere, Selçuklu ve Bizans şehir kültürü ile Arap-İslam şehir kültürü oluşturmuştur. Osmanlı şehirleri de bu temeller üzerinde şekillenmiş ve örgütlenmiştir. Bu çerçevede Osmanlı şehrinin Batı şehirlerinden farklı özelliklere sahip olduğu, benzer süreçlerin yaşanmaması sebebiyle farklılıkların olmasının gayet doğal olduğu belirtilmelidir. Öte yandan Osmanlı döneminde kentlerinin kendine has özellikler kazandığını belirtmekte de fayda vardır. Örneğin şehirlerde ortaya çıkan demografik vb. büyümelerin doğal sonucu olarak kurulan mahallelerin şehreküstü şeklinde adlandırılması,23 imaret sitelerinin kurularak kentsel gelişmenin sağlanması/genişletilmesi, mahalle teşkilatı, fiziksel yapının gelişmesinde esnafın etkisi belirtilebilir. Öte yandan, Fatma Acun Anadolu kentlerinin Türkleşmesinin üç yolla vuku bulduğunu belirtir: Eski Bizans kentlerinin nüfuslandırılması ve geliştirilmesi, yeni kasaba ve şehirlerin kurulması ve konar-göçerlerin kentlere yerleştirilmesi. Derviş zaviyelerinin ve genelde vakıfların kentlerin kurulup gelişmelerindeki başat rolü de vurgulanmaktadır.24 Osmanlı kentinin Batı kentiyle farklılıkları noktasında gündeme gelen özerklik-bağımlılık tartışmaları bağlamında Faroqhi; Osmanlı kentlerinin doğrudan merkezî hükümet tarafından yönetildikleri varsayımına karşı, Osmanlı kentlerinde yerel seçkinlerin siyasal konularda inisiyatif kullandığına dair bolca kanıt bulunduğundan hareketle Osmanlı taşra kentlerinin yarı-bağımlı yapıda olduğunu, yine bu kentlerin yeni ve yakın çağların teritoryal hükümdarlarının egemenlik içinde yer alan ‘tâbi’ kentleriyle aynı kategoriye girdiğini ifade etmektedir.25 Ergenç’in Osmanlı kentlerinde mahallî âyân ve eşrafın, mahalle biriminin ve esnaf örgütlerinin rolleri hakkındaki araştırmalarındaki26 tespitler de bu görüşün dayanakları arasındadır. Öte yandan, Eldem, Goffman ve Masters’ın temel yaklaşımı, “Arap ve Anadolu kentlerinin aynı zamanda Osmanlı kentleri ve bunlardan Halep, İzmir ve İstanbul’un aynı zamanda Akdeniz kentleri olduğunu çeşitli yollardan belirlemek ve tartışmaktır”.27 Yazarlar şehir tiplerinin olduğunu kabullenmekle birlikte Avrupa kenti ve Arap kenti tanımlarının, diğer uygarlıkların kentlerini değerlendirmede ideal ölçüt olarak kullanılmasına itiraz ederler. Normatif ve diğerlerinden farklı şehir tipleri arayanların, daha ziyade, Osmanlı kentlerinin kuru22 Tuncer Baykara, “Osmanlı Devleti Şehirli Bir Devlet midir?”, Osmanlı: Toplum, c. V, Ankara, 1999, s. 529. 23 Tuncer Baykara, Türk Kültürü Araştırmaları, İzmir, 1997, s. 84–89. 24 Fatma Acun, “A Portrait of the Ottoman Cities”, s. 255-286. 25 Suraiya Faroqhi, “Krizler ve Değişim, 1590–1699”, s. 699–700. 26 Özer Ergenç, “Osmanlı Şehirlerindeki Yönetim Kurumlarının Niteliği Üzerinde Bazı Düşünceler”; a.mlf., “Osmanlı Klâsik Dönemindeki ‘Eşraf ve A‘yan’ Üzerine Bazı Bilgiler” ve a.mlf., “Osmanlı Şehirlerindeki ‘Mahalle’nin İşlev ve Nitelikleri Üzerine”, Osmanlı Araştırmaları/The Journal of Ottoman Studies, 1984, sy. 4, s. 69–78. 27 Ethem Eldem ve diğerleri, Doğu İle Batı Arasında Osmanlı Kenti, s. 17.
Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri
63
luş/oluşum ve modernleşme dönemlerine eğildiğini, kendilerinin ise farklı bir yol takip ederek Halep, İstanbul ve İzmir’in orta dönemlerine odaklandıklarını belirtmekte ve “Osmanlı kentinin doğası ve karakterini araştırmak için (...) bu orta döneme” bakılması gerektiğini ileri sürmektedirler.28 Osmanlı veya İslam kentinin nev’i şahsına münhasırlığına aşırı vurgu yapmaya karşı olan yazarlar, karşılaştırmalı perspektifle, bu kentlerle başka alanlara ait kentlerin paylaştıkları hususları olduğu kadar kentlerin her birinin özgüllüklerini de hesaba katan bir analiz çerçevesi öngörmektedirler. Osmanlı Kenti Çalışmaları: Belge Yönelimli Tarihçilikten Problem Yönelimli Tarihçiliğe XX. yüzyıl başları Osmanlı-Anadolu kentlerine dair çalışmalarda ön planda olanlar çoğunlukla bir bölge hakkında tarihî kaynakları derleyen tarihçilerin eserleridir. Cumhuriyet’in ilk yıllarından başlayarak genelde illerin özelde de il merkezi durumundaki kentlerin tarihleri hakkında çoğunluğu amatör araştırmacılar tarafından kaleme alınan eserlerin, metodolojik açıdan eksikleri bulunmakla beraber bilgi birikimimizin oluşmasındaki katkıları inkar edilemez. Bu bağlamda özellikle Hüseyin Hüsameddin [Yasar] tarafından yazılan ve çoğu kimse tarafından kaynaklarını yeterince belirtmediği için güvenilmez bulunan meşhur Amasya Tarihi29 zengin malzemesi ve çok yönlülüğü ile özellikle zikredilmelidir. Henüz akademik-profesyonel tarihçiliğin emekleme aşamasında, M. Çağatay Uluçay,30 Fahri Dalsar31 gibi araştırmacılar, Manisa, Bursa ve başka yerlere ait şer‘iye sicilleri başta olmak üzere arşiv malzemesi ve diğer kaynakları yayınlamışlar ve bu kentler ya da çevrelerindeki belirli toplumsal ve ekonomik olguları (eşkıyalık, ipekçilik gibi) aydınlatmaya çalışmışlardır. İ. Hakkı Konyalı ve başkaları ise, abide ve kitabeler gibi “statik” malzemelerden yola çıkarak Konya Ereğlisi, Niğde, Aksaray, Şereflikoçhisar, Konya, Erzurum,32 Diyarbakır,33 Bursa34 vb. Anadolu şehirlerinin fizikî ve siyasî tarihinin ana hatlarını ortaya koy28 Aynı yerde. 29 Hüseyin Hüsameddin, Amasya Tarihi, İstanbul, 1327/1912–1928. 30 M. Çağatay Uluçay, XVIII. ve XIX. Yüzyıllarda Saruhan’da Eşkıyalık ve Halk Hareketleri, İstanbul, 1955. 31 Fahri Dalsar, Bursa’da İpekçilik, İstanbul, 1960. 32 İ. Hakkı Konyalı, Abideleri ve Kitabeleri ile Erzurum Tarihi, İstanbul, 1960; a.mlf., Abideleri ve Kitabeleri ile Konya Ereğlisi Tarihi, Konya, 1970; a.mlf., Abideleri ve Kitabeleri ile Niğde Tarihi, İstanbul, 1974. 33 Şevket Beysanoğlu, Bütün Cepheleriyle Diyarbakır, İstanbul, 1963; a.mlf., Anıtları ve Kitabeleriyle Diyarbakır Tarihi: Başlangıçtan Akkoyunlulara Kadar, Akkoyunlulardan Cumhuriyete Kadar, 3 cilt, Ankara, 1987-2001. 34 Hikmet Turhan Dağlıoğlu, XVI. Asırda Bursa, Bursa: Vilayet Matbaası, 1934.
64
TAL‹D, 3(6), 2005, M. Öz
muşlardır. Birkaç istisnayla birlikte, bu tür çalışmalar, işlenmemiş hammaddenin sunumunun ötesine pek geçememiştir. Bununla birlikte bu tür çalışmaların Kent tarihi çalışmaları açısından önemi de inkar edilemez. Belgeleri tasnif ve aktarma, kentlerin kökeni, fizik yapıları ve sosyo-ekonomik durumlarını tasvirden öte Osmanlı kenti hakkında sentetik değerlendirme ve teorik model ortaya koyma gibi herhangi bir iddiası olmayan bu çalışmaları, kendi mantıkları çerçevesinde değerlendirdiğimizde önemleri anlaşılır. Bu noktada, M.E.B. İslam Ansiklopedisi, halen çıkmakta olan Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi gibi başvuru eserlerinin de genelde Türkiye kentleri hakkında özlü ve bilimsel zemine dayalı bilgiler içermeleri açısından kent tarihi araştırmaları arasında anılmaları gerekir. Yine Türkiye’deki bütün illerin, kentlerin tarihî, kültürel, coğrafî, sosyal ve iktisadî manzarası hakkında, dönemin bilgilerinin derli toplu yer aldığı Yurt Ansiklopedisi’ni anmadan geçmek haksızlık olurdu. Bizim buradaki asıl değerlendirmelerimiz, akademik tarihçiliğin -yukarıda anılan başvuru kaynağı niteliğindeki eserler dışındaki- ürünlerine yönelik olacaktır. Bu bakımdan yukarıda anılan türdeki amatör veya erken tarihli ilmî çalışmaları daha derinliğine bir şekilde ele almayacağız. Akademik tarihçilik alanında ortaya konulan ürünler belge neşrinin ötesinde kent tarihinin ve tarihçiliğinin problematikleri üzerinde durmaya çalışmıştır. Annales ekolünden ilham aldığı bilinen Ömer Lütfi Barkan’ın35 ve Mustafa Akdağ’ın36 genel nitelikli araştırmaları ile Halil İnalcık’ın Bursa’yı,37 Ronald Jennings’in Kayseri’yi ve Trabzon’u,38 Necmi Ülker’in İzmir’i,39 H. Lowry’nin Trabzon’u40 ele alan çalışmaları Osmanlı kentleriyle ilgili olarak yapılan ampirik nitelikli ilk incelemeleri teşkil eder. Osmanlı kentleri hakkındaki genel nitelikli bir eserde41 ise, XV. yüzyıl Osmanlı kentindeki idarî örgütlenme biçimi üzerinde durulmakta; özellikle, kadı, muhtesib, subaşı gibi idarî/adlî teşkilatın temsilcilerinin atanma, görev ve sorumluk alanları ve birbirleriyle ilişkileri in35 Ömer Lütfi Barkan, “Edirne Kassamına Ait Tereke Defterleri”, Belgeler, c. III, sy. 5-6, 1966, Ankara. 36 Mustafa Akdağ, Türkiye’nin İktisadî ve İçtimaî Tarihi, 1453–1559, 2. Baskı, Ankara, 1979, c. II. 37 Halil İnalcık, “Bursa XVI. Asır Sanayi ve Ticaret Tarihine Dair Vesikalar”, Belleten, 1960, c. XXIV, sy. 93, s. 45–99. 38 Ronald Jennings, Studies on Ottoman Social History in the Sixteenth and Seventeenth Centuries: Women, Zimmis and Shari’a Courts in Kayseri, Cyprus and Trabzon, İstanbul, 1999. 39 Necmi Ülker, “The Rise of İzmir, 1688–1740”, Doktora Tezi, University of Michigan, AnnArbor, 1974 (Bu tezi görme imkanımız olmadı). Aynı yazar, XVII. ve XVIII. Yüzyıllarda İzmir Şehri Tarihi I - Ticaret Tarihi Araştırmaları, İzmir 1994. 40 Heath W. Lowry, Trabzon’un Türkleşmesi ve İslamlaşması 1461-1583, İstanbul, 1981. 41 Nicoara Beldiceanu, Recherche sur la ville ottomane au XV e siècle: etude et actes, Paris: A. Maisonneuve, 1973.
Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri
65
celenmektedir. Bu araştırmanın ana kaynağını ferman ve kanunname mecmuaları oluşturmaktadır. Belirli bir bölge veya kent üzerine yoğunlaşmak yerine genel/soyut kent kavramı ön plana çıkmaktadır. Ayrıca kentteki zanaat üretimi, esnaf örgütlenmesi ve ticarî faaliyetlerin denetimi konularına yukarıdaki görevliler bağlamında yer verilmektedir. Genel nitelikli olarak belirtilen araştırmalar ile belirli kurumlar hakkındaki çalışmalar; kent tarihinin çeşitli yönlerine, mesela Barkan’ın42 tabiriyle imaret sitelerinin -daha yakın bir zamanda B. Yediyıldız’ın43 deyişiyle hayrat sitelerinin- kentlerin fizik, sosyal, ekonomik ve kültürel hayatındaki yerlerine; esnaf örgütlerinin kentlerin gelişmesine katkılarına vb. dair açılımlar getirebilmektedir. Araştırmamızda münhasıran kent tarihine odaklanmış araştırmalara ağırlık verilmekle birlikte, bunlar üzerinde de bir ölçüde durulacaktır. Osmanlı kent tarihçiliğinin önde gelen isimlerinden Suraiya Faroqhi; merhum Nejat Göyünç’ün Mardin, İnalcık’ın Bursa, Jennings’in Kayseri, Ülker’in İzmir, Ergenç’in Ankara şehirlerini ele alan müstakil ve münferit çalışmalarını öncelikli olarak belirterek, yapılan çalışmalar çerçevesinde kentler hakkında bilinenler yanında bilinmesi gerekenlere de işaret etmektedir. Belirtilen araştırmacılar; çalışmalarında, genelde Osmanlı arşivlerindeki tapu tahrir defterleri ile şer‘iye sicillerini kullanmıştır. Faroqhi’nin belirttiği gibi, bu bağlamdaki istisnayı Necmi Ülker’in XVII. yüzyılda ticaret şehri olarak İzmir’in doğuşunu ele aldığı “The Rise of İzmir (1688-1740)” isimli doktora tez çalışması oluşturmaktadır. İlgili eser, Osmanlı dönemi şer‘iyye sicillerinin günümüze ulaşmaması sebebiyle, Fransız ve İngiliz arşivlerindeki malzemeye dayanmaktadır.44 Bu araştırmalar bilgilerimizi genişletmekle beraber boşlukları görmemizi de sağladı. Anadolu kentlerinin Osmanlı dönemindeki tarihi hakkındaki bütüncül sentez arayışları kısmen de olsa başarıya ulaştı. Bunlarda görülen en önemli eksiklerden birinin, Osmanlı arşiv belgelerinin, zenginliğine karşılık yerel sesleri yeterince aksettirmeyen yapısı olduğu, biyografik eserlerin ve yerel vakayinamelerin yokluğunun da önemli bir eksik olduğu vurgulanmıştır. Bu eksikliğin, şer‘iye sicillerinin yeni bir bakış açısı ve yaklaşımla ele alınması ve kent halkının kendilerini nasıl kimliklendirdiğinin ortaya konulmasıyla kısmen giderilebileceği fikri45 ilgi çekicidir. Gerçekten de, mesela, C. Ginzburg’un meşhur eseri Peynir ve Kurtlar46 ve benzeri pek çok esere bakıldığında, Batı Avrupa’da özellik42 Ömer Lütfi Barkan, “Şehirlerin Teşekkül ve İnkişafı Bakımından Osmanlı İmparatorluğu’nda İmaret Sitelerinin Kuruluş ve İşleyiş Tarzına Ait Araştırmalar.” 43 Bahaeddin Yediyıldız, “Osmanlılar Döneminde Türk Vakıfları ya da Hayrat Sistemi”, Osmanlı: Toplum, 1999, c. V, s. 17–33. 44 Faroqhi, Towns and Townsmen, s. 7. 45 Ethem Eldem vd., a.g.e., s. 13. 46 Carlo Ginzburg, Peynir ve Kurtlar: Bir XVI. Yüzyıl Değirmencisinin Evreni, çev. Ayşen Gür, İstanbul, 1996.
66
TAL‹D, 3(6), 2005, M. Öz
le Engizisyon mahkemesi kayıtları gibi veriler sayesinde sıradan insanların fikir ve zihin dünyasına ışık tutulabildiğini, buna mukabil Osmanlı kayıtlarının adeta bu tür analizlere elverişsiz olduğu akademik tarihçilerin öteden beri yakındıkları bir durumdur. Bununla birlikte özellikle şer‘iye sicilleri üzerinde yapılabilecek çok yönlü okumaların Osmanlı kentlerinin sosyal ve kültürel hayatına dair yeni açılımlar getirebileceği ümidini biz de paylaşıyoruz.47 Osmanlı Anadolusu’nun bazı önde gelen kentleri şüphesiz araştırıcıların daha fazla ilgisine mazhar olmuştur. Mesela, Bursa önde gelen Osmanlı kent tarihçileri için en çekici kentlerden birisidir. Ergenç, Gerber, Faroqhi, Lowry gibi tarihçiler İnalcık üstattan sonra bu kentin cazibesine kapılan önemli tarihçilerdir. Ergenç, Gerber ve Lowry’nin monografilerine karşılık Faroqhi’nin de, çeşitli çalışmaları ile48, bu kentin tarihinin çeşitli yönlerine eğildiğini görmekteyiz. Lowry; eserinde, Osmanlı Dönemi’nde Bursa’yı ziyaret eden seyyahların, günümüze ulaşan yazılarının ve seyahatnamelerinin ışığında, Bursa’nın sosyal ve ekonomik tarihini ortaya koymaktadır.49 Seyahatnamelerin yanında, arşiv belgeleri ve konu hakkındaki araştırmaları da kullanmak suretiyle ilginç bir monografi ortaya koyan Lowry, kent hayatında ve ekonomisinde ipeğin oynadığı rol, gayrimüslimlerin kent tarihine katkıları gibi hususlara özel bir vurguda bulunmaktadır. Esasen Osmanlı İmparatorluğu’nun çok-kültürlü yapısına, gayrimüslimlerin toplumsal ve siyasal hayattaki rollerine ve Osmanlı başarısına yaptıkları katkılar Lowry’nin bütün çalışmalarında dikkati çeker.50 Bazılarınca belki de önyargılı sayılabilecek bu tutumu bir yana, Lowry’nin Trabzon ve Bursa ile ilgili çalışmaları Osmanlı kent çalışmalarına önemli birer katkıdır. Osmanlı klasik dönemi kent tarihi araştırmaları açısından en önemli araştırmalardan bazılarına imza atan bir tarihçi de Özer Ergenç’tir. Gerek doktora, gerekse doçentlik çalışmalarında Ankara, Konya ve Bursa gibi Osmanlı Anadolusu’nun önde gelen üç kenti üzerinde, arşiv dışı birincil kaynakların yanında başta şer‘iye sicilleri ve tahrir defterleri gibi belgelere dayanmak suretiyle, metodolojik yönü kuvvetli ürünler ortaya koymuştur. Yetiştirdiği öğrencilerin bir 47 Şer‘iye sicilleri hakkındaki çalışmalara dair kapsamlı bir bibliyografya ve sicillerin kullanımları üzerinde özlü bir literatür değerlendirmesi için bkz. Yunus Uğur, “Mahkeme Kayıtları (Şer‘iye Sicilleri): Literatür Değerlendirmesi ve Bibliyografya”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 2003, c. I, sy. 1, s. 305–344. 48 Suraiya Faroqhi, Osmanlı Dünyasında Üretmek, Pazarlamak, Yaşamak, çev. G. Çağalı-Güven ve Ö. Türesay, İstanbul, 2003, s. 97-216. 49 Heath W. Lowry, Seyyahların Gözüyle Bursa (1326-1923), çev. S. Alper, İstanbul: Eren Yayıncılık, 2004. 50 Lowry’nin -son çalışmalarından birisi olan The Nature of Early Ottoman State (2003) adlı eserinde- Gibbons’un tezini yeni bulgu ve yorumlarla canlandırdığı ve Osmanlı Devleti’nin Müslümanlarla Bitinyalı gayrimüslimler tarafından kurulan ortak bir girişim olduğu tezi ilgi çekici olmakla birlikte bazı boşlukları da barındırır. Osmanlı Devleti’nin kuruluşunda rol oynayan önemli aileleri anlatırken Çandarlı vezir ailesi adeta yok sayılır.
Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri
67
kısmı da aynı alana takdire şayan katkılarda bulunmuşlardır. Ergenç’in danışmanlığında Jülide Akyüz tarafından hazırlanan tez;51 Ankara’nın XVIII. yüzyıldaki tarihini ele alırken, Ergenç’in gerek doktora, gerekse doçentlik tezinden ele alınan konular ve plan bakımından- son derece etkilendiği görülmektedir. İlgili tezin literatüre ve şer‘iye sicillerine dayandığı da görülmektedir. Yine Ergenç’in yönettiği Cenk Reyhan’ın doktora çalışması,52 XVIII. yüzyılda Bursa kentini ele almakta, Batılı teoriler çerçevesinde Bursa şehrinin sosyo-ekonomik ve kültürel analizini yapmaktadır. Ankara ile ilgili bir diğer çalışmada ise Hülya Taş, yine şer‘iye sicillerinden hareketle XVII. yüzyılda Ankara merkezinin ve çevresinin toplumsal tarihine dair aydınlatıcı ve ilgi çekici bir çalışmaya imza atmıştır.53 “Mekan organizasyonu içinde Ankara”nın anlatıldığı kısımda Taş, sancak-kaza ilişkisi ve sof üretim faaliyetleri içinde Ankara’nın idarî konumunu tartışır. Tezin önemli bölümlerinden biri de kamusal ve özel alanda hayatın tasvir ve tahliline ayrılmıştır. Burada tarih yazıcılığındaki yeni eğilimlere paralel olarak Taş, kamusal ve özel alanlarda hayatın akış temposu hakkında ilginç tespitlerde bulunmaktadır. Ankara hakkındaki en mühim ve gerçekten de kelimenin tam anlamıyla büyük emek mahsulü bir çalışmaya Rifat Özdemir imza atmıştır. Şer‘iye sicilleri başta olmak üzere muhtelif arşiv malzemesinin yanında seyahatnameler, salnameler, vakayinameler vb. bir dizi kaynaktan hareketle, 1785-1840 arasında, Tanzimat öncesi yeniliklerin kent hayatına yansımalarını da ortaya koymayı hedefleyen yazar, incelediği dönemde şehrin fizik yapısında (şehirdeki dinî, sosyal ve iktisadî yapılarda), nüfusunda, yönetiminde ve ekonomisinde meydana gelen değişimleri ortaya koymuştur. Bu bağlamda Ankara’nın XIX. yüzyıl başında gerek sof ve şal gibi mamul maddeler, gerek tiftik ipliği vb. hammaddeler dolayısıyla ve gerekse de tarihî Kral Yolu üzerindeki konumundan dolayı yerli-yabancı tüccarların ilgisini -bir ölçüde de olsa-çekmeye devam ettiği anlaşılmaktadır.54 Klasik sonrası dönem olarak da adlandırılan ve klasik Osmanlı düzeninin belirli bir ölçüde dönüşüme uğradığı XVII.-XVIII. yüzyıllar da kent tarihi araştırmalarında, giderek önemiyle mütenasip olarak ilgi çekiyor. Bu döneme ait önemli bir katkının Hülya Canbakal’ın “Ayntab at the End of the Seventeenth 51 Jülide Akyüz, “Ankara’nın Bütüncül Tarihi Çerçevesinde XVIII. Yüzyılda Ankara (Şer‘iye Sicillerinin Sayısal ve Muhteva Analizi Denemesi)”, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Yeniçağ Tarihi Anabilim Dalı, 2003. 52 Cenk Reyhan, “XIII. Yüzyılda Bir Kuzey-Batı Anadolu Kenti: Bursa Örneği Şehir Toplumunun Sosyal-Ekonomik ve Kültürel Analizi”, Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Yeniçağ Tarihi Anabilim Dalı, 2002. 53 Hülya Taş, “XVII. Yüzyılda Ankara”, Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, 2004. 54 Rifat Özdemir, XIX.Yüzyılın İlk Yarısında Ankara, Kültür Bakanlığı, Ankara 1998, s. 244-245.
TAL‹D, 3(6), 2005, M. Öz
68
Century: A Study of Notables and Urban Politics”55 başlıklı doktora tezi olduğunu belirtmek gerekir. Âyânlık çağının hemen öncesinde kent ileri gelenleri ve kent siyaseti hakkında, yine şer‘iye sicilleri esas alınarak yapılan bu çalışma; özgün bir plan dahilinde Antep’te âyânlığın maddî ve sosyal köklerini, niteliğini, seyyidilik olgusunu, mahkeme çevresinde günlük karşılaşmaları ve bireyleri, kurumları ve halkı temsil meselelerini işlemektedir. Özetle bu tez, klasiksonrası dönemde kent ve bölgede (taşrada) âyânın önemini vurguluyor. Aynı kentin şer‘iye sicilleri başta olmak üzere diğer arşiv malzemesi de kullanılmak suretiyle XVIII. yüzyılın ilk yarısındaki idarî, sosyal ve iktisadî yapısının bir tablosu, Hüseyin Çınar tarafından çıkarılmıştır.56 Bu araştırmada kullanılan malzemenin, titizlikle tasnif ve tahlil edildiğini müşahede etmekteyiz. Yazar, Antep kentinin özgün yanlarını, ele aldığı dönemde ön plana çıkan hususları (malikâne sisteminin uygulanması vb.) layıkıyla vurgulamıştır. Kentsel büyüme perspektifinden bakıldığında Antep’in -verilerin sınırları dikkate alınmak kaydıyla- bu dönemde nüfus açısından değil, ama fizik mekan bakımından genişlediğini ortaya koyan Çınar, vakıf kurucuları arasında kadınların kayda değer yerinin de altını çizer. Genç kuşak arasında şer‘iye sicilleri kullanılarak yapılan dikkat çekici bir araştırma da Boğaç Ergene’nin “Kastamonu-Çankırı” çalışmasıdır. Yazar; XVII. yüzyılın ikinci yarısından XVIII. yüzyılın başlarına uzanan süreçte, bu iki yörede taşra yönetimi, kadı mahkemesi ve davaların çözümlenmesi ekseninde Osmanlı yönetim anlayışı ve pratiği konularında olduğu gibi bölge/şehir tarihçiliğinde de başarılı bir eser ortaya koymuştur. Ergene’nin çalışması, sicillerini incelediği kentlerin tarihine ağırlık vermekten ziyade toplumsal ilişkilerde kadı mahkemesinin kullanımı üzerine yoğunlaşmaktadır. Ergene, araştırmacıların özellikle Anadolu kentlerine ait sicilleri, devletin toplumu kontrolü perspektifinden incelemesine karşı eleştirel bir tutum alır ve bu yaklaşımın, mahkemeler ve toplumun dış tesirlerden nispeten bağımsız olarak nasıl bir etkileşim içinde bulunduklarını göz ardı ettiğini vurgular.57 Ergene, Osmanlı mahkeme sisteminin suiistimallere karşı zayıfı koruduğu tezinin gerçeği yansıtmadığını, bu mahkemelerin siyasî ve sosyo-ekonomik etkilerden bağımsız olmadıklarını çıkış noktası olarak almaktadır. Ergene; Osmanlı mahkeme sisteminde, kadıların toplumsal ilişkileri sürdürmek ve cemaatin siyasî ve ideolojik açıdan kendini yeniden üretmesini sağlamaya yardım etmek yönündeki amaçlarının, davaları çözme biçimlerine yansıdığına dikkat etmeyen ve Osmanlı sisteminin 55 Harvard University, 1999. 56 Hüseyin Çınar, “18. Yüzyılın İlk Yarısında Ayıntab Şehrinin Sosyal ve Ekonomik Durumu”, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Tarih Bölümü, İstanbul 2000. 57 Boğaç Ergene, Local Court Provincial Society and Justice in the Ottoman Empire: Legal Practice and Dispute Resolution in Çankırı and Kastamonu (1652-1744), Leiden: Brill, 2003, s. 2.
Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri
69
kurallarla yönlendirilen kanuncu niteliğine göre sicilleri yorumlayan araştırmacılara karşı eleştiriler yöneltir. 58 Osmanlı kentine dair çalışmalarda Fikret Yılmaz; kamusal ve özel hayat hakkında daha önceki çalışmalarda bir anlamda göz ardı edilmiş konuları gündeme getirerek, özellikle marjinal grupların veya daha önce tarih yazıcılığında ihmal edilen konuların tarih alanına dahil edilmesi yönünde çağdaş tarihçilikteki eğilimlere paralel çalışmalarıyla dikkat çeken bir isimdir. Yılmaz’ın ağırlıklı olarak şer‘iye sicilleri ve tahrir defterlerine dayalı araştırmasına59 konu olan Edremit kazası, yazarın ifadesine göre, tahrir verilerinin noksanlıklarını telafi için aynı dönemde siciller ve başka belgeler yönünden elverişli bir yöre olduğu için seçilmiştir. Yılmaz’ın eserinde, klasik tahrir çalışmalarında eksikliği hissedilen sıradan insanların gündelik hayatına dair enstantaneler ara ara karşımıza çıkar.60 Yılmaz’ın Osmanlı kentlerinde toplumsal ilişkiler bağlamında zikredilmesi gereken bir çalışması da, Osmanlı toplumunda mahremiyetin sınırlarına dair makalesidir.61 Büyük ölçüde, -tezinde de kullandığı- Edremit şer‘iye sicillerine dayalı olan bu çalışmada Yılmaz, daha ziyade cinsellikle ilgili konular etrafında, hakkında yeterli bilgimiz bulunmayan XVI. yüzyıl Osmanlı toplumunda kamusal ve özel alanlar arasındaki ilişki, özel hayatın toplum ve otoriteler tarafından denetlenme biçimleri, bu bağlamda -Ergenç tarafından işlevi ve niteliği vurgulanmış olan62- mahallenin rolü ve kamunun bir anlamda ahlâkın ve nizamın koruyucusu olarak ifa ettiği fonksiyon vb. hususları tahlil etmektedir. Osmanlı mahkeme sisteminin işleyişinin, verilen kararların içeriği açısından gerek özel gerekse kamusal alanlara ait uygulamaların niteliklerinin tartışıldığı bir başka çalışma ise; yine Bursa kenti örneğinde Nurcan Abacı tarafından gerçekleştirilmiştir. Kentlerde mahallenin, hukukun uygulanmasındaki rolleri açısından önemini vurgulayan yazarın özellikle toplumsal hayat bakımından vardığı önemli sonuçlardan birisi, “XVII. yüzyıl kişilerinin dünya gö58 Ergene, niza çözme literatüründe iki ana model olarak Mahkeme ve Pazarlık modellerinin geliştirildiğini, ilkinin kurallara bağımlı bir sorun çözme modeli olduğunu, ikincisinin ise toplumsal uyumu sağlamaya yönelik olarak tarafların uzlaşmasını amaçlayan bir niteliği haiz bulunduğunu vurgular. Osmanlı sisteminin bu ikisinden hangisine uyduğu kesin olarak ifade edilmezse de esnekliğini vurgulamak yanlış olmaz. Bkz. Boğaç Ergene, a.g.e., s. 200-202. 59 Fikret Yılmaz, “XVI. Yüzyılda Edremit Kazası”, Doktora Tezi, İzmir: Ege Üniversitesi, 1995. 60 Mesela köylerde gündelik hayata dair kısım için bkz. a.g.t., s. 143 vd. Burada, cemaat içi ve aileyle ilgili çeşitli toplumsal ilişkiler, özel hayat, suçlar vb. konularda ilginç örnekler zikredilmektedir. 61 Fikret Yılmaz, “XVI. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Mahremiyetin Sınırlarına Dair”, Toplum ve Bilim, 1999–2000, sy. 83, s. 92–110. 62 Özer Ergenç, “Osmanlı Şehirlerindeki ‘Mahalle’nin İşlev ve Nitelikleri Üzerine”, Osmanlı Araştırmaları/The Journal of Ottoman Studies, 1984, sy. 4, s. 69-78.
70
TAL‹D, 3(6), 2005, M. Öz
rüşleri ile bağlantılı olarak şehirde ‘tutucu’, ‘liberal’ ve ‘marjinal’ diye tanımlanabilecek bölgeler[in]” bulunduğudur.63 Klasik dönem Osmanlı kentleri üzerinde yoğunlaşan monografilerin yanında, genel nitelikli ve akademik çerçevede tasarlanarak gerçekleştirilmiş bazı çalışmalar özellikle dikkati çeker. Mardin64 ve Ankara65 üzerinde yapılan ve yazarlarının çoğu akademik anlamda tarih disiplini dışından gelen iki çalışmada, bütüncül bir perspektifle ve disiplinlerarası bir yaklaşımla bu iki kentin tarihleri çeşitli açılardan ele alınıyor. Yazarların yaklaşımlarında seçilen kentlerin tarihsel açıdan çokkültürlü yapılarına vurgu açık bir şekilde seçiliyor. Görsel malzeme, tablo ve grafikler bolca kullanılmakta, Ankara hakkındaki kitapta çerçeve yazılara çok geniş yer ayrıldığı görülmektedir. Mardin kitabında Osmanlı klasik dönemi ile ilgili değerlendirmede, hem kentin özgün yanları hem de içinde yer aldığı Osmanlı-İslam kenti geleneği çerçevesindeki özellikleri (vakıfların yeri, Osmanlı yönetim yapısının tesirleri vb.) vurgulanmaktadır. Önceki Müslüman-Türk siyasî oluşumları dönemindeki yapısını Osmanlı klasik döneminde fazlaca değiştirmeden devam ettirdiği üzerinde durulmaktadır.66 Başka bazı kentler gibi burası da XVIII. yüzyılda yerel eşrafın, XIX. yüzyılda ise modernleşmenin etkilerine sahne olacaktır. Mahallî Sancak/Kaza Araştırmalarında Osmanlı Kenti Ömer Lütfi Barkan’ın 1940’lı yıllarda Tapu Tahrir Defterlerini esas alarak Türkiye’de başlattığı süreç, zamanla inceleme konularının çeşitliliğinde görülen bir renklilikle hızlanarak devam etmiştir. 1960’larda Nejat Göyünç’le başlayan “sancak/kaza” esaslı çalışmalar; İsmet Miroğlu, Bahaeddin Yediyıldız vb. tarihçilerin önemli eserleriyle devam etmiş ve 1990’lı yıllardan itibaren de, benzer metotlarla çok sayıda ilgili kaynak grubunu esas alan akademik çalışmalar yapılmıştır.67 İlgili çalışmalar sancakları genel olarak çeşitli yönleriyle ele almakla birlikte, ele alınan sancaklar içindeki şehirlere dair de bilgiler ortaya konmuş ve değerlendirmeler yapılmıştır. Bu çalışmaların hem genel olarak, hem de Osmanlı kent tarihine yaklaşımları ve bu tarihe yaptıkları katkılar açısından ayrıntılı bir tahlile ihtiyaç duydukları açıktır. Bunların bir kısmı zaten kentsel açıdan 63 Nurcan Abacı, “Osmanlı Hukukunun Uygulanmasına Yönelik Bir İdari-Sosyal Tarih Araştırması: Bursa Örneği (1650–1700)”, Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, 1999. 64 Suavi Aydın, Kudret Emiroğlu, Oktay Özel ve Süha Ünsal, Mardin: Aşiret-Cemaat-Devlet, İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 2000. 65 Suavi Aydın, Kudret Emiroğlu, Ömer Türkoğlu, Ergi D. Özsoy, Küçük Asya’nın Bin Yüzü: Ankara, Ankara 2005. 66 Suavi Aydın ve diğerleri, Mardin, s. 118. 67 Adnan Gürbüz, XV.-XVI. Yüzyıl Osmanlı Sancak Çalışmaları Değerlendirme ve Bibliyografik Bir Deneme, İstanbul, 2001.
Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri
71
önemi olmayan bölgeler hakkındadır;68 bazıları da kentsel açıdan kayda değer olmayan, küçük boy kasabaların bulunduğu sancaklara69 dairdir. Buna mukabil; Amasya,70 Ankara,71 Manisa,72 Harput73 vb. kentlerin merkezinde bulunduğu kaza ve sancaklar hakkındaki monografilerde ise kente ayrılan yer doğal olarak oldukça geniştir ve bu çalışmaların da burada değerlendirilmesi gerekir. Merhum Göyünç’ün -yukarıda anılan- prototip özelliğindeki çalışması,74 tahrir defterlerinin yanında Mardin’e dair seyahatname vs. eserlerdeki anlatıları da ihtiva eden gerçekten de önemli bir katkıdır. Göyünç Mardin hakkındaki çalışmalarını daha sonra W. D. Hütteroth ile genişleterek sürdürmüştür.75 Kent tarihi açısından, defteroloji çalışmaları içinde Feridun Emecen’in Manisa hakkındaki kitabı, zengin arşiv malzemesinin yanında şer‘iye sicillerini de kullanması itibariyle önemlidir. Bu alanda yapılan araştırmalar 1980’lerin sonundan itibaren adeta bir moda halini almış ve çoğu, plan olarak önceki çalışmaları taklit eden, ele aldığı yöre ile ilgili tahrir verilerini -kısmen başka belgeleri de kullanmakla birlikte- tasnif ve anlamlandırmaktan ve önceden ortaya konulmuş genel sonuçları, ele alınan sancak-kaza düzeyinde teyid etmekten öte gitmeyen çalışmalar olarak değerlendirilmişlerdir.76 Burada bu tür araştırmalar hakkında genel bir tartışmaya girmeyecek ve yalnızca bu tür çalışmaların kent tarihi araştırmacılığı açısından bir değerlendirmesini yapacağız. 68 Bahaeddin Yediyıldız, Ordu Kazası Sosyal Tarihi, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 1985. Yunus Koç, XVI. Yüzyılda Bir Osmanlı Sancağının İskân ve Nüfus Yapısı, Ankara1989. 69 Mehmet Öz, XV.-XVI. Yüzyıllarda Canik Sancağı, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1999. 70 Adnan Gürbüz, “Toprak-Vakıf İlişkileri Çerçevesinde XVI. Yüzyılda Amasya Sancağı”, Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1993. 71 Emine Erdoğan, “Ankara’nın Bütün Tarihi Çerçevesinde Ankara Tahrir Defterlerinin Analizi (TÜSOKTAR Veri Tabanına Dayalı Bir Araştırma)”, Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, SBE, Tarih ABD, Ankara 2004. 72 Feridun M. Emecen, XVI. Asırda Manisa Kazası, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay., 1989. 73 M. Ali Ünal, X VI. Yüzyılda Harput Sancağı (1518-1566), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay., 1989. 74 Nejat Göyünç, XVI. Yüzyılda Mardin Sancağı, İstanbul, 1969 [2. baskı: Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1991]. 75 Nejat Göyünç ve W. D. Hütteroth, Land an der Grenze: Osmanische Verwaltung im heutigen türkisch-syrisch-irakischen Grenzgebiet im XVI. Jahrhundert, İstanbul, 1997. 76 Tahrir defterlerine dayalı çalışmalar hakkında eleştirel bazı değerlendirmeler için bkz. Erhan Afyoncu, “Türkiye’de Tahrir Defterlerine Dayalı Olarak Hazırlanmış Çalışmalar Hakkında Bazı Görüşler”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 2003, c. I, sy. 1, s. 267–286; Oktay Özel, “Bir Tarih Okuma ve Yazma Pratiği Olarak Türkiye’de Osmanlı Tarihçiliği”, Sosyal Bilimleri Yeniden Düşünmek-Sempozyum Bildirileri, Toplum ve Bilim/Defter Dergileri Ortak Çalışma Grubu, İstanbul, 1998, s. 147–160. Özel’in makalesi; münhasıran defteroloji alanındaki çalışmaların bir eleştirisi olmamakla birlikte, yaptıkları tarihçiliği “bir problematiği ya da kavramsal/kuramsal bir çerçevesi olmayan (…) büyük ölçüde işlenmemiş bir ‘belge’-bilgi tarihçiliği” (s. 155) olarak tavsif ettiği, tahrir defterlerini kaynak olarak kullanmak suretiyle sancak-kaza monografisi tarzında çalışmalar yapan yeni kuşak tarihçilere esaslı eleştiriler getirmektedir.
72
TAL‹D, 3(6), 2005, M. Öz
Göyünç’ün Mardin hakkındaki eserinin planı ve konuları ele alış şeklini -sonraki tarihçileri büyük ölçüde etkilemiş olduğundan- kısaca vermenin yararlı olduğunu düşünüyoruz. Coğrafî yeri, tarihî isimleri, kökeni ve Osmanlılara kadar kısa tarihçesini içeren ve sonraki çalışmalarda genellikle aynı plan dahilinde tekrarlanan Giriş’ten sonra bölümler sırasıyla şu başlıkları taşır: 1- Osmanlılar tarafından fetih, 2- İlk idarî taksimat ve sonrası, 3- İskan yerleri ve topluluklar, 4- Mardin Şehri, 5- İktisadî hayat ve faaliyetler, 6- Haslar, zeâmet ve timarlar. Görüldüğü gibi burada şehrin fizikî yapısı, nüfusu ve çeşitli bina ve vakıf eserlerine bir bölüm ayrılmış, iktisadî hayat ve dirlik sistemi ile ilgili bölümlerde kent ve kırsal kesim birlikte değerlendirilmiştir. Bu planı birtakım değişikliklerle sonraki sancak/kaza monografilerinin çoğunda görürüz.77 Bu bağlamda daha sonraki yıllara ait eserlerden bazılarının planlarına ve kentlere ayırdıkları yere dair kısaca bazı bilgiler vermek; bu tür çalışmaların hem yaklaşımlarını anlamak, hem de kent tarihi araştırmacılığına yaptıkları katkılara dair bir fikir sahibi olabilmek açısından yararlı olacaktır. Mesela, Erzincan ve Kemah ile ilgili kitabında Miroğlu, dördüncü bölümü bu iki şehrin fizik yapısı, tahmini nüfusu ve vakıflarına tahsis etmiş, toprak idaresi ve iktisadî durumla ilgili müteakip bölümlerde ise kırsal yapının yanında kentsel vergi gelirleri ve ekonomik faaliyetleri de incelemiştir.78 1980’lerde yapılan ve yayınlanan en yetkin sosyoekonomik tarih çalışmalarından birisi olan Feridun M. Emecen’in Manisa hakkındaki eserinde, ele alınan kentin -şehzade sancağı merkezi olarak- önemine binaen üç temel bölümden ilki Manisa kazasının merkezi olarak Manisa şehrine tahsis edilmiştir.79 Zengin bir arşiv malzemesine dayanan çalışmada, tahrir defterleri verileri şer‘iye sicilleri ile desteklenmiştir. Harput Sancağı üzerindeki mühim çalışmasında Ünal, kitabın dördüncü ve son bölümünü şehre hasretmiştir. Kale, mahalleler, dinî ve sosyal yapılar, sosyal ve ekonomik hayat konuları ele alınmıştır. Önceki bölümler sancak geneliyle ilgili olduğundan doğal olarak şehirle ilgili konulara buralarda da temas edilir.80 Bu konudaki diğer araştırmalarda da, aşağı yukarı benzer bir ele alış biçimi gözlemlenmektedir. Defter araştırmalarında kentlere dair kısımlar genellikle belirli bir plan dahilinde işlenmiştir. Kentlerin kuruluşu ve Osmanlı öncesi tarihleri mevcut literatürden özetle anlatıldıktan sonra, kentlerin fizikî durumu, nüfus, iktisadî faaliyetler ve vakıflar gibi alt başlıklar etrafında genelde tahrir verileri etrafında 77 B. Yediyıldız’ın Ordu yöresine dair eseri (Ordu Kazası Sosyal Tarihi, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 1985) farklı bir plan dahilinde yazılmışsa da kent tarihçiliği açısından değerlendirmeye alınmadı. 78 İsmet Miroğlu, Kemah Sancağı ve Erzincan Kazası (1520-1566), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay., 1990. 79 Feridun M. Emecen, XVI. Asırda Manisa Kazası. 80 M. Ali Ünal, X VI. Yüzyılda Harput Sancağı (1518-1566), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay., 1989.
Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri
73
konular işlenmektedir. Bazı araştırmalarda kısmen ele alınan kent aynı dönemdeki diğer kentlerle mukayeseye tabi tutulmakla birlikte defteroloji çalışmalarının genelinde görülen eksiklik, kent tarihiyle ilgili kısımlarına da yansımıştır: İncelen olguyu tam olarak tarihsel bağlamına oturtmadan ve ülke ve dünya ölçeğinde karşılaştırmalı bir perspektifle ele almadan tekilliği içinde değerlendirmek. Tarihçi, daha çok, tekil olay ve olgularla ilgilenmeyi tercih eder ve genellemelerden mümkün mertebe kaçınmak tarihçilerin genel eğilimidir. Bununla birlikte incelenen konuların tarihsel bağlama oturtulmaları ve mukayeseli bir bakış açısıyla değerlendirilmelerinin, onları “anlama” ve “anlamlandırma” ameliyesini daha mümkün hale getireceği de hesaba katılmalıdır. Bu satırların yazarının konuyla bağlantılı çalışmaları dahil, sancak-kaza monografilerinin en önemli eksiklerden birisi de, seçilen bölge/kent ve dönem hakkında her türlü bilgi, belge vb. kaynağı -bu kaynakların sağlam bir tenkidi yapılmak suretiyle- bir araya getirmeden genel tahlillere gidilmesidir. Kurumsal ve Sosyal Araştırmalar ve Kent Tarihçiliği İmaret Sitelerinin Kent Organizasyonu ve Sosyal Hayatındaki Yeri Yukarıda Barkan, İnalcık gibi öncü isimlerin vakıf kurumunun Osmanlı toplumsal hayatındaki şümullü etkilerini vurguladığından söz edilmişti. Daha sonra hem vakıf eksenli araştırmalarda, hem de kent tarihi çalışmalarında vakıflar önemli bir yere sahip oldu. Bahaeddin Yediyıldız’ın çığır açan araştırması vakıf kurumunun dinamizmini XVIII. yüzyılda da devam ettirdiğini ortaya koydu.81 Kendi ifadesiyle Yediyıldız’ın XVIII. yüzyıl için yaptığının bir benzerini XVII. yüzyıla uyarlayan Hasan Yüksel’in, bu yüzyılı temsil edebilecek bir örneklem seçerek (313 vakfiye) söz konusu vakıfları incelediği eseri82 büyük ölçüde kent hayatı ile ilgilidir. Vakıf kurucuları, vakıfların yönetimi, iktisadî boyutları ve vakıf hizmetlerinin toplumsal gruplara dağılımı gibi konular yetkinlikle ele alındığı gibi eserin beşinci bölümünde şehirlerin gelişiminde vakıfların rolü ayrıntılarıyla izah edilmiştir. Ömer Demirel’in Sivas şehri83 ve Adnan Gürbüz’ün Amasya84 örneğindeki çalışmaları da; kent ve yöre bağlamında, vakıf eserlerle mahalleler arasındaki ilişkiden vakıf gelirlerinin kent ekonomisindeki yerine kadar vakıf kurumunun toplumsal ve iktisadî hayat üzerindeki etkileri, Osmanlı yönetim sistemi ve sos81 Bahaeddin Yediyıldız, XVIII.Yüzyılda Türkiye’de Vakıf Müessesesi: Bir Sosyal Tarih İncelemesi, Ankara, 2003. 82 Hasan Yüksel, Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Hayatında Vakıfların Rolü (1585-1683), Sivas, 1998. 83 Ömer Demirel, Osmanlı Vakıf-Şehir İlişkisine Bir Örnek: Sivas Şehir Hayatında Vakıfların Rolü, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay., 2000. 84 Adnan Gürbüz, “Toprak-Vakıf İlişkileri Çerçevesinde XVI. Yüzyılda Amasya Sancağı”, Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1993.
74
TAL‹D, 3(6), 2005, M. Öz
yal örgütlenmesi açısından sonuçları, üzerinde düşünülmeye değer çalışmalardır. Saim Savaş’ın85 bir zaviye etrafındaki çalışması ise, Osmanlı dönemi kentlerinde genel bir özellik olan, zaviye çekirdeği üzerinde oluşmuş bir mahallenin gelişimini de içeren bir boyuta sahiptir. Osmanlı kentinin temel birimi olan mahallelerin kuruluş ve gelişmelerine dair ilgi çekici bir örnek de Ömer Demirel’in yine Sivas’taki bir başka mahalleye, Küçük Minare mahallesine dair bildirisidir.86 Burada mahallenin kuruluşunda Osmanlıların Safevî propagandasına karşı aldığı siyasî-dinî tavrın merkezî önemi vurgulanmakta ve mahallenin gelişimi, sosyal ve ekonomik boyutlarıyla birlikte tahlil edilmektedir. Vakıfların kentlerin gelişmesinde, sosyal ve iktisadî hayatındaki yeri açısından önemli bir çalışma da Cafer Çiftçi tarafından, Özer Ergenç’in danışmanlığında hazırlanan tezdir. Yayınlanan bu çalışmadaki bulgulara göre, Bursa’da vakıf kurucuları arasında kadınların, özellikle hanedan kadınlarının çarpıcı bir yeri vardır. XVI. yüzyılda vakıf kurucularının %14’ü, XVIII. yüzyılda ise %23’ü kadındır. Tereke defterlerinde de ekonomik yönden güçlü kadınlara rastlanıyor.87 Zaman içerisinde avarız vakıflarının sosyal amaçlarının arka plana itilmesi, iktisadî yönlerinin ağır basması88 dikkat çekici bir yön olarak vurgulanmaktadır. Bu araştırmada, üç bölümden birisi para vakıflarına hasredilmiş ve bunların kent hayatı içerisindeki yeri ve önemi etraflıca ele alınmıştır.89 Askerî sınıf mensuplarının kredi kullanımı XVIII. yüzyılda, XVI. yüzyıla göre kayda değer ölçüde artmıştır. Bu da askerî sınıf (seyfiye, kalemiye ve ilmiye) mensuplarının giderek artan bir şekilde ticaret ve zenaat faaliyetlerine katılmalarının bir göstergesi olarak okunmalıdır. Zaten Bursa’da kredi kullanan esnafın takriben %20’sinin askerî kökenli oldukları anlaşılmaktadır.90 Yönetim Kurumları Hakkında Osmanlı kentlerinin fizik yapıları, yönetim binalarının niteliği gibi konular, aynı zamanda hanedanın ve yönetimin meşruiyetini sembolize eden unsurlar açısından da değerlendirilebilir. Bu bağlamda Donald Preziosi; kentsel mimarinin tarihsel olarak özgül okunulabilirliklerinin, bizleri, Osmanlı kent yapısı ile siyasî iktidar arasındaki ilişkiyi çok büyük dikkatle ele almaya teşvik ettiğini belirtiyor. Yazar, bir kent dokusu içindeki binaların boşluk içinde algılanmadığını, binaların resmî ve fonksiyonel niteliklerinin diğer yapılarınkilerle ilişkileri 85 Saim Savaş, Bir Tekkenin Dinî ve Sosyal Tarihi: Sivas Ali Baba Zaviyesi, İstanbul, 1992. 86 Ömer Demirel, “Kuruluşundan Günümüze Çeşitli Yönleriyle Bir Osmanlı Mahallesi: Sivas Küçük Minare Mahallesi”, XIII. Türk Tarih Kongresi (Ankara 4-8 Ekim 1999), Kongreye Sunulan Bildiriler, Ankara, 2002, c. III, Kısım 3, s. 1947-1960. 87 Cafer Çiftçi, Bursa’da Vakıfların Sosyo-Ekonomik İşlevleri, Bursa, 2004, s. 50. 88 A.g.e., s. 21. 89 A.g.e., s. 159-234. 90 A.g.e., s. 183.
Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri
75
çerçevesinde anlaşıldığını vurgular.91 Öte yandan, Osmanlı-öncesinde İslam dünyasında idarî komplekslerin gelişmesi, merkez camiinin idarî rolünün süreç içerisinde kaleye kayması, zamanla siyasî ve idarî merkezin kent dokusundan ayrışması, daha sonra Selçuklularla birlikte ise idarî yapıların hem kent dokusu içinde, hem de dışında kaleler ve hisarlar içinde bulunması92 gibi olgular Osmanlı kentinin tarihî temellerinin bir kısmının oluşum sürecini anlamamıza yardımcı olur. Osmanlı kentlerinde yönetim kurumları üzerindeki değerlendirmelerinde Ö. Ergenç, devlet tarafından atananlar yani kadı ve beyin yanında eşraf ve âyânın, mahalle ve esnaf örgütlerinin nitelikleri ve yönetime katkıları üzerinde durur ve dolayısıyla şehrin idaresinde şehirlilerin iradesinin payını irdeler.93 Özellikle devlet ile reâyâ arasındaki rolüyle eşraf ve âyânın zaman içerisinde yönetimdeki rollerinin ve etkinliklerinin arttığı bilinmektedir. Canbakal ve Çınar’ın Antep hakkındaki araştırmaları bu hususta kayda değer bilgiler içermektedir. Kentin, en azından beledî ve adlî anlamda en önemli yöneticisi olan kadının konumu ve kadı mahkemesinin işlevi, üzerinde en çok durulan hususlardan biridir. Bu alanda İlber Ortaylı’nın, hukuk ve idare adamı olarak kadının eğitimi, görev ve yetkileri, görevlendirilmesi vb. bütün yönlerini ortaya koyan muhtasar ama kapsamlı eseri özellikle anılmalıdır.94 Kent tarihi çalışmalarının çoğunda, ele alınan kentteki kadılık makamını işgal eden kişiler, bunların görev ve yetkileri, şahsiyetleri vb. hususlarda bilgiler bulunmaktadır. Klasik sonrası dönemde kentlerin gelişmesi ve kent hayatı ile ilgili olarak bazı hususlara dikkati çekmek yerinde olacaktır. Osmanlı kentlerinin nüfus bakımından gelişim çizgileri tahrir defterlerine dayalı olarak XV-XVI. yüzyıllar için ortaya konulmuş ve malum olduğu üzere XVI. yüzyılın ikinci yarısında genel nüfus artışına paralel bir büyüme tespit edilmiştir.95 XVII. yüzyılda ise, bazı istisnalar dışında tahrir yapılmadığı için nüfus araştırmaları bakımından şanssız durumdayız. Bu açığı bir ölçüde telafi eden mufassal avarız defterleri96 91 Donald Preziosi, “Introduction: Power, Structure and Architectural Function”, Irene A. Bierman, Rifa’at A. Abou-El-Haj ve Donald Preziosi (ed.), The Ottoman City and Its Parts, New York: New Rochelle, 1991, s. 104. 92 Jere L. Bacharah, “Administrative Complexes, Palaces, and Citadels: Changes in the Loci of Medieval Muslim Rule”, Irene A. Bierman, Rifa’at A. Abou-El-Haj ve Donald Preziosi (ed.), The Ottoman City and Its Parts, s. 111-128. 93 Özer Ergenç, “Osmanlı Şehirlerindeki Yönetim Kurumlarının Niteliği Üzerinde Bazı Düşünceler”, VIII. Türk Tarih Kongresi, c. II, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1981, s. 1265–1274; a.mlf., “Osmanlı Klâsik Dönemindeki ‘Eşraf ve A’yan’ Üzerine Bazı Bilgiler”, Osmanlı Araştırmaları/The Journal of Ottoman Studies, 1982, sy. 3, s. 105–118; a.mlf., “Osmanlı Şehirlerindeki ‘Mahalle’nin İşlev ve Nitelikleri Üzerine”. 94 İlber Ortaylı, Hukuk ve İdare Adamı Olarak Osmanlı Devletinde Kadı, Ankara, 1994. 95 Ömer Lütfi Barkan, “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”, Türkiyat Mecmuası, 1953, sy. 10, s. 1–26; Suraiya Faroqhi, Towns and Townsmen of Anatolia. 96 Oktay Özel, “XVII. Yüzyıl Osmanlı Demografi ve İskan Tarihi İçin Önemli Bir Kaynak: Mufassal Avarız Defterleri”, XII. Türk Tarih Kongresi, Ayrıbasım, Ankara, 2000, s. 735–743.
TAL‹D, 3(6), 2005, M. Öz
76
ve cizye defterleri gibi kaynaklara dayalı çalışmalar, genel nüfusta bir düşüş eğiliminin varlığını ima eder.97 Buna mukabil, büyümeye ve gelişmeye devam eden kentler ve bu kentlerin gelişmelerinin ardındaki dinamiklere dair bazı ilginç çalışmalar da vardır. Mesela, Tokat kentinin XVII. yüzyılda hem nüfus açısından hem de bir sanayi ve ticaret kenti olarak geliştiğini ve bu gelişmenin ancak XIX. yüzyılda tersine döndüğünü Mehmet Genç’in araştırması ortaya koymaktadır.98 Bu süreçte Tokat’ın hem büyük uluslararası ticaret yollarının, hem de bölgesel ulaşım şebekesinin kavşak noktasında bulunmasının yanında ham ipeğin işlenmesi, pamuklu dokumacılık ve bakır metalürjisi gibi sınaî alanlardaki gelişmeler de önemli rol oynamıştır.99 Kent nüfusunu oluşturan çeşitli sosyal ve meslekî gruplar hakkındaki çalışmalar, aile, kadın-erkek ilişkileri, suç ve ceza vb. sosyal tarihi ilgilendiren meseleler üzerindeki incelemeler kent tarihi araştırmaları içerisinde önemli bir yer tutar. Bu konular, genel kent monografilerinde yer aldığı gibi münhasır araştırmalara da konu olmaktadır. Mesela Bursa örneğinde, kentlerin sosyal ve iktisadî hayatında, gerek esnaf ve zenaatkâr zümrede gerekse ailede istihdam edilen kölelerin yeri hakkında Sahillioğlu100 ve Faroqhi101 gibi araştırmacıların yapmış oldukları gerçekten de aydınlatıcı araştırmaları zikredilmelidir. Mesela Faroqhi, şehirde işgücü pazarındaki değişimin, yani ipek sektöründe kölelerin eskisi kadar gerekli olmayışının sonucu olarak kadın köle sayısının azaldığını öne sürer.102 Bu bağlamda ailenin yapısı, evlenme-boşanma, miras, vasilik vb. bir dizi konu hakkındaki bilgilerimiz genişlemiştir.103 Yine Müslüman-gayrimüslim ilişkilerinin seyri, gayrimüslimlerin kadı mahkemeleriyle ilişkileri gibi hususlar da 97 Oktay Özel, “Changes in Settlement Patterns, Population and Society: A Case Study of Amasya (1576–1642)”, Doktora Tezi, University of Manchester, 1993. 98 Mehmet Genç, “XVII.-XIX. Yüzyıllarda Sanayi ve Ticaret Merkezi Olarak Tokat”, Türk Tarihinde ve Kültüründe Tokat Sempozyumu (2-6 Temmuz 1986) , Ankara, 1987, s. 145-169. 99 Tokat’ın nüfusu, ulaşım ve ticaretteki rolü, kentteki fiyatlar vb. hakkında Türk Tarihinde ve Kültüründe Tokat Sempozyumu kitabındaki (Ankara, 1987), M. İpşirli, N. Öztürk, R. Özdemir, M. Öztürk gibi araştırmacıların makaleleri de kentin bu dönemdeki tarihinin önemli veçhelerine değinmektedir. 100 Halil Sahillioğlu, “Onbeşinci Yüzyılın Sonu ile Onaltıncı Yüzyılın Başında Bursa’da Kölelerin Sosyal ve Ekonomik Hayattaki Yeri”, ODTÜ Gelişme Dergisi, 1979–1980, Özel Sayı; a.mlf., “XV. Yüzyıl Sonunda Bursa’da Dokumacı Köleler”, Atatürk Konferansları, c. VIII. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1983. 101 Suraiya Faroqhi, Osmanlı Dünyasında Üretmek, Pazarlamak, Yaşamak. 102 A.g.e., s. 121 ve 233. 103 Bu açılardan önemli kaynaklar olan tereke defterleri üzerinde pek çok araştırma yapılmıştır. Örneğin bkz. Ömer Lütfi Barkan, “Şehirlerin Teşekkül ve İnkişafı Bakımından Osmanlı İmparatorluğu’nda İmaret Sitelerinin Kuruluş ve İşleyiş Tarzına Ait Araştırmalar”; Hüseyin Özdeğer, 1463–1640 Yılları Bursa Şehri Tereke Defterleri, İstanbul: Türk İktisat ve İçtimaiyat Tarihi Araştırmaları Merkezi Neşriyatı, 1988; Said Öztürk, Askeri Kassama Ait Onyedinci Asır İstanbul Tereke Defterleri (Sosyo-Ekonomik Tahlil), İstanbul: OSAV Yay., 1995.
Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri
77
çokça değinilen temalar olarak karşımıza çıkıyor.104 Münhasıran gayrimüslim bir cemaat hakkındaki bir araştırmayı örnek olarak zikredersek; Emecen’in Manisa Yahudilerine dair eserinin, zengin malzemesi ve ilginç konusuyla dikkat çektiğini söylemeliyiz. Burada, XV. yüzyıl sonlarından XX. yüzyıl başlarına kadar uzanan süreçte Yahudi cemaatinin iç yapısı, Müslüman, Rum ve Ermeni komşularıyla ilişkileri, iktisadî hayattaki rolleri ayrıntılı olarak irdelenmektedir.105 Paradigma Değişiklikleri ve Osmanlı Kent Tarihçiliği Osmanlı tarihi alanındaki çalışmaların niteliğini ve yönünü etkileyen bir faktör de, tarih yazıcılığında zaman zaman değişen anlayışlar ve ortaya atılan yeni tezlerin, Osmanlı tarihine uyarlanması çabalarının cazibesidir. Haile-i Osmaniye’ye dair, kendi ifadesiyle “(…) postmodernist çıkışın rasgele reddedilemeyecek ya da yok sayılamayacak kadar içerikli olduğu gerçeğini kabul eden ve hatta buna bir anlamda boyun eğen bir temel zihinsel çerçeve” olarak tanımladığı bir “orta zemin” arayışının106 ürünü bir yaklaşımla yazdığı ilginç eserde G. Piterberg, Osmanlı Devleti üzerine yapılan çalışmaların geçtiği kuramsal aşamaları ve bugün vardığı noktayı şu şekilde özetler:107 “İslam devleti ya da klasik devlet (Hegelci özcülük) ya da Asya Tipi Üretim Tarzı’nı yansıtan bir Oryantal-despot devlet (Marksist özcülük) gibi entelektüel olarak engelleyici ve tarihsel olmayan kavramlara yıllarca süren bağlılıktan sonra, bugünlerde Osmanlı devleti kavramı üç şekilde artan bir biçimde tarihselleştiriliyor. Birincisi artık salt İslam devletinin artzamanlı bir evrimi olarak değil, eşzamanlı olarak -yani çağdaşı olan hanedanlık devletleriyle karşılaştırmalı olarak- görülüyor. İkincisi, esas soru, Osmanlı devletinde nelerin ve neden yaşanmadığından, nelerin ve neden yaşandığına dönmüş durumda. Üçüncüsü, gerileme anlatısının gücünü kaybetmesinin bir sonucu olarak (…) yaşanan değişimlerin klasik bir modelden sapmalar ya da bozulmalar değil, devletin tarihselliği içinde doğal değişimler olmuş olduğu hissediliyor.”
Tarih yaklaşımındaki bu değişiklikler, Osmanlı tarihinin geneli için olduğu gibi kent tarihi araştırmaları için de geçerlidir. Gerçekten de dünya tarihi hakkındaki hakim paradigmalardaki değişiklikler sınırlı –veya dolaylı- da olsa Osmanlı tarihçiliğini etkilemiştir. Annales Okulunun Osmanlı sosyo-ekonomik tarihçiliği üzerindeki etkileri açıktır. Ömer Lütfi Barkan, Halil İnalcık ve Musta104 Bu konuda örnek vermek belki de gereksiz, zira konuyla ilgili literatürün çoğunda bunlara temas edilir. 105 Feridun M. Emecen, Unutulmuş Bir Cemaat: Manisa Yahudileri, İstanbul, 1997. 106 Gabriel Piterberg, Osmanlı Trajedisi: Tarih-Yazımının Tarihle Oyunu, çev. Uygar Abacı, İstanbul: Literatür Yay., 2005, s. 4-5. 107 A.g.e., s. 187-188.
78
TAL‹D, 3(6), 2005, M. Öz
fa Akdağ gibi kurucu babaların ortaya koydukları çerçevede, N. Göyünç’ün yukarıda anılan öncü çalışmasının da önemli etkisiyle ivme kazanan defteroloji araştırmaları kısmen, seyahatnameleri ve şer‘iye sicillerini daha yoğun olarak kullanan çalışmalar ise büyük ölçüde kent tarihiyle ilgilidir. Bu tür çalışmalar arasında ana kaynakların (tahrir defterleri ve şer‘iye sicilleri) niteliğinden kaynaklanan farkların olması kaçınılmazdır. Hiç şüphesiz bir kısmında, her iki kaynak türü de kullanılmıştır, ama genelde bu ayırım dikkati çeker. Defterlerin daha statik, belirli anlara yönelik veri sağlamasına karşılık, seri halindeki şer‘iye sicillerinin ait oldukları mekanın sosyal hayatını daha canlı olarak tasvir ve tasavvur etmemize yardımcı olduğu genelde kabul edilen bir varsayımdır. Osmanlı sosyal tarihinin ve bu arada kent tarihinin kuşkusuz başkaca çok önemli arşiv kaynakları vardır ama çalışmaların odağında genelde bu iki kaynak grubu yer aldığından biz değerlendirmemizde bunlara ağırlık verdik.108 Annales Okulunun uzun döneme, sosyal ve ekonomik tarihe ağırlık veren yaklaşımı kadar olmasa da Immanuel Wallerstein’ın Dünya Sistemi Teorisi de Osmanlı tarihi araştırmalarında etkili olmuştur. Klasik dönemle sınırlarsak, Suraiya Faroqhi, Huricihan İslamoğlu-İnan, Murat Çizakça bu alanda akla ilk gelen tarihçilerdir. Özellikle kent tarihi alanında Suraiya Faroqhi’nin ampirik araştırma ile teorik yaklaşımları sınama ve karşılaştırma niteliğindeki katkıları çok önemlidir. Ancak 1990’larda Dünya Sistemi Teorisi etkisini yitirmiş ve gözden düşmüştür. Bu teorinin kent tarihi çalışmaları açısından önemi; Osmanlı Devleti’nin dünya sistemine eklemlenmesi sürecini açıklamaya yönelik çalışmalar yapan araştırmacıların, uluslararası ticaretin oynadığı rol ve bu rolün belirli özelliklere sahip kentlerin (özellikle liman kentlerinin) tarihî gelişimlerindeki etkisi üzerinde yoğunlaşmasıdır.109 Osmanlı tarihinin yükseliş-duraklama-çöküş şeklindeki eski açıklamasına karşı yöneltilen eleştiriler kent tarihi araştırmaları üzerinde de etkisini göstermiştir. Nitekim Suraiya Faroqhi’nin XVII. yüzyılda Ankara ve Kayseri kentlerinde ev sahipliği üzerine yaptığı çalışma,110 Osmanlı tarih yazıcılığının 1970’lerden itibaren sorguladığı yükseliş-çöküş paradigmasına yöneltilen eleştirilere 108 Yunus Uğur’un şer‘iye sicillerine dayalı çalışmalar hakkındaki makalesinde yer alan bir grafikte, araştırmalarda sicillerin en çok şehir konusunda kullanıldığı anlaşılmaktadır. Uğur, sicil çalışmalarında sorunsal eksikliğine ve kaynakların yeterince tenkit edilmeden kullanılmasına dikkat çeker (s. 309). Fatma Acun ise, sicillerin sıra dışı olan niteliğinden hareketle gündelik, olağan hayatı aksettirmede şer‘iye sicillerinin elverişsiz olduğunu, tahrir defterlerinin ise “tahrir esnasındaki mevcut durumu yansıtması nedeniyle, sıradan günlük hayatı incelemeyi” kolaylaştırdığı fikrini ileri sürer. Bkz. Fatma Acun, “Osmanlı Döneminde Anadolu Şehirlerinin Gelişmesinde Devletin Rolü: Karahisar Örneği”, s. 164. 109 Ebubekir Ceylan, “Dünya Sistemi Teorisinin Osmanlı Tarihi Çalışmalarına Yansımaları”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 2003, c. I, sy. 1, s. 81-94. 110 Suraiya Faroqhi, Men of Modest Substance: House Owners and House Property in Seventeenth Century Ankara and Kayseri, Cambridge, 1987.
Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri
79
ampirik kanıtlar ortaya koyma çabasının bir ürünüdür. Bu çalışmada ve daha sonra döneme dair yazdığı bir genel değerlendirmede111 yazar, XVII. yüzyıl boyunca sürekli bir gerilemeden bahsedilemeyeceği fikrini işlemiştir. Gerek Jennings’in araştırmaları,112 gerekse Faroqhi’nin Ankara ve Kayseri hakkındaki çalışması113 aynı zamanda tarihçilikte 1980’lerden itibaren iyice ön plana çıkan aile, kadın, dinî gruplar-arası ilişkiler (kompartımanlar halinde veya bir arada yaşama) vb. sorunlara da yeni yaklaşımlar getirmeye çalışmıştır. Braude114 tarafından ortaya atılan klasik dönemde millet sisteminin mevcut olmadığı tezini destekleyici ampirik bulgulara ulaşılmıştır.115 Bilindiği üzere, esnaf örgütlenmeleri hakkındaki araştırmalar kent tarihçiliğinin önemli bir boyutunu teşkil eder. Özer Ergenç’in araştırmalarında bu örgütlerin yapısı ve kentlerin fiziki yapısına tesirleri tahlil edilmiştir. Osmanlı kent tarihçiliğinin bir başka önemli ismi olan Faroqhi, Bursa loncalarına dair bir çalışmasında, loncaların dış etkilere kapalı olmadığı, vakıflarla yoğun ilişkilerinin bulunduğu tespitini yapıyor ve Ergenç’e116 atfen, kent sakinlerinin devlete karşı bağımsız girişim gücü geliştirebildiklerini, dolayısıyla loncaların yapısal açıdan güçlenmelerinin ve kent çevresiyle artan şekilde eklemlenmelerinin kentlilerin hareketlilik yeteneğini arttırdığını ileri sürüyor.117 Öte yandan, loncaların en önemli özelliklerinden olan kısıtlamaların dönemlere göre değişkenlik arz edebileceğini, gedik usulünün XVIII. yüzyıl öncesinde de aynı katılıkla uygulandığı düşüncesinin yanlış olabileceğini öne süren Yi’ye118 göre, loncalardaki usta-kalfa-çırak hiyerarşisi zannedildiği gibi olmayabilir; zira burada kesin olan usta-çırak ayırımıdır, kalfalar her zaman görülmez. Bu da gedik usulü gibi daha sonraki dönemin bir özelliği olabilir. Yi’nin yaklaşımında da Osmanlı kurumlarının tarihselliğine gösterilen özen dikkati çeker. Yani ele aldığı XVII. yüzyılın özgüllüklerini vurgular, sonraki dönemlerin uygulamalarının geçmiş dönemlere teşmil edilerek genelleştirilmelerine itiraz eder. Bu yaklaşım da, Osmanlı tarihinin durağan olmayan yapısına vurgu yapan ve 1970’lerden beri çeşitli arayışlar içine giren Osmanlı tarihçilerinin görüşlerine paraleldir. 111 Suraiya Faroqhi, “Krizler ve Değişim, 1590–1699”. 112 Ronald Jennings, Studies on Ottoman Social History in the Sixteenth and Seventeenth Centuries: Women, Zimmis and Shari’a Courts in Kayseri, Cyprus and Trabzon, İstanbul, 1999. 113 Suraiya Faroqhi, Men of Modest Substance. 114 Benjamin Braude, “Foundation Myths of the Millet System”, B. Lewis ve B. Braude (ed.), Christians and Jews in the Ottoman Empire, New York ve Londra, 1982, c. II, s. 69-88. 115 Suraiya Faroqhi, “Krizler ve Değişim, 1590–1699”, s. 727. 116 Özer Ergenç, “Osmanlı Şehirlerindeki Yönetim Kurumlarının Niteliği Üzerinde Bazı Düşünceler.” 117 Suraiya Faroqhi, Osmanlı Dünyasında Üretmek, Pazarlamak, Yaşamak, s. 149–150. 118 Eunjeong Yi, Guild Dynamics in Seventeenth-Century İstanbul-Fluidity and Leverage, Leiden ve Boston: Brill, 2004.
80
TAL‹D, 3(6), 2005, M. Öz
Sonuç Osmanlı klasik döneminde veya bir başka ifadeyle modernleşme öncesi dönemde Anadolu kentleri hakkındaki bu kısa değerlendirme, hiç şüphesiz, bu alanda yapılanların tamamını içermemektedir. Bununla birlikte, klasik dönemde, özellikle Anadolu coğrafyasındaki Osmanlı kentleri hakkındaki tarih yazımının önemli noktaları tebarüz ettirilmeye çalışıldı. Osmanlı tarihçiliğinin başka boyutlarıyla kent tarihinin kesişim noktaları üzerinde çokça durulmadıysa da, bu husus bütünüyle ihmal de edilmemeye çalışıldı. Neticede gerek ülkemizde, gerekse başka ülkelerde Osmanlı tarihçilerinin Osmanlı dönemi kentlerinin nitelikleri, hakim özellikleri, kent hayatının değişik vecheleri üzerinde gerçekten de önemli bir birikim oluşturdukları söylenebilir. Bununla birlikte, henüz layıkıyla ele alınmamış –özellikle küçük boyutlu- kentsel yerleşimlerin çokluğu, tüketilmeyi bekleyen arşiv malzemesinin bolluğu ve Osmanlı araştırmalarının dünya tarih yazıcılığındaki yerini almasını sağlayacak yeni açılımlar gibi bir dizi faktör, yapılacak daha çok şeyin bulunduğunu ortaya koyuyor. Kaynakların niteliği ve sınırları, bu kaynaklardaki verilerden bilgi üretmede izlenmesi gereken yöntemler, Osmanlı kentlerinin hangi yaklaşımla ele alınması gerektiği gibi noktalar üzerinde epeyce yol kat edilmişse de yine de ciddi problemler devam etmektedir. Kentleri, kentlerin art-alanları ve içinde bulundukları ilişkiler ağı çerçevesinde ele almak gereği açıktır ama bazı araştırmalarda bu her zaman gözetilen bir husus olmayabiliyor. Kaynakların niteliği bilinmekle birlikte, yorumlarda bundan kaynaklanan sakıncaların dikkate alındığına dair bir emare görülmeyebiliyor. Özetle demek istediğimiz; genelde bütün tarih araştırmalarında, özelde de kentlerin tarihine dair çalışmalarda, daha incelikli ve dikkatli, verilerin niteliği bağlamını daima göz önünde bulunduran, moda görüşleri takip etmekle birlikte rüzgâra kapılmayan ama dünyadaki tarih yazıcılığının açılımlarına aşina bir yaklaşımı benimsememizin gerektiğidir. Kaynakça119 Abacı, Nurcan, “Osmanlı Hukukunun Uygulanmasına Yönelik Bir İdari-Sosyal Tarih Araştırması: Bursa Örneği (1650-1700)”, Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, 1999. Acun, Fatma, “Osmanlı Döneminde Anadolu Şehirlerinin Gelişmesinde Devletin Rolü: Karahisar Örneği”, Belleten, 2001, c. LXV, sy. 242, s. 161-192. Acun, Fatma, “A Portrait of the Ottoman Cities”, The Muslim World, 2002, c. XCII, sy. 3-4, s. 255-286. 119 Kaynakçada konu hakkındaki bütün tezler bulunmamaktadır. Bunlarla ilgili olarak, künyeleri daha önceki dipnotlarda verilmiş olan Erhan Afyoncu’nun ve Yunus Uğur’un çalışmalarına bakılabilir.
Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri
81
Acun, Fatma, “Ottoman Administration in the Sancak of Karahisar-ı Şarkî (1485-1569): An Analysis Based on Tahrir Defters”, Doktora Tezi, Birmingham: University of Birmingham, 1993. Acun, Fatma, “XVI. Yüzyılda Diyarbakır Şehrindeki Ekonomik Faaliyetler”, I. Bütün Yönleriyle Diyarbakır Sempozyumu, Ankara, 27-28 Ekim 2000, Ankara, 2001, s. 201218. Afyoncu, Erhan, “Türkiye’de Tahrir Defterlerine Dayalı Olarak Hazırlanmış Çalışmalar Hakkında Bazı Görüşler”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 2003, c. I, sy. 1, s. 267-286. Akdağ, Mustafa, Türkiye’nin İktisadî ve İçtimaî Tarihi, 1453-1559, 2. Baskı, Ankara, 1979, c. II. Aköz, Alaaddin, “XVI. Asırda Karaman Kazâsı”, Doktora Tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı, 1992. Akyüz, Jülide, “Ankara’nın Bütüncül Tarihi Çerçevesinde XVIII. Yüzyılda Ankara (Şer‘iye Sicillerinin Sayısal ve Muhteva Analizi Denemesi)”, Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Yeniçağ Tarihi Anabilim Dalı, 2003. Arıkan, Zeki, XV-XVI. Yüzyıllarda Hamit Sancağı, İzmir, 1988. Armağan, Mustafa, “Osmanlı Şehrine Kavramsal Bir Yaklaşım”, Osmanlı: Toplum, 1999, c. V, s. 536-544. Aydın, Dündar, Erzurum Beylerbeyliği ve Teşkilatı: Kuruluş ve Gelişme Devri, Ankara, 1998. Aydın, Suavi, Kudret Emiroğlu, Oktay Özel ve Süha Ünsal, Mardin: Aşiret-Cemaat-Devlet, İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 2000. Aydın, Suavi, Kudret Emiroğlu, Ömer Türkoğlu, Ergi D. Özsoy, Küçük Asya’nın Bin Yüzü: Ankara, Ankara, 2005. Bacharah, Jere L., “Administrative Complexes, Palaces, and Citadels: Changes in the Loci of Medieval Muslim Rule”, Irene A. Bierman, Rifa’at A. Abou-El-Haj ve Donald Preziosi (ed.), The Ottoman City and Its Parts, New York: New Rochelle, 1991, s. 111-128. Baer, Gabriel, “The Administrative, Economic and Social Functions of Turkish Guilds”, International Journal of Middle East Studies, 1970, sy. 1, s. 28-50. Barkan, Ömer Lütfi, “Edirne Kassamına Ait Tereke Defterleri”, Belgeler, 1968, c. III, sy. 56, 1-479. Barkan, Ömer Lütfi ve E. Meriçli, Hüdavendigar Livası Tahrir Defterleri, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay., 1988. Barkan, Ömer Lütfi, “Şehirlerin Teşekkül ve İnkişafı Bakımından Osmanlı İmparatorluğu’nda İmaret Sitelerinin Kuruluş ve İşleyiş Tarzına Ait Araştırmalar”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 1962-1963, c. XXIII, sy. 1-2, s. 239-296. Barkan, Ömer Lütfi, “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”, Türkiyat Mecmuası, 1953, sy. 10, s. 1-26. Barkan, Ömer Lütfi, “Türkiye’de İmparatorluk Devirlerinin Büyük Nüfus ve Arazi Tahrirleri ve Hakana Mahsus İstatistik Defterleri I”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 1940, c. II, sy. 1, s. 20-59. Barkan, Ömer Lütfi, “Türkiye’de İmparatorluk Devirlerinin Büyük Nüfus ve Arazi Tahrirleri ve Hakana Mahsus İstatistik Defterleri II”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 1941, c. II, sy. 2, s. 214-247. Baykara, Tuncer, “Osmanlı Devleti Şehirli Bir Devlet midir?”, Osmanlı: Toplum, c. V, Ankara, 1999.
82
TAL‹D, 3(6), 2005, M. Öz
Baykara, Tuncer, Denizli Tarihi, İstanbul, 1969. Baykara, Tuncer, İzmir Şehri ve Tarihi, İzmir, 1969. Baykara, Tuncer, Türk Kültürü Araştırmaları, İzmir, 1997. Beldiceanu, Nicoara, Recherche sur la ville ottomane au XV e siècle: etude et actes, Paris: A. Maisonneuve, 1973. Beysanoğlu, Şevket, Anıtları ve Kitabeleriyle Diyarbakır Tarihi: Başlangıçtan Akkoyunlulara Kadar, Akkoyunlulardan Cumhuriyete Kadar, 3 cilt, Ankara, 1987-2001. Beysanoğlu, Şevket, Bütün Cepheleriyle Diyarbakır, İstanbul, 1963. Birinci Kastamonu Kültür Sempozyumu Bildirileri 21-23 Mayıs 2000, Kastamonu, 2001. Birinci Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri, Samsun, 1988. Bizbirlik, Alpay, XVI. Yüzyılın Ortalarında Diyarbakır Beylerbeyliğinde Vakıflar, Ankara, 2002. Bostan, Hanefi, XV.-XVI. Asırlarda Trabzon Sancağında Sosyal ve İktisadî Hayat, Ankara, 2002. Braude, Benjamin, “Foundation Myths of the Millet System”, B. Lewis ve B. Braude (ed.), Christians and Jews in the Ottoman Empire, New York ve Londra, 1982, c. II, s. 69-88. Braudel, Fernand, Civilization and Capitalism XVth-XVIIIth Century: The Structures of Everyday Life, İng. çev. S. Reynolds, 2. Baskı, New York, 1986. Bulduk, Üçler, “XVI. Asırda Karahisar-ı Sahib Sancağı”, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Tarih Anabilim Dalı, 1993. Canbakal, Hülya, “Ayntab at the End of the Seventeenth Century: A Study of Notables and Urban Politics”, Doktora Tezi, Harvard University, 1999. Cansever, Turgut, “Osmanlı Şehri”, Osmanlı: Toplum, Ankara, 1999, c. V, s. 509-527. Cansever, Turgut, İslamda Şehir ve Mimari, İstanbul, 1997. Ceylan, Ebubekir, “Dünya Sistemi Teorisinin Osmanlı Tarihi Çalışmalarına Yansımaları”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 2003, c. I, sy. 1, s. 81-94. Çakar, Enver, “998 Numaralı Tapu - Tahrir Defterine Göre 1523 Yılında Aintab ve Birecik Sancakları”, Türk Dünyası Araştırmaları, Ekim 1994, s. 112 -121. Çınar, Hüseyin, “XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında Ayıntab Şehrinin Sosyal ve Ekonomik Durumu”, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2000. Çınar, Hüseyin ve Osman Gümüşçü, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Çubuk Kazası, Ankara, 2002. Çiftçi, Cafer, Bursa’da Vakıfların Sosyo-Ekonomik İşlevleri, Bursa, 2004. Çizakça, Murat, “Price History and the Bursa Silk Industry: a Study in Ottoman Industrial Decline”, Journal of Economic History, 1987, c. XL, sy. 3, s. 533-550. Dağlıoğlu, Hikmet Turhan, XVI. Asırda Bursa, Bursa: Vilayet Matbaası, 1934. Dalsar, Fahri, Bursa’da İpekçilik, İstanbul, 1960. Demirel, Ömer, “1700-1730 Tarihlerinde Ankara’da Ailenin Niceliksel Yapısı”, Belleten, 1991, c. LIV, sy. 211. Demirel, Ömer, “Kuruluşundan Günümüze Çeşitli Yönleriyle Bir Osmanlı Mahallesi: Sivas Küçük Minare Mahallesi”, XIII. Türk Tarih Kongresi (Ankara 4-8 Ekim 1999), Kongreye Sunulan Bildiriler, Ankara, 2002, c. III, Kısım 3, s. 1947-1960. Demirel, Ömer, Osmanlı Vakıf-Şehir İlişkisine Bir Örnek: Sivas Şehir Hayatında Vakıfların Rolü, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay., 2000. Doğru, Halime, XVI. Yüzyılda Eskişehir ve Sultanönü Sancağı, İstanbul, 1990.
Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri
83
Doğru, Halime, XVI. ve XVI. Yüzyıllarda Sivrihisar Nahiyesi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1997. Doğru, Halime, XVI. Yüzyılda Sultanönü Sancağında Ahiler ve Ahi Zaviyeleri, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayını, 1991. Doğru, Halime, XVIII. Yüzyıla Kadar Osmanlı Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Görüntüsü, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi, 1995. Eldem, Edhem, Daniel Goffman ve Bruce Masters, Doğu İle Batı Arasında Osmanlı Kenti: Halep, İzmir ve İstanbul, çev. Sermet Yalçın, İstanbul, 2003. Emecen, Feridun M., “Sosyal Tarih Kaynağı Olarak Tahrir Defterleri”, Tarih ve Sosyoloji Semineri, İstanbul, 1991, s. 149-155. Emecen, Feridun M., Unutulmuş Bir Cemaat: Manisa Yahudileri, İstanbul, 1997. Emecen, Feridun M., XVI. Asırda Manisa Kazası, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay., 1989. Erdoğan, Emine, “Ankara’nın Bütün Tarihi Çerçevesinde Ankara Tahrir Defterleri’nin Analizi (TÜSOKTAR Veri Tabanına Dayalı Bir Araştırma)” Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih ABD, Ankara 2004. Erdoğru, M. Akif, Osmanlı Yönetiminde Beyşehir Sancağı (1522-1584), İzmir, 1998. Ergenç, Özer, “Osmanlı Şehrinde Esnaf Örgütlerinin Fiziki Yapıya Etkileri”, Osman Okyar ve Halil İnalcık (ed.), Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1071-1920), Birinci Uluslararası Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi Kongresi, Tebliğler, Hacettepe Üniversitesi, Ankara 1977, Ankara, 1980, s. 103-109. Ergenç, Özer, “XVI. Yüzyıl Ankara’sı: Ekonomik, Sosyal Yapısı ve Kentsel Özellikleri”, Tarih İçinde Ankara (Eylül 1981 Seminer Bildirileri), Ankara, ODTÜ, 1984, s. 49-59. Ergenç, Özer, “Osmanlı Şehirlerindeki ‘Mahalle’nin İşlev ve Nitelikleri Üzerine”, Osmanlı Araştırmaları/The Journal of Ottoman Studies, 1984, sy. 4, s. 69-78. Ergenç, Özer, “Osmanlı Klâsik Dönemindeki ‘Eşraf ve A‘yan’ Üzerine Bazı Bilgiler”, Osmanlı Araştırmaları/The Journal of Ottoman Studies, 1982, sy. 3, s. 105-118. Ergenç, Özer, “Osmanlı Şehirlerindeki Yönetim Kurumlarının Niteliği Üzerinde Bazı Düşünceler”, VIII. Türk Tarih Kongresi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1981, c. II, s. 1265-1274. Ergenç, Özer, “Osmanlılarda Esnaf ve Devlet İlişkileri”, Tarihte Türk Devletleri, Ankara, 1987, c. II, s. 627-631. Ergenç, Özer, “Şehir Tarihi Araştırmaları Hakkında Bazı Düşünceler”, Belleten, 1988, c. LII, sy. 203, s. 667-683. Ergenç, Özer, “XVI. Yüzyılın Sonlarında Bursa: Yerleşimi, Yönetimi, Ekonomik ve Sosyal Durumu Üzerine Bir Araştırma”, Doçentlik Tezi, Ankara, 1979. Ergenç, Özer, “XVIII. Yüzyılda Osmanlı Taşra Yönetiminin Mâlî Nitelikleri”, Journal of Turkish Studies/Türklük Bilgisi Araştırmaları, 1986, sy. 10, Harvard University, Washington, s. 87-96. Ergenç, Özer, “XVIII. Yüzyılın Başlarında Edirne’nin Demografik Durumu Hakkında Bazı Bilgiler”, IX. Türk Tarih Kongresi, Bildiriler, Ankara, 21-25 Eylül 1988, c. III, Ankara, 1989, s. 1415-1424. Ergenç, Özer, Osmanlı Klasik Dönem Kent Tarihçiliğine Katkı: XVI. Yüzyılda Ankara ve Konya, Ankara: Ankara Enstitüsü Vakfı Yayını, 1995. Ergene, Boğaç, Local Court Provincial Society and Justice in the Ottoman Empire: Legal Practice and Dispute Resolution in Çankırı and Kastamonu (1652-1744), Leiden: Brill, 2003.
84
TAL‹D, 3(6), 2005, M. Öz
Faroqhi, Suraiya, “Krizler ve Değişim, 1590-1699”, Halil İnalcık ve Donald Quataert (ed.), Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, çev. A. Berktay, S. Andıç ve S. Alper, İstanbul, 2004 [İngilizce orijinali: Cambridge, 1994], c. II, s. 543757. Faroqhi, Suraiya, Men of Modest Substance: House owners and House Property in Seventeenth century Ankara and Kayseri, Cambridge, 1987. Faroqhi, Suraiya, Osmanlı Dünyasında Üretmek, Pazarlamak, Yaşamak, çev. G. ÇağalıGüven ve Ö. Türesay, İstanbul, 2003. Faroqhi, Suraiya, Towns and Townsmen of Anatolia: Trade,Crafts and Food Production in an Urban Setting, Cambridge, 1984 [Türkçesi: Osmanlıda Kentler ve Kentliler, çev. Neyyir Kalaycıoğlu, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1993]. Genç, Mehmet, “XVII.-XIX. Yüzyıllarda Sanayi ve Ticaret Merkezi Olarak Tokat”, Türk Tarihinde ve Kültüründe Tokat Sempozyumu (2-6 Temmuz 1986), Ankara, 1987, s. 145-169. Gerber, Haim, Economy and Society in an Ottoman City, Bursa 1600-1700, Kudüs, 1988. Ginzburg, Carlo, Peynir ve Kurtlar: Bir XVI.Yüzyıl Değirmencisinin Evreni, çev. Ayşen Gür, İstanbul: Metis Yay., 1996. Giresun Tarihi Sempozyumu, 24-25 Mayıs 1996-Bildiriler, İstanbul, 1997. Goffman, Daniel, İzmir and the Levantine World, 1550-1650, Seattle ve Londra, 1990. Göğebakan, Göknur, XVI. Yüzyılda Malatya Kazası (1516-1560), Malatya, 2002. Gökçe, Turan, XVI. ve XVII. Yüzyıllarda Lâzıkiyye (Denizli) Kazası, Ankara, 2000. Göyünç, Nejat ve W. D. Hütteroth, Land an der Grenze: Osmanische Verwaltung im heutigen türkisch-syrisch-irakischen Grenzgebiet im XVI. Jahrhundert, İstanbul, 1997. Göyünç, Nejat, “Onaltıncı Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır”, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, 1968, sy. 7, s. 76-80. Göyünç, Nejat, XVI. Yüzyılda Mardin Sancağı, İstanbul, 1969 [2. baskı: Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1991]. Gümüşçü, Osman, XVI. Yüzyıl Larende (Karaman) Kazasında Yerleşme ve Nüfus, Ankara, 2001. Güneş, Ahmet, “XVI. Yüzyıl Başlarından XVII. Yüzyıl Başlarına Kadar Kocaeli Sancağı”, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1994. Gürbüz, Adnan, “Toprak-Vakıf İlişkileri Çerçevesinde XVI. Yüzyılda Amasya Sancağı”, Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1993. Gürbüz, Adnan, XV.-XVI. Yüzyıl Osmanlı Sancak Çalışmaları Değerlendirme ve Bibliyografik Bir Deneme, İstanbul, 2001. Heywood, Colin, “Between Historical Myth and ‘Mytho-history’: The Limits of Ottoman History”, Byzantine and Modern Greek Studies, 1988, sy. 12, s. 315-345. Hüseyin Hüsameddin, Amasya Tarihi, İstanbul, 1912-1928. İkinci Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri, Samsun, (1-3 Haziran 1988), Samsun, 1990. İnalcık, Halil, “Bursa XVI. Asır Sanayi ve Ticaret Tarihine Dair Vesikalar”, Belleten, 1960, c. XXIV, sy. 93, s. 45-99. İnalcık, Halil, “The Re-building of Istanbul by Mehmed the Conqueror”, Cultura Turcica, 1967, c. IV, sy. 1-2, s. 5-15. İslamoğlu-İnan, Huricihan, Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Köylü, İstanbul, 1991.
Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri
85
Jennings, Ronald, “Urban Population in Anatolia in the Sixteenth Century: A Study of Kayseri, Karaman, Amasya, Trabzon and Erzurum”, International Journal of Middle East Studies, 1976, sy. 7, s. 21-57. Jennings, Ronald, Studies on Ottoman Social History in the Sixteenth and Seventeenth Centuries: Women, Zimmis and Shari’a Courts in Kayseri, Cyprus and Trabzon, İstanbul, 1999. Kankal, Ahmet, “Tapu Tahrir Defterlerine Göre XVI. Yüzyılda Çankırı Sancağı”, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Tarih Anabilim Dalı, 1993. Kent Araştırmaları Bibliyografyası, İstanbul: Toplumsal Tarih Vakfı, 2001. Kılıç, Orhan, XVI. ve XVII. Yüzyıllarda Van (1548-1648), Van, 1997. Kılıç, Orhan, XVI. Yüzyılda Adilcevaz ve Ahlat (1534-1605), Ankara, 1999. Koç, Yunus, XVI. Yüzyılda Bir Osmanlı Sancağının İskân ve Nüfus Yapısı, Ankara, 1989. Konyalı, İ. Hakkı, Abideleri ve Kitabeleri ile Erzurum Tarihi, İstanbul, 1960. Konyalı, İ. Hakkı, Abideleri ve Kitabeleri ile Konya Ereğlisi Tarihi, Konya, 1970. Konyalı, İ. Hakkı, Abideleri ve Kitabeleri ile Konya Tarihi, Konya, 1964. Konyalı, İ. Hakkı, Abideleri ve Kitabeleri ile Niğde Tarihi, İstanbul, 1974. Konyalı, İ. Hakkı, Abideleri ve Kitabeleri ile Şereflikoçhisar Tarihi, İstanbul, 1971. Kuban, Doğan, “Anadolu-Türk Şehri, Tarihî Gelişmesi Sosyal ve Fizikî Özellikleri Üzerinde Bazı Gelişmeler”, Vakıflar Dergisi, 1968, sy. 7, s. 53-74. Kurt, Yılmaz, “XVI. Yüzyıl Adana Tarihi”, Doktora Tezi, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Tarih Anabilim Dalı, 1992. Kütükoğlu, Mübahat, XV. ve XVI. Asırlarda İzmir Kazası’nın Sosyal ve İktisadi Yapısı, İzmir, 2000. Lowry, Heath W., Seyyahların Gözüyle Bursa (1326-1923), çev. S. Alper, İstanbul: Eren Yayıncılık, 2004. Lowry, Heath W., Trabzon’un Türkleşmesi ve İslamlaşması 1461-1583, İstanbul, 1981. Mantran, Robert, XVII. Yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul, 2 cilt, çev. M. A. Kılıçbay ve E. Özcan, Ankara, 1986. Miroğlu, İsmet, Kemah Sancağı ve Erzincan Kazası (1520-1566), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay., 1990. Miroğlu, İsmet, XVI. Yüzyılda Bayburt Sancağı, İstanbul, 1975. Ortaylı, İlber, Hukuk ve İdare Adamı Olarak Osmanlı Devletinde Kadı, Ankara, 1994. Osmanlı Döneminde Gaziantep Sempozyumu (22 Ekim 1999), Gaziantep, 2000. Öz, Mehmet, “Tahrir Defterlerinin Osmanlı Tarihi Araştırmalarında Kullanılması Hakkında Bazı Düşünceler”, Vakıflar Dergisi, 1991, sy. 22, s. 429-439. Öz, Mehmet, XV.-XVI. Yüzyıllarda Canik Sancağı, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1999. Özdemir, Rifat, XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Ankara, Kültür Bakanlığı, Ankara, 1998. Özdeğer, Hüseyin, 1463-1640 Yılları Bursa Şehri Tereke Defterleri, İstanbul: Türk İktisat ve İçtimaiyat Tarihi Araştırmaları Merkezi Neşriyatı, 1988. Özel, Oktay, “Bir Tarih Okuma ve Yazma Pratiği Olarak Türkiye’de Osmanlı Tarihçiliği”, Sosyal Bilimleri Yeniden Düşünmek: Sempozyum Bildirileri, Toplum ve Bilim/Defter Dergileri Ortak Çalışma Grubu, İstanbul, 1998, s. 147-160. Özel, Oktay, “Changes in Settlement Patterns, Population and Society: A Case Study of Amasya (1576-1642)”, Doktora Tezi, University of Manchester, 1993. Özel, Oktay, “Osmanlı Tarihyazımında ‘Klasik Dönem’”, Klasiği Yeniden Düşünmek Sempozyumu, Bilim ve Sanat Vakfı, Kasım 2004, İstanbul, (baskıda).
86
TAL‹D, 3(6), 2005, M. Öz
Özel, Oktay, “XVII. Yüzyıl Osmanlı Demografi ve İskan Tarihi İçin Önemli Bir Kaynak: Mufassal Avarız Defterleri”, XII. Türk Tarih Kongresi, Ayrıbasım, Ankara, 2000, s. 735-743. Özsoy, Ergi D., K. Emiroğlu, Ö. Türkoğlu ve S. Aydın, Küçük Asya’nın Bin Yüzü: Ankara, Ankara, 2005. Öztürk, Mustafa, “1616 Tarihli Halep Avârız-hâne Defteri”, OTAM [Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırmaları Merkezi Dergisi], 1997, sy. 8, s. 249-293. Öztürk, Said, Askeri Kassama Ait Onyedinci Asır İstanbul Tereke Defterleri (Sosyo-Ekonomik Tahlil), İstanbul: OSAV Yay., 1995. Piterberg, Gabriel, Osmanlı Trajedisi: Tarih-Yazımının Tarihle Oyunu, çev. Uygar Abacı, İstanbul: Literatür Yay., 2005. Preziosi, Donald, “Introduction: Power, Structure and Architectural Function”, Irene A. Bierman, Rifa’at A. Abou-El-Haj ve Donald Preziosi (ed.), The Ottoman City and Its Parts, New York: New Rochelle, 1991, s. 103-109. Reyhan, Cenk, “XIII. Yüzyılda Bir Kuzey-Batı Anadolu Kenti: Bursa Örneği Şehir Toplumunun Sosyal-Ekonomik ve Kültürel Analizi”, Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Yeniçağ Tarihi Anabilim Dalı, 2002. Sahillioğlu Halil, “XV. Yüzyıl Sonunda Bursa’da Dokumacı Köleler”, Atatürk Konferansları, c. VIII. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1983. Sahillioğlu, Halil, “Onbeşinci Yüzyılın Sonu ile Onaltıncı Yüzyılın Başında Bursa’da Kölelerin Sosyal ve Ekonomik Hayattaki Yeri”, ODTÜ Gelişme Dergisi, 1979-1980, Özel Sayı. Savaş, Saim, Bir Tekkenin Dinî ve Sosyal Tarihi: Sivas Ali Baba Zaviyesi, İstanbul, 1992. Sevim, Sezai, “XVI. Yüzyılda Balıkesir Şehri ve Nüfusu Hakkında Bazı Bilgiler”, Türk Dünyası Araştırmaları, 1993, sy. 82, s. 69-81 Şimşirgil, Ahmet, “Osmanlı Taşra Teşkilâtında Tokat (1455-1574)”, Doktora Tezi, İstanbul: Marmara Üniversitesi Yeniçağ Tarihi Anabilim Dalı, 1990. Tanyeli, Uğur, Anadolu Türk Kentinde Fiziksel Yapının Evrim Süreci (XI. ve XV. Yüzyıl), İstanbul, 1987. Taş, Hülya, “XVII. Yüzyılda Ankara”, Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, 2004. Taş, Kenan Ziya, “Tapu Tahrir Defterlerine Göre XVI. Yüzyılda Bolu Sancağı”, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, 1993. Taştemir, Mehmet, XVI. Yüzyılda Adıyaman (Behisni, Hısn-ı Mansur, Gerger, Kâhta) Sosyal ve İktisadi Tarihi, Ankara, 1999. Todorov, Nikolai, The Balkan City, 1400-1900, Seattle, 1983. Todorova, M. N., “Was There a Demographic Crisis in the Ottoman Empire in the Seventeenth Century?”, Etudes Balkaniques, 1988, sy. 2, s. 55-63. Trabzon Tarihi Sempozyumu (Trabzon, 6-8 Kasım 1998), Bildiriler, Trabzon, 1999. Turan, Ahmet Nezihi, “XVI. Asırda Ruha (Urfa) Sancağı”, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih ABD, Ankara, 1993. Türk Tarihinde ve Kültüründe Tokat Sempozyumu, 2-6 Temmuz 1986, Ankara, 1987. Uğur, Yunus, “Mahkeme Kayıtları (Şer‘iye Sicilleri): Literatür Değerlendirmesi ve Bibliyografya”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 2003, c. I, sy. 1, s. 305-344. Uluçay, M. Çağatay, XVIII. ve XIX. Yüzyıllarda Saruhan’da Eşkıyalık ve Halk Hareketleri, İstanbul, 1955.
Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri
87
Ülker, Necmi, The Rise of İzmir, 1688-1740, Doktora Tezi, University of Michigan, Ann Arbor, 1974. Ülker, Necmi, XVII. ve XVIII. Yüzyıllarda İzmir Şehri Tarihi I - Ticaret Tarihi Araştırmaları, İzmir 1994. Ünal, Mehmet Ali, XVI. Yüzyılda Harput Sancağı (1518-1566), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay., 1989. Ünal, Mehmet Ali, “1056/1646 Tarihli Avârız Defterine Göre XVII. Yüzyıl Ortalarında Harput”, Belleten, 1987, c. LI, sy. 199, s. 119-129 [Yeniden Basımı: Osmanlı Devri Üzerine Makaleler-Araştırmalar, Isparta, 1999, s. 110-118). Weber, Max, The City, Don Martindale ve Gertrud Neuwirth (İng. çev. ve ed.), Illinois: The Free Press, 1958 [Türkçesi: Şehir: Modern Kentin Oluşumu, çev. Musa Ceylan, İstanbul, 2000]. Yavuz, Erdal ve Nevzat Uğurel (der.), Tarih İçinde Ankara, Eylül 1981-Seminer Bidirileri, Ankara, 1984. Yediyıldız, Bahaeddin, “Osmanlılar Döneminde Türk Vakıfları ya da Hayrat Sistemi”, Osmanlı: Toplum, 1999, c. V, s. 17-33. Yediyıldız, Bahaeddin, Ordu Kazası Sosyal Tarihi, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 1985. Yediyıldız, Bahaeddin, XVIII. Yüzyılda Türkiye’de Vakıf Müessesesi: Bir Sosyal Tarih İncelemesi, Ankara, 2003. Yılmaz, Fikret, “XVI. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Mahremiyetin Sınırlarına Dair”, Toplum ve Bilim, 1999-2000, sy. 83, s. 92-110. Yılmaz, Fikret, “XVI. Yüzyılda Edremit Kazası”, Doktora Tezi, İzmir: Ege Üniversitesi, 1995. Yi, Eunjeong, Guild Dynamics in Seventeenth-Century İstanbul - Fluidity and Leverage, Leiden ve Boston: Brill, 2004. Yüksel, Hasan, Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Hayatında Vakıfların Rolü (1585-1683), Sivas, 1998.
Anatolian Cities in the Ottoman Classical Age Mehmet ÖZ Abstract A main problematic of the academic research on the nature and characteristics of the Ottoman cities and towns has been the Weberian concept of Islamic- and Ottomantown. Therefore, some examples in the literature dealing with this issue have underlined that, instead of adopting a Euro-centric approach, researchers should pay attention to the particularities of Ottoman urban centres as well as to the common criteria applicable to towns and cities everywhere. Ottoman historians, in the footsteps of the such founding fathers of Ottoman socio-economic history as Barkan, İnalcık and Akdağ, have made a great deal of contribution to the Ottoman social and economic history in general and Ottoman urban history in particular. They emphasised the signifi-
88
TAL‹D, 3(6), 2005, M. Öz
cance of pious foundations (evkaf ), guilds and the mahalle (urban quarter) unit in the formation and development of Ottoman urban centres. It is observed that while many researchers followed the guidelines of exemplary studies of the founding fathers, applying them to various regions and towns and thus contributing to our understanding of Ottoman urban history, influenced by paradigmatic changes in historical thinking, some researchers have attempted to use new approaches developed by western historians and thinkers in Ottoman studies with a view to integrate Ottoman studies in general world historiography. Keywords: Ottoman History, Classical Age, Anatolia, Urban History, Socio-economic History.
Osmanl› Klasik Döneminde Anadolu Kentleri Mehmet ÖZ Özet Klasik dönem Osmanlı kentlerinin niteliği ve özellikleri hakkındaki akademik çalışmaların temel problematiklerinden birisi İslam kentinin ve Osmanlı kentinin niteliğine dair Weberci anlayışın tenkididir. Bu bağlamda, konuya dair literatürün bazı örneklerinde, Osmanlı kentlerinin Avrupa-merkezci bir bakışla değerlendirilmesi yerine, bütün kentler için geçerli olabilecek genel kıstasların yanında kendi özgüllüklerine de dikkat edilmesi gereği vurgulanmıştır. Barkan, Akdağ ve İnalcık gibi Osmanlı sosyoekonomik tarihçiliğinin kurucu babalarının izinde Osmanlı tarihçileri genelde sosyal ve ekonomik tarih, özelde de kentlerin ve kent kurumlarının tarihi hakkında kayda değer bir birikim meydana getirmişlerdir.Osmanlı kentlerinin oluşumunda ve bu kentlerdeki hayatta vakıf kurumu, esnaf teşkilatı ve mahalle birimi gibi etkenlerin önemi belirtilmiştir. Öte yandan, prototip niteliğindeki çalışmaların izinden giderek -tabiri caizse- bir ölçüde belirli bir şablonu değişik kent ve yörelere uyarlayan ama Osmanlı şehir tarihi hakkındaki bilgilerimize önemli katkılar sağlayan araştırmaların yanında, dünyada tarihçilik alanında yaşanan paradigma değişikliklerini kısmen de olsa Osmanlı kentlerine dair çalışmalarına yansıtan araştırmacıların varlığı da gözlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Osmanlı Tarihi, Klasik Dönem, Anadolu, Kent Tarihi, Sosyoekonomik Tarih.
Osmanl› Kad›n› Hakk›nda Hukuk Kaynaklar›na Dayal› Çal›flmalar
89
Türkiye Araflt›rmalar› Literatür Dergisi, v. 3, n. 6, 2005, 89-102
Survey of Urban History of Arab Cities in the Ottoman Period Nelly HANNA*
THE SUBJECT OF the urban history of Arab cities is a very vast one, since we have a scholarly literature dating back from the early decades of the XXth century for cities like Cairo, Fez and Aleppo and given the vast territory where these cities lie. The present paper cannot claim to cover all the Arab cities of the Mashriq and the Maghrib nor can it claim in these few pages to cover all the major studies that were undertaken with regard to Arab cities, many of which are changing the way that we today look at the field.1 It will therefore use Cairo as a basis and bring up occasional comparisons with some other cities in Bilad al-Sham and the Maghrib, each of these deserving separate studies, since the literature is very rich. Space limitations will allow for the consideration of a few of the trends in the scholarly works of the last ten to fifteen years. Many other themes will be left out. It is to be hoped that other scholars may pursue this work at more length. The recent interest in Ottoman studies has brought to light a much larger number and wider range of primary sources from the XVIth – XVIIIth centuries than was available to earlier researchers.2 These works include some new sources that were recently unearthed in addition to the publication of certain sour* Prof. Dr., Department of Arabic Studies, American University in Cairo. 1 For an overview of the literature on cities, see Masashi Haneda and Toru Miura, Islamic Urban Studies, Historical Review and Perspectives, London: Kegan Paul International, 1994. This comprehensive work surveys the literature on cities. It includes a section on the Maghrib, one on the Mashriq, as well as sections on Turkey, Iran and Central Asia. 2 In recent years, the Temimi Centre in Zeghouan, Tunis, has been very active in activities related to Ottoman studies. Since 1990, it has undertaken the publication of Arab Historical Review for Ottoman Studies. Moreover, the center has a series about the Arab provinces in the Ottoman period which has been publishing among other things the symposiums that the center sponsors regularly. It has a second series, the Etudes d’Histoire Morisque which also includes many titles relevant to urban history among its publications.
TAL‹D, 3(6), 2005, N. Hanna
90
ces which were known but not published, thus making them more accessible. These publications, which include historical manuscripts as well as archival material, tax registers, waqfs and court records, are voluminous.3 They have added enormously to research possibilities. One consequence of bringing these sources to light has been that, in recent years, scholars on Arab cities have been able to do extensive empirical work. As a result, their approaches to these studies have to a large extent moved away from models like the ‘Middle Eastern city’ or the ‘Islamic city,’ which many historians do not find to be useful tools for the study of cities in the Ottoman period. The ‘Islamic city’ model has in fact been criticized by many historians in the last few years. 4 The questions that many earlier studies asked, as to whether or not a city was Islamic and their attempts to elaborate on what 3 These are too numerous to mention the totality, but a few examples regarding the recent publication of such documentation for Cairo will illustrate the trend. The historical manuscripts recently published include: Ahmad al-Damurdashi Katkhuda Azaban, Al-Durra al-Musana fi Akhbar al-Kinana, Daniel Crecelius and Abdul Wahab Bakr (ed.), Cairo: Dar al-Zahra, 1992; Mustafa b. Ibrahim tabi’ Hasan Agha Azaban al-Damurdashi, Tarikh Waqai Misr al-Qahira al-Mahrusa, Salah al-Haridi (ed.), Cairo: Dar al-Kutub wal Wathaiq, 2002; Al-‘Awfi. Yawmiyyat Ibrahim Abi Bakr al-Sawalhi al-‘Awfi, Abdul Rahim Abdul Rahman Abdul Rahim (ed.), Cairo: Dar al-Kitab al-Jami’, 1997; Al-Bakri al-Siddiqi, Muhammad b. Abil Surur (Shaykh al-Islam), Al-Nuzha al-Zahiyya fi Dhikr Wulat Misr wal Qahira al- Mu’iziyya, Abdul Raziq Isa (ed.), Cairo: Al-Arabi Publisher, 1997; Al-Damiri,Qudat Misr fil Qarn al‘Ashir wal Rub’ al-Awal min al-Qarn al-Hadi Ashir, Abdul Raziq Isa and Yusuf al-Mahmudi (eds.), Cairo: Al-Arabi Publisher, 2000; Yusuf al-Malawani,Tuhfa al-Ahbab biman Malaka Misr min al-Muluk wal Nuwwab, Imad Hilal and Abdul Raziq ‘Isa (eds.), Cairo: Al-Arabi Publisher, 2000; Khalil b. Ahmad al-Burji, Tarikh al-Wazir Muhammad Ali Basha, Daniel Crecelius, Hamza Badr and Husam al-Din Ismail (eds.), Cairo: Dar al-Afaq al-Arabiyya, 1997. The publication of cases from the court records include: Abdel Rahim Abdelrahman, The Documents of the Egyptian Courts related to the Maghariba, Zaghouan: Publications du centre d’etudes et de la recherche ottomans, morisques, de documentation et d’information, vol. I: 1992, vol. II: 1994, vol, III: 1999, vol. IV: 2004; Salwa Ali Milad, Al-Wathaiq alUthmaniyya, Dirasa Arshifiyya Wathaiqiyya li Sijillat Mahkama al-Bab al-Ali , 2 volumes, Alexandria: Dar al-Thaqafa al Ilmiyya, 2003; Ismail al-Khashshab, Le Diwan du Caire, 18001801, Mohammad Afifi and Andre Raymond (eds.), Cairo: IFAO, 2003. The publication of historical sources on Bilad al-Sham is also impressive: Muhammad al-Makki Ibn Khanqah, Tarikh Hums, Umar Najib Umar (ed.), Damascus: Institut Français de Damas, 1987; Ibn alSiddiq,-Gharaib al-Badai wa Ajaib al-Waqai, Yusuf Nuaysa (ed.), Damascus: Dar al-Marifa, 1988; Ibn Kannan al-Dimishqi, Al-Mawakib al-Islamiyya fil Mamalik wal Mahasin alShamiyya, Hikmat Ismail (ed.), Damascus: Manshurat Wizarat al-Thaqafa, 1993. Mikhail Brayk al-Dimishqi, Tarikh al-Sham 1720-1782, Ahmad Ghassan Sabano (ed.), Damascus: Dar Qutayba, 1982; Muhammad al-Khalili, Tarikh al-Quds wal-Khalil, Muhammad Adnan Bakhit and Nufan Raja al-Sawariah (eds.), London: Furqan Foundation, 2004; Sharaf al-Din al-Ansari, Nuzha al-Khatir wa Bahja al-Nadhir, Adnan Ibrahim and Adnan Darwish (eds.), Damascus: Ministry of Culture, 1991. 4 To cite an example, Andre Raymond, “Islamic City, Arab City: Orientalist Myths and Recent Views”, BRISMES, 1994, vol. XXI, no. 1, s. 3-18.
Survey of Urban History of Arab Cities in the Ottoman Period
91
was an Islamic city,5 questions perhaps relevant with regard to the towns evolved or created by the early Muslim armies in newly conquered territories, are generally regarded as irrelevant by the time we reach the 16th century. Empirical studies have explored other approaches. They have considered other kinds of urban categories such as ‘port cities,’ ‘large cities’ and ‘medium cities.’ The model of the ‘port cities,’ with certain shared features in common at a particular moment in time, is a useful one. It has been proposed as a theoretical model, based on the Anatolian experience, to understand the role of port cities as the doors through which European capitalism found its way into the Ottoman territories.6 It has also been used empirically, in studies of Mediterranean and Red Sea ports. Daniel Panzac’s work showed a distinction in structure between the inland cities of Bilad al-Sham, which had politicial, religious, economic functions, and its Mediterranean ports (Lazaqiyya, Tripoli, Beirut, Saida, Sur, Akka, Haifa, Yaffa) which underwent, in the XVIIIth century, a dramatic expansion of activity because of the increase of international trade.7 Likewise, using the Red Sea ports of Jedda, Suez, Tur, Mukha, as focal point, Michel Tuchscherer, shows certain common geographical and cultural aspects, along the lines proposed by Braudel for the Mediterranean and studied by Chaudhuri for the Indian Ocean, which gave a certain coherence to these ports, in spite of the distance between them and the borders that separate them. They all shared such features as their meager resources, their involvement in trade, the fact that they were very relevant to state finance and the instability of their populations.8 In this respect, the Dutch documents related to Yemen (1614-1630) which C. G. Brouwer and A. Kaplanian translated into Arabic, are particularly interesting for a region about which we still have a lot to learn.9 5 Among these are: Kenneth Brown, “The Uses of Concept: ‘The Muslim City,” Middle Eastern Cities in Comparative Perspective, London: Ithaca Press, 1986, p. 73-82; Janet Abu-Lughod, “What is Islamic About a City? Some Comparative Reflections” Urbanism in Islam, Proceedings of the International Conference held October 22-28, 1989, Middle Eastern Culture Center, Tokyo, 1989, p. 193-217. 6 Caglar Keyder, Y. Eyup Ozvered and Donald Quataert, “Port-Cities in the Ottoman Empire, Some Theoretical and Historical Perspectives”, Review, vol. VI, no. 4, 1993, 519-558; Leila Tarazi Fawaz and C. A. Bayly (eds.), Modernity and Culture, From Mediterranean to the Indian Ocean, NY: Columbia University Press, 2002. 7 Daniel Panzac, “Commerce et commercants des ports du Liban sud et de Palestine (17561787)”, Villes au Levant, Hommages a Andre Raymond, Revue du Monde Musulman et de la Mediterranee, 1990, no. 55-56, p. 75-93. 8 Michel Tuchscherer, “Trade and Port Cities in the Red Sea –Gulf of Aden Region in the sixteenth and seventeenth century”, Leila Tarazi Fawaz and C. A. Bayly (eds.), Modernity and Culture, Culumbia University Press, 2002, p. 28-42. 9 C. G. Brouwer and A. Kaplanian, Early Seventeenth-century Yemen, Dutch Documents relating to the economic history of Southern Arabia, 1614-1630, Leiden: E. J. Brill, 1988.
TAL‹D, 3(6), 2005, N. Hanna
92
Andre Raymond’s numerous works on the ‘great’ Arab cities has tended to emphasize some of the parallels that Cairo, Aleppo, Tunis, Damascus, Algiers, shared in the Ottoman period.10 Studies on smaller cities or medium sized cities have also been undertaken although they are still limited in number. This is important insofar as it helps us to move away from the larger metropolis that have always been the focus for historians and as it brings to light the variants that distinguish certain cities from others. One should recall that the trend to study medium and small cities is more apparent in some regions than in others. In Bilad al-Sham, it is much more evident than it is in Egypt for instance, where scholarship is still largely focused on Cairo.11 One could add that in comparison to other cities in the region, Cairo is probably the best covered in secondary scholarship. On the other hand, historians have explored numerous towns and cities in Syria, where studies have covered other than the capital Damascus and the commercial capital Aleppo. There are books and/or articles about the urban history of Jerusalem, Gaza, Hama, Acre, Aleppo and Damascus. One issue of concern has been to study the way that the size of a city could distinguish it from a large metropolis: The town of Hama in terms of its society and economy;12 or that of Constantine in Algeria in terms of urban activities.13 These studies reach several conclusions. Whereas the smaller towns often shared a parallel structure as the one found in large cities, social polarization was much less accentuated; populations were less diverse in terms of inhabitants, with fewer if any non-indigenous communities which most of the large cities had; relationships with the rural hinterland was somewhat different from that of large cities. Abdul Karim Rafeq’s study of the sijjil of Hama in 942-943/15351536, for instance, shows the presence of rurals in this register to an extent that was probably more noticeable than one would find them in a metropolis.14 10 Grandes villes arabes a l’epoque ottomane, Paris: Sindbad, 1985. 11 A project, involving the Institut francais d’archeologie orientale, the Centre d’etudes et de Documentation (CEDEJ); and the Egyptian Society for Historical Studies is under way for the study of Alexandria. It involves a team of researchers from Egypt and a number of European countries who are systematically studying court records, consular reports, shipping documents etc. of the Mediterranean ports that had dealings with Alexandria. It will take some time before the results are published. 12 Vladimir Glasman, “Les Documents du tribunal religieux de Hama. Leur importance pour la connaissance de la vie quotidienne dans une petite ville de Syrie centrale a l’epoque ottomane”, Daniel Panzac (ed.), Les Villes dans l’Empire Ottoman: Activites et Societes, Marseilles: CNRS, 1991, p. 17-40; Abdul Karim Rafeq, “Madhahir Iqtisadiyya wa Ijtima’iyya min Liwa Hama, 942-943/1535-1636”, Abdel Karim Rafeq (ed.), Dirasat Iqtisadiyya wa Ijtimaiyya fi Tarikh Bilad al-Sham al-Hadith, Damascus, 2002, p. 11-60; James Reilly, A Small Town in Syria, Ottoman Hama in the Eighteenth and Nineteenth Centuries, Bern: Peter Land, 2002. 13 Andre Raymond, “Les caracteristiques d’une ville arabe ‘moyenne’ au XVIIIe siecle: le cas de Constantine”, Andre Raymond, Arab Cities in the Ottoman Period, Hampshire: Ashgate Variorum, 2002, p. 113-133. 14 Rafeq, “Madhahir Iqtisadiyya”, p. 22-23.
Survey of Urban History of Arab Cities in the Ottoman Period
93
Thomas Philipp’s study of Acre in 1740-1830, highlights a city that was relatively small (twenty five to thirty thousand inhabitants), and of which, during this period, was oriented to overseas export trade and dealing with one major cash crop that was a government monopoly. The despotic governorships of Ahmad Pasha al-Jazzar and of Sulayman Pasha, and the fact that the city had a population almost entirely made up of immigrants were possibly behind a singular situation of the absence of guilds in the city, long thought to be an essential part of all cities.15 Advances have been made in the domain of historical demography. Research on the population of Arab cities was confronted by the absence of systematic tax registers such as those which Omar L. Barkan used for Anatolia. They were either too incomplete, as in Bilad al-Sham, or non existent, as in Egypt and North Africa.16 Those taxation registers that do exist in Bilad al-Sham are few and far apart. On the basis of one of these census, of 955/1548 and 977/1569 in Damascus, Jean-Paul Pascual suggested an increase of population in the first half of the century followed by a decrease, a trend parallel to the one that Omar Barkan found in Anatolia.17 On the other hand, for the period of the French Expedition in Egypt (1798-1801), estimations of the population of Cairo were made, which included a certain amount of details about the composition of its inhabitants. More important, even though less well known, is the population census of 1846-1848 undertaken by Muhammad Ali, the first one in the Ottoman Empire to count individuals rather than households. Today it is kept in the Egyptian National Archives in several thousand volumes.18 For periods or regions where such sources were not available, some scholars developed various other mechanisms to measure population. Andre Ray15 Thomas Philipp, ‘Social Structure and Political Power in Acre, 1740-1830,’ Etudes sur les villes du Proche-Orient, XVI e-XIX e siecle, Hommage a Andre Raymond, Şam: Institut Français de Damas, 2001, p. 166-171. 16 Halil Inalcik, An Economic and Social History of the Ottoman Empire, vol. I, 1300-1600, Cambridge University Press, 1994, Suraiya Faroqhi, Approaching Ottoman History, An Introduction to the Sources, Cambridge University Press, 1999, p. 90-92. 17 Jean-Paul Pascual, Damas a la fin du 16 eme siecle d’apres trois actes de waqf ottoman, Damas: IFEAD, 1983, p. 22-24; see also Zohair Ghazzal, L’economie Politique de Damas Durant le XIX e siecle, structures traditionelles et capitalisme, Damascus: Institut francais de Damas, 1993, p. 33-46. 18 A major project, started in 1994 by the Centre de Documentation (CEDEJ), Cairo, on this census has resulted in a few articles, but the main publication of the project has yet to appear. See Ghislaine Alleaume and Philippe Fargues, “La naissance d’une statistique d’Etat, le recensement de 1848 en Egypte”, Histoire and Mesure, 1998, vol. XIII, no. 1-2, p. 147-193 and “Voisinage et frontiere: Resider au Caire en 1846”, Jocelyne Dakhlia (ed.), Urbanite Arabe, Hommage a Bernard Lepetit, Paris: Sindbad, p. 77-112. On an earlier census, in 1821, in which houses were counted, see Muhammad Hakim, “Al-A‘tab wal Ru’us, al-Takwin al-Ijtima‘i lil raqam fi Misr ma bayn 1821 wa 1824”, Mutun ‘Asriyya, 2000, no. 1, p. 89-99.
TAL‹D, 3(6), 2005, N. Hanna
94
mond tried to identify elements that could be used as indicators of population growth in urban areas. One of these indicators was a phenomena taking place in Tunis, Cairo and Aleppo towards the end of the XVIth century, on the basis of which Raymond postulated an increase in urban expansion of population.19 He has suggested that certain public buildings of current use, such as public baths and elementary schools, could also be used as indicators of urban expansion because they could commonly be found in most parts of the city and used by large sectors of the urban population. The urban expansion that could be detected by one method or another was a way of challenging the decline paradigm, urban growth being usually linked to a dynamic economy. Recent studies on cities have made it possible to characterize certain sectors like the trade and merchant sectors, thus opening up avenues for exploration along various channels. One approach is to show the existence of similarities or parallels between cities in Anatolia and in the Arabic speaking world in commercial activities which were a primary function in the cities of these different regions of the Ottoman Empire.20 Another approach is that of inter-city relationships, of inter-dependence and of movement from one city or region to another. The study of trading networks, whether local or long distance, and of the movement of people and of commodities, the study of communities settling in a city for trading purposes, the investments made by people living in one city in another city, the role of the courts, which recognized the deeds issued in a city as valid in another city, all these factors indicate some ways in which cities were connected by trade. The same applied to the pilgrimage, another form of movement which linked cities and people to each other. The yearly pilgrimage to Mecca linked the towns and cities along the long route that brought the pilgrims from faraway regions, to some of the important stopping centers like Damascus on the Anatolia-Mecca route. Studies of Damascus as a main stopping place for the pilgrimage stop show the importance that this function gave to it at a time when its commercial activities were overtaken by Aleppo. On the human side, the multiplicity of peoples of different classes and backgrounds arriving there on their way to or from their destination had to be accommodated for periods of variable length.21 19 Andre Raymond, “Le deplacement des tanneries a Alep, au Caire et a Tunis a l’epoque ottomane: un indicateur de croissance urbaine”, Revue d’Histoire maghrebine, January 1977, p. 192-200. 20 Edhem Eldem, Daniel Goffman and Bruce Masters, The Ottoman City between East and West, Aleppo, Izmir and Istanbul, Cambridge University Press, 1999. 21 Suraiya Faroqhi, Pilgrims and Sultans, the Hajj Under the Ottomans, London: I. B. Tauris, 1994; Colette Establet and Jean-Paul Pascual, Ultime voyage pour la Mecque, les inventaires après deces de pelerins morts a Damas en 1700, Damascus: Institut francais de Damas, 1998.
Survey of Urban History of Arab Cities in the Ottoman Period
95
This research challenged the concept of the city as an isolated entity. It put cities in a larger regional framework which could imply a hierarchy between different cities and which further work could incorporate into a historical process. Antoine Abdel Nour in his book on the cities of Bilad al-Sham, one of the earliest and most complete attempts to study a series of cities in a single book, explored the relationships to each other and the networks that tied some of them to the others or to their hinterlands, implying the existence of a hierarchy.22 He showed the structural relations tying up some of the urban centers. He essentially showed that there was certain coherence between the cities he studied. Another dimension of the interaction between cities is through the movement of people. The Temimi Center in Tunis has held a number of seminars and has published several studies on the Andalusian population which settled in North Africa following the expulsion of Muslims and Jews from Spain, addressing issues of integration and interaction between these newcomers and the indigenous societies where they settled.23 Several works explore the migration, settlement, integration of various communities in different urban centers. Syrians and North Africans figure prominently among them. Husam Abdul Mu’ti has found that there was a significant migration of merchants from Fez to Cairo in the XVIIIth century, attributing it to the unrest in that city and to the structures that these merchants could fit into upon arrival in Cairo. Within a short time they had managed to reach great prominence among the merchant community of the city. Trade was a major factor in these migrations but certainly not the only one. The influx of Christian Syrians into Egypt was in fact the consequence of inter religious conflict. 24 These studies challenge the idea of the isolation of cities by showing an inter connectedness, both in the population move and in its integration in a new urban environment. One of the features which characterized large cities was precisely the existence of non indigenous communities of different origins. The presence of Maghribis in Cairo was but one of several such communities which included Turks, Syrians, Armenians, and others. Maghribis were also present in Damas22 Antoine Abdel Nour, Introduction a l’Histoire urbaine de la Syrie Ottomane (XVI e–XVIII e siecles), Beirut: Librairie orientale, 1982, esp. Chapter 8. 23 Abdeljelil Temim (ed.), Famille Morisque: femmes et enfants, Zaghouan: Fondation Temimi, 1997; Le gouvernement ottoman et le probleme morisque, (in French and in Arabic), Zaghouan: Fondation Temimi, 1989; Los praticas musulmanes de los moriscos musulmans (1492-1609), (in Arabic and in Spanish), Zaghouan, 1989. These represent a few of a much larger list of works on the subject. 24 Andre Raymond, Grandes Villes arabes a l’epoque ottomane, Paris: Sindbad, 1985, p. 101107. Thomas Philipp, The Syrians in Egypt 1725-1975, Stuttgart, 1985; Husam Abdul Mu’ti, “Fez Merchants in XVIIIth century Cairo”, Raouf Abbas and Nelly Hanna (eds.), Society and Economy in Egypt and the Levant, 1600-1900, Essays in honor of Andre Raymond, American University in Cairo Press, forthcoming 2006.
96
TAL‹D, 3(6), 2005, N. Hanna
cus, as were numerous Kurds and Turks. In Tunis resided a large number of Algerians and an important community of refugees having fled from Andalusia. Christians of Bilad al-Sham came in significant numbers to Egypt in the XVIIIth century. Coming at different times and from different geographic regions, these populations brought significant cultural diversity to many large cities of the region. Another dimension of this issue goes around urban investment. There were patterns of long-term investment by the XVIth century Ottoman governors in cities to which they had only a transitory connection. The extensive building of some of these pashas in Egypt, Sulayman Pasha, Sinan Pasha, Ahmad Pasha, in the port cities of Bulaq, and the Mediterranean port of Rashid, of commercial structures (wikalas, qaysariyyas, shops and store rooms), and secular structures like baths and living units, suggest a commercial motive. More important, the large financial investments involved in such construction contrasted with the short periods of the governorship of most pashas, an indication that these long term investments could be overseen from Istanbul when the pashas returned there and contrasted favorably with other investments they could make far from home.25 This kind of perspective offers is a more nuanced way of looking at center-province relations, one that explores the province without marginalizing it. Moreover, all these aspects that link one city to another, by the movement of people, goods or money, bring up a more coherent perspective on the regional level. Urban studies are in fact also showing the diversities between one Arab city and another and consequently indicating that one cannot take for granted that conditions in one city necessarily applied to the other. One subject in which this is evident is the involvement of non Muslim merchants in long distance trade. For long, the dominant presence of non Muslims in international trade was taken for granted throughout the Ottoman Empire. Doubtless, in some regions, non Muslims played a dominant role in long distant trade. Sadok Boubaker’s study of XVIIth century Tunisian trade with the Mediterranean indicates the preponderance of Europeans in this trade;26 likewise, the silk trade of Aleppo was in the hands of Armenians and Christian Arabs from Aleppo.27 On the other hand, non Muslims are absent from the long distance trade of Egypt, 25 Nelly Hanna, An Urban History of Bulaq in the Mamluk and Ottoman Periods, Cairo: Institut francais d’archeologie orientale, 1984. For a different perspective of the issue, see Richard van Leeuwen, Waqfs and Urban Structures, The Case of Ottoman Damascus, Leiden: E. J. Brill, 1999. 26 Sadok Boubaker, La Regence de Tunis au XVII e siecle: ses relations commerciales avec les ports de l’Europe mediterraneene, Marseille et Livourne, Zaghouan: Centre d’Etudes de Recherches Ottomans et Morisco-Andalouses, 1987. 27 Edhem Eldem, Daniel Goffman and Bruce Masters, The Ottoman City Between East and West.
Survey of Urban History of Arab Cities in the Ottoman Period
97
whether the transit trade for coffee and Indian textiles or the trade within Ottoman lands, or even from local trade as far as we can tell, all of it being in Muslim hands. Comparisons of this kind dispel long-held views about Muslim merchants and at the same time show the range of diversity that existed within certain regions and periods. Recent advances also allow us to look at the administration of cities in a more complex way than had been done in earlier studies. Andre Raymond considered the involvement of different urban groups, the guilds, the inhabitants of residential areas (hara) and of religious communities in the administration of the city. The functions that these groups undertook was not fixed or set down clearly, but depended upon circumstances. They could be called upon to keep security in a hara, to maintain law and order in a time of crisis, or to help run a residential area, supervising entries or exits, in more ordinary times.28 The role of the qadi as seen in the court records has added an important dimension to the picture. The qadi’s role in urban administration also touched on a function that had previously been within the domain of the muhtasib, notably the inspection of buildings, windows, doors, and streets that were illegal; in the pricing of basic commodities. The role of the courts and the qadi in the urban setting represent a subject worthy of further study and of comparisons between the different regions that formed the Ottoman Empire.29 The advances made in the study of social life in Arab cities have been numerous. We know, thanks to many studies which appeared in the past few years, much more about gender and family history, about households. Various dimension have been explored, such as the households as a political structure, in relation to the Mamluks of Cairo; families in relation to their sources of wealth and investment in Tunis and in Mosul; family strategies in Aleppo; family in the context of the home and use of private space in Cairo.30 The studies undertaken about guilds and urban waqf are too numerous to treat here. 28 Andre Raymond, “The Role of Communities (Tawa’if) in the Administration of Cairo in the Ottoman Period”, Nelly Hanna (ed.), The State and its Servants, Administration in Egypt From Ottoman Times to the Present, American University in Cairo Press, 1995, p. 32-43. 29 The Egyptian Society for Historical Studies in Cairo has been holding a monthly ‘Ottoman Seminar’ for the past ten years. Recently some of the presentations have been published, see Nasir Ibrahim and Imad Hilal, Al-‘Adala bayn al-Shari’a wal Waqi’ fi Misr fil Asr alUthmani, Cairo: Markas al-Buhuth wal Dirasat al-Ijtima’iyya, Faculty of Arts, Cairo University, 2002. 30 Jane Hathaway, The Politics of Households in Ottoman Egypt, Cambridge University Press, 1997; Margaret Meriwither, The Kin Who Count in Ottoman Aleppo, Austin: Texas University Press, 1999; Dina Khoury, State and Provincial Society in the Ottoman Empire: Mosul, 1540-1834, Cambridge University Press, 1997; Abdelhamid Henia, Propriete et Strategias Sociales a Tunis (XVI e-XIX e siecles), Faculte des Sciences humaines et sociales de Tunis, Tunis, 1999; Nelly Hanna, Habiter au Caire, les Maisons moyennes et leurs habitants aux XVII e et XVIII e siecles, Institut francais d’archeologie orientale, 1991.
98
TAL‹D, 3(6), 2005, N. Hanna
Each of these topics deserves a separate survey of recent literature which is very abundant.31 There have moreover been some breakthroughs in the study of religious communities between the XVIth and the XVIIIth centuries. Magdi Guirguis has questioned the usefulness of the categories that are usually used to study non Muslims in the Ottoman Empire. He finds the terms ‘non Muslim community’ and ‘religious community’ to be meaningful only to denote the relationship between such a community and the state, but otherwise they are too static and unchanging. He proposes a more dynamic analysis when talking of these communities in their social context. His study of Copts in the Ottoman period emphasizes not only the changes in relationship between them and the state but also within the community and its leadership.32 By the XVIIIth century, Coptic notables had reached a position of wealth and influence not only within the community but in society as a whole, the leadership of the community falling as a result in their hands rather than with the religious leadership. Nasir Ibrahim’s study of the French Expedition brings out another important dimension of the Coptic mubashirin (secretaries) who were in the employment of Mamluk beys in the XVIIIth century and were installed in the financial department by the French Expedition. Their power, vis-a-vis the French occupants, rested on their monopoly of knowledge about the financial system in general and about taxation in particular. They only imparted it to the French when severe pressures were used, and then only in a partial and imprecise way. These studies move the Copts into the historical process and away from the perspective of pre-modern societies as made up of a religious mosaic, with each religious group having clear cut characteristics. The question remains as to the extent that such approaches could be applied to non-Muslim communities elsewhere than in Cairo or whether these conditions were peculiar to this city.33 Whereas Raymond, in his landmark book, Artisans et Commercants au Caire au XVIII e siecle was concerned with those groups which were economically active, as producers, traders and merchants, providers of services and to those who exploited them through the tax farming system, new work is appearing 31 A survey of trends in recent scholarship abot guilds is Nelly Hanna, “Guilds in Recent Historical Scholarship”, the Islamic City, MIT, (forthcoming). 32 Magdi Guirguis, “The Organization of the Coptic Community in the Ottoman Period”, Raouf Abbas and Nelly Hanna (eds.), Society and Economy in Egypt and the Levant, 16001900, Essays in honor of Andre Raymond; Magdi Guirguis, “Athar Al-‘Arâkhina ‘alâ ‘Awdâ’ Al-Qibt fî Al-Qarn Al-Thâmin ‘Ashir”, Annales Islamologiques, 2000, sy. 34, p. 23-44. 33 Nasir Ibrahim, Al-Fransiyyun fi Sa’id Misr: al-Muwajaha al-Maliyya (1798-1801), Cairo: Silsilat Misr al-Nahda, Dar al-Kutub wal Wathaiq al-Qawmiyya, 2005, (chapter 4), p. 135191. Recent work on non Muslims in Bilad al-Sham, unlike that in Egypt, has tended to focus on the transformations of the XIXth century and their sources in the period before that. See for instance Bruce Masters, Christians and Jews in the Ottoman Arab World, the Roots of Sectarianism, Cambridge University Press, 2001.
Survey of Urban History of Arab Cities in the Ottoman Period
99
precisely on those who were not always able to play an economically active role, or who were on the margins of the economy, whether in the services, or in entertainment. In the past decade, scholars have sought ways to study those that did not have a voice, that were on the margins of society or of the economy, those that did not make use of the written word, and those on the margins of the law or acting outside the law. Sayyid Ashmawi has addressed this issue by his consideration of the poor and the social rejects of society in Ottoman Cairo through the proverbs, poems and songs that the chroniclers of the period recorded; in other words by taking a close look at the language and the words that they themselves used rather than that which was said about them by others. His studies of marginal groups highlight their culture, their language, those that they considered to be their heroes, in short a culture on itself, with a rich vocabulary of resistance to authorities expressed by these proverbs and poems. Ashmawi also explored the violence, real or verbal, linked to bread and to hunger, a phenomenon which was very real in the city.34 Those on the margins of the law or outside the law, such as prostitutes, have aroused the interest of scholars, not only with regard to their conduct, but also on the way that they were perceived by the inhabitants of their quarters and by the courts and qadis.35 A full length study of marginals and poor in Tunis (18th-19th centuries) by Abdelhamid Largueche traces the evolution of attitudes and relations of the state, the police and of society towards the poor and marginals, including prostitutes and male and female prisoners.36 Along similar lines, Abdelhamid Henia studied prison populations in Tunis. Basing himself on an unusual document dated 1762 that provides the names of prisoners; he nevertheless manages to analyze its contents in a broader framework, exploring the issue as a mirror of the social structure and its inequalities.37 The state is much more visible with regard to the treatment of prostitution and of 34 Sayyid Ashmawi, “‘Unf al-Jiya’: Intifadat al-Khubz fi Misr al-Uthmaniyya,” Ubada Kuhayla (ed.), Al-Thawra wal Taghyir fil Watan al-Arabi abr al-‘Usur, Cairo: Markaz al-Buhuth wal-Dirasat al-Ijtima’iyya, Faculty of Arts, Cairo University, Egyptian Society for Historical Studies, 2005, p. 164-193; Sayyid Ashmawi, Al-Jama’at al-Hamishiyya al-Munharifa fi Tarikh Misr al-Hadith, Cairo: Matbu’at Markaz al-Buhuth al-Ijtima’iyya, Cairo University, 2003. See also Nasir Ibrahim, Al-Azamat al-ijtima’iyya fi Misr fil Qarn al-Sabi’-ashir, Cairo: Dar al-Afaq al-Arabiyya, 1998, the consequences of plagues and famines on the urban population. 35 Abdul Karim Rafeq, “Public Morality in XVIIIth Century Ottoman Damascus”, Villes au Levant, Hommage a Andre Raymond, p. 180-196. 36 Abdelhamid Largueche, Les Ombres de la Ville, Pauvres, marginaux et minoritaires a Tunis (XVIII e et XIX e siecles, Centre de publication universitaires, Faculte des Lettres de Manouba, 1999. 37 Abdelhamid Henia, “Prisons et prisonniers a Tunis vers 1762: systeme repressif et inegalites sociales”, Revue d’Histoire Maghrebine, vol. X, no. 31-32, p. 223-252.
100
TAL‹D, 3(6), 2005, N. Hanna
poverty in the 19th century, as the work of Imad Hilal and Mine Ener show. The poor were channeled towards institutions which lodged and fed them while at the same time they were invisible in the street, prostitutes banished outside the capital.38 As a matter of fact, available sources for urban history in Egypt undergo a dramatic change between the end of the XVIIIth and the XIXth centuries, with a marked reduction of court records, an even greater reduction of chronicles and biographies, and an enormous increase of state archives, covering numerous administrative, economic and educational matters, emerging parallel to the expansion of state competences and activities.39 Thus, available sources have not made it easy to see continuity between these two centuries. A few historians are nevertheless attempting to do just that, but they are still few in number.40 There are certain trends that have dominated urban studies in the XIXth century. The penetration of European capitalism and its consequences has been a major theme. It has touched on urban production, on social transformations and on economic relations. Scholars have considered the impact of capitalism on local producers who, unable to compete with imported merchandise, had to find a variety of ways to cope with change which ultimately impoverished them.41 They have also considered the impact of growing international trade on the size and composition of the foreign communities who settled in cities, especially port cities. Robert Ilbert’s monumental work on Alexandria 38 Imad Hilal, Al-Baghaya fi Misr, Dirasa Tarikhiyya Ijtimaiyya, 1834-1949, Cairo: Al-Arabi, 2001; Mine Ener, Managing Egypt’s poor and the politics of benevolence, 1800-1952, Princeton: Princeton University Press, 2003. 39 Of the 15 courts in Ottoman Cairo, the last registers of twelve courts date from 1811-1812 or slightly earlier; the registers of the Qismas dealing in inheritances continue till 1875 and 1880; only the Bab Ali survived to 1923, albeit with different functions than it had had: see Salwa Ali Milad, Al-Wathaiq al-Uthmaniyya, Dirasa Archifiyya Wathaiqiyya li sijillat mahkamat al-Bab al-Ali, 2 vols., Alexandria: Dar al-Thaqafa al-Ilmiyya, 2000 [vol. I, p. 148-174]. The only chronicle of the first half of the XIXth century is Shaykh Khalil b. Ahmad al-Rajabi, Daniel Crecelius, Hamza Badr and Husam al-Din Ismail (ed.),Tarikh alWazir Muhammad Ali Basha, Cairo: Dar al-Afaq al-Arabiyya, 1997. 40 Pascale Ghazaleh, “Manufacturing Myths: Al-Khurunfish, A case study”, Nelly Hanna (ed.), Money, Land and Trade, An Economic History of the Muslim Mediterranean, London: I. B. Tauris, 2002, p. 124-138; “The Guilds: Between Tradition and Modernity”, Nelly Hanna (ed.), The State and its Servants, Administration in Egypt from Ottoman Times to the Present, Cairo: American University in Cairo Press, 1995, p. 60-74; idem., “Masters of the Trade: Crafts and Craftspeople in Cairo, 1750-1850”, Cairo Papers in Social Sciences, vo. XXII, no. 3, American University in Cairo Press, 1999. 41 Abdul Karim Rafeq, “Craft Organization, Work Ethics and the Strains of Change in Ottoman Syria”, Journal of the American Oriental Society, 1991, vol. CXI, no. 3, p. 495-511; idem., “The Impact of Europe on a Traditional Economy: the case of Damascus, 18401870”, Jean-Louis Bacque-Grammont and Paul Dumont (eds.), Economie et societe dans l’Empire ottoman, Paris, 1983, p. 419-432.
Survey of Urban History of Arab Cities in the Ottoman Period
101
examines the changes that occurred in the city’s social makeup and topography, as a dual structure emerged, signifying different communities and different modes of life.42 Finally, more recently, there is a trend to bring back the Ottoman presence in the picture of late XIXth century cities. This trend is partly an answer to the studies that put the west as the only reference for change, such as those using the world-economy approach. Several articles in The Empire in the City, Arab Provincial Capitals in the Late Ottoman Empire, propose to bring the Ottoman state back into the analysis a few decades before its final demise.43 By then, of course, relations with Istanbul had become radically different between one Arab city and another, some of them partly colonized, others on the way to colonization.
Survey of Urban History of Arab Cities in the Ottoman Period Nelly HANNA Abstract The study considers a few trends in recent scholarship on the urban history of Arab cities under the Ottomans. One important development of recent years has been the publication of source material, both chronicles and archival material such as waqfs and court cases. This has helped researchers to develop approaches other than the models, like that of ‘the Islamic city’ or the ‘Middle Eastern city’. Among the recent trends has been an interest in historical demography, in the study of trading networks and the movement of people, urban investment. Thus cities are studied in relation to each other, which is in itself a significant development because it gives certain coherence to the region as a whole and moves us away from the isolation paradigm. Another theme that new research has covered is that of marginals, prisoners, prostitutes and people outside of the economy. Keywords: Historical Demography, Communities, Trading Networks, Marginals, Islamic City, Egypt.
42 Robert Ilbert, Alexandrie 1830-1930, 2 volumes, Cairo: Institut francais d’archeologie orientale, 1996 [vol. I, p. 197-202]. 43 Jens Hanssen, Thomas Philipp and Stefan Weber, The Empire in the City, Arab Provincial Capitals in the Late Ottoman Empire, Beirut: Orient-Institut der Deutschen Morgenlandischen Gesellschaft, 2002, see esp. the introduction, p. 4-10.
102
TAL‹D, 3(6), 2005, N. Hanna
Osmanl› Dönemi Arap fiehir Tarihi Üzerine Bir ‹nceleme Nelly HANNA Özet Bu çalışma, Osmanlı dönemi Arap şehirleri tarihi üzerine yapılan son akademik çalışmalardaki bazı temayülleri değerlendirmektedir. Son yıllardaki önemli gelişmelerden birisi, vakıflar ve mahkeme davaları gibi gerek kronik gerekse arşiv belgelerinden oluşan kaynak materyallerin de yayınlanması olmuştur. Bu, araştırmacıların “İslam şehri” yahut “Ortadoğu şehri” gibi modeller dışında yaklaşımlar geliştirmesini sağlamıştır. Son yıllardaki temayüllerden biri de tarihsel demografi, ticaret ağları ve insan hareketleri ile şehirdeki yatırım çalışmalarına duyulan ilgidir. Böylece şehirler, birbirleriyle ilişkili olarak incelenirler. Bu durum, bir bütün olarak bölgeye bakmayı sağlaması ve bizleri tecrit paradigmasından uzaklaştırmasından ötürü başlı başına mühim bir gelişmedir. Yeni çalışmaların ilgilendiği bir diğer konu ise mahkumlar, fahişeler ve ekonominin kıyısında kalmış insanlar gibi marjinal gruplardır. Anahtar sözcükler: Tarihsel Demografi, Cemaatler, Ticaret Ağları, Marjinal Gruplar, İslam Şehri, Mısır.
Osmanl› Kad›n› Hakk›nda Hukuk Kaynaklar›na Dayal› Çal›flmalar
27
Türkiye Araflt›rmalar› Literatür Dergisi, Cilt 3, Say› 6, 2005, 27-56
Türk-‹slam-Osmanl› fiehircili¤i ve Halil ‹nalc›k’›n Çal›flmalar›* Halil ‹NALCIK**-Bülent ARI***
I. Giriş: Halil İnalcık’ın Şehir Tarihi Araştırmaları İNALCIK’IN ŞEHİR TARİHİ üzerindeki çalışmaları, şehrin ekonomisi, demografik yapısı, nüfusu, dokusu ve şehirlerdeki sosyal sınıflar üzerinde yoğunlaşmaktadır. Özellikle üzerinde durduğu ve araştırmalarını yoğunlaştırdığı şehirler İstanbul ve Bursa’dır. Bursa üzerindeki çalışmaları, akademik kariyerinin ilk yıllarına kadar uzanır. Türkiye’de Şer‘iyye sicillerinin henüz lâyıkıyla araştırmalara tâbi tutulmadığı yıllarda, Halil İnalcık bu kayıtların önemini kavrayarak onları araştırma konuları arasına dahil etmiştir. Bilindiği üzere Tanzimat’la birlikte mahkemelerin Şer‘iyye ve Nizamiye Mahkemeleri adları altında ikiye ayrılmaları ve Cumhuriyet ile birlikte ulemaya dayalı hakimlik görevinin tamamen devre dışı kalmasıyla, Şer‘iyye sicilleri artık sadece arşiv vesikaları durumuna düşmüştür. Fakat bu yeni dönemde, arşiv vesikası mahiyetindeki sicillerin ne şekilde korunacağı ve araştırmacıların kullanımına sunulacağı hususunda gerekli teşebbüs bulunmuyordu. Her şehre ait Şer‘iyye sicili şehir müzelerindeki mahzenlere kaldırılmıştı. Ancak bu defterler son derece elverişsiz şartlarda saklanıyordu. Kimi defterler ise ihmalkârlık ve ideolojik sebeplerle imha ediliyordu. İnalcık, bu şartlar altında saklanan Bursa sicillerini incelemeye ve toz toprak içindeki çuvallardan çıkardığı defterleri okumaya başladı. Onun teşebbüsüyle en azından Bursa sicilleri korumaya alındı. Bursa sicilleri Topkapı sarayında ciltlenerek temizlendi ve araştırmacıların kullanımına açıldı. Daha sonraları bütün sicillerin tek bir merkezde muhafaza edilmesi kararı alınarak, elde * Bu yazı; Bülent Arı’nın Türk-İslam-Osmanlı şehir tarihi ve tarihçiliği bağlamında Halil İnalcık’la yapmış olduğu söyleşinin, yine Bülent Arı tarafından derlenip düzenlenmesinden oluşmaktadır. ** Prof. Dr., Bilkent Üniversitesi Tarih Bölümü. *** Dr., Çankaya Üniversitesi, Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü.
28
TAL‹D, 3(6), 2005, H. ‹nalc›k-B. Ar›
bulunan bütün Şer‘iyye sicilleri Ankara’daki Millî Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu arasında toplandı. İnalcık’ın Bursa sicilleri üzerindeki araştırmalarının ardı ardına yayınlanmasıyla, Şer‘iyye sicillerinin Osmanlı sosyal ve ekonomik tarihi için ne kadar büyük önem taşıdığı daha iyi anlaşıldı. Bu suretle, devletin tarihinin yanı sıra halkın tarihini de aydınlatmak için Şer‘iyye sicilleri tarih araştırmacıları nezdinde öne çıktı. Bursa’daki çalışmalarını sürdüren İnalcık, öncelikle Bursa sicilleri arasından derlediği Fatih Sultan Mehmed’e ait fermanları yayınladı.1 Böylece Fatih’in fermanlarının bazıları ortaya çıkmış oldu. O devirde fermanlar ve Divan-i hümâyun kararlarının suretleri henüz “Mühimme Defterleri” adı altında kaydedilmediği için bu döneme ait fermanların neşri, tarihçiler açısından büyük önem taşımaktadır. Bursa sicilleri üzerine yaptığı derinlemesine çalışmalarını Encyclopaedia of Islam’ın ikinci baskısı için yazdığı “Bursa” maddesinde yayınladı.2 Daha sonraki yıllarda bu sicillerden seçtiği önemli vesikaları tam metin halinde ve Osmanlıca olarak Türk Tarih Kurumu Belgeler dergisinde yayınladı.3 Halil İnalcık bundan sonraki çalışmalarını İstanbul üzerine yoğunlaştırdı. Önce harap bir şehir halinde Bizans’tan devralınan İstanbul’un, fetihten itibaren, II. Mehmed’in bizzat takip ettiği siyaset sonucu nasıl iskân edildiğine dair bulgularını yayınladı.4 İstanbul’un çarşıları, hanları, hamamları, camileri, külliyeleri ve mahalleleriyle nasıl bir Türk ve İslam şehri haline getirildiğini, yine onun seri halinde neşrettiği makalelerinden takip etmekteyiz.5 Onun bu seri 1 Halil İnalcık, “Bursa Şer‘iye Sicillerinde Fatih Sultan Mehmed’in Fermanları”, Belleten, 1947, sy. 11, s. 693-708. 2 Halil İnalcık, “Bursa”, Encyclopedia of Islam, 2. Baskı, 1960, c. I, s. 1333-1336. 3 Halil İnalcık, “Bursa XV. Asır Sanayi ve Ticaret Tarihine Dair Vesikalar I”, Belleten, 1960, sy. 24, s. 45-101; a.mlf., “Osmanlı İdare, Sosyal ve Ekonomik Tarihi İle İlgili Belgeler: Bursa Şer’iye Sicillerinden Seçmeler II”, Belgeler, 1988, sy. 18, s. 1-41. 4 Halil İnalcık, “The Rebuilding of Istanbul by Sultan Mehmed the Conqueror”, Cultura Turcica, 1967, sy. 4, s. 5-15; a.mlf., “The Policy of Mehmed II Toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City”, Dumbarton Oaks Papers, 1969-1970, sy. 23-25, s. 231-249; a.mlf., “Fatih Sultan Mehmed Tarafından İstanbul’un Yeniden İnşası”, çev. Fahri Unan, 19 Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1988, sy. 3, s. 205-214; a.mlf., “Istanbul After the Conquest”, Istanbul City and Municipality, İstanbul: Istanbul Metropolitan Municipality Department of Cultural and Social Affairs Press, 2002, s. 31-38; a.mlf., ‘Fatih, Fetih ve İstanbul’un Yeniden İnşası’, Habitat II: Dünya Kenti İstanbul, İstanbul: Tarih Vakfı, s. 22-37; a.mlf., ‘The Conqueror, The Conquest and the Rebuilding of Istanbul’, çev. Orhan Birgin, Habitat II: İstanbul-World City, İstanbul: Tarih Vakfı, s. 22-37. 5 Halil İnalcık, “Istanbul”, Encyclopedia of Islam, 2. baskı, 1973, c. IV, s. 138-140; a.mlf., “The Hub of the City: The Bedestan of Istanbul”, International Journal of Turkish Studies, 19791980, c. I, sy. 1, s. 1-17 [Türkçesi için bkz.: “İstanbul’un İncisi: Bedesten”, Mustafa Özel (haz.), İktisat ve Din, İstanbul: İz Yayıncılık, 1997, s. 119-136]; a.mlf., “İstanbul: An Islamic City”, Journal of Islamic Studies, 1990, s. 1-23 [bu yazı, yazarın Essays in Ottoman History adlı çalışması içerisinde de yer almaktadır (İstanbul: Eren Yay., 1998, s 247-271)]; a.mlf., “İstanbul: Bir İslam Şehri”, çev. İbrahim Kalın, Dergâh, 1992, sy. 24, s. 14-15 [devamı, aynı dergi, sy. 25, s. 15-17]; a.mlf., “İstanbul (Türk Devri)”, DİA, 2001, c. XXIII, s. 220-239.
Türk-‹slam-Osmanl› fiehircili¤i ve Halil ‹nalc›k’›n Çal›flmalar›
29
makalelerinde şehrin demografik, sosyal ve kültürel dokusu ile ekonomik yapısının bir fotoğrafı ortaya çıkarılmaktadır. İnalcık, ilerleyen yıllarda farklı konularda araştırmalara yönelmekle beraber, İstanbul ve Bursa’ya olan ilgisini kaybetmemiştir. Galata, Eyüp ve Üsküdar hakkındaki yayınları bunun göstergesidir.6 Eyüp Belediyesi tarafından bugüne kadar dokuzuncusu düzenlenen Eyüp sempozyumlarını örgütlemiştir. Kezâ 2003 yılından itibaren düzenlenmeye başlanan ve bu yıl üçüncüsü tertiplenen Üsküdar Sempozyumlarına katılıp akademik desteğini sürdürmüştür. Galata üzerine yayınladığı kapsamlı makalesinde Galata sicillerinden örnekler vermiştir.7 Galata’nın fetihten sonraki bir yüzyıllık tarihini ele alan bu araştırması, Bizans dönemindeki Ceneviz Galata’sının nasıl bir Osmanlı ticaret merkezi haline geldiğini açıklamaktadır. Osmanlı liman şehirlerine incelemelerine kayda değer bir örnek olarak İnalcık’ın Harvard Üniversitesi yayınları arasından çıkan Kefe Gümrük Defteri adlı eserini sayabiliriz.8 Bu çalışmasında Kefe’nin ekonomik ve sosyal hayatının yanı sıra mahallî otoritelerin bir portresini de görmek mümkündür. Liman şehri olması dolayısıyla gümrük kayıtlarından yola çıkan bu eser, şehrin ticarî trafiğini ve yapılan çeşitli yolsuzlukları aydınlatmaktadır. Halil İnalcık, yukarıda saydığımız bütün araştırmalarının özünü, 1994’te yayınladığı An Economic and Social History of the Ottoman Empire adlı kitabında yansıtmaktadır.9 Türkçe’ye de tercüme edilen bu eserde, hem Osmanlı şehirlerinin özellikleri, hem de Bursa, İstanbul, İzmir ve Halep gibi önemli şehirlerin uluslararası ticaret bakımından rolleri ve fonksiyonları yer almaktadır. İnalcık, şehir tarihi araştırmalarının yayınını henüz tamamlamış değildir. İstanbul üzerinde topladığı arşiv vesikaları büyük bir koleksiyon oluşturduğundan, kapsamlı bir İstanbul tarihi yazmak için çalışmalarını sürdürmektedir. Onun Bur6 Halil İnalcık, “Ottoman Galata, 1453-1553”, Edhem Eldem (ed.), Prèmiere Recontre Internationale sur l’Empire Ottoman et la Turquie moderne, İstanbul: Fransız Anadolu Araştırmaları Enstitüsü, 1991, s. 17-105 [bu yazı, yazarın Essays in Ottoman History adlı çalışması içerisinde de yer almaktadır (s. 275-376)]; a.mlf., “Eyüp Projesi”, Eyüp: Dün / Bugün, Sempozyum, 11-12 Aralık 1993, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay., 1994, s. 1-23; a.mlf., “Eyüp Sultan Tarihi Ön Araştırma Projesi”, Tülay Artan (ed.), XVIII.Yüzyıl Kadı Sicilleri Işığında Eyüp’te Sosyal Yaşam, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay., 1998, s. 1-14; a.mlf., “Eyüp Sicillerinde Toprak, Köy ve Köylü”, XVIII. Yüzyıl Kadı Sicilleri Işığında Eyüp’te Sosyal Yaşam; a.mlf., “Açış Konferansı”, I. Üsküdar Sempozyumu, 23-25 Mayıs 2003, Bildiriler, İstanbul: Üsküdar Belediyesi, 2004, c. I, s. 11-14. 7 Halil İnalcık, “Ottoman Galata, 1453-1553”. 8 Halil İnalcık, Sources and Studies on the Ottoman Black Sea, The Customs Register of Caffa, 1487-1490, Cambridge: Harvard University, Ukrainian Research Institute, 1996. 9 Halil İnalcık, An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300-1600, Cambridge: Cambridge University Press, 1994 [Türkçesi: Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi 1300-1600, çev. Halil Berktay, c. I, İstanbul: Eren Yay., 2000].
30
TAL‹D, 3(6), 2005, H. ‹nalc›k-B. Ar›
sa üzerindeki araştırmaları ve yaptığı yayınların şehrin tarihine katkısına bir şükran nişanesi olarak, Bursa Osmangazi Belediye Meclisi, Muradiye Mahallesi’nde bulunan Muradiye Külliyesi’ni Sultan II. Murad Caddesi’ne bağlayan sokağa Prof. Dr. Halil İnalcık Sokağı adının verilmesi kararını almış ve 13 Ekim 2005 tarihinde yapılan bir törenle tabela yerleştirilmiştir. II. Türk-İslam ve Osmanlı Şehirciliği Bu bölümde ele alınan başlıca konular, Türklerin kullandıkları fetih metodları ve bir şehrin fethinden sonra aldıkları ilk tedbirler; şehrin iskanı ve yerleşme bakımından yapısı ve çeşitli dinî ve sosyal grupların şehirde yerleşme mekânlarıdır. Bu çerçevede, şehir araştırmalarında kullanılan başlıca arşiv malzemesi tanıtıldıktan sonra başta İstanbul olmak üzere Osmanlı şehirlerinin demografik, sosyal ve mimarî yapısı tahlil edilecektir. İstanbul’un önemli unsurlarından olan Eyüp, Galata ve Üsküdar ile bu bölgelere ait araştırmalar ve akademik faaliyetler, makalenin kalan kısmında sunulmaktadır.
A. Şehirlerin Fetih Metodları Tarihçilerimiz, Selçuklu devrinde şehirlerin ele geçirilmesi ve işgâli üzerinde fazla durmamaktadırlar. Ancak bu hususta Tuncer Baykara’nın bazı önemli çalışmaları bulunuyor. Öncelikle Batı Anadolu’nun Uc bölgesindeki önemli şehirlerin nasıl fethedildiği, fetihlerde hangi metotların kullanıldığı, şehir fethedildikten sonra ilk olarak ne gibi tedbirlerin alındığı hakkında bilgi vermek yerinde olacaktır. Batı Anadolu’da, bilhassa Aydın ve Osmanlı beylikleri tarihinde şehirlerin fetih metotları üzerinde oldukça açık bilgiye sahibiz. XIV. yüzyılda genellikle Türkler şehirleri şu şekilde ele geçirmekteydiler: Osmanlılar ancak 1380’lerde, Balkan fütuhatı sırasında top kullanmaya başlamışlardır. 1389 Kosova Muharebesinde sahra topu kullanıldığını kesin olarak söyleyebiliriz. Ondan önce bir şehri teslime zorlamak için güdülen başlıca metod, uzun süre abluka altında tutarak şehri besleyen bölgeyi itaat altına almak ve şehirle bağlantısını kesmekti. Sürekli tecrit taktiği için büyük şehirlerin yakınında havale kuleleri inşa edilmekteydi. Şehrin su kaynakları da kesilirdi. Filibe’nin fethinde su kaynağının kesildiğine dair bir halk rivayeti vardır. Bu inşaat için yerel Hıristiyan usta ve işçiler kullanılmıştır. Batı Anadolu’da, Aydın’da Birgi ve Ayasluğ şehirleri bu şekilde teslime zorlanmıştır. Havale kuleleri yapıldığını kesin olarak bildiğimiz bir muhasara vardır. 1302’de İznik yakınında Draz Ali kulesi yapılmış ve bu abluka 1331’e kadar 30 yıl sürmüştür. 1334’te İznik’e gelen İbn Battuta, seyahatnamesinde bu uzun ablukadan bahseder.
Türk-‹slam-Osmanl› fiehircili¤i ve Halil ‹nalc›k’›n Çal›flmalar›
31
Bitinya’nın diğer büyük şehri olan Bursa aynı şekilde abluka altına alınmıştır. Bursa muhasarası sırasında yüksekte Balabancık kulesi ve ovada Aktimur havale kulesi inşa edildi. Aç kalan şehir de sonunda teslim oldu. Tekfur şehrin açlıktan teslim edildiğini itiraf eder. Havale kuleleri ile uzun abluka taktiği Balkanlarda şehirlerin tesliminde uygulanmıştır. Uzun abluka sırasında şehri aç bırakmak metoduyla beraber kaynaklarda tespit ettiğimiz ikinci taktik şudur: Havale kulesinde yerleşen Türk kumandanı, kaleden dışarı çıkan Hıristiyan kumandanını pusuya düşürmek için devamlı gözetleme halindedir. Şehrin kumandanını ele geçirdikten sonra şehrin önüne gidip halka teslim olmaları söylenir. Osmanlı rivayetlerinde, birçok şehir hakkında bu yöntemin kullanıldığı ifade edilmiştir. Sarp bir yerde olan Dimetoka kalesini şehre yakın bir burgazdan, devamlı sûrette gözetleyen Hacı İlbeyi sonunda kale kumandanını ele geçirmiş ve halkı teslim olmaya ikna etmiştir (1360). Başka kaleler için de, daha Orhan zamanında, bu metodun kullanıldığını görüyoruz. İlk bakışta efsane gibi görünse de bu metodun gerçek olduğu açıktır. Şehirlerin fethinde ikinci taktik, komutanın yağma ilânıdır. İslam hukukuna göre gayrimüslimlerin elindeki bir şehrin kumandanına üç kere “Teslim ol, şehir kapısını aç” ihtarı verilir. Ondan sonra saldırı başlar. Zorla alınan şehir “yağma”ya tâbi olur. Bir şehrin teslimi için üçüncü metod, şehir halkına “eman” (İslâmî) garantilerini vermektir. Meselâ 1387’de Selanik ve birçok Balkan şehirleri bu şekilde teslim alınmıştır. Eman usûlü İslâm hukukuna göre uygulanan bir taktiktir. Uzun bir kuşatma neticesi aç susuz kalan şehir halkına güvence verilir. “Teslim olursanız, canınız, malınız ve kendi dininizi serbestçe icra hakları verilecektir” denilir. Bu teklif İslamî bir yeminle teyit edilir. Hıristiyan halk, Müslümanların sözüne dînen sadık olduğunu bildiklerinden, teslim olur. Birçok şehir Türklere yeminle imzalanmış bir emannâme [ahdnâme] ile teslim olmuşlardır. Bunun en güzel misali dört sene muhasara altında sıkıntıya düşen Selanik’in teslimidir. Diğer örnek, Ceneviz Galata’sının teslimidir. Ceneviz halkına güvence belgesi, Zaganos Paşa tarafından verilmiştir. Bu güvencenin belgesinin Rumca metni günümüze ulaşmıştır.10 Emannâme veya ahdnâme denilen bir güvence neticesi, birçok şehir Osmanlı idaresine girmiştir. Daha sonra biz bu tür şehirlerde, Hıristiyan nüfusun ve kiliselerin devamını görüyoruz. Şayet emannâme teklifi üçüncü defa reddedilirse o zaman Türk komutan “yağma” ilân ederdi. Bu dinî bakımdan onaylanan bir durumdur. Yağma ilânı ne demektir? İstanbul fethi de yağma ile gerçekleşmişti. Fatih Sultan Mehmed Bizans imparatoruna -sonradan Bizans Başbakanı Lukas Notharas’ın itiraf ettiği üzere- üç defa teslim teklifinde bulunmuş, fakat bu teklifler Venediklilerin baskısıyla reddedilmişti. Fatih de o zaman 10 Halil İnalcık, “Ottoman Galata, 1453-1553”.
32
TAL‹D, 3(6), 2005, H. ‹nalc›k-B. Ar›
“yağma” ilân etti. II. Mehmed, Notharas’a yağma kararı verdiğinden dolayı üzüntü duyduğunu söyledi.11 Eğer II. Mehmed “yağma” ilân etmeseydi, İstanbul alınamazdı. Şehir halkı İslâmî güvenceleri (can–mal emniyeti) reddettiğinde, halk esir alınıp malları yağma edilir. Şehir halkının geleceğini, fetheden kumandan tayin eder. Balkanlarda birçok şehir nüfusunun Müslüman, bazı şehirlerin nüfusunun ise Hıristiyan-Müslüman olarak karışık olduğunu görüyoruz. Bunun sebebi gayet açıktır: Birinci tip şehirler yağma, ikinci tip şehirler ise eman ile alınmıştır. Balkan tarihçileri bu durumu bilmediklerinden şehirlerin yapısı hakkında yanlış kanaatlere varmışlardır. Bazı sözde aydınlarımız da, güya insanî sebeplere dayanarak İstanbul’un neden yağma edildiğini sorgulayarak dövünürler. Tarihimiz, bugünkü kavram ve inançlar değil, o zamanki inançlar dikkate alınırsa daha iyi kavranabilir. İstanbul’un fethinde olduğu gibi şehir yağma ile alındığı zaman bütün şehir halkı esir edilir. O zaman da bütün İstanbul halkı çadırlarda idi. Sonradan Fatih bu harap şehri iskân etmek için kesin tedbirler aldı. Bu konuya aşağıda temas edilecektir. Bir şehir yağma ile alındığında, Fatih’in yaptığı gibi eski Hıristiyan nüfusu affedip yerleştirmek yahut sürgün usulüyle halk getirip yerleştirmek suretiyle şehir nüfuslandırılmaya çalışılıyor. Bu husus İstanbul misalinde ele alınacaktır. Genellikle yağma ile boşalan şehre, vaatlerle Türklerin gelmesi teşvik edilir veya “sürgün” usûlüyle Türk nüfus getirilip yerleştirilirdi. Emannâme ile teslim olan şehirlere yine Türk Müslüman nüfusu yerleştirmek için tedbirler alınırdı. Zirâ Hıristiyan halk tamamen bırakılırsa, direnip ilerde isyana teşebbüs etme tehlikesi vardı. Trabzon’u aldığı zaman Fatih’in etraftan Türk nüfus getirdiği biliniyor. Fatih, İstanbul’un fethinden sonra, şehre Anadolu’dan 5.000 aile getirilip yerleştirilmesi emrini vermişti. Bu metot Balkanlar’da da uygulandı. Bu uygulamalar bize şehirlerdeki Türk-Hıristiyan nüfus karışımı hakkında bilgi vermektedir. Atina da nüfusu karışık bir şehirdi. Osmanlı İmparatorluğu’nda şehir nüfusunun din ve kültür dokusu, alınan tedbirler ve takip edilen iskân siyasetiyle yakından alâkalıdır. B. Osmanlıların Bir Şehri Fethettikten Sonra Aldıkları Tedbirler Osmanlılar bir şehri fethedince derhal ve ilk olarak ana kiliseyi camiye çevirir ve ona Ulu Cami adını verirler. Her şehirde bir ulu cami vardır. Yani Osmanlılar şehri hemen Müslümanlaştırırlar. Fatih de İstanbul’u fethedince Ayasofya’yı şehrin “cami-i kebiri” ilan etti ve cizye gibi gelirleri bu camiye vakfetti. Kendi Fatih Külliyesi’ni yapıncaya kadar bu durum devam etti, fakat yine de 11 Bkz. Kritovulos, İstanbul’un Fethi, Muzaffer Gökman (haz.), İstanbul: Akşam Kitap Klübü, 1967. Karalidi tarafından tercüme edilen eser 1328/1912 yılında Tarih-i Osmânî Encümeni Mecmuası ekleri arasında Ahmed İhsan ve Şürekâsı Matbaacılık Osmanlı Şirketi tarafından Tarih-i Sultan Mehmed Hân-ı Sânî adıyla neşredilmişti.
Türk-‹slam-Osmanl› fiehircili¤i ve Halil ‹nalc›k’›n Çal›flmalar›
33
Ayasofya daima padişahların Cuma namazına çıktıkları şehrin cami-i kebiri olma vasfını devam ettirdi, ta ki müze oluncaya kadar. Bir kilisenin camiye tevcihi, fetihten sonra şehrin İslamlaştırılması manasına gelir. Hemen ardından da şehre bir kadı tayin edilir. Osmanlı’da seyfiyye ve kalemiyye kesin olarak ayrıldığından asayiş, inzibat işlerini takip için kadıyla birlikte bir de subaşı tayin olunurdu. Fatih İstanbul’u fethettiği zaman Hızır Beyi kadı, Karışdıran Süleyman Beyi subaşı tayin etti. Osmanlılar, Balkanlarda da fetihlerden sonra her şehirde aynı usulü takip etmiştir. Bu durum, o şehrin resmî tahrîri (Defter-i Hakanî’ye kaydı) suretiyle Osmanlı arşivinde resmî bir belge altında kaydedilmiş bulunuyor. Vergiye tabi olanlar-olmayanlar, resmî şahıslar, mahalleler, mahallelerdeki Müslim ve gayrimüslimler, reâya ve askerî sınıf ayrı ayrı her şehir için mufassal bir şekilde tahrir defterine geçilir. Bu tahrirden sonra, o şehrin İmparatorluğun resmî bir parçası olma süreci tamamlanmış olur. Bilhassa büyük şehirlerde ayrıca başka askerî tedbirler de (hisar inşası gibi) alınır. Şehir, fizikî bakımdan üç genel kısımdan ibarettir. 1. Hisar. En son müdafaa kısmı ki, şehrin en sarp ve müdafaası en kolay yerindedir. Mesela Ankara’da kale içinde bugün mevcut olan Hisar. 2. Şehir büyüdükten sonra o hisarın altında, asıl şehri çevreleyen ikinci bir hisar vardır. Halkın oturduğu ve Çarşı Pazar olan yerler bu surun içindedir. Ankara’da yine Hisarın etrafında bir dış sur vardı. İstanbul’un hisarı ise Yedikule’dir. Fatih onu Yedikule olarak yeniden inşa etti. İstanbul’un bir başka özelliği daha vardır: Payitaht olduğu için, saray-i hümâyun surlarla şehirden tamamen ayrılmıştır. Birinci saray Theodosius Forumu denilen, Bayezid meydanı karşısında, bugün İstanbul Üniversitesi’nin bulunduğu yerdeydi. Fetihten sonra ilk olarak orada Eski Saray adıyla bilinen saray yapıldı ve duvarlarla çevrildi. I. Murad devrinde Bursa sarayının da duvarlarla çevrili olduğu biliniyor. Saray duvarları 12 kule ile çevriliydi. 3. Şehir büyüdükten sonra şehrin dışındaki varoş. Bursa Osmanlılar tarafından fethedilince hisardaki bütün Hıristiyanlar varoşa çıkarıldı. Bugünkü Hisar Mahallesi’ne, saray ve resmî devlet büroları yerleşti. Topkapı Sarayı’nın bir duvarla çevrili olması gibi Bursa’da da saray, şehirdeki hisardan bir duvarla ayrılmıştı. Genelde varoş müdafaa surlarıyla çevrilmediğinden dışardan gelen saldırıya açıktır. Oraya genellikle gayrimüslim halk ve şehre sonradan gelenler yerleşir. Şehre sonradan gelenler “cemaat” denilen grubu oluşturur. Zamanla bu cemaat gelişir ve mahalleleri oluşturur. Bu durum en çok Yahudi iskânında görülmektedir. 1492’den sonra Osmanlı topraklarına İspanya’dan tahminen 100.000 Sefardik Yahudi göç etti. Osmanlı hükümeti bunları Balkan şehirlerine, Avlonya’ya,
34
TAL‹D, 3(6), 2005, H. ‹nalc›k-B. Ar›
Selanik’e, Niğbolu’ya, İstanbul’a ve Filistin’de Safed’e yerleştirdi. Selanik adetâ bir Yahudi şehri oldu. İstanbul’da da binlerce Yahudi hanesi mevcuttu. Varoşlar zamanla büyük mahalleler halini aldı ve Osmanlı şehirciliğinde yeni bir gelişme safhasını oluşturdu. Bazen bu varoşlar duvarla da çevrilirdi. Galata’daki Ceneviz kolonisinin beş büyük kısım halinde duvarlarla ayrılmış olduğu görülür. Eski haritalarda bu açıkça bellidir. Galata’da Cenevizliler ilk kolonilerini kurduklarında Pera küçük bir mahalle gibi idi. Koloni gelişmeye başlayınca Ermeniler ve Rumlar gelip etrafta yerleşmeye başladılar. İlk Ceneviz çekirdek şehri Haliç’e doğru uzanan bugünkü Perşembe Pazarı kısmıdır. Cenevizlilerin kilise ve sarayları da oradaydı, Podestaları orada oturuyordu. İlk Ceneviz bölgesinin yapısı, sonradan surlarla çevrili olan diğer mahallelerden farklıdır. Orada bütün Ceneviz kolonilerinde olduğu gibi, sokaklar birbirine dik olarak gelir. Evliya Çelebi bu sokakları anlatırken “satrançvârî” ifadesini kullanır. Daha sonra gelenler Tophane tarafında ayrı ayrı Ermeni ve Rum mahalleleri oluşturdular, ama onların sokakları eğri büğrüdür. Orası sonradan surla çevrilmiştir. Bir asır zarfında şehrin gelişmesiyle Pera etrafa yayıldı. Göç eden Ermeniler genellikle akrabalarının yanına geliyordu. İşte bu suretle bir Ermeni mahallesi, bir Rum mahallesi teşekkül etti. Bunlar zamanla surlarla çevrildiği için Galata’nın tipik yapısı bal peteğine benzer. Galata Kulesi’nden bakılırsa şehrin nasıl bir gelişme gösterdiği görülebilir. Pera zamanla büyük bir şehir halini almıştır. Karadeniz sahillerindeki bütün Ceneviz kasabaları bu şekilde bir gelişim gösterir. Sonradan gelen halk genellikle marjinal işlerle uğraşır. Mesela Galata’da hamalların çoğu Rumlardı. Kayıkçılığı Trabzonlular yapıyordu. Seyyar satıcılığı Arnavutlar aldı. Demek ki bütün Osmanlı büyük şehirlerinde; (1) şehri müdafaa eden Hisar, (2) Çarşı ve pazarların bulunduğu surlarla çevrili kale, (3) Varoş olmak üzere üç fizikî kısım vardır. Gelibolu’da yine aynı sistemi görmek mümkündür. Hisar içinde de -sahil şehirlerinde- Patras’ta, Koron’da şehri müdafaa için kuvvetli garnizonlar vardı. Yeniçeriler, azepler ve gönüllüler yerleşir; şehir halkı muafiyetler bağışlanarak hisar müdafaasında görevlendirilirdi. Mesela Arnavutluk’ta sürekli saldırıya maruz kalan Akhisar’ın Hıristiyan halkına vergi muafiyeti bağışlandı. Böylece gelen düşmanla işbirliği yapmaları önleniyordu. Sonradan orası İskender Bey’in merkezi olmuştu. Hisar’da (mesela Ankara’da bayrak asılı olan hisar) bu sayılan askerî gruplar değil, yalnız Yeniçeriler otururdu. Yeniçeriler müdafaa hususunda en sadık askerî grup sayıldığı için hisar onlara aitti. Başlarında bir dizdar bulunurdu. Mustahfızân adı verilen bu Yeniçeriler, beylerbeği ve sancakbeyinden değil, sadece padişahtan emir alırlardı. Şehirlerde ayyâr denilen gençlerden oluşan işsiz güçsüz takımı sürekli asayişi bozucu hareketlerde bulunurlardı. Mesela Hıristiyan ve Yahudi mahallesinde yangın çıkarır, yağma yapmak isterler. Dizdarın başlıca vazifesi bu ayyâr takımını önlemektir. Bağdat’ta, Budin’de, Şam’da şeh-
Türk-‹slam-Osmanl› fiehircili¤i ve Halil ‹nalc›k’›n Çal›flmalar›
35
ri koruyan 500 Yeniçeri vardı. Daha sonraları XVII. asırdan itibaren bu Yeniçeriler şehrin tüm idaresini ele aldılar. Cezayir’de, Tunus’ta ve Bosna’da da böyle olmuştur. Bunların başbuğuna “Dayı” adı verilirdi. Buralar bir Yeniçeri şehri haline gelmişlerdir. XVIII. asırda Bosna’ya gelen bir Fransız, “bunlar kendi kendilerini idare eden bir cumhuriyet” ifadesini kullanmaktadır. Devletin tayin ettiği vali bile onların rızası olmadan gelip göreve başlayamazdı. Belgrad da zamanla aynı duruma düştü. Evvelce bu Yeniçeriler, şehirlerde dizdarın kumandası altında küçük bir grubu oluşturuyorlardı. Fakat Celâlî isyanları üzerine padişah büyük şehirlerdeki kalelere çok sayıda Yeniçeri ve sipahi asker gruplarını yerleştirmeye başladı. Yeniçerilerin kumandanına Yeniçeri serdarı, sipahilerin kumandanına Kethüdayeri adı veriliyordu. Evliya Çelebi, her gittiği yerde Yeniçeri serdarını ve Kethüdayerini isimleriyle verir. Bunlar, Sultanın kulu oldukları ve mahalli otoritelere tâbi olmadıkları için, zamanla imtiyazlı bir grup olarak şehirlerde yerleştiler ve hakimiyet kurup mahallî otoriteleri saymamaya başladılar. Bu durum, âyanların ortaya çıkması sûretiyle Osmanlı şehir dokusunda yeni bir gelişme olarak kaydedilmelidir. Şehir tarihi için bilhassa XVII. asırdan itibaren en önemli kaynağımız Evliya Çelebi’dir. Evliya Çelebi gittiği her şehir halkının sosyal hiyerarşisini tavsif eder. Evvela şehrin resmî ve askerî zâbitlerini, sonra kadısını, muhtesibini, şehir kethüdasını sayar. Kethüda o şehri, kadı ve hükümet nezdinde temsil eder. Kadı şehri ve pazarı muhtesib vasıtasıyla teftiş eder. Asayişi muhzırla temin eder. Genel polis işleri dizdara yahut Yeniçeri serdarına bağlıdır. Evliya Çelebi her şehirde evvela bunları sayar. Sultanın gönderdiği, Ağa denilen serdar ve dizdar sahib-i siyasettir. Şehirde sahib-i siyaset olanlarla olmayanlar birbirinden ayrılır. Sahib-i siyaset olanlar tam otorite sahibidir ve bunlar suçluları yakalayıp ceza verme yetkisine sahiptir. Sahib-i siyaset olanlar el kesme gibi ağır cezaları, muhtesib ise pazar halkına falaka ve para cezası gibi hafif cezaları verir. Nüfus da Evliya Çelebi hiyerarşisinde şöyle sıralanır: Önce en imtiyazlı sınıf olarak Seyyidler, vergiden muaf, şerefli ve itibarlıdırlar. Seyyidler her büyük şehirde büyük bir grup oluştururlar. Bunların çoğu sahte seyyidlerdir. Nakibü’l-eşraftan belge alıp vergi imtiyazı sağladıklarından seyyidlik iddiasında olanlar sürekli artış göstermiştir. Bir tahrir defterinin -mesela Paşa Livası tahrir defterinin-; dört şehir, on kasaba ve dört kaleden oluştuğunu görüyoruz. Her şehrin yapısı tahrirlerde anlatılmaktadır. Paşa Livası’nda, 41 cami, 267 mescid, 18 medrese, 16 imaret, 38 zaviye, 22 kervansaray, 56 hamam vardır. Paşa Livası’nın merkezi Edirne’dir. Burada Osmanlıların Rumeli’de şehirleri nasıl imar ettiklerini görüyoruz. Camiler, medreseler, imaretler hep Osmanlı eserleridir. Mesela Evrenos Gazi Batı Trakya’yı fethedince ilk iş olarak ahi zaviyeleri, kervansaraylar ve camiler inşa etti. Yani fetih, iskân ve imarla beraber gidiyordu. Şimdi bu eserlerden ayakta ka-
TAL‹D, 3(6), 2005, H. ‹nalc›k-B. Ar›
36
lanlar Yunanistan tarafından AB fonlarıyla ve turistik maksatlarla restore ediliyor. Evrenos Gazi’nin yaptırdığı büyük han halâ ayaktadır ve ziyaret ediliyor. Demek ki şehrin yapısı, nüfus, nüfusun sosyal hiyerarşisi bizim arşiv vesikalarında ve özellikle tahrir defterlerinde tam ve ayrıntılı olarak tespit edilebilir. Balkanlar’ı adım adım dolaşan Machiel Kiel’in tespitine göre, Osmanlı devrinde yapılan mimârî eserlerin % 90’ı kasden tahrip edilmiş, sadece belli başlı eserler ayakta kalmıştır. Osmanlı şehri üzerine Nikolai Todorov’un Le Ville Balkanique adlı eseri ve arşiv vesikalarına göre yapılan çalışmalar, Edirne, Selanik, Sofya, Filibe şehirleri üzerine yapılan incelemeler; XIX. asırda Rus istilâları ve millî devletlerin kuruluşuyla ve zoraki göçlerle beraber şehirlerin nüfus yapısının tamamen değişmiş olduğunu gösteriyor. XIX. asır sonlarında Rumeli’de 4 milyon Türk/Müslüman vardı. Bunların büyük kısmı göçe zorlandı. Şehirlerden Osmanlı izlerini silmek için binalar, köprüler dahi tahrip edildi. Bu da Balkan milliyetçiliğinin kara yüzüdür. Şehircilikte bir diğer önemli nokta da şudur: Büyük Balkan tarihçisi Constantin Jirecek’e göre Osmanlı devrinde yollar, köprüler ve ticarî ilerleme sayesinde Balkan şehirleri büyümüş ve Osmanlılar hakikaten şehir kurucusu durumuna gelmişlerdir. Evvela İstanbul’u ele alacak olursak: İstanbul’un 1478 tarihli bir nüfus tahriri vardır (bkz. Tablo—1). 1478’de İstanbul için ilk defa nüfus tahriri yapıldı. İstanbul fetih esnasındaki nüfusu, Bizantinist Schneider’in araştırmasına göre 40-50 bin arasındadır. Fatih döneminde yapılan tahrire göre nüfus yaklaşık 15.000 haneye erişti. Bunu beşle çarpacak olursak 75 bin nüfus olduğunu görürüz. Pera’da o zaman 1500 hane yaşıyordu. Kanuni zamanında nüfus yaklaşık 500 bine ulaştı ve İstanbul bütün Avrupa’nın en büyük şehri haline geldi. İstanbul o zaman Paris ve Londra’dan daha kalabalıktı. İstanbul’da Hane sayısı
Galata’da Hane sayısı
Müslümanlar
8951
535
Rum Ortodokslar
3151
592
Yahudiler
1647
—
Kefe sürgün halkı
267
—
Karaman sürgün halkı
384
—
Ermeniler
372
62
Avrupalılar
—
332
Çingeneler
31
—
14803
1521
TOPLAM
Tablo-1: 1478 tarihli İstanbul nüfus sayımı.
Türk-‹slam-Osmanl› fiehircili¤i ve Halil ‹nalc›k’›n Çal›flmalar›
37
Şehir büyüyünce, Osmanlılar asayiş, iâşe ve su meseleleri için geniş tedbirler aldılar. Mesela İstanbul’un et ihtiyacının karşılanması için Rumeli ve Anadolu’dan koyun getirtilmesi işi, yani celebkeşlik, bazı zenginler üzerine yüklendi. Su işlerinin halledilmesi ilkin Fatih zamanında Kırk Çeşme ile ele alındı. Kanunî döneminde Sinan’a havale edildi ve tamir ve yeniden inşa yoluyla su kemerleri yapıldı. Osmanlı şehirciliği ciddi bir konu olarak ayrıca ele alınmalıdır. Bu hususta mimarî tarihimiz için özellikle Doğan Kuban’ın yayınları önemlidir.12 Su medeniyeti ile ilgili olarak İTÜ çalışıyor, ama bunlar yeterli değildir. Osmanlı-Türk medeniyetinin çok önemli bir veçhesi olarak bu konuda geniş araştırmalar yapılmalı, enstitüler kurulmalıdır. Mesela Kanunî Sultan Süleyman İstanbul’da her mahallede bir çeşme yaptırdığı gibi Medine ve Kudüs’te inşa veya tamir ettirdiği su yolları hâlâ kullanılmaktadır. Suyollarının devamlı bakımı için Suyolcuları diye bir teşkilat kuruldu. Sadece bu bile Osmanlı şehirciliğinin ne kadar önemli organizasyonlara vücut verdiğini açıkça göstermektedir. C. Şehir Tarihi Üzerine Önemli Arşivler Şehir tarihi üzerinde en kapsamlı kaynağımız Şer‘iyye Mahkemeleri kadı sicilleridir. Kadı; kişilerin şahsî sorunlarını, anlaşmazlıkları, ölüm halinde miras taksimi için eşya listelerini sicil defterlerine kaydeder. Kadı -aynı zamanda bir idare adamı olduğundan- siciller merkezden gelen fermanları ve yabancıların ticaretine ait belgeleri içerir. Bu suretle tüm İmparatorluk ölçüsünde Yemen’den, Mısır’dan Macaristan’a kadar kadıların günümüze gelen binlerce sicil defteri bize kadar ulaşmıştır. Yalnızca -İstanbul Müftülüğü’nün ayrı bir arşiv binasında saklanmakta olan- İstanbul’un kadı sicilleri 9 binin üzerindedir. Suriye, Makedonya ve Bulgaristan’da tahripten kurtulmuş kadı sicilleri üzerinde çok önemli şehir tarihleri yazılmış bulunmaktadır. Bu zengin kaynaklar, memleketimizdeki şehir çalışmalarında da kullanılmıştır. İlkin, Anadolu’nun başlıca şehirlerinde bulunan Halkevleri ve orada çalışan lise hocaları Halkevi dergilerinde bu sicillere dayanarak birçok makale yayınlamışlardır. En tanınmış olanları Çağatay Uluçay’ın Manisa, Dağlıoğlu’nun da Bursa sicilleri hakkındaki araştırmalarıdır. Bu çalışmalar önemli malzemeyi tanıtmış olmakla beraber, şüphesiz ki, metot bakımından mükemmel sayılmazlar. Halil İnalcık, Osmanlı şehir tarihi çalışmalarına 1950’ye doğru Bursa’da Kadı sicilleri üzerinde çalışarak başladı. Bursa’daki bir müzede bulunan kadı sicilleri üzerinde araştırmalar yaptı. Bu sicillerin tarihi de dikkate değer bir meseledir. Cumhuriyetin ilk yıllarında birtakım bağnaz kişiler bu sicilleri yok etmeye çalışıyorlardı. Bursa Yeşilcami imamı bu sicilleri çuvallar içine koyarak evine götürdü. Daha sonra da müzeye teslim etti. Bu sicillerin yardımıyla, Bursa mahalleleri konusunda ilk çalışmalar Köseoğlu ile başladı. 12 Doğan Kuban’ın İstanbul hakkındaki diğer makalelerinin yanı sıra kapsamlı çalışması için bkz. İstanbul Bir Kent Tarihi, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay., 1996.
38
TAL‹D, 3(6), 2005, H. ‹nalc›k-B. Ar›
Bu siciller Fatih devrinin ortalarından itibaren tâ XX. asra kadar gelmekte ise de arada birçok siciller kaybolmuştur. Bu sicillerin önemi, defterlerin müzeden alınıp tamir edilmesi ve araştırmalara açılması için önlem alınması, müze müdürü vasıtasıyla, Halil İnalcık tarafından Milli Eğitim Bakanlığı’na bildirilmiştir. Siciller İstanbul’da Topkapı Sarayı kitap atölyesine sandıklar içinde gönderildi, ciltlendi, sonra da Arkeoloji Müzesi’nde bir salonda tasnif edilerek araştırmacılara arz edildi. Bursa’nın Osmanlı İmparatorluğu’nun uluslararası ticaret merkezi ve ipek sanayii şehri olarak önemi, bu sicillerden bütün ayrıntılarıyla tespit edilebilmektedir. İpek ticareti ve sanayii konusundaki ilk önemli eser Dalsar’ın araştırmasıdır. İnalcık, bu sicillerin önemine, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası’nda yazdığı bir makalesinde temas etti.13 İktisat tarihimizin yorulmaz üstadı Ömer Lütfi Barkan bu sicillerin tümünü kendi İktisat Enstitüsü için mikrofilm halinde almıştır. İnalcık’ın Bursa sicilleri üzerinde 30-40 seneye varan araştırmaları devam etti. İngilizce ve Türkçe makalelerden başka Bursa sicillerinden Fatih ve II. Bayezid dönemine ait siciller üzerinde yaptığı araştırmalar ve makalelerden başka bu sicillerden seçtiği yüzlerce belgeyi Türk Tarih Kurumu Belgeler dergisinde yayınladı.14 D. Halil İnalcık’ın Bazı Şehirler Üzerine Yaptığı Araştırmalar ve Görüşleri 1. Bursa Bursa’nın daha XIV. yüzyıl sonlarına doğru dünyadaki en büyük ipek sanayii ve ticaret merkezlerinden biri olduğunu Alman esir Shildberger seyahat kitabında belirtmiştir. Şehrin ilk pazar yerini Sultan Orhan bir bedestan ve han inşa ederek kurmuştur. Bu tesisler hisarın hemen dibinden başlayarak sonradan yapılan hanlar ve bedestanlar ile genişlemiş ve Bursa’nın Kapalı Çarşısına vücud vermiştir. Bugün de Bursa’nın ticaret hayatı bu bölgede toplanmış bulunmaktadır. Osmanlı şehirlerinde iki büyük ana bölge vardır: Biri halkın oturduğu mahallelerdir. O mahallelerde Müslim ve gayrimüslim cemaatler, ayrı ayrı, kendi mahallelerinde mescid, kilise veya sinagog etrafında yerleşmişlerdir. Şehrin diğer ana bölümü pazar yeridir. Orada belli başlı idarî üniteler, yani kadı mahkemesi, esnaf, gelen kervanların indiği hanlar, kervansaraylar ve günlük alışverişin cereyan ettiği pazaryerleri ve çarşılar yer alır. Bu bölgede Müslim ve gayrimüslim şehir halkı birlikte, her sınıf esnafın içerisinde beraber çalışırlar13 Halil İnalcık, “XV. Asır Türkiye İktisâdî ve İçtimâî Tarihinin Kaynakları”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 1953-1954, sy. 15, s. 41-57. 14 Halil İnalcık, “Osmanlı İdare, Sosyal ve Ekonomik Tarihi İle İlgili Belgeler: Bursa Şer’iye Sicillerinden Seçmeler”, Belgeler, 1980, X-XIV, s. 1-90; a.mlf.,“Osmanlı İdare, Sosyal ve Ekonomik Tarihi İle İlgili Belgeler: Bursa Şer’iye Sicillerinden Seçmeler II”.
Türk-‹slam-Osmanl› fiehircili¤i ve Halil ‹nalc›k’›n Çal›flmalar›
39
dı. Hatta daha sonraları bağnazlık dolayısıyla ayrı ayrı bayramlarını kutlamadan önce bilhassa Nevruzlarda birlikte teferruce çıkarlardı. Yani şehrin pazar bölgesi, Müslim ve gayrimüslim unsurların işbirliği halinde birlikte çalıştıkları bir mekandı. Bursa’da bunu açık bir şekilde görüyoruz. Bursa, Osmanlı şehir tarihinde, daha sonra Edirne ve Balkanların büyük şehirleri ve İstanbul’da ortaya çıkan şehirler için bir model olmuştur. Yani Osmanlı şehirleri daima bu iki bölge üzerine kurulmuştur. Pazar yerini, genel hayatın yani kamusal hayatın toplandığı yer olarak düşünmeliyiz. Mesela bir padişahın tahta cülûsu veya padişahların fermanları, orada münadiler tarafından halka duyurulurdu. Kadı mahkemesi; esnafın nizamlarının ve şehrin mahalle nizamının korunduğu, günlük narhın tespit edildiği, pazaryerinde muhtesib vasıtasıyla kontrolün sağlandığı ve kanunsuz iş yapanların muhakeme edildiği bir yerdi ve şehrin belki de en önemli merkezi sayılabilirdi. Bütün esnafı kadı huzurunda temsil eden bir şehir kethüdası bulunur, esnaf localarını kadı önünde kethüdaları temsil ederdi. Yiyecek maddelerine narhın tayini yine kadı mahkemesinde, esnafın katılımıyla tespit olunurdu. Başka deyimle, bugün belediyeye ait bütün fonksiyonlar kadı tarafından yürütülü